P. 1
Εισαγωγή στην Άλγεβρα 2005

Εισαγωγή στην Άλγεβρα 2005

|Views: 57|Likes:
Published by labopo

More info:

Published by: labopo on Sep 01, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/10/2012

pdf

text

original

“ GnwrÐzete ìti grˆfw me argì rujmì.

Autì ofeÐletai kurÐwc sto ìti den eÐmai potè ikanopoihmènoc èwc ìtou èqw pei ìso to dunatìn perissìtera me lÐgec lèxeic, kai h sunoptik  graf  apaiteÐ polÔ perissìtero qrìno apì thn ekten  graf .” Carl Friedrich Gauss (1777-1855)

Mia Eisagwg  sthn 'Algebra
DeÔterh 'Ekdosh

Dhm trioc A. Bˆrsoc Dhm trioc I. Derizi¸thc Iwˆnnhc P. Emmanou l Miqa l P. Maliˆkac OlumpÐa Talèllh

[RO,LE]2 [LO] [RE] [CE,CO]

Prìlogoc
Autì to biblÐo apeujÔnetai kurÐwc se proptuqiakoÔc foithtèc twn Majhmatik¸n. Didˆskontac epÐ seirˆ et¸n Majhmatikˆ, brej kame apènanti se èna shmantikì paidagwgikì prìblhma: Ta Majhmatikˆ -kai eidikˆ h 'Algebra- eÐnai apì th fÔsh touc “afairetikˆ”. EkeÐ ègkeitai h dunamik  touc allˆ kai h sqedìn kajolik  qrhsimìthtˆ touc. P¸c loipìn epitugqˆnetai se èna eisagwgikì mˆjhma 'Algebrac mia isorropÐa tou afairetikoÔ stoiqeÐou me to sugkekrimèno? Oi prospˆjeièc mac gia to skopì autì apotup¸nontai sto parìn biblÐo. KÔrio qarakthristikì thc apotÔpwshc aut c eÐnai ìti katabl jhke idiaÐterh prospˆjeia ètsi ¸ste afenìc h afaÐresh na pragmatopoieÐtai stadiakˆ, dhlad  na parèqontai kÐnhtra pou na dikaiologoÔn thn eisagwg  nèwn ennoi¸n, kai afetèrou na epexhgoÔntai me ìso to dunatìn aplì trìpo oi shmantikèc teqnikèc pou qrhsimopoioÔntai stic apodeÐxeic twn apotelesmˆtwn. Gia to skopì autì, sto parìn biblÐo upˆrqei ènac megˆloc arijmìc epexergasmènwn paradeigmˆtwn kai efarmog¸n. Epeid  de pepoÐjhs  mac eÐnai ìti h melèth twn Majhmatik¸n den armìzei se jeatèc allˆ apaiteÐ energhtik  summetoq , epiqeir same na parembˆloume mèsa sto keÐmeno aplèc erwt seic, ¸ste na epibebai¸netai apì ton anagn¸sth katˆ pìso èqei katano sei tic prohghjeÐsec twn erwt sewn ènnoiec. EpÐshc, èqoun sumperilhfjeÐ arketèc ask seic ètsi ¸ste o foitht c pou meletˆ to biblÐo na enjarrÔnetai na qrhsimopoieÐ “qartÐ kai molÔbi”. H lèxh “'Algebra” eÐnai mèroc tou tÐtlou enìc ArabikoÔ keimènou tou 800 m.Q. to opoÐo anaferìtan stouc kanìnec gia th lÔsh twn exis¸sewn kai mèqri perÐpou ta mèsa tou 19ou ai¸na h 'Algebra  tan o klˆdoc twn Majhmatik¸n pou asqoleÐto me th melèth twn exis¸sewn. Den upˆrqei amfibolÐa ìti o ìroc “dom ” katèqei mia apì tic kuriìterec jèseic sta sÔgqrona Majhmatikˆ. Prˆgmati, h swst  katanìhsh kai melèth twn dom¸n jewreÐtai jemeli¸dec ergaleÐo gia thn pro¸jhsh miac enopoihmènhc anˆptuxhc twn Majhmatik¸n. 'Ena apì ta shmantikìtera eÐdh dom¸n apoteleÐ èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. S mera, h 'Algebra 3

4

Prìlogoc

eÐnai h melèth akrib¸c aut¸n twn dom¸n. Gia to lìgo autì, mporeÐ kaneÐc na pei dikaiologhmèna ìti h 'Algebra den apoteleÐ mìno èna mèroc twn Majhmatik¸n, allˆ ìti paÐzei gia ta Majhmatikˆ to rìlo pou autˆ èpaixan kai paÐzoun sthn anˆptuxh twn jetik¸n episthm¸n. EÐnai koin  pepoÐjhsh ìti h nèa antÐlhyh gia to rìlo thc 'Algebrac pou epikrˆthse sth dekaetÐa tou 1920, h opoÐa sundèetai me ta onìmata thc Emmy Noether, twn Emil Artin, B.L. Van der Waerden, Hermann Weyl kai ˆllwn epifan¸n majhmatik¸n, basÐsthke sth melèth jemeliwd¸n dom¸n ìpwc oi Omˆdec, oi DaktÔlioi, ta Prìtupa kai ta S¸mata. Aut  h antÐlhyh thc “SÔgqronhc 'Algebrac” (onomasÐa pou uiojet jhke gia aut  th nèa tˆsh) od ghse se mia jemeli¸dh, kainotìmo kai exairetikˆ apodotik  anˆptuxh thc 'Algebrac. KÔrio qarakthristikì aut c thc anˆptuxhc eÐnai ìti prin lÐga qrìnia lÔjhkan shmantikèc eikasÐec twn prohgoÔmenwn ai¸nwn, pou anafèrontai se klasikˆ Majhmatikˆ. Wc èna tètoio parˆdeigma prèpei na anafèroume th mnhmei¸dh eikasÐa tou Fermat, sÔmfwna me thn opoÐa h exÐswsh xn + y n = z n den èqei kamiˆ akèraia lÔsh (x, y, z), me ta x, y, z ìla diˆfora tou mhdenìc, ìtan to n ≥ 3. H eikasÐa aut  apodeÐqthke ìti isqÔei, apì ton Wiles, èpeita apì 350 qrìnia. 'Alla qarakthristikˆ paradeÐgmata eÐnai to 10o, 14o kai 17o prìblhma tou Hilbert, ìpwc epÐshc kai oi eikasÐec tou Andr´ Weil. 'Ena de apì e ta shmantikìtera apotelèsmata pou èqei epiteuqjeÐ mèqri s mera sthn 'Algebra jewreÐtai h apìdeixh thc eikasÐac twn Burnside kai Galois, pou anafèretai sthn Ðdia th JewrÐa Omˆdwn, gia thn Ôparxh thc taxinìmhshc twn apl¸n peperasmènwn omˆdwn. ApodeÐqjhke to 1980 kai apasqìlhse touc megalÔterouc algebristèc tou perasmènou ai¸na, kurÐwc thc periìdou 1950-1980. To biblÐo autì eÐnai ìso to dunatìn autodÔnamo kai kalÔptei th basik  jewrÐa twn daktulÐwn kai twn omˆdwn. H dom  twn daktulÐwn exetˆzetai stic Enìthtec 2 kai 3, en¸ stic Enìthtec 4 kai 5 anaptÔssetai h jewrÐa twn omˆdwn. Oi Enìthtec 2 kai 4 eÐnai ètsi domhmènec, oÔtwc ¸ste na eÐnai anexˆrthtec h mÐa thc ˆllhc. Sunep¸c, o foitht c eÐnai eleÔjeroc na melet sei touc daktulÐouc prin   metˆ tic omˆdec. Sthn Enìthta 1 melet¸ntai oi basikèc idiìthtec twn akeraÐwn, kaj¸c kai h ènnoia thc monadik c paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. 'Enac apì touc stìqouc thc Enìthtac 3 eÐnai na katadeÐxei thn ènnoia aut  genikìtera stouc daktulÐouc monadik c paragontopoÐhshc kai katìpin na thn efarmìsei gia thn epÐlush sugkekrimènwn Diofantik¸n exis¸sewn. Sthn Enìthta 1 meletˆtai epÐshc h arijmhtik  twn isotimi¸n, èna jemeli¸dec parˆdeigma pou anaptÔssetai genikìtera stic Enìthtec 2 kai 4. Sthn Enìthta 4 meletˆtai h ènnoia thc summetrÐac, pou odhgeÐ fusiologikˆ sthn ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia, anaptÔssetai h basik  jewrÐa twn omˆdwn kai h nèa aut  gn¸sh efarmìzetai gia na lhfjoÔn apotelèsmata sth stoiqei¸dh jew-

5 rÐa arijm¸n. Tèloc, sthn Enìthta 5 anaptÔssetai h ènnoia thc drˆshc miac omˆdac, h opoÐa ousiastikˆ genikeÔei thn ènnoia thc summetrÐac. Wc basik  efarmog  aut c thc ènnoiac, apodeiknÔoume ta jewr mata tou Sylow, pou eÐnai apì ta pio shmantikˆ apotelèsmata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. Epeid  pisteÔoume ìti èna eisagwgikì biblÐo ofeÐlei na parèqei kateujÔnseic ston endiaferìmeno anagn¸sth gia mia peraitèrw embˆjunsh, upˆrqoun sto keÐmeno arketèc parapompèc se jèmata thc JewrÐac Arijm¸n, thc Metajetik c 'Algebrac, thc JewrÐac Omˆdwn, k.ˆ. Ekfrˆzoume tic jermèc euqaristÐec mac stic kurÐec Rìza Gardèrh kai Pìph Mpoli¸th gia thn taqeÐa kai apotelesmatik  daktulogrˆfhsh tou keimènou sto sÔsthma LaTeX. EpÐshc, euqaristoÔme to foitht  BasÐlh Pasqˆlh tou Tm matìc mac pou sunèbale sth diamìrfwsh twn sqhmˆtwn. Oi kÔriec allagèc sth deÔterh aut  èkdosh, pèra apì th diìrjwsh ìlwn twn paroramˆtwn ta opoÐa upèpesan sthn antÐlhy  mac, eÐnai oi ex c: H Enìthta 2 thc pr¸thc èkdoshc diaspˆsthke se dÔo Enìthtec, kaj¸c oi tèsseric teleutaÐec ParˆgrafoÐ thc apoteloÔn t¸ra thn Enìthta 3. Epiplèon, ˆllaxe h seirˆ twn Paragrˆfwn §2.7 kai §2.8 kai prostèjhke h Parˆgrafoc §2.9 (Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc). Anamorf¸jhke h anˆptuxh thc Ôlhc thc Enìthtac 3 thc pr¸thc èkdoshc (pou apoteleÐ t¸ra thn Enìthta 4), me apotèlesma na sugqwneujoÔn oi Parˆgrafoi §3.3 kai §3.4 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.3), oi Parˆgrafoi §3.5 kai §3.8 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.5) kai na diaspasteÐ h Parˆgrafoc §3.9 thc pr¸thc èkdoshc (stic Paragrˆfouc §4.7 kai §4.8). Oi suggrafeÐc Aj na, Septèmbrioc 2005

Perieqìmena

7

8 PERIEQŸOMENA .

.. Z = {. sthn eidik  perÐptwsh twn akeraÐwn. Q>0 To sÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. Sto biblÐo autì ja qrhsimopoioÔme touc parakˆtw sumbolismoÔc. .. Afenìc ja melet soume tic idiìthtec tou Z pou ja qrhsimopoi soume se epìmenec Enìthtec kai afetèrou ja eisˆgoume mèsw tou Z merikèc jemeli¸deic ènnoiec thc 'Algebrac. pou emfanÐzontai parakˆtw. 1.. Z>0 To sÔnolo twn jetik¸n akeraÐwn. . pou upˆrqei sto Z me tic opoÐec eÐmaste exoikeiwmènoi apì ta pr¸ta majhtikˆ mac qrìnia. R>0 To sÔnolo twn jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n. } To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n. Z. . Ja jewr soume gnwstèc tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn ìpwc kai thc diˆtaxhc. −1. . . . . R To sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n. Oi teqnikèc twn apodeÐxewn pou ja doÔme ed¸ eÐnai tupikèc gia thn 'Algebra. N = {0. . s¸mata kai omˆdec. O skopìc mac eÐnai dittìc. prˆgma pou ja diapist¸soume parakˆtw ìtan melet soume daktulÐouc. 9 . 'Etsi. 1. . 0. C To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n. Q To sÔnolo twn rht¸n arijm¸n. 2..1 Akèraioi Sthn Enìthta aut  ja melet soume idiìthtec tou sunìlou twn akeraÐwn arijm¸n. < −1 < 0 < 1 < .. Se kamiˆ perÐptwsh h Enìthta aut  den apoteleÐ eisagwg  ston ploÔsio klˆdo thc JewrÐac Arijm¸n. } To sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n. dÐnetai h eukairÐa ston anagn¸sth na melet sei arketèc apì tic ènnoiec thc 'Algebrac.

1/4. Tìte ìmwc h upìjesh 2) dÐnei ìti h P (m) alhjeÔei.} den perièqei elˆqisto stoiqeÐo an kai eÐnai uposÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. Kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei elˆqisto stoiqeÐo. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n me n ≥ m dÐnetai mia prìtash P (n).. Apì thn upìjesh 1) èqoume m > 0. . Shmei¸noume ìti antÐstoiqh idiìthta den isqÔei stouc pragmatikoÔc   rhtoÔc arijmoÔc.1. parathroÔme ìti kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei monadikì elˆqisto stoiqeÐo. H afethrÐa mac eÐnai to epìmeno axÐwma. Autì eÐnai ˆtopo.3 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg  me arqikì b ma apì to m). pou aforˆ ton n.” Prin proqwr soume se paradeÐgmata. to sÔnolo {1. kai 1. Apìdeixh.10 1 Akèraioi 1.1. n dÐnetai mia prìtash P (n). 1. 1/2. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì 2) gia kˆje n. DiwnumikoÐ Suntelestèc Sthn Parˆgrafo aut  ja upenjumÐsoume th mèjodo apìdeixhc pou onomazetai Majhmatik  Epagwg . èstw m. EÐdame ìti to prohgoÔmeno Je¸rhma èpetai apì to AxÐwma ElaqÐstou. . Ja deÐxoume ìti to A eÐnai kenì.. A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei}. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. Apì th diˆtaxh pou upˆrqei sto Z. EpÐshc ja asqolhjoÔme me touc diwnumikoÔc suntelestèc. 1/3. 'Estw m ∈ N. 'Estw A to uposÔnolo tou N pou apoteleÐtai apì touc n gia touc opoÐouc h prìtash P (n) den alhjeÔei. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. Apì ton orismì tou m èpetai ìti h prìtash P (m − 1) alhjeÔei.1 Majhmatik  Epagwg .1 AxÐwma (AxÐwma ElaqÐstou). Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. Tìte apì to AxÐwma ElaqÐstou to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. an h P (n) alhjeÔei. MporeÐ na apodeiqjeÐ ìti to Je¸rhma thc Majhmatik c Epagwg c eÐnai isodÔnamo me to AxÐwma ElaqÐstou ('Askhsh 8). H upìjesh 1) sto prohgoÔmeno Je¸rhma sun jwc onomˆzetai “arqikì b ma thc epagwg c” en¸ h upìjesh 2) “epagwgikì b ma.2 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg ). Ac upojèsoume ìti A = ∅. pou aforˆ ton n. Gia parˆdeigma. anafèroume mia parallag  pou diafèrei sto arqikì b ma thc epagwg c.1. tètoia ¸ste 1.

Upojètoume t¸ra ìti isqÔei 2n > n2 . Apì tic prohgoÔmenec sqèseic prokÔptei to zhtoÔmeno. Arqikì b ma: Gia n = 1. 2 Ja apodeÐxoume ìti isqÔei P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = (n + 1)(n + 2). Gia n = 5 h apodeiktèa sqèsh eÐnai h 25 > 52 . 1 1) 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1) gia kˆje jetikì akèraio n. P (n + 1) Apì thn P (n) èqoume ìti 2n+1 = 2 · 2n > 2n2 . pou eÐnai to 2 zhtoÔmeno. Majhmatik  Epagwg . H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh kai af netai san ˆskhsh. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje n ∈ N me n ≥ m.1. kai 2) gia kˆje n ≥ m. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. 11 Apìdeixh. 2 QrhsimopoioÔme epagwg . 2 P (n + 1) To aristerì mèloc thc P (n + 1) grˆfetai me th bo jeia thc P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = 1 + 2 + · · · + n + (n + 1) = n(n + 1) + (n + 1). Epagwgikì b ma: 'Estw ìti isqÔei 2 1 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1). kai n2 + 3n ≥ n2 + 2n + 1 = (n + 1)2 . QrhsimopoioÔme epagwg .1. ìpou n ≥ 5.4 ParadeÐgmata. pou isqÔei. pou isqÔei. kai ja apodeÐxoume ìti P (n) 2n+1 > (n + 1)2 . 1. DiwnumikoÐ Suntelestèc 1) h P (m) alhjeÔei.1. 2) 2n > n2 gia kˆje akèraio n ≥ 5. an h P (n) alhjeÔei. Epiplèon isqÔei 2n2 = n2 + n · n ≥ n2 + 3n (giatÐ n ≥ 3). h apodeiktèa sqèsh 1 eÐnai 1 = 1(1 + 1). 2 1 To dexiì mèloc thc parapˆnw isìthtac eÐnai (n + 1)(n + 2). .

'Estw ìti to A èqei n+1 stoiqeÐa kai α ∈ A. 'Estw Γ ⊆ A. opìte sumperaÐnoume ìti to pl joc twn Γ eÐnai pˆli 2n . / Tìte Γ ⊆ B kai sunep¸c to pl joc twn Γ eÐnai 2n .12 1 Akèraioi 3) 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo pou èqei n stoiqeÐa. 4) Je¸rhma de Moivre. h prìtash alhjeÔei kaj¸c to kenì sÔnolo èqei 20 = 1 uposÔnola. Tìte to pl joc twn uposunìlwn tou A eÐnai 2n . Tìte Γ = ∆ ∪ {α} me ∆ ⊆ B . Upojètoume t¸ra ìti h prìtash alhjeÔei gia kˆje sÔnolo me n ∈ N stoiqeÐa. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. èqoume (sunθ + ihmθ)n+1 = (sunθ + ihmθ)n (sunθ + ihmθ) = (sun(nθ) + ihm(nθ))(sunθ + ihmθ) = sun(nθ)sunθ − hm(nθ)hmθ + i(sun(nθ)hmθ + hm(nθ)sunθ) = sun(nθ + θ) + ihm(nθ + θ) = sun((n + 1)θ) + ihm((n + 1)θ). pou eÐnai to zhtoÔmeno. Gia n = 0 h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. Ja metr soume to pl joc twn uposunìlwn tou A. Gia n = 0. Upˆrqei mÐa ˆllh morf  thc majhmatik c epagwg c pou eÐnai qr simh. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ N. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. 1. To sÔnolo B = A − {α} èqei n stoiqeÐa kai sunep¸c to pl joc twn uposunìlwn tou eÐnai 2n . kai 2) gia kˆje n. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. Upojètoume ìti aut  isqÔei gia n. QrhsimopoioÔme epagwg . Sunolikˆ. pou aforˆ ton n.5 Je¸rhma (DeÔterh Morf  thc Majhmatik c Epagwg c). . an h P (k) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì k me 0 ≤ k ≤ n. upˆrqoun 2n + 2n = 2n+1 uposÔnola tou A. 2) 'Estw α ∈ Γ. 'Estw θ ∈ R. Qrhsimopoi¸ntac tic gnwstèc trigwnometrikèc tautìthtec sun(θ + ϕ) = sunθsunϕ − hmθhmϕ kai hm(θ + ϕ) = hmθsunϕ + hmϕsunθ.1. 1) 'Estw α ∈ Γ. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n dÐnetai mia prìtash P (n).

SÔgkrine me to Je¸rhma 1. ShmeÐwsh. Gia parˆdeigma. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti h prìtash P (k) alhjeÔei gia kˆje k ≤ m − 1. n fusikoÐ arijmoÐ me 1 ≤ i ≤ n + 1 . Tìte lìgw tou Axi¸matoc 1. Sth DeÔterh Morf  thc Majhmatik c epagwg c eÐnai dunatìn to arqikì b ma na mhn eÐnai to 0 allˆ opoiosd pote m ∈ N. 'Etsi 0 1 3 grˆfoume ex orismoÔ DiwnumikoÐ suntelestèc (1 + x)n = n n n 2 n n + x+ x + ··· + x . Apì thn upìjesh 1) èqoume ìti m ≥ 1.1. n! = 1 · 2 · · · · · n.1. 1) 'Estw i. èstw m.3. n fusikoÐ arijmoÐ me i ≤ n . Tìte n+1 i = n n + . (Bl. Apìdeixh. Majhmatik  Epagwg . 'Estw i ≤ n fusikoÐ arijmoÐ.1. = 1. pou eÐnai ˆtopo. to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. Apì thn upìjesh 2) prokÔptei ìti h P (m) alhjeÔei. afoÔ (1 + x)3 = 1 + 3x + 3x2 + x3 . afoÔ (1 + x)2 = 1 + 2x + x2 . = 3. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me to diwnumikì anˆptugma pou ja qrhsin mopoihjeÐ sta epìmena.1. 'Omoia 0 1 2 3 3 3 èqoume = 1. 1) JewroÔme thn tautìthta poluwnÔmwn (1 + x)n+1 = (1 + x)n (1 + x) = (1 + x)n + (1 + x)n x . 0 1 2 n Sthn perÐptwsh pou èqoume i > n sumfwnoÔme ìti n = 0. Me sumbolÐzoume i ton suntelest  tou xi sto anˆptugma tou diwnÔmou (1 + x)n .1. DiwnumikoÐ Suntelestèc 13 Apìdeixh. = 1. = 2. Autì epitrèpei i kˆpoia omoiomorfÐa stic diatup¸seic protˆsewn pou aforoÔn touc diwnumikoÔc suntelestèc. ArkeÐ na apodeiqjeÐ ìti to sÔnolo A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei} eÐnai kenì. i−1 i 2) 'Estw i. Tìte n i = n! i!(n − i)! (1) ìpou jètoume 0! = 1 kai gia kˆje jetikì akèraio n.1.) 1.6 Prìtash. 'Estw ìti to A den eÐnai kenì. 2 2 2 èqoume = 1. thn pr¸th sqèsh thc parakˆtw prìtashc gia i = n + 1.

7 Efarmog . 'Estw loipìn 0 < i ≤ n + 1. 'Estw ì0 n ti kˆje peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. Upojètontac thn (1) ja apodeÐxoume ìti n+1 i = (n + 1)! . 'Estw a ∈ A kai B = A − {α}. Apì thn upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn 1. Apì thn / n upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn Γ eÐnai . eÔkola epalhjeÔetai h (2). 'Estw ìti to A èqei n + 1 stoiqeÐa. Tìte to pl joc twn uposunìn lwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa eÐnai Ðso me gia kˆje i me 0 ≤ i ≤ n. 'Estw Γ èna uposÔnolo tou A pou èqei i stoiqeÐa.14 1 Akèraioi kai sugkrÐnoume touc suntelestèc tou xi sto aristerì kai dexiì mèloc.1. diakrÐnoume dÔo peript¸seic. Sto n+1 n aristerì mèloc o en lìgw suntelest c eÐnai . opìte apì to 1) thc prìtashc kai thn isìthta (1) èqoume n+1 i = n n + i−1 i n! n! + (i − 1)!(n − i + 1)! i!(n − i)! n! 1 1 = + (i − 1)!(n − i)! n − i + 1 i n! n+1 = (i − 1)!(n − i)! (n − i + 1)i (n + 1)! = . tìte i = 0 kai to zhtoÔmeno eÐnai 0 profanèc. i Tìte Γ − {α} ⊆ B . i−1 2) QrhsimopoioÔme epagwg  sto n. Ja metr soume t¸ra to pl joc twn uposunìlwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa. en¸ sto dexiì eÐnai + i i n . h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. i Efarmìzoume epagwg  sto n. opìte i = 0. i!(n + 1 − i)! (2) An i = 0. 'Opwc sto Parˆdeigma 1. i!(n + 1 − i)! = kai ˆra h (2) isqÔei. . Gia n = 0. 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. An n = 0. 1) 'Estw α ∈ Γ.4 3). 2) 'Estw α ∈ Γ. n > 0. afoÔ to kenì sÔnolo èqei akrib¸c = 1 uposÔnolo. Tìte Γ ⊆ B . èqei uposÔnola me i i stoiqeÐa.1.

= 2n . ii) mn < nm gia kˆje m. DiwnumikoÐ Suntelestèc 15 Γ − {α} (kai epomènwc to pl joc twn Γ) eÐnai n n + i i−1 = n+1 i n . n ∈ N isqÔoun oi parakˆtw tautìthtec. Sunolikˆ upˆrqoun i−1 uposÔnola tou A pou èqoun i stoiqeÐa. Upìdeixh: epagwg  sto m. i) ii) iii) iii) n n n n − + − · · · + (−1)n 0 1 2 n n n n n + + + ··· + 0 1 2 n 2n n = n 0 = 2 = 0. m. n ≥ 2. n ∈ N me m ≥ 3 kai n ≥ 2. 2 ii) fn+2 fn − fn+1 = (−1)n+1 .1.1 1) ApodeÐxte ìti akèraio n. 1 1 1 n + + ··· + = gia kˆje jetikì 1·2 2·3 n(n + 1) n+1 1 2) ApodeÐxte ìti 13 + 23 + · · · + n3 = n2 (n + 1)2 = (1 + 2 + · · · + n)2 gia 4 kˆje jetikì akèraio n. 5) 'Estw f0 = 0. Ask seic 1. ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔoun: i) f0 + f1 + · · · + fn = fn+2 − 1. . sugkrÐnete touc suntelestèc tou xn sthn tautìthta (1 + x)2n = (1 + x)n (1 + x)n . 2 n + 1 2 n + ··· + n .1. 3) ApodeÐxte ìti i) 3n < n3 gia kˆje n ∈ N. 0 Upìdeixh: Gia thn pr¸th tautìthta qrhsimopoi ste ìti (1 + (−1))n = 0. Majhmatik  Epagwg . 4) ApodeÐxte ìti gia kˆje k. f1 = 1 kai fn = fn−1 + fn−2 gia n ≥ 2 (akoloujÐa tou Fibonacci). m+n k m 0 n m + k 1 n m + ··· + k−1 k n . Gia thn trÐth.

.5 (DeÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c). 0 1 n Upìdeixh: Qrhsimopoi ste to iii). n n n iv) f2n = f0 + f1 + · · · + fn . β 2 2 5 ikanopoioÔn thn exÐswsh x2 − x − 1 = 0).1.1 (AxÐwma ElaqÐstou). r+1 7) 'Estw θ ∈ R. 8) ApodeÐxte ìti ta akìlouja eÐnai isodÔnama.2 (Majhmatik  Epagwg ) iii) Je¸rhma 1. ii) Je¸rhma 1.16 1 Akèraioi √ √ 1− 5 1 1+ 5 n n iii) fn = √ (α − β ). 6) Gia kˆje r. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ Z. n ∈ N me r ≤ n apodeÐxte ìti r r+1 n + +···+ r r r = n+1 .1. ìpou α = kai β = (oi α.1. i) AxÐwma 1.

a|bx + cy . 2. Diairetìthta kai pr¸toi arijmoÐ 'Estw a.2 Diairetìthta Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z. • An a|b kai a|c. Sthn diatÔpwsh thc akìloujhc Prìtashc deqìmaste ìti kˆje pr¸toc arijmìc eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n katˆ tetrimmèno trìpo. AntÐstoiqo apotèlesma ja sunant soume sthn Enìthta 2. 1. . 5 kai 7. tic opoÐec ja qrhsimopoioÔme sth sunèqeia qwrÐc idiaÐterh mneÐa. • An a|b kai b|c. b eÐnai jetikoÐ. O kÔrioc skopìc mac sthn Parˆgrafo aut  eÐnai na apodeÐxoume ìti kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0. Diairetìthta 17 1.2. Sunep¸c. tìte a = ±b. 4. 6. upˆrqoun akèraioi e.1 Prìtash. sÔmfwna me to opoÐo kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0 kai ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì.1. Ja grˆfoume tìte a|b. Ja lème ìti o a diaireÐ ton b (  ìti o a eÐnai diairèthc tou b   ìti o b eÐnai pollaplˆsio tou a) an upˆrqei c ∈ Z me b = ac. ParathroÔme ìti kˆje akèraioc eÐnai diairèthc tou 0 en¸ to 0 eÐnai diairèthc mìno tou eautoÔ tou. Gia parˆdeigma. IdiaÐtera. 3. tìte a ≤ b. 8 kai 9 oi pr¸toi arijmoÐ eÐnai oi 2. Kˆje jetikìc akèraioc diˆforoc tou 1 eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n. AfoÔ apodeÐxoume ton Algìrijmo DiaÐreshc. f tètoioi ¸ste b = ae kai c = af . tìte a|bx + cy gia kˆje x. apì touc 1. c treic akèraioi arijmoÐ. • An a|b kai b|a. ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). Antikajist¸ntac èqoume ìti bx + cy = aex + af y = a(ex + f y). 'Estw a. 3. EpÐshc h idèa thc monadik c paragontopoÐhshc anaptÔssetai pio genikˆ sthn Enìthta 3. 'Enac jetikìc akèraioc p = 1 lègetai pr¸toc arijmìc an oi mìnoi diairètec tou eÐnai oi ±1 kai ±p. tìte a|c • An a|b kai oi a. b ∈ Z. 7. b. y ∈ Z. Endeiktikˆ apodeiknÔoume thn pr¸th idiìthta: apì thn upìjesh. ìtan melet soume polu¸numa. ja anaptÔxoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth me th bo jeia tou opoÐou ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. 5. a|b ± c.2. EÔkola diapist¸noume ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec.

ìpou me |t| sumbolÐzoume thn apìluth tim  tou t). IsqÔei M = ∅ (arkeÐ na jewr soume t < 0 me |t| arketˆ megˆlo. ìpou q. pm }. Apìdeixh. r ∈ Z. kai ja deÐxoume ìti r < a.1. 1 Upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. . . . 'Estw a. Tìte ìmwc to Ðdio sumbaÐnei gia to ginìmenì touc m = ab. pm + 1 kai pi |p1 p2 . Autì eÐnai ˆtopo.2. Autì eÐnai ˆtopo. dhlad  pi |1.2. . . . Sunep¸c m = ab gia kˆpoiouc akeraÐouc a. 1 . r ∈ Z me tic idiìthtec b = qa + r kai 0 ≤ r < a. . . tìte antikajist¸ntac ja eÐqame b − (q + 1)a ≥ 0.1.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo m ∈ M . 'Estw ìti to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n eÐnai peperasmèno kai ìti eÐnai to {p1 . 'Eqoume m > 1 kai o m den eÐnai pr¸toc (afoÔ kˆje pr¸toc eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno pr¸twn). Apìdeixh.18 1 Akèraioi Apìdeixh.±1 grˆfetai sthn morf  ±p1 . opìte b − (q + 1)a ∈ M . AfoÔ pi |p1 p2 .2 Je¸rhma (EukleÐdhc).2. dhlad  oi a. opìte apì to AxÐwma 1. pk . èstw pi .3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc   EukleÐdeia DiaÐresh). r ∈ Z kai b = q a + r . Tìte lambˆnoume (q − q )a = r − r H apìdeixh aut . Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti a ∈ M kai b ∈ M . ìpwc kai o EukleÐdeioc Algìrijmoc. . 'Estw ìti h prìtash den isqÔei kai èstw M to sÔnolo twn akeraÐwn n > 1 oi opoÐoi den eÐnai ginìmena pr¸twn arijm¸n. An Ðsque r ≥ a. b ìpou 1 < a < m kai 1 < b < m. b eÐnai / / ginìmena pr¸twn arijm¸n. ìpou oi pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ (ìqi anagkastikˆ diakekrimènoi). dhlad  m ∈ M . . O akèraioc p1 p2 . gia kˆpoion akèraio q . Tìte upˆrqoun monadikoÐ q. To epìmeno apotèlesma perigrˆfei mia apì tic pio shmantikèc idiìthtec tou Z kai ja qrhsimopoihjeÐ pollèc forèc sta parakˆtw. 1)'Uparxh: Jètoume M = {b − ta ≥ 0|t ∈ Z}. Tìte M = ∅ kai apì to AxÐwma 1. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti eÐqame b = qa + r. 1.1. / Sunep¸c blèpoume ìti kˆje akèraioc diˆforoc twn 0. . . perièqontai sto èrgo StoiqeÐa tou EukleÐdh. b ∈ Z me a > 0. 'Eqoume r = b − qa. pm + 1 èqei ènan pr¸to diairèth sÔmfwna me thn Prìtash 1. giatÐ r > r − a = b − (q + 1)a.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo r ∈ M . 1. 0 ≤ r < a. 0 ≤ r < a. ìpou q . pm sumperaÐnoume ìti o pi diaireÐ th diaforˆ. Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou r.

Sunep¸c r − r = (q − q )a = 0. 'Ara −a < (q − q )a < a kai sunep¸c (afoÔ a > 0) − 1 < q − q < 1. Epeid  q − q ∈ Z. sumperaÐnoume ìti q − q = 0. .1.2. Diairetìthta kai 19 −a < r − r < a.

AfairoÔme apì ton b ta mh arnhtikˆ pollaplˆsia tou a. èqoume µκδ(12. to opoÐo upˆrqei sÔmfwna me to AxÐwma 1. 'Estw a. 30) = 6. 'Eqoume d = ax + by gia kˆpoiouc x. . 'Estw d to elˆqisto stoiqeÐo tou M . ètsi ¸ste h diaforˆ b − ta na paramènei mh arnhtik . b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. b).20 1 Akèraioi Shmei¸seic 1. d|a kai d|b 2.1. 2. b) = ax + by . 2a. 3.. 'Estw a. Pèra apì thn Ôparxh. 'Etsi exhgeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. an c ∈ Z me c|a kai c|b. tìte kˆje ˆlloc koinìc diairèthc c twn a kai b eÐnai tètoioc ¸ste c ≤ d lìgw thc sunj khc 2 tou orismoÔ. to parakˆtw apotèlesma parèqei mÐa shmantik  parˆstash tou µκδ pou ja qrhsimopoihjeÐ suqnˆ sta parakˆtw. . y ∈ Z kai ax + by > 0} kai parathroÔme ìti M = ∅ (giatÐ a2 + b2 > 0). 'Enac mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b (sumbolikˆ µκδ(a. (H apìdeixh èpetai amèswc apì to Je¸rhma: an o a eÐnai arnhtikìc. tìte c|d. Ac upojèsoume gia eukolÐa ìti b > 0. b)   (a. .4 Je¸rhma. . y ∈ Z tètoioi ¸ste µκδ(a. tìte to mìno pou allˆzei eÐnai h anisìthta tou sumperˆsmatoc pou prèpei na eÐnai t¸ra 0 ≤ r < |a|. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. Mègistoc koinìc diairèthc 1. Epiplèon upˆrqoun x. Gia parˆdeigma. a. Apìdeixh. H apìdeixh thc Ôparxhc twn q kai r sto prohgoÔmeno Je¸rhma sunÐstatai sthn austhr  diatÔpwsh thc akìloujhc apl c idèac. O fusikìc arijmìc r tou algorÐjmou diaÐreshc onomˆzetai to upìloipo thc diaÐreshc tou b me to a. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. b)) eÐnai ènac jetikìc akèraioc d pou èqei tic idiìthtec 1. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b. 3a. 'Uparxh: Jètoume M = {ax + by|x. ParathroÔme ìti an d = µκδ(a. dhlad  ta 0. Sto stˆdio autì den eÐnai teleÐwc safèc ìti upˆrqei µκδ gia kˆje a. An paraleÐyoume to a > 0 apì thn upìjesh tou prohgoÔmenou Jewr matoc kai jewr soume a = 0.2. y ∈ Z. To teleutaÐo tètoio pollaplˆsio eÐnai to qa kai h diaforˆ b − qa eÐnai to r. efarmìzoume to Je¸rhma gia −a sth jèsh tou a).1.

Epeid  p|abx kai p|pyb prokÔptei ìti p|abx + pyb. 'Ara prˆgmati o d eÐnai ènac µκδ twn a kai b. 'Eqoume m2 = 2n2 . p) = 1.4 upˆrqoun akèraioi x kai y tètoioi ¸ste 1 = ax + py . Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma. tìte ja diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc ai . 'Eqoume r = a−qd = a−q(ax+by) = a(1−qx)+b(−qy). b). T¸ra èstw c|a kai c|b.1.2.2. tìte r ∈ M . p ∈ Z ìpou o p eÐnai pr¸toc arijmìc. Apì to Je¸rhma 1. 0 ≤ r < d. Prˆgmati. deÐqnoume pr¸ta ìti d|a kai d|b. ìpou oi m. An o p diaireÐ to ginìmeno ab. Tìte p|m2 kai ˆra p|m. 'Ara b = abx + pyb. pou eÐnai ˆtopo. b. b. am .5. Epeid  èqoume d = ax + by sumperaÐnoume ìti c|d.2. ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. ìmwc. 1.1 upˆrqei pr¸toc p me p|n. Apìdeixh. Gia ton skopì autì. Monadikìthta: An d kai d  tan mègistoi koinoÐ diairètec twn a. An n = 1. Mia tupik  efarmog  tou eÐnai √ √ h apìdeixh ìti o arijmìc 2 eÐnai ˆrrhtoc. apì to L mma 1. Prin apì autì.2. tìte o p diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc a kai b. Sunep¸c p|µκδ(m. √ dhlad  p|1. Allˆ tìte 2 = m ∈ Z. èstw ìti 2 = m .5 eÐnai idiaÐtera qr simo. pou èpetai apì to Je¸rhma 1. 'Omoia apodeiknÔetai ìti d|b. d > 0 paÐrnoume d = d . tìte sÔmfwna me thn Prìtash 1. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqjeÐ ìti gia kˆje jetikì √ akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou o arijmìc a eÐnai ˆrrhtoc ('Askhsh 15). 'Ara n = 1. ja eÐqame d|d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. 2. b). 'Ara r = 0 kai sunep¸c d|a. giatÐ diaforetikˆ aplopoioÔme to klˆsma.2. Diairetìthta 21 Ja apodeÐxoume ìti d = µκδ(a.4. .2. n) = 1.2. To L mma 1. kai afoÔ d.2. . 'Ara d = ±d .3. H prohgoÔmenh apìdeixh parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou µκδ (wc to elˆqisto tou sunìlou M ). Autì shmaÐnei ìti an r = 0. 'Estw ìti o p den diaireÐ ton a. AfoÔ o p eÐnai pr¸toc èqoume µκδ(a. 1. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. (ai ∈ Z).6 Parathr seic. MporoÔme na upojèsoume ìti n µκδ(m. 1. n). 'Estw a. .2. pou eÐnai ˆtopo. upˆrqoun akèraioi q.5 L mma. pou ìmwc eÐnai ˆtopo lìgw tou elaqÐstou tou d. Upˆrqei ìmwc ènac pio praktikìc trìpoc (EukleÐdeioc Algìrijmoc) pou perigrˆfetai parakˆtw. dhlad  p|b. b) kai d |d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. r tètoioi ¸ste a = qd+r. Me epagwg  mporeÐ na genikeujeÐ to prohgoÔmeno L mma sthn perÐptwsh perissotèrwn paragìntwn: An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou diaireÐ to ginìmeno a1 . SÔmfwna me to Je¸rhma 1.

èqoume p1 = q1 . b) = ax + by sÔmfwna me to Je¸rhma 1. . pn onomˆzontai pr¸toi parˆgontec tou a. b)|r. b)|r kai µκδ(a. To zhtoÔmeno prokÔptei t¸ra apì thn epagwgik  upìjesh. a = p1 . a)|µκδ(a. . a). . opìte apì ton orismì tou µκδ paÐrnoume µκδ(a. . .b onomˆzontai sqetikˆ pr¸toi an µκδ(a. . . metˆ endeqomènwc apì mia anadiˆtaxh twn qj . pm pou èqoun thn idiìthta a = p1 . qj eÐnai pr¸toi arijmoÐ. opìte efarmìzoume epagwg  sto m. tìte m = n kai. pm . . Ja deÐxoume t¸ra th monadikìthta thc parˆstashc aut c. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. IsodÔnama. . 'Estw a > 1 ènac akèraioc arijmìc. prˆgma pou shmaÐnei ìti n = 1. .1 deÐxame ìti upˆrqoun pr¸toi arijmoÐ p1 . . H paragontopoÐhsh aut  kaleÐtai anˆlush tou a se ginìmeno pr¸twn kai oi pr¸toi arijmoÐ p1 .2. . y ètsi ¸ste na isqÔei µκδ(a. pm = q1 . . 'Eqoume dhlad  µκδ(a. . .4. . b)|a. apì tic dÔo teleutaÐec sqèseic prokÔptei ìti µκδ(a. . . . ìpou oi pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi arijmoÐ kai n 1 oi ai eÐnai jetikoÐ akèraioi. b) kai epiplèon prosdiorÐzei akeraÐouc x. Sthn Prìtash 1. pi pr¸toc. . b)|µκδ(r. . Onomˆzetai de EukleÐdeioc algìrijmoc kai sthrÐzetai sthn epanalambanìmenh efarmog  thc akìloujhc apl c parat rhshc: b = aq + r ⇒ µκδ(a. qn . Epeid  o µκδ eÐnai jetikìc akèraioc. . . a).2. apì thn isìthta b = aq + r èpetai ìti µκδ(a. . . . pm = qm . 'Estw ìti a = p1 . metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. 'Estw t¸ra m > 1. DÔo akèraioi a. .6. Gia m = 1 èqoume p1 = q1 . . Epeid  o q1 eÐnai pr¸toc paÐrnoume p1 = q1 . .2. b). Apì thn isìthta p1 . a). èstw ton q1 . EukleÐdeioc Algìrijmoc Perigrˆfoume t¸ra mÐa praktik  diadikasÐa pou upologÐzei to µκδ(a. pm . H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia: an a = p1 . qn paÐrnoume ìpwc prin. pm = q1 . . Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti µκδ(r. pm = q2 . ìpou oi pi .7 Je¸rhma (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). dÔo akèraioi eÐnai sqetikˆ pr¸toi an den èqoun koinì pr¸to parˆgonta. . pm = q1 . kˆje akèraioc a = 0. (1) Prˆgmati. ±1 èqei monadik  parˆstash (qwrÐc na lambˆnetai upìyh h seirˆ twn paragìntwn) thc morf c a = ±pa1 . . Kˆje akè- raioc a > 1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn arijm¸n. Apìdeixh. qn (pi . . qj pr¸toi).22 1 Akèraioi 1. .2. b) = 1. qn opìte o p1 ja diaireÐ kˆpoion apì touc qj sÔmfwna me thn Parat rhsh 1. . b) = µκδ(r. qn . b) = µκδ(r. . 'Etsi 1 = q2 . pan . . qn . ìti p2 . . .

r1 ) = · · · = µκδ(rn . 0 ≤ r < a a = rq1 + r1 . 40) = µκδ(0. Diairetìthta 23 Parˆdeigma 'Estw a = 50 kai b = 240. èqoume µκδ(50. 240) = µκδ(40. rn−1 ) = µκδ(0. Gia na prosdiorÐsoume akeraÐouc x. Apì thn tautìthta diaÐreshc lambˆnoume diadoqikˆ 240 = 4 · 50 + 40 50 = 1 · 40 + 10 40 = 4 · 10 + 0 Efarmìzontac thn (1) se kˆje mia apì tic treic isìthtec. 10 = 50 − 1 · 40 = = 50 − 1 · (240 − 4 · 50) = = 50 · 5 + 240 · (−1). 0 ≤ r3 < r2 ··· rn−2 = rn−1 qn + rn .2. a) = µκδ(r1 . r) = µκδ(r2 .1. Apì to prohgoÔmeno parˆdeigma blèpoume ìti o µκδ dÔo akeraÐwn a kai b(a = 0) isoÔtai me to teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo (rn ) pou sunantˆme ston antÐstoiqo EukleÐdeio algìrijmo: b = aq + r. 0 ≤ r2 < r1 r1 = r2 q3 + r3 . . 0 ≤ r1 < r r = r1 q2 + r2 . 0 ≤ rn < rn−1 rn−1 = rn qn+1 + 0. efarmìzontac diadoqikˆ thn (1) èqoume µκδ(a. opìte x = 5 kai y = −1. y tètoiouc ¸ste 10 = 50x + 240y xekinˆme apì thn teleutaÐa tautìthta diaÐreshc pou èqei mh mhdenikì upìloipo (thn 50 = 1 · 40 + 10) kai ekteloÔme diadoqikèc antikatastˆseic “ergazìmenoi proc ta pˆnw”. (H diadikasÐa aut  onomˆzetai antanaÐresh). 50) = µκδ(10. rn ) = rn . Prˆgmati. 10) = 10. b) = µκδ(r.

Gia na grˆyoume ton µκδ(a.24 1 Akèraioi Ed¸ upˆrqei to er¸thma an h diadikasÐa twn diadoqik¸n diairèsewn termatÐzetai metˆ apì peperasmèno arijmì epanal yewn. Parathr seic sthn anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn 1) H anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn parèqei ènan ˆllo trìpo upologismoÔ tou µκδ . rn = rn−2 (1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ) = (rn−4 −rn−3 qn−2 )(1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ). bi ∈ N. giatÐ ta upìloipa sqhmatÐzoun mia austhrˆ fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n me arq  to a. Sth nèa exÐswsh antikajistoÔme thn èkfrash pou èqoume gia ton rn−2 . H apˆnthsh eÐnai jetik . Shmei¸noume ìti oi x. IsqÔei ìmwc µκδ(x. b) kai thc Ôparxhc x. ParathroÔme ìti h parapˆnw mèjodoc parèqei mia nèa apìdeixh thc Ôparxhc tou µκδ(a. afoÔ ax + by = a(x + b) + b(y − a). . b) sth morf  ax + by pr¸ta epilÔoume tic parapˆnw exis¸seic wc proc ta upìloipa lambˆnontac r = b − aq r1 = a − rq1 r2 = r − r1 q2 r3 = r1 − r2 q3 ··· rn−2 = rn−4 − rn−3 qn−2 rn−1 = rn−3 − rn−2 qn−1 rn = rn−2 − rn−1 qn . b jetikoÐ akèraioi kai a = pa1 · · · pan kai b = pb1 · · · pbn n n 1 1 (2) ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi kai ai . . SuneqÐzontac katˆ ton trìpo autì fjˆnoume telikˆ se mia parˆstash thc morf c rn = ax + by . dhlad  èqoume a > r > r1 > · · · > rn . . y ∈ Z pou èqoun thn idiìthta µκδ(a. pn giatÐ epitrèpoume ed¸ mhdenikoÔc . 'Estw a. . (Kai oi dÔo paragontopoi seic perièqoun touc Ðdiouc pr¸touc p1 . y den eÐnai anagkastikˆ monadikoÐ . b) = ax + by . y) = 1 ('Askhsh 9). Sth sunèqeia antikajistoÔme sthn teleutaÐa exÐswsh ton rn−1 apì thn proteleutaÐa rn = rn−2 − (rn−3 − rn−2 qn−1 )qn = rn−2 (1 + qn−1 qn ) + rn−3 (−qn ).

pan kai n 1 b = ±pb1 . b). Qrhsimopoi¸ntac thn (3) kai ton orismì tou µκδ mporoÔme na doÔme ìti µκδ(a. Gia kˆje i jètoume ei = max{ai . Thn mèjodo aut  parousiˆzoume sunoptikˆ sthn Parˆgrafo 1. b akèraioi apì touc opoÐouc toulˆqiston ènac eÐnai mh mhdenikìc.2. pan diaireÐ n 2 ton pb2 . h apìdeixh thc kateÔjunshc ‘⇐’ eÐnai ˆmesh. n 1 tìte e = 25 · 36 · 52 . akìma kai an qrhsimopoihjoÔn isquroÐ upologistèc. b) = 2 · 34 · 50 . . bi } kai orÐzoume ton jetikì n 1 akèraio e = pe1 . Apì thn Parat rhsh 1. b se ginìmena pr¸twn. b eÐnai ènac jetikìc akèraioc e pou èqei tic idiìthtec • a|e kai b|e • an o c ∈ Z eÐnai tètoioc ¸ste a|c kai b|c. Qrhsimopoi¸ntac thn (3). . Autì eÐnai ˆtopo.6 parakˆtw. Ac jewr soume tic paragontopoi seic twn a. tìte µκδ(a. . . . . b upˆrqei kai eÐnai monadikì. . an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . 'Ena elˆqisto koinì pollaplˆsio ( κπ) twn a. . Tìte apì thn (2) paÐrnoume ìti o p11 −b1 pa2 . a = ±pa1 . Se autì akrib¸c to gegonìc sthrÐzetai mia axiìpisth kai diadedomènh mèjodoc kruptogrˆfhshc mhnumˆtwn. cb) = c · µκδ(a. ìpwc gia parˆdeigma thn µκδ(ca. (5) Shmei¸noume ìti o trìpoc upologismoÔ tou µκδ pou dÐnetai sthn (4) den eÐnai polÔ praktikìc gia megˆlouc arijmoÔc giatÐ proôpojètei th gn¸sh analÔsewn se ginìmena pr¸twn. èstw a|b a kai èstw ìti a1 > b1 .6 1. SumbolÐzetai de me κπ(a. pdn . AntÐstrofa. n 1 (4) Gia parˆdeigma. Diairetìthta ekjètec). h RSA. pen . an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . ìpou gia kˆje i eÐnai di = min{ai . Gia parˆdeigma. Apì thn (4) mporoÔme na sunˆgoume qr simec sqèseic. blèpoume ìti p1 |pi gia kˆpoio n 2 i = 1. . EÐnai safèc ìti an upˆrqei κπ twn a. bi }. 2) 'Estw a. .1. Genikˆ h eÔresh thc anˆlushc enìc megˆlou arijmoÔ se ginìmeno pr¸twn eÐnai ènac qronobìroc upologismìc pou pollèc forèc kajÐstatai praktikˆ adÔnatoc. b). pbn . (3) Prˆgmati. ParathroÔme ìti isqÔei 25 a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. b tìte autì eÐnai monadikì. blèpoume ìti o e ikanopoieÐ tic dÔo sunj kec ston orismì tou ekp. tìte e|c. . b) = pd1 . . Sunep¸c to κπ twn a. pbn .2. .

. b) = 1. . . tìte o cd diaireÐ kai ton a kai ton b. bi } = ai + bi . 5. eÔkola apodeiknÔetai ìti µκδ(a.4). n10 − 1) Apì tic sqèseic n10 − 1 = n4 (n6 − 1) + n4 − 1.5). tìte mn|a.2. (6) 1. paÐrnoume e|a. Epomènwc o a (kai o b) eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. . ìpou e = κπ(m. b ∈ Z kai µκδ(a. bi } + max{ai . 3. Apì th sqèsh (pa1 . giatÐ µκδ(m. 'Eqoume a|cax kai apì thn upìjesh èpetai ìti a|cby . . b) = 1. b = pb1 . . n6 − 1 = n2 (n4 − 1) + n2 − 1. b) = |ab|. par . pcr analÔseic r r r 1 1 1 se ginìmena pr¸twn ìpwc sthn (2). . par )(pb1 . pbr . Epeid  µκδ(a. PaÐrnoume c = cax + cby . blèpoume ìti gia kˆje i to polÔ ènac apì touc ai . . p2cr kai th monadikìthta thc r r r 1 1 1 paragontopoÐhshc sto Z èqoume ìti ai + bi = 2ci gia kˆje i. 'Estw a.26 1 Akèraioi Apì th deÔterh idiìthta ston orismì tou κπ eÐnai safèc ìti anˆmesa stouc jetikoÔc akeraÐouc pou eÐnai koinˆ pollaplˆsia twn a kai b to κπ(a. 2. Sunep¸c kˆje ai (kai bi ) eÐnai Ðso eÐte me 0 eÐte me 2ci . An µκδ(m. 'Ara o cd ja diaireÐ ton µκδ(a. An o akèraioc c diaireÐ kai ton a/d kai ton b/d.2.2. 4. 'Ara o a ja diaireÐ ton cax+cby = c. tìte µκδ(a/d. n) = 1. b eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. b eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. . pbr ) = p2c1 . 1. tìte a|c. c ∈ Z me a|bc. n4 − 1 = (n2 + 1)(n2 − 1). b/d) = 1. An a. . n). Qrhsimopoi¸ntac th sqèsh min{ai . bi eÐnai mh mhdenikìc. n ∈ Z me m|a kai n|a. Epeid  èqoume m|a kai n|a. 'Estw ab = c2 kai a = pa1 . Allˆ apì thn (6) èqoume κπ(m. . upˆrqoun x. An to ginìmeno dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn arijm¸n a. Epeid  isqÔei µκδ(a. b) κπ(a. . b) = d. b) eÐnai o elˆqistoc. (SÔgkrine me to L mma 1. b) = d pou shmaÐnei ìti c = ±1. n) = 1.8 ParadeÐgmata. Na brejeÐ o µκδ(n6 − 1. b. c = pc1 . m. tìte oi a. An isqÔei µκδ(a. (Mia ˆllh apìdeixh mporeÐ na dojeÐ qrhsimopoi¸ntac analÔseic se ginìmena pr¸twn). n) = |mn|. y ∈ Z me 1 = ax + by (Je¸rhma 1. 'Estw a. b) = 1. .

n = 1 èqoume d = 2. nb − 1) = nd − 1. 'Estw µκδ(m. m) ìpou m eÐnai jetikìc akèraoc. m − n). n) = 1. 'Omwc eÐnai eÔkolo na deiqjeÐ me epagwg  sto a ìti an < na gia kˆje a ≥ 3 kai n ≥ 2 ('Askhsh 1. b) ('Askhsh 17). n4 − 1) = µκδ(n4 − 1. Epeid  d|m + n kai d|m − n. Na brejoÔn oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m + n. ApodeÐxame ìti oi pijanèc timèc tou d eÐnai 1 kai 2. pnar . 2n). n) apì thn (??) kai ˆra d|2.2) kai (m. n jetikoÐ akèraioi. 'Ara d|µκδ(2m. n2 − 1) = n2 − 1.2. .4). 8. Diairetìthta sunˆgoume ìti 27 µκδ(n10 − 1. 'Estw a. Apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume n|m. 'Eqoume an = pna1 . 9) 'Estw b ènac akèraioc me b > 1. (4. Ja deÐxoume ìti h apˆnthsh eÐnai 1   2. Tìte nn |nm dhlad  nn |mn . . 'Estw m = an.1. bi ∈ N. b.1. n tètoioi ¸ste mn = nm . pbr ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi r r 1 1 pr¸toi arijmoÐ kai ai . .3). . MporoÔme na upojèsoume ìti m ≥ n ≥ 2. 'Estw a = pa1 . 7. n) eÐnai ta ex c: (2. pnbr . dhlad  d = 1   2. Na brejoÔn ìloi oi jetikoÐ akèraioi m. Tìte kˆje jetikìc akèraioc n èqei monadik  parˆstash thc morf c n = ak bk + ak−1 bk−1 + · · · + a1 b + a0 . Sunep¸c oi dunatèc timèc tou d eÐnai 1   2. ìpou d = µκδ(a. . 'Estw d = µκδ(m + n. par kai b = pb1 . en¸ gia m = 3. 'Omwc µκδ(2m. . Sunep¸c a = 1   2. . dhlad  d|2m kai d|2n. . r r 1 1 Apì th sqèsh (3) paÐrnoume an |bn ⇔ nai ≤ nbi gia kˆje i ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i ⇔ a|b. Tìte an |bn an kai mìno an a|b. m − n). Genikˆ isqÔei µκδ(na − 1. Gia m = 2. bn = pnb1 . 6. Gia a = 1 èqoume m = n kai gia a = 2 èqoume 2n = n2 . opìte n = 2. paÐrnoume d|(m + n) + (m − n) kai d|(m + n) − (m − n). Ja deÐxoume ìti ta zhtoÔmena zeÔgh (m. n6 − 1) = µκδ(n6 − 1. Tìte antikajist¸ntac sthn arqik  exÐswsh kai lambˆnontac n-stec rÐzec paÐrnoume an = na . 2n) = 2µκδ(m. n = 1 èqoume d = 1. .

cj ∈ N me 0 ≤ cj ≤ b − 1 gia j = 0. Upojètoume ìti h monadikìthta isqÔei gia kˆje jetikì akèraio mikrìtero tou n. 'Estw ìti èqoume kai thn parˆstash n = cl bl + cl−1 bl−1 + · · · + c1 b + c0 . .2. . efarmìzontac diadoqikˆ ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume n = bq0 + a0 . apodeÐxte ìti p|b.28 1 Akèraioi ìpou k. Telikˆ prokÔptei mÐa parˆstash thc morf c n = ak bk +ak−1 bk−1 +· · ·+a1 b+a0 . . y tètoiouc ¸ste µκδ(36.. k kai ak = 0. 0 ≤ ak−1 ≤ b − 1 qk−1 = b0 + ak . 1. Gia b = 2 èqoume th duadik  parˆstash tou n. To zhtoÔmeno eÐnai profanèc gia n = 1. . l kai cl = 0. . To zhtoÔmeno prokÔptei an efarmosteÐ h upìjesh thc epagwg c ston akèraio (n − a0 )/b.. . Gia thn apìdeixh thc monadikìthtac qrhsimopoioÔme th deÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c. 0 ≤ a0 ≤ b − 1 q0 = bq1 + a1 . 'Eqoume q0 > q1 > . Upojètoume ìti qk eÐnai to pr¸to phlÐko pou isoÔtai me 0. giatÐ kajèna apì autˆ eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou n me ton b. . ìpou l. sth sunèqeia to q1 apì thn trÐth kai oÔtw kaj' ex c. . . . 'Eqoume a0 = c0 . qk−2 = bqk−1 + ak−1 . . aj ∈ N me 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. apodeÐxte ìti pn |an . k kai ak = 0. Sthn pr¸th isìthta n = bq0 + a0 antikajistoÔme to q0 apì th deÔterh. . H parapˆnw isìthta pou apodeÐxame onomˆzetai h parˆstash tou n wc proc th bˆsh b. 0 ≤ a1 ≤ b − 1 . Ask seic 1. . EpishmaÐnoume ìti h apìdeixh thc Ôparxhc pou d¸same parèqei ènan algìrijmo me ton opoÐo mporoÔme na broÔme ta 'yhfÐa' ai sthn parˆstash tou n wc proc mia bˆsh b. . . 1. 'Estw n > 1. Upìdeixh: L mma 1.2 1) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|an . . ìpou 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. Gia b = 10 èqoume th sun jh dekadik  parˆstash tou n. 1. 210). 0 < ak ≤ b − 1. 3) ProsdiorÐste ton µκδ(36. 210) = 36x + 210y . Prˆgmati. ìpwc kai akeraÐouc x.5 2) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|a kai p|a2 + b2 .

an )). ii) ApodeÐxte ìti an ai = 0 gia kˆje i kai n ≥ 3 tìte µκδ(a1 . c} − min{a. . 5) ApodeÐxte ìti µκδ(m. . an ) upˆrqei. . a2 . . an ) = a1 x1 + · · · + an xn . . 7) ApodeÐxte ìti µκδ(m + n. eÐnai monadikìc kai epiplèon upˆrqoun xi ∈ Z me µκδ(a1 . an )) = κπ(a1 . . a3 )µκδ(a1 . . . . an ) = µκδ(a1 . . . 170. . . 11) 'Estw a. . an ∈ Z (ìqi ìloi mhdèn) orÐzoume ton µκδ(a1 . i) ApodeÐxte ìti o µκδ(a1 .2. i) ApodeÐxte ìti to κπ(a1 . 9) An d = µκδ(m. an ) wc ènan jetikì akèraio d pou èqei tic idiìthtec 1) d|ai gia kˆje i. a2 )µκδ(a2 . . a − 1 = µκδ(a − 1. . an ∈ Z eÐnai mh mhdenikoÐ akèraioi. an )) = µκδ(a1 . an−2 . . c} eÐnai Ðsoc me a + b + c − min{a. . apodeÐxte ìti µκδ(x. b} − min{b. µκδ(a2 . an )). iii) UpologÐste ton µκδ(135. . a1 a2 a3 µκδ(a1 . . . . . . . . a + 2) = 1 kai µκδ(a. apodeÐxte ìti κπ(a1 . a + 3) = a. . 10n + 3) = 1. b. n) = µκδ(m + kn. kai 2) an c ∈ Z me c|ai gia kˆje i tìte c|d. a−1 12) An a1 . . c o max{a. orÐzoume to κπ(a1 . a3 ) iii) ApodeÐxte ìti κπ(a1 . m). . iv) GenikeÔste th sqèsh (4). b. κπ(a2 . an eÐnai to elˆqisto. . . . . . 10) ApodeÐxte th sqèsh (6). 13) An a1 . . . c}. 310). . . . m ∈ Z me m > 0 kai a = 1. . a3 ) Upìdeixh: Gia kˆje arijmoÔc a. µκδ(an−1 . . . . . . n) gia kˆje k ∈ N. . κπ(an−1 . a2 . . ApodeÐxte ìti am − 1 µκδ . an ) wc ènan jetikì akèraio e pou èqei tic idiìthtec 1) ai |e gia kˆje i. 29 6) ApodeÐxte ìti 6|a an kai mìno an µκδ(a. eÐnai monadikì kai anˆmesa sta jetikˆ koinˆ pollaplˆsia twn a1 . n) = 1. . 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei µκδ(3n + 1. a−1 am − 1 Upìdeixh: = (am−1 − 1) + (am−2 − 1) + · · · + (a − 1) + m. mn) = 1 an µκδ(m. an ) = κπ(a1 . a + 3) = 1. y) = 1. . . 205. a3 ) = µκδ(a1 . an−2 . . kai 2) an c ∈ Z me ai |c gia kˆje i tìte e|c. an ) upˆrqei. . .1. . b. . . ii) An ta ai eÐnai mh mhdenikˆ kai n ≥ 3. n) kai d = mx + ny . . Diairetìthta 4) Na brejeÐ o akèraioc a > 1 an µκδ(a. c} + min{a.

c ∈ Z} iii) {a > 0|a eÐnai pollaplˆsio tou 24 kai tou 36}. 16) Poiˆ eÐnai ta elˆqista stoiqeÐa twn parakˆtw sunìlwn.30 1 Akèraioi 14) ProsdiorÐste ìlouc touc jetikoÔc akeraÐouc m. 20) An a. b). b) = 1. 21) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N o akèraioc 52n+1 + 62n+1 eÐnai pollaplˆsio tou 11. ìpou oi p. . b ∈ Z} ii) {24a + 36b + 8c > 0|a. 19) i) ApodeÐxte ìti kˆje pr¸toc arijmìc diˆforoc tou 2 eÐnai thc morf c 4n + 1   4n + 3. p + 2). p + 2. n ∈ N. a. p + 4 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. a1 . Paramènei mèqri s mera anoiktì to er¸thma an upˆrqoun ˆpeira zeÔgh thc morf c (p. ìpou {3. . n > 1. Upìdeixh: Tropopoi ste katˆllhla thn apìdeixh tou EukleÐdh ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ jewr¸ntac ton arijmì 4a1 . pou lèei ìti se kˆje arijmhtik  prìodo an + b. . ìpou n ∈ N. upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. iii) ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ thc morf c 4n + 3. am +3. ShmeÐwsh: 'Ena fhmismèno kai dÔskolo je¸rhma thc JewrÐac Arijm¸n eÐnai autì tou Dirichlet. ShmeÐwsh. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. p + 2. . ìpou d = µκδ(a. tètoioi ¸ste n > 1 kai o an −1 eÐnai pr¸toc. ii) ApodeÐxte ìti kˆje fusikìc arijmìc thc morf c 4n + 3 èqei ènan toulˆqiston pr¸to diairèth thc morf c 4n + 3. n ¸ste κπ(m. i) {24a + 36b > 0|a. . p + 2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. n) = 100. am } eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn thc morf c 4n + 3. ApodeÐxte ìti upˆrqoun monadikˆ q. nb − 1) = nd − 1. ìpou µκδ(a. b ∈ Z. ìpou oi p. b. a > 1. r ∈ Z me b = qa + r kai −a/2 ≤ r < a/2. b. apodeÐxte ìti a = 2 kai o n eÐnai pr¸toc. p + 4). n ∈ N. 15) ApodeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou √ to a eÐnai ˆrrhtoc. . 18) 'Estw a. 23) ApodeÐxte ìti upˆrqei monadik  triˆda thc morf c (p. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. . 22) Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste o p + 5 na eÐnai pr¸toc. 17) ApodeÐxte ìti µκδ(na − 1.

h graf  den eÐnai monadik . 31) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. • a|bn ⇒ a|b • an |bn ⇒ a|b • an |b ⇒ a|b • a3 |b2 ⇒ a|b 27) 'Estw a. n) = 1. n ≥ 2. n jetikoÐ akèraioi me m < n. b ∈ 2Z me q = ab. y ∈ Z. i) ApodeÐxte ìti a2 + 1|a2 − 1. a2 + 1) = 1   2. 'Ena stoiqeÐo q tou 2Z onomˆzetai “pr¸to”. iii) Qrhsimopoi¸ntac to ii) apodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. kai ètsi den isqÔei se autì to anˆlogo Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.5) deÐxte ìti µκδ(fn . x y 7 (Upìdeixh: Paragontopoi ste). 29) DeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei p pr¸toc me n < p ≤ n! + 1 kai katˆ sunèpeia upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. 32) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. Gia parˆdeigma. an den upˆrqoun a. 26) Exetˆste poièc apì tic parakˆtw sunepagwgèc eÐnai swstèc. m+n). 30 eÐnai pr¸ta stoiqeÐa tou 2Z. 1 1 1 ii) LÔste thn exÐswsh + = ìpou x. ii) ApodeÐxte ìti µκδ(a2 + 1.2. . den upˆrqei pr¸toc arijmìc p me n! + 2 ≤ p ≤ n! + n. poièc eÐnai oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m2 +n2 . 6. 'Estw 2Z to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn.1. 10. ApodeÐxte ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou 2Z grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn. Parathr ste ìti to 60 = 2 · 30 = 6 · 10 grˆfetai katˆ dÔo diaforetikoÔc trìpouc wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn tou 2Z. en¸ kˆje stoiqeÐo grˆfetai wc ginìmeno “pr¸twn”. y ∈ Z.5) apodeÐxte ìti to fn diaireÐtai me to 3 an kai mìno an to n diaireÐtai me to 4. 28) m n m n i) ApodeÐxte ìti h exÐswsh x2 − y 2 = 2 den èqei lÔsh me x. ta 2. 25) An µκδ(m. m.1. 'Estw a. fn+1 ) = 1 gia kˆje n ∈ N. b ∈ Z kai n ∈ N.1. 30) DeÐxte ìti gia gia kˆje n ∈ N. Diairetìthta 31 24) H ˆskhsh aut  dÐnei èna parˆdeigma uposunìlou tou N ìpou.

'Estw 2α h mègisth dÔnamh tou 2 pou eÐnai mikrìterh   Ðsh apì to n. ApodeÐxte ìti µκδ(m.32 33) 'Estw m. Pollaplasiˆste me 2α−1 r gia na fjˆsete se ˆtopo. n) = µκδ(m + n. 35) 'Estw f (x) = a0 + · · · + an xn èna polu¸numo. κπ(m. 'Estw r to ginìmeno twn mègistwn dunˆmewn twn peritt¸n pr¸twn pou eÐnai mikrìterec   Ðsec apì to n. o rhtìc arijmìc 1 + 1/2 + 1/3 + · · · + 1/n den eÐnai akèraioc. deÐxte ìti upˆrqei y ∈ Z tètoioc ¸ste o f (y) den eÐnai pr¸toc. 1 Akèraioi 34) ApodeÐxete ìti gia kˆje akèraio n > 1. Upìdeixh: 'Estw ìti 1+1/2+1/3+· · ·+1/n = q ∈ N. ìpou ai ∈ Z kai n ≥ 1. . n dÔo jetikoÐ akèraioi. An èna toulˆqiston apì ta ai den eÐnai mhdèn. n)).

'Estw m ènac jetikìc akèraioc kai a. H ènnoia thc isotimÐac eÐnai exairetikˆ qr simh sth JewrÐa Arijm¸n allˆ kai sthn 'Algebra ìpou emfanÐzetai pio genikˆ upì th morf  twn dom¸n phlÐko. 1. mporoÔme na jewr soume ston parapˆnw orismì ìti o m eÐnai mh arnhtikìc.3 IsotimÐec Suqnˆ sumbaÐnei oi lÔseic problhmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc na exart¸ntai mìno apì upìloipa diairèsewn. 15   opoiond pote fusikì arijmì thc morf c 7m + 1. dhlad  an kai mìno an a = b. b dÔo akèraioi. 0 ≤ r1 < m b = mq2 + r2 . DÔo akèraioi a kai b ja lègontai isìtimoi modulo m (  isoôpìloipoi modulo m ) an o m diaireÐ th diaforˆ a − b. Apìdeixh. ParathroÔme ìti an m = 0. 0 ≤ r2 < m. 2) Upˆrqei akrib¸c ènac akèraioc r me a ≡ r mod m kai 0 ≤ r < m. H apˆnthsh sto er¸thma ‘poiˆ hmèra thc edbomˆdac ja eÐnai 7001 hmèrec apì thn epìmenh Kuriak ’ faÐnetai amèswc an skefjoÔme ìti oi hmèrec thc ebdomˆdac epanalambˆnontai me perÐodo 7 kai ìti 7001 = 7·1000+1. Ac jewr soume èna polÔ aplì parˆdeigma. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume a ≡ b mod m.3. Tìte: 1) IsqÔei a ≡ b mod m an kai mìno an oi a kai b af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to m.3. 1 . IsotimÐec 33 1.2 Prìtash. EpÐshc 14 ≡ −2 mod 8 afoÔ o 8 diaireÐ ton 14 − (−2) = 16. AnaptÔqjhke de susthmatikˆ apì ton Gauss sto èrgo tou Disquitiones Arithmeticae (1801). 1. Sunep¸c h apˆnthsh eÐnai Deutèra. 1) Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume a = mq1 + r1 . èqoume 7001 ≡ 1 mod 7 afoÔ o 7 diaireÐ ton 7001 − 1 = 7000.1. Gia parˆdeigma. 'Ara dÔo akèraioi eÐnai isìtimoi modulo 0 an kai mìno an eÐnai Ðsoi.3. an kai èqoun perˆsei perissìtera apì 200 qrìnia apì thn kukloforÐa tou Disquitiones Arithmeticae. tìte a ≡ b mod m an kai mìno an 0|a − b. EÐnai axioshmeÐwto ìti.1 Orismìc. dhlad 1 a ≡ b mod m ⇔ m|a − b. to biblÐo autì jewreÐtai ‘ sÔgqrono ’ kai diabˆzetai me eukolÐa. EkeÐ eis qjhke o sumbolismìc a ≡ b mod m o opoÐoc epikrˆthse apì tìte. 'Estw m ènac akèraioc. Epeid  isqÔei m|a − b an kai mìno an −m|a − b. Sthn Ðdia apˆnthsh ja fjˆname an sth jèsh tou 7001 eÐqame 8.

q2 . parathroÔme ìti ac − bd = ac − bc + bc − bd = (a − b)c + b(c − d). An a ≡ b mod m. mod m .4 Prìtash. Epeid  m|m(q1 − q2 ). 1. 0 ≤ s < m. m|(a − b) + (c − d). pou eÐnai pollaplˆsio tou m afoÔ m|a − b kai m|c − d. Telikˆ. 3) an a ≡ b mod m kai b ≡ c mod m. afoÔ m|a − a gia kˆje a ∈ Z.3 ShmeÐwsh. dhlad  m|(a + c) − (b + d) pou shmaÐnei ìti a + c ≡ b + d mod m. 1) a ≡ a mod m gia kˆje a ∈ Z. 0 ≤ r < m kai a ≡ s mod m. 1. Gia th monadikìthta parathroÔme ìti an a ≡ r mod m.3.3. Tìte 1 Akèraioi a − b = m(q1 − q2 ) + r1 − r2 kai apì tic anisìthtec paÐrnoume |r1 − r2 | < m.5 Pìrisma.3. h prohgoÔmenh isìthta dÐnei: m|a − b an kai mìno an m|r1 − r2 .34 ìpou q1 . r2 ∈ Z. dhlad  m|a − c. 1. tìte a ≡ c mod m. tìte b ≡ a mod m. 2) an a ≡ b mod m. 'Ara ac ≡ bd mod m. tìte a + c ≡ b + d mod m kai ac ≡ bd mod m Apìdeixh. dhlad  m|b − a. ac ≡ bc mod m kai an ≡ bn gia kˆje fusikì arijmì n. afoÔ apì m|a − b èpetai ìti m| − (a − b). An a ≡ b mod m kai c ≡ d mod m. Epeid  ìmwc |r1 − r2 | < m. paÐrnoume: m|r1 − r2 an kai mìno an r1 − r2 = 0. r1 . tìte a + c ≡ b + c mod m. DeÐqnoume t¸ra ìti oi isotimÐec ‘ sumperifèrontai kalˆ ’ se sqèsh me thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. Epomènwc. 2) 'Enac r pou ikanopoieÐ tic sunj kec thc prìtashc eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou a me ton m. Apì thn upìjesh èqoume m|a − b kai m|c − d. tìte apì to 1) kai th monadikìthta tou upoloÐpou diaÐreshc me to m prokÔptei r = s. m|a − b an kai mìno an r1 − r2 = 0. Gia thn ˆllh sqèsh. ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. afoÔ apì tic sqèseic m|a − b kai m|b − c èpetai ìti m|(a − b) + (b − c).

Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 3 (n ∈ N) pou na eÐnai to ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. tìte a − b = em. 1. An ìmwc isqÔei µκδ(c. Sqetikˆ isqÔei to ex c apotèlesma. ìpou c eÐnai diˆforoc tou mhdenìc. = 2) Apì thn upìjesh èqoume m|c(a−b). tìte ac ≡ bc mod m. 1) An ac ≡ bc mod (cm). m eÐnai mh mhdenikìc.3.8 Efarmogèc. 2) An ac ≡ bc mod m.2. d ìpou d = µκδ(c. 2. tìte m a ≡ b mod . m). Apì ta prohgoÔmena sunˆgoume ìti mporoÔme na qeiristoÔ- Nìmoc Diagraf c Den alhjeÔei genikˆ ìti apì ac ≡ bc mod m èpetai ìti a = b mod m. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc me to 4. èpetai ìti kˆje akèraioc eÐnai thc morf c 4n + r. 1. y ∈ Z me a = x2 + y 2 . 'Omwc qreiˆzetai prosoq  sth ‘diaÐresh’ ìpwc exhgoÔme amèswc parakˆtw. tìte ac ≡ bc mod (cm). kai an a ≡ b m mod . 'Omwc µκδ .7 Prìtash. Allˆ 4 ≡ 0 . allˆ ìqi 7 ≡ 4 mod 6. Epomènwc x2 ≡ 0   1   4   9 mod 4. tìte a ≡ b mod m.3. EpÐshc mporoÔme na uy¸soume ta mèlh miac isotimÐac se fusik  dÔnamh.8 1). Epeid  4n + r ≡ r mod 4. 'Estw a ∈ N thc morf c 4n + 3 kai èstw x. ìpou r = 0. d 1. MporoÔme na pollaplasiˆsoume   na prosjèsoume katˆ mèlh dÔo isotimÐec. d EÐnai fanerì ìti isqÔoun ta antÐstrofa twn 1) kai 2) sthn prohgoÔmenh Prìtash.3. paÐrnoume x ≡ 0   1   2   3 mod 4. Apìdeixh. m c m c (a−b). 1. ìpou toulˆqiston ènac apì touc c. 3. m) = 1.6 ShmeÐwsh. m). ìpou d = µκδ(c. Gia prˆdeigma èqoume 7 · 2 ≡ 4 · 2 mod 6. dhlad  an a ≡ b mod m. tìte apì thn isotimÐa ac ≡ bc mod m sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod m sÔmfwna me to Parˆdeigma 1.3.1. IsotimÐec 35 me tic isotimÐec modulo m san isìthtec. 1) An ac − bc = ecm me c = 0. 1. 'Ara d d d d m 1 kai ˆra a − b.

6. 'Eqoume n − k ≡ −k mod n kai ˆra (n − k)n ≡ (−k)n ≡ (−1)n k n ≡ −k n mod n. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo. 5. Epeid  33 = 27 ≡ 5 mod 11. kai katˆ sunèpeia o p + 10 den eÐnai pr¸toc. 4.12 apodeiknÔetai èna Je¸rhma pou qarakthrÐzei touc fusikoÔc arijmouc pou eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 'Omoia èqoume y 2 ≡ 0   1 mod 4. 'Omwc 5y 2 ≡ 0 mod 5 kai 13 ≡ 3 mod 5. èqoume 33n = (33 )n = 27n ≡ 5n mod 11. 2. 'Ara 33n − 5n ≡ 0 mod 11. afoÔ gia kˆje akèraio x èqoume x ≡ 0. An p ≡ 2 mod 3. 1   4 mod 5. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo giatÐ apì thn upìjesh èqoume a ≡ 3 mod 4. Pujagìreiec triˆdec. 'Ara x2 ≡ 3 mod 5. dhlad  p + 10 ≡ 0 mod 3. kai katˆ sunèpeia 1n + 2n + · · · + (n − 1)n ≡ 0 mod n. Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc anˆlushc akeraÐwn se ginìmena pr¸twn allˆ kai aplèc idiìthtec isotimi¸n ja prosdiorÐsoume ìlouc touc akeraÐouc x. Ara k n + (n − k)n ≡ 0 mod n. tìte p + 10 ≡ 12 mod 3. dhlad  a ≡ 0   1   2 mod 4. dhlad  x2 ≡ 0. Ja deÐxoume t¸ra ìti den upˆrqei ˆlloc p. Tìte p ≡ 1   2 mod 3. Tìte èqoume x2 − 5y 2 ≡ 13 mod 5. 'Ara èqoume x2 + y 2 ≡ 0   1   2 mod 4. 1. y. o akèraioc 33n − 5n eÐnai pollaplˆsioc tou 11. 'Ara x2 ≡ 0   1 mod 4. 9   16 mod 5. An p ≡ 1 mod 3. 1. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqoun akèraioi x.36 1 Akèraioi mod 4 kai 9 ≡ 1 mod 4. y me x2 − 5y 2 = 13. 4. z pou èqoun thn idiìthta x2 + y 2 = z 2 . Sthn Parˆgrafo 2. 3   4 mod 5 kai katˆ sunèpeia x2 ≡ 0. 'Estw ìti upˆrqoun tètoioi akèraioi. blèpoume ìti gia p = 3 oi 13 kai 17 eÐnai pr¸toi. ParathroÔme ìti to ˆjroisma mporeÐ na grafeÐ k= n−1 2 k= n−1 2 k= n−1 2 1n +2n +· · ·+(n−1)n = k=1 kn + k=1 (n−k)n = k=1 (k n +(n−k)n ). 2. Gia kˆje perittì n ∈ N o 1n + 2n + · · · + (n − 1)n eÐnai pollaplˆsioc tou n. tìte p + 14 ≡ 15 mod 3. 3. giatÐ o n eÐnai perittìc. Gia kˆje n ∈ N. dhlad  p + 14 ≡ 0 mod 3. 'Estw p pr¸toc me p > 3. kai epomènwc o p + 14 den eÐnai pr¸toc afoÔ eÐnai pollaplˆsio tou 3 kai diˆforoc tou 3. . Dokimˆzontac merikoÔc mikroÔc pr¸touc arijmoÔc. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste oi p + 10 kai p + 14 na eÐnai pr¸toi.

dy0 . µκδ(u. y. tìte d|(z − x) + (z + x) = 2z kai d|(z − x) − (z + x) = −2x. an d = µκδ(z − x. IsotimÐec 37 An h triˆda (x. . ìpou µκδ(u. z + x eÐnai ˆrtioi. z) = 1. sÔmfwna me thn Efarmog  1. y. z) eÐnai mia lÔsh thc exÐswshc x2 + y 2 = z 2 . Epomènwc kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc ja eÐnai thc morf c (dx0 . d(u2 + v 2 )). 2x) = 2µκδ(z.1. opìte d|µκδ(2z. opìte. y. c = (z − x)/2 (pou eÐnai mh arnhtikoÐ akèraioi) opìte b2 = ac. z + x). afoÔ µκδ(x. ìpou d eÐnai jetikìc akèraioc kai (x0 . y0 . x) = 2.12). Sthn perÐptwsh aut . 'Ara z + x = 2u2 . Sunep¸c mporoÔme na upojèsoume ìti: x perittìc. 'Eqoume y 2 = z 2 − x2 = (z − x)(z + x). z/d) = 1. z0 ) = 1. oi a. a = u2 . v) = 1. c = v 2 . tìte oi x. z eÐnai ˆrtioc. Epeid  µκδ(z −x. Oi triˆdec akeraÐwn thc morf c (d(u2 − v 2 ). Jètoume a = (z + x)/2. z +x) = 2.3. y. AntÐstrofa. z ∈ N (qwrÐc ton periorismì µκδ(x. ApodeÐxame ìti kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc x2 +y 2 = z 2 me x. z0 ) eÐnai mia lÔsh me µκδ(x0 . u. z) = 1) eÐnai thc morf c x = d(u2 − v 2 )+. tìte (x/d)2 + (y/d)2 = (z/d)2 kai µκδ(x/d. Isqurizìmaste ìti µκδ(z − x. y/d. me ènan eÔkolo upologismì epalhjeÔetai ìti oi parapˆnw akèraioi x. y0 . z eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. Epeid  ìmwc oi z − x. y. y. tìte kai oi (±x. v) = 1. Prˆgmati. v ∈ N. Epiplèon isqÔei u ≥ v . Prˆgmati. ±y. u ≥ v kai µκδ(u. y 2 = (2u2 )(2v 2 ) kai epomènwc x = u2 − v 2 . akrib¸c ènac apì touc x. y. ìpou d. z) = 1. z + x) = 2. y = 2duv. ParathroÔme ìti o z den eÐnai ˆrtioc.8 4). an o z  tan ˆrtioc. z = d(u2 + v 2 ). paÐrnoume d = 2. Apì t¸ra kai sto ex c upojètoume ìti µκδ(x. èqoume µκδ(c. z eÐnai lÔseic. z) ('Askhsh 1. ParathroÔme ìti an d = µκδ(x. ±z) eÐnai lÔseic kai epomènwc mporoÔme na upojèsoume ìti oi x. z = u2 + v 2 . y ja  tan perittoÐ. a) = 1. y ˆrtioc kai z perittìc. 2duv. c eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. oi x. y = 2uv. dz0 ). z − x = 2v 2 . b = y/2. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ apì th mia meriˆ èqoume z 2 ≡ 0 mod 4 kai apì thn ˆllh z 2 = x2 + y 2 ≡ 1 + 1 ≡ 2 mod 4. y. z eÐnai mh arnhtikoÐ. IdiaÐtera.2. y. y.2. onomˆzontai ‘Pujagìreiec triˆdec’. v) = 1.

H apìdeixh eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai gia thn ergasÐa aut  apenem jh ston Wiles to Cole Prize. Je¸rhma tou Fermat2 gia n = 4. u = c2 + d2 . aut  th forˆ sthn exÐswsh x2 + ν 2 = u2 . Epeid  b2 = ν = cd. ν) = 1. d) = 1 tètoioi ¸ste x = c2 − d2 . y. S mera epikrateÐ h ˆpoyh ìti o Fermat èkane lˆjoc. y 2 = 2uν. z) = 1 giatÐ an p eÐnai ènac pr¸toc koinìc diairèthc twn x. 'Eqoume e4 + f 4 = a2 . z o p4 diaireÐ ton x4 + y 4 kai ˆra o p2 diaireÐ ton z . pou eÐnai mia apì tic an¸tatec diakrÐseic sta Majhmatikˆ. ν = 2cd. d = f 2 . z) thc (*) me x. tìte (a. 'Estw ìti upˆrqei lÔsh (x. H prospˆjeia apìdeixhc tou isqurismoÔ tou Fermat od ghse sthn anˆptuxh nèwn shmantik¸n klˆdwn twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai h Algebrik  JewrÐa Arijm¸n kai h Metajetik  'Algebra. Telikˆ o isqurismìc tou Fermat apodeÐqthke apì ton A. apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume x2 = u2 − ν 2 . Efarmog  1). ν. oi u. ν eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn: u = a2 . allˆ den ˆfhse kanèna sqetikì graptì èrgo. prˆgma ˆtopo afoÔ z/p2 < z . y. Epeid  y 2 = 4uν kai µκδ(u. o ν eÐnai perittìc kai katˆ sunèpeia x2 = u2 − ν 2 ≡ −1 mod 4. y. Epilègoume mia lÔsh me z elˆqisto. b. Allˆ tìte mÐa lÔsh thc (*) eÐnai h (x/p.38 1 Akèraioi 7. ν eÐnai jetikoÐ akèraioi kai µκδ(u. sumperaÐnoume ìti oi c. ν = 2ν . O Fermat (perÐ to 1637) pÐsteue ìti br ke mia apìdeixh. ν = b2 (Parˆdeigma 1. SÔmfwna me to ‘Je¸rhma tou Fermat’ . d eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. u perittoÐ kai ìti µκδ(x. y. c = e2 . z/p2 ). Efarmìzoume pˆli tic Pujagìreiec triˆdec. c) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 4 . u) = 1. ParathroÔme ìti o ν eÐnai ˆrtioc kai oi x. z pou èqoun thn idiìthta x4 + y 4 = z 4 . z = u2 + ν 2 ìpou u. An o u eÐnai ˆrtioc. ν ) = 1. Autì arkeÐ giatÐ an (a. Tìte µκδ(x. b. Me th bo jeia twn PujagoreÐwn triˆdwn ja apodeÐxoume ed¸ ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. Epomènwc upˆrqoun jetikoÐ akèraioi c. Epeidh y 2 = 2uν èqoume 4|y 2 kai ˆra toulˆqiston ènac apì touc u. c2 ) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 2 . d me µκδ(c. h exÐswsh xn + y n = z n den èqei jetikèc akèraiec lÔseic ìtan n ≥ 3. ν eÐnai ˆrtioc. z > 0 jetikoÐ akèraioi. Wiles (1995). Epomènwc o u eÐnai perittìc kai o ν ˆrtioc. y.8 4). Gia ton skopì autì ja apodeÐxoume ìti h exÐswsh x4 + y 4 = z 2 (∗) den èqei jetikèc akèraiec lÔseic. Grˆfontac (x2 )2 + (y 2 )2 = z 2 . y/p. pou eÐnai ˆtopo (bl.1. 2 .

. AFM. . ofeÐletai ston Fermat kai onomˆzetai h ‘mèjodoc thc kajìdou’. Kˆje dhmosieumèno biblÐo perièqei ènan kwdikì. H teqnik  pou akolouj same sthn parapˆnw apìdeixh. 10} tìte prèpei na isqÔei a1 + 2a2 + · · · + 9a9 ≡ a10 mod 11. a9 ∈ {0. . . ìpwc ton tìpo kai qrìno èkdoshc. to teleutaÐo yhfÐo upˆrqei gia na apofeÔgontai lˆjh   kai na entopÐzontai plastoÐ AFM. 8. . H apìdeixh eÐnai pl rhc. An o kwdikìc ISBN eÐnai a1 a2 . prèpei na isqÔei a9 = 0. ìpou a1 . IsotimÐec 39 dhlad  mia lÔsh thc arqik c exÐswshc eÐnai h (e. Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou z . o opoÐoc apoteleÐtai apì 9 yhfÐa kai ènan akèraio metaxÔ 0 kai 10. Allˆ èqoume z = u2 + ν 2 = a4 + 4b4 > a4 ≥ a. . Se kˆje 'Ellhna forologoÔmeno polÐth antistoiqeÐ ènac enniay fioc Arijmìc ForologikoÔ Mhtr¸ou (AFM). a).1. 2) Exetˆste an isqÔoun ta parakˆtw isotimÐec i) 2004 ≡ 1003 mod 11 ii) (7 − a)2 ≡ a2 mod 7 gia kˆje a ∈ Z iii) (1 − 2n)2 ≡ (4n + 1)10 mod 4n gia kˆje n ∈ Z iv) (6n + 5)2 ≡ 1 mod 4 gia kˆje n ∈ Z 3) ApodeÐxte ìti . a10 . Diaforetikˆ. . an a1 . . f. . . . a9 eÐnai o AFM tìte prèpei na isqÔei 28 a1 + 27 a2 + · · · + 2a8 ≡ a9 mod 11. . 9} kai a10 ∈ {0. . Ask seic 1. O kwdikìc autìc onomˆzetai ISBN (International Standard Book Number). ìtan to aristerì mèloc den eÐnai isodÔnamo me to 10 mod 11.3 1) ApodeÐxte ìti an a ≡ b mod m kai n|m tìte a ≡ b mod n. sÔmfwna me thn opoÐa kataskeuˆsame mia lÔsh pou eÐnai ‘ mikrìterh’ apì mia ‘ elˆqisth’. dhlad  z > a. . 9. To teleutaÐo yhfÐo qrhsimeÔei na entopÐzontai lˆjh. . Ta pr¸ta 9 yhfÐa parèqoun plhroforÐec gia to biblÐo. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma.3. Oi kwdikoÐ ISBN. Sugkekrimèna. .

diaireÐtai me to 9. m) an a ≡ b mod m. den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 6) ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ Z isqÔei a2 ≡ 0. 8) ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 2. i 16) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 11 an kai mìno an o arijmìc (−1)i ai diaireÐtai me to 11. Upìdeixh: Efarmog  1. ApodeÐxte ìti an gia ton akèraio x isqÔei x2 ≡ x mod p. Upìdeixh: Metr ste modulo 7 arqÐzontac apì thn 13h IanouarÐou. 12) Poiì eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 11. . ìpou n ∈ Z. Katˆ sunèpeia o arijmìc 200340067085 den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 15) 'Enac akèraioc arijmìc (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 9 an kai mìno an to ˆjroisma twn yhfÐwn tou. Exetˆste an alhjeÔei to antÐstrofo. ai . 5) ApodeÐxte ìti gia kˆje perittì akèraio a isqÔei a2 ≡ 1 mod 8. Upìdeixh: ErgasteÐte mod 8.40 1 Akèraioi i) a ≡ b mod 2 ⇒ a2 ≡ b2 mod 4 ii) a ≡ b mod 3 ⇒ a3 ≡ b3 mod 9 4) ApodeÐxte ìti a ≡ b mod m an kai mìno an a2 + b2 ≡ 2ab mod m2 . 10) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi 0 ≤ x ≤ 101 pou ikanopoioÔn x2 ≡ 1 mod 101. ìpou m. 1   4 mod 8. 7) ApodeÐxte ìti kanènac akèraioc thc morf c 3m +3n +1.2. m) = µκδ(b. 11) 'Estw p pr¸toc arijmìc. n jetikoÐ akèraioi. tìte x ≡ 0   1 mod p. 13) ApodeÐxete ìti kˆje hmerologiakì ètoc (dÐsekto   mh) èqei mÐa toulˆqiston “TrÐth kai 13”. pou eÐnai diaforˆ dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn.8 7). 14) ApodeÐxte ìti µκδ(a. 9) Gia kˆje n ∈ N apodeÐxte ìti 4n ≡ 1 + 3n mod 9. i 17) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 5 an kai mìno an o arijmìc a0 diaireÐtai me to 5.

Upìdeixh:Mèjodoc thc kajìdou: 'Estw (x. 27) 'Estw m. 25) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 21|4n+2 + 52n+1 . IsotimÐec 18) 41 i) 'Estw a ≡ b mod m kai a ≡ b mod n. n eÐnai perittoÐ tìte 1m + 2m + · · · + (n − 1)m ≡ 0 mod n. 2 2 . n). ìpou e = κπ(m. 1. Apì x2 +y 2 = 3z 2 . y.. z ∈ Z) apodeÐxte ìti èna toulˆqiston apì touc x. . z0 ) me 0 < x0 < x. . 29) 'Estw n perittìc fusikìc arijmìc. p + 8 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. y. 24) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 11|33n+1 + 24n+3 . .3. . Tìte o akèraioc in + (m − i)n eÐnai pollaplˆsioc tou m gia kˆje i = 0. 23) ApodeÐxte ìti an o m ∈ N eÐnai tetrˆgwno akeraÐou kai kÔboc akeraÐou. 22) An o x2 + y 2 + z 2 eÐnai pollaplˆsio tou 5 (ìpou x. . z eÐnai pollaplˆsio tou 5.. sumperˆnate ìti kajèna apì ta x. y0 . 28) ApodeÐxte ìti an oi m. y. z eÐnai pollaplˆsio tou 3. y... 21) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. tìte eÐnai thc morf c 7k   7k + 1. ApodeÐxte ìti a ≡ b mod e. . . 2 2 n−3 n−1 −1. 26) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei i) 10n + 3 · 4n+2 ≡ 4 mod 9 ii) (n + 1)2n + 4n2n+1 den eÐnai pollaplˆsio tou 3. ii) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x pou ikanopoioÔn x ≡ 7 mod 8 kai x ≡ 7 mod 9 19) Na brejoÔn ìlec oi triˆdec (p. 0. p + 4. ApodeÐxte ìti kˆje akèraioc eÐnai isìn−1 n−3 timoc modulo n me akrib¸c ènan akèraio apì touc − .− . . n ∈ N me ton n perittì. y me 7x2 − 15y 2 = 1. p + 8) ìpou oi p. m. z) ∈ Z × Z × Z mia lÔsh me x jetikì kai elˆqisto. z me x2 +y 2 = 3z 2 . Autì eÐnai ˆtopo. . p + 4.1. . 20) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun akèraioi x. Aplopoi¸ntac lambˆnoume mia nèa lÔsh (x0 . y.

1 ParadeÐgmata. . 'Estw X mia sqèsh sto A. X Sqèseic isodunamÐac 1. Ja qreiastoÔme ed¸ (allˆ kai se epìmenec Enìthtec) basikˆ stoiqeÐa apì tic isodunamÐec ta opoÐa ja upenjumÐsoume. Q isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn.42 1 Akèraioi 1. Tìte eÐnai safèc ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. b) ∈ X kai a ∼ b eÐnai isodÔnamoi. 2) 'Estw A to sÔnolo twn shmeÐwn tou pragmatikoÔ epipèdou. AntÐ na grˆfoume (a. Mia sqèsh se èna sÔnolo A eÐnai èna uposÔnolo tou kartesianoÔ ginomènou A × A = {(a. kai 3) an a ∼ b kai b ∼ c. tìte a ∼ c (metabatik  idiìthta). Mia sqèsh sto mh kenì sÔnolo A ja lègetai sqèsh isodunamÐac sto A an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. b) ∈ X . Ja doÔme ìti oi arijmhtik  sto Zm èqei ˆmesh sqèsh me thn arijmhtik  isotimi¸n modulo m. ìtan eÐnai fanerì poio sÔnolo X ennooÔme. 1) 'Estw A èna mh kenì sÔnolo. To sÔnolo Zm me tic prˆxeic autèc parousiˆzei idiaÐtero endiafèron. suqnˆ qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ∼ b. b)|a. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a = b. afetèrou de autì apoteleÐ èna shmantikì parˆdeigma dÔo genikìterwn ennoi¸n pou ja melet soume stic epìmenec Enìthtec.4. 1) a ∼ a gia kˆje a ∈ A (anaklastik  idiìthta) 2) an a ∼ b. b ∈ A}. pollèc forèc ja grˆfoume a ∼ b. giatÐ afenìc men oi upologismoÐ se autì epitrèpoun suqnˆ thn exagwg  me sÔntomo kai komyì trìpo qr simwn sumperasmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: P ∼ Q an kai mìno an ta shmeÐa P . Sunep¸c oi sumbolismoÐ (a. Sthn Parˆgrafo aut  ja kataskeuˆsoume èna peperasmèno sÔnolo Zm kai ja orÐsoume katˆ fusikì trìpo to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. Tìte orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. tìte b ∼ a (summetrik  idiìthta). EpÐshc.4 Oi Akèraioi modulo m Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo diapist¸same ìti oi isotimÐec modulo m ikanopoioÔn arijmhtikèc idiìthtec parìmoiec me idiìthtec twn akeraÐwn.

'Ara [a] = [b]. tìte x ∼ a. 'Estw ìti ta a kai b den eÐnai isodÔnama kai èstw x ∈ [a] ∩ [b]. èqoume ìti x ∼ β . b eÐnai isodÔnama. Oi Akèraioi modulo m 43 3) 'Estw A = R. Tèloc an ta a. 1. AntÐstrofa. [a] = [b] an kai mìno an ta a. b den eÐnai isodÔnama. 2. èstw a ∼ b kai x ∈ A. isqÔei [a] = {a + m ∈ R|m ∈ Z}.4. ìpwc . dhlad  to sÔnolo twn stoiqeÐwn tou A pou eÐnai isodÔnama me to a. Epeid  a ∼ b. h metabatik  idiìthta dÐnei x ∼ b.4. Apì th sqèsh x ∈ [a] sumperaÐnoume ìti a ∼ x. apì ton orismì thc klˆshc isodunamÐac. Tìte a ∈ [a] = [b]. 1. opìte èqoume x ∈ [b]. EÔkola diapist¸netai ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto R. tìte [a] = [b]. ja lème ìti to a eÐnai isodÔnamo me to b (  ìti ta a kai b eÐnai isodÔnama. Epomènwc èqoume a ∼ b. To sÔnolo [a] = {x ∈ A|x ∼ a}. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a. H epìmenh Prìtash perigrˆfei tic idiìthtec twn klˆsewn isodunamÐac pou ja qreiastoÔme. 1) Gia kˆje a ∈ A. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti [b] ⊆ [a]. opìte a ∼ b. Eidikˆ èqoume [k] = Z gia kˆje k ∈ Z. pou eÐnai ˆtopo. An x ∈ [a]. 3. onomˆzetai 1. Sunep¸c [a] ⊆ [b]. Tìte 1. klˆsh isodunamÐac tou a. An a. 3) Gia kˆje a ∈ R. h klˆsh isodunamÐac [P ] eÐnai to sÔnolo twn shmeÐwn tou kÔklou pou dièrqetai apì to P kai èqei kèntro thn arq  twn axìnwn.1. 'Estw [a] = [b]. 2) Gia kˆje shmeÐo P . Apìdeixh.4.3 Prìtash. (sunèqeia) H arÐjmhsh ed¸ anafèretai sta prohgoÔmena paradeÐgmata. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A. b ∈ A. isqÔei [a] = {a}. 'Omoia. b eÐnai isodÔnama. 2. To sÔnolo A mporeÐ na parastajeÐ wc xènh ènwsh klˆsewn isodunamÐac. JewroÔme th sqèsh sto R pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a − b ∈ Z. [a] ∩ [b] = ∅ an kai mìno ta a. Profan¸c èqoume a ∈ [a] afoÔ a ∼ a.2 ParadeÐgmata. prˆgma pou mporoÔme na poÔme lìgw thc summetrik c idiìthtac). b ∈ A me a ∼ b.

. .3. .44 1 Akèraioi eÐdame prohgoumènwc. gia kˆpoio k ∈ Z} = {a + km ∈ Z|k ∈ Z}. EÐnai fanerì ìti A = [a]. ta stoiqeÐa tou sunìlou [a] eÐnai thc morf c a + km. H ènwsh aut  den eÐnai anagkastikˆ xènh. (2) Dhlad . Gia ton lìgo autì sunhjÐzetai o sumbolismìc [a] = a + mZ. Ja efarmìsoume t¸ra ta parapˆnw se mÐa endiafèrousa perÐptwsh. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a ∈ A.3 eÐdame ìti h parapˆnw sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. an kai mìno an [a] = [b]. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. Zm = {[a] | a ∈ Z}.4. dhlad  an kai mìno an a ∼ b. gia kˆje b. 3. Epeid  oi akèraioi . 'Otan jèloume na dhl¸soume thn exˆrthsh tou sunìlou [a] apì to m. Kˆje stoiqeÐo thc klˆshc isodunamÐac [a] onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. sun jwc qrhsimopoioÔme ton sumbolismì [a]m . 0. 2. 4. k ∈ Z.   a mod m. b ∈ B me b = b . opìte [a] ∩ [b] = [a] = [b] = ∅. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x ˆrtioc} kai [1] = {x ∈ Z|x perittìc}. Gia parˆdeigma. Apì thn Prìtash 1. Sto sÔnolo Z jewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c b∈B a∈A To sÔnolo Zm a ∼ b ⇔ a ≡ b mod m (1) Sth ShmeÐwsh 1. (3) To sÔnolo twn klˆsewn isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac (1) sumbolÐzetai me Zm . Kˆje tètoio sÔnolo B onomˆzetai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn thc sqèshc isodunamÐac X . èstw m = 2. −2. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash èpetai ìti èna b ∈ A eÐnai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. .3 èqoume ìti [a] = [b] ⇔ a ≡ b mod m. Tìte èqoume A = [b] kai epiplèon apì to 2 sumperaÐnoume ìti [b] ∩ [b ] = ∅. 'Estw m ènac fusikìc arijmìc. H klˆsh isodunamÐac tou a ∈ Z eÐnai [a] = {x ∈ Z|x ≡ a mod m} = {x ∈ Z|m diaireÐ ton x − a} = {x ∈ Z|x − a = km. −4.

[−3]} = {[−4]. . ParathroÔme ìti oi klˆseic isodunamÐac [ai ]. . [1] = {. m + 1. Pio genikˆ èqoume Zm = {[a0 ]. 1. ParathroÔme ìti èqoume Z3 = {[−3].   klˆseic upoloÐpwn modulo m. = [−3] = [0] = [3] = . 2.4. −2. . = [−3] = [−1] = [1] = [3] = .. [a1 ]}. opìte apì thn Prìtash 1. −3. Kˆje klˆsh isodunamÐac [a] an kei sto sÔnolo {[a0 ]. 2m + 1. Parathr seic 1) 'Enac diaisjhtikìc trìpoc na skeftìmaste to sÔnolo Zm eÐnai o ex c. . . . [a1 ]. . 3..3. Apìdeixh. . . . [1]. [1]. . . To Zm onomˆzetai to sÔnolo twn akeraÐwn modulo m kai ta stoiqeÐa tou onomˆzontai klˆseic isotimÐac modulo m. . . k ∈ Z} kai [2] = {x ∈ Z|x = 3k + 2. . j ≤ m − 1. [0] = {.4 Prìtash. Epomènwc Zm = {[a0 ]. [a1 ]. .} kai [2] = {. . . [am−1 ]}. . ìpou ai ≡ i mod 2. . kai . [a1 ]. . . . . . ParathroÔme ìti Z2 = {[−4]. 'Ara Z2 = {[0]. . . Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x = 3k. . . . . . 1. apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume α = qm + r. = [−4] = [−2] = [0] = [2] = [4] = . [1]} = . . [−2]. . . . 3. 1. . . Apì th sqèsh (3) èqoume ìti . [−1]} = {[−3]. . opìte a ≡ r mod m kai ˆra [a] = [r] = [ar ]. . 0. . [am−1 ]}. afoÔ oi akèraioi . . . Tìte ta shmeÐa . −3. = [−2] = [1] = [4] = . . . m. eÐnai isìtimoi mod 2. . . . . Sunep¸c apodeÐxame ìti Zm ⊆ {[a0 ].. Prˆgmati. [a2 ]} ìpou ai ≡ i mod 3. k ∈ Z}. . . . . . . . . . . . [a1 ]. [2]} = . . [am−1 ]}. k ∈ Z}.}. eÐnai isìtimoi mod 2 èqoume. ìpwc epÐshc . 0. ìpou 0 ≤ r ≤ m − 1. . Oi Akèraioi modulo m 45 . kai genikˆ Z3 = {[a0 ].. tìte apì thn (3) èqoume i ≡ j mod m. . 2m. . .. èqoume .4. Gia kˆje jetikì akèraio m èqoume Zm = {[0]. [am−1 ]}. ìti . . −m. [1]. −m + 1. . [1] = {x ∈ Z|x = 3k + 1. 1. [1]}. ìpou oi ai eÐnai akèraioi tètoioi ¸ste ai ≡ i mod m gia kˆje i. .1. . = [−1] = [2] = [5] = . Dhlad . EpÐshc. m − 1 eÐnai diakekrimènec. . . . . . . . −1. . [2]}. 4. Prˆgmati.}. [a1 ]. lìgw thc (3). i = 0. . an [ai ] = [aj ] me 0 ≤ i. tou ˆxona ja tautistoÔn pˆnw ston kÔklo.2 2) èqoume i = j . . OmoÐwc ja tautistoÔn ta shmeÐa . [m−1]}. 'Estw t¸ra m = 3. GÔrw apì ènan kÔklo me m koc perifèreiac m tulÐgoume ton ˆxona twn pragmatik¸n arijm¸n. . . . . kai genikˆ Z2 = {[a0 ]. . 'Ara Z3 = {[0]. . −1. 5..

tautÐzontac to sÔnolo {a} me to stoiqeÐo a. Tìte. Blèpoume ìti h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc klˆsewn upoloÐpwn anˆgontai sth prìsjesh kai ston pollaplasiasmì antipros¸pwn touc. ([a].46 1 Akèraioi 2) Sthn prohgoÔmenh Prìtash eÐqame upojèsei ìti o m eÐnai jetikìc. ìmwc. [a] = {a}. [5][6] = [30] = [0]. Gia kˆje [a]. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. [b]) → [a + b] · : Zm × Zm → Zm . [b]) → [ab]. Gia parˆdeigma. (a. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac tou a apoteleÐtai apì èna mìno stoiqeÐo. H prìsjesh (antÐstoiqa. gnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa. o pollaplasiasmìc) akeraÐwn antistoiqeÐ se kˆje zeÔgoc (a. [b]. [c] ∈ Zm èqoume ìti: 1. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b an kai mìno an a = b.4. Gia thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐsame sto Zm isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec pou jumÐzoun genikèc idiìthtec thc Arijmhtik c. b. tìte a + b ≡ c + d mod m kai ab ≡ cd mod m. ([a] + [b]) + [c] = [a] + ([b] + [c]) . sto Z3 èqoume [4] + [2] = [6] = [0]. tìte èpetai ìti [a + b] = [c + d] kai [ab] = [cd]. Prèpei na deÐxoume ìti: an ([a]. Me ˆlla lìgia. b) → ab. b) akeraÐwn monadikì akèraio. Me th bo jeia aut¸n. (a. + : Zm × Zm → Zm . dhlad  akeraÐwn. [b]) = ([c]. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac enìc akeraÐou a eÐnai ìlo to sÔnolo Z kai ˆra to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 1 eÐnai èna monosÔnolo. mporoÔme na jewr soume ìti to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 0 eÐnai to Z. [d]). [2][2] = [4] = [1]. H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc sto Zm Kataskeuˆsame to sÔnolo Zm me th bo jeia miac sqèshc isodunamÐac sto sÔnolo Z. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b gia kˆje dÔo akeraÐouc a. Sto Z. An m = 0. dhlad  an [a] = [c] kai [b] = [d]. b) → a + b · : Z × Z → Z. [4][7] = [28] = [8].3. 3) An m = 1. Sto Z10 èqoume [4] + [7] = [11] = [1]. Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma an mporoÔme na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa tou Zm me anˆlogo trìpo. an a ≡ c mod m kai b ≡ d mod m. 'Omwc autì isqÔei apì thn Prìtash 1. orÐzoume tic antistoiqÐec. Dhlad  èqoume apeikonÐseic + : Z × Z → Z. ton ab). ton a+b (antÐstoiqa. ([a].

[a] + [0] = [0] + [a] 3. èstw [2] ∈ Z6 . to stoiqeÐo [a ] onomˆzetai antÐstrofo tou [a]. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. b. [a][b] = [b][a] 9. [a] + [b] = [b] + [a] 5. Oi idiìthtec 1-9 ja efarmìzontai sta parakˆtw qwrÐc idiaÐterh mneÐa. Antistrèyima stoiqeÐa sto Zm [a][x] = [b] ⇒ [a ]([a][x]) = [a ][b] ⇒ [x] = [a b]. 'Ena stoiqeÐo [a] ∈ Zm lègetai antistrèyimo an upˆrqei [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. n ∈ Z. c eÐnai tètoioi ¸ste ac = bc kai c = 0.1. 47 Parat rhsh Prèpei na tonisteÐ ed¸.4. [a]([b] + [c]) = [a][b] + [a][c] 7. ìti an kai h prìsjesh kai o pollapla- siasmìc stoiqeÐwn tou Zm èqoun idiìthtec pou jumÐzoun thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì akeraÐwn. pou eÐnai ˆtopo. Gia parˆdeigma. An up rqe [a ] ∈ Z6 me [2][a ] = [1]. Sthn perÐptwsh aut . Sto Z6 . tìte [2a ] = [1] kai ˆra 2a ≡ 1 mod 6. ìmwc. dhlad  2a = 1 + 6n. èqoume [1][3] = [5][3] me [3] = [0] kai [1] = [5]. EpÐshc. èqoume [2][3] = [0]. [a][1] = [1][a] = [a] Oi apodeÐxeic eÐnai aplèc kai paraleÐpontai. dhlad  poluwnumikèc exis¸seic me suntelestèc stoiqeÐa tou Zm . Gia parˆdeigma. Sthn perÐptwsh pou upˆrqei klˆsh [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a ][a] = [1] mporoÔme eÔkola na lÔsoume thn exÐswsh pollaplasiˆzontˆc thn me thn [a ]. upˆrqoun shmantikèc diaforèc. EpÐshc ja lème ìti èna antÐstrofo modulo m tou akeraÐou a eÐnai o akèraioc . [a] + [−a] = [−a] + [a] = [0] 4. tìte a = b. sto Z to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n stoiqeÐwn eÐnai mh mhdenikì. an oi akèraioi a. ([a] + [b])[c] = [a][c] + [b][c] 8. Sth melèth thc Arijmhtik c tou Zm (dhlad  twn idiot twn thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ tou Zm ) eÐnai fusikì na jewr soume poluwnumikèc exis¸seic sto Zm . Sto Z6 . Oi Akèraioi modulo m 2. MÐa apì tic aploÔsterec apì autèc tic exis¸seic eÐnai h [a][x] = [b]. 'Omwc den upˆrqei pˆnta tètoia klˆsh [a ]. ìmwc. dhlad  an upˆrqei akèraioc a tètoioc ¸ste aa ≡ 1 mod m. ([a][b])[c] = [a]([b][c]) 6.

ìpwc eÐdame prin. to stoiqeÐo [8] eÐnai antistrèyimo sto Z15 sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash. 8 = 1 · 7 + 1. Tìte ab ≡ 1 mod m. Apì thn teleutaÐa sqèsh prokÔptei ìti µκδ(a. Ergazìmenoi sto Z15 èqoume [8x] = [11]. dhlad  to [a] eÐnai antistrèyimo. Sthn epìmenh Prìtash prosdiorÐzonta ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zm . an eÐqame [a][a ] = [1] kai [a][a ] = [1]. Sto Z7 to[2] eÐnai antistrèyimo afoÔ [2][4] = [1]. y ∈ Z tètoioi ¸ste ax + my = 1 (Je¸rhma 1. ShmeÐwsh H parapˆnw apìdeixh perièqei ènan praktikì trìpo upologismoÔ tou antistrìfou (efìson autì upˆrqei)tou [a]. Gia parˆdeigma. Prˆgmati. m) = 1. [8][x] = [11]. 15) = 1. Ja brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 8x ≡ 11 mod 15. tìte [a ] = [a ][1] = [a ]([a][a ]) = ([a ][a])[a ] = ([a ][a])[a ] = [1][a ] = [a ]. m) = 1.48 1 Akèraioi a .6 Efarmog . Ja doÔme amèswc parakˆtw èna sqetikì parˆdeigma. ìpwc gnwrÐzoume apì thn Parˆgrafo 1.4. dhlad  1. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm sumbolÐzetai me U (Zm ). Mˆlista.2. 'Eqoume [ax + my] = [1] ⇒ [ax] + [my] = [1] ⇒ [a][x] + [m][y] = [1] ⇒ [a][x] + [0][y] = [1] ⇒ [a][x] = [1]. (1) Epeid  µκδ(8. ta mìna antistrèyima stoiqeÐa tou Z6 eÐnai ta [1]. 'Estw [a] èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Zm . To stoiqeÐo [a] ∈ Zm eÐnai antistrèyimo an kai mìno an Apìdeixh. 'Estw [8][y] = [1].2. 15) èqoume 15 = 1 · 8 + 7. Qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo gia to zeÔgoc (8. µκδ(a. Pollaplasiˆzontac thn (1) me [y] paÐrnoume [x] = [11y]. AntÐstrofa. to antÐstrofo tou [a] eÐnai to [x]. 'Estw ìti [a][b] = 1. m) = 1.4).5 Prìtash.4. sto Z6 to[5] eÐnai antistrèyimo afoÔ [5][5] = [1]. en¸ to [2] den eÐnai. 'Enac tètoioc akèraioc x mporeÐ na brejeÐ qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo. kai sunep¸c arkeÐ na prosdiorÐsoume ènan akèraio y . 1. èstw µκδ(a. . Tìte upˆrqoun x. [5]. Me to sumbolismì thc apìdeixhc. Tìte upˆrqei monadikì stoiqeÐo [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. dhlad  ab = mn + 1 gia kˆpoio n ∈ Z.

Gia na deÐxoume thn pr¸th sqèsh. . Telikˆ [x] = [11 · 2] = [22] = [7]. Epomènwc èqoume ìti i Isqurizìmaste ìti oi akèraioi (a + 1)p ≡ ap + 1 mod p. . h sqèsh eÐnai profan c.7 Je¸rhma (Mikrì Je¸rhma tou Fermat). Apì to diwnumikì anˆptugma èqoume (a + 1)p = ap + p p−1 p p−2 p a + a + ··· + a + 1.4 kai thn Prìtash 1. ìpou k eÐnai to pl joc twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). Gia a = 0. . . Tìte ap ≡ a mod p.4. 'Omwc o p den diaireÐ kanèna apì touc 1.2. grˆfontac (p − i + 1) .4. dhlad  x = 15n + 7. . . tìte ap−1 ≡ 1 mod p.2 . An epiplèon o p den diaireÐ ton a. i tou p ìtan i = 1. opìte p diaireÐ ton . pou eÐnai to zhtoÔmeno. Sunep¸c [1] = [8 · 2] + [15 · (−1)] = [8][2] kai ˆra mporoÔme na jèsoume y = 2. Sthn perÐptwsh aut . To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm èqei endiafèrousec idiìthtec wc proc ton pollaplasiasmì tou Zm . Autì ja apodeiqjeÐ sthn Parˆgrafo 1. Apìdeixh. ja thn apodeÐxoume gia ton a + 1. p − 1. isqÔei [a]k = [1] gia kˆje [a] ∈ U (Zm ). (p − 1)p = p 1 · 2 · · · · · i parathroÔme ìti o p diaireÐ to aristerì mèloc kai ˆra to i dexiì. 'Estw a ∈ Z kai p ènac pr¸toc arijmìc. .5 èqoume ìti k = p − 1.4.4. Apì thn epagwgik  upìjesh isqÔei ap ≡ a mod p kai sunep¸c (a + 1)p ≡ a + 1 mod p. Upojètontac ìti isqÔei h isotimÐa gia ton a. i.1.6. Prˆgmati. . . . 1. 2. . AfoÔ o p eÐnai pr¸toc ja diaireÐ ènan toulˆqiston parˆgonta lìgw thc Parat rhshc 1. apì thn Prìtash 1.6 1. . jewroÔme arqikˆ thn perÐptwsh a ∈ N kai qrhsimopoioÔme epagwg  ston a. Ed¸ ja apodeÐxoume thn eidik  perÐptwsh pou o m = p eÐnai pr¸toc. Gia parˆdeigma. n ∈ Z. 2. 1 2 p−1 p (p − i + 1) · · · (p − 1)p = eÐnai pollaplˆsioi i 1. Oi Akèraioi modulo m 49 'Ara 1 = 8 − 1 · 7 = 8 − 1 · (15 − 1 · 8) = 8 · 2 + 15(−1).

'Ara ap ≡ a mod p. Apì th deÔterh isotimÐa sto Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ìti an o p eÐnai pr¸toc kai o a ∈ Z den diaireÐtai me ton p.50 1 Akèraioi 'Eqoume apodeÐxei thn pr¸th sqèsh gia a ∈ N. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume 56 ≡ 1 mod 7. Allˆ −a ≡ a mod 2 kai katˆ sunèpeia a2 ≡ a mod 2. Epeid  èqoume 222 = 31 · 7 + 5 paÐrnoume 222 ≡ 5 mod 7. Sunep¸c 5555 ≡ 53 mod 7. To zhtoÔmeno upìloipo eÐnai 6. ac upologÐsoume to upìloipo thc diaÐreshc tou 222555 me to 7. 1. . a) = 1. Allˆ 53 ≡ (−2)3 ≡ −8 ≡ 6 mod 7.9 ParadeÐgmata. Sunep¸c b = a + kp. qrhsimoipoi¸ntac to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. to stoiqeÐo [a] eÐnai antistrèyimo sto Zp (Prìtash 1. Ja apodeÐxoume t¸ra th deÔterh sqèsh.8 Parat rhsh. Pollaplasiˆzontac th sqèsh [ap ] = [a] me [b] prokÔptei ìti [ap−1 ] = [1]. Gia parˆdeigma. 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai a. tìte a2 = (−a)2 ≡ −a mod 2. 'Estw [b][a] = [1]. 1 2 p EÐnai profanèc ìti sto dexiì mèloc kˆje prosjetèoc diaireÐtai me ton p2 . Apì th sqèsh 555 = 92 · 6 + 3 paÐrnoume 5555 = (56 )92 · 53 . 'An p = 2. 'Ara 222555 ≡ 5555 mod 7. Tìte ap ≡ bp mod p2 Prˆgmati. a < 0. tìte to antÐstrofo tou [a] sto Zp eÐnai to [ap−2 ]. k ∈ Z. 'Estw t¸ra a ∈ Z. Epeid  èqoume µκδ(p.5). 1. Tìte qrhsimopoi¸ntac to diwnumikì anˆptugma èqoume bp − ap = (a + kp)p − ap = p p−1 p p−2 p a (kp) + a (kp)2 + · · · + (kp)p . b ∈ Z me ap ≡ bp mod p.4.4. 1) To Mikrì Je¸rhma tou Fermat mac dieukolÔnei na upologÐsoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n me pr¸touc. An o p eÐnai perittìc èqoume ap = −(−a)p ≡ −(−a) mod p apì thn perÐptwsh thc isotimÐac pou apodeÐxame prin. apì thn upìjesh sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod p.4.

4 1) Poia eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z10 . Apì to Parˆdeigma 1. 4) AlhjeÔei ìti h exÐswsh [4][x] = [3] èqei lÔsh sto Z6 .4. arkeÐ na apodeiqjeÐ ìti isqÔei kˆje mia apì tic isotimÐec n7 ≡ n mod 7 n7 ≡ n mod 3 n7 ≡ n mod 2 H pr¸th isqÔei apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 7.2. Poia apì ta antistrèyima stoiqeÐa sumpÐptoun me to antÐstrofo touc. 2) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 12x ≡ 11 mod 13.8 2).1. Gia kajèna apì autˆ upologÐste to antÐstrofo stoiqeÐo. Ask seic 1. m)|b. 'Eqoume 42 = 2 · 3 · 7. Oi Akèraioi modulo m 51 3) Gia kˆje n ∈ N isqÔei 42|n7 − n. 5) ApodeÐxte ìti h exÐswsh [a][x] = [b] èqei lÔsh sto Zm an kai mìno an µκδ(a. . 3) Na lujeÐ sto Z127 h exÐswsh [58][x] = [3]. Gia th deÔterh parathroÔme ìti efarmìzontac dÔo forèc to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 3 èqoume n7 = (n3 )2 n ≡ n2 n ≡ n mod 3 Me parìmoio trìpo (  kai ˆmesa) apodeiknÔetai kai h trÐth isotimÐa. 6) Na lujoÔn oi parakˆtw exis¸seic • [x]2 = [1] sto Z8 • [x]4 = [1] sto Z5 • [x]3 = [1] sto Z5 • [x]2 + [3][x] + [2] = [0] sto Z6 • [x] + [x] + [x] = [0] sto Z3 .

eÐnai diakekrimèna kai epomènwc Zm = {[a + a1 ]. . 9 mod 11. 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n5 ≡ n mod 30. . 16) UpologÐste to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm ìtan m = 3. m. . . 'Estw epiplèon ìti [a] = [0]. eÐnai diakekrimèna. . . [a + am ]}. ìpou i = 1. ApodeÐxte ìti den upˆrqei [a] ∈ Zp me [a]2 = [−1]. AlhjeÔei ìti ta stoiqeÐa [a][ai ]. 9) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n49 ≡ n mod 1547. . [am ]} kai [a] ∈ Zm . 10) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei (n + 1)9 + 4n5 ≡ 1 mod 5 11) ApodeÐxte ìti n12 + 12n ≡ 5 mod 11 an kai mìno an n ≡ 2. Me tÐ isoÔtai to en lìgw ˆjroisma ìtan o m eÐnai ˆrtioc. 15) 'Estw p pr¸toc kai a ∈ Z pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. . 19) Exetˆste an alhjeÔei ìti to ˆjroisma dÔo antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai antistrèyimo. 6. Upˆrqei tètoio stoiqeÐo sto U (Z8 ). . 17) 'Estw p pr¸toc arijmìc me p ≡ 3 mod 4. . 5. tìte to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai Ðso me [0]. ApodeÐxte ìti an o m eÐnai perittìc. m. . 18) 'Estw Zm = {[a1 ]. 13) Poia hmèra thc ebdomˆdac ja eÐnai 333444 hmèrec apì s mera. 12) Poio eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 13. . . . Upìdeixh: 1547 = 7 · 13 · 17.52 1 Akèraioi 7) ApodeÐxte ìti o akèraioc p eÐnai pr¸toc an kai mìno an to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zp eÐnai p − 1. ApodeÐxte ìti ta stoiqeÐa [a] + [ai ]. i = 1. 14) Na brejeÐ èna stoiqeÐo [a] tou U (Z5 ) ¸ste kˆje ˆllo stoiqeÐo tou U (Z5 ) na eÐnai thc morf c [a]n . 4. . ApodeÐxte ìti o elˆqistoc jetikìc akèraioc n gia ton opoÐo isqÔei sto U (Zp ) ìti [a]n = [1] eÐnai diairèthc tou p − 1. n ∈ N. .

pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = se. Mia exÐswsh thc morf c f (x1 . Ja asqolhjoÔme ed¸ me thn pr¸th mh tetrimmènh Diofantik  exÐswsh. n ∈ Z. Jètoume d = µκδ(a.5.5 Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec Pollˆ majhmatikˆ probl mata pou sunantˆme sthn kajhmerin  mac zw  anˆgontai se exis¸seic stic opoÐec epizhtoÔme lÔseic pou na eÐnai akèraioi arijmoÐ. Me th qr sh aut c ja lÔsoume thn isotimÐa ax ≡ b mod m. . . pou eÐnai ˆtopo. 'Estw b a x = x0 + n kai y = y0 − n. y = y0 − n. upˆrqoun s. . tìte h Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. tìte kˆje ˆllh lÔsh èqei th morf  b a x = x0 + n. c ∈ Z tètoioi ¸ste toulˆqiston ènac apì touc a. ìpou e ∈ Z. xn ) = 0.5. y0 ) eÐnai mÐa lÔsh. b) = d. d d (1) Apìdeixh. b. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 53 1.1. ax + by = c. . b den eÐnai mhden. t ∈ Z me d = as + bt AfoÔ d|c. 1) An o d den diaireÐ ton c. 2) Upojètoume ìti o d diaireÐ ton c. Epeid  µκδ(a. xn ) eÐnai èna polu¸numo twn x1 . . . . b). 1) Upojètoume ìti o d den diaireÐ ton c. tìte h Diofantik  exÐswsh ax + by = c den èqei lÔseic. Epiplèon an (x0 . 'Estw ìti upˆrqoun akèraioi x. . èqoume c = de. EÔkola epalhjeÔetai me prˆxeic ìti d d ax + by = c. 2) An o d diaireÐ ton c. y0 = te. n ∈ Z. AfoÔ d|a kai d|b. . kai ja perigrˆyoume pl rwc tic lÔseic thc. xn me akeraÐouc suntelestèc. 1. paÐrnoume d|c. y tètoioi ¸ste ax + by = c.1 Je¸rhma. Tèloc ja asqolhjoÔme me sust mata isotimi¸n (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). Oi exis¸seic aut c thc morf c paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n kai sthn 'Algebra. onomˆzetai Diofantik  ìtan mac endiafèroun mìno oi akèraiec lÔseic thc. 'Estw a. ìpou to f (x1 . . Ja deÐxoume ìti h dojeÐsa Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. Apì thn (2) paÐrnoume (2) c = de = a(se) + b(te).

BrÐskoume tic lÔseic wc ex c: Apì ton EukleÐdeio algìrijmo èqoume 21 = 1 · 14 + 7. 3) Jèloume na agorˆsoume grammatìshma twn 0. ìpou n ∈ Z. Ja lÔsoume th Diofantik  exÐswsh 4x + 6y = 80 kai ja broÔme th lÔsh (x. 14 = 2 · 7 = 0.4 Eur¸ pou apaitoÔntai. AfoÔ µκδ(4. Apì ton EukleÐdeio Algìrijmo paÐrnoume 80 = (−40) · 4 + 40 · 6 pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = −40. sÔmfwna me to Je¸rhma 1. upˆrqoun lÔseic.3 Je¸rhma. 1) H Diofantik  exÐswsh 4x + 8y = 10 den èqei lÔseic afoÔ µκδ(4. Epeid  x ≥ 0 èqoume n ≥ 14.5. y) ìpou o x eÐnai mh arnhtikìc akèraioc kai elˆqistoc kai y ≥ 0. 'Estw x0 . 'Etsi mÐa lÔsh eÐnai h x0 = 10. eÐnai thc morf c x = 10 + 2n kai y = −10 − 3n. d d b An o a den eÐnai mhdèn. 1. = 1. y = 12. AfoÔ µκδ . 6) = 2 pou diaireÐ to 80. y0 = −10. dhlad  y = y0 − n .1. Afair¸ntac katˆ mèlh paÐrnoume a(x − x0 ) = b(y0 − y) kai ˆra (3) a b a b a (x − x0 ) = (y − y0 ). 1. 'Ara h zhtoÔmenh lÔsh prokÔptei gia n = 14 kai eÐnai h x = 2. 'Ara kˆje lÔsh eÐnai thc morf c x = −40 + 3n. Gia tic lÔseic thc isotimÐac isqÔoun ta ex c: 1) an d b. m). d d d d d a a 'Ara upˆrqei n ∈ Z me y0 − y = n. y ∈ Z me ax + by = c kai ax0 + by0 = c. b.5. y0 .54 1 Akèraioi T¸ra ja deÐxoume ìti kˆje lÔsh eÐnai thc morf c (1). x. tìte apì thn (3) paÐrnoume x = x0 + n. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac bohjˆ na melet soume isotimÐec. èqoume ìti y − y0 .2 ParadeÐgmata. Epomènwc 7 = 1 · 21 + (−1) · 14 kai ˆra 70 = 10 · 21 + (−10) · 14. y = 40 − 2n. 14) = 7 pou diaireÐ to 70. Epomènwc kˆje lÔsh. tìte den upˆrqoun lÔseic.4 Eur¸ kai 0. m ∈ Z me m = 0 kai d = µκδ(a. 8) = 4 pou den diaireÐ ton 10. 'Estw a. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc grammatos mwn 0. kai ax ≡ b mod m . y0 = 40.6 Eur¸ gia mia epistol  pou kostÐzei 8 Eur¸. H apìdeixh d sthn perÐptwsh pou o b den eÐnai mhdèn eÐnai parìmoia.5. 2) H Diofantik  exÐswsh 21x+14y = 70 èqei ˆpeirec lÔseic afoÔ µκδ(21.

5. d d x1 ≡ x2 mod m ⇔ t1 ≡ t2 mod d.3. tìte t1 ≡ t2 mod m. AntÐstrofa.1: an d b tìte den upˆrqoun lÔseic. ja lème ìti h isotimÐa ax ≡ b mod m èqei akrib¸c d lÔseic. MÐa epilog  d mh isodunˆmwn lÔsewn modulo m dÐnetai apì th sqèsh x = x0 − gia t = 0. blèpoume ìti mia prwtobˆjmia exÐswsh sto Zm mporeÐ na mhn èqei lÔseic. y0 ) eÐnai mia sugkekrimènh lÔsh thc exÐswshc.5. 'Estw t1 .3. Apì thn Prìtash d d 1. 2) Epeid  h isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me thn exÐswsh [a][x] = [b] sto Zm . . apì t¸ra kai sto ex c ìtan lème lÔsh miac isotimÐac ax ≡ b mod m ennooÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo m. 1) An c ∈ Z eÐnai mia lÔsh thc isotimÐac ax ≡ b mod m tìte kˆje c ∈ Z me c ≡ c mod m ja eÐnai lÔsh thc isotimÐac lìgw thc Prìtashc 1.1. 55 Apìdeixh. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 2) an d|b tìte upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. H isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me th Diofantik  exÐswsh ax − my = b. d d ìpou (x0 . . Sunep¸c. tètoia ¸ste kˆje stoiqeÐo x thc klˆshc ikanopoieÐ thn isotimÐa. . y = y0 − t (t ∈ Z). an x1 ≡ x2 mod m. tìte m m t1 ≡ t2 mod m kai ˆra x1 ≡ x2 mod m. t2 ∈ Z kai x1 = x0 − Ja apodeÐxoume t¸ra ìti m m t1 kai x2 = x0 − t2 .7 prokÔptei ìti t1 ≡ t2 mod d. en¸ an d|b tìte upˆrqoun ˆpeirec lÔseic pou dÐnontai apì tic sqèseic x = x0 + −m a t. m t. an t1 ≡ t2 mod d. d − 1. 1. na èqei akrib¸c mia lÔsh   na èqei perissìterec lÔseic. m m Prˆgmati. d (4) Shmei¸seic . d d 'Ara apodeÐxame ìti upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m.4. 'Etsi sth deÔterh perÐptwsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc. . Oi lÔseic aut c perigrˆfontai apì to Je¸rhma 1.

'Ara x ≡ 66 ≡ 6 mod 10 (deÐte kai thn Efarmog  metˆ thn Prìtash 1. .4. Apì thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. An sumbolÐsoume thn klˆsh upoloÐpwn mod m tou a me [a]m .5). pou èqei akrib¸c mÐa lÔsh apì to Je¸rhma 1. ìlec oi lÔseic thc arqik c isotimÐac eÐnai x ≡ 8 mod 15. 'Ara 3 = 9 − 6 · 1 = 9 − (15 − 9 · 1) = 9 · 2 − 15 · 1 kai pollaplasiˆzontac me 4 èqoume 9 · 8 − 15 · 4 = 12.4 ParadeÐgmata. dojeÐsa isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn 3x ≡ 4 mod 5. a ≡ 3 mod 10. H [3]5 = [3]15 ∪ [8]15 ∪ [13]15 . 10) = 1.3. 'Estw d. 2) MporoÔme na lÔsoume thn isotimÐa 7x ≡ 22 mod 10 me thn prohgoÔmenh mèjodo   enallaktikˆ na parathr soume ìti afoÔ µκδ(7.4 1) mporoÔme na ergastoÔme kai wc ex c. dhlad  tou {x ∈ Z|9x ≡ 12 mod 15}. x ≡ 3 mod 15. 1) Ja prosdiorÐsoume touc x ∈ Z pou èqoun thn idiìthta 9x ≡ 12 mod 15.4. y0 ) = (8. Gia na broÔme mia lÔsh thc antÐstoiqhc Diofantik c exÐswshc 9x−15y = 12 efarmìzoume ton EukleÐdeio algìrijmo 15 = 9 · 1 + 6 9=1·6+3 6 = 2 · 3.5. m jetikoÐ akèraioi tètoioi ¸ste d|m. 15) = 3 kai 3|12. Jètoume (x0 . 'Eqoume d = µκδ(9. tìte eÐnai eÔkolo na doÔme ìti ShmeÐwsh Sto Parˆdeigma 1. m −1 d d m . mporeÐ na apodeiqjeÐ to ex c.3.5.56 1 Akèraioi 1.5.5). x ≡ 13 mod 15.5. 4). Pio genikˆ. Me ˆlla lìgia blèpoume ìti èqoume dÔo perigrafèc tou idÐou sunìlou. èstw 7a ≡ 1 mod 10.5. isìthta (4). 'Ara upˆrqoun akrib¸c 3 klˆseic upoloÐpwn mod 15 pou eÐnai lÔseic. Pollaplasiˆzontac thn arqik  isotimÐa me a paÐrnoume x ≡ 22a mod 10. Me ton EukleÐdeio algìrijmo (  me ìpoion ˆllo trìpo jèloume) brÐskoume to antÐstrofo tou 7 modulo 10. P¸c sqetÐzetai aut  h lÔsh me tic treic lÔseic pou br kame sto Parˆdeigma 1. Tìte gia kˆje akèraio r èqoume thn xènh ènwsh [r]d = [r]m ∪ [r + d]m ∪ · · · ∪ r + H apìdeixh af netai san ˆskhsh.4 1). thn x ≡ 3 mod 5. to 7 eÐnai antistrèyimo modulo 10 (Prìtash 1.

. . . . . x pou ikanopoioÔn to sÔsthma x ≡ a mod m x ≡ b mod n paÐrnoume x ≡ x mod m kai x ≡ x mod n. gia parˆdeigma. M kai parathroÔme ìti. 2. kai epomènwc e|x − x . Autì den èqei lÔsh. r.5. . Ac jewr soume. 1. .5. 'Otan lème lÔsh enìc sust matoc isotimi¸n ennooÔme kˆje akèraio pou ikanopoieÐ ìlec tic isotimÐec tou sust matoc. m2 . isqÔei µκδ(Mk . k = 1. an upˆrqei lÔsh. Epomènwc to Mk eÐnai antistrèyimo modulo mk 'Estw Mk yk ≡ 1 mod mk . 'Estw m1 . lìgw thc umk pìjeshc. tìte mporoÔme na deÐxoume ìti to prohgoÔmeno sÔsthma èqei lÔsh (kai eÐnai monadik  mod e. Sthn eidik  perÐptwsh pou isqÔei µκδ(m. 'Ara x ≡ ak mod mk . mod mr èqei monadik  lÔsh modulo M = m1 m2 . . Sthn perÐptwsh pou upˆrqoun akèraioi x. mr . . . k = 1. to sÔsthma x ≡ 1 mod 2 x ≡ 2 mod 6. mr anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi jetikoÐ akèraioi. r. . Tìte to sÔsthma isotimi¸n x ≡ a1 x ≡ ar mod m1 . mk ) = 1. aut  eÐnai monadik  mod e. . n). Sunep¸c. 'Uparxh: Jètoume Mk = x = a1 M1 y1 + · · · + ar Mr yr (5) Epeid  gia i = k èqoume mi |Mk h (5) dÐnei x ≡ ak Mk yk mod mk . 2. . dhlad  m|x − x kai n|x − x . ìpou e = κπ(m. Jètoume Apìdeixh.5 Je¸rhma (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). dhlad  mod (mn)). giatÐ apì thn pr¸th isotimÐa paÐrnoume 2|x − 1 kai apì th deÔterh paÐrnoume 2|x − 2 kai epomènwc 2|1. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 57 Sust mata isotimi¸n Sth sunèqeia ja jewr soume sust mata isotimi¸n. n) = 1. Arqikˆ parathroÔme ìti eÐnai dunatìn èna sÔsthma na mhn èqei lÔsh an kai kˆje isotimÐa tou sust matoc èqei lÔsh. . . . .1. Sqetikì eÐnai to parakˆtw Je¸rhma.

r èqoume x ≡ x mod mk . BrÐskoume to y2 apì thn 21y2 ≡ 1 mod 5. dhlad  x ≡ 157 ≡ 52 mod 105.58 1 Akèraioi Monadikìthta: 'Estw x kai x dÔo lÔseic tou arqikoÔ sust matoc. . thn opoÐa lÔnoume gia na broÔme t ≡ 5 mod 6. [ar ]mr . Antikajist¸ntac sth deÔterh èqoume 5t ≡ 1 mod 6.2. dhlad  mk |x − x . . .5. ìti to sÔnolo twn akeraÐwn pou eÐnai lÔseic tou sust matoc tou prohgoumènou Jewr matoc eÐnai h tom  twn klˆsewn [a1 ]m1 . t ∈ Z. u ∈ Z. Gia na 105. .8 2) sumperaÐnoume ìti M |x − x . M2 = = 21 kai M3 = = 15. Apì to Parˆdeigma 1. 1) Gia na lÔsoume to sÔsthma x≡1 x≡2 mod 3 mod 5 x ≡ 3 mod 7 jètoume. . sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1.5.6 ParadeÐgmata. 2. 'Eqoume y2 ≡ 1 mod 5. Gia parˆdeigma èstw x ≡ 1 mod 5 x ≡ 2 mod 6 x≡3 mod 7 GnwrÐzoume apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ìti to sÔsthma èqei monadik  lÔsh mod 210 thn opoÐa mporoÔme na broÔme wc ex c. 'Eqoume y1 ≡ 2 mod 3. allˆ sthn perÐptwsh aut  den gnwrÐzoume ek twn protèrwn an upˆrqei lÔsh). M1 = 3 5 7 broÔme to y1 lÔnoume thn isotimÐa 35y1 ≡ 1 mod 3. 2) MporoÔme suqnˆ na lÔsoume sust mata isotimi¸n kai me diadoqikèc antikatastˆseic. afoÔ oi mk eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. .5. (Gia th mèjodo aut  den qreiˆzontai ta moduli mk na eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. . Apì thn pr¸th isotimÐa èqoume x = 5t + 1. dhlad  thn 2y1 ≡ 1 mod 3. TonÐzoume ed¸. . M = 3 · 5 · 7 = 105 105 105 = 35. 1. 'Ara t = 6u + 5. BrÐskoume to y3 apì thn 15y3 ≡ 1 mod 7. 'Eqoume y3 ≡ 1 mod 7. Sunep¸c x = 5(6u + 5) + 1 = 30u + 26. Telikˆ x ≡ 1 · 35 · 2 + 2 · 21 · 1 + 3 · 15 · 1 mod 105. . Tìte gia kˆje k = 1.

4) Ac jewr soume to sÔsthma 2x ≡ 1 mod 3 5x ≡ 2 mod 7. . Telikˆ x = 30(7v + 6) + 26 = 210v + 206.5. b) x ≡ 1 mod 77. g) x ≡ 34 mod 77. Me parìmoio trìpo. d) x ≡ 43 mod 77. Sunep¸c to arqikì sÔsthma eÐnai isodÔnamo me to x≡2 mod 3 x ≡ 6 mod 7. 3) Me th bo jeia tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn mporoÔme merikèc forèc na lÔsoume isotimÐec pio polÔplokec apì autèc pou melet same sto Je¸rhma 1. H lÔsh eÐnai u ≡ 6 mod 7. Oi a) kai b) lÔnontai ˆmesa en¸ sta g) kai d) efarmìzoume to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn.5. ac jewr soume thn x2 ≡ 1 mod 77.1. v ∈ Z. Epeid  x2 − 1 = (x + 1)(x − 1) kai 77 = 7 · 11. ParathroÔme ìti se autì den mporoÔme na efarmìsoume ˆmesa to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. h pr¸th isotimÐa tou sust matoc eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 2 mod 3. blèpoume ìti h deÔterh isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 6 mod 7.3. Gia parˆdeigma. Epeid  to 2 eÐnai antistrèyimo modulo 3 (kai èna antÐstrofì tou eÐnai to 2). Blèpoume ìti oi lÔseic eÐnai: a) x ≡ 76 mod 77. 'Ara u = 7v + 6. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 59 Antikajist¸ntac sthn trÐth isotimÐa paÐrnoume 30u ≡ 5 mod 7. eÔkola epalhjeÔoume ìti h en lìgw isotimÐa isodunameÐ me ta ex c 4 sust mata isotimi¸n a) x + 1 ≡ 0 mod 77 b) x − 1 ≡ 0 mod 77 g) x + 1 ≡ 0 mod 7 x − 1 ≡ 0 mod 11 d) x + 1 ≡ 0 mod 11 x − 1 ≡ 0 mod 7. Sunep¸c x ≡ 206 mod 210. To sÔsthma autì mporeÐ na lujeÐ me to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn.

c ∈ Z − {0} kai d ∈ Z. y) ∈ N × N upˆrqoun tètoia ¸ste 2x + 3y = 70. 4.60 1 Akèraioi Ask seic 1.5 1. ii) 10x + 6y + 15z = 40 6. b. Pìsa zeÔgh (x. LÔste tic Diofantikèc exis¸seic i) 2x + 3y + 4z = 79 Upìdeixh: Jèste w = 3y + 4z kai lÔste pr¸ta thn 2x + w = 79. 7. 5. Poiec apì tic parakˆtw isotimÐec èqoun lÔseic. LÔste tic parakˆtw Diofantikèc exis¸seic. i) ApodeÐxte ìti h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei lÔsh an kai mìno an µκδ(a. ii) ApodeÐxte ìti an h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei mÐa lÔsh. Katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc mporeÐ na sqhmatisteÐ èna posì 510 Eur¸ apì qartonomÐsmata twn 20 kai 50 Eur¸. 10 kai 50 Eur¸ na sqhmatisteÐ posì 760 Eur¸. b. EÐnai dunatìn me sunolikˆ 50 nomÐsmata twn 2. i) 5x + 8y = 99 ii) 6x + 4y = 100 iii) 6x + 4y = 99 iv) 110x + 150y = 30 v) 14x + 49y = 42 2. tìte èqei ˆpeirec. Na brejoÔn oi akèraioi x. c)|d. y. z ∈ Z pou eÐnai lÔseic tou sust matoc x + y + z = 100 x + 8y + 50z = 156. 8. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun) i) 2x ≡ 6 mod 12 ii) 101x ≡ 7 mod 102 . 3. 'Estw a.

5. ApodeÐxte ìti h isotimÐa x2 ≡ 1 mod m èqei akrib¸c 2r lÔseic mod m. 'Enac dorufìroc pou kineÐtai gÔrw apì thn Gh èqei perÐodo t pou eÐnai akèraio pollaplˆsio thc miac ¸rac. m 14. 7 kai 9 af nei upìloipa 1. BreÐte ton elˆqisto jetikì akèraio pou ìtan diairejeÐ me touc 5.1. . . kai ii) o dorufìroc sumplhr¸nei 11 peristrofèc se qronik  perÐodo pou arqÐzei ìtan èna 24wro rolìi deÐqnei 0 kai l gei (kˆpoiec hmèrec argìtera) ìtan to rolìi deÐqnei 17. 11. Na brejeÐ o t. 9. LÔste to sÔsthma x≡4 mod 6 x ≡ 13 mod 15 12. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun). i) x ≡ 3 mod 5 x ≡ 5 mod 6 x ≡ 1 mod 7 ii) 2x ≡ 1 mod 7 x ≡ 4 mod 8 iii) 6x ≡ 2 mod 9 5x ≡ 1 mod 10 iv) 4x ≡ 2 mod 10 3x ≡ 4 mod 11 10. Poia apì ta parakˆtw sust mata èqoun lÔseic. BreÐte ìlouc touc x ∈ Z tètoiouc ¸ste x2 ≡ 1 mod 91. . GnwrÐzoume ìti i) t ≤ 24. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 61 iii) 14x ≡ 3 mod 21 iv) 9x ≡ 5 mod 35. pr r h anˆlus  tou se ginìmeno 1 pr¸twn me pi = pj an i = j . 2. 3 antÐstoiqa. 13. 'Estw m ∈ N perittìc kai m = pm1 .

m) = 1. Exetˆste an oi parakˆtw protˆseic pou aforoÔn to Zm eÐnai alhjeÐc   yeudeÐc i) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. ('Ena arqaÐo Indikì prìblhma). b ∈ Zm . BreÐte ìlouc touc x. ¯ ìpou ∆ eÐnai to antÐstrofo tou ∆ modulo m. tìte x = [1]   x = [−1]. 17. 3. a = [0]) èqei lÔsh sto Zm . JewroÔme to sÔsthma mod 11 mod 11 ax + by ≡ e mod m cx + dy ≡ f mod m kai jètoume ∆ = ad − bc. . iv) An x2 = [0] sto Zm . 4. y ∈ Z ¸ste to sÔsthma 1 Akèraioi 2x + 4y ≡ 3 3x + 2y ≡ 5 na èqei lÔsh. iii) An x2 = [1] sto Zm . 19. ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc arijmìc tètoioc ¸ste ta dÔo teleutaÐa yhfÐa tou tetrag¸nou tou (sth sun jh dekadik  graf ) na eÐnai 35. 18.62 15. An afairejoÔn ta augˆ apì èna kalˆji anˆ 2. 'Otan ìmwc afairejoÔn ta augˆ anˆ 7 sto tèloc to kalˆji eÐnai ˆdeio. ii) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. ApodeÐxte ìti an µκδ(∆. 16. ApodeÐxte ìti upˆrqoun m to pl joc diadoqikoÐ jetikoÐ akèraioi kajènac apì touc opoÐouc diaireÐtai me èna toulˆqiston tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc aug¸n pou ja mporoÔse na perièqei to kalˆji. tìte x = [0]. (SugkrÐnate me ton kanìna tou Cramer gia th lÔsh 2 × 2 grammik¸n susthmˆtwn epÐ tou R). 2. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. 5 kai 6 tìte paramènoun antÐstoiqa 1. 5 augˆ. 3. tìte upˆrqei monadik  lÔsh mod m pou dÐnetai apì ¯ x = ∆(de − bf ) mod m ¯ y = ∆(af − ce) mod m. b ∈ Zm ) èqei to polÔ mia lÔsh sto Zm . 4. 20.

Exetˆste an upˆrqei b ∈ Z.1. f (x) ≡ 0 mod 5. f (x) ≡ 0 mod 7. SuneqÐste efarmìzontac to Kinezikì Je¸rhma. .5. 0 ≤ b ≤ 60 tètoioc ¸ste to sÔsthma 63 12x ≡ b mod 30 22x ≡ b mod 11 na èqei lÔsh. BreÐte ìlouc touc akeraÐouc x tètoiouc ¸ste x3 + 2x2 − x − 5 ≡ 0 mod 105. Upìdeixh: 'Estw f (x) = x3 + 2x2 − x − 5. Me dokimèc lÔste kˆje mÐa apì tic isotimèc f (x) ≡ 0 mod 3. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 21. 22.

2) An µκδ(m. pou onomˆzetai sunˆrthsh tou Euler . To pl joc touc eÐnai pi−1 .4. tìte n ϕ(n) = (pn1 − pn1 −1 )(pn2 − p2 2 −1 ) . m) = 1. Apì thn Prìtash 1. n) = 1. oi opoÐoi eÐnai tètoioi ¸ste H sunˆrthsh tou Euler 1 ≤ a ≤ m kai µκδ(a.4 ìti U (Zm ) = {[α] ∈ Zm |µκδ(α. H antistoiqÐa ψ eÐnai mia apeikìnish. 1. ϕ(5) = 4. . [a]n ).6 H Sunˆrthsh tou Euler Ja sumbolÐzoume me ϕ(m) to pl joc twn stoiqeÐwn tou sunìlou U (Zm ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm .. EÐnai fanerì ìti qrhsimopoi¸ntac ton orismì den eÐnai eÔkolo na upologistoÔn oi timèc ϕ(m) gia megˆla m.1 Prìtash. Sunep¸c to pl joc twn jetik¸n akeraÐwn pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai sqetikˆ pr¸toi proc autìn eÐnai pi − pi−1 . Apìdeixh. opìte m|a − b kai n|a − b. (pns − pns −1 ) s s 1 1 2 =n 1− 1 p1 1− 1 p2 . . dhlad  [a]m = [b]m kai . orÐzetai mia sunˆrthsh φ : Z>0 → Z>0 .64 1 Akèraioi 1.. giatÐ an [a]mn = [b]mn . tìte ϕ(mn) = ϕ(m)ϕ(n). 1) Gia kˆje pr¸to p isqÔei ϕ(pi ) = pi − pi−1 .6. ϕ(6) = 2. H parakˆtw Prìtash parèqei ènan diaforetikì trìpo upologismoÔ tou akeraÐou ϕ(m). ìpou me [a]k ∈ Zk paristˆnoume thn klˆsh upoloÐpwn modulo k tou a. 2) ArkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei 1-1 kai epÐ apeikìnish ψ : U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). ϕ(4) = 2. . Gia parˆdeigma èqoume ϕ(1) = 1. 3) An h anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn eÐnai n = pn1 . OrÐzoume ψ([a]mn ) = ([a]m . ϕ(3) = 2. ìpou 1 ≤ a ≤ pi−1 . m) = 1} 1) Oi jetikoÐ akèraioi pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai den eÐnai sqetikˆ pr¸toi me autìn eÐnai ta pollaplˆsia tou p thc morf c ap. pns .5 èpetai ìti ϕ(m) eÐnai to pl joc twn akeraÐwn a. Tìte. ϕ(2) = 1. ìpou oi pi s 1 eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. . tìte mn|a − b. UpenjumÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. 1 − 1 ps .

'Estw [a]. m). [a]n ) ∈ U (Zm ) × U (Zn ). ψ([x]mn ) = ([x]m .. n) = µκδ(b. 'Omwc h apìdeixh pou d¸same ed¸ parousiˆzei endiafèron giatÐ qrhsimopoieÐ mia diasÔndesh metaxÔ twn U (Zmn ). parathroÔme ìti dojèntoc tou ([a]m . gia na doÔme ìti h ψ eÐnai epÐ. . m) = 1. Epeid  ìmwc µκδ(m. tìte µκδ(m. mn) = 1 kai ˆra [x]mn ∈ U (Zmn ). p) = 1. b (L mma 1. ìpou a. tìte [a]m = [b]m kai [a]n = [b]n . Epeid  µκδ(a. kˆje pr¸toc arijmìc pou eÐnai koinìc diairèthc twn ab kai m ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a. Shmei¸noume ìti h sqèsh 2) sto prohgoÔmeno Je¸rhma mporeÐ na apodeiqjeÐ qwrÐc th qr sh tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn. EpÐshc. opìte m|a − b kai n|a − b. (1) . H Sunˆrthsh tou Euler 65 [a]n = [b]n . Ja apodeÐxoume ed¸ mia genÐkeush pou lèei ìti aϕ(m) ≡ 1 mod m. Gia parˆdeigma. [b] ∈ U (Zm ) ⇒ [ab] ∈ U (Zm ).. 1 − H sqèsh 3) eÐnai qr simh gia upologismoÔc. m) = 1 èqoume µκδ(ab. µκδ(x.. Sunep¸c apodeÐxame ìti Je¸rhma tou Euler [a]. . m) = µκδ(b. (pns − pns −1 ) = s s 1 1 = pn1 . pns ) = s 1 = ϕ(pn1 ) . m). m) = 1. .5) kai katˆ sunèpeia ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc µκδ(a. èqoume mn|a−b. U (Zm ). m) = µκδ(a. 1 ps = . ϕ(pns ) = s 1 = (pn1 − pn1 −1 ) . a) = 1.2. H ψ eÐnai 1-1. . .1. a) = µκδ(n.. [b] ∈ U (Zm ). µκδ(b. apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn upˆrqei akèraioc x me x ≡ a mod m kai x ≡ b mod n. m ∈ Z. n) = 1. m) = 1 kai µκδ(x. 3) H sqèsh aut  prokÔptei apì tic 1) kai 2): ϕ(n) = ϕ(pn1 . Sunep¸c. Gia to x autì èqoume µκδ(x. Prˆgmati. [b]n ) ∈ U (Zm )× U (Zn ). a) = 1. . pns 1 − s 1 =n 1− 1 p1 1 p1 . Epiplèon. [b]n ). an [a]mn ∈ U (Zmn ) tìte ([a]m . Autì eÐnai ˆtopo. U (Zn ) pou ja melethjeÐ genikìtera sthn Enìthta 2. ìtan o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc me µκδ(a. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gnwrÐzoume ìti ap−1 ≡ 1 mod p. Tèloc. n) = 1. èqoume ϕ(1000) = ϕ(23 53 ) = ϕ(23 )ϕ(53 ) = (8 − 4)(125 − 25) = 400.6. 1 − 1 ps . . [x]n ) = ([a]m . giatÐ an ψ(a) = ψ(b). m > 0 kai µκδ(a. dhlad  [a]mn = [b]mn . giatÐ an µκδ(mn. .

66 'Estw 1 Akèraioi U (Zm ) = {[a1 ]. . m) = 1. . opìte m|ai − aj . . Ergˆsthke de se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n allˆ kai ˆllwn klˆdwn. Epiplèon ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. m ∈ Z kai m > 0. [aak ] = [a1 ] . . . . tìte to antÐstrofo tou [a] ∈ Zm eÐnai to [aϕ(m)−1 ]. kai ˆra [ai ] = [aj ]. afoÔ µκδ(a. ak ] = [a1 . 'Eqoume apodeÐxei to akìloujo apotèlesma. Apì to (1) èqoume ìti [aai ] ∈ U (Zm ). tìte m|a(ai − aj ). . kai epeid  to k eÐnai peperasmèno. . . [ak ]}. . . . . k . aϕ(m) ≡ 1 mod m. (4) Apì th sqèsh (1) èqoume [a1 . (3) SqhmatÐzoume to ginìmeno ìlwn twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). . pou eÐnai o plhjˆrijmoc tou U (Zm ). paÐrnoume U (Zm ) = {[aa1 ]. Pollaplasiˆzontac thn (4) me to antÐstrofo tou [a1 . dhlad  aϕ(m) ≡ 1 mod m. An µκδ(a. 1. To episthmonikì èrgo tou eÐnai terˆstio kai o Euler jewreÐtai o polugrafìtatoc Majhmatikìc ìlwn twn epoq¸n. k = ϕ(m). p) = 1 an kai mìno an o p den diaireÐ ton a. . . . ak ].6. Udrodunamik  kai Mhqanik . [aak ]}. èqoume ϕ(m) = p − 1 kai epiplèon isqÔei µκδ(a. . . m) = 1. 1 . ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h Nauphgik . giatÐ an [aai ] = [aaj ]. [ak ] ⇒ [ak ][a1 . Apì tic (3) kai (2) paÐrnoume [aa1 ] . . (2) 'Estw [a] ∈ U (Zm ). ak ] paÐrnoume [ak ] = [1]. tìte 1 'Estw a. . .2 Je¸rhma (Euler ). Epeid  t¸ra to pl joc twn [aai ] eÐnai k . . m) = 1. . Apì to Je¸rhma autì blèpoume ìti an µκδ(a. Sthn eidik  perÐptwsh tou Jewr matoc tou Euler pou o m = p eÐnai pr¸toc. i = 1. O Euler (1707-1783) xekÐnhse stic spoudèc tou sto Panepist mio tou Basel thc ElbetÐac ìtan  tan mìlic 13 qron¸n kai trÐa qrìnia argìtera apèkthse master’s sth FilosofÐa. 'Ara prokÔptei mia ˆllh apìdeixh gia to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. ak ] ∈ U (Zm ).

Tìte k|ϕ(m).1). 'Estw k o elˆqistoc jetikìc akèraioc tètoioc ¸ste ak ≡ 1 mod m (tètoioc k upˆrqei apì to Je¸rhma tou Euler kai to AxÐwma ElaqÐstou). Shamir kai Adleman to 1978. Kaj¸c µκδ(5.2 Autì eÐnai apì ta pio diadedomèna sust mata kaj¸c qrhsimopoieÐtai apì krˆth kai organismoÔc gia diplwmatikoÔc.6. 1. H KruptografÐa asqoleÐtai me thn eÔresh kai ulopoÐhsh mejìdwn apostol c kai l yhc mustik¸n mhnumˆtwn. lambˆnoume aϕ(72) = aϕ(8)ϕ(9) = a24 ≡ 1 mod 72 pou den eÐnai h zhtoÔmenh isotimÐa. ìpwc kai apì polÐtec se kajhmerinèc oikonomikèc sunallagèc (p. EpÐshc ϕ(24) = ϕ(23 3) = (23 − 22 )(3 − 1) = 8 (Prìtash 1. giatÐ oi akèraioi 8. 'Estw a. Sunep¸c aϕ(m) = (ak )q ar . 1. B ma 1 : O protijèmenoc paral pthc tou mhnÔmatoc epilègei dÔo diakekrimènouc megˆlouc pr¸touc arijmoÔc (pq thc tˆxhc tou 10100 ).6. Gia autì ergazìmaste kˆpwc diaforetikˆ: ArkeÐ na deÐxoume ìti a12 ≡ 1 mod 8 kai a12 ≡ 1 mod 9. H Sunˆrthsh tou Euler 67 To Je¸rhma tou Euler mac epitrèpei suqnˆ na upologÐzoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n. Prˆgmati. An efarmìsoume ˆmesa to Je¸rhma tou Euler. m ∈ Z me m > 0 kai µκδ(a. apì to Je¸rhma tou Euler èqoume 58 ≡ 1 mod 24. 'Omoia apodeiknÔetai kai h isotimÐa a12 ≡ 1 mod 9. To RSA sunÐstatai sta epìmena b mata.q.1.9 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. Apì to Je¸rhma tou Euler kai ton orismì tou k paÐrnoume 1 ≡ ar mod m. agorèc me pistwtik  kˆrta). Gia parˆdeigma. 2. 0 ≤ r < k . m) = 1. IsqÔei 365 = 15 · 24 + 5 kai ˆra 365 ≡ 5 mod 24.6.3 ParadeÐgmata. Epeid  2002 = 250 · 8 + 2 èqoume 3652002 = (3658 )250 · 3652 ≡ (58 )250 · 52 ≡ 1250 · 52 ≡ 1 mod 24. Epeid  µκδ(a. Epomènwc èqoume a12 = (a4 )3 ≡ 1 mod 8. 24) = 1. Gia kˆje akèraio a me µκδ(a. Ja perigrˆyoume ed¸ to sÔsthma kruptogrˆfhshc RSA. Sth sunèqeia jètei n = pq kai epilègei ènan jetikì akèraio e sqetikˆ pr¸to me ton 2 H mèjodoc kruptogrˆfhshc RSA To sÔsthma RSA epino jhke apì touc Rivest. . ac broÔme to upìloipo thc diaÐreshc tou 3652002 me to 24. 72) = 1 èqoume ìti µκδ(a. 'Ara k|ϕ(m). 8) = 1 kai ˆra apì to Je¸rhma tou Euler isqÔei aϕ(8) = a4 ≡ 1 mod 8. 72) = 1 isqÔei a12 ≡ 1 mod 72. Lìgw tou elaqÐstou tou k paÐrnoume r = 0. stratiwtikoÔc kai oikonomikoÔc skopoÔc. apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume ϕ(m) = qk + r.

'Estw e = 13 opìte µκδ(13. Gia kajènan. Sth sunèqeia omadopoieÐ ta yhfÐa se tetray fiouc arijmoÔc. 0 < Y (X) < n. Tìte n = pq = 2537 kai ϕ(n) = (p − 1)(q − 1) = 2436. . . O paral pthc upologÐzei èna tètoio d (pq me ton EukleÐdeio Algìrijmo). ϕ(n)) = 1. 'Ara upˆrqei d ∈ N me de = kϕ(n)+1. . Ac upojèsoume ìti jèloume na steÐloume to parakˆtw m numa (qwrÐc thn teleÐa) TA MAJHMATIKA EINAI QRHSIMA. 'Etsi epanakt¸ntai oi arijmoÐ X . isqÔei ed¸ giatÐ ta p. Y (X) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou X e me ton n. (ParathroÔme ìti h upìjesh tou Jewr matoc tou Euler. dhlad  to arqikì mh kruptografhmèno m numa. To zeÔgoc (e. µκδ(X. q eÐnai toulˆqiston pentay fioi arijmoÐ en¸ oi X eÐnai tetray fioi). h klˆsh [e] sto Zϕ(n) eÐnai antistrèyimh (Prìtash 1.4. gia kˆpoio k ∈ Z. B ma 2 (kruptogrˆfhsh): O apostolèac metatrèpei to m numa pou jèlei na steÐlei se mia seirˆ apì yhfÐa sÔmfwna me thn 1-1 antistoiqÐa A → 01. B → 02. n) gnwstopoieÐtai ston protijèmeno apostolèa (katˆ fanerì trìpo). Dhlad . èstw p = 43 kai q = 59. Sth sunèqeia uy¸nei kˆje Y (X) sth dÔnamh d kai efarmìzei to Je¸rhma tou Euler Y (X)d ≡ X ed = X kϕ(n)+1 = (X ϕ(n) )k X ≡ X mod n. ja prosjètame to “anÔparkto grˆmma” 25 dÔo forèc). n) = 1.5).68 1 Akèraioi ϕ(n) = (p − 1)(q − 1). Gia parˆdeigma. apì touc tetray fiouc autoÔc arijmoÔc upologÐzei Y (X) ≡ X e mod n. UpologÐzontac ta Y (X) brÐskoume3 0445 2224 1123 2224 0572 0304 2315 2326 2256 0155 2334 2224 3 Oi sugkekrimènoi upologismoÐ èginan me to prìgramma GAP . B ma 3 (apokruptogrˆfhsh): Kaj¸c apì thn upìjesh eÐnai µκδ(e. . (Sthn prˆxh ja epilègame megˆlouc arijmoÔc). X . Ω → 24. Oi arijmoÐ Y (X) stèlnontai ston paral pth (katˆ fanerì trìpo). Metatrèpoume to m numa se mia seirˆ apì yhfÐa kai omadopoioÔme se tetray fiouc arijmoÔc lambˆnontac 1901 1201 0807 1201 1909 1001 0509 1301 1922 1707 1809 1201 sÔmfwna me to pr¸to tm ma tou B matoc 2. (An sthn teleutaÐa omadopoÐhsh eÐqame 2 yhfÐa. 2436) = 1.

q tìte autìc o èlegqoc den ja  tan aparaÐthtoc).1.6 1. Ask seic 1. q den apaiteÐ parˆ elˆqista leptˆ se upologistèc. 0 ≤ X < 2537. Sunep¸c ja mporoÔse na upologisteÐ o akèraioc d kai sth sunèqeia na gÐnei h apokruptogrˆfhsh. Me ˆlla lìgia. H omadopoÐhsh sto B ma 2 ja mporoÔse na gÐnei kai se exˆdec. Pˆntwc.kai ˆra praktikˆ adÔnato .6. oktˆdec klp. H eÔresh megˆlwn pr¸twn arijm¸n p. O paral pthc upologÐzei me th bo jeia tou EukleÐdeiou algìrijmou ìti sto Z2436 to antÐstrofo tou [13] eÐnai to [937] (bl Efarmog  1. Oi upologismoÐ sta B mata 2 kai 3 tou RSA apaitoÔn lÐga deuterìlepta se upologistèc ìtan oi arijmoÐ n. tìte to kruptografhmèno m numa ja mporoÔse na apokruptografhjeÐ aplˆ lambˆnontac rÐzec e-tˆxhc twn Y (X).6. (Elègqoume ìti sto sugkekrimèno parˆdeigma ikanopoieÐtai aut  h sunj kh gia kˆje X . X ≡ Y (X)937 mod 2537. BreÐte to upìloipo thc diaÐreshc tou 51000 me to 14. An eÐqame 2424e < n (o arijmìc 2424 antistoiqeÐ sta grˆmmata ΩΩ ). eÐnai anoiktì er¸thma an upˆrqei trìpoc apokruptogrˆfhshc mhnumˆtwn pou èqoun kruptografhjeÐ me to RSA. . An eÐqame epilèxei megˆla p. e. 2. 'Enac trìpoc epilog c tou e eÐnai h eÔresh ènoc pr¸tou megalÔterou twn p. H asfˆleia thc mejìdou RSA ofeÐletai sto gegonìc ìti mèqri s mera kai parˆ thn taqÔthta twn upologist¸n eÐnai exairetikˆ qronobìro . Sth sunèqeia upologÐzei touc X sÔmfwna me to B ma 3. q afoÔ tìte µκδ(e. 2537) = 1. (p − 1)(q − 1)) = 1.4. Parathr seic 1.na paragontopoihjoÔn megˆloi arijmoÐ. H Sunˆrthsh tou Euler 69 pou eÐnai to kruptografhmèno m numa pou stèlnoume ston paral pth. An h paragontopoÐhsh tou n  tan gnwst  (se ènan upoklopèa tou mhnÔmatoc) tìte ja  tan gnwst  h tim  ϕ(n) lìgw thc Prìtashc 1. 4. efìson µκδ(X.1. d èqoun to polÔ 200 yhfÐa. to e prèpei na eÐnai arketˆ megˆlo ¸ste sto B ma 2 na sumbaÐnei anagwg  modulo n.6). Mèqri s mera. ìpwc kai na epilegeÐ o e ja prèpei na ikanopoieÐ thn anisìthta 101e > n (o arijmìc 101=0101 antistoiqeÐ sta grˆmmata AA). 3. qwrÐc na qrhsimopoieÐtai h paragontopoÐhsh tou n.

3) = 1. an n perittìc 2ϕ(n). . 3. Poiˆ èndeixh ja deÐqnei èna 24wro rolìi 719 ¸rec metˆ tic 1:00. k apodeÐxte ìti ϕ(nk ) = nk−1 ϕ(n). ϕ(d) 13.70 1 Akèraioi 2. m jetikoÐ akèraioi me µκδ(a. 6. ìpou Mi = M/mi . M = m1 m2 . 'Estw a. ApodeÐxte ìti ϕ(mn) = d ϕ(m)ϕ(n). i) Na brejeÐ o elˆqistoc jetikìc akèraioc k ¸ste 2k ≡ 1 mod 7. ApodeÐxte ìti a7 ≡ a mod 63 an µκδ(a. m) = 1. ApodeÐxte ìti h monadik  lÔsh modulo M tou sust matoc x ≡ a1 . ApodeÐxte ìti an o n diaireÐtai me k diakekrimènouc perittoÔc pr¸touc. Gia poia n o ϕ(n) eÐnai ˆrtioc. 5. x ≡ ar mod m1 mod mr ìpou ta mi eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. . ApodeÐxte ìti 1 + a + a2 + · · · + aϕ(m)−1 ≡ 0 mod m. an n ˆrtioc 11. 10. b ∈ Z sqetikˆ pr¸toi akèraioi. ApodeÐxte ìti ϕ(2n) = ϕ(n). m) = µκδ(a−1. 12. ii) 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. 9. tìte 2k |ϕ(n). 4. 'Estw a. b). Gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc n. apodeÐxte ìti k = ϕ(m). me µκδ(a. . ìpou d = µκδ(a. mr . a ∈ Z. 8. dÐnetai apì x ≡ a1 M1 ϕ(m1 ) ϕ(m + · · · + ar Mr r ) mod M. 7. ApodeÐxte ìti aϕ(b) + bϕ(a) ≡ 1 mod ab. An k > ϕ(m)/2. kai k o elˆqistoc jetikìc akèraioc ¸ste ak ≡ 1 mod m. Poiˆ eÐnai ta teleutaÐa 2 yhfÐa tou 7100 sto dekadikì sÔsthma. . m) = 1. .

'Estw d. 1) ApodeÐxte ìti to sÔnolo Ad perièqei akrib¸c ϕ(n/d) stoiqeÐa. Apokruptograf sete to m numa 0456 1863 2228 1736 1588 2132 1134 2225 1092 1593 1278 0095 1588 0739 2495 0129 1157 0629 1786 pou kruptograf jhke me th mèjodo RSA gia n = 43 · 59 = 2537 kai e = 13. . b ∈ Z−{0}. d|n 3) 'Ara n = ϕ(d). 2a   2a · 3b .1. 2) Sumperˆnate ìti n = d|n d|n ϕ(n/d) apì thn xènh ènwsh {1. . b a ApodeÐxte ìti to pl joc twn anag¸gwn klasmˆtwn me 1 ≤ a < b ≤ n b n eÐnai ϕ(k). n) = µκδ(a. ìpou a. b) = 1. mn) = 1.6. H Sunˆrthsh tou Euler 71 14. onomˆzetai anˆgwgo an µκδ(a. . n jetikoÐ akèraioi kai a ∈ Z me µκδ(m. (Ja qreiasteÐte kˆpoio upologistikì prìgramma giatÐ diaforetikˆ oi prˆxeic ja eÐnai qronobìrec). . . n}| µκδ(m. n jetikoÐ akèraioi me d|n. ApodeÐxte ìti ϕ(n)|n an kai mìno an n = 1. 17. a 15. n} = Ad . 'Estw m. GiatÐ sto B ma 2 tou RSA èqoume 0 < Y (X) < n kai ìqi 0 ≤ Y (X) < n. 18. Jètoume Ad = {m ∈ {1. 'Ena klˆsma . 19. . k=1 16. . ìpou a. . . ApodeÐxte ìti ak ≡ 1 mod mn gia kˆje koinì pollaplˆsio k twn ϕ(m) kai ϕ(n). n) = d}. b eÐnai jetikoÐ akèraioi.

.

7. kai Mn (R). ìti an kai ta sÔnola Z. Zn . orÐsame dÔo prˆxeic se autì kai diapist¸same ìti autèc èqoun arketèc koinèc idiìthtec me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z (blèpe idiìthtec 1-7 sthn Parˆgrafo 1. allˆ kai se ˆlla episthmonikˆ antikeÐmena. Blèpoume.4). To ìfeloc apì mia tètoia antimet¸pish eÐnai ìti kˆje sumpèrasma pou ja apodeiqjeÐ den ja isqÔei mìno sto Z. kataskeuˆsame to sÔnolo. Zn . h melèth se genikìtero plaÐsio pollèc forèc apokalÔptei nèec ptuqèc twn eidik¸n peript¸sewn.gia parˆdeigma to èna eÐnai peperasmèno kai ta ˆlla ˆpeira . Mn (R) diafèroun shmantikˆ . ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h JewrÐa Arijm¸n kai h Algebrik  GewmetrÐa. OdhgoÔmaste ètsi sth melèth daktulÐwn. Ja doÔme sth sunèqeia kai pollˆ ˆlla paradeÐgmata sunìlwn sta opoÐa orÐzontai katˆ fusiologikì trìpo dÔo prˆxeic pou ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . EpÐshc. 73 . H jewrÐa daktulÐwn apoteleÐ mia apì tic pio shmantikèc perioqèc thc sÔgqronhc 'Algebrac kai èqei pollèc efarmogèc se ˆllec perioqèc twn Majhmatik¸n. Zn . Zn kai Mn (R).7.2 DaktÔlioi Sthn Enìthta 1. Sunep¸c eÐnai eÔlogo na epiqeir soume mia eniaÐa melèth sunìlwn efodiasmènwn me prˆxeic pou èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ twn Z. allˆ se kˆje sÔnolo pou eÐnai antikeÐmeno thc melèthc. twn akeraÐwn modulo n. ìpwc eÐnai h KruptografÐa kai h JewrÐa KwdÐkwn. dhlad . Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pragmatik¸n pinˆkwn oi prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 .oi parapˆnw prˆxeic pou orÐzontai se autˆ èqoun arketèc koinèc idiìthtec.

H antistoiqÐa Z × Z (m.1 DaktÔlioi. n) → mn ∈ Z. s) → rs−1 ∈ Q − {0}. 4. (Q − {0}) × (Q − {0}) (r. giatÐ to apotèlesma m − n endèqetai na mhn eÐnai stoiqeÐo tou N. n) = m an m ≥ n kai max(m. . eÐqame orÐsei dÔo apeikonÐseic Zn × Zn → Zn .   ìpwc lème. ParadeÐgmata 1. n) = n an m < n. S¸mata Sthn Parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me touc orismoÔc kai tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec pou aforoÔn daktulÐouc. Kai stic dÔo peript¸seic antistoiqÐsame se kˆje zeÔgoc stoiqeÐwn tou Zn monadikì stoiqeÐo tou Zn . 3. H diaÐresh rht¸n arijm¸n. en¸ den orÐzei prˆxh sto Q. 2. Z×Z N×N (m. Z×Z N×N (m. n) → m + n ∈ N. H afaÐresh akeraÐwn orÐzei prˆxh sto Z Z×Z (m. n ∈ Z. Dhlad . Jètoume max(m. H prìsjesh akeraÐwn kai o pollaplasiasmìc akeraÐwn orÐzoun prˆxeic sto Z kai N.74 2 DaktÔlioi 2. en¸ den orÐzei prˆxh sto N. Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish thc morf c A × A → A. (m. (m. n) → mn ∈ N. n) → m + n ∈ Z. Akèraiec Perioqèc. dÔo “prˆxeic” sto Zn . n) → m − n ∈ Z. n) → max(m. orÐzei prˆxh sto Q − {0}. Prˆxeic [a] + [b] = [a + b] [a][b] = [ab]. 'Estw m. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti mporoÔme na “prosjèsoume” kai na “pollaplasiˆsoume” dÔo stoiqeÐa tou Zn . giatÐ endèqetai o paronomast c na eÐnai mhdèn. n) ∈ Z eÐnai mÐa prˆxh sto Z.

a ∗ b. b) → a2 b − 3ab5 + 1 ∈ Z. ·. crs = ars brs (“pollaplasiasmìc katˆ stoiqeÐo”). [b]) → [a][b] + [a] + [b] ∈ Zn . (bkl )) → (crs ). a ⊗ b. Akèraiec Perioqèc. sthn melèth thc arijmhtik c tou Z shmantikì rìlo paÐzoun oi isotimÐec modulo n kai h arijmhtik  touc kai katˆ sunèpeia odhgoÔmaste sthn melèth tou Zn kai twn dÔo prˆxewn pou orÐsame se autì (bl. SunhjÐzetai sthn 'Algebra. èstw kai an autèc den eÐnai diatupwmènec me austhrì trìpo. DaktÔlioi. ((aij ). 6. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi Z×Z Zn × Zn (a. b) → a ∈ A. na qrhsimopoioÔme sumbolismoÔc ìpwc eÐnai oi +. a ⊕ b. EÔkola diapist¸noume ìti an to A apoteleÐtai apì dÔo stoiqeÐa. a · b. . Sto sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn h sun jhc prìsjesh pinˆkwn (aij )+(bij ) = (cij ). cij = aij +bij . orÐzoun prˆxeic. EpÐshc parathroÔme ìti se sÔnola ìpou èqoun  dh orisjeÐ prˆxeic mporoÔme na orÐsoume nèec prˆxeic. Sto sÔnolo Mn (C) orÐzetai h prˆxh Mn (C) × Mn (C) → Mn (C). ⊕.4). gia parˆdeigma h A × A (a. sth jèsh tou sumbolismoÔ apeikonÐsewn f : A × A → A gia mia prˆxh sto A. crs = t=1 art bts . 'Ena ˆllo qarakthristikì parˆdeigma sunantˆme sth Grammik  'Algebra. S¸mata 75 5. ([a]. b) na sumbolÐzetai antÐstoiqa a + b. O perÐergoc trìpoc orismoÔ tou ginomènou dÔo pinˆkwn dikaiologeÐtai apì to gegonìc ìti o pÐnakac autìc antistoiqeÐ sth sÔnjesh dÔo grammik¸n apeikonÐsewn. Parˆgrafo 1. 1 Upì ton tÐtlo “Sqìlia” ja parajètoume epexhg seic   diaisjhtikèc parathr seic pou krÐnontai bohjhtikèc gia thn katanìhsh tou biblÐou. tìte mporoÔn na orisjoÔn se autì 16 diaforetikèc prˆxeic.2. kai o sun jhc pollaplasiasmìc n (aij )(bkl ) = (crs ). Oi prˆxeic pou meletˆme phgˆzoun apì sugkekrimèna probl mata twn Majhmatik¸n. Sqìlia1 H ènnoia thc prˆxhc eÐnai polÔ genik : Se kˆje mh kenì sÔnolo A mporeÐ na orisjeÐ mÐa prˆxh. ∗. Prèpei na tonÐsoume ed¸ ìti h 'Algebra den asqoleÐtai me thn melèth thc ìpoiac prˆxhc pou mporeÐ na epino sei kˆpoioc. ⊗ kai h eikìna tou stoiqeÐou (a.1. Gia parˆdeigma.

kai Mn (R). (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. upˆrqei stoiqeÐo 0R ∈ R tètoio ¸ste a + 0R = 0R + a = a gia kˆje a ∈ R 3. An sto daktÔlio R upˆrqei stoiqeÐo 1R me thn idiìthta 1R · r = r · 1R = r. Oi idiìthtec 6 kai 7 sun jwc onomˆzontai epimeristikoÐ nìmoi. Ja doÔme parakˆtw ìti to monadiaÐo stoiqeÐo (ìtan upˆrqei) eÐnai monadikì. onomˆzetai daktÔlioc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec: 1.7 thc Paragrˆfou 1. to 1R ja onomˆzetai monadiaÐo stoiqeÐo (  monˆda) tou R kai ja lème ìti o R eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (  me monˆda). b. H idiìthta 1 (antÐstoiqa. c ∈ R. b. 'Ena sÔnolo R efodiasmèno me dÔo prˆxeic. gia kˆje a ∈ R upˆrqei stoiqeÐo a ∈ R tètoio ¸ste a + a = a + a = 0R 4. gia to stoiqeÐo 0R tou R ja qrhsimopoioÔme suqnˆ to sumbolismì 0R = 0 kai.76 2 DaktÔlioi Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me thn perÐptwsh pou èqoun oristeÐ dÔo prˆxeic se èna sÔnolo oi opoÐec ikanopoioÔn idiìthtec pou mac jumÐzoun tic basikèc idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z. h 5) sun jwc onomˆzetai h prosetairistik  idìthta thc prìsjeshc (antÐstoiqa. ja grˆfoume suqnˆ 1R = 1. (a · b) · c = a · (b · c) gia kˆje a. b ∈ R 5. Ja doÔme parakˆtw ìti se kˆje daktÔlio R upˆrqei monadikì mhdenikì stoiqeÐo kai ìti kˆje a ∈ R èqei monadikì antÐjeto. c ∈ R 2. To stoiqeÐo 0R onomˆzetai mhdenikì stoiqeÐo tou daktulÐou R kai to stoiqeÐo a antÐjeto tou a. kai 7. dhlad  tic idiìthtec 1 .4. gia kˆje a. sthn perÐptwsh pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo 1R . H prˆxh + (antÐstoiqa. ·) ston parapˆnw orismì sun jwc onomˆzetai h prìsjesh (antÐstoiqa.1 Orismìc. tou pollaplasiasmoÔ). To antÐjeto tou a ja to sumbolÐzoume suqnˆ me −a. c ∈ R 6. o R ja lègetai metajetikìc. 2. b. Zn . An ston daktÔlio R isqÔei a · b = b · a. o pollaplasiasmìc) tou daktulÐou R. Shmei¸seic 1) PolÔ suqnˆ. + : R × R → R kai · : R × R → R. c ∈ R.1. (a + b) · c = a · c + b · c gia kˆje a. a · (b + c) = a · b + a · c gia kˆje a. ja qrhsimopoioÔme ton aploÔstero sumbolismì ab sth jèsh tou a · b. a + b = b + a gia kˆje a. . EpÐshc. b ∈ R. gia kˆje r ∈ R. b.

1. · : F (R. O Mn (C) den eÐnai metajetikìc an n = 1. S¸mata 77 2) An jèloume na dhl¸soume ton sumbolismì twn dÔo prˆxewn + kai · se èna daktÔlio R. ·). An o R èqei monaiaÐo stoiqeÐo. R) ìlwn twn apeikonÐsewn f : R → R eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic k=1 aik bkj . R). B ∈ Mn (C) me AB = BA. 4) To sÔnolo F (R. 1) Ta sÔnola Z. EpÐshc. DaktÔlioi. Wc proc tic prˆxeic autèc to sÔnolo + : F (R. sun jwc ton paristˆnoume san triˆda (R.4 eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. R) → F (R. R). Akèraiec Perioqèc. 0 0 ··· 1 To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai o pÐnakac tou opoÐou ìla ta stoiqeÐa eÐnai 0. Q. OrÐzoume A + B = (aij + bij )kai AB = (cij ).1. (f. R kai C me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ migadik¸n arijm¸n eÐnai paradeÐgmata metajetik¸n daktulÐwn me monˆda. 3) n × n pÐnakec To sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ton tautotikì n × n pÐnaka   1 0 ··· 0  0 1 ··· 0   In =   · · · · · · · · · · · · . 2. A = (aij ). B = (bij ). giatÐ tìte upˆrqoun A. 'Estw A. (f. Pio genikˆ. g) → f + g. to sÔnolo Mn (Z) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc (me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn) eÐnai daktÔlioc. B ∈ Mn (R). 2) Akèraioi modulo n To sÔnolo Zn me tic prˆxeic pou orÐsame sthn Parˆgrafo 1. R) × F (R.2 ParadeÐgmata. +. ìpou cij = n Mn (R) eÐnai ènac daktÔlioc. Tìte sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to R orÐzoume dÔo prˆxeic wc ex c.2. en¸ to antÐjeto tou A = (aij ) ∈ Mn (C) eÐnai to −A = (−aij ). èstw R ènac daktÔlioc. R) × F (R. to antÐjeto thc klˆshc [a] eÐnai h klˆsh [−a] kai to monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [1]. tìte kai o Mn (R) èqei monadiaÐo stoiqeÐo. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [0]. g) → f · g .

To Ðdio alhjeÔei gia to sÔnolo mZ = {mk|k ∈ Z) me tic Ðdiec prˆxeic. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai R ènac daktÔlioc. · me trìpo parìmoio proc ton prohgoÔmeno. b ∈ Z}. R). 5) To sÔnolo C(R. g ∈ F (X. .78 ìpou 2 DaktÔlioi f + g : R → R. Sto sÔnolo F (X. m > 1. Me tic prˆxeic autèc. (f · g)(x) = f (x)g(x) O daktÔlioc autìc èqei monadiaÐo stoiqeÐo thn stajer  apeikìnish R → R. R). orÐzoume f + g ∈ F (X. to Q[ 2] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. kai eÐnai metajetikìc. ParathroÔme ìti to ˆjroisma√ to ginìmeno dÔo pragkai matik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Q[ 2] eÐnai pˆli stoiqeÐa tou √ √ Q[ 2]. prèpei na jumhjoÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo suneq¸n apeikonÐsewn R → R eÐnai suneqeÐc apeikonÐseic). 9) To sÔnolo N me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ fusik¸n arijm¸n den eÐnai daktÔlioc. (Gia na orÐzei h prìsjesh kai to ginìmeno apeikonÐsewn prˆxeic sto sÔnolo C(R. b ∈ Q}. (f + g)(x) = f (x) + g(x). ParathroÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Z[i] an koun sto Z[i]. Wc proc tic prˆxeic autèc to F (X. to Z[i] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. R). Me tic prˆxeic autèc. R) ìlwn twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me tic prˆxeic tou paradeÐgmatoc 4 eÐnai ènac daktÔlioc. R) ìlwn twn apeikonÐsewn X → R orÐzoume prˆxeic +. (Den isqÔei h idiìthta 3). kai f g ∈ F (X. ìpou m ∈ N. kai f · g : R → R. 6) To sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc pou den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 7) Akèraioi tou Gauss JewroÔme to uposÔnolo twn migadik¸n arijm¸n Z[i] = {a + bi ∈ C|a. R) eÐnai ènac daktÔlioc. x → 1. √ √ 8) JewroÔme to uposÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. Dhlad  an f. R) ìpou (f + g)(x) = f (x) + g(x) gia kˆje x ∈ X . ìpou f g(x) = f (x)g(x) gia kˆje x ∈ X .

'Ara (a • b) • c = a • (b • c) gia kˆje a. Akèraiec Perioqèc. To antÐjeto tou a prosdiorÐzetai apì th sqèsh a ⊕ b = 1. dhlad  apì thn a + b − 1 = 1. a • b = ab − (a + b) + 2. To ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n n × n pinˆkwn pou eÐnai ˆnw trigwnikoÐ eÐnai pˆli ˆnw trigwnikìc. b. To P (X) me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to X . dhlad  −A = A. 11) DaktÔlioc tou Boole 'Estw X èna sÔnolo kai P (X) to sÔnolo twn uposunìlwn tou X . 'Eqoume (a • b) • c = (ab − (a + b) + 2) • c = (ab − (a + b) + 2)c − (ab − (a + b) + 2 + c) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c kai a • (b • c) = a • (bc − (b + c) + 2) = a(bc − (b + c) + 2) − (a + bc − (b + c) + 2) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c. To sÔnolo Tn (C) efodiasmèno me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. To parˆdeigma autì deÐqnei ìti eÐnai dunatì èna sÔnolo na eÐnai daktÔlioc me polloÔc diaforetikoÔc trìpouc. . • : Z × Z → Z. 12) JewroÔme to sÔnolo Tn (C) twn migadik¸n n×n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn. o opoÐoc den eÐnai metajetikìc (n > 1). B ∈ P (X). •) eÐnai ènac daktÔlioc kai mˆlista metajetikìc me mhdenikì stoiqeÐo to 1 kai monadiaÐo stoiqeÐo to 2. gia parˆdeigma thn prosetairistik  idiìthta thc •. Me anˆlogo trìpo orÐzetai o daktÔlioc Tn (R) twn n × n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn me stoiqeÐa apì èna daktÔlio R. DaktÔlioi. jètoume A+B = A∪B−A∩B kai AB = A ∩ B .1. H epal jeush twn idiot twn se autì to parˆdeigma den eÐnai teleÐwc ˆmesh. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti to (Z. ìpou a ⊕ b = a + b − 1. OrÐzoume dÔo prˆxeic sto P (X): an A.2. Blèpoume ìti to antÐjeto tou a to 2 − a. (Merikèc apì tic idiìthtec den eÐnai teleÐwc ˆmesec. c ∈ Z. S¸mata 79 10) Sto sÔnolo Z orÐzoume tic prˆxeic ⊕ : Z × Z → Z. Apì autèc endeiktikˆ exetˆzoume mÐa. Ta diagrˆmmata Venn Ðswc mac bohj soun epoptikˆ sthn apìdeix  touc). To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to kenì sÔnolo kai to antÐjeto tou A eÐnai to Ðdio to A. ⊕.

2. V ). Ac doÔme t¸ra merikèc ˆmesec sunèpeiec tou orismoÔ. b. 'Estw R ènac daktÔlioc. ) dÔo daktÔlioi. Prˆgmati. èstw 0R . . c ∈ R isqÔei a + b = a + c. an up rqe kai èna ˆllo. . +. s ⊕ s ) kai (r. V ) to sÔnolo twn grammik¸n apeikonÐsewn V → V . s) + (r . ìpou gia kˆje v ∈ V èqoume (f + g)(v) = f (v) + g(v) kai f ◦ g(v) = f (g(v)). . s s ). Nìmoc diagraf c. Gia kˆje a ∈ R. to a thc idiìthtac 3 eÐnai monadikì. tìte b = c. s ∈ S} orÐzoume tic prˆxeic (r. an up rqe kai èna ˆllo. Prˆgmati.80 2 DaktÔlioi 13) EujÔ ginìmeno daktulÐwn 'Estw (R. 0S ) kai −(r. to R × S eÐnai ènac daktÔlioc pou onomˆzetai to eujÔ ginìmeno twn R kai S . tìte afenìc 0R = 0R + 0R lìgw thc idiìthtac 2 gia to 0R . ·). Wc proc tic prˆxeic autèc to L(V. g ∈ L(V. ⊕. An gia ta a. tìte qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec èqoume a = a + 0R = a + (a + a ) = (a + a) + a = 0R + a = a . . to kartesianì ginìmeno R1 × · · · × Rn eÐnai ènac daktÔlioc wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐzontai katˆ suntetagmènh. Sto kartesianì ginìmeno R × S = {(r. v → v ). Me tic prˆxeic autèc. s ) = (r + r . MporoÔme na kataskeuˆsoume ènan nèo daktÔlio wc ex c. Rn eÐnai daktÔlioi. V ) orÐzoume tic apeikonÐseic f + g : V → V kai f ◦ g : V → V . 1. s)|r ∈ R. 'Eqoume 0R×S = (0R . f ◦ g ∈ L(V. An f. s) = (−r. EÔkola apodeiknÔetai ìti f + g. s)(r . 14) 'Estw V ènac R-dianusmatikìc q¸roc kai L(V. −s). . prosjètontac katˆ mèlh to −a sthn pr¸th sqèsh kai qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec paÐrnoume −a + (a + b) = − a + (a + c) ⇒ (−a + a) + b = (a + a) + c ⇒ 0R + b = 0R + c ⇒ b = c. kai afetèrou 0R + 0R = 0R lìgw thc Ðdiac idiìthtac gia to 0R . To stoiqeÐo 0R ∈ R eÐnai monadikì wc proc thn idiìthta 2. Prˆgmati. An R1 . s ) = (r · r . 3. Dhlad  h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc diatetagmènwn zeug¸n orÐzontai katˆ suntetagmènh. (S. èstw a . V ) eÐnai ènac daktÔlioc pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo (thn tautotik  apeikìnish I : V → V .

DaktÔlioi.2. Pr¸ta parathroÔme ìti isqÔei (a + b) + ((−a) + (−b)) = 0R . 9. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Prˆgmati. Gia kˆje a. Akèraiec perioqèc kai s¸mata . Sto Z6 . èqoume (a + b) + ((−a) + (−b)) = ((a + b) + (−a)) + (−b) = ((b + a) + (−a)) + (−b) = (b + (a + (−a))) + (−b) = (b + 0R ) + (−b) = b + (−b) = 0R . Autì prokÔptei amèswc ìtan efarmìsoume ton nìmo thc diagraf c sth sqèsh a + b = a + (−a). UpenjumÐzoume ìti to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n akeraÐwn den eÐnai mhdèn. 6. b ∈ R isqÔei (−a)(−b) = ab. parathroÔme ìti isqÔei [2][3] = [0]. S¸mata 81 4. Gia kˆje a ∈ R isqÔei −(−a) = a. Dhlad  eÐnai dunatì se èna daktÔlio R na upˆrqoun mh mhdenikˆ stoiqeÐa a kai b me thn idiìthta ab = 0. b ∈ R isqÔei a(−b) = (−a)b = −(ab). tìte b = −a. 8. 'Eqoume aa = a(a + 0R ) = aa + a0R . autì eÐnai monadikì. Gia kˆje a.1. (5) Prˆgmati. An gia ta a. v  tan monadiaÐa stoiqeÐa ja eÐqame u = uv = v . 10. 'Etsi aa + 0R = aa = aa + a0R kai apì to nìmo thc diagraf c paÐrnoume 0R = a0R . 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. Prˆgmati. (EpÐshc prokÔptei apì th monadikìthta tou −a). 'Eqoume 0R = a0R = a(b + (−b)) = ab + a(−b). Gia kˆje a ∈ R isqÔei a0R = 0R a = 0R . 7. an u. autì prokÔptei an jèsoume −b sth jèsh tou b sthn 8 kai qrhsimopoi soume ìti −(−b) = b. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. Gia kˆje a. b ∈ R isqÔei −(a + b) = (−a) + (−b). Autì èpetai amèswc apì th sqèsh a + (−a) = (−a) + a = 0R (pou leei ìti to antÐjeto tou −a eÐnai to a). ìmwc. Apì thn (5) prokÔptei to zhtoÔmeno. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me kˆpoiec eidikèc allˆ shmantikèc kathgorÐec daktulÐwn. Apì to 4 prokÔptei ìti a(−b) = −(ab). Oi prohgoÔmenec idiìthtec ja qrhsimopoioÔntai parakˆtw qwrÐc na gÐnetai idiaÐterh mneÐa. Akèraiec Perioqèc. b ∈ R isqÔei a + b = 0R . 5.

An o daktÔlioc R eÐnai metajetikìc. tìte b = c. R. H sunj kh 1R = 0R ston orismì 2. den eÐnai akeraÐa perioq  giatÐ èqei ènan toulˆqiston mhdenodiairèth. H sunj kh 1R = 0R (pou emfanÐzetai ston Orismì 2. èqoume ab − ac = 0 dhlad  a(b − c) = 0. Gia parˆdeigma.3 Orismìc. c ∈ R me ab = ac.4 Prìtash. O Z6 . Prˆgmati.1. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. R) (bl. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R onomˆzetai akeraÐa perioq  an den èqei mhdenodiairètec. den eÐnai akeraÐa perioq . Gia parˆdeigma.1. b ∈ R me ab = 0. 1) 'Estw ènac daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . 'Estw ìti o Zn eÐnai akeraÐa perioq  kai n = 0. AfoÔ o R eÐnai akeraÐa perioq  kai a = 0 paÐrnoume b − c = 0. To 2 1 ∈ M2 (C) 4 2 eÐnai aristerìc mhdenodiairèthc tou M2 (C). to [2] ∈ Z6 eÐnai mhdenodiairèthc tou Z6 . afoÔ. n > 1. oi daktÔlioi Z. R = {0R }. pou shmaÐnei ìti R = {0R }. tìte [0] = [n] = [a][b]. Q.3 shmaÐnei ìti deqìmaste ìti o mhdenikìc daktÔlioc den eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati.1. EpÐshc oi √ Z[i] kai Q[ 2] eÐnai akèraiec perioqèc. giatÐ den eÐnai metajetikìc. tìte oi aristeroÐ kai dexioÐ mhdenodiairètec tautÐzontai. C eÐnai akèraiec perioqèc. Kˆje daktÔlioc R pou apoteleÐtai apì akrib¸c èna stoiqeÐo (pou anagkastikˆ eÐnai to mhdenikì stoiqeÐo tou R). 'Etsi. isqÔei 2 1 1 1 = 0. to a onomˆzetai aristerìc mhdenodiairèthc tou R kai to b dexiìc mhdenodiairèthc tou R.1. ap' ìpou sumperaÐnoume ìti [a] = [0]   . onomˆzetai mhdenikìc daktÔlioc. tìte gia to tuqaÐo a ∈ R èqoume a = 1R a = 0R a = 0R . Apìdeixh.3) isodunameÐ me th sunj kh R = {0}. 2) 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a. an kai eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo diˆforo tou 0. b. An a = 0. O daktÔlioc Mn (C). O daktÔlioc Zn eÐnai akeraÐa perioq  an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc   mhdèn. To Ðdio sumbaÐnei gia ton F (R. An n = ab. ìtan o daktÔlioc eÐnai metajetikìc kai upˆrqoun mh mhdenikˆ a. 4 2 −2 −2 2. an 1R = 0R . o 2Z den eÐnai akèraia perioq  giatÐ den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 'Askhsh 21). an R = {0}. tìte bèbaia 1R = 0R . ìpou a. AntÐstrofa.82 2 DaktÔlioi Sthn perÐptwsh aut . EpÐshc. Tìte ja perièqei dÔo toulˆqiston stoiqeÐa kai katˆ sunèpeia n > 1. gia parˆdeigma. ja lème ìti to a (kai to b) eÐnai mhdenodiairèthc tou R. Shmei¸seic 2.

eÔkola blèpoume ìti upˆrqei monadikì v ∈ R me uv = vu = 1R . Tèloc. gia parˆdeigma. tìte b = 0 kai epilÔontac √ √ wc proc 2 brÐskoume 2 ∈ Q. (An up rqe kai ˆllo. gia parˆdeigma.5 Orismìc. den eÐnai s¸ma afoÔ. a + b 2. S¸mata 83 [b] = [0] lìgw thc upìjeshc. AfoÔ o n eÐnai pr¸toc.5). C allˆ ìqi o Z. b (L mma 1. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zn eÐnai ta [a] ∈ Zn gia ta opoÐa isqÔei µκδ(a. Gia √ parˆdeigma. eÐnai antistrèyimo afoÔ (a + b 2) = a+b 2a−b 2 √ a −b √ 2 ∈ Q[ 2]. pou eÐnai ˆtopo. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou R sumbolÐzetai me U (R). 2. afoÔ. giatÐ an gia ta stoiqeÐa a. dhlad  o n eÐnai pr¸toc. tìte pollaplasiˆzontac me a−1 paÐrnoume b = 0. ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a. Oi Z2 kai Z3 eÐnai s¸mata. tìte w = w1R = w(uv) = (wu)v = 1R v = v). 2. o Z den eÐnai s¸ma. Gia parˆdeigma. O daktÔ√ lioc Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ Z. Sthn perÐptwsh pou to stoiqeÐo u ∈ R eÐnai antistrèyimo. b ∈ Z}. (Oi paronomastèc den eÐnai mhdèn giatÐ to + 2 2 − 2b2 2 a a − 2b √ 2 eÐnai ˆrrhtoc ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. To antÐstrofo den alhjeÔei. ìpou oi prˆxeic eÐnai oi sun jeic prˆxeic twn √ pragmatik¸n arijm¸n. An [a][b] = [0]. ParathroÔme ìti kˆje s¸ma eÐnai akeraÐa perioq .6 Prìtash. allˆ ìqi o Z4 . DaktÔlioi. 'Omwc isqÔei to ex c apotèlesma. tìte [ab] = [0]. s¸mata eÐnai oi daktÔlioi Q. Akèraiec Perioqèc.2). To v onomˆzetai to antÐstrofo tou u kai sun jwc sumbolÐzetai me u−1 . Kˆje peperasmènh akeraÐa perioq  eÐnai s¸ma. UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Mn (C) eÐnai oi pÐnakec pou èqoun mh mhdenik  orÐzousa.1. −1. Epomènwc èqoume [a] = [0]   [b] = [0]. èstw w. AntÐstrofa.1. o daktÔlioc √ √ Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z eÐnai ta 1. èstw ìti o n eÐnai pr¸toc.2. b enìc s¸matoc isqÔei ab = 0 me a = 0. to 2 ∈ Z[ 2] den √ eÐnai antistrèyimo: an 2(a + b 2) = 1 me a. 'Ara n|a   n|b kai sunep¸c a = n   b = n. n) = 1. Tìte n > 1 kai ˆra [1] = [0]. . 'Ena stoiqeÐo u enìc daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R onomˆzetai antistrèyimo sto R an upˆrqei v ∈ R me thn idiìthta uv = vu = 1R . tìte Zn = Z. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R sto opoÐo kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo onomˆzetai s¸ma. dhlad  n|ab. b ∈ Q} eÐnai s¸ma giatÐ kˆje mh mhdenikì√ stoi√ √ −1 1 a−b 2 √ √ = qeÐo tou.1. an n = 0. AntÐjeta. R.2. Sto Q kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo.

JewroÔme ta stoiqeÐa tou R rr1 . rr2 .7 Pìrisma. rrn Autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. . {rr1 . Shmei¸noume ìti to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ˆmesa kai apì thn Prìtash 1. Gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. . OdhgoÔmaste ètsi sthn ènnoia tou upodaktulÐou. . giatÐ an rri = rrj . H melèth twn idiot twn enìc daktulÐou R suqnˆ dieukolÔnetai an estiˆsoume thn prosoq  mac se “katˆllhla” uposÔnola tou R. Mn (Z) ⊆ Mn (R) kai Tn (C) ⊆ Mn (C). Epeid  o R eÐnai metajetikìc. Apì thn Prìtash 2. tìte orÐzetai mia prˆxh sto S pou sun jwc sumbolÐzoume pˆli me ∗ : S × S → S . Lambˆnontac ton periorismì thc prˆxhc sto S×S èqoume mia apeikìnish S× S → R pou genikˆ den orÐzei prˆxh sto S . 'Estw ìti o R eÐnai peperasmènh akeraÐa perioq  kai èstw R = {r1 . Epeid  1R ∈ R. Sta ParadeÐgmata 2. . H apìdeixh af netai san ˆskhsh.5. 2. 'Estw ∗ : R×R → R mia prˆxh sto sÔnolo R kai èstw S èna uposÔnolo tou R. apì to opoÐo sumperaÐnoume ìti ri − rj = 0. . . sumperaÐnoume ìti to r eÐnai antistrèyimo.4. rrn } apoteleÐtai apì n stoiqeÐa kai eÐnai uposÔnolo tou R pou kai autì apoteleÐtai apì n stoiqeÐa. giatÐ r = 0 kai to R eÐnai akeraÐa perioq . eÐdame peript¸seic daktulÐwn R pou perièqoun uposÔnola S ⊆ R pou kai autˆ eÐnai daktÔlioi wc proc touc “periorismoÔc” sto S twn prˆxewn tou R. Prin d¸soume ton orismì. Sthn perÐptwsh aut  lème ìti to S eÐnai kleistì wc proc thn ∗ : R × R → R kai ìti h prˆxh ∗ : S × S → S eÐnai o periorismìc sto S thc prˆxhc ∗ : R × R → R.1. . Gia parˆdeigma. . èqoume 2Z ⊆ Z.1.4 kai thn Prìtash 2. b ∈ S . . UpodaktÔlioi . epeid  to ˆjroisma dÔo artÐwn akeraÐwn eÐnai ˆrtioc. Sunep¸c to peperasmèno sÔnolo {rr1 . ja prèpei na katast soume safèc ti ennoÔme me ton ìro “periorismìc miac prˆxhc”.1.1. rr2 . Z ⊆ Q.2. rr2 . tìte r(ri − rj ) = 0. . to 2Z eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh akeraÐwn kai ètsi lambˆnoume ton periorismì + : 2Z×2Z → 2Z thc prìsjeshc tou Z sto 2Z. 'Ara. èqoume 1R = rrj gia kˆpoio j .84 2 DaktÔlioi Apìdeixh. .6 sunˆgoume to ex c apotèlesma. h prìsjesh akeraÐwn den dÐnei prˆxh sto uposÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn giatÐ to ˆjroisma dÔo peritt¸n den eÐnai perittìc. rrn } = R. . . . SÔmfwna me touc orismoÔc. rn }. . arkeÐ na deÐxoume ìti to tuqaÐo mh mhdenikì r ∈ R eÐnai antistrèyimo. . An ìmwc to S eÐnai tètoio ¸ste a ∗ b ∈ S gia kˆje a. O daktÔlioc Zn eÐnai s¸ma an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc.

to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn.8 Orismìc.1. Tìte apì thn deÔterh idiìthta thc Prìtashc èqoume −a ∈ S . SÔmfwna me thn pr¸th idiìthta. isqÔoun sto S . 'Estw R ènac daktÔlioc kai S èna mh kenì uposÔnolo tou R + : S × S → S. S¸mata 85 EpÐshc. Tèloc h idiìthta 3 isqÔei lìgw thc deÔterhc idiìthtac. dhlad  0 ∈ S . S = ∅. tètoio ¸ste oi periorismoÐ twn dÔo prˆxewn tou R. sto S × S na eÐnai prˆxeic sto S . 4. 2. 5. An to S me tic prˆxeic autèc eÐnai daktÔlioc. · : R×R → R. opìte h pr¸th dÐnei a + (−a) ∈ S .1. EpÐshc to sÔnolo twn artÐwn fusik¸n arijm¸n 2N den eÐnai upodaktÔlioc tou Z an kai eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. ja lème ìti to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. 7 ston Orismì 2.1 eÐnai tètoiec pou an isqÔoun se èna sÔnolo. DaktÔlioi. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. MporeÐ na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) sÔmfwna me ton orismì. AntÐjeta. AB ∈ Mn (Z) kai −A ∈ Mn (Z) gia kˆje A. to uposÔnolo twn ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn tou Mn (C) eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh pinˆkwn kai wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. . + : R×R → R. b ∈ S ⇒ a + b ∈ S kai ab ∈ S • a ∈ S ⇒ −a ∈ S . Efìson isqÔoun sto R. eÐnai upodaktÔlioc tou Z. ja isqÔoun se kˆje mh kenì uposÔnolì tou. èstw a ∈ S . An to S eÐnai upodaktÔlioc tou R tìte bèbaia isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. · : S × S → S. 'Etsi.2. Akèraiec Perioqèc. oi periorismoÐ twn prˆxewn tou R sto S × S eÐnai prˆxeic sto S .9 Prìtash. Apìdeixh. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec • a.1.1. gia na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) arkeÐ na elègxei ìti A + B ∈ Mn (Z). Gia parˆdeigma. Gia thn idiìthta 2. 2. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. Mia isodÔnamh diatÔpwsh thc prohgoÔmenhc Prìtashc eÐnai h akìloujh. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. 2Z. AntÐstrofa. Upˆrqei ìmwc ènac pio “oikonomikìc” trìpoc pou perigrˆfetai apì to akìloujo krit rio. EÐnai safèc ìti oi idiìthtec 1. B ∈ Mn (Z). 6.

1. √ den eÐnai algebrikoÐ akèraioi.10 Prìtash.11 ParadeÐgmata. . . an a + b 2. Gia m = 0.9. .2 'Estw R = {sn−1 an−1 + · · · + s1 a + s0 ∈ C|s0 . An o S eÐnai s¸ma. o 2 eÐnai algebrikìc akèraioc. S = ∅. en¸ oi arijmoÐ 1 1 . m ≥ 1}.1.86 2 DaktÔlioi 2. Tìte to Z[a] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou C. kˆje √ akèraioc eÐnai algebrikìc akèraioc. . c + d 2 ∈ Z[ 2]. Tìte an+m = an+m−1 a = (sn−1 an−1 +· · ·+s1 a+s0 ) a = sn−1 an +sn−2 an−1 +· · ·+s0 a = sn−1 (−rn−1 an−1 − · · · − r1 a − a0 ) + sn−2 an−1 + · · · + s0 a = (−sn−1 rn−1 + sn−2 )an−1 + (−sn−1 rn−2 + sn−3 )an−2 + · · · + (−sn−1 a0 ) ∈ R. √ √ 1) To sÔnolo Z[ 2] = {a+b 2 ∈ R|a. b ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R √ √ √ sÔmfwna me thn Prìtash 2. perÐptwsh pou oi R. . an R = Z × Z kai S = {(a. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun a. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. . 2 2 2 . 1) kai 1S = (1. Oi daktÔlioi thc morf c Z[a] paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n. 1. ShmeÐwsh 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. . . 0) ∈ Z × Z}. Prˆgmati. sÔmfwna me thn Prìtash 2. 'Askhsh 23). Tìte 0S = 0R . 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. sn−1 ∈ Z}. sm ∈ Z. Tìte R = Z[a]. . . me thn idiìthta an + rn−1 an−1 + · · · + r0 = 0. Sthn perÐptwsh aut . ja lème ìti eÐnai èna upìswma tou R. Jètoume Z[a] = {sm am + · · · + s1 a + as0 ∈ C|s0 . eÐnai fanerì ìti R ⊆ Z[a]. arkeÐ na deÐxoume ìti an+m ∈ R gia kˆje m = 0. . èqoume an+m = an = −rn−1 an−1 − · · · − r1 a − r0 ∈ R. Sthn 2. . rn−1 . . Gia parˆdeigma to Q eÐnai èna upìswma tou C. ìpou n ≥ 1. QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. 'Estw a ∈ C tètoio ¸ste upˆrqoun akèraioi r0 . . tìte √ √ √ √ • (a + b 2) + (c + d 2) = (a + c) + (b + d) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ √ • (a + b 2)(c + d 2) = (ac + 2bd) + (ad + bc) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ • −(a + b 2) = (−a) + (−b) 2 ∈ R[ 2] 2) 'Estw a ∈ C. . b ∈ S ⇒ a − b ∈ S kai ab ∈ S.1. Prˆgmati. 'Estw S ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc R. den alhjeÔei genikˆ ìti 1S = 1R . Gia parˆdeigma. tìte 1R = (1. 'Estw ìti m ≥ 1 kai an+m−1 ∈ R.1. ApodeiknÔetai ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q (bl. 0). .9. o a onomˆzetai algebrikìc akèraioc. Gia na apodeÐxoume ìti Z[a] ⊆ R. EpÐshc. Prˆgmati.

Akèraiec Perioqèc. DaktÔlioi. b ∈ R ìqi . Prˆgmati.9. − a b −b a Apì thn Prìtash 2. tou −b a −d c R èqoume a b −b a a b −b a + c d −d c c d −d c = = = a+c b+d −(b + d) a + c ∈R ∈R ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd −a −b −(−b) −a ∈ R. b ∈ R.1.1.1. EÐnai de metajetikìc giatÐ a b −b a c d −d c = = ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd c d −d c a b −b a kai epiplèon èqei monadiaÐo stoiqeÐo to I= 1 0 0 1 ∈R pou fusikˆ eÐnai diˆforo tou mhdenikoÔ pÐnaka.2. to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (R). Ja deÐxoume ìti to R eÐnai èna s¸ma me prˆxeic thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn. Arqikˆ deÐqnoume ìti to R eÐnai upodaa b c d ktÔlioc tou M2 (R). √ √ giatÐ den eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. 5) 'Estw R to uposÔnolo tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b −b a me a.9. 3 2 3 2 = √ 3 4 ∈ R (Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti den upˆrqoun akèraioi / √ √ a. b me 3 4 = a + b 3 2). S¸mata 87 √ 3) To sÔnolo R = {a + b 3 2 ∈ R|a. Epiplèon eÐnai èna upìswma ìpwc eÐdame pio pˆnw. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa . √ √ 4) To sÔnolo Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ Q} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R sÔmfwna me thn Prìtash 2. 'Estw a. b ∈ Z} den eÐnai upodaktÔlioc tou R. Mènei na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou R eÐnai antistrèyimo.

oi dÔo prˆxeic tou Z4 perigrˆfontai apì touc parakˆtw pÐnakec. Anˆlogo apotèlesma isqÔei sthn perÐptwsh pou èqoume opoiod pote peperasmèno pl joc prosjetèwn kai ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a1 + a2 + · · · + an . dexiì) pÐnaka PÐnakec prˆxewn + [0] [1] [2] [3] [0] [0] [1] [2] [3] [1] [1] [2] [3] [0] [2] [2] [3] [0] [1] [3] [3] [0] [1] [2] · [0] [1] [2] [3] [0] [0] [0] [0] [0] [1] [0] [1] [2] [1] [2] [0] [2] [0] [2] [3] [0] [3] [2] [1] PÐnakec prˆxewn sto Z4 Gia parˆdeigma. Gia kˆje mia apì tic dÔo prˆxeic enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ènan pÐnaka pou dÐnei ta apotelèsmata thc antÐstoiqhc prˆxhc. tautÐzontai. [a][b]) brÐsketai sthn tom  thc gramm c tou [a] me th st lh tou [b] ston aristerì (antÐstoiqa. EpÐshc. To stoiqeÐo autì sumbolÐzetai me a + b + c. b ∈ R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou T2 (R) 0 a kai to T2 (R) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou M2 (R).88 kai ta dÔo mhdèn kai 2 DaktÔlioi A= a b −b a . Mia endiafèrousa efarmog  twn pinˆkwn twn prˆxewn ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.7. ((a + (b + c)) + d. b. c ∈ R. Gia parˆdeigma. “Pollaplasiasmìc” stoiqeÐwn daktulÐou me akeraÐouc Se kˆje daktÔlio R èqoume (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. blèpoume ston aristerì pÐnaka ìti [2] + [3] = [1] kai ston dexiì [2][3] = [2]. (Sto ex¸fullo tou parìntoc biblÐou ta dÔo tetrˆgwna paristˆnoun touc pÐnakec thc prìsjeshc tou Z4 kai tou Z2 × Z2 ). a + ((b + c) + d). Tìte B ∈ R kai AB = BA = I . To apotèlesma thc prˆxhc [a] + [b] (antÐstoiqa. 6) To sÔnolo R = a b a. An . ìlec oi parastˆseic ((a + b) + c) + d. (a + b) + (c + d). Oloklhr¸noume thn Parˆgrafo aut  me merikèc parathr seic kai paradeÐgmata. SunhjÐzetai de na paraleÐpontai oi parenjèseic kai na qrhsimopoieÐtai o aploÔsteroc sumbolismìc a + b + c + d. B= a2 1 + b2 a −b b a . dhlad  to A eÐnai antistrèyimo. a + (b + (c + d)).

Epeid  isqÔei h prosetairistik  idìthta tou pollaplasiasmoÔ. Sthn perÐptwsh pou o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. DaktÔlioi.2 giatÐ apaiteÐ dusanˆlogh èktash sth diatÔpws  thc.2. . 1) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw a. a ∈ R kai m ∈ Z. Gia parˆdeigma. . Akèraiec Perioqèc. m=0 ma = kai  (−a) + (−a) + · · · + (−a). 2. a. jètoume a0 = 1R gia kˆje a ∈ R. m < 0 am = a . 'Estw R ènac daktÔlioc. ¸ste ab = ba. Shmei¸noume ìti eÐnai dunatì na isqÔei ma = 0 ìpou m ∈ Z kai a ∈ R. m(ab) = (ma)b = a(mb). Gia kˆje n ∈ N isqÔei (a + b)n = i=0 i Gia thn apìdeixh qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. b ∈ R tètoia n n n−i i a b. . mporoÔme na qrhsimopoioÔme antÐstoiqo sumbolismì a1 a2 . ìpwc epÐshc kai (am )n = amn . am an = am+n gia kˆje m. S¸mata 89 kai h apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ den eÐnai dÔskolh.12 ParadeÐgmata.1. sto Zn èqoume n1Zn = n[1] = [n] = [0]. n ∈ Z kai a. m(a + b) = ma + mb. n > 0 kai a ∈ R. MporeÐ na diapist¸sei kaneÐc ìti isqÔoun idiìthtec ìpwc (m + n)a = ma + na. (ma)(nb) = (mn)(ab). b ∈ R.1. Gia n = 0 h apodeiktèa isìthta grˆfetai 1 = 1. Gia to epagwgikì b ma èqoume (a + b)n+1 = (a + b)n (a + b) = (a + b)n a + (a + b)n b. . (−m)a = m(−a) = −(ma) gia kˆje m. ja thn af soume gia to Parˆrthma 6. Oi apodeÐxeic eÐnai eÔkolec kai paraleÐpontai. m > 0. an gia ginìmena. ìpou to a kai to −a epanalambˆnetai |m| forèc. 0. OrÐzoume  m>0  a + · · · + a. . akìma kai an m = 0 kai a = 0R .

. . Apì thn Prìtash 1. Tìte gia kˆje a. Gia i = 0. Sunep¸c i (a + b)p = ap + bp . kai ii) (a + b)p = ap + bp gia kˆje jetikì akèraio n. . . . ìtan i = 1.4. 'Estw d = µκδ(a. . h sqèsh èqei  dh apodeiqteÐ. apì to prohgoÔmeno Parˆdeigma èqoume p p p−i i (a + b)p = a b. 'Ara i n+1 (a + b)n+1 = i=0 n + 1 n+1−i i a b. . p − 1. . Gia to epagwgikì b ma èqoume n n n (a + b)p = ((a + b)p )p (ap + bp )p n−1 n n n−1 n = ap + bp . 0 n+1 Sunep¸c se kˆje perÐptwsh o suntelest c tou an+1−i bi sto dexiì mèloc n+1 eÐnai . . sto dexiì n n n mèloc eÐnai + . m).6 1) èqoume + i i−1 i n n+1 = . 'Estw [a] mh mhdenikì stoiqeÐo tou Zm pou den eÐnai antistrèyimo.5 èqoume µκδ(a. . i = 1. . .4. i i=0 p Allˆ gnwrÐzoume ìti p . p − 1. 3) 'Estw m > 0. Tìte apì thn Prìtash 1. . Gia n = 1. . Gia na apodeÐxoume th deÔterh sqèsh. gia i = 1. i 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai R ènac metajetikìc daktÔlioc gia ton opoÐo isqÔei pa = 0 gia kˆje a ∈ R. . Tìte kˆje [a] ∈ Zm − {[0]} eÐnai antistrèyimo   mhdenodiairèthc.7) kai katˆ sunèpeia a b = 0. m) = 1.1. . o suntelest c sto i−1 i n+1 n+1 dexiì mèloc eÐnai 1 = kai gia i = n + 1. b ∈ R èqoume i) (a + b)p = ap + bp . eÐnai 1 = . . n.90 2 DaktÔlioi Epeid  ab = ba o suntelest c tou an+1−i bi . Prˆgmati. i = 1.(apìdeixh tou Jewr matoc i p p−i i 1. ('Enac tètoioc daktÔlioc eÐnai o Zp ). qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. n.

j. dhlad  m a . katˆ trìpo anˆlogo pou to C perièqei to R. An jèsoume β = a2 + b2 + c2 + d2 kai upojèsoume ìti a + bi + cj + dk = 0 tìte β = 0. ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. Gia na pollaplasiˆsoume dÔo stoiqeÐa tou H. S¸mata 91 m a Tìte d|a kai d|m.1. UpologÐzontac parathroÔme ìti (a + bi + cj + dk)(a − bi − cj − dk) = a2 + b2 + c2 + d2 . Akèraiec Perioqèc. To ìti o pollaplasiasmìc sto H den eÐnai metajetikìc kai ìti h diˆstash tou H epÐ tou R eÐnai 4 kai ìqi 3  tan thn epoq  aut  shmantikˆ b mata. c. apait¸ntac to 1 na eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo kai ta stoiqeÐa tou R na metatÐjentai me ta i. jk = i. DaktÔlioi. b. ki = j ji = −k. k} mÐa bˆsh tou H. kj = −i. èqoume (2+3i−5k)(1+7j) = 2+14j +3i+21ij −5k−35kj = 2 + 14j + 3i + 21k − 5k − 35(−i) = 2 + 32i + 14j + 16k . Jètoume 1x = x1 = x gia kˆje x ∈ {1. i. 'Ara to [a] d d eÐnai mhdenodiairèthc. èqoume (a+bi+cj +dk) 1 a − bi − cj − dk a − bi − cj − dk = (a+bi+cj +dk) = 1. ik = −j. 4) (Quaternions1 epÐ tou C). giatÐ ta a. qrhsimopoioÔme touc epimeristikoÔc nìmouc kai tic parapˆnw isìthtec. O H eÐnai ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou R pou èqei diˆstash 4. k . DÐnoume ed¸ èna shmantikì parˆdeigma mh metajetikoÔ daktulÐou H. Ja deÐxoume t¸ra ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou H eÐnai antistrèyimo. 'Estw {1. . To H qrhsimopoieÐtai sthn perigraf  peristrof¸n se tridiˆstatouc kai tetradiˆstatouc q¸rouc kai èqei pollèc efarmogèc sth Fusik . EÐnai [a] = [0] kai epÐshc [ ] = 0 giatÐ d = 1. j. Gia parˆdeigma.2. d eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ. i. 'Ara sto Zm èqoume d d m m [a][ ] = [0]. Gia na orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. k} i2 = j 2 = k 2 = −1 ij = k. (To mìno axÐwma pou den eÐnai profanèc eÐnai h prosetairistikìthta tou pollaplasiasmoÔ pou qreiˆzetai upologismoÔc). pr¸ta ja orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn thc bˆshc. Epomènwc. IsqÔei m m. β β Oi quaternions epino jhkan apì ton Hamilton to 1843 ( o opoÐoc nwrÐtera eÐqe d¸sei thn pr¸th perigraf  tou C qrhsimopoi¸ntac zeÔgh pragmatik¸n arijm¸n) wc èna algebrikì sÔsthma pou perièqei to C. Me tic prˆxeic thc prìsjeshc tou dianusmatikoÔ q¸rou H kai tou pollaplasiasmoÔ pou mìlic orÐsame mporeÐ na apodeiqjeÐ eÔkola ìti to H eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. j.

ìpou c = max{a. a • b = a − b ii) A = {f : R → R}. 3. b ˆrtioi}. Gia mia apìdeixh tou jewr matoc autoÔ parapèmpoume sto biblÐo tou I. ShmeÐwsh Ask seic 2. b ∈ R} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou H. B • C = BC − CB . EÐnai profanèc ìti ènac daktÔlioc me diaÐresh den eÐnai kat' anˆgkh s¸ma giatÐ den apaiteÐtai na eÐnai metajetikìc o pollaplasiasmìc. [a] ∗ [b] = [c]. a ∗ b = c. i) R = M2 (R). √ √ √ iv) R = Z[ 2]. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw antistoiqÐec orÐzoun prˆxeic sto A. 0 a √ √ √ iii) R = Z[ 2]. S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|a. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw prˆxeic sto A den ikanopoioÔn thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ tou daktulÐou. an eÐnai akeraÐa perioq . Exetˆste an to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. Herstein [14]. kai an eÐnai s¸ma. O H sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. f ∗ g = f ◦ g (sÔnjesh sunart sewn) 2. i) A = Z. b} ii) A = Zm . ìpou c = max{a. an èqei monadiaÐo stoiqeÐo.1 1. . S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|b ˆrtioc}. i) A = Z. Stic peript¸seic pou o S eÐnai upodaktÔlioc tou R exetˆste an eÐnai metajetikìc.92 2 DaktÔlioi To stoiqeÐo a − bi − cj − dk onomˆzetai suzugèc tou a + bi + cj + dk katˆ analogÐa me touc migadikoÔc arijmoÔc. ParathroÔme ìti to sÔnolo twn migadik¸n C = {a + bi|a. b} iii) A = {f : R → R|f epÐ}. Tètoioi daktÔlioi onomˆzontai daktÔlioi me diaÐresh (  mh metajetikˆ s¸mata). 'Ena Je¸rhma tou Wedderburn lèei ìti kˆje peperasmènoc daktÔlioc diaÐreshc eÐnai s¸ma. S = 0 0 0 a ∈ M2 (R) . f • g = f ◦ g − g ◦ f iii) A = Mn (R). 1 0 ∈ M2 (R) . S = ii) R = M2 (R).

'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R. S = {f : R → R|f (1) = 1}. a ˆrtioc}. BreÐte èna m tètoio ¸ste mZ = 12Z ∩ 18Z. S = {f : R → R|f (1) = 0}. apodeÐxte pr¸ta ìti rs + sr ∈ C(R) gia kˆje r. m ∈ Z. s ∈ R. ix) R = F (R. 4. S¸mata 93 v) R = Z[i]. 8. i∈I ii) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Estw R ènac daktÔlioc. viii) R = F (R. 9. vii) R = H. Poio eÐnai to kèntro twn quaternions. ìpou oi a. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. R). x) R = Z12 . 10. 6. b. ApodeÐxte ìti aZ ∩ bZ = eZ. S = {[kn]|k ∈ Z}. 5. xi) R = Zmn . vi) R = H. i) 'Estw Ri . S dÔo daktÔlioi. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. c. [4]. ApodeÐxte ìti h tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to 1R eÐnai o upodaktÔlioc {n1R |n ∈ Z}. i) ApodeÐxte ìti C(R) = R an kai mìno an o R eÐnai metajetikìc.2. 7. iii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. ii) ApodeÐxte ìti to C(R) eÐnai upodaktÔlioc tou R. [8]}. R). iv) Poio eÐnai to kèntro tou Mn (R) . S = {a + bi ∈ Z[i]|a ≡ b ≡ 0 mod 10}.1. d ∈ Z. d ∈ Q}. . b. ApodeÐxte ìti h tom  Ri eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. isqÔei r2 +r ∈ C(R) (bl. Gia ton lìgo autì. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou Z eÐnai thc morf c mZ. iii) ApodeÐxte ìti C(M2 (R)) = a 0 0 a ∈ M2 (R) . 'Askhsh 7). c. Akèraiec Perioqèc. Upìdeixh: Jewr¸ntac to stoiqeÐo (r + s)2 + (r + s). 'Estw R. upodaktÔlioi tou daktulÐou R. To kèntro tou R eÐnai to sÔnolo C(R) = {a ∈ R|ar = ra gia kˆje r ∈ R}. DaktÔlioi. b eÐnai jetikoÐ akèraioi kai e = εκπ(a. S = {[0]. i ∈ I . o daktÔlioc autìc eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc tou R pou perièqei to 1R . b).

ii) EÐnai o R metajetikìc. iii) AlhjeÔei ìti U (M2 (Z)) = U (M2 (R)). 2 m 3 m eÐnai antistrèyimo sto M2 (Z). 13. b ∈ R iii) (a − b)2 = a2 − 2ab + b2 gia kˆje a. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. swmˆtwn) eÐnai akeraÐa perioq  (antÐstoiqa. iii) ApodeÐxte ìti [a] [b] [0] [c] ∈ U (R) ⇔ [a]. b ∈ R iv) a2 − b2 = (a + b)(a − b) gia kˆje a. i) Poiˆ eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou a b ∈ M2 (Z) . ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ R isqÔei 2a = 0 kai ìti o R eÐnai metajetikìc. ii) ApodeÐxte ìti o R × S èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai mìno an oi R. S eÐnai metajetikoÐ. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste a2 = a gia kˆje a ∈ R. ApodeÐxte ìti U (R × S) = U (R) × U (S) . 'Estw R. ApodeÐxte ìti oi akìloujec sunj kec eÐnai isodÔnamec. Pìsa antistrèyima stoiqeÐa perièqei o daktÔlioc Z60 × Z10 . 'Estw R ènac daktÔlioc. iv) ApodeÐxte ìti o plhjˆrijmoc tou U (R) eÐnai mϕ(m)2 . [c] ∈ U (Zm ).94 2 DaktÔlioi i) ApodeÐxte ìti o R × S eÐnai metajetikìc an kai mìno an oi R. s¸ma). i) o R eÐnai metajetikìc ii) (a + b)2 = a2 + 2ab + b2 gia kˆje a. 0 c ii) Gia poiˆ m ∈ Z to M2 (R). 'Estw R = [a] [b] [0] [c] ∈ M2 (Zm ) . Sto . 14. 15. 12. iii) AlhjeÔei ìti to kartesianì ginìmeno dÔo akeraÐwn perioq¸n (antÐstoiqa. S dÔo daktÔlioi me monadiaÐa stoiqeÐa. i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (Zm ) . 11. (ParadeÐgmata tètoiwn daktulÐwn eÐnai o Z2 × Z2 kai o daktÔlioc tou Boole). b ∈ R.

√ √ ii) Poiˆ eÐnai h tom  twn uposwmˆtwn Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ Q} me tic sun jeic prˆxeic migadik¸n arijm¸n eÐnai èna s¸ma. ii) D¸ste èna parˆdeigma pou oi R. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a. + r s t r r s t s t s t r s · r s t r s t r r r s t r 19. DaktÔlioi. Exhg ste giatÐ o daktÔlioc twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me prˆxeic (f + g)(x) = f (x) + g(x) kai (f g)(x) = f (x)g(x) den eÐnai akeraÐa perioq . b ∈ Q}. t} eÐnai daktÔlioc kai gnwrÐzoume ta parakˆtw tm mata twn pinˆkwn twn prˆxewn. ApodeÐxte ìti to a + b eÐnai antistrèyimo.2. an oi R. a. 17. S èqoun diaforetikˆ monadiaÐa stoiqeÐa. 18. Akèraiec Perioqèc. 'Estw F = {0. An o R = {r. 22. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + 0 e a b 0 0 e a b e e 0 b a a a b 0 e b b a e 0 · 0 e a b 0 0 0 0 0 e 0 e a b a 0 a b e b 0 b e a Upojètontac ìti o F eÐnai daktÔlioc. 23. s. e.1. 'Estw d ∈ N. b ∈ Q} √ √ kai Q[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. S eÐnai akèraiec perioqèc. 21. ApodeÐxte ìti to sÔnolo Q[ d] = {a + b d ∈ C|a. . iii) Apodeixte ìti 1R = 1S . b ∈ R me a antistrèyimo kai b2 = 0. i) D¸ste èna parˆdeigma pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo en¸ o S den èqei. Pìsec lÔseic èqei sto H h exÐswsh x2 = x. S¸mata 95 16. sumplhr¸ste touc pÐnakec autoÔc. 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. √ √ 20. ApodeÐxte ìti sto daktÔlio twn quaternions H h exÐswsh x2 = −1 èqei ˆpeirec lÔseic. i) ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q. apodeÐxte ìti eÐnai s¸ma.

27. 'Estw R = m m ∈ Z. .12. 30. b ∈ R eÐnai tètoia ¸ste am = bm kai an = bn . tìte to ˆjroisma dÔo mhdenodÔnamwn stoiqeÐwn eÐnai mhdenodÔnamo. b ∈ √ eÐnai ˆpeiro. apodeÐxte ìti (r+s)m+n−1 me th bo jeia tou diwnumikoÔ anaptÔgmatoc. 'Ena stoiqeÐo r enìc daktulÐou R onomˆzetai mhdenodÔnamo an rn = 0 gia kˆpoio jetikì akèraio n. a. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste x3 = x gia kˆje x ∈ R.1. An a. Upìdeixh: An rn = sm = 0. n) = 1. tìte kai to 1 − ba eÐnai antistrèyimo. 29. apodeÐxte ìti a = b. iii) ApodeÐxte ìti o R perièqetai se kˆje upodaktÔlio tou Q pou perièqei 1 1 ta stoiqeÐa kai . ii) ApodeÐxte ìti an o R eÐnai metajetikìc. eÐnai antistrèyima. 2 3 1 / iv) ApodeÐxte ìti ∈ R. 5 v) AlhjeÔei ìti o R eÐnai s¸ma. Parˆdeigma 2. i) ApodeÐxte ìti an o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai to r eÐnai mhdenodÔnamo. Upìdeixh: Ta stoiqeÐa (3 + 2 2)n . ApodeÐxte ìti an sto daktÔlio R to 1 − ab eÐnai antistrèyimo. n ∈ N.96 2 DaktÔlioi 24. 26. Upìdeixh: Kai ed¸ h je¸rhsh thc gewmetrik c seirˆc bohjˆei. ii) EÐnai o R akeraÐa perioq . Upìdeixh: Jewr ste th gewmetrik  seirˆ. b ∈ N . 28. n ∈ N me µκδ(m. ApodeÐxte ìti kˆje peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc pou den èqei mhdenodiairètec perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai eÐnai s¸ma. tìte to 1 − r eÐnai antistrèyimo. 25. ApodeÐxte ìti to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou √ √ Z} Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. 2a 3b i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Q. 'Estw R ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc kai m. Pou qrhsimopoi sate thn upìjesh ìti o R perièqetai se s¸ma . vi) AlhjeÔei ìti Z ⊆ R.

. tìte ri = si gia kˆje i ≤ n kai sj = 0R gia kˆje j > n. Ja sumbolÐzoume ton daktÔlio R me R[x]. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . • An r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn = s0 + s1 x + s2 x2 + · · · + sm xm me n. sj ∈ R gia kˆje i kai j . C   to Zp . to opoÐo sumbolÐzoume me R[x]. Xekin¸ntac t¸ra apì tuqaÐo daktÔlio R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo ja kataskeuˆsoume to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun suntelestèc apì to R. ja doÔme ìti o daktÔlioc R[x] èqei algebrikèc idiìthtec parìmoiec me autèc tou Z pou melet same sthn Enìthta 1. GnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume tètoia polu¸numa. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 97 2. . tìte f (x) + g(x) = 2x2 + 4 kai f (x)g(x) = 2x3 − 2x2 − x2 + x + 5x − 5 = 2x3 − 3x2 + 6x − 5. Ja diapist¸soume ìti pollèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì ton R. ìpwc eÐnai o algìrijmoc diaÐreshc kai h monos manth anˆlush se ginìmeno pr¸twn. ètsi ¸ste to R[x] na gÐnetai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai na perièqei to R wc upodaktÔlio. 2. ìpou n ∈ N kai ri ∈ R gia kˆje i. • Kˆje stoiqeÐo tou R èqei mia parˆstash thc morf c r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn . Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. n ≤ m kai ri . Tìte upˆrqei daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei to R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ R tètoio ¸ste rx = xr gia kˆje r ∈ R.2. ìpou to p eÐnai pr¸toc.2 Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic Stic epìmenec treic Paragrˆfouc ja melet soume to daktÔlio R[x] twn poluwnÔmwn miac metablht c twn opoÐwn oi suntelestèc an koun se tuqaÐo daktÔlio R. R. Polu¸numa Apì ta majhtikˆ mac qrìnia eÐmaste exoikeiwmènoi me polu¸numa pou èqoun pragmatikoÔc suntelestèc.2. gia parˆdeigma to Q.1 Je¸rhma. Ja orÐsoume se autì dÔo prˆxeic qrhsimopoi¸ntac tic antÐstoiqec prˆxeic tou R. m ∈ N. Gia parˆdeigma an f (x) = 2x2 − x + 5 kai g(x) = x − 1.2.

. Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai me f (x). (1) 2. ìpou c ∈ R kai c = 0R .2. g(x) eÐnai tuqaÐa stoiqeÐa tou R[x]. Sunep¸c mporoÔme na paraleÐpoume   na parembˆlloume ìrouc thc morf c 0R xi sthn parˆstash kˆje poluwnÔmou wc ˆjroisma monwnÔmwn. Sto R[x] èqoume (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn ) + (g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn ) = (f0 + g0 ) + (f1 + g1 )x + (f2 + g2 )x2 + · · · + (fn + gn ) kai (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn )(g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm ) = (f0 g0 ) + (f0 g1 + f1 g0 )x + · · · + ci xi + · · · + (fn gm )xn+m . tìte kai o R[x] eÐnai metajetikìc. Epomènwc an f (x). To eidikì stoiqeÐo x ∈ R onomˆzetai metablht  kai ta stoiqeÐa tou R[x] onomˆzontai polu¸numa thc metablht c x me suntelestèc apì ton R. Ta polu¸numa bajmoÔ 0 mazÐ me to mhdenikì polu¸numo onomˆzontai stajerˆ polu¸numa. g(x) . Gia parˆdeigma. . O R[x] onomˆzetai o daktÔlioc twn poluwnÔmwn thc metablht c x me suntelestèc apì to R. Epeid  o R[x] eÐnai daktÔlioc. mporoÔme na grˆyoume f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn an autì krÐnetai skìpimo. èqoume 0R[x] = 0R . H qr sh tou ìrou “metablht ” gia autì eÐnai diaforetik  me thn ènnoia thc metablht c pou upˆrqei stic apeikonÐseic. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. EÐnai fanerì ìti an o R eÐnai metajetikìc.98 2 DaktÔlioi Ja d¸soume thn apìdeixh tou Jewr matoc sto Parˆrthma 6. .3. isqÔei 0R xi = 0R . ìtan . Autì mac epitrèpei kˆpoia oikonomÐa stic diatup¸seic protˆsewn. Epomènwc ta polu¸numa bajmoÔ 0 sto R[x] èqoun th morf  f (x) = c. TonÐzoume ed¸ ìti to x eÐnai èna sugkekrimèno stoiqeÐo tou daktulÐou R[x]. An f (x) ∈ R[x] kai f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn me fn = 0R . To stoiqeÐo autì ja to sumbolÐzoume suqnˆ me 0. Epeid  o R eÐnai upodaktÔlioc tou R[x].2 Parat rhsh. EpÐshc deqìmaste ìti −∞ < n gia kˆje fusikì arijmì n. Ta polu¸numa thc morf c rxi onomˆzontai mon¸numa. giatÐ aut  de bohjˆ ˆmesa to skopì mac pou eÐnai h melèth twn idiot twn poluwnÔmwn. tìte lème ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai n. Ja epanèljoume sto shmeÐo autì lÐgo parakˆtw ìtan melet soume poluwnumikèc sunart seic. ìpou gia kˆje i èqoume ci = f0 gi + f1 gi−1 + f2 gi−2 + · · · + fi−1 g1 + fi g0 . Deqìmaste ex orismoÔ ìti o bajmìc tou mhdenikoÔ poluwnÔmou f (x) = 0R eÐnai −∞.

2) An f (x). EpÐshc 1R[x] = 1R = 0R = 0R[x] . Apì ta parapˆnw èqoume deg(f (x)g(x)) = m + n = degf (x) + deg g(x). Epeid  o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. An to f (x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R[x]. 2. èqoume ìti o R[x] eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.2. 'Estw f (x). Sunep¸c ta f (x) kai g(x) eÐnai antistrèyima stoiqeÐa tou R. tìte f (x)g(x) = 1R gia kˆpoio g(x) ∈ R[x]. f (x) = f0 +f1 x+f2 x2 +· · ·+fn xn kai fn = 0R . ta antistrèyima stoiqeÐa tou F [x]. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec isqÔei rn sm = 0 kai sunep¸c f (x)g(x) = 0.2. Tìte f (x) = r0 +r1 x+r2 x2 +· · ·+rn xn kai g(x) = s0 +s1 x+s2 x2 +· · ·+sm xm me rn = 0 kai sm = 0. 2. 'Estw R mia akeraÐa perioq . Apì to 2) thc Prìtashc èqoume 0 = deg((f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) kai ˆra deg f (x) = deg g(x) = 0. Tìte 1) O R[x] eÐnai akeraÐa perioq . Apì ton orismì thc prìsjeshc poluwnÔmwn prokÔptei ìti deg(f (x) + g(x)) ≤ max{deg f (x). 3. 2. Ta f (x) kai g(x) eÐnai mh mhdenikˆ (giatÐ 1R = 0R ). g(x) ∈ R[x] mh mhdenikˆ polu¸numa. eÐnai akrib¸c ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F . 1. tìte deg(f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) 3) Ta antistrèyima stoiqeÐa tou R[x] eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. g(x) ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikˆ polu¸numa. Anafèrame sthn eisagwg  thc Paragrˆfou aut c ìti pollèc algebrikèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì to R.3 Parat rhsh. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 99 lème “èstw polu¸numo f (x) bajmoÔ mikrìterou   Ðsou tou 1”. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. dhlad  U (R[x]) = U (R). ennoÔme ìti to f (x) èqei bajmì 1   0.2. Apìdeixh.4 Prìtash. IdiaÐtera. To f0 onomˆzetai stajerìc ìroc tou f (x). deg g(x)}. onomˆzoume megistobˆjmio suntelest  tou f (x) ton fn .2. An f (x) ∈ R[x]. 'Eqoume f (x)g(x) = (r0 s0 ) + (r0 s1 + r1 s0 )x + · · · + (rn sm )xn+m . Sqetik  eÐnai h parakˆtw Prìtash.   ìti eÐnai to mhdenikì polu¸numo. Epomènwc o R[x] den èqei mhdenodiairètec. .

ShmeÐwsh EÐnai polÔ pijanì na eÐqame sunhjÐsei sta majhtikˆ mac qrìnia na tautÐzoume èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] me thn antÐstoiqh poluwnumik  sunˆr¯ thsh f : R → R.7 Parˆdeigma. Gia parˆdeigma. tìte gia kˆje r ∈ R èqoume f (r) = q(r)g(r) + h(r). 'Ara 2x+1 ∈ U (Z4 [x]). Metˆ apì upologismoÔc sto Z3 blèpoume ìti1 f (0) = 0 = g(0). kai r ∈ R jètoume f (r) = f0 +f1 r+· · ·+fn rn . kai g(x) = 2x. 'Estw R = Z3 kai f (x). 'Omwc. Tìte to ginìmeno f (x)g(x) = 6x2 + 5x + 1 = 5x + 1 èqei bajmì 1. ¯ OrÐzetai ètsi mia sunˆrthsh pou sumbolÐzoume me f . An f (x) ∈ R[x].6 Parat rhsh. Apì ed¸ kai sto ex c.2.2. EÐnai profanèc ìti Ðsa polu¸numa sto R[x] epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh sto R. 1) Gia tuqaÐo daktÔlio R me monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai fanerì ìti isqÔei deg(f (x)g(x)) ≤ deg f (x) + deg g(x) gia kˆje f (x). An o R èqei mhdenodiairètec. eÐnai dunatìn na èqoume U (R[x]) = U (R). an sto R[x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + h(x). 2. Poluwnumikèc sunart seic ¯ f : R → R. g(x) ∈ Z3 [x] ìpou f (x) = x3 + x . eÐnai dunatìn diaforetikˆ polu¸numa na epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh. h opoÐa onomˆzetai h poluwnumik  sunˆrthsh pou epˆgetai apì to f (x) sto R. ìpou f (x) = f0 +f1 x+· · ·+fn xn . Gia parˆdeigma. EÔkola diapist¸noume ìti gia kˆje f (x). sto Z4 [x] èqoume (2x+1)2 = 1. kai • (f g)(r) = f (r)g(r). 1 2. Gia parˆdeigma.2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. eÐnai dunatìn na isqÔei deg(f (x)g(x)) < deg f (x)+ deg g(x). 2) EpÐshc.100 2 DaktÔlioi 2. g(x) ∈ R[x] kai kˆje r ∈ R isqÔoun • (f + g)(r) = f (r) + g(r). r → f (r).5 Shmei¸seic. èstw f (x) = 2x+1 ∈ Z6 [x] kai g(x) = 3x+1 ∈ Z6 [x]. Genikˆ isqÔei U (R) ⊆ U (R[x]). an den upˆrqei prìblhma sÔgqushc. to stoiqeÐo [a] ∈ Zn ja sumbolÐzetai aploÔstera a ∈ Zn . To parakˆtw parˆdeigma deÐqnei ìti autì den eÐnai pˆnta epitreptì gia tuqaÐo R sth jèsh tou R. an o R èqei mhdenodiairètec. g(x) ∈ R[x]. Oi parapˆnw dÔo idiìthtec mac epitrèpoun na “antikatast soume to x me to r” se isìthtec poluwnÔmwn.

oi poluwnumikèc sunart seic f : Z3 → Z3 . . . . An g(x) = gn−1 xn−1 + · · · + g1 x + g0 . Apìdeixh. kai thn Parˆgrafo 3. JewroÔme to n × n grammikì sÔsthma 2. . Oi suntelestèc an koun sto F . 2.2. 'Estw ìti upˆrqei kai ˆllo g(x) ∈ F [x] me deg g(x) ≤ n − 1 kai g(ai ) = bi gia kˆje i. èna polu¸numo f (x) bajmoÔ n me suntelestèc apì èna s¸ma kajorÐzetai apì n + 1 timèc tou f (a1 ). H orÐzousa twn suntelest¸n eÐnai h an−1 · · · a1 a0 1 1 1 .2. f (an+1 ) ìpou ta ai eÐnai diakekrimèna. 'Estw b1 . .4). .2. x1 . . an xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = b1 1 1 1 ··· xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = bn . . . . . Tìte èqoume f (ai ) = bi gia kˆje i. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. ('Ena krit rio pou mac plhroforeÐ pìte dÔo poluwnumikèc sunart seic F → F eÐnai Ðsec. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma kai g : F → F mia apeikìnish. ··· an−1 · · · a1 a0 n n n Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti h orÐzousa aut  (pou eÐnai gnwst  wc orÐzousa tou Vandermonde) isoÔtai me to ginìmeno (ai − aj ). . . tìte mÐa lÔsh tou sust matoc eÐnai h (gn−1 . g1 . . Mia eujeÐa kajorÐzetai apì dÔo diakekrimèna shmeÐa thc. x0 ) = (fn−1 . a2 . Epeid  h lÔsh tou sust matoc eÐnai monadik  sumperaÐnoume ìti f (x) = g(x). . bn stoiqeÐa tou F . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . f0 ). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. . g : Z3 → Z3 eÐnai Ðsec. . . . diakekrimèna stoiqeÐa tou F . ¯ 'Ara. g0 ). b2 .2. Tìte upˆrqei èna polu¸numo f (x) ∈ F [x] bajmoÔ to polÔ n − 1 tètoio ¸ste f (ai ) = bi gia kˆje i. èstw thn (xn−1 . f1 . dhlad  f (s) = g(s) gia kˆje s ∈ Z3 .9 Pìrisma. exetˆzetai sthn epìmenh Parˆgrafo). . To f (x) eÐnai monadikì wc proc tic idiìthtec autèc. . . ¯ Tìte upˆrqei polu¸numo f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f = g . Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 101 f (1) = 2 = g(1) kai f (2) = 1 = g(2). . ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. n n n me agn¸stouc touc xi . . . Apì thn upìjesh èpetai ìti i<j (ai − aj ) = 0 kai ka- i<j tˆ sunèpeia to sÔsthma èqei (monadik ) lÔsh. an kai ¯ ta polu¸numa f (x). Jètoume f (x) = fn−1 xn−1 + · · · + f1 x + f0 ∈ F [x]. (Bl.8 Je¸rhma (Parembol  tou Lagrange ). g(x) den eÐnai Ðsa.

. n. . apodeiknÔetai ìti to monadikì f (x) me deg f (x) ≤ n−1 pou èqei thn idiìthta f (ai ) = bi . h ekjetik  apeikìnish R → R.102 2 DaktÔlioi Apìdeixh. O sun jhc sumbolismìc gia ta stoiqeÐa tou eÐnai f (x.2. kˆje apeikìnish apì èna peperasmèno s¸ma F ston eautì tou eÐnai poluwnumik .n Polu¸numa poll¸n metablht¸n rij xi y j = r00 + · · · + rij xi y j + · · · + rmn xm y n . Me anˆlogo trìpo kataskeuˆzetai o daktÔlioc R[x1 . . . . . O daktÔlioc S[y] sumbolÐzetai me R[x. (EpishmaÐnoume ìti h parapˆnw parˆstash tou poluwnÔmou autoÔ prokÔptei apì ton kanìna tou Cramer sthn epÐlush grammik¸n susthmˆtwn) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai S = R[x]. n. to polu¸numo tou dexioÔ mèlouc èqei bajmì to polÔ n−1 kai paÐrnei tic timèc bi ìtan to x antikatastajeÐ me to ai . . . den eÐnai poluwnumik  (giatÐ. Efarmìzontac to Je¸rhma 2.). . . y me suntelestèc apì to R. y) = m. . upˆrqei f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (ai ) = bi = g(ai ). H jewrÐa twn poluwnumik¸n daktulÐwn poll¸n metablht¸n R[x1 . . n eÐnai to n f (x) = i=1 bi (x − a1 ) · · · (x − ai−1 )(x − ai+1 ) · · · (x − an ) . n.j=0 ìpou rij ∈ R. i = 1. i = 1.8. . Qrhsimopoi¸ntac to sumbolismì tou Jewr matoc 2.1 gia to S sth jèsh tou R lambˆnoume to daktÔlio tou opoÐou ta stoiqeÐa eÐnai thc morf c fn (x)y n + · · · + f1 (x)y + f0 (x). .2. i=0. . O . . . (ai − a1 ) · · · (ai − ai−1 )(ai − ai+1 ) · · · (ai − an ) Prˆgmati. Apì th monadikìthta. . Antikajist¸ntac ta fi (x) blèpoume ìti to tuqaÐo stoiqeÐo tou S[y] eÐnai thc morf c m. xn me suntelestèc apì to R. Gia ˆpeira s¸mata to sumpèrasma autì den alhjeÔei. . . xn ] apoteleÐ mia eureÐa perioq  thc 'Algebrac kai eÐnai to kentrikì jèma thc Algebrik c GewmetrÐac i=0. to polu¸numo autì tautÐzetai me to f (x). . Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma. i = 1. . SÔmfwna me to prohgoÔmeno Pìrisma. y] kai onomˆzetai daktÔlioc twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x. . . ìpou fi (x) ∈ R[x]. . 'Estw F = {a1 . Gia parˆdeigma. xn ] twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x1 . y]. x → ex . . an } kai bi = g(ai ). .n daktÔlioc R[x] = S eÐnai profan¸c upodaktÔlioc tou S[y] = R[x. i = 1. . . . .j=0 rij xi y i .

Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 103 kai thc Metajetik c 'Algebrac. ìpou an = 0. An o R eÐnai mÐa akeraÐa perioq  gnwrÐzoume ìti U (R[x]) = U (R). 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ènac upodaktÔlioc tou R. ApodeÐxte ìti sto Z4 [x] upˆrqoun antistrèyima polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. BreÐte apeÐrou pl jouc tètoia polu¸numa.1. 'Eqei de kai axioshmeÐwtec efarmogèc se ˆllouc tomeÐc twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai ta Upologistikˆ Majhmatikˆ kai h JewrÐa KwdÐkwn. eÐnai mhdenodiairèthc.2. 4. Upìdeixh: (2x + 1)2 = (4x2 + 4x + 1) = 1. 3.26). . 2. Poia apì ta parakˆtw sÔnola eÐnai upodaktÔlioi tou Z[x]. 'Askhsh 2. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì 2. ApodeÐxte ìti o S[x] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc. 9.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi perièqoun monadiaÐo stoiqeÐo. D¸ste èna parˆdeigma enìc daktulÐou R tètoio ¸ste U (R[x]) = U (R). i) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 0} ii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 2} iii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) ˆrtioc} iv) {f (x) ∈ Z[x]| deg f (x) ≤ 10} 6. ìpou F eÐnai s¸ma. ApodeÐxte ìti to ax + b ∈ R[x] eÐnai antistrèyimo an kai mìno an to b eÐnai antistrèyimo sto R kai to a eÐnai mhdenodÔnamo sto R (bl. 7. Ask seic 2. 8.2. 5. eÐnai ˆpeiro sÔnolo. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì mikrìtero   Ðso tou 100. 1. an autìc perièqei toulˆqiston èna polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ. DeÐxte me parˆdeigma ìti eÐnai dunato na isqÔei deg(f (x) + g(x)) < max{deg f (x). An to polu¸numo an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. tìte to an ∈ R eÐnai mhdenodiairèthc. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou F [x]. 10. BreÐte èna f (x) ∈ Z10 [x] tètoio ¸ste deg((2x + 1)f (x)) = deg f (x). deg g(x)}.

i) ApodeÐxte ìti to x3 − x ∈ Z6 [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Z6 → Z6 . y). . i) 'Estw f (x. Upìdeixh: Mikrì Je¸rhma tou Fermat. h(x. y] tètoio ¸ste f (x. 12. ii) 'Estw f (x.12 2). y) ∈ Q[x. Upìdeixh: Bl.104 2 DaktÔlioi 11. 13. y) = 0. ii) Gia kˆje pr¸to arijmì p. y) ∈ Q[x. EÐnai dunatìn o daktÔlioc R[x] na eÐnai s¸ma. Parˆdeigma 2. y) ∈ Q[x. y) = xg(x. apodeÐxte ìti to polu¸numo xp −x ∈ Zp [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Zp → Zp . 14. y] tètoia ¸ste f (x. y). y) + yh(x. y] tou opoÐou o stajerìc ìroc isoÔtai me 0. ApodeÐxte ìti an o p eÐnai pr¸toc. 0) = f (0. tìte (f (x))p = f (xp ) gia kˆje f (x) ∈ Zp [x].1. Poiˆ sunˆrthsh epˆgei to xp−1 − 1 ∈ Zp . y) = 0. ApodeÐxte ìti upˆrqoun g(x. AlhjeÔei ìti f (x.

4) An g(x)|f (x) ìpou f (x) = 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . tìte h(x)|f (x). 2) kai 3) eÐnai ˆmesec kai af nontai san ask seic. Diairetìthta PoluwnÔmwn 105 2.2. 2) An g(x)|f (x) kai h(x)|g(x). Gia parˆdeigma. ja diapist¸soume ìti oi daktÔlioi Z kai F [x] èqoun pollèc koinèc idiìthtec. 5) An g(x)|f (x) kai f (x)|g(x) kai o R eÐnai akeraÐa perioq . Oi apodeÐxeic twn 1). Apìdeixh. Allˆ kai kˆje c(x − 3) diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x]. tìte g(x) = 0 kai eÐnai profanèc ìti isqÔei to zhtoÔmeno. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). Epeid  f (x) = g(x)a(x) kai g(x) = f (x)b(x) gia kˆpoia a(x).3 Diairetìthta PoluwnÔmwn Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac ston poluwnumikì daktÔlio R[x]. Diairetìthta kai anˆgwga polu¸numa 2.3. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq . 'Estw f (x) = 0.2. h(x) ∈ R[x]. tìte g(x)|a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆje a(x). Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. g(x) ∈ R[x]. .3. Ed¸ ja anaptÔxoume ènan algìrijmo diaÐreshc gia polu¸numa kai ja lˆboume anˆloga arijmhtikˆ apotelèsmata gia ton F [x]. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti pollèc arijmhtikèc idiìthtèc tou Z  tan sunèpeiec tou algorÐjmou diaÐreshc. b(x) ∈ R[x] paÐrnoume f (x) = f (x)b(x)a(x).1 Prìtash. Tìte isqÔoun ta ex c: 1) An g(x)|f (x) kai g(x)|h(x). to x − 3 diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x] giatÐ x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). o R[x] eÐnai akeraÐa perioq . g(x). ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. b(x) ∈ R[x]. 3) Gia kˆje antistrèyimo c ∈ R èqoume c|f (x). Gia thn apìdeixh thc 5) èqoume: An f (x) = 0. H idiìthta 4) prokÔptei ˆmesa apì thn Prìtash 2. afoÔ x2 − 5x + 6 = (c(x − 2))(c−1 (x − 3)).4 2). tìte deg g(x) ≤ deg f (x). èstw F . Lème ìti to g(x) diaireÐ to f (x) sto R[x] (  ìti to f (x) eÐnai pollaplˆsio tou g(x) sto R[x]   ìti to g(x) eÐnai diairèthc tou f (x) sto R[x]) kai grˆfoume g(x)|f (x) an upˆrqei h(x) ∈ R[x] me f (x) = h(x)g(x). me f (x) = cg(x). ìpou c ∈ Q − {0}. tìte upˆrqei antistrèyimo c ∈ R. kai epomènwc.

EpishmaÐnoume ìti to er¸thma an èna dedomèno polu¸numo f (x) ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo sto R[x] eÐnai sth genikìthtˆ tou dÔskolo kai paramènei praktikˆ ˆluto akìma kai ìtan R = Q. Lambˆnoume ètsi èna apotèlesma anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. To x2 + 1 ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo epÐ tou R allˆ ìqi epÐ tou C giatÐ sto C[x] isqÔei x2 + 1 = (x + i)(x − i).2 Orismìc. 'Estw F èna s¸ma.2. Apì thn Prìtash 2. To 5x + 1 ∈ Z6 [x] an kai eÐnai bajmoÔ 1 den eÐnai anˆgwgo sto Z6 [x] giatÐ isqÔei 5x+1 = (2x+1)(3x+1). dhlad  twn idiot twn twn dÔo prˆxewn tou F [x].106 2 DaktÔlioi 1 = b(x)a(x). H antÐstoiqh ènnoia gia polu¸numa dÐnetai ston epìmeno orismì. èqoume f (x) = 0g(x) + f (x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). An deg f (x) < deg g(x). b > 1 me p = ab. kˆje polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 1 eÐnai anˆgwgo sto R[x] (Prìtash 2. r(x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). UpenjumÐzoume ìti ènac akèraioc p > 1 eÐnai pr¸toc an den upˆrqoun akèraioi a > 1. (Ja doÔme parakˆtw ìti oi apant seic gia R = R kai R = C eÐnai gnwstèc). 'Ara to a(x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]. ja apodeÐxoume ìti kˆje polu¸numo sto F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn. Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x] 2.3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x]). IdiaÐtera. Sth sunèqeia ja estiˆsoume to endiafèron mac sthn perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai mˆlista s¸ma. opìte q(x) = 0 kai r(x) = f (x). 1) 'Uparxh: 'Estw f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm me gm = 0. g(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ me p(x) = f (x)g(x). Apìdeixh.4 2).3. . To parakˆtw apotèlesma eÐnai idiaÐtera shmantikì gia to skopì mac. Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x).2. 'Ena polu¸numo p(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ onomˆzetai anˆgwgo sto R[x] (  anˆgwgo epÐ tou R) an den upˆrqoun polu¸numa f (x). tìte ta anˆgwga polu¸numa sto F [x] eqoun idiìthtec anˆlogec me ekeÐnec twn pr¸twn arijm¸n sto Z.4 3) paÐrnoume ìti to a(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. 2. Gia parˆdeigma. g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. pou eÐnai h melèth thc arijmhtik c sto F [x]. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.3. Ja diapist¸soume sth sunèqeia ìti an F eÐnai èna s¸ma. an o R eÐnai akeraÐa perioq .

'Ara q(x) = q (x) kai ètsi r(x) = r (x). −1 opìte q(x) = f0 g0 kai r(x) = 0. 'Otan to s¸ma F eÐnai to Q   to R. q(x)) sto prohgoÔmeno Je¸rhma onomˆzetai to upì- praktikì trìpo upologismoÔ twn q(x) kai r(x).2. tìte apì thn Prìtash 2. kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) kai deg r (x) < deg g(x). 'Estw F = Z5 kai f (x) = x4 + 4x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Ja doÔme ed¸ èna parˆdeigma gia diaforetikì s¸ma. q (x). r(x).3. o trìpoc autìc diaÐreshc poluwnÔmwn eÐnai akrib¸c autìc pou gnwrÐzoume apì ta majhtikˆ mac qrìnia. me ton sumbolismì thc apìdeixhc) kai to antÐstrofì tou eÐnai to 3 ∈ Z5 . r(x) ∈ F [x] me −1 f (x) − fn gm xn−m g(x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). Epomènwc −1 f (x) = (fn gm xn−m + q(x))g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x).4 Parˆdeigma. tìte deg g(x) = 0 kai ˆra f (x) = f0 kai g(x) = g0 . An deg f (x) = 0. Gia to epagwgikì b ma. Apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqoun q(x). 2) Monadikìthta: 'Estw ìti upˆrqoun q(x). JewroÔme to polu¸numo −1 h(x) = f (x) − fn gm xn−m g(x) ∈ F [x]. −1 O suntelest c tou xn sto h(x) eÐnai fn − fn gm gm = 0. Afair¸ntac katˆ mèlh lambˆnoume (q(x) − q (x))g(x) = r (x) − r(x). r(x) me f (x) = q(x)g(x)+r(x) kai deg r(x) < deg g(x) gia kˆje polu¸numo f (x) me deg f (x) < n.3. O megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai to 2 ∈ Z5 (gm = 2.2. loipo (antÐstoiqa. To g0 eÐnai mh −1 mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc kai ˆra antistrèyimo. SÔmfwna 2. H apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc mac parèqei ènan . 'Ara deg h(x) < n = deg f (x). Ja efarmìsoume epagwg  sto deg f (x). Autì eÐnai ˆtopo giatÐ deg r(x) < deg g(x) kai deg r (x) < deg g(x). ja upojèsoume ìti upˆrqoun q(x). An q(x) − q (x) = 0. to phlÐko) thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x). r (x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x).4 2) prokÔptei ìti deg(r (x) − r(x)) ≥ deg g(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 107 'Estw ìti deg f (x) ≥ deg g(x). g(x) = 2x2 + 1 ∈ Z5 [x]. Sunep¸c f0 = (f0 g0 )g0 + 0. To r(x) (antÐstoiqa.

y] jewroÔme ta polu¸numa f (x.5 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto R[x]). y] wc polu¸numa sth metablht  y me suntelestèc apì to daktÔlio Q[x]. 'Eqoume x2 + x + 1 − 3g(x) = x − 2. y] = (Q[x])[y]. Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). 2. 'Estw R mia akeraÐa Parˆdeigma Ston daktÔlio Q[x. Epanalambˆnoume t¸ra thn Ðdia diadikasÐa gia to x2 + x + 1 sth jèsh tou f (x). H apìdeixh af netai san ˆskhsh. To monadikì shmeÐo sthn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc ìpou qrhsimopoi same ìti ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai antistrèyima  tan gia na antistrèyoume ton megistobˆjmio suntelest  tou g(x). perioq  kai f (x). 'Ara q(x) = 3x2 + 3 kai r(x) = x − 2. y) = xy 2 − 1 kai g(x. Kat analogÐa me ton daktÔlio Z mporoÔme na orÐsoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth poluwnÔmwn sto F [x]. me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ to akìloujo apotèlesma. 'Eqoume f (x) − 3x2 g(x) = x2 + x + 1.108 2 DaktÔlioi me thn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc (kai sugkekrimèna sto shmeÐo ìpou jewr same to h(x)) apì to f (x) afairoÔme to 3x4−2 g(x).3. r(x) ∈ R[x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). dhlad  Q[x. Mègistoc koinìc diairèthc . Sunep¸c. JewroÔme ta stoiqeÐa tou Q[x. g(x) ∈ R[x] ètsi ¸ste o megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. tìte to c−1 f (x) eÐnai monikì. ParathroÔme ìti ìtan to F eÐnai s¸ma kai f (x) ∈ F [x] eÐnai mh mhdenikì me megistobˆjmio suntelest  c ∈ F . Apì tic parapˆnw dÔo tautìthtec paÐrnoume f (x) = 3x2 g(x) + x2 + x + 1 = 3x2 g(x) + 3g(x) + x − 2 = (3x2 + 3)g(x) + x − 2. Ed¸ termatÐzetai h diadikasÐa twn afairèsewn giatÐ o bajmìc tou x − 2 eÐnai mikrìteroc tou bajmoÔ tou g(x). Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc brÐskoume xy 2 − 1 = (xy + x2 )(y − x) + x3 − 1. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ R[x] onomˆzetai monikì an o megistobˆjmioc suntelest c tou eÐnai to 1. y) = y − x.

6 Orismìc. tìte µκδ(f (x). g(x). g(x) ∈ F [x] (apì ta opoÐa toulˆqiston èna eÐnai mh mhdenikì) upˆrqei kai eÐnai monadikìc. to I perièqei mh mhdenikˆ polu¸numa. g(x)). an f (x) = 2x + 2 ∈ R[x] kai g(x) = x2 − 1 ∈ R[x]. b(x) ∈ F [x]. 'Uparxh: JewroÔme to sÔnolo I = {a(x)f (x) + b(x)g(x) ∈ F [x]|a(x). 2. Epeid  èna toulˆqiston apì ta f (x) kai g(x) den eÐnai mhdèn. Tìte èqoume d(x) = a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆpoia a(x). kˆje polu¸numo thc morf c c(x + 1). g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆqiston èna den eÐnai mhdèn. c ∈ R − {0} ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . c(x)|f (x) kai c(x)|g(x) tìte c(x)|d(x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). tìte apì thn idiìthta 2) kˆje ˆlloc koinìc diairèthc twn f (x). upˆrqoun a(x). H apìdeixh pou akoloujeÐ eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou antÐstoiqou Jewr matoc gia ton daktÔlio Z. g(x) èqei bajmì pou eÐnai mikrìteroc   Ðsoc tou deg d(x).3. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). g(x)) = x + 1.7 Je¸rhma. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆ- Shmei¸noume ìti an to d(x) eÐnai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). kai 2) an c(x) ∈ F [x]. Diairetìthta PoluwnÔmwn 109 qiston èna eÐnai mh mhdenikì. Ja doÔme sto epìmeno je¸rhma ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). 'Estw d(x) ∈ I èna mh mhdenikì polu¸numo elˆqistou bajmoÔ. g(x)) twn f (x) kai g(x) sto F [x].3. (1) . 2.3. Gia parˆdeigma. H upìjesh ìti o µκδ eÐnai monikì polu¸numo qreiˆzetai gia na eÐnai autìc monadikìc. Sto parˆdeigmˆ mac. b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste µκδ(f (x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). Epiplèon. Apìdeixh. b(x) ∈ F [x]}. SumbolÐzetai de me µκδ(f (x). 'Etsi dikaiologeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc µκδ(f (x). 'Ena monikì polu¸numo d(x) ∈ F [x] onomˆzetai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) an ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) d(x)|f (x) kai d(x)|g(x) sto F [x].2.

8 L mma.3. Epomènwc d(x)|f (x). 'Estw dn o megistobˆjmioc suntelest c tou d(x). g(x)) = a(x)f (x)+b(x)g(x). Epeid  c(x)|f (x). ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. Epeid  ta c(x) kai d(x) eÐnai monikˆ.5). DÔo polu¸numa ja lègontai sqetikˆ pr¸ta an o µκδ touc eÐnai to 1. ac apodeÐxoume èna apotèlesma pou eÐnai anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. 2.110 2 DaktÔlioi Ja deÐxoume ìti to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma (bl. 'Opwc sthn perÐptwsh tou daktulÐou Z twn akeraÐwn. Tèloc. upˆrqoun q(x). èstw c(x) ∈ F [x] me c(x)|f (x) kai c(x)|g(x). Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc. Endèqetai to d(x) na mhn eÐnai monikì. p(x) ∈ F [x]. Antikajist¸ntac èqoume r(x) = f (x) − q(x)d(x) = f (x) − q(x)(a(x)f (x) + b(x)g(x)) = (1 − q(x)a(x))f (x) + (−q(x)b(x))g(x) kai ˆra r(x) ∈ I. tìte to p(x) diaireÐ èna toulˆqiston apì ta f (x). AfoÔ to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2). n n n Monadikìthta: 'Estw c(x). c(x)|g(x) kai to d(x) eÐnai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) paÐrnoume apì thn idiìthta 2) tou orismoÔ ìti c(x)|d(x). deg r(x) < deg d(x). An p(x)|f (x)g(x). eÔkola diapist¸noume ìti kai to monikì polu¸numo d−1 d(x) n tic ikanopoieÐ. g(x). EÐnai dn = 0. paÐrnoume r = 1. 'Omoia paÐrnoume d(x)|c(x).1 5) èqoume c(x) = rd(x) gia kˆpoio mh mhdenikì r ∈ F . Apì thn Prìtash 2. èqoume d−1 d(x) = (d−1 a(x))f (x) + (d−1 b(x))g(x). upˆrqei kai ed¸ ènac praktikìc trìpoc pou upologÐzei ton µκδ kai poluwnuma a(x).2. Gia na deÐxoume thn idiìthta 2) ston orismì tou mkd. afoÔ d(x) = 0 kai epeid  to F eÐnai s¸ma to dn eÐnai antistrèyimo. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti d(x)|g(x). g(x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). Apì th sqèsh deg r(x) < deg d(x) kai tou orismoÔ tou d(x) sunˆgoume ìti r(x) = 0. Prin asqolhjoÔme me autì. 'Eqoume apodeÐxei ìti upˆrqei d(x) ∈ F [x] pou ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . kai to L mma 1. b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). Apì th sqèsh (??) sumperaÐnoume ìti c(x)|d(x). d(x) ∈ F [x] dÔo mègistoi koinoÐ diairètec twn f (x) kai g(x). .3. r(x) ∈ F [x] me tic idiìthtec f (x) = q(x)d(x) + r(x).

opìte paÐrnoume g(x) = a(x)f (x)g(x) + b(x)p(x)g(x).9 èqoume (endeqomènwc metˆ apì kˆpoia anadiˆtaxh) ìti p1 (x)|q1 (x). ìpou kˆje pi (x) kai qj (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x].2.3. 'Estw F èna s¸ma. Apì to Pìrisma 2. . . an (x).3. to p1 (x) ja eÐnai thc morf c c1   c1 q1 (x). An p(x)|a1 (x) .3. ìpou ci ∈ F gia kˆje i. 'Ara g(x) = a(x)b(x) gia kˆpoia a(x). . 'Estw n > 1. 'Estw F èna s¸ma kai a1 (x). p(x)) = 1. 2. pm (x) = q1 (x) .2. To Ðdio sumbaÐnei tìte kai gia to ginìmenì touc a(x)b(x) = g(x). ja diaireÐ kai to g(x). . afoÔ to F [x] eÐnai akeraÐa perioq  kai . .2. H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia.9 Pìrisma. Tìte kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn sto F [x]. tìte to p(x) ja diaireÐ èna toulˆqiston apì ta ai (x). Apìdeixh.1): 'Estw M to sÔnolo twn f (x) ∈ F [x] pou den grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn kai èstw ìti M = ∅. f (x) = p1 (x) . p(x) ∈ F [x]. qn (x). Gia m = 1 èqoume p1 (x) = q1 (x) . Tìte. Apì to elˆqisto tou bajmoÔ tou g(x) prokÔptei ìti a(x) ∈ M kai b(x) ∈ M kai katˆ sunèpeia ta a(x) / / kai b(x) grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn. pi (x) anˆgwgo. . . . ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. 'Uparxh (SÔgkrine me thn apìdeixh thc Prìtashc 1. . An f (x) = p1 (x) . Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x). tìte n = m kai metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh èqoume p1 (x) = c1 q1 (x). pm (x) = cm qm (x). pm (x). . Diairetìthta PoluwnÔmwn 111 Apìdeixh. . Epilègoume èna g(x) ∈ M elˆqistou bajmoÔ.10 Je¸rhma. b(x) ∈ F [x] me 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). . ìpou c1 ∈ F − {0}. pou eÐnai ˆtopo. Epeid  to p(x) diaireÐ to a(x)f (x)g(x) kai to b(x)p(x)g(x).7): MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. . . pi (x) ∈ F [x]. an (x). qn (x). H apìdeixh af netai san ˆskhsh.3. Epeid  to q1 (x) eÐnai anˆgwgo. b(x) ∈ F [x] me deg a(x) < deg g(x) kai deg b(x) < deg g(x). . 2. AfoÔ g(x) ∈ M . . . QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. . 'Estw ìti to p(x) den diaireÐ to f (x). qn (x). .7 upˆrqoun a(x). Apìdeixh. . Monadikìthta (SÔgkrine me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. Apì to Je¸rhma 2.3. 'Omwc to p1 (x) den eÐnai mia stajerˆ afoÔ eÐnai anˆgwgo. to g(x) den eÐnai anˆgwgo (kˆje anˆgwgo polu¸numo eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno anag¸gwn). 'Ara p1 (x) = c1 q1 (x) kai c1 q1 (x) = q1 (x) .

. . . h anˆlush tou x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 ∈ R[x] se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 = (x2 + 1)2 (x − 1). . g(x) = q1 (x)r0 (x) + r1 (x). pm (x) = c1 q2 (x) . tìte µκδ(f (x). qn (x). . g(x)) = µκδ(g(x). O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] 'Estw F èna s¸ma. . m upˆrqoun ci ∈ F − {0} me pi (x) = ci qi (x). . o algìrijmoc autìc sunÐstatai se diadoqikèc efarmogèc tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x] kai thc akìloujhc parat rhshc: an sto F [x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + r(x). qn (x). r0 (x) = q2 (x)r1 (x) + r2 (x). .4) kai ˆra n = 1. EÐnai fanerì ìti an to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo kai èqei megistobˆjmio suntelest  s.112 2 DaktÔlioi q1 (x) = 0 paÐrnoume c1 = q2 (x) . pm (x)rm . . Kata analogÐa me thn perÐptwsh tou Z. SÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma kˆje f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ monadikì trìpo wc f (x) = cp1 (x)r1 . Apì thn epagwgik  upìjesh prokÔptei ìti m − 1 = n − 1 kai ìti. r1 (x) = q3 (x)r2 (x) + r3 (x). g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. . g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). . .2. . . metˆ apì anadiˆtaxh. H paragontopoÐhsh aut  onomˆzetai h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn Gia parˆdeigma. Apì thn isìthta p1 (x) . tìte to s−1 p(x) eÐnai anˆgwgo kai monikì.3. H antÐstoiqh anˆlush tou idÐou poluwnÔmou an jewrhjeÐ wc stoiqeÐo tou C[x] eÐnai (x − i)2 (x + i)2 (x − 1). ········· rn−2 (x) = qn (x)rn−1 (x) + rn (x). 'Estw f (x).9 paÐrnoume ìpwc prin ìti p1 (x) = c1 q1 (x). g(x) ∈ F [x] kai thn eÔresh poluwnÔmwn a(x) kai b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). rn−1 (x) = qn+1 (x)rn (x) + 0. deg r0 (x) < deg g(x) deg r1 (x) < deg r0 (x) deg r2 (x) < deg r1 (x) deg r3 (x) < deg r2 (x) deg rn (x) < deg rn−1 (x) (0) (1) (2) (3) (n) . . O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] qrhsimopoieÐtai gia ton upologismì tou µκδ dÔo poluwnÔmwn f (x). qn (x) kai to Pìrisma 2. gia kˆpoio c1 ∈ F −{0}. ta pi (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa kai oi ri eÐnai jetikoÐ akèraioi. 'Estw t¸ra m > 1. pm (x) = q1 (x) . ìpou c ∈ F − {0}. Apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume diadoqikˆ f (x) = q0 (x)g(x) + r0 (x). r(x)) (giatÐ.). Autì eÐnai ˆtopo (Prìtash 2. . gia kˆje i = 2. kai p2 (x) .

Diairetìthta PoluwnÔmwn 113 Metˆ apì peperasmèno pl joc bhmˆtwn ja broÔme èna upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. rn+1 (x) = 0.3. . thn (n). Ta a(x). r0 (x)) = µκδ(r0 (x). . (0 ) (1 ) (2 ) (n − 1 ) (n ) AntikajistoÔme t¸ra to rn−1 (x) apì thn (n − 1) sthn (n) . Efarmìzontac diadoqikˆ thn parat rhsh pou epishmˆname prin paÐrnoume µκδ(f (x). . Sto tèloc ja prokÔyei mia parˆstash thc morf c rn (x) = A(x)f (x) + B(x)g(x). 0) = s−1 rn (x). 0).2. g(x)) = µκδ(rn (x). kai oÔtw kˆje ex c. tìte eÐnai fanerì ìti µκδ(f (x). r1 (x)) = · · · = µκδ(rn (x). Lambˆnoume ètsi mia parˆstash thc morf c rn (x) = an−3 (x)rn−3 (x) + bn−2 (x)rn−2 (x). 'Ena parˆdeigma ìpou efarmìzetai o parapˆnw algìrijmoc upˆrqei amèswc parakˆtw. An s eÐnai o megistobˆjmioc ìroc tou (mh mhdenikoÔ poluwnÔmou) rn (x). Grˆfoume tic isìthtec (0) − (n) wc ex c r0 (x) = f (x) − q0 (x)g(x) r1 (x) = g(x) − q1 (x)r0 (x) r2 (x) = r0 (x) − q2 (x)r1 (x) ········· rn−1 (x) = rn−3 (x) − qn−1 (x)rn−2 (x) rn (x) = rn−2 (x) − qn (x)rn−1 (x). eÐnai gn sia fjÐnousa. Sthn isìthta aut  antikajistoÔme to rn−3 (x) apì thn isìthta (n − 2) . g(x)) = µκδ(g(x). kai efarmìzontac thn parakˆtw diadikasÐa. giatÐ h akoloujÐa twn fusik¸n arijm¸n deg g(x) > deg r0 (x) > deg r1 (x) > deg r2 (x) > . Upojètoume ìti to rn+1 (x) eÐnai to pr¸to upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. b(x) prosdiorÐzontai me diadoqikèc antikatastˆseic xekin¸ntac apì thn proteleutaÐa isìthta. An s eÐnai o megistobˆjmioc suntelest c tou rn (x) èqoume s−1 rn (x) = s−1 A(x)f (x) + s−1 B(x)g(x) opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = s−1 A(x) kai b(x) = s−1 B(x).

To teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo eÐnai to 4x + 3. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x).4. g(x) ∈ Z7 [x] ìpou f (x) = 4x4 + 2x3 + 6x2 + 4x + 5 kai g(x) = 3x3 + 5x2 + 6x. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. g(x)) = 2(4x + 3) = x + 6. g(x)).3. dhlad  to 2. Gia na prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). Ja upologÐsoume ton µκδ(f (x). 'Ara µκδ(f (x). qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio Algìrijmo. opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = 3x + 4 kai b(x) = 3x2 + 4x + 2.3.114 2 DaktÔlioi 2. ¸ste µκδ(f (x). Gia poioÔc p o µκδ(f (x). BrÐskoume ta ex c f (x) = (6x)g(x) + 5x2 + 4x + 5 g(x) = (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) + 4x + 3 5x2 + 4x + 5 = (3x + 4)(4x + 3) + 0. Metˆ apì prˆxeic brÐskoume 4x + 3 = (5x + 2)f (x) + (5x2 + 2x + 1)g(x). 2) 'Estw f (x) = x4 +2x3 +4x2 +8x+9 ∈ Zp [x] kai g(x) = x2 +2x+3 ∈ Zp [x]. 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(f (x) − (6x)g(x)). . 1) 'Estw f (x). èqoume x + 6 = (3x + 4)f (x) + (3x2 + 4x + 2)g(x). To antÐstrofo tou 4 sto Z7 eÐnai to 2.11 ParadeÐgmata. grˆfoume thn proteleutaÐa isìthta wc 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) kai antikajistoÔme to 5x2 + 4x + 5 apì thn pr¸th. kai ja prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x) tètoia ¸ste µκδ(f (x). Gia ton Algìrijmo DiaÐreshc efarmìzoume th mèjodo pou perigrˆyame sto Parˆdeigma 2. Pollaplasiˆzontac me to antÐstrofo tou 4 sto Z7 . g(x)) èqei bajmì 2.

q(x)) = 1. 4) 'Estw f (x). 2. Sunep¸c p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) kai p(x)q(x)|b(x)q(x)f (x). g(x). g(x))|g(x) kai to g(x) eÐnai deutèrou bajmoÔ kai monikì. pm (x)nm . . To upìloipo 6x + 6 eÐnai 0 an kai mìno an p = 2   3.3. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Zp [x] brÐskoume f (x) = (x2 + 1)g(x) + 6x + 6. Apì to Je¸rhma 2.8 1). Ja apodeÐxoume ed¸ ìti an n > 2. tìte den upˆrqoun polu¸numa . tìte p(x)q(x)|f (x). q(x). ìpou a(x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. . . Apì thn upìjesh isqÔei µκδ(p(x).3. q(x) ∈ F [x] diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. p3 (x). . 5) Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa. 3) 'Estw F èna s¸ma kai p(x).10 èpetai ìti h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai thc morf c f (x) = cp(x)n1 q(x)n2 p3 (x)n3 . blèpoume apì thn Prìtash 2. 'Ara p(x)q(x)|f (x).2. dhlad  p(x)q(x)|f (x). Ac to apodeÐxoume autì me dÔo trìpouc. Tìte f (x)|h(x). . b(x) ∈ F [x]. Apì thn upìjesh kai to Je¸rhma 2.2. H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou ParadeÐgmatoc 1. g(x)) ⇔ g(x)|f (x). opìte f (x) = a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x).4 2) ìti deg µκδ(f (x). 1. g(x)) = 1. Apì ton orismì tou µκδ kai epeid  to g(x) eÐnai monikì eÐnai fanerì ìti g(x) = µκδ(f (x). An p(x)|f (x) kai q(x)|f (x).7 èqoume 1 = a(x)p(x) + b(x)q(x). Epomènwc p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x).3.2. g(x)) = 2 ⇔ g(x) = µκδ(f (x). g(x)). Diairetìthta PoluwnÔmwn 115 Epeid  µκδ(f (x). . h(x) ∈ F [x]. me f (x)|g(x)h(x) kai µκδ(f (x). ìpou oi ni eÐnai jetikoÐ akèraioi kai ta p(x). pm (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. ìpou f (x) ∈ F [x]. IsqÔei p(x)q(x)|p(x)f (x).

h(x) diaireÐ to g(x) sÔmfwna me to Pìrisma 2.3. h(x) eÐnai antÐstoiqa a. g(x). 'Ara to (f (x))n−1 diaireÐ to h(x)g(x) − h(x) g(x) sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Efarmog . g(x). QwrÐc blˆbh thc genikìthtac mporoÔme na upojèsoume ìti a ≥ b kai a ≥ c. 'Estw ìti upˆrqoun f (x). Gia parˆdeigma. An kai oi daktÔlioi Z kai F [x] parousiˆzoun pollèc shmantikèc omoiìthtec. Jewr¸ntac bajmoÔc èqoume b + c − 1 ≥ deg(h(x)g(x) − h(x) g(x)) ≥ deg(f (x))n−1 = (n − 1)a. sto Z3 [x] èqoume x3 + (x + 1)3 = (2x + 1)3 . g(x). b. ìpwc èqoume  dh epishmˆnei sthn Efarmog  1. h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ tètoia ¸ste µκδ(f (x). Epeid  isqÔei a ≥ b kai a ≥ c paÐrnoume 2a − 1 ≥ (n − 1)a opìte n ≤ 2. h apìdeixh tou Jewr matoc tou Fermat gia to Z eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai jewreÐtai èna apì ta shmantikˆ epiteÔgmata twn sÔgqronwn Majhmatik¸n. g(x)) = 1 kai (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . Apì aut  kai thn arqik  sqèsh paÐrnoume (f (x))n−1 (f (x)g(x) − f (x) g(x)) = (h(x))n−1 (h(x)g(x) − h(x) g(x)). h(x)) = 1 èqoume ìti µκδ((f (x))n−1 . pou eÐnai ˆtopo. . ShmeÐwsh To Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa den alhjeÔei gia tuqaÐo s¸ma F sth jèsh tou C. ParagwgÐzontac thn arqik  sqèsh kai diair¸ntac me to n lambˆnoume (f (x))n−1 f (x) + (g(x))n−1 g(x) = (h(x))n−1 h(x) . 'Estw ìti oi bajmoÐ twn f (x). h(x)) = 1. Kˆje anˆgwgoc koinìc parˆgontac twn f (x). Gia thn apìdeixh ja qreiastoÔme stoiqei¸deic idiìthtec thc parag¸gou poluwnÔmou me suntelestèc apì to C tic opoÐec ja jewr soume gnwstèc. c.116 2 DaktÔlioi f (x).9 kai katˆ sunèpeia diaireÐ ton µκδ(f (x). g(x)) = 1 tètoia ¸ste (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . g(x)) pou eÐnai 1. 'Ara èqoume µκδ(f (x).3. (h(x))n−1 ) = 1.8 7. h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ me µκδ(f (x). Epeid  µκδ(f (x).

Tìte upˆrqoun monadikˆ f0 (x). g(x) ∈ F [x] dÔo polu¸numa me g(x) = 0.2 i. f (x) = x5 + 1. 6. Sumperˆnete ìti o µκδ twn f (x). Apì tic dÔo tautìthtec diaÐreshc sto F [x] kai E[x] èqoume ìti f (x) = q(x)g(x) + r(x) gia dÔo polu¸numa q(x). g(x) = x2 +x+1. apodeÐxte ìti to f (x) diaireÐtai me to g(x). b(x) ∈ F [x] ¸ste µκδ(f (x). F = C. g(x) ∈ R[x]. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). . 2. Sth sunèqeia na brejoÔn a(x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. 2 .8 9). n). An sto C[x] isqÔei f (x)|g(x) tìte kai sto R[x] isqÔei f (x)|g(x). 4. g(x) sto F [x] isoÔtai me ton µκδ twn f (x). ApodeÐxte ìti q(x) = q (x) kai r(x) = r (x). x6 − 1) sto F [x]. iv. ProsdiorÐste ton µκδ(x8 − 1. F = Z5 f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. Upìdeixh: Bl. r(x) ∈ F [x] me deg r(x) < deg g(x) kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) gia dÔo polu¸numa q (x). Na upologisteÐ o mkd twn parakˆtw poluwnÔmwn sto F [x]. 3. ìpou d = µκδ(m. Parˆdeigma 1. . Ed¸. An ìmwc jewr soume ta polu¸numa autˆ sto Z5 [x]. b(x) me tic parapˆnw idiìthtec den eÐnai monadikˆ. 'Estw F èna upìswma tou s¸matoc E kai f (x). g(x) sto E[x]. Diairetìthta PoluwnÔmwn 117 Ask seic 2. g(x) = 3x2 + 2. F = Q f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. g(x) ∈ F [x]. 7. v.3 1.3. g(x) = x3 + 4x2 + x − 6. 'Estw f (x). g(x) = 3x2 + 2. isqÔei µκδ(xm −1. Sto Z[x] jewroÔme ta f (x) = x5 +3x4 +x3 +4x2 −3x−1. g(x) = x3 + 1. ApodeÐxte ìti sto F [x]. axÐzei na parathr sei kaneÐc ìti (ìpwc kai sthn perÐptwsh tou µκδ akeraÐwn arijm¸n) ta polu¸numa a(x). g(x) = x2 + 1. deg fi (x) < deg g(x) ìpou fn (x) = 0. . r (x) ∈ E[x] me deg r (x) < deg g(x). F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1 g(x) = x3 + 4x2 + x − 6. . fn (x) ∈ F [x] me f (x) = fn (x)g(x)n + · · · + f1 (x)g(x) + f0 (x). 'Estw f (x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai deg g(x) ≥ 1. xn − 1) = xd − 1. 5. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1.2. Qrhsimopoi¸ntac ton algìrijmo diaÐreshc deÐxte ìti to f (x) den diaireÐtai me to g(x).2. iii. F = Z7 f (x) = x3 − ix2 + 4x − 4i. vi. ii.

x2 + 1) = 1 kai µκδ(f (x). i. . tìte upˆrqoun a(x). 'Estw ìti to F eÐnai peperasmèno. ci ∈ F . g(x) = x2 − 3x + 2. y) = x2 − y jewr¸ntac autˆ wc stoiqeÐa tou i. Gia poioÔc pr¸touc p o bajmìc tou µκδ(f (x). Gia poioÔc pr¸touc p to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x) i. 0. ii. Sto Zp [x]. (Q[x])[y] ii. y) = x2 y 2 − xy + 1. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. g(x) = x2 − 2x. 11. eÐnai mh mhdenikì. èqei mh mhdenikì stajerì ìro. 9. x2 − 3x + 2) = 1. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Sto Zp [x]. 'Estw F èna s¸ma. 2. 'Estw f (x). ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. An upˆrqei h(x) ∈ F [x] me f (x)g(x) = h(x)n . b(x) ∈ F [x] me f (x) = c1 a(x)n . g(x) = c2 b(x)n . ii. èstw f (x) = x3 − 4x2 + 3x. g(x)) eÐnai i. Na prosdioristeÐ èna mh mhdenikì f (x) ∈ Q[x] bajmoÔ to polÔ 3 tètoio ¸ste µκδ(f (x). (Q[y])[x]. g(x) ∈ F [x]. ii. 12. g(x. 10. ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeira to pl joc anˆgwga polu¸numa sto F [x]. 1. Efarmìste ton Algìrijmo DiaÐreshc sta polu¸numa f (x. iii. ApodeÐxte ìti den upˆrqei f (x) ∈ R[x] tètoio ¸ste (x−1)143 +(x+1)2002 = f (x)13 . 14. 13.118 2 DaktÔlioi 8. ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei anˆgwgo polu¸numo sto F [x] bajmoÔ ≥ n. sqetikˆ pr¸ta polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. èstw f (x) = 2x3 − 3x2 + x + 6.

oi rÐzec tou x2 − 5x + 6 ∈ R[x] eÐnai oi 2 kai 3. mporoÔme na sunˆgoume apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] shmantikˆ sumperˆsmata pou aforoÔn rÐzec enìc f (x) ∈ F [x]. èstw r(x) = c ∈ F . Tìte: 1) To upìloipo thc diˆireshc tou f (x) me to x − a eÐnai to f (a). dhlad  an kai mìno an x − a|f (x). RÐzec poluwnÔmwn 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x) ∈ R[x]. en¸ to x2 + 1 ∈ R[x] den èqei rÐzec sto R. 2. Apìdeixh. Sthn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. Gia parˆdeigma. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] èna mh mhdenikì polu¸numo. ìpou to F eÐnai èna s¸ma.2 Pìrisma. 'Estw F èna s¸ma. 'Ena stoiqeÐo a ∈ R onomˆzetai rÐza tou f (x) an f (a) = 0.4 RÐzec PoluwnÔmwn Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo melet same idiìthtec tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. 1. An to f (x) den èqei rÐzec sto F tìte to Je¸rhma alhjeÔei. r(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = q(x)(x − a) + r(x).1 Je¸rhma.4. Ja qrhsimopoi soume epagwg  sto n = deg f (x). Sthn Parˆgrafo aut  ja exetˆsoume ˆllec shmantikèc idiìthtec tou F [x] gia tic opoÐec den upˆrqoun antÐstoiqec idiìthtec tou Z. f (x) ∈ F [x] kai a ∈ F . 'Ara c = f (x) − q(x)(x − a) kai katˆ sunèpeia c = f (a) − q(a)(a − a) = f (a). Autèc anafèrontai se rÐzec poluwnÔmwn. 2. Epeid  deg r(x) < 1 to r(x) eÐnai èna stajerì polu¸numo.4. RÐzec PoluwnÔmwn 119 2. pou  tan anˆlogec me idiìthtec tou Z. deg r(x) < 1.2. g(x) ∈ F [x]. To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − a eÐnai 0. tìte oi rÐzec tou eÐnai to i kai to −i. Tìte to f (x) èqei to polÔ deg f (x) rÐzec sto F . Gia n = 0. An ìmwc jewr soume ìti x2 + 1 ∈ C[x]. to f (x) eÐnai mia mh mhdenik  stajerˆ kai katˆ sunèpeia den èqei rÐzec. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] upˆrqoun q(x). Apìdeixh. 2) To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an x − a|f (x). 'Estw t¸ra ìti alhjeÔei to Je¸rhma gia kˆje polu¸numo bajmoÔ n − 1. 'Estw a ∈ F mia rÐza tou f (x). . Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma èqoume f (x) = (x − a)g(x).4. èstw F . 2.

22 . Tìte to a èqei p−1 tetragwnik  rÐza sto Zp an kai mìno an a 2 = 1. 2 Ja deÐxoume ìti: upˆrqei x ∈ Zp me a = x2 an kai mìno an ar = 1. 1) To Je¸rhma 2. pou eÐnai ènac akèraioc arijmìc lìgw thc upìjeshc. an i2 = j 2 tìte (i − j)(i + j) = 0 kai epeid  o Zp eÐnai akeraÐa perioq  paÐrnoume i = j   i + j = 0. Je¸rhma 2. p−1 Prˆgmati. ArkeÐ na deÐxoume ìti S = T .4.2 isqÔoun kai ìtan sth jèsh tou s¸matoc F upˆrqei mia akeraÐa perioq  R. r2 tou S eÐnai diakekrimèna. Ta stoiqeÐa 12 . Apì ekeÐ kai pèra oi apodeÐxeic den diaforopoioÔntai. 3.3. . 2) To Pìrisma 2.4. . IsqÔei S ⊆ T .120 2 DaktÔlioi Apì thn Prìtash 2.4. EÔkola blèpoume ìti sto Z3 h exÐswsh x2 = 2 den èqei lÔsh.2.1 eÐnai monikì. tìte s = x2 gia kˆpoio mh mhdenikì x ∈ Zp .4. . ParathroÔme ta ex c: 1. . Prˆgmati. . epeid  to x − a pou emfanÐzetai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Gia parˆdeigma.4. to g(x) èqei to polÔ n − 1 rÐzec sto F . opìte apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat paÐrnoume sr = x2r = xp−1 = 1. parìlo pou o bajmìc tou eÐnai 3. To epìmeno krit rio tou Euler perigrˆfei ta stoiqeÐa tou Zp pou èqoun tetragwnik  rÐza sto Zp : 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc kai a ∈ Zp me a = 0. èstw f (x) = x3 −x ∈ Z6 [x].2 den alhjeÔei ìtan o R den eÐnai akeraÐa perioq . S = {b ∈ Zp − {0}|b = x2 gia kˆpoio x ∈ Zp }. . 'Omwc den eÐnai dunatì na isqÔei h teleutaÐa isìthta. to stoiqeÐo 2 ∈ Z3 den èqei tetragwnik  rÐza sto Z3 . Tìte eÔkola epalhjeÔoume me prˆxeic sto Z6 ìti f (a) = 0 gia kˆje a ∈ Z6 . .4. an s ∈ S . Prˆgmati. afoÔ to i + j an kei sto sÔnolo {2. Prˆgmati. 'Ara to pl joc twn riz¸n tou f (x) eÐnai to polÔ 1 + (n − 1) = n. To f (x) èqei 6 rÐzec sto Z6 . 2. sth jèsh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x]. Apì thn epagwgik  upìjesh. . 2r = p − 1} pou den perièqei to 0.1 kai to Pìrisma 2. kai T = {b ∈ Zp |br = 1}. 2.4 2) paÐrnoume deg g(x) = n − 1.4 Efarmog . Gia to skopì autì èstw 2.5. .3 Shmei¸seic. mporoÔme na efarmìsoume ton Algìrijmo DiaÐreshc sto R[x]. èstw r = . Dhlad .

Allˆ kˆje polu¸numo sto F [x] bajmoÔ 1 eÐnai thc morf c ax + b. apì thn Prìtash 2.4. tìte den èqei rÐza sto F . f (1) kai f (2) kai diapist¸noume ìti f (2) = 0.4.1 2) eÐnai fanerì ìti an to f (x) eÐnai anˆgwgo. Epeid  deg f (x) = 2   3 sumperaÐnoume ìti èna toulˆqiston apì ta h(x) kai g(x) èqei bajmì 1. h(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = g(x)h(x).1 2) sumperaÐnoume ìti x − 2|f (x). Apì to Je¸rhma 2. Apì to Je¸rhma 2. Pr¸ta elègqoume an to f (x) èqei rÐzec sto Z3 . Me prˆxeic diapist¸noume ìti to x3 + x2 + 2 den èqei rÐza sto Z3 . Apìdeixh. Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Z3 [x] brÐskoume ìti f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2).2. To antÐstrofo genikˆ den isqÔei. ìpou deg g(x) < deg f (x) kai deg h(x) < deg f (x). kai sunep¸c èqei rÐza (thn −a−1 b) sto F . b ∈ F . 2.2 giatÐ kˆje stoiqeÐo tou T eÐnai rÐza tou poluwnÔmou xr − 1 ∈ Zp [x]. Ja deÐxoume ìti to f (x) èqei mia toulˆqiston rÐza sto F . autì èpetai apì to Pìrisma 2. Exetˆzoume t¸ra an to x3 + x2 + 2 eÐnai anˆgwgo. Prˆgmati.4. ìpou a. . UpologÐzoume ta f (0). RÐzec kai anˆgwga polu¸numa 'Estw f (x) ∈ F [x] me deg f (x) > 1.4. 2. To sÔnolo T perièqei to polÔ r stoiqeÐa. a = 0. Apì ta 1. 'Otan ìmwc o bajmìc tou f (x) eÐnai 2   3 èqoume to akìloujo apotèlesma.4.3 sumperaÐnoume ìti S = T . 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) = 2   3.5 èqoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x]. 'Estw ìti deg f (x) = 2   3 kai ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto F [x]. RÐzec PoluwnÔmwn 121 3. 'Ara h zhtoÔmenh anˆlush tou f (x) eÐnai f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2). 1) Ja prosdiorÐsoume thn anˆlush tou f (x) = x4 +2x3 +x2 +2x+2 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn.5 Prìtash.2.6 Efarmogèc. An to f (x) den èqei rÐza sto F tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. upˆrqoun mh stajerˆ g(x).4. Epeid  to f (x) den eÐnai anˆgwgo. Gia parˆdeigma to (x2 + 1)2 ∈ R[x] den èqei rÐza sto R kai den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. 'Ara deg f (x) = deg h(x) + deg g(x).4. Epeid  to polu¸numo autì èqei bajmì 3.

. .4. kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x). p − 1 ∈ Zp . . . 3) (Je¸rhma tou Wilson) Gia kˆje pr¸to arijmì p isqÔei (p − 1)! ≡ −1 mod p. . . · (p − 1) ∈ Zp . Tìte kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x) − g(x). . 5) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x). paÐrnoume apì to Parˆdeigma 2. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat.3.1 ∈ Zp en¸ o suntelest c tou x sto dexiì mèloc thc (??) eÐnai (−1)(−2) .1 2) sumperaÐnoume ìti x − a|f (x) gia kˆje a ∈ Zp . eÐnai monikˆ anˆgwga kai anˆ dÔo diˆfora. AntÐstrofa. (1) Prˆgmati. · (p − 1). èstw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp . Sunep¸c apì to Je¸rhma 2. . g(x) ∈ F [x]. Epeid  o p eÐnai perittìc èqoume (−1)p−1 = 1 kai ˆra −1 = 1·2·. . Dhlad  èqoume g(x)|f (x). (x − (p − 1)). Tìte to polu¸numo g(x) − f (x) èqei ˆpeirec rÐzec. . (−(p − 1)) = (−1)p−1 · 1 · 2 · . . (x − (p − 1)). 4) 'Estw F èna ˆpeiro s¸ma kai f (x).4. . Prˆgmati.11 2) ìti to ginìmenì touc diaireÐ to f (x). a = 0. O suntelest c tou x tou aristeroÔ mèlouc thc isìthtac (??) sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai . . 'Opwc akrib¸c sthn apìdeixh thc Efarmog c 2) . 1. Sto Zp [x] isqÔei 2 DaktÔlioi xp − x = x(x − 1)(x − 2) . Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F ⇔ f (x) = g(x).122 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. Epeid  ta polu¸numa x − a. Telikˆ sto Z èqoume −1 ≡ (p − 1)! mod p. 'Ara c = 1 kai f (x) = g(x). 'Ara sto Zp èqoume −1 = (−1)p−1 · 1 · 2 · . Apì to Pìrisma 2. tìte eÐnai profanèc ìti f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . 'Estw t¸ra ìti p > 2.2 èqoume ìti f (x) − g(x) = 0. . g(x) ∈ Zp [x]. ParathroÔme ìti ta f (x) kai g(x) eÐnai monikˆ. EÐnai fanerì ìti to zhtoÔmeno isqÔei gia p = 2.·(p−1) sto Zp . Epeid  ìmwc deg g(x) = deg f (x). an f (x) = g(x). afoÔ 1 ≡ −1 mod 2. Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp ⇔ xp − x|f (x) − g(x). . apì th sqèsh g(x)|f (x) sumperaÐnoume ìti f (x) = cg(x) gia kˆpoio c ∈ Zp . . 'Estw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . èstw f (x) = xp − x kai g(x) = x(x − 1)(x − 2) .

Epomènwc isqÔei to ex c.4. 'Estw F èna s¸ma kai f (x).6 4) mac plhroforeÐ ìti an to F eÐnai ˆpeiro isqÔei to antÐstrofo. . p pr¸toc. 2.4. èstw ìti xp − x|f (x) − g(x) opìte upˆrqei h(x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (x) − g(x) = (xp − x)h(x). Ja paraleÐyoume thn apìdeixh giatÐ ìlec oi gnwstèc apodeÐxeic qrhsimopoioÔn mèsa pou uperbaÐnoun to skopì tou biblÐou autoÔ.4. Tìte èqoume f (a) − g(a) = (ap − a)h(a) = 0 gia kˆje a ∈ Zp . g : F → F (bl. Kˆje f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n ≥ 1 èqei mia paragontopoÐhsh f (x) = c(x − a1 )(x − a2 ) . .6 5) mac plhroforeÐ ìti an F = Zp . Kˆje polu¸numo f (x) ∈ C[x] GnwrÐzoume ìti kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x]. . g(x) ∈ F [x].4.8 Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. an ∈ C (ìqi anagkastikˆ diakekrimèna). tìte ¯ ¯ f = g ⇒ xp − x|f (x) − g(x).10). jetikoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston rÐza sto C. Parˆdeigma 2. thc morf c 2. .4. Allˆ x(x − 1) . To parakˆtw Je¸rhma apodeÐqthke apì ton Gauss sth didaktorik  diatrib  tou to 1799 kai eÐnai tìso shmantikì gia thn 'Algebra me apotèlesma na onomˆzetai to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac.2 ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ F [x]. (x − (p − 1))|f (x) − g(x). me c ∈ C \ {0} kai a1 .2) eÐnai Ðsec. EÐdame sto Pìrisma 2. ¯ ¯ f = g ⇒ f (x) = g(x).4. To Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac mac plhroforeÐ ìti ta anˆgwga polu¸numa tou C[x] eÐnai ta polu¸numa pou èqoun bajmì 1. . GnwrÐzoume ìti to antÐstrofo genikˆ den isqÔei (bl.9 mac . ìpou to F eÐnai s¸ma.4. . (x − an ). Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac Ja asqolhjoÔme t¸ra me polu¸numa twn opoÐwn oi suntelestèc an koun sto R   to C. èqei to polÔ n = deg f (x) rÐzec sto F . H efarmog  2.2.2. (x − (p − 1)) = xp − x. afoÔ ap − a = 0 gia kˆje a ∈ Zp apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat.9 Pìrisma. EÐnai profanèc ¯¯ ìti an f (x) = g(x) tìte oi antÐstoiqec poluwnumikèc sunart seic f . . Parˆgrafo 2.7 ShmeÐwsh. . grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn (Je¸rhma 2.4. .3. F s¸ma. AntÐstrofa. H Efarmog  2. To Pìrisma 2. RÐzec PoluwnÔmwn 123 paÐrnoume ìti x(x − 1) . 2.7). .

Apì thn Prìtash 2.11 3) èqoume ìti (x − z)(x − ¯ z )|f (x) sto C[x]. afoÔ (x − z)(x − z ) = x ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ sÔmfwna me thn 'Askhsh 2. Tìte suntelestèc. z z ∈ R. z = a + bi(a. tìte kai o suzug c tou. Qrhsimopoi¸ntac ta prohgoÔmena. Tìte paÐrnoume: 0 = f (z) ⇒ 0 = f (z) = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = f (¯). f (x) = fn xn + · · · + f1 x + f0 . 1. 'Ena apotèlesma pou mac bohjˆ na prosdiorÐzoume pijanèc rhtèc rÐzec enìc poluwnÔmou pou èqei akeraÐouc suntelestèc eÐnai to epìmeno. .10 Je¸rhma.124 2 DaktÔlioi plhroforeÐ ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n èqei akrib¸c n rÐzec (ìqi anagkastikˆ diakekrimènec) sto C. ¯ ¯ z 2.1 2) dÐnei ìti x − z|f (x) kai x − z |f (x) sto C[x]. To f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an • f (x) = ax + b. to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an den èqei kamiˆ pragmatik  rÐza. dhlad  an kai mìno an b2 − 4ac < 0. ¯ eÐnai rÐza tou f (x). Epeid  ¯ deg f (x) > 2 autì shmaÐnei ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. Jewr¸ntac ìti f (x) ∈ C[x]. An o migadikìc arijmìc z eÐnai rÐza tou f (x). 'Estw f (x) ∈ R[x]. z1 · z2 = z1 · z2 gia ¯ kˆje z1 . Allˆ parathroÔme ìti to (x − z)(x − z ) èqei pragmatikoÔc ¯ ¯ 2 − (z + z )x + z z kai z + z . 2. ja prosdiorÐsoume t¸ra ìla ta anˆgwga polu¸numa tou R[x].5. a = 0. b ∈ R) tìte o suzug c tou z eÐnai z = a − bi. tou Jewr matoc to z eÐnai epÐshc rÐza. 'Estw z ∈ C mÐa rÐza tou f (x) ∈ R[x]. z .3. to f (x) èqei mia rÐza z ∈ C. Ja deÐxoume ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo. 1. 'Estw z ∈ C−R. 'Estw f (x) = ax2 + bx + c ∈ R[x]. ¯ h Prìtash 2.2 èqoume ìti (x − z)(x − z )|f (x) sto R[x]. 'Eqoume z1 + z2 = z1 + z2 .   • f (x) = ax2 + bx + c kai b2 − 4ac < 0. ¯ Epeid  isqÔei z = z apì to Parˆdeigma 2. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. tìte to f (x) den eÐnai anˆgwgo. z2 ∈ C. UpenjumÐzoume ìti an z ∈ C.4.3. 'Estw t¸ra f (x) ∈ R[x] èna polu¸numo bajmoÔ ≥ 3.4. 2. Apì to 1.4. An z ∈ R. Apìdeixh.

EÐnai fanerì ìti to x2 + 2 eÐnai anˆgwgo sto Q[x]. F = C d. Me ìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti s|an . Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume f (x) = (x − 3)(x2 + 2).4 1. F = R b. GiatÐ oi apant seic eÐnai diaforetikèc. ±3. 6. Gia na broÔme thn anˆlush tou f (x) = x3 − 3x2 + 2x − 6 ∈ Q[x] Ask seic 2. a. µκδ(r. Gia poiouc pr¸touc p to x3 + 3x2 − 6x + 1 ∈ Zp [x] diaireÐtai me to x − 1. F = Z11 e.11 Prìtash. SÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash oi upoy fiec rhtèc rÐzec tou f (x) eÐnai ±1. 2x3 + x2 + 2x + 2. F = Q c.4. s) = 1. tìte r|a0 kai s|an . 3. se ginìmeno anag¸gwn. s ∈ Z. ìpou r. 2.4.2. s) = 1. RÐzec PoluwnÔmwn 125 r ∈Q s 2. 'Ara x − 3|f (x). ±6. Apì th sqèsh f r = 0 paÐrnoume s an rn + an−1 rn−1 s + · · · + a1 rsn−1 + a0 sn = 0. ParathroÔme ìti f (3) = 0. ±2. x2 − 7. F = Z5 . èqoume r|a0 . 4. 'Estw f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]. An to eÐnai mÐa rÐza tou f (x). Sto Z11 . D¸ste èna parˆdeigma poluwnÔmou sto R[x] bajmoÔ 2004 pou den èqei pragmatikèc rÐzec. Poia apì ta parakˆtw polu¸numa eÐnai anˆgwga epÐ tou F . ApodeÐxte ìti kˆje f (x) ∈ R[x] perittoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston pragmatik  rÐza. exetˆzoume pr¸ta an to f (x) èqei rÐza sto Q. Epomènwc o akèraioc r diaireÐ ton a0 sn . Na brejeÐ to a ¸ste to upìloipo thc diaÐreshc tou x3 +2x2 −3ax+1 ∈ Q[x] me to x − 2 na eÐnai 1. x2 − 7. x2 − 7. x3 − 9. Parˆdeigma. Apìdeixh. Pìsec rÐzec èqei to x2 − x sto Z10 . Epeid  µκδ(r. 5. Na brejeÐ èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 4 pou af nei upìloipa 3 kai 4 ìtan diairejeÐ me ta x − 1 kai x − 2 antÐstoiqa. .

AlhjeÔei ìti to S eÐnai s¸ma. 17. AkeraÐa perioq . 14. ìpou k. 8. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ F [x]|f (a1 ) = · · · = f (an ) = 0} eÐnai upodaktÔlioc tou F [x] kai ìti S = {(x − a1 ) · · · (x − an )g(x)|g(x) ∈ F [x]}. 12. . 9. 0<i<j<p ij ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p > 3. Sumperˆnete ìti an ìti x (k + l)2π n ≥ 3 tìte sun = 0. DeÐxte n n n − 1 = (x − 1)(x − ζ)(x − ζ 2 ) · · · (x − ζ n−1 ). 2 16. AlhjeÔei ìti to stoiqeÐo 3 ∈ Z11 èqei tetragwnik  rÐza. 15. 13. 'Estw F èna s¸ma kai a1 . 'Estw ζ = sun 2π 2π +ihm ∈ C ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. Z2 kai Z3 . an diakekrimèna stoiqeÐa tou. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x3 − 4x2 + 6x − 4 sto C an eÐnai gnwstì ìti mÐa rÐza tou eÐnai h 1 − i. Na brejeÐ èna polu¸numo sto Z5 [x] bajmoÔ to polÔ 4 pou epˆgei thn Ðdia apeikìnish Z5 → Z5 me aut n pou epˆgei to polu¸numo x9 +2x7 +3x3 +1. ii. Upˆrqei akèraioc b tètoioc ¸ste 7 ≡ b2 mod 31. . l ∈ N. 10. Na brejeÐ h paragontopoÐhsh tou x4 − 1 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn R. . n 0≤k<l≤n−1 18. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ R[x]|f (1) = 0} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x].126 2 DaktÔlioi 7. 11. ApodeÐxte ìti i. GiatÐ h apeikìnish R x → hmx ∈ R den eÐnai poluwnumik . kai ijk ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p ≥ 5. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh twn x4 + 2. C. x5 + 3x4 + 2x + 1 ∈ Z5 [x] se ginìmeno anag¸gwn. . 0<i<j<k<p . Poia eÐnai h paragontopoÐhsh tou x3 + 2x2 + x + 1 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. ApodeÐxte ìti S = {(x − 1)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x4 + x2 + 1 sto C an eÐnai gnwstì √ −1 + i 3 ìti mÐa rÐza tou eÐnai h .

EÐnai praktikìc katˆ th gn¸mh sac autìc o algìrijmoc. . i. (p − 2)2 ≡ 1 mod p. mporeÐte na breÐte ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 5 sto Z2 . ApodeÐxte ìti i. p−1 2 2 ≡ 1 mod p.4. DeÐxte ìti an deg f (x) > 1 kai to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z2 [x] tìte to f (x) èqei stajerì ìro to 1 kai èna perittì pl joc mh-mhdenik¸n suntelest¸n. KajorÐste ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 4 sto Z2 [x]. iii.2. . 19. ii. p pr¸toc. iv. . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc tètoioc ¸ste p ≡ 3 mod 4. ApodeÐxte ìti to x2 + x + 1 diaireÐ to (x + 1)n + xn + 1 sto C[x] an kai mìno an n ≡ 2. 4 mod 6. SuneqÐzontac thn prohgoÔmenh ergasÐa. 20. 22. iii. 12 32 52 . RÐzec PoluwnÔmwn Upìdeixh: Qrhsimopoi ste th sqèsh xp − x = p−1 i=0 (x 127 − i) ∈ Zp [x]. Na brejeÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou 98! me to 101 kai na deiqjeÐ ìti (50!)2 ≡ −1 mod 101. 23. b ∈ Z me p = a + b kai ab ≡ 1 mod p. ApodeÐxte ìti to x2 + 1 ∈ Zp [x]. Na brejeÐ h anˆlush tou f (x) = x4 − 2x3 − 2x + 4 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn Q. DeÐxte ìti to x − 1 diaireÐ to f (x) sto Z2 [x] an kai mìnon an to f (x) èqei ˆrtio pl joc mh mhdenik¸n suntelest¸n. ii. . R kai C. p−1 ! ≡ ±1 mod p. H ˆskhsh aut  aforˆ polu¸numa uperˆnw tou Z2 kai skiagrafeÐ èna algìrijmo pou prosdiorÐzei ta anˆgwga polu¸numa. 12 22 32 . 2 21. 24. eÐnai anˆgwgo an kai mìno an den upˆrqoun a. .

isìmorfoi. (Akrib c orismìc dÐnetai parakˆtw). Ac doÔme èna polÔ aplì parˆdeigma. MetaxÔ tou R kai C upˆrqei h 1 − 1 kai epÐ apeikìnish φ:R a b −b a → a + bi ∈ C. [1] antÐstoiqa. JewroÔme t¸ra to daktÔlio Z2 kai touc antÐstoiqouc pÐnakec: + [0] [1] [0] [0] [1] [1] [1] [0] · [0] [1] [0] [0] [0] [1] [0] [1] ParathroÔme ìti an stouc pr¸touc pÐnakec “metonomˆsoume” ta stoiqeÐa a kai b se [0]. tìte prokÔptoun oi pÐnakec gia ton Z2 . JewroÔme to uposÔnolo R tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b . Parˆdeigma 2. Autì shmaÐnei ìti oi prˆxeic sto R eÐnai ousiastikˆ Ðdiec me tic antÐstoiqec prˆxeic sto Z2 kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. ìpwc lème. sunìlwn pou eÐnai efodiasmèna me mÐa   perissìterec prˆxeic. Ac upologÐsoume tic eikìnec tou ajroÐsmatoc kai tou ginomènou dÔo pinˆkwn. To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n C = {a + bi|a. a. EÔkola apodeiknÔetai ìti to R wc proc th prìsjesh −b a kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai daktÔlioc (bl. Sunep¸c oi R kai Z2 èqoun tic Ðdiec idiìthtec wc daktÔlioi kai epomènwc den upˆrqei lìgoc diˆkris c touc.5 OmomorfismoÐ kai Ide¸dh OmomorfismoÐ daktulÐwn 'Ena apì ta pio basikˆ erwt mata pou sunantˆme sth melèth algebrik¸n susthmˆtwn (dhlad . ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi daktÔlioi) eÐnai na apofanjoÔme an dÔo apì autˆ eÐnai “Ðdia”. b ∈ R} me tic sun jeic prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc. Ac doÔme t¸ra èna ˆllo parˆdeigma. 'Estw to sÔnolo R = {a. .11 5). b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + a b a a b b b a · a b a a a b a b EÔkola elègqoume ìti to R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (to b).1. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai. b ∈ R.128 2 DaktÔlioi 2.

φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A.5. 1-1) ja onomˆzetai epimorfismìc (antÐstoiqa. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 'Eqoume 129 φ a b −b a + c d −d c =φ a+c b+d −(b + d) a + c = (a + c) + (b + d)i = (a + bi) + (a + d)i =φ kai a b −b a +φ c d −c d . b ∈ R isqÔoun φ(a + b) = φ(a) ⊕ φ(b) kai φ(a · b) = φ(a) ∗ φ(b) An epiplèon h φ eÐnai epÐ (antÐstoiqa. dhlad  apì th skopiˆ thc melèthc twn idiot twn twn prˆxewn twn R kai C. ·) kai (S. R). . ⊕. isìmorfoi.1 Orismìc.5. ìpwc lème. +. ∗) dÔo daktÔlioi.2. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai. 'Estw (R. den upˆrqei lìgoc diˆkrishc twn R kai C. C) kajorÐzontai pl rwc apì tic prˆxeic sto C (antÐstoiqa. 2. φ(A + B) = φ(A) + φ(B). sumperaÐnoume ìti oi prˆxeic sto R (antÐstoiqa. φ a b −b a c d −d c =φ ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd = (ac − bd) + (ad + bd)i = (a + bi)(c + di) =φ Dhlad  èqoume a b −b a φ c d −c d . Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. Epeid  h φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. an tautÐsoume ton pÐnaka A = a b me ton migadikì arijmì φ(A) = a + bi. B ∈ R. monomorfismìc). Apì th skopiˆ thc 'Algebrac. 'Enac omomorfismìc daktulÐwn onomˆzetai isomorfismìc an eÐnai 1-1 kai epÐ apeikìnish. tìte oi prˆxeic twn R kai −b a C eÐnai ousiastikˆ oi Ðdiec kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. Mia apeikìnish φ : R → S onomˆzetai omomorfismìc daktulÐwn an gia kˆje a.

2. oi apeikonÐseic pou meletˆme sthn 'Algebra eÐnai sun jwc tètoiec pou diathroÔn tic prˆxeic twn algebrik¸n susthmˆtwn.130 2 DaktÔlioi Sqìlio Blèpoume ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn “diathroÔn tic prˆxeic”. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. φ = a + bi ∈ C eÐnai ènac isomorfismìc ìpwc eÐdame pio pˆnw. 1) 'Estw R = a b −b a 5). Epeid  kˆje algebrikì sÔsthma eÐnai èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. ϕ(a) = [0] kai ϕ(b) = [1]. H apeikìnish ∈ M2 (R) o daktÔlioc tou ParadeÐgmatoc 2. UpenjumÐzoume ìti mia anˆlogh perÐptwsh èqoume sunant sei sth Grammik  'Algebra me tic grammikèc apeikonÐseic dianusmatik¸n q¸rwn. 4) H apeikìnish ϕ : C → C. r → 0S . h tautotik  apeikìnish R → R. . H apeikìnish.5. b} o daktÔlioc pou eÐdame sthn arq  aut c thc Paragrˆfou. Gia kˆje dÔo daktulÐouc R. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ ϕ((a + bi) + (c + di)) = ϕ((a + c) + (b + d)i) = (a + c) − (b + d)i = (a − bi) + (c − di) = ϕ(a + bi) + ϕ(c + di) kai ϕ((a + bi)(c + di)) = ϕ((ac − bd) + (ad + bc)i) = (ac − bd) − (ad + bc)i = (a − bi)(c − di) = ϕ(a + bi)ϕ(c + di). Ja doÔme parakˆtw ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “sugkrÐnoume” dÔo daktulÐouc kai eidikˆ oi isomorfismoÐ eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “tautÐzoume” dÔo daktulÐouc. ϕ : R → Z2 .11 a b −b a ϕ : R → C. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou onomˆzetai o tetrimmènoc omomorfismìc (  mhdenikìc omomorfismìc). eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn.2 ParadeÐgmata. r → r.1. ϕ(a + bi) = a − bi. 3) Gia kˆje daktÔlio R. S h apeikìnish R → S . 2) 'Estw R = {a.

eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn allˆ ìqi epimorfismoÐ. H apeikìnish ϕ : Z[ 2] → √ √ √ Z[ 2].2). a → a.Parˆgrafo 1. pr¸ta parathroÔme ìti an a. An b = 0. tìte a = 0. b ∈ Z. tìte √ 2 = −a/b ∈ Q. . 'Ara aut  eÐnai isomorfismìc. ìpwc sto prohgoÔmeno parˆdeigma. √ √ √ 5) 'Estw o daktÔlioc Z[ 2] = {a+b 2|a. √ Prˆgmati. Prˆgmati. b ∈ Z èqoume ϕ(a + b) = [a + b] = [a] + [b] = ϕ(a) + ϕ(b). 7) H apeikonÐseic Z → Q.5. pou eÐnai ˆtopo (bl. kai √ √ √ ϕ (a + b 2)(c + d 2) = ϕ(ac + 2bd + (ad + bc) 2) √ = ac + 2bd − (ad + bc) 2 √ √ = (a − b 2)(c − d 2) √ √ = ϕ(a − b 2)ϕ(c − d 2). èstw a + b 2 = 0. Gia na to doÔme autì. ParathroÔme ìti o ϕ den eÐnai monomorfismìc ìtan n = 0.2. b ∈ Z}. An b = 0. èqoume √ √ √ ϕ(a + b 2 + c + d 2) = ϕ(a + c + (b + d) 2) √ = a + c − (b + d) 2 √ √ = ϕ(a + b 2) + ϕ(c + d 2). afoÔ eÐnai epÐ kai gia kˆje a. 6) H apeikìnish ϕ : Z → Zn . kai Mn (Z) → Mn (Q). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. A → A. ϕ(a) = [a] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. ϕ(ab) = [ab] = [a][b] = ϕ(a)ϕ(b). ϕ(a+b 2) = a−b 2. Epiplèon o ϕ eÐnai 1 − 1. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 131 Epiplèon eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. Epomènwc √ √ √ √ ϕ(a + b 2) = ϕ(c + d 2) ⇒ a − b 2 = c − d 2 √ ⇒ a − c + (d − b) 2 = 0 ⇒ a − c = d − b = 0 √ √ ⇒ a = c kai b = d ⇒ a + b 2 = c + d 2. tìte √ a + b 2 = 0 ⇔ a = b = 0. Tèloc eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai epÐ kai katˆ sunèpeia eÐnai isomorfismìc.

R) twn apeikonÐsewn R → R. Tìte h ψ den eÐnai epÐ. . Tìte h ψ eÐnai epÐ.2. a 0 0 a → a 0 0 0 . Autì prokÔptei apì to Pìrisma 2. 'Estw c ∈ R. H apeikìnish R → M2 (Z). 'Estw R = R. 'Estw t¸ra R = Zp . R) o daktÔlioc twn sunart sewn R → R. EÔkola epalhjeÔetai ìti h r eÐnai ènac epimomorfismìc daktulÐwn (bl. 11) JewroÔme touc upodaktulÐouc tou M2 (Z). orÐzoume thn apeikìnish r : R[x] → R. h ekjetik  apeikìnish R a → ea ∈ R den eÐnai poluwnumik . H apeikìnish r onomˆzetai h ektÐmhsh sto r.6 4)).2. Gia kˆje r ∈ R. Efarmog  2. p pr¸toc. g ∈ R èqoume ϕ(f + g) = (f + g)(c) = f (c) + g(c) = ϕ(f ) + ϕ(g) kai ϕ(f g) = (f g)(c) = f (c)g(c) = ϕ(f )ϕ(g). Parat rhsh 2. eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai epimorfi- H apeikìnish R → S . Tìte h apeikìnish ϕ : R → R. R = kai a 0 0 a ∈ M2 (Z) a 0 0 a → S = a 0 0 0 smìc. eÐnai ènac isomorfismìc . giatÐ an f (x) ∈ Zp [x]. opìte ψ(f (x) + xp − x) = ψ(f (x)) + ψ(xp − x) = ψ(f (x)).6). Ac exetˆsoume an h ψ eÐnai 1 − 1   epÐ se orismènec peript¸seic.2.6 èpetai ìti h apeikìnish ψ : R[x] ¯ f (x) → f ∈ F (R. 9) Omomorfismìc ektÐmhshc. tìte ψ(f (x)) = ψ(f (x) + xp − x). Apì thn Parat rhsh 2. 'Omwc h ψ den eÐnai 1 − 1. 10) 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.) kai gia kˆje f. ϕ(f ) = f (c). JewroÔme to daktÔlio F (R. apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ψ(xp − x) = 0. R) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. a 0 0 0 ∈ M2 (Z) . O ψ eÐnai 1 − 1. gia parˆdeigma. Prˆgmati.4. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn.132 2 DaktÔlioi 8) 'Estw R = F (R.9. afoÔ eÐnai epÐ (giatÐ. f (x) → f (r). (Bl. afoÔ.

gia kˆje jetikì akèraio n kai a ∈ R. an ∈ R. gia kˆje m ∈ Z kai a ∈ R • ϕ(an ) = ϕ(a)n . gia kˆje a1 . èstw B mÐa diatetagmènh bˆsh tou V . V ). V ) → Mn (R). . H apeikìnish aut  eÐnai 1 − 1 kai epÐ. kai S → Z. . Prˆgmati. . Ac doÔme t¸ra merikèc aplèc idiìthtec twn omomorfism¸n. . dhlad  ϕ(0R ) + ϕ(0R ) = ϕ(0R ) kai epomènwc ϕ(0R ) = 0S lìgw tou nìmou thc diagraf c. gia kˆje a1 . a 0 → (a. a 0 0 0 → a eÐnai isomorfismoÐ daktulÐwn.2. gia thn pr¸th sqèsh parathroÔme ìti 0R + 0R = 0R kai ˆra ϕ(0R + 0R ) = ϕ(0R ). 12) 'Estw R = a 0 ∈ M2 (Z) . Prˆgmati. . . . 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. ϕ(an ). kai isqÔoun oi idiìthtec [f + g]B = [f ]B + [g]B [f ◦ g]B = [f ]B [g]B gia kˆje f. opìte eÐnai ènac isomorfismìc. n ≥ 1 • ϕ(ma) = mϕ(a). Gia th deÔterh sqèsh èqoume 0S = ϕ(0R ) = . pou sumbolÐzoume me [f ]B . an ∈ R. (Bl. EpÐshc oi apeikonÐseic R → Z. 0 b 13) 'Estw V ènac peperasmènhc diˆstashc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc kai èstw n h diˆstas  tou. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn L(V. EÔkola apodeÐknÔetai ìti o R eÐ0 b nai ènac upodaktÔlioc tou M2 (Z) kai ìti h apeikìnish R → Z × Z. V ) antistoiqeÐ ènac n × n pragmatikìc pÐnakac. g ∈ L(V. b) eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti se kˆje f ∈ L(V. . . f → [f ]B . n ≥ 1 • ϕ(a1 . . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh daktulÐwn. 133 a 0 0 a → a.5. . [4]). . an ) = ϕ(a1 ) . Tìte isqÔoun ta parakˆtw: • ϕ(0R ) = 0S • ϕ(−a) = −ϕ(a) gia kˆje a ∈ R • ϕ(a1 + · · · + an ) = ϕ(a1 ) + · · · + ϕ(an ). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. V ) → Mn (R). Sunep¸c h apeikìnish L(V.

EpishmaÐnoume ìti aut  eÐnai periori- . Epeid  ta sÔnola Zmn kai Zm × Zn èqoun to Ðdio peperasmèno pl joc stoiqeÐwn kai h ψ : Zmn → Zm × Zn eÐnai 1 − 1. ψ([e]mn ) = ψ(e[1]mn ) = eψ([1mn ]) = 0Zm ×Zn = ψ([0]mn ). [a]mn → ([a]m . H ψ eÐnai ènac omomorfismìc afoÔ ψ([a]mn +[b]mn ) = ψ([a+b]mn ) = ([a+b]m . 'Estw ([a]m . n) = 1. Parathr seic 1) H apeikìnish ψ : Zmn → Zm × Zn sthn prohgoÔmenh Efarmog  eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc m. tìte kai o S perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai epiplèon èqoume ϕ(1R ) = 1S . [b]n ). Oi epìmenec dÔo sqèseic apodeiknÔontai eÔkola me epagwg  sto n. Ja fjˆsoume se ˆtopo. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn → Zm × Zn an kai mìno an µκδ(m. Telikˆ h ψ eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. an x = ([a]m . kai ìmoia ψ([a]mn [b]mn ) = ψ([a]mn )ψ([b]mn ). [a+b]n ) = ([a]m . opìte ϕ(−a) = −ϕ(a) pˆli lìgw tou nìmou thc diagraf c. An oi R kai S perièqoun monadiaÐa stoiqeÐa. n) = 1 qrhsimopoi jhke gia na apodeÐxoume ìti h ψ eÐnai 1 − 1. n → (n. [b]n ) = ψ([a]mn )+ψ([b]mn ). Prˆgmati. Prˆgmati. n dÔo jetikoÐ akèraioi. [a]n ). afoÔ h ψ eÐnai 1 − 1 kai [e]mn = [0]mn . den eÐnai aparaÐthto na isqÔei ϕ(1R ) = 1S . JewroÔme thn antistoiqÐa Efarmog  ψ : Zmn → Zm × Zn . 'Estw m.134 2 DaktÔlioi ϕ(a + (−a)) = ϕ(a) + ϕ(−a). n) > 1 kai ψ : Zmn → Zm × Zn ènac isomorfismìc daktulÐwn. n). Qreiazìmaste mÐa parat rhsh: An k ∈ Z eÐnai èna koinì pollaplˆsio twn m. An ìmwc o ϕ eÐnai epimorfismìc kai o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. èstw ìti µκδ(m. an r ∈ R tìte ϕ(r) = ϕ(r1R ) = ϕ(r)ϕ(1R ) kai ìmoia ϕ(r) = ϕ(1R )ϕ(r). 2) UpenjumÐzoume ìti sthn apìdeixh thc Prìtashc 1. [a]n ) = ([b]m . Epeid  d > 1. 'Ara [a]mn = [b]mn kai h φ eÐnai 1 − 1. n tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ Zm × Zn èqoume kx = 0Zm ×Zn . 0). 'Omwc ψ([e]mn ) = ψ([0]mn ). sumperaÐnoume ìti to ϕ(1R ) eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo tou S . n) = 1. sumperaÐnoume ìti h ψ eÐnai kai epÐ.1 eÐqame jewr sei mia apeikìnish U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). [a]n )+ ([b]m . Prˆgmati. n) = 1. [0]n ). ìpwc faÐnetai sto parˆdeigma Z → Z × Z.) kai ˆra [e]mn = [0]mn . Autì eÐnai ˆtopo. [kb]n ) = ([0]m . Tìte m|a−b kai n|a−b. Epeid  h ϕ eÐnai epÐ. tìte kx = ([ka]m . èqoume e < mn (afoÔ mn = de ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. n. [b]n ). Prˆgmati. Ja deÐxoume t¸ra ìti h ψ eÐnai 1 − 1.2. 'Estw t¸ra e = κπ(m. 'Estw t¸ra ìti d = µκδ(m. H upìjesh µκδ(m.6. EÔkola apodeiknÔetai ìti aut  eÐnai mia apeikìnish. Oi teleutaÐec dÔo sqèseic prokÔptoun ˆmesa apì tic prohgoÔmenec. èqoume mn|a−b. Epeid  µκδ(m.

5.5. Sqìlio TonÐsame prohgoumènwc ìti sthn 'Algebra isìmorfoi daktÔlioi jewroÔntai “Ðdioi”. isìmorfoc me to S kai ja grˆfoume R ∼ S . opìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish ϕ−1 : S → R. = 2) 'Estw ìti upˆrqoun isomorfismoÐ daktulÐwn R ∼ S kai S ∼ T . Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma me poio trìpo mporoÔme na apofanjoÔme an dÔo daktÔlioi R. 'Estw s1 . Tìte upˆrqei = ènac isomorfismìc daktulÐwn S ∼ R. Qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh Efarmog  kai epagwg  sto r mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi daktÔlioi Zn kai Zpn1 × · · · × Zpnr r 1 eÐnai isìmorfoi. Tìte = = upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ T . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh smìc thc ψ sto U (Zmn ). kai ϕ−1 (s1 s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 )ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 r2 )) = r1 r2 = ϕ−1 (s1 )ϕ−1 (s2 ). 2. r2 ∈ R me si = ϕ(ri ). EÔkola diapist¸noume ìti kai h ϕ−1 eÐnai isomorfismìc daktulÐwn: Prˆgmati h ϕ−1 eÐnai 1-1 kai epÐ. 1) 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. . = Apìdeixh. pnr h anˆlus  tou se r 1 ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn. ja lème ìti o R eÐnai 2.2. = An upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . 1) 'Estw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ S . 135 'Estw n > 1 ènac jetikìc akèraioc kai n = pn1 . 2) Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti h sÔnjesh dÔo isomorfism¸n eÐnai isomorfismìc. H apeikìnish ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. Tìte upˆrqoun r1 .3 Prìtash. kai èqoume ϕ−1 (s) = r an kai mìno an s = ϕ(r). S eÐnai   den eÐnai isìmorfoi. Epomènwc ϕ−1 (s1 + s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 ) + ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 + r2 )) = r1 + r2 = ϕ−1 (s1 ) + ϕ−1 (s2 ). ArkeÐ na deÐxoume ìti aut  eÐnai omomorfismìc. s2 ∈ S . Isìmorfoi daktÔlioi èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn. allˆ kai pollèc ˆllec . Af noume thn apìdeixh san ˆskhsh. . i = 1.

= √ √ √ Sunep¸c. an ènac apì dÔo isìmorfouc daktulÐouc eÐnai metajetikìc (s¸ma. √ √ √ √ 2. Gia parˆdeigma. ϕ( 2) = ± 2 . akeraÐa perioq ) tìte kai o ˆlloc eÐnai metajetikìc (antÐstoiqa. s¸ma. o Z[ 2] den èqei mhdenodiairètec afoÔ eÐnai upodaktÔlioc enìc s¸matoc. tìte èqoume (ϕ( 2)) = ϕ(( 2)2 ) = ϕ(2) = ϕ(1 + 1)√ 2ϕ(1) = 2. gia parˆdeigma. b ∈ Z . den eÐnai pˆnta profanèc poia idiìthta prèpei na exetˆsoume sthn prospˆjeia apìdeixhc ìti dÔo daktÔlioi den eÐnai isìmorfoi. Gia parˆdeigma. b ∈ Z} √ Z} den eÐnai isìmorfoi. Sto pr¸to parˆdeigma qrhsimopoi same to gegonìc ìti h exÐswsh x2 = −1 den èqei lÔsh sto R kai sto deÔtero ìti h exÐswsh x2 = 2 √ den èqei lÔsh sto Z[ 3]. eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish a + b 2 → 2b a √ eÐnai ènac isomorfismìc. C den eÐnai isìmorfoi giatÐ an ϕ : C → R eÐnai ènac isomorfismìc èqoume −1 = −ϕ(1) = ϕ(−1) = ϕ(i2 ) = (ϕ(i))2 pou eÐnai ˆtopo. Oi R. EpÐshc oi Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. oi Z kai Q den eÐnai isìmorfoi (an kai èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn wc ˆpeira arijm sima sÔnola) afoÔ o Z den eÐnai s¸ma. 2 2 2 2 2 −2 −2 2 = 0 0 0 0 . ParadeÐgmata 1. Z[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. √ 3. b ∈ Z . Sunep¸c an apì dÔo daktulÐouc mìno o ènac èqei kˆpoia apì tic prohgoÔmenec idiìthtec sumperaÐnoume ìti autoÐ den eÐnai isìmorfoi.136 2 DaktÔlioi koinèc idiìthtec.). Allˆ to ± 2 den an kei sto Z[ 3] (giatÐ. Ac doÔme merikˆ aplˆ paradeÐgmata. giatÐ an ϕ √Z[ 2] → Z[ 3] eÐnai ènac isomorfi: √ 2 smìc. 2b a √ Prˆgmati. 'Omwc o daktÔlioc Z[ 2] den eÐnai isìmorfoc me ton a 2b R= |a. √ a b Prˆgmati. 'Allec idiìthtec pou diathroÔntai apì isomorfismoÔc upˆrqoun sthn 'Askhsh 1. akeraÐa perioq ). 'Omwc. . afoÔ ϕ(i) ∈ R. en¸ o R èqei afoÔ. O daktÔlioc Z[ 2] eÐnai isìmorfoc me ton a b 2b a |a. b ∈√ .

ϕ(h(x)) eÐnai monikˆ kai ˜ ˜ deg ϕ(g(x)) = deg g(x). 3.2 6) kai 9). Prˆgmati.2. 'Estw f (x) ∈ Z[x] èna monikì polu¸numo.5. Tìte ta ϕ(g(x)). ϕ(rm xm + · · · + r0 ) = ϕ(rm )xm + · · · + ϕ(r0 ) ˜ ˜ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . MporoÔme na upojèsoume ìti ta g(x). g(x) ∈ R[x]. Sunep¸c gia autìn ton m to krit rio den mporeÐ na efarmosteÐ. h(x) ∈ Z[x] me f (x) = g(x)h(x). ShmeÐwsh An epilègame m = 5. . èstw m = 3. Tìte h apeikìnish ϕ : R[x] → S[x]. èstw ìti upˆrqoun jetikoÔ bajmoÔ polu¸numa g(x). Tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x] an upˆrqei m > 0 tètoio ¸ste to ϕ(f (x)) eÐnai anˆgwgo sto ˜ Zm [x]. H ϕ onomˆzetai h epèktash thc ϕ sto R[x] ˜ 2. deg ϕ(h(x)) = deg h(x). OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 137 An R. Efarmog  ('Ena krit rio gia anˆgwga polu¸numa) 1. To f (x) = x3 + 10x2 + 30x − 1027 ∈ Z[x] eÐnai anˆgwgo. Tìte ϕ(f (x)) = x3 + x2 − 1. ˜ Prˆgmati. h(x) eÐnai monikˆ. tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . S eÐnai daktÔlioi ja lème ìti o S eÐnai omomorfik  eikìna tou R an upˆrqei ènac epimorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . Epeid  to ϕ(f (x)) ˜ ˜ ˜ ˜ eÐnai anˆgwgo katal goume se ˆtopo. ParathroÔme ˜ ìti sto Z3 . thn 3. Prˆgmati. Apì to 2 èpetai ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x]. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. to x3 + x2 − 1 den èqei rÐza kai epeid  o bajmìc tou eÐnai 3 sumperaÐnoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x]. Gia parˆdeigma o Zm eÐnai omomorfik  eikìna tou Z kai o R eÐnai omomorfik  eikìna tou R[x] (bl antÐstoiqa ta ParadeÐgmata 2. ìpou ϕ : Z[x] → Zm [x] eÐnai h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm sto Z[x]. tìte to ϕ(f (x)) = x3 − 2 den eÐnai ˜ anˆgwgo sto Z5 [x] afoÔ èqei mia rÐza sto Z5 . me eÔkolouc upologismoÔc epalhjeÔetai ìti ϕ(f (x) + g(x)) = ϕ(f (x)) + ϕ(g(x)) kai ˜ ˜ ˜ ϕ(f (x)g(x)) = ϕ(f (x))ϕ(g(x)) ˜ ˜ ˜ gia kˆje f (x).5. ˜ ˜ Apì to 1 èqoume epÐshc ìti ϕ(f (x)) = ϕ(g(x))ϕ(h(x)).

opìte ab ∈ ker ϕ. o Z. 'Omwc eÐnai dunatìn oi R. o daktÔlioc Z × M2 (Z) den eÐnai metajetikìc. m ∈ N.1. o pur nac tou omomorfismoÔ Z → Zm . 'Eqoume ϕ(a − b) = ϕ(a) − ϕ(b) = 0S − 0S = 0S . allˆ mÐa omomorfik  eikìna tou. O pur nac tou omomorfismoÔ Z[x] → Z. a → [a]. eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun stajerì ìro Ðso me mhdèn. Gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. OrÐzoume to uposÔnolo tou R ker ϕ = {r ∈ R|ϕ(r) = 0S }. opìte a − b ∈ ker ϕ. Prˆgmati. H apìdeixh gia thn Imϕ eÐnai parìmoia.138 2 DaktÔlioi Sqìlio 'Estw ìti o daktÔlioc S eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. b ∈ ker ϕ. ParadeÐgmata 1. a b [a] [b] [0] [0] 'Eqoume ker ϕ = ∈ M2 (Z) = = c d [c] [d] [0] [0] ma mb a . èstw a. To ker ϕ onomˆzetai o pur nac thc ϕ kai to Imϕ h eikìna thc ϕ. an o R eÐnai metajetikìc. S èqoun kˆpoiec koinèc idiìthtec. Pio genikˆ. Tìte oi R. H apeikìnish ϕ : M2 (Z) → M2 (Zm ). f (x) → f (0). Gia parˆdeigma. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. O ker ϕ eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai h Imϕ ènac upodaktÔlioc tou S . S na diafèroun ousiastikˆ. ϕ(ab) = ϕ(a)ϕ(b) = 0S 0S = 0S . 'Allec tètoiec idiìthtec upˆrqoun sthn 'Askhsh 2. d ∈ Z = M2 (mZ). Se kˆje omomorfismì daktulÐwn ja antistoiqÐsoume t¸ra dÔo ˆllouc daktulÐouc. tìte kai o S eÐnai metajetikìc. eÐnai to mZ. ìpou ϕ a b c d = [a] [b] [c] [d] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. c . Apì thn Prìtash 2. EpÐshc. Prˆgmati.10 èpetai ìti o ker ϕ eÐnai upodaktÔlioc tou R. èstw ψ : mc md . kai to uposÔnolo tou S Imϕ = {ϕ(r)|r ∈ R}. o Z den eÐnai s¸ma allˆ h omomorfik  tou eikìna Zp (p pr¸toc) eÐnai. ParathroÔme ìti autˆ eÐnai mh kenˆ. EpÐshc. b . Sunep¸c an mÐa omomorfik  eikìna tou R den eÐnai metajetikìc daktÔlioc. eÐnai. tìte kai o R den eÐnai metajetikìc. apì th sqèsh ϕ(0R ) = 0S èpetai ìti 0R ∈ ker ϕ kai 0S ∈ Imϕ. en¸ h eikìna eÐnai to Z.

4.3 1)). Tìte ker ϕ = {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]|m|ai ˜ gia kˆje i}. . Prˆgmati. Sunep¸c ker a = I . [b]) ∈ Z × Zm }.5. 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a ∈ R. 3. 'Ara f (x) ∈ I kai ker a ⊆ I . Tìte f (a) = 0 kai epomènwc x − a|f (x) (ShmeÐwsh 2. 'Estw ϕ : Z[x] → Zm [x]. h sqèsh I ⊆ ker a eÐnai profan c.2 9)) a : R[x] → R.5. 5. Tìte h apekìnish ϕ : Mn (R) → Mn (S). èqoume ψ(ϕ(r)) = 0 gia kˆje r ∈ R an kai mìno an ϕ(r) ∈ ker ψ gia kˆje r ∈ R. 2. 'Estw ϕ : R → S kai ψ : S → T dÔo omomorfismoÐ daktulÐwn.2. f (x) → f (a) eÐnai to sÔnolo I = {(x − a)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. 4. Pio genikˆ. 'Eqoume ta ex c • O omomorfismìc ψ ◦ϕ eÐnai tetrimmènoc an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ • ker ϕ ⊆ ker(ψ ◦ ϕ) • Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . Kaj¸c (ψ ◦ ϕ)(r) = ψ(ϕ(r)) ∈ Imψ . H eikìna tou omomorfismoÔ autoÔ eÐnai to sÔnolo {(0. h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm . (a. m ∈ N. tìte ψ(ϕ(r)) = ψ(0S ) = 0T kai ˆra r ∈ ker(ψ ◦ ϕ). a → [a]. An ϕ(r) = 0S . an ϕ : R → S eÐnai ènac omomorfismìc metaxÔ dÔo daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 139 R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati. b ∈ Z}. dhlad  an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ . Parˆdeigma 2. [b]) eÐnai to sÔnolo Z×mZ = {(a. 'Estw f (x) ∈ ker a . O pur nac tou omomorfismoÔ ektÐmhshc (bl. gia kˆje r ∈ R. b) → (0. O pur nac tou omomorfismoÔ Z × Z → Z × Zm . tìte gia ton pur na thc epèktashc ϕ : R[x] → S[x] èqoume ker ϕ = ˜ ˜ {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]|ai ∈ ker ϕ gia kˆje i}. (aij ) → (ψ(aij )) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn me ker ϕ = {(aij ) ∈ Mn (R)|aij ∈ ker ψ} = Mn (ker ψ). mb) ∈ Z×Z|a. èqoume Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . Tìte h sÔnjesh ψ ◦ ϕ : R → T eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn.

4. O ψ den eÐnai monomorfismìc. f (1)) eÐnai ènac omomorfismìc.4 Prìtash. Mˆlista o ϕ eÐnai isomorfismìc. (a. Apì thn teleutaÐa sqèsh èqoume ϕ(r) − ϕ(r ) = 0S . H apeikìnish 2 DaktÔlioi ϕ : Q[x] → Q × Q. eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. ϕ(ra) = ϕ(r)ϕ(a) = ϕ(r)0S = 0S .140 6. dhlad  ϕ(r − r ) = 0S . 0). giatÐ dojèntoc tou (a. Prˆgmati. b) → (b. Gia ton lìgo autì dÐnoume ton ex c orismì. b) ∈ Q × Q èqoume ϕ((b − a)x + a) = (a. b). Gia ton ψ èqoume ker ψ = {(0. Tìte ϕ(r) = 0S = ϕ(0R ) kai. Sunep¸c ker ϕ = {0R }. Mia ˆllh idiìthta tou ker ϕ eÐnai ìti Ide¸dh r ∈ R kai a ∈ ker ϕ ⇒ ra ∈ ker ϕ kai ar ∈ ker ϕ. f (x) → (f (0). opìte ra ∈ ker ϕ. b) ∈ Z×Z} = {0}×Z. (a. Tìte o ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an ker ϕ = {0R }. paÐrnoume r = 0R . Apìdeixh. Oi upodaktÔlioi tou R pou èqoun thn prohgoÔmenh idiìthta paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth tou R. 2. ìpwc ja diapist¸soume sthn epìmenh Parˆgrafo. ψ : Z × Z → Z × Z. Gia ton pur na èqoume ker ϕ = {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = f (1) = 0} = {f (x) ∈ Q[x]|x|f (x) kai x − 1|f (x)} (Je¸rhma 2. Parˆdeigma Oi apeikonÐseic ϕ : Z × Z → Z × Z. AntÐstrofa.11 2)) = {x(x − 1)g(x)|g(x) ∈ Q[x]}. epeid  h apeikìnish ϕ eÐnai 1-1. opìte r = r .5. Ja doÔme sth sunèqeia ìti o pur nac èqei endiafèrousec idiìthtec. Mia apì tic idiìthtec tou pur na enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai ìti autìc eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. 'Eqoume ker ϕ = {(0. . ìpwc eÐdame prin. b) → (a. SÔmfwna me thn epìmenh prìtash o ker ϕ kajorÐzei to an o ϕ eÐnai monomorfismìc. 'Estw ìti o ϕ eÐnai monomorfismìc kai r ∈ ker ϕ. èstw ker ϕ = {0R } kai ϕ(r) = ϕ(r ). IsqÔei Imϕ = Q×Q. 'Omoia èqoume ar ∈ ker ϕ. 0)} kai sunep¸c o ϕ eÐnai monomorfismìc. a).1) = {f (x) ∈ Q[x]|x(x − 1)|f (x)} (Parˆdeigma 2. Sunep¸c r − r ∈ ker ϕ = {0R }.3.

kˆje ide¸dec tou Z eÐnai thc morf c nZ (bl. To {ra ∈ R|r ∈ R} onomˆzetai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai sumbolÐzetai suqnˆ me < a >. Gia parˆdeigma. y) = c.2. To nZ eÐnai èna ide¸dec tou Z. Prˆgmati.1.5.6 ParadeÐgmata. y) = cx   f (x. Den isqÔei to antÐstrofo. 2. c ∈ C − {0}. èstw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a ∈ R. y]. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ y ∈ I . y) >. y) gia kˆpoio g(x. To I = {[0]. I eÐnai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to [2]. 'Ara f (x.5. giatÐ diaforetikˆ ja eÐqame 1/2 = (1/2)1 ∈ Z. a ∈ I ⇒ ra ∈ I kai ar ∈ I . tìte ra − sa = (r − s)a ∈ I kai t(ra) = (tr)a ∈ I . Prˆgmati. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai upodaktÔlioc tou R. [4]. 6.2 8). y) ∈ C[x. EpÐshc a = 1 a ∈ I . GenikeÔontac lÐgo to prohgoÔmeno parˆdeigma. 2. 3. Mˆlista.10. To ide¸dec I tou C[x.5. èqoume < n >= nZ. Gia R = Z kai a = n. Mˆlista. . y)f (x. b ∈ I ⇒ a − b ∈ I . [8]} sto Z10 eÐnai èna ide¸dec. [2]. 'Estw R = F (R. [6].5 Orismìc. ParathroÔme ìti sto parˆdeigma autì èqoume I =< [2] >=< [4] >=< [6] >=< [8] >. 1. 5. Prˆgmati. an ra. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro den eÐnai kÔrio. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 141 2. 4. Epeid  x ∈ I èqoume x = g(x. Parat rhsh SugkrÐnontac ton prohgoÔmeno Orismì me thn Prìtash 2. To sÔnolo I = {f ∈ R|f (c) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R. 'Estw R ènac daktÔlioc. o upodaktÔlioc Z tou Q den eÐnai ide¸dec tou Q. dhlad  I =< [2] >. to I eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ tou ParadeÐgmatoc 2.5). 'Askhsh 2. 'Ena mh kenì uposÔnolo I tou R onomˆzetai ide¸dec tou R an isqÔoun oi idiìthtec • a. sa ∈ I kai t ∈ R.1. R) kai c ∈ R. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R.5. èstw I =< f (x. Tìte to sÔnolo {ra ∈ R|r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to a. Ide¸dh tou daktulÐou R eÐnai to Ðdio to R kai to sÔnolo {0R } pou onomˆzetai mhdenikì ide¸dec. • r ∈ R.

IsqÔei I = ker r . Parˆdeigma 'Estw F èna s¸ma kai R = M2 (F ).5. Tìte to sÔnolo I = {f (x) ∈ R[x]|f (r) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R[x]. 2. opìte R = I . ìpou to F eÐnai s¸ma. eÐnai o omomorfismoc ektÐmhshc tou ParadeÐgmatoc 2. ∈ I kai ∈ I. Apì to 2 kai thn Prìtash 2. 'Ara gia to tuqaÐo r ∈ R èqoume r = 1r ∈ I . 1. ParathroÔme ìti an to I perièqei èna antistrèyimo stoiqeÐo u tìte I = R. b .142 2 DaktÔlioi 7.3 1). Thn idiìthta aut  mporeÐ na èqei ènac daktÔlioc pou den eÐnai s¸ma.). 3. ìpwc gia parˆdeigma o daktÔlioc twn quaternions H (giatÐ.4 sumperaÐnoume ìti kˆje omomorfismìc daktulÐwn F → S . Ja deÐxoume ìti den upˆrqoun ˆlla ide¸dh tou R ektìc apì to mhdenikì kai to R. R ⊆ I .2 9). . Sto daktÔlio R = a b 0 a a. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw I èna ide¸dec tou R.5. 2. To I eÐnai ide¸dec giatÐ gia kˆje b.7 Parathr seic. Sunep¸c. s ∈ R 0 b 0 0 r s 0 r 0 b 0 0 − 0 b 0 0 0 b 0 0 r s 0 r = = = 0 b−b 0 0 0 rb 0 0 0 br 0 0 ∈ I.4. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq . Autì èpetai apì th ShmeÐwsh 2. Pur nac omomorfismoÔ ektÐmhshc 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai r ∈ R. Prˆgmati. tìte 1 = uν ∈ I . Apì to 1 blèpoume ìti ta mìna ide¸dh enìc s¸matoc F eÐnai to Ðdio to F kai to mhdenikì ide¸dec. èqoume I = ker r =< x − r >.5. 'Allo parˆdeigma dÐnetai amèswc parakˆtw. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to x − r. f (x) → f (r). b ∈ R jewroÔme to uposÔnolo I = 0 b 0 0 èqoume b ∈ R . 8. an uν = νu = 1 me ν ∈ R. ìpou r : R[x] → R. r. eÐnai mhdenikìc   monomorfismìc.

gia kˆje x ∈ F. gia kˆje y ∈ F ∈ I. gia kˆje w ∈ F Epeid  kˆje stoiqeÐo tou M2 (F ) eÐnai thc morf c x y z w = x 0 0 0 + 0 y 0 0 + 0 0 z 0 + 0 0 0 w . èqoume M2 (F ) ⊆ I . ∈ I. 'Ara M2 (F ) = I . c. Epomènwc xa−1 0 0 0 x 0 0 0 a 0 0 0 ∈ I. sth jèsh (1. Epeid  to I eÐnai ide¸dec èqoume c d 1 0 0 0 dhlad  a b c d a 0 0 0 1 0 0 0 ∈ I. H genik  perÐptwsh anˆgetai se aut . Apì th sqèsh aut  kai to gegonìc ìti to I eÐnai ide¸dec sumperaÐnoume ìti 0 y 0 0 0 0 z 0 0 0 0 w = = = y 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 0 z 0 0 0 w 0 0 0 ∈ I. Tìte upˆrqei mh mhdenikìc pÐnakac a b ∈ I . Oi aploÐ daktÔlioi eÐnai shmantikoÐ sth jewrÐa daktulÐwn kai èqoun spoudaÐec efarmogèc sth jewrÐa twn peperasmènwn omˆdwn. 'Estw ìti a = 0.2. giatÐ an èna apì ta a.5. B ∈ M2 (F ). OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 143 'Estw I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. b. d eÐnai mh mhdenikì. 1) tou pÐnaka A c d ShmeÐwsh 'Enac daktÔlioc pou den èqei ˆlla ide¸dh ektìc apì ton eautì tou kai to mhdenikì lègetai aplìc. gia kˆje z ∈ F 0 1 0 0 ∈ I. tìte upˆrqoun pÐnakec A. gia kˆje x ∈ F dhlad  ∈ I. . ApodeÐxame ton isqurismì mac sthn perÐptwsh pou a = 0. tètoioi ¸ste to stoiqeÐo autì na brÐsketai a b B ∈ I.

to 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z ('Askhsh 7). b ∈ J} den eÐnai ide¸dec. J =< x3 > + < x4 >.). / IsqÔei ìti {ab ∈ R|a ∈ I. Tìte a = a + 0R ∈ I + J . Parathr seic 1. b ∈ J} ⊆ IJ . 2. afoÔ a − c ∈ I kai b − d ∈ J . J ide¸dh enìc daktulÐou R.144 2 DaktÔlioi Kataskeu  idewd¸n Ja doÔme ed¸ ìti apì dedomèna ide¸dh enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ˆlla ide¸dh. I =< x1 > + < x2 >. Gia kˆje a ∈ I kai b ∈ J èqoume ab ∈ I kai ab ∈ J giatÐ ta I kai J eÐnai ide¸dh. èstw R = Q[x1 . Tìte x1 x3 + x2 x4 ∈ IJ allˆ x1 x3 + x2 x4 ∈ {ab ∈ R|a ∈ I. 'Estw r ∈ R. . c ∈ I kai b. b ∈ J} (giatÐ. b ∈ J} IJ = {a1 b1 + · · · + an bn ∈ R|ai ∈ I. x4 ]. Tìte ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R • I ∩J • I +J • IJ . c + d ∈ I + J . 'Estw a ∈ I . x3 . 'Ara IJ ⊆ I ∩ J . Sunep¸c to I + J eÐnai ide¸dec tou R. n ≥ 1}. Gia parˆdeigma. J ide¸dh tou R. J ⊆ I + J . J ⊆ I + J kai IJ ⊆ I ∩ J . a + b ∈ I + J . EpÐshc r(a + b) = ra + rb ∈ I + J .8 Prìtash.5. b ∈ J} den eÐnai genikˆ Ðso me to IJ . 'Estw I . Tìte to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. OrÐzoume ta uposÔnola tou R I + J = {a + b ∈ R|a ∈ I. Gia parˆdeigma. 2. EÐnai dunatì h ènwsh idewd¸n na mhn eÐnai ide¸dec. 'Ara I ⊆ I + J . 'Estw I kai J uposÔnola enìc daktulÐou R. 'Omoia èqoume (a + b)r = ar + br ∈ I + J . d ∈ J . Tìte èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I + J . 'Estw R ènac daktÔlioc kai I . x2 . afoÔ ra ∈ I kai rb ∈ J . To parˆdeigma autì deÐqnei ìti genikˆ to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. Apìdeixh. To sÔnolo I + J eÐnai mh kenì afoÔ 0R = 0R + 0R ∈ I + J . Oi apodeÐxeic gia ta ˆlla sÔnola eÐnai anˆlogec kai af nontai san ask seic. SumperaÐnoume ìti a1 b1 + · · · + an bn ∈ I ∩ J gia kˆje ai ∈ I kai bj ∈ J . bi ∈ J. 'Omoia. Epiplèon èqoume I ⊆ I + J . ìpou a. Ja apodeÐxoume ìti to I + J eÐnai ide¸dec tou R.

. Sthn perÐptwsh pou to X eÐnai peperasmèno. pou perièqei to X . Gia parˆdeigma. an >. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 145 3. Prˆgmati. an }. ja qrhsimopoioÔme to sumbolismì < X >=< a1 . . 2 > eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn sto Z[x] pou èqoun ˆrtio stajerì ìro (giatÐ. 2} tìte to < x. ai ∈ X. EÐnai fanerì ìti to J perièqetai se kˆje tètoio I . SÔmfwna me thn epìmenh Prìtash. To ide¸dec autì sumbolÐzetai me < X >.tìte èqoume parast sei me < a > dÔo endeqomènwc diaforetikˆ prˆgmata.5. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai thn tom  ìlwn twn idewd¸n pou perièqoun to a. EÔkola apodeiknÔetai ìti h tom  opoioud pote pl jouc idewd¸n enìc daktulÐou R eÐnai èna ide¸dec tou R. . m ≥ 1}. Qrhsimopoi¸ntac th metajetikìthta tou R. . . 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo enìc metajetikoÔ daktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo.   ìti to X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tou I . Tìte < X >= {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. x3 − 1 > .5. I⊇X Parˆdeigma. 2. H parakˆtw Prìtash dÐnei mÐa qr simh perigraf  tou < X > ìtan o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. EpishmaÐnoume ìti an to a eÐnai èna stoiqeÐo enìc metajetikoÔ daktulÐou pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Sunep¸c to J eÐnai èna apì ta I . èstw X = {a1 . sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Parat rhsh. ja lème ìti to I parˆgetai apì to X . Sthn perÐptwsh pou gia èna ide¸dec I èqoume I =< X >. H tom  ìlwn twn idewd¸n tou R pou perièqoun to X eÐnai èna ide¸dec tou R. xy 2 − 1 > J =< x − y.). eÔkola apodeiknÔetai ìti to J eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to X . Ja deÐxoume ìti I = J . 'Ara J ⊆< X >. ai ∈ X. Sto daktÔlio Q[x.2. autˆ sumpÐptoun. y] jewroÔme ta ide¸dh I =< x2 y − 1. an R = Z[x] kai X = {x. 'Eqoume < X >= I . . ìpou to I diatrèqei ta ide¸dh tou R pou perièqoun to X . apì tic sqèseic x − y = y(x2 y − 1) − x(xy 2 − 1) (1) . 'Estw J = {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. . 'Ara < X >⊆ J . . m ≥ 1} Apìdeixh. 'Estw R ènac daktÔlioc kai èstw X èna mh kenì uposÔnolo tou R.9 Prìtash.

'Askhsh 11). diairoÔme ta x2 y − 1.kai ìqi me polÔplokouc algebrikoÔc upologismoÔc”. H Emmy Noether (1882-1935) ergˆsthke kurÐwc sth Majhmatik  Fusik  kai sthn 'Algebra me idiaÐterh èmfash sth jewrÐa daktulÐwn. ShmeÐwsh PolloÐ metajetikoÐ daktÔlioi R pou emfanÐzontai sthn 'Algebra èqoun thn idiìthta ìti gia kˆje ide¸dec I tou R upˆrqei peperasmèno uposÔnolo X tou I tètoio ¸ste < X >= I . DaktÔlioi thc Noether eÐnai. xy 2 − 1 me to y − x sto (Q[x])[y]. SÔmfwna me ton Alexandroff “H Emmy Noether mac dÐdaxe na skeptìmaste me pio aplì kai genikì trìpo: me omomorfismoÔc kai ide¸dh . h eÔresh miac parˆstashc enìc stoiqeÐou ide¸douc poluwnumikoÔ daktulÐou sunart sei dedomènwn gennhtìrwn eÐnai èna endiafèron prìblhma thc Upologistik c 'Algebrac. Prˆgmati. Ask seic 2. [6]. gia parˆdeigma. Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether1 . Bl.146 2 DaktÔlioi x3 − 1 = (x2 y + 1)(x2 y − 1) − x3 (xy 2 − 1) sumperaÐnoume ìti {x − y. tìte kai o R[x] eÐnai daktÔlioc thc Noether (bl. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw idiìthtec eÐnai algebrikèc. Plhroforiakˆ anafèroume èna shmantikì je¸rhma tou Hilbert sÔmfwna me to opoÐo an o R eÐnai daktÔlioc thc Noether. 1 . Sunep¸c I = J . [21]). Mia idiìthta enìc daktulÐou R onomˆzetai “algebrik ” an kˆje daktÔlioc isìmorfoc me ton R èqei thn idiìthta aut . y] = (Q[x])[y].5 1. i) R eÐnai metajetikìc. Apì tic sqèseic (2) x2 y − 1 = −x2 (x − y) + x3 − 1 xy 2 − 1 = (−xy − x2 )(x − y) + x3 − 1 sumperaÐnoume ìti {x2 y − 1. Gia tic isìthtec (1) kai (2) den eÐnai dunatì na dojeÐ ikanopoihtik  ex ghsh mèsa se lÐgec grammèc. (3) (4) EpishmaÐnoume ìti oi isìthtec (3) kai (4) prokÔptoun apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Q[x. Genikˆ. xy 2 − 1} ⊆ J kai ˆra I ⊆ J . x3 − 1} ⊆ I kai ˆra J ⊆ I . ìpou to X èqei èna stoiqeÐo. dhlad  eÐnai thc morf c < X >. kˆje ide¸dec aut¸n eÐnai kÔrio (bl. Dhlad . oi Z kai F [x] ìpou to F eÐnai s¸ma.

Q[i] ix) Z. Z iii) 2Z. vi) R eÐnai arijm simo sÔnolo. xiv) R × R. Zn xii) Z[i]. Z[ 5] viii) Z[i]. v) R eÐnai ˆpeiro sÔnolo. ìpou m ∈ Z>0 . Gia kajèna apì ta parakˆtw zeÔgh exetˆste an oi daktÔlioi eÐnai isìmorfoi i) Z. a 0 0 0 0 b 0 0 ∈ M2 (Z) ∈ M2 (Z) xi) Zm . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 147 ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. b ∈ Z . xi) mr = 0 gia kˆje r ∈ R. 'Estw S ènac daktÔlioc pou eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. 3. viii) R eÐnai s¸ma. 3Z iv) Z[x]. x) Z. vii) R eÐnai akeraÐa perioq .2. iv) R eÐnai peperasmèno sÔnolo. M2 (Z) vi) Q. C a b −b a a 3b 3b a ∈ M2 (Z) |a. M2 (Z) √ √ vii) Z[ 2]. iii) R èqei mhdenodiairètec. ApodeÐxte ìti: i) R metajetikìc ⇒ S metajetikìc ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo ⇒ S èqei monadiaÐo stoiqeÐo iii) kˆje mh stajerì f (x) ∈ R[x] èqei rÐza sto R ⇒ kˆje mh stajerì g(x) ∈ S[x] èqei rÐza sto S .5. Q[x] v) Z. x) U (R) eÐnai peperasmèno sÔnolo. 2. ix) kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. H sunepagwg  “R akeraÐa perioq  ⇒ S akeraÐa perioq ” den alhjeÔei D¸ste èna sugkekrimèno antiparˆdeigma. H idiìthta: “to R eÐnai uposÔnolo tou C” den eÐnai algebrik . R ii) 2Z. √ xiii) Z[ 3].

φ(a) = [a + 1]. n. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. ApodeÐxte ìti I + J = I an kai mìno an J ⊆ I . ApodeÐxte ìti < a >=< b > an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. n) kai e = κπ(m. .5. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou Q[x]. iii) φ : Z → Z.8. ApodeÐxte tic parakˆtw isìthtec idewd¸n sto Z. n). φ(a) = −a. iv) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) ∈ 2Z} v) {f (x) ∈ Q[x]|f (1) = f (2) = 0} vi) {f (x) ∈ Q[x]|x2 − 2x + 1|f (x)} i) ApodeÐxte pl rwc thn Prìtash 2. ii) φ : Z → Zm . Stic peript¸seic pou o ϕ eÐnai omomorfismìc. 'Estw m. 9. φ(a) = [1] [0] [0] [a] .148 2 DaktÔlioi 4. i) ApodeÐxte ìti sto Z isqÔei < m >⊆< n >⇔ n|m. ii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z. φ(f (x)) = f (1). φ(a) = [a]. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. dÔo jetikoÐ akèraioi d = µκδ(m. 'Estw I . Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R= i) ii) 0 b 0 0 a b 0 0 ∈R ∈R a b 0 c iii) iv) ∈ M2 (Z) . vi) φ : Z → M2 (Zm ). iv) φ : Q[x] → Q. 10. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. ii) 'Estw a. i) φ : Z → Zm . 0 b 0 c a b 0 c ∈R ∈ R|b ∈ 2Z 6. 5. 8. v) φ : Q[x] → Q. i) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 0} ii) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 1} iii) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) = 0} 7. φ(f (x)) = 1. na upologisteÐ o pur nac tou.

y] èqoume i) < x2 − y 2 . 0) ∈ R × S}. 13. J ) diatrèqei ta ide¸dh tou R (antÐstoiqa. 15. ApodeÐxte ìti oi apeikonÐseic R × S → R. S ). i) Sto daktÔlio Q[x. s) → r R × S → S. y >. x + y >=< x + y > ii) < x2 − y 2 + 1. x + y >= Q[x. r → (r. y] èqoume < x + y. ApodeÐxte ìti sto Q[x. s) → s eÐnai epimorfismoÐ daktulÐwn me antÐstoiqouc pur nec {(0. i) ApodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou Z kai kˆje ide¸dec tou F [x] (F s¸ma) eÐnai kÔrio. 'Estw I = {f (x) ∈ R[x]|f (2 − 3i) = 0} kai J to kÔrio ide¸dec tou R[x] pou parˆgetai apì to x2 − 4x + 13. . 14. 17. f (x) → f (2x + 3). ii) Sto daktÔlio Z[x. x − y >=< x. kai oi apeikonÐseic R → R × S. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 149 i) < m > + < n >=< d > ii) < m > ∩ < n >=< e > iii) < m >< n >=< mn > 11. xy >. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai isomorfismìc. 'Estw R. Upìdeixh: Algìrijmoc diaÐreshc. 0) S → R × S. S daktÔlioi.5. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. ApodeÐxte ìti ta ide¸dh tou R × S eÐnai ta I × J ìpou to I (antÐstoiqa. x − y > < x. f (x) → f (2x + 3). ii) H apeikìnish ψ : Z4 [x] → Z4 [x]. iii) < x2 + y 2 + 2xy > < x2 + y 2 .2. s) eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn. ii) Na brejeÐ to pl joc twn idewd¸n I tou Z pou èqoun thn idiìthta 20Z ⊆ I ⊆ 2Z. i) H apeikìnish ϕ : Q[x] → Q[x]. (r. ApodeÐxte ìti I = J . y]. s → (0. {(r. 16. s) ∈ R × S}. (r. y >. 12. y] èqoume < x + y.

iii) Kˆje ide¸dec tou Z×Z eÐnai thc morf c < m > × < n >. apodeÐxte ìti kanènac apì touc akeraÐouc 2. Poiì eÐnai to < 0 >. = ii) Sto Z isqÔei < 6 >=< 24 > + < m > an kai mìno an µκδ(6. . ApodeÐxte ìti IJ = I ∩ J . √ iv) 'Estw R = Z6 . i) 'Estw m. 10. Na prosdiorÐsete ta < 3 >. 23. . 'Estw I to ide¸dec tou C[x. . ApodeÐxte ìti I =< x > + < y >= < x. . 24. . AlhjeÔei ìti h eikìna Imφ eÐnai ide¸dec tou S. ApodeÐxte ìti < 0 > =< [p1 .150 18. 'Estw I. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. m) = 1. 2 DaktÔlioi i) GnwrÐzoume ìti IJ ⊆ I ∩ J . ii) 'Estw ìti o R eÐnai metajetikìc kai I + J = R. 26. y >. n ∈ N. Upìdeixh: 'Askhsh 10. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. ìpou n = pn1 . m. 'Estw φ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. n ∈ Z. √ v) 'Estw R = Zn . 21. AlhjeÔei ìti IJ = I ∩ J. iv) Kˆje ide¸dec tou Z × Z eÐnai kÔrio. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai alhjeÐc. Mn (F ). pr ]n >. . y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro. 18. . Poiì eÐnai to < 0 >. . den eÐnai trÐth dÔnamh akeraÐou. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. √ i) ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I . To rizikì √ tou I eÐnai to sÔnolo I = {r ∈ R|rn ∈ I gia kˆpoio n ≥ 1}. pnr eÐnai h anˆlush tou n se ginìmeno diakekrimènwn r 1 pr¸twn. eÐnai ta < 0 >. Tìte mZ ∼ nZ an kai mìno an m = n. Qrhsimopoi¸ntac ton fusikì epimorfismì Z → Z8 . ApodeÐxte ìti ta mìna ide¸dh tou Mn (F ). √ iii) 'Estw R = Z4 . √ √ ii) 'Estw R = Z. 20. 19. 22. < 12 >.

ApodeÐxte ìti upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn R ∼ I × J . r(1−e) > eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Tìte u ∈ U (R) an kai mìno an ϕ(u) ∈ U (S). ApodeÐxte tic ex c protˆseic: i) 'Estw u ∈ R. 28. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ϕ(r) =< re.1. .2. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai ide¸dh I . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 151 25.26) apoteleÐ ide¸dec tou R. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. ii) DeÐxte me sugkekrimèno parˆdeigma ìti h sunepagwg  “I ide¸dec tou R ⇒ ϕ(I) ide¸dec tou S” den alhjeÔei. ApodeÐxte ìti to sÔnolo N (R) twn mhdenodunˆmwn stoiqeÐwn tou R (bl 'Askhsh 2. n) = 1. ii) H apeikìnish U (R) u → ϕ(u) ∈ U (S) eÐnai 1 − 1 kai epÐ. ApodeÐxte ìti ta < e >= {re|r ∈ R} kai < 1−e >= {r(1−e)|r ∈ R} eÐnai ide¸dh tou R. (1−e)2 = 1−e. 29. n iii) R = R Upìdeixh: Kˆje r ∈ R eÐnai ìrio akoloujÐac rht¸n arijm¸n. J tou R pou èqoun tic idiìthtec I + J = R. = 27. 26. i) R = Z Upìdeixh: f (n) = nf (1). iii) ApodeÐxte ìti h sunepagwg  tou ii) eÐnai alhj c an upojèsoume ìti h ϕ eÐnai epÐ. 31. stic parakˆtw peript¸seic. I ∩ J =< 0 >. D¸ste mÐa ˆllh apìdeixh = qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh ˆskhsh. i) ApodeÐxte ìti: J ide¸dec tou S ⇒ ϕ−1 (J) ide¸dec tou R. kai h apeikìnish ϕ : R →< e > × < 1−e >. er = re gia kˆje r ∈ R. n jetikoÐ akèraioi me µκδ(m.5. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai e ∈ R pou èqei tic idiìthtec: e2 = e. ApodeÐxte ìti upˆrqei mìno ènac isomorfismìc daktulÐwn R → R. EÐdame ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn ∼ Zm × Zn . 30. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 'Estw m. ii) R = Q Upìdeixh: f ( m ) = mf n 1 n kai f (1) = nf 1 .

apodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. Na brejeÐ o ker ϕ. 33. 35. ϕ([a]12 ) = [a]4 eÐnai mÐa apeikìnish kai mˆlista ènac epimorfismìc daktulÐwn. ii) Na brejoÔn ìla ta ide¸dh tou Z6 kai Z12 . Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ daktulÐwn i) Zm → Z ii) Z → Zm iii) Z6 → Z2 iv) Z2 → Z6 34. An kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. . 2 DaktÔlioi i) 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. ApodeÐxte ìti h antistoiqÐa ϕ : Z12 → Z4 . 'Ara kˆje ide¸dec tou Zm eÐnai kÔrio.152 32. AlhjeÔei ìti upˆrqei daktÔlioc S kai omomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S me ker ϕ = Z.

4 èqoume 1 + 2Z = [1]. (1) EpishmaÐnoume ìti mèqri ed¸ den èqei qrhsimopoihjeÐ h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc (Orismìc 2. 3) An èqoume a ≡ b kai b ≡ c. Sunep¸c b − a ∈ I dhlad  b ≡ a. Ed¸ ja qrhsimopoihjeÐ kai h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc. 2) An èqoume a ≡ b. . 'Estw R ènac daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R.6. Sunep¸c to sÔnolo R/I èqei nìhma ìtan to I eÐnai. Qrhsimopoi¸ntac tic prˆxeic tou R. 'Otan to I eÐnai dedomèno suqnˆ ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ≡ b sth jèsh tou a ≡ b mod I .2.4) ìti dÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai (an oi antiprìswpoÐ touc eÐnai isodÔnamoi) eÐte eÐnai xèna sÔnola. Parˆgrafo 1. an R = Z kai I = 2Z. H klˆsh isodunamÐac a + I onomˆzetai h klˆsh tou a modulo I . To sÔnolo aut¸n twn klˆsewn isodunamÐac sumbolÐzetai me R/I . 1 + 2Z}. dhlad  a ≡ c. Me ton sumbolismì thc Paragrˆfou 1.6 DaktÔlioc PhlÐko O skopìc thc Paragrˆfou aut c eÐnai na exhg soume p¸c apì èna daktÔlio R kai èna ide¸dec I tou R kataskeuˆzetai ènac nèoc daktÔlioc R/I . ParathroÔme ìti a + I = {x ∈ R|x ≡ a} = {x ∈ R|x − a ∈ I} = {x ∈ R|x − a = y ∈ I} = {a + y|y ∈ I}. ja orÐsoume t¸ra dÔo prˆxeic sto R/I wc proc tic opoÐec to R/I eÐnai daktÔlioc. wc ex c: a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I.4. H mèjodoc pou ja doÔme ed¸ apoteleÐ genÐkeush thc kataskeu c tou Zn pou melet same sthn Parˆgrafo 1. pou onomˆzetai daktÔlioc phlÐko tou R modulo I .5). Sunep¸c a − c ∈ I . gia parˆdeigma. R/I = {a + I|a ∈ R}. tìte Z/2Z = {2Z. Epomènwc a + I = b + I ⇔ a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. DaktÔlioc PhlÐko 153 2. tìte a − b ∈ I . Aut  h sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. Prˆgmati.5. upodaktÔlioc tou R. UpenjumÐzoume (bl. H klˆsh isodunamÐac tou a sumbolÐzetai me a + I . parathroÔme ìti: 1) a − a = 0 ∈ I gia kˆje a ∈ R. H klˆsh 1 + 2Z eÐnai to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn. tìte a − b ∈ I kai ˆra −(a − b) ∈ I . b − c ∈ I kai ˆra (a − b) + (b − c) ∈ I . OrÐzoume mia sqèsh sto R. Gia parˆdeigma.

dhlad  a − c ∈ I kai b − d ∈ I . (a + I. 'Estw loipìn a + I = c + I kai b + I = d + I . b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. b + I) → ab + I Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. ParathroÔme ìti sthn apìdeixh kˆje miac apì autèc tic idiìthtec gia to R/I . èqoume to ex c apotèlesma: 2. an o R eÐnai metajetikìc tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. SunoyÐzontac ta parapˆnw. (a + I. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R.1 Prìtash. dhlad  −(a + I) = (−a) + I. giatÐ (a + I)(b + I) = ab + I = ba + I = (b + I)(a + I). b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. (a + I. (a + I. Gia ton pollaplasiasmì èqoume ab − cd = ab − cb + cb − cd = (a − c)b + c(b − d) ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. H epal jeush t¸ra twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai upìjesh routÐnac. qrhsimopoioÔme thn antÐstoiqh idiìthta tou R. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to 0 + I = I. Tìte 1. gia thn prosetairistik  idiìthta thc prìsjeshc èqoume: ((a + I) + (b + I)) + (c + I) = ((a + b) + I) + (c + I) = ((a + b) + c) + I = (a + (b + c)) + I = (a + I) + ((b + c) + I) = (a + I) + ((b + I) + (c + I)). Tìte gia thn prìsjesh èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I ⇒ (a + b) + I = (c + d) + I. 'Ara ab + I = cd + I .6. b + I) → ab + I . Gia parˆdeigma. tìte o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1+I giatÐ (1 + I)(a + I) = 1a + I = a + I kai ìmoia (a + I)(1 + I) = a + I gia kˆje a ∈ R. Epiplèon. To R/I eÐnai daktÔlioc wc proc tic prˆxeic R/I × R/I → R/I.154 2 DaktÔlioi H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc orÐzontai apì tic antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. en¸ to antÐjeto tou a + I eÐnai to (−a) + I . O daktÔlioc R/I onomˆzetai o daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

155

2. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo, tìte kai o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 3. An o R eÐnai metajetikìc, tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. ParathroÔme ìti h apeikìnish π : R → R/I , r → r + I , eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati, eÐnai profanèc ìti h π eÐnai epÐ. EpÐshc èqoume π(a +b) = (a+ b)+I = (a +I)+(b +I) = π(a)+ π(b). 'Omoia apodeiknÔetai ìti π(ab) = π(a)π(b). H apeikìnish aut  onomˆzetai fusikìc epimorfismìc.

2.6.2 ParadeÐgmata.
1) Gia R = Z kai I = nZ èqoume Z/nZ = Zn . 2) Gia R = 2Z kai I = 4Z èqoume 2Z/4Z = {4Z, 2 + 4Z}. Shmei¸noume ìti o daktÔlioc 2Z/4Z den eÐnai isìmorfoc me ton Z2 (giatÐ;).

3) Sto Q[x] jewroÔme to kÔrio de¸dec I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1)|f (x) ∈ Q[x]}. Ja sqoliˆsoume thn arijmhtik  sto phlÐko Q[x]/I .
To Q[x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo sÔmfwna me thn parapˆnw Prìtash. Kˆje stoiqeÐo tou Q[x]/I èqei th morf  f (x) + I , ìpou f (x) ∈ Q[x] kai isqÔei

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x − 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I an kai mìno an, ta polu¸numa

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x − 1. (2)
Epomènwc, an r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − 1, tìte f (x) + I = r(x) + I. Allˆ to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x−1 eÐnai to f (1) sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. 'Ara f (x) + I = f (1) + I . Gia parˆdeigma, èqoume (x2 − 2x + 4) + I = 3 + I . 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena, eÐnai fusikì na jewr soume thn antistoiqÐa ϕ : Q[x]/I → Q, f (x) + I → f (1),

156

2 DaktÔlioi pou eÐnai apeikìnish (kai mˆlista 1-1) lìgw tou (2). EÐnai de kai epÐ giatÐ dojèntoc tou c ∈ Q, èqoume ϕ(c + I) = c. H ϕ eÐnai kai omomorfismìc daktulÐwn afoÔ

ϕ((f (x) + I) + (g(x) + I)) = ϕ((f (x) + g(x)) + I) = f (1) + g(1) = ϕ(f (x) + I) + ϕ(f (x) + I), kai ϕ((f (x) + I)(g(x) + I)) = ϕ((f (x)g(x) + I)) = f (1)g(1) = ϕ(f (x) + I)ϕ(f (x) + I).
Sunep¸c o daktÔlioc Q[x]/I eÐnai isìmorfoc me to Q, kai ˆra eÐnai s¸ma. To antÐstrofo tou mh mhdenikoÔ f (x) + I eÐnai to f (1)−1 + 1. (Efìson to f (x) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou èqoume f (x) + I = I , dhlad  to x − 1 den diaireÐ to f (x) kai ˆra f (1) = 0.) Blèpoume, loipìn, ìti h arijmhtik  twn klˆsewn f (x) + I anˆgetai sthn arijmhtik  tou Q kˆtw apì thn antistoiqÐa f (x) + I → f (1). Ja diapist¸soume parakˆtw ìti o isomorfismìc autoÔ tou paradeÐgmatoc entˆssetai se èna genikìtero plaÐsio, bl. Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n. 4) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + x + 1 > tou Z2 [x]. Ja deÐxoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I eÐnai èna s¸ma pou apoteleÐtai apì 4 stoiqeÐa. SÔmfwna me thn Prìtash 2.6.1 to Z2 [x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Eqoume

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x + x + 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I , an kai mìno an, ta polu¸numa
2

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x2 + x + 1.
Blèpoume, ètsi, ìti kˆje f (x) + I èqei mÐa parˆstash thc morf c

f (x) + I = r(x) + I,
ìpou r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x2 + x + 1. Epeid  deg r(x) < 2 èqoume

f (x) + I = (ax + b) + I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

157

H parˆstash aut  tou f (x) + I me antiprìswpo polu¸numo bajmoÔ ≤ 1 eÐnai bèbaia monadik , giatÐ

(ax + b) + I = (cx + d) + I ⇒ x + x + 1|(ax + b) − (cx + d) ⇒ (ax + b) − (cx + d) = 0.
Epeid  èqoume ìti a, b ∈ Z2 , sumperaÐnoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I apoteleÐtai apo 2 · 2 = 4 stoiqeÐa,
2

Z2 [x]/I = {I, 1 + I, x + I, (x + 1) + I}.
'Eqoume (x + I)((x + 1) + I) = (x2 + x) + I = 1 + I , giatÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou x2 + x me to x2 + x + 1 sto Z2 [x] eÐnai to 1. 'Ara ta x + I kai (x + 1) + I eÐnai antistrèyima kai sunep¸c to Z2 [x]/I eÐnai s¸ma. Jètontac gia suntomÐa 0 = I , 1 = 1 + I , α = x + I , blèpoume metˆ apì merikoÔc upologismoÔc ìti oi pÐnakec twn prˆxewn eÐnai: + 0 1 α α+1 0 0 1 α α+1 0 0 0 0 0 1 1 0 α+1 α 1 0 1 α α+1

α α α+1 0 1 α 0 α α+1 1

α+1 α+1 α 1 0 α+1 0 α+1 1 α

· 0 1 α α+1

Mia efarmog  twn pinˆkwn aut¸n se èna endiafèron sunduastikì prìblhma ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.7. 5) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + 1 > tou Z2 [x]. Tìte to phlÐko Z2 [x]/I den eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati, sto Z2 [x] èqoume x2 + 1 = (x + 1)2 . EpÐshc to (x + 1) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou, dhlad  (x + 1) + I = I , afoÔ to x2 + 1 den diaireÐ to x + 1 sto Z2 [x]. 'Enac mhdenodiarèthc tou phlÐkou Z2 [x]/I eÐnai to (x + 1) + I , giatÐ

((x + 1) + I)((x + 1) + I) = (x + 1)2 + I = (x2 + 1) + I = I.

158

2 DaktÔlioi

6) 'Estw R = M2 (Z) kai I = M2 (2Z). EÔkola apodeiknÔetai ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R. Ja doÔme ed¸ ìti to pl joc twn stoiqeÐwn tou R/I a1 a2 ∈ R. 'Estw ri to upìloipo eÐnai Ðso me 16. Prˆgmati, èstw a3 a4 thc diaÐreshc tou ai me to 2. Tìte

a1 a2 a3 a4

r1 r2 r3 r4

∈ I,

kai katˆ sunèpeia sto R/I èqoume

a1 a2 a3 a4

+I =

r1 r2 r3 r4

+I

Epeid  ri ∈ {0, 1}, sumperaÐnoume ìti o R/I èqei to polÔ 16 stoiqeÐa. r1 r2 r1 r2 = me ri , ri ∈ {0, 1}, tìte EÐnai fanerì ìti an r3 r4 r3 r4 r1 r2 r1 r2 +I = + I . 'Ara o R/I apoteleÐtai apì 16 stoir3 r4 r3 r4 qeÐa. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti R/I ∼ M2 (Z2 ): Prˆgmati, h apeikìnish = r1 r2 [r1 ] [r2 ] R/I → M2 (Z2 ), +I → ∈ M2 (Z2 ) eÐnai ènac r3 r4 [r3 ] [r4 ] isomorfismìc daktulÐwn. (Bl. 'Askhsh 26). Apì ta paradeÐgmata pou mìlic eÐdame, ta 3, 4 kai 5 aforoÔsan phlÐka thc morf c F [x]/I , ìpou F eÐnai èna s¸ma kai I èna ide¸dec thc morf c < p(x) >. Sta paradeÐgmata 3 kai 4 to p(x)  tan anˆgwgo kai ta antÐstoiqa phlÐka  tan s¸mata. Sto parˆdeigma 5 to p(x) den  tan anˆgwgo kai to antÐstoiqo phlÐko den  tan s¸ma. Sqetikˆ isqÔei to akìloujo apotèlesma.

2.6.3 Je¸rhma. 'Estw F èna s¸ma, p(x) ∈ F [x] kai I =< p(x) >. Tìte o

daktÔlioc phlÐko F [x]/I eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apìdeixh. 'Estw ìti o F [x]/I eÐnai s¸ma kai p(x) = a(x)b(x) me a(x), b(x) ∈ F [x] kai deg a(x) < deg p(x) kai deg b(x) < deg p(x). Tìte sto F [x]/I isqÔei

I = p(x) + I = a(x)b(x) + I = (a(x) + I)(b(x) + I).
Epeid  to F [x]/I den èqei mhdenodiairètec èqoume a(x) + I = I   b(x) + I = I , dhlad  a(x) ∈ I   b(x) ∈ I . Epeid  I =< p(x) > paÐrnoume p(x)|a(x)   p(x)|b(x) pou shmaÐnei ìti deg a(x) ≥ deg p(x)   deg b(x) ≥ deg p(x). Autì eÐnai ˆtopo.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

159

AntÐstrofa, èstw ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apì thn Prìtash 2.6.1 arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F [x]/I eÐnai antistrèyimo. 'Estw f (x) + I ∈ F [x]/I me f (x) + I = I . Tìte to f (x) den an kei sto I kai katˆ sunèpeia to p(x) den diaireÐ to f (x). Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x), p(x)) = 1. Apì to Je¸rhma 2.3.7 upˆrqoun a(x), b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). Epeid  b(x)p(x) ∈ I èqoume b(x)p(x) + I = I kai epomènwc

1 + I = (a(x)f (x) + I) + (b(x)p(x) + I) = a(x)f (x) + I = (a(x) + I)(f (x) + I).
'Ara to f (x) + I eÐnai antistrèyimo.

ShmeÐwsh Kalì eÐnai na sugkrijeÐ h parapˆnw apìdeixh me aut  thc Prìtashc

1.4.5 kai na shmeiwjeÐ h analogÐa metaxÔ anag¸gwn poluwnÔmwn kai pr¸twn arijm¸n. H apìdeixh mac parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou antÐstrofou enìc mh mhdenikoÔ stoiqeÐou tou F [x]/ < p(x) >. Ac doÔme èna parˆdeigma. to p(x) den èqei rÐza sto Z5 , apì thn Prìtash 2.4.5 èqoume ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto Z5 [x]. 'Ara to phlÐko Z5 [x]/I , ìpou I =< p(x) >, eÐnai s¸ma lìgw tou Jewr matoc 2.6.3. Ja prosdiorÐsoume to antÐstrofo tou f (x) + I , ìpou f (x) = x3 +x+1. Efarmìzontac ton EukleÐdeio Algìrijmo (Parˆgrafoc 2.3) brÐskoume µκδ(f (x), p(x)) = 1 kai

2.6.4 Parˆdeigma. 'Estw p(x) = x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Epeid  deg p(x) = 2 kai

1 = (3x + 2)f (x) + (2x2 − 4x + 4)p(x).
'Ara to antÐstrofo tou f (x) + I eÐnai to (3x + 2) + I . Sth sunèqeia ja exetˆsoume th sqèsh metaxÔ idewd¸n, omomorfism¸n daktulÐwn kai daktulÐwn phlÐko. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn eÐnai èna ide¸dec. Ja doÔme t¸ra ìti kˆje ide¸dec I eÐnai pur nac kˆpoiou omomorfismoÔ daktulÐwn.

2.6.5 Prìtash. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Tìte h apeikìnish
π : R → R/I, π(r) = r + I
eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn kai isqÔei ker π = I .

160

2 DaktÔlioi

Apìdeixh. EÐdame metˆ thn Prìtash 2.6.1 ìti h apeikìnish π eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac tou eÐnai ker π = {r ∈ R|π(r) = 0R/I } = {r ∈ R|r + I = I} = {r ∈ R|r ∈ I} = I . Epeid  o pur nac ker ϕ enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R, to sÔnolo R/ ker ϕ eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic thc Prìtashc 2.6.1. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma oi daktÔlioi R/ ker ϕ kai Imϕ eÐnai isìmorfoi. ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte h apeikìnish

2.6.6 Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n DaktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S
R/ ker φ ∼ Imφ, r + ker φ → φ(r) =
eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Apìdeixh. Pr¸ta ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

ψ : R/ ker ϕ → Imϕ, ψ(r + ker ϕ) = ϕ(r)
eÐnai mÐa apeikìnish. Gia suntomÐa èstw I = ker ϕ. 'Estw r + I = s + I , ìpou r, s ∈ R. Tìte

r + I = s + I ⇒ r − s ∈ I ⇒ φ(r − s) = 0 ⇒ φ(r) = φ(s) ⇒ ψ(r + I) = ψ(s + I).
H ψ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn epeid  gia kˆje r, s ∈ R, èqoume

ψ((r + I) + (s + I)) = ψ((r + s) + I) = φ(r + s) = φ(r) + φ(s) = ψ(r + I) + ψ(s + I)
kai

ψ((r + I)(s + I)) = ψ(rs + I) = φ(rs) = φ(r)φ(s) = ψ(r + I)ψ(s + I).
EÐnai profanèc ìti h apeikìnish ψ eÐnai epÐ. Tèloc, gia na diapist¸soume ìti o ψ eÐnai monomorfismìc, arkeÐ na deÐxoume ìti ker ψ = {0R/I }. 'Eqoume

r + I ∈ ker ψ ⇒ ψ(r + I) = 0S ⇒ φ(r) = 0S ⇒ r ∈ ker φ = I ⇒ r + I = I = 0R/I .
To prohgoÔmeno je¸rhma mac epitrèpei pollèc forèc na “anagnwrÐsoume” san kˆti pio oikeÐo èna daktÔlio phlÐko, ìpwc faÐnetai sta parakˆtw paradeÐgmata.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

161

2.6.7 ParadeÐgmata.
1) Gia kˆje m, n ∈ Z upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn

Zmn ∼ = Zn . <n> Prˆgmati, eÔkola diapist¸noume ìti h antistoiqÐa Zmn → Zn , [a]mn → [a]n eÐnai mÐa apeikìnish afoÔ an [a]mn = [b]mn tìte n|a − b kai ˆra [a]n = [b]n . H apeikìnish aut  eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac thc eÐnai to ide¸dec < n > tou Zmn . 'Ara apì to pr¸to Je¸rhma Zmn ∼ Isomorfism¸n upˆrqei ènac isomorfismìc = Zn . <n>

2) H apeikìnish 0 : Z[x] → Z, f (x) → f (0), eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. IsqÔei ker 0 =< x >. (Bl. Parˆdeigma 2.5.6 7)). Apì to Je¸rhma 2.6.6, èqoume Z[x]/ < x >∼ Z. = 3) 'Estw F èna s¸ma kai I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1) ∈ F [x]|f (x) ∈ F [x]} to kÔrio ide¸dec tou F [x] pou parˆgetai apì to x − 1. Isqurizìmaste ìti F [x]/I ∼ F . Prˆgmati, jewroÔme ton epimorfismì daktulÐwn 1 : = F [x] → F , 1 (f (x)) = f (1). 'Eqoume ker 1 =< x − 1 > sÔmfwna me to Parˆdeigma 2.5.6 7). To Je¸rhma 2.6.6 dÐnei to zhtoÔmeno. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti F [x]/I ∼ F , ìpou I = = < ax − b >, a, b ∈ F , a = 0. 4) Ta s¸mata R[x]/ < x2 + 1 > kai C eÐnai isìmorfa. Prˆgmati, h apeikìnish ϕ : R[x] → C, f (x) → f (i) eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. An f (x) ∈ ker ϕ, tìte x − i|f (x) sto C[x] sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. Apì to Je¸rhma 2.4.10 sumperaÐnoume ìti x + i|f (x). 'Ara x2 + 1|f (x) sto C[x], afoÔ ta x − i, x + i eÐnai sqetikˆ pr¸ta polu¸numa. Apì thn 'Askhsh 2.3.2 èqoume ìti x2 + 1|f (x) sto R[x]. 'Ara ker ϕ ⊆< x2 + 1 >. Profan¸c èqoume < x2 + 1 >⊆ ker ϕ, opìte < x2 + 1 >= ker ϕ. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n èqoume ìti R[x]/ < x2 + 1 >∼ C. = 5) JewroÔme to daktÔlio R kai to ide¸dec I tou paradeÐgmatoc 2.5.6 8). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ R. Prˆgmati, èstw h apeikìnish =

φ : R → R, φ

a b 0 a

= a.

162 H ϕ eÐnai epimorfismìc daktulÐwn epeid 

2 DaktÔlioi

φ

a b 0 a

+

c d 0 c

a+c b+d 0 a+c a b 0 a +φ c d 0 c

=a+c=φ
kai

φ

a b 0 a

·

c d 0 c

ac ad + bc 0 ac a b 0 a ·φ c d 0 c

= ac = φ

gia kˆje a, b, c, d ∈ R. Epiplèon, o pur nac eÐnai

ker ϕ =
'Ara R/I ∼ R. =

a b 0 a

a=0

= I.

6) 'Estw R = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc} kai I = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc, m ˆrtioc }. Tìte to R eÐnai ènac daktÔlioc kai to I èna ide¸dec tou R (ˆskhsh). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ Z2 . Prˆgmati, orÐzoume thn apeikìnish ϕ : R → Z2 , ìpou = ϕ(m/n) = [0], an to m eÐnai ˆrtioc, kai ϕ(m/n) = [1], an to m eÐnai perittìc (ennoeÐtai ìti µκδ(m, n) = 1). Tìte h ϕ eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to I (ˆskhsh), opìte to zhtoÔmeno prokÔptei apì to Je¸rhma 2.6.6. 7) Oi daktÔlioi R[x]/ < x2 > kai S =

foi. Prˆgmati, eÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish

a b 0 a

∈ M2 (R)

eÐnai isìmor-

ϕ : R[x] → S, fn xn + · · · + f1 x + f0 →

f0 f1 0 f0

∈S

eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. 'Eqoume ker ϕ = {fn xn + · · · + f1 x + f0 ∈ R[x]|f0 = f1 = 0} = {fn xn + · · · + f2 x2 ∈ R[x]} =< x2 >. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n sunˆgoume ìti R[x]/ < x2 >∼ S . =

2.6.8 DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I, J ide¸dh enìc daktulÐou
R. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn I ∼ I +J . = I ∩J J

2.6. DaktÔlioc PhlÐko Apìdeixh. H apeikìnish ϕ : I →

163

I +J , a → a+J , eÐnai ènac omomorfismìc. J EÐnai de kai epÐ, afoÔ an a ∈ I kai b ∈ J , tìte a+b+J = a+J = ϕ(a). 'Eqoume ker ϕ = I ∩ J . To zhtoÔmeno prokÔptei apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n. J R R me I ⊆ J . Tìte to eÐnai èna ide¸dec tou kai upˆrqei ènac isomorfismìc I I daktulÐwn R/I ∼ R = J/I J R R Apìdeixh. H antistoiqÐa → , r + I → r + J , eÐnai apeikìnish afoÔ I J I ⊆ J . EÐnai fanerì ìti aut  eÐnai ènac epimomorfismìc. O pur nac thc eÐnai J R J eÐnai èna ide¸dec tou . to sÔnolo {a + I|a ∈ J} dhlad  to . Sunep¸c to I I I o Je¸rhma Isomorfism¸n prokÔptei ìti R/I ∼ R . Apì to 1 = J/I J

2.6.9 TrÐto Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I , J ide¸dh enìc daktulÐou

Parˆdeigma

'Estw m, n jetikoÐ akèraioi kai d = µκδ(m, n), e = κπ(m, n). GnwrÐzoume ìti mZ ∩ nZ = eZ kai mZ + nZ = dZ (bl. 'Askhsh 2.5.10). 'Etsi, o isomorfismìc mZ ∼ mZ + nZ tou 2ou Jewr matoc Isomorfism¸n anˆgetai se ènan = mZ ∩ nZ nZ mZ ∼ dZ isomorfismì daktulÐwn . = eZ nZ smìc daktulÐwn kai I = ker ϕ. 'Estw X to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou S . Tìte h apeikìnish

2.6.10 Je¸rhma AntistoiqÐac Idewd¸n. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfi-

Φ : X → Y, A → ϕ(A)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ. EpÐshc h apeikìnish

Φ : X → Y , J → ϕ(J)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ, ìpou X eÐnai to sÔnolo twn idewd¸n tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn idewd¸n tou S . Apìdeixh. Ac apodeÐxoume ìti h Φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. H apìdeixh gia th Φ eÐnai parìmoia. 'Estw J ∈ X . AfoÔ h ϕ eÐnai epimorfismìc, to ϕ(J) eÐnai èna ide¸dec tou S (giatÐ;) kai epomènwc ϕ(J) ∈ Y . 'Estw J1 , J2 ∈ X me ϕ(J1 ) = ϕ(J2 ). An a ∈ J1 , tìte ϕ(a) = ϕ(b) gia kˆpoio b ∈ J2 kai ˆra

MporoÔme na kataskeuˆsoume to “grˆfhma twn idewd¸n”tou daktulÐou R = Z/24Z: Oi korufèc tou graf matoc antistoiqoÔn sta ide¸dh tou R.11 sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou Z/mZ. gia parˆdeigma. gia kˆje K upˆrqei monadikì tètoio J . IsqÔei ϕ(ϕ−1 (K)) = K kai ˆra h Φ eÐnai epÐ. Epiplèon.6. 'Ara J1 = J2 kai h Φ eÐnai 1 − 1. . m ∈ N. Sunep¸c J1 ⊆ J2 . 12Z/24Z.164 2 DaktÔlioi a − b ∈ ker ϕ = I . m = 24. 8Z/24Z. Sthn perÐptwsh aut . 24Z/24Z =< 0 >. ParadeÐgmata 1. 6Z/24Z.5. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Tìte kˆje ide¸dec K tou R/I eÐnai thc morf c K = J/I gia kˆpoio ide¸dec J tou R pou perièqei to I .). 'Estw t¸ra K èna ide¸dec tou S . 3Z/24Z. 2. Tìte ta ide¸dh tou Z/24Z eÐnai ta ex c: Z/24Z. H apìdeixh èpetai ˆmesa an efarmìsoume to prohgoÔmeno Je¸rhma gia ton fusikì epimorfismì R → R/I . DÔo ide¸dh I. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma kai thn 'Askhsh 2. Gia ton daktÔlio R = Z/24Z to en lìgw diˆgramma eÐnai to ex c. 4Z/24Z. Tìte to ϕ−1 (K) eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I (giatÐ. eÐnai thc morf c dZ/mZ gia monadikì d ∈ N pou eÐnai diairèthc tou m. 'Omoia apodeiknÔetai ìti J2 ⊆ J1 . 2Z/24Z. 'Estw.11 Pìrisma. J tou R sundèontai me mÐa akm  an isqÔei I ⊆ J   J ⊆ I kai den upˆrqei ide¸dec K me I K J  J K I . to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “ˆnw ˆkro”thc akm c perièqei to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “kˆtw ˆkro”. Apìdeixh. Epeid  I ⊆ J2 sumperaÐnoume ìti a ∈ J2 .

'Eqoume I =< x > / < x2 >.6. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. Gia suntomÐa. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai thc morf c < g(x) > / < f (x) >. 'Estw F èna s¸ma kai R = F [x]/ < x2 >.11 eÐnai fanerì ìti o R perièqei èna monadikì ide¸dec I me I =< 0 > kai I = R.11 kai thn 'Askhsh 2. èstw f (x) = x3 − 2x2 + x ∈ Q[x].6. Ja taxinom soume ta ide¸dh tou R. Epomènwc to diˆgramma twn idewd¸n tou R eÐnai to akìloujo. ìpou g(x) ∈ Q[x] kai g(x)|f (x).5. Q[x]/I     d d < x − 1 > /I d d d < x > /I < (x − 1)2 > /I d d < x(x − 1) > /I     <0> 3. DaktÔlioc PhlÐko 165 Z/24Z     d d 2Z/24Z d d d 3Z/24Z 4Z/24Z d d d 6Z/24Z 8Z/24Z d d 12Z/24Z     <0> 2. Apì to Pìrisma 2. Apì to 3o Je¸rhma .2. 'Eqoume f (x) = x(x − 1)2 . ìpou me I sumbolÐzoume to ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. 'Estw R = Q[x]/ < x3 − 2x2 + x >.

p n. n m ∈ Q|m. ApodeÐxte ìti i) O R/I eÐnai èna s¸ma. n ApodeÐxte ìti to Ip eÐnai èna ide¸dec tou Rp kai Rp /Ip ∼ Zp . [3]} tou Z6 . b ∈ R. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R × R. breÐte to antÐstrofo tou 2x + 3+ < p(x) >. S duo daktÔlioi kai I = {(r. p|m . ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R × S kai ìti (R × S)/I ∼ S . ìpou p(x) = x2 + x + 2. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. 'Ara o R/I eÐnai èna s¸ma. 'Estw R = Z × Z. n) ∈ Z × Z|m. Rp = Ip = m ∈ Q|m.166 2 DaktÔlioi Isomorfism¸n èqoume R/I ∼ F [x]/ < x >. µκδ(m. = 4. 0) ∈ Z × Z|m ∈ Z}. n ∈ Z. p n. ApodeÐxte ìti Z[x]/ < x2 + 1 >∼ Z[i]. n ∈ Z. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn tou daktulÐou 3Z/6Z. 10. I = {(3m. n) = 1 . ApodeÐxte ìti o R/I eÐnai metajetikìc an kai mìno an ab − ba ∈ I gia kˆje a. JewroÔme ton daktÔlio R = a b 0 c ∈ M2 (R) kai to ide¸dec I= 0 b 0 0 ∈ M2 (R) . 0)|r ∈ R} ⊆ R × S . UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn twn Z6 /I kai diapist¸ste ìti Z6 /I ∼ Z3 . ApodeÐxte ìti (Z × Z)/(mZ × nZ) ∼ Zm × Zn . = 5. . = 3. n ∈ Z} kai J = {(3m. Parathr ste ìti o 3Z/6Z èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai o 3Z den èqei.6 1. AfoÔ apodeÐxete ìti o daktÔlioc Z5 [x]/ < p(x) > eÐnai s¸ma. µκδ(m. = 7. 'Estw R. JewroÔme to ide¸dec I = {[0]. 11. 2. Epeid  F [x]/ < x >∼ F = = paÐrnoume ìti o R/I eÐnai isìmorfoc me to F . 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. n) = 1. ii) O R/J den eÐnai s¸ma. = 9. = 6. Ask seic 2.

x + I. J =< x2 + 2 >. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata  /kai akèraiec perioqèc. = 13. y]/ < x > ii) Z[x. 18. 3 > ii) Z5 [x]/ < x2 + 3. c = 0. = √ Q[x]/ < x2 − 3 >∼ Q[ 3] = Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 − 3 > . 'Estw f (x) = x2 + x + 1 ∈ Z2 [x]. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai s¸mata i) Z5 [x]/ < x2 + 3. Na upologisteÐ to (x + I)−1 ((x + 1) + I)64 . b. i) 'Estw F èna s¸ma kai a. 1 + I. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R/J kai I = J . 19. ApodeÐxte ìti to Z3 [x]/ < f (x) > eÐnai èna s¸ma pou èqei 9 stoiqeÐa. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa. = kai .6.2. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc i) Z[x.6. ìpou I =< f (x) >. (x + 1) + I}. i) Z[x]/ < x > ii) Q[x]/ < x2 − 9 > iii) Q[x]/ < x3 − 2 > iv) Z3 [x]/ < x2 + x + 1 > 17.2 4) eÐdame ìti to phlÐko Z2 [x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma pou èqei 4 stoiqeÐa. y > 15. 5 > 14. 'Estw f (x) = x2 + 1 ∈ Z3 [x]. 16. ApodeÐxte ìti F [x]/ < ax − b >∼ F [x]/ < cx − d >. DaktÔlioc PhlÐko 167 12. = ii) ApodeÐxte ìti √ Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[ 2]. Z2 [x]/ < f (x) >= {I. I =< x2 + 1 >. y]/ < x. d ∈ F me a = 0. c. y]/ < xy > iii) Z[x. Poio eÐnai to antÐstrofo (an upˆrqei) tou x4 + x + 1+ < f (x) > sto Z3 [x]/ < f (x) >. 'Estw R = R[x]. Sto Parˆdeigma 2.

 0 a Upìdeixh: 'Askhsh 24 kai Je¸rhma 2. Exetˆste an upˆrqei isomorfismìc Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 + 2 >. Apodeixte ìti R[x]/ < f (x) >∼ = C ⇔ deg f (x) = 2 kai a2 − 4a0 < 0 1 R ⇔ deg f (x) = 1 22.1. ìpou R eÐnai o daktÔlioc twn apeikonÐse= wn F → F (bl. 'Estw f (x) = xn + an−1 xn−1 + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. 'Estw F = {a1 .10.168 2 DaktÔlioi 20. I =< m >. ApodeÐxte ìti to Mn (I) eÐnai ide¸dec tou Mn (R) kai Mn (R)/Mn (I) ∼ Mn (R/I). ApodeÐxte ìti kˆje isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R[x] → R[x] me ϕ(r) = r gia kˆje r ∈ R eÐnai thc morf c ϕ(f (x)) = f (ax + b). r + J).7 7).     a b c  24.6. r + I ∩ J → (r + I. iii) Gia R = Z. . BreÐte kai apodeÐxte mÐa genÐkeush. ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn F [x]/ < p(x) >∼ R. J ide¸dh tou R. 'Estw R mia akeraÐa perioq . = 23. n) = 1. J =< n >. . i) ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac monomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . = Upìdeixh: 'Askhsh 20. apodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . ìpou a ∈ U (R). prokÔptei ìti Zmn ∼ Zm × Zn . Parˆ=   0 0 a deigma 2. . ApodeÐxte ìti R[x]/ < x3 >∼  0 a b  ∈ M3 (R) (bl. .2 4)). ìpou µκδ(m. an } èna peperasmèno s¸ma. 26. = 21. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I. 'Estw p(x) = (x − a1 )(x − a2 ) · · · (x − an ) ∈ F [x]. . Parˆdeigma 2. Poiì eÐnai to diˆgramma twn   a  0  0 idewd¸n tou daktulÐou   b c  a b  ∈ M3 (R) . b ∈ R. ApodeÐxte ìti Q[x]/ < x2 − 1 >∼ Q × Q. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Kinezikì je¸rhma upoloÐpwn. = 27.6. 28. J eÐnai tètoia ¸ste I + J = R. ii) An ta ide¸dh I. 25.

2. . ApodeÐxte ìti oi antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. b + I) → ab + I eÐnai apeikonÐseic an kai mìno an to I eÐnai ide¸dec. DaktÔlioc PhlÐko 169 29.6. (a + I. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I ènac upodaktÔlioc tou R. (a + I.

ìpou (α. δ). β). apì thn = β . .. (6. β) ∈ R × (R − {0})}. β) ≡ (α. afoÔ αβ = βα. ìpou (α. 15). an kai mìno an α/β = 3/5. 5) allˆ èna sÔnolo diatetagmènwn zeug¸n pou perilambˆnei ta (3. .7 S¸ma PhlÐkwn. ζ). H kÔria idèa ed¸ eÐnai ìti sto sÔnolo Z × (Z − {0}). 1) (α. (γ. h sqèsh pou orÐzetai apì “(α. β) ≡ (γ. . δ) kai (γ. β) ∈ R × (R − {0}). Qarakthristik  DaktulÐou To s¸ma Q twn rht¸n arijm¸n perièqei thn akeraÐa perioq  Z twn akeraÐwn arijm¸n kai kˆje stoiqeÐo tou Q eÐnai “phlÐko” dÔo stoiqeÐwn tou Z. ζ). 2) an (α. 10). 5). dhlad  5α = 3β . H sqèsh aut  eÐnai sqèsh isodunamÐac giatÐ. dhlad  (α. (γ. Me α/β sumbolÐzoume thn klˆsh isodunamÐac tou (α. δ) ≡ (α. O rhtìc arijmìc α/β antiproswpeÔei to sÔnolo autì. Sto sÔnolo R×(R−{0}) orÐzoume mia sqèsh S¸ma phlÐkwn akeraÐac perioq c (α. O rhtìc arijmìc 3/5 eÐnai h klˆsh isodunamÐac pou perièqei to stoiqeÐo (3. ìpou (α. δ) ⇔ αδ = βγ. β) ≡ (γ. (γ. Xekin¸ntac apì mia akeraÐa perioq  R ja kataskeuˆsoume èna s¸ma F pou “perièqei” to R kai pou apoteleÐtai apì “phlÐka” stoiqeÐwn tou R. δ) ≡ ( {0}). 'Estw (α. tìte αδ = βγ kai ˆra (γ. β) ∈ Z × (Z − {0}). δ). β). δ) ∈ R × (R − {0}). −5). β) ≡ (γ. Epeid  δ = teleutaÐa isìthta èpetai ìti αζ . (9. β). y) ∈ R × (R − {0})|(x. tìte αδ = βγ kai γζ = dhlad  αζδ = β δ . 'Estw R mia akeraÐa perioq . β) ≡ (γ. Sto Q isqÔei 3/5 = −3/ − 5 = 6/10 = 9/15 = . Sth sunèqeia ja oristoÔn sto F dÔo prˆxeic wc proc tic opoÐec to F eÐnai èna s¸ma tètoio ¸ste na perièqei daktÔlio isìmorfo me to R. δ) ∈ . . ζ) ∈ R × (R − δ opìte αδζ = (βγ)ζ = β(γζ) = βδ . prˆgma pou shmaÐnei ìti o rhtìc arijmìc 3/5 den antiproswpeÔei mìno to diatetagmèno zeÔgoc (3. ( . β)}. 5). (−3. Me F sumbolÐzoume to sÔnolo twn parapˆnw klˆsewn isodunamÐac F = {α/β|(α. β). 3) an (α. β) ≡ ( .170 2 DaktÔlioi 2. Prin proqwr soume sthn kataskeu  tou F dÐnoume ed¸ th basik  idèa thc. β) gia kˆje (α. . y) ≡ (α. 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . δ) an kai mìno an αδ = βγ” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. β) α/β = {(x.

onomˆzetai h fusik  emfÔteush tou R sto F . Sunep¸c. giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . H apeikìnish i : R → F . . ParadeÐgmata 1. Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. γ/δ. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ sto F isqÔei (α + β)/1F = α/1F + β/1F kai (αβ)/1F = (α/1F )(β/1F ). Prˆgmati. Qarakthristik  DaktulÐou 171 R × (R − {0}). α → α/1R . giatÐ an α/1F = 0R /1R . To antÐjeto tou α/β eÐnai to (−α)/β . To monadiaÐo stoiqeÐo tou F eÐnai to 1R /1R kai an to α/β eÐnai mh mhdenikì. èstw α/β = α /β kai γ/δ = γ /δ . Tìte βδ = 0. Gia to skopì autì. ac doÔme ton epimeristikì nìmo. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Tìte eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish F → Q[i]. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti to s¸ma F perièqei ènan daktÔlio isìmorfo me ton R. α → α/1R .2. OrÐzoume dÔo antistoiqÐec + : F × F → F kai · : F × F → F jètontac α/β + γ/δ = (αδ + βγ)/βδ kai (α/β)(γ/δ) = αγ/βδ. Me parìmoio trìpo deÐqnei kaneÐc ìti kai h · : F × F → F eÐnai apeikìnish. = To s¸ma F pou kataskeuˆsame apì thn akeraÐa perioq  R onomˆzetai to s¸ma phlÐkwn thc R kai o monomorfismìc daktulÐwn i : R → F . 'Estw α/β. Tìte èqoume (αδ + βγ)β δ = αδβ δ + βγβ δ = (αβ )δδ + (γδ )ββ = (α β)δδ + (δγ )ββ = (α δ + β γ )βδ. /ζ ∈ F . S¸ma PhlÐkwn. To s¸ma phlÐkwn twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Ta dexiˆ mèlh eÐnai Ðsa giatÐ (αγζ + αδ )(β 2 δζ) = βδζ(αγβζ + βδα ). H epal jeush twn idiot twn ston orismì tou s¸matoc eÐnai jèma routÐnac. tìte to antÐstrofì tou eÐnai to β/α. b ∈ Q}. dhlˆd  α/β + γ/δ = α /β + γ /δ . α/β → αβ −1 . b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[i] = {a + bi ∈ C|a. Tìte afenìc α/β(γ/δ + /ζ) = (α(γζ + δ ))/βδζ = (αγζ + αδ )/βδζ kai afetèrou (α/β)(γ/δ) + (α/β)( /ζ) = (αγ)/(βδ) + (α )/(βζ) = (αγβζ + βδα )/(β 2 δζ).7. To mhdenikì stoiqeÐo tou F eÐnai to 0R /1R . pou shmaÐnei ìti h + : F × F → F eÐnai apeikìnish. tìte α = 0R . O pur nac thc i eÐnai tetrimmènoc. 'Ara èqoume R ∼ Imi. Endeiktikˆ. èstw F to s¸ma phlÐkwn tou Z[i]. dhlad  αβ = βα kai γδ = δγ . (αδ + βγ)/βδ = (α δ + β γ )/β δ .

H epal jeush ìti o ψ eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn eÐnai jèma routÐnac pou af netai san ˆskhsh. ìpou m eÐnai ènac mh mhdenikìc akèraioc kai r èna mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. H qarakthristik  tou daktulÐou R sumbolÐzetai me qarR. èqei qarakthristik  to κπ(m. 'Estw F èna s¸ma. Se èna daktÔlio R eÐnai dunatìn na isqÔei mr = 0. tìte ja “perièqei” kai to s¸ma phlÐkwn thc R. Tìte to s¸ma phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x] eÐnai to {f (x)/g(x)|f (x).7. Akìma perissìtero. 'Estw R ènac daktÔlioc. An o daktÔlioc R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 'Eqoume ϕ(1R ) = 1S kai ˆra (ψ ◦ i)(α) = ϕ(α). To s¸ma phlÐkwn tou F [x] sun jwc sumbolÐzetai me F (x). g(x) ∈ F [x]. oi daktÔlioi Z. O Zm . ìpou m.3 Parat rhsh. Gia kˆje α ∈ R èqoume (ψ ◦ i)(α) = ψ(α/1R ) = ϕ(α)ϕ(1R )−1 . • An den upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. O Zm ×Zn . Akribèstera: An den upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. EÐnai fanerì ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Z kai ˆra perièqei to Q. m > 0. èqoume dei ìti eÐnai dunatìn na upˆrqei mh mhdenikìc akèraioc m tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R na isqÔei mr = 0.172 2.7. èqei qarakthristik  m.7. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai o elˆqistoc tètoioc m. Qarakthristik  daktulÐou 2. gia ton opoÐo isqÔei ψ ◦ i = ϕ. b ∈ Q} 2 DaktÔlioi 3. • An upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. n). tìte ston . Gia parˆdeigma. ìpou i : R → F eÐnai h fusik  emfÔteush. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai mhdèn. 2. g(x) = 0}. 'Estw ϕ : R → E ènac monomorfismìc daktulÐwn. 2. H epìmenh Prìtash mac plhroforeÐ ìti an èna s¸ma perièqei ènan upodaktÔlio R pou eÐnai akeraÐa perioq . Apìdeixh. C èqoun qarakthristik  mhdèn.2 Orismìc. To s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c √ √ Z[ √2] = {a + b √2 ∈ R|a. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc R. n > 0. Tìte upˆrqei ènac monomorfismìc ψ : F → E .1 Prìtash. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. orismì thc qarakthristik c arkeÐ na exetˆsei kaneÐc pìte isqÔei m1R = 0. R. ìpou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai o E eÐnai s¸ma. Q. OrÐzoume ψ(α/β) = ϕ(α)ϕ(β)−1 .

S¸ma PhlÐkwn.6 Pìrisma. H epìmenh prìtash mac plhroforeÐ ìti h qarakthristik  tou R “prosdiorÐzei” to SR .6. Ja deÐxoume = = = t¸ra ìti qarR = m. Epiplèon èqoume qarR = = m. 2.5 Pìrisma.7. en¸ an upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. dhlad  qarR ∈< m > kai ˆra qarR ≥ m. EpÐshc èqoume qarR ∈ ker ϕ apì ton orismì thc qarakthristik c.4).1.7. Epeid  o ker ϕ eÐnai èna ide¸dec tou Z. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec. 2. Qarakthristik  DaktulÐou 173 tìte qarR = 0. autìc ja eÐnai thc morf c < m > gia kˆpoio m ∈ N. èstw ìti upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. H qarakthristik  miac akeraÐac perioq c eÐnai 0   ènac pr¸toc arijmìc. o Zm den èqei mhdenodiairètec. ϕ(n) = n1R . Tìte o mikrìteroc upodaktÔlioc . Pr¸ta parathroÔme ìti apì th sqèsh m1R = 0 èpetai ìti qarR ≤ m sÔmfwna me thn Parat rhsh 2. Tìte gia kˆje r ∈ R.4 sumperaÐnoume ìti o m eÐnai 0   pr¸toc.2. 'Estw R mia akeraÐa perioq . opìte apì to Je¸rhma 2. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn SR ∼ Zm . blèpoume ìti o R perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me to Zm .7. Tìte to sÔnolo SR = {n1R ∈ R|n ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai mˆlista eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc pou perièqei to 1R ('Askhsh 2. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Gia thn ˆllh perÐptwsh.7. tìte h qarR isoÔtai me ton elˆqisto tètoio m. EÐnai fanerì ìti Imϕ = SR . sthn pr¸th perÐptwsh prokÔptei ˆmesa apì ton orismì ìti qarR = 0.4 Prìtash. Apìdeixh. Sunep¸c Zm ∼ Z/ < m >∼ SR . 2.3. 'Ara m = qarR. to elˆqisto tou m dÐnei m ≤ qarR. Apìdeixh. Epeid  ìmwc isqÔei (qarR)1R = 0.7. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai < m > o pur nac tou omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : Z → R. 'Estw R mia akeraÐa perioq  qarakthristik c m. Sunep¸c qarR = m. Prˆgmati.1. èqoume mr = m(1R r) = (m1R )r = 0r = 0 kai katˆ sunèpeia qarR ≤ m.6 èqoume Z/ < m >∼ SR . Apì thn prohgoÔmenh Prìtash. tou R pou perièqei to 1R eÐnai isìmorfoc eÐte me to Z (an qarR = 0) eÐte me to s¸ma Zp (an qarR = p > 0). Apì thn Prìtash 2. JewroÔme ton elˆqisto tètoio m.

'Estw F èna s¸ma kai F to pr¸to upìswma tou F .7. tìte deÐxte ìti a = b. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. Poia eÐnai h qarakthristik  twn daktulÐwn M2 (Zm ). . √ √ 2.4 kai to Pìrisma 2. 'Estw ìti qarF = 0. Apì thn Prìtash 2. en¸ an qarF = p (p pr¸toc). An an = bn kai am = bm gia kˆpoia m.7. To upìswma autì onomˆzetai to pr¸to upìswma tou F . 6. èqoume ìti qarF = 0   p (p pr¸toc). ApodeÐxte ìti gia kˆje n+1 n n a. 'Omoia. n) = 1. 'Ara to pr¸to upìswma tou Q eÐnai to Q.7.5.1 èpetai ìti to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q. ApodeÐxte ìti isìmorfec akèraiec perioqèc èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. M2 (Z) kai Z3 ×Q[x]. tìte F ∼ Zp . 3. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn tou Z[ 3] eÐnai isìmorfo me to Q[ 3].174 2 DaktÔlioi Apìdeixh. n ∈ Z me µκδ(m. UpenjumÐzoume ìti to Q den perièqei gn sio upìswma. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Zp . Ask seic 2. 4.7 1. 'Estw ìti qarF = p (p pr¸toc). To Pìrisma èpetai ˆmesa apì thn Prìtash 2. Epeid  to Q den perièqei gn sio upìswma. èstw F . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me qarR = 4. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn enìc s¸matoc F eÐnai isìmorfo me to F . ApodeÐxte ìti isìmorfoi daktÔlioi èqoun Ðsec qarakthristikèc. tìte F ∼ Q. An qarF = 0. b ∈ R èqoume (a + b)4 = (a2 + b2 )2 kai genikˆ (a + b)2 = (a2 + b2 )2 gia kˆje n ∈ N. to pr¸to upìswma tou Zp eÐnai to Zp . 'Estw a. H apìdeixh sthn perÐptwsh pou qarF = p = (p pr¸toc) eÐnai parìmoia. = = Apìdeixh. 5. H tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou F eÐnai èna upìswma tou F .7 Prìtash. 'Estw ìti qarF = 0. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q kai to F eÐnai isìmorfo me upìswma tou Q. èqoume F ∼ Q. D¸ste èna parˆdeigma mh isìmorfwn akeraÐwn perioq¸n pou èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma. 2. Tìte to F perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me ton Z.7. Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma.

ˆpeirou s¸matoc pou èqei jetik  qarakthristik  b. a. D¸ste èna parˆdeigma a. 12. 10. Qarakthristik  DaktulÐou 175 7. . 'Estw S ènac mh tetrimmènoc upodaktÔlioc tou daktulÐou R. AlhjeÔei ìti qarS =qarR. c. ApodeÐxte ìti upˆrqoun upodaktÔlioi R1 . alhjeÔei ìti qarS =qarR. = Upìdeixh: Efarmìste thn 'Askhsh 2. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c R. 'Estw ìti o R eÐnai mia akeraÐa perioq . ApodeÐxte ìti qarS =qarR. µκδ(m. S¸ma PhlÐkwn. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo tètoioc ¸ste qarR = mn. qarR1 = m. ApodeÐxte ìti qarR =qarF . 11. 8.2. qarR2 = n.20 gia katˆllhla ide¸dh tou R.7. ApodeÐxte ìti qarF =qarE . n) = 1. 'Estw F → E ènac monomorfismìc swmˆtwn. b. An o S eÐnai akeraÐa perioq . daktulÐou pou èqei qarakthristik  pr¸to arijmì kai den eÐnai akeraÐa perioq .6. Poièc eÐnai oi qarakthristikèc twn parakˆtw daktulÐwn? i) Z[i]/ < 3 > ii) Z[i]/ < 2 + i > iii) Z6 [x]/ < 2 >. R2 tou R tètoioi ¸ste R ∼ R1 × R2 . 9.

'Ara o daktÔlioc Z/I eÐnai mia akeraÐa perioq . xk } mia bˆsh tou. Apì thn Parat rhsh 2. ìpou o pr¸toc p eÐnai h qarakthristik  tou F . Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. ìpou αi ∈ Zp . giatÐ to F eÐnai èna peperasmèno sÔnolo.8 Peperasmèna S¸mata Se paradeÐgmata thc Paragrˆfou 2. H apeikìnish ϕ:Z m → m1F ∈ F eÐnai ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. .176 2 DaktÔlioi 2. Tèloc ja melet soume mia efarmog  sth sunduastik . Epomènwc èqoume to ex c apotèlesma: 2. Epeid  to Zp èqei p stoiqeÐa blèpoume ìti to pl joc twn stoiqeÐwn thc morf c α1 x1 + · · · + αk xk eÐnai pk . Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n lambˆnoume ènan monomorfismì Z/I → F .dianusmatikì q¸ro: h prìsjesh twn stoiqeÐwn tou F eÐnai h prìsjesh tou s¸matoc F kai o pollaplasiasmìc stoiqeÐwn tou F me stoiqeÐa tou Zp dÐdetai apì thn apeikìnish Zp × F → F pou stèlnei to (α. 'Estw I = ker ϕ. to I eÐnai thc morf c I =< p > gia kˆpoio p ∈ N. ìpou α ∈ Zp . Ta basikˆ b mata thc apìdeixhc pou ja d¸soume eÐnai ta ex c. x) sto ψ(α)x. Epomènwc èqoume ènan monomorfismì swmˆtwn ψ : Zp → F. Epeid  to F eÐnai peperasmèno. Sth sunèqeia ja taxinom soume ta upos¸mata twn peperasmènwn swmˆtwn.1 Je¸rhma. ìpou to f (x) eÐnai anˆgwgo. JewroÔme to F wc ènan Zp . ψ(Zp ). 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. 'Estw {x1 .6 eÐdame ìti phlÐka tou poluwnumikoÔ daktulÐou Zp [x] me ide¸dh thc morf c < f (x) >. H diˆstash tou F wc Zp . Sunep¸c ja grˆfoume αx sth jèsh tou ψ(α)x. AfoÔ to I eÐnai mh mhdenikì.3 èpetai ìti h qarakthristik  tou F eÐnai p. Sth sunèqeia ja tautÐzoume to s¸ma Zp me thn eikìna tou. Kˆje stoiqeÐo tou F grˆfetai katˆ monadikì trìpo sth morf  α1 x1 + · · · + αk xk .dianusmatikìc q¸roc eÐnai peperasmènh. . Wc ide¸dec tou Z. . . Tìte gia kˆpoio jetikì akèraio k èqoume |F | = pk .7. H epal jeush twn idiot twn tou orismoÔ tou dianusmatikoÔ q¸rou eÐnai polÔ eÔkolh kai paraleÐpetai. Peperasmèna s¸mata 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. kai epeid  o Z/I eÐnai akeraÐa perioq  èqoume ìti o p eÐnai pr¸toc.8. eÐnai s¸mata kai mˆlista peperasmèna. to I eÐnai mh mhdenikì. x ∈ F . èqoume p = 0. . Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k ja apodeÐxoume thn Ôparxh enìc s¸matoc pou èqei pk stoiqeÐa.

An upˆrqei monomorfismìc swmˆtwn ϕ : F → E .3. Tìte upˆrqei epèktash E tou F tètoia ¸ste to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza sto E .6. pou eÐnai isìmorfo me to F . kai to Q[x]/ < x2 + 1 > eÐnai epèktash tou Q. Apìdeixh. to ϕ(F ). Kˆje peperasmèno s¸ma pou apoteleÐtai apì pk stoiqeÐa eÐnai epèktash tou Zp .8.3). Peperasmèna S¸mata 177 1) Upˆrqei èna s¸ma E pou perièqei to Zp kai eÐnai tètoio ¸ste to polu¸k numo xp − x ∈ E[x] na èqei pk rÐzec sto E . ìpwc eÐdame prin. Prˆgmati. 2. (Bl. 2) Oi rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec. Sthn perÐptwsh pou o ϕ eÐnai monomorfismìc. 3) To sÔnolo twn riz¸n tou xp − x sto E eÐnai èna s¸ma. ja tautizoume suqnˆ èna f (x) ∈ F [x] me thn eikìna tou sto E[x]. An ϕ : F → E eÐnai ènac omomorfismìc swmˆtwn.5. to C eÐnai epèktash tou Q[x]/ < x2 + 1 >. 'Estw F èna s¸ma (ìqi anagkastikˆ peperasmèno) kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) ≥ 1. 'Estw p(x) ènac anˆgwgoc parˆgontac tou f (x). eÐnai fanerì ìti to E perièqei upìswma. Ja deÐxoume ìti to E eÐnai mia epèktash tou F pou perièqei toulˆqiston mÐa rÐza tou f (x). F . Apì to Je¸rhma 2. Gia to 1) ja apodeÐxoume kˆti genikìtero (pou isqÔei gia tuqaÐo s¸ma .2. Gia parˆdeigma. thn Efarmog  metˆ ˜ thn Prìtash 2. ja lème ìti to E eÐnai mia epèktash tou F . Suqnˆ ja tautÐzoume ta ϕ(F ). to C eÐnai mia epèktash tou R. mporoÔme na orÐsoume ènan omomorfismì daktulÐwn k k ϕ : F [x] → E[x].ìqi anagkastikˆ peperasmèno .2 Je¸rhma. an xn + · · · + a0 → ϕ(an )xn + · · · + ϕ(a0 ). Sthn perÐptwsh aut . tìte ˜ ψ(f (x)) = (an + I)xn + · · · + (a1 + I)x + (a0 + I) . MÐa rÐza tou poluwnÔmou ψ(f (x)) eÐnai to x+ < p(x) >. MporoÔme tìte na jewr soume ìti F [x] ⊆ E[x]. ˜ gia ton opoÐo isqÔei ϕ(a) = ϕ(a) gia kˆje a ∈ F .kai tuqaÐo polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ). to phlÐko E = F [x]/ < p(x) > eÐnai èna s¸ma. èqoume: An f (x) = an xn + · · · + a0 .8. sumbolÐzontac gia suntomÐa to ide¸dec < p(x) > tou F [x] me I . EÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish ψ:F a → a+ < p(x) >∈ E ˜ eÐnai ènac monomorfismìc swmˆtwn.

allˆ diaspˆtai sto Q[ 2] = {a + b 2|a. Gia√ parˆdeigma.8. 1. An ρ eÐnai h eikìna tou x sto Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. (x−ρn ). sÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. ρ1 . to x2 − 2 den diaspˆtai sto Q. an sumbolÐsoume me ρ thn eikìna tou x sto R[x]/ < x2 + 1 > kˆtw apì ton fusikì epimorfismì R[x] g(x) → g(x)+ < x2 + 1 >∈ R[x]/ < x2 + 1 >. . 'Estw F = Z2 kai f (x) = x2 + x + 1.5 Pìrisma. 'Estw F = Z2 kai f (x) = (x2 + x + 1)g(x). 'Estw f (x) ∈ F [x].√ρn ∈ . 2. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac kˆje f (x) ∈ C[x] diaspˆtai sto C. EÐdame ìti dedomènou enìc f (x) ∈ F [x] upˆrqei epèktash E ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mia rÐza. Sunep¸c sto E[x] èqoume mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = (x − ρ)g(x). g(x) ∈ F [x]. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >.1). Ja lème ìti èna polu¸numo f (x) ∈ E[x] diaspˆtai sto E an upˆrqei mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = c(x−ρ1 )(x−ρ2 ) . èqoume ρ2 + ρ + 1 = 0. 2.8. eÐnai. 3. 'Estw E mia epèktash tou Zp . . E .4 ShmeÐwsh. b ∈ Q}. ìpou ρ ∈ F . MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >.178 kai qrhsimopoi¸ntac prˆxeic sto phlÐko F [x]/I èqoume 2 DaktÔlioi (an + I)(x + I)n + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an + I)(xn + I) + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an xn + I) + · · · + (a1 x + I) + (a0 + I) = f (x) + I = I = 0E . c. pa = (p1E )a = (p1Zp )a = 0a = 0. Prˆgmati. g(x) ∈ E[x] (Je¸rhma 2. Mia epèktash tou R ìpou to f (x) èqei rÐza. . 2. Prˆgmati. 'Estw F = R kai f (x) = x2 + 1. H proteleutaÐa isìthta isqÔei giatÐ to p(x) diaireÐ to f (x).4. Tìte upˆrqei mÐa epèktash E tou F ìpou to f (x) diaspˆtai. . èqoume ρ2 + 1 = 0. EpishmaÐnoume ìti pa = 0 gia kˆje a ∈ E .8. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou Z2 . 2.3 ParadeÐgmata. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou R. ìpou to F eÐnai èna s¸ma (ìqi aparaÐthta . peperasmèno) kai deg f (x) ≥ 1. to s¸ma R[x]/ < x2 + 1 >. .

SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma upˆrqei mia epèktash E1 ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza. QrhsimopoioÔme epagwg  sto n = deg f (x). b ∈ F . Mia rÐza tou f (x) pou den eÐnai epanalambanìmenh lègetai apl . Oi rÐzec enìc f (x) den eÐnai monos manta orismènec allˆ exart¸ntai apì thn epèktash pou tic perièqei. An n = 1.2. tìte f (x) = a1 x+a0 . a1 = 0. H parˆgwgìc tou f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ F [x] eÐnai to f (x) = nan xn−1 + (n − 1)an−1 xn−2 + · · · + a1 ∈ F [x]. 'Eqoume to akìloujo aplì. tìte sto E perièqontai deg f (x) rÐzec tou f (x).4. Sunep¸c f (x) = (x − ρ)g(x). (af (x) + bg(x)) = af (x) + bg(x) . ja qreiastoÔme thn ènnoia thc parag¸gou poluwnÔmou. To pl joc autì eÐnai to mègisto pl joc riz¸n tou f (x) pou eÐnai dunatìn na perièqei èna s¸ma (Pìrisma 2. allˆ qr simo krit rio. 'Eqoume deg g(x) = n − 1 kai apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqei epèktash E tou E1 ìpou to g(x) diaspˆtai. Gia ton skopì autì. g(x) ∈ F [x]. dhlad  autì diaspˆtai sto F . 'Estw t¸ra n > 1. An èna f (x) diaspˆtai sto E . 'Estw F èna s¸ma. Peperasmèna S¸mata 179 Apìdeixh. g(x) ∈ E1 [x]. f (x). to x2 + 1 èqei dÔo rizec sto C kai dÔo ˆllec rÐzec sto R[x]/ < x2 + 1 >.2). Epistrèfoume t¸ra sthn sugkekrimèmh perÐptwsh pou mac endiafèrei. (f (x)g(x)) = f (x) g(x) + f (x)g(x) . AfoÔ to E perièqei kai to ρ. H epal jeush twn gn¸rimwn kanìnwn parag¸gishc. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma gnwrÐzoume ìti upˆrqei epèktash E tou Zp ìpou k to polu¸numo xp − x diaspˆtai. to f (x) diaspˆtai sto E . . ìpou ρ ∈ E1 . 'Etsi dikaiologeÐtai h qr sh thc parapˆnw èkfrashc. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ F [x] mporeÐ na èqei rÐzec se diaforetikèc epektˆseic tou F . Mia rÐza ρ ∈ F enìc f (x) ∈ F [x] onomˆzetai epanalambanìmenh (  pollapl ) an (x − ρ)2 |f (x). Gia parˆdeigma. lème suqnˆ . kai to f (x) èqei mÐa rÐza sto F . Ja deÐxoume t¸ra ìti oi rÐzec autoÔ tou poluwnÔmou sto E eÐnai diakekrimènec. Sqìlio 'Otan to f (x) diaspˆtai sto E . Epeid  den èqoume (toulˆqiston katˆ profan  trìpo) thn ènnoia tou orÐou se tuqaÐo s¸ma ja d¸soume èna algebrikì orismì. af netai san ˆskhsh.8.kai mˆllon kataqrhstikˆ ìti to E “perièqei ìlec tic rÐzec” tou f (x). gia kˆje a.

8. Gia ton skopì autì arkeÐ na apodeÐxoume ìti to F eÐnai upodaktÔlioc tou E kai kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. tìte α−1 ∈ F . g(x) ∈ F [x]. k Apìdeixh. k k 'Estw α. tìte apì thn pr¸th isìthta paÐrnoume ìti to x − ρ den diaireÐ to g(x). opìte to (x − ρ)2 den diaireÐ to f (x).6 L mma. kai f (x) = g(x) + (x − ρ)g(x) . αβ ∈ F . Tìte oi pk rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec.8. Sthn prˆxh. dhlad  g(ρ) = 0. dhlad . 'Eqoume (xp − x) = pk xp ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. Apì thn deÔterh isìthta èqoume f (ρ) = g(ρ) = 0. kai (α−1 )p = (αp )−1 = a−1 . Apì th ShmeÐwsh 2.8. AntÐstrofa. gia na kataskeuˆsoume èna s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa.1.8. an f (ρ) = 0. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x]. 'Estw E mia epèktash tou Zp . ìpou k > 0. 'Estw ìti to polu¸numo xp − k k − 1 = −1.12 2) paÐrnoume (α − β)p = αp − β p = α − β EpÐshc èqoume k k k (αβ)p = αp β p = αβ. Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma F tètoio ¸ste |F | = pk . ìpou to xp −x diaspˆtai (Pìrisma k 2. k k −1 2. x diaspˆtai sto E .5). ìti gia kˆje α. Tìte mia rÐza ρ tou f (x) f (x) = (x − ρ)g(x). 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou xp − x. èqoume pa = 0 gia kˆje a ∈ E .4. β ∈ F .8 Je¸rhma ('Uparxh peperasmènwn swmˆtwn). kai an α = 0. tìte g(ρ) = 0 kai ˆra to x − ρ den diaireÐ to g(x).8. sun jwc brÐskoume èna anˆgwgo polu¸numo f (x) ∈ Zp [x] bajmoÔ k (autì den k k k k k . β ∈ F èqoume α − β ∈ F . Apìdeixh. Ja deÐxoume ìti to F eÐnai èna s¸ma. opìte αp = α. 'Estw E mia epèktash tou Zp . An h ρ eÐnai apl .7 Pìrisma. èqoume ìti |F | = pk . β p = β .8. opìte apì to Parˆdeigma 2. 'Eqoume 2. Apìdeixh. To zhtoÔmeno prokÔptei 2.180 2 DaktÔlioi sto F eÐnai apl  an kai mìno an f (ρ) = 0.7. Apì to Pìrisma 2.

Epomènwc èna s¸ma pou èqei 8 stoiqeÐa eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x + 1 > kai èna ˆllo eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x2 + 1 >.2): 'Estw F ∗ = {a1 . Sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Upˆrqei èna Je¸rhma sÔmfwna me to opoÐo kˆje dÔo peperasmèna s¸mata me to Ðdio pl joc stoiqeÐwn eÐnai isìmorfa. Autì shmaÐnei ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai rÐza tou xp èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma. . Autèc melet¸ntai sthn Enìthta 4.8 kataskeuˆsame èna s¸ma pou èqei pk k stoiqeÐa wc èna sÔnolo riz¸n tou xp − x ∈ Zp [x]. . . . Epomènwc stoiqeÐo tou F eÐnai rÐza tou xp − x. H teqnik  thc apìdeixhc eÐnai parìmoia me aut  pou eÐdame sto Je¸rhma tou Euler sthn Enìthta 1 (Bl. . 2.6. ParadeÐgmata thc kataskeu c aut c eÐdame sthn Parˆgrafo 2. H isìthta (1) pou mìlic apodeÐxame.2. an opìte pˆli apì to nìmo thc diagraf c èqoume an = 1. . . k k −1 (1) −1. aan }. . an }. An a ∈ {a1 . èpetai kai apì to “Je¸rhma tou Lagrange” stic omˆdec. . Poiˆ eÐnai h sqèsh aut¸n twn dÔo swmˆtwn.9 Prìtash. Peperasmèna S¸mata 181 eÐnai pˆnta eÔkolo) kai sqhmatÐzoume to phlÐko Zp [x]/ < f (x) >. an } to sÔnolo twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn peperasmènou s¸matoc F . Pollaplasiˆzontac paÐrnoume a1 . . an = an a1 . Oi “omˆdec” eÐnai jemeli¸dh algebrikˆ sust mata pou èqoun mÐa mìno prˆxh. . an } = {aa1 . en¸ den eÐnai dÔskolh. . .6. H apìdeixh. Je¸rhma 1. . Epeid  to Je¸rhma autì den ja qrhsimopoihjeÐ parakˆtw ja paraleÐyoume thn apìdeixh. tìte apì to nìmo thc diagraf c tou pollaplasiasmoÔ sumperaÐnoume ìti {a1 . . . .8. . ìpou |F | = pk kai n = pk − 1. . Tìte kˆje ShmeÐwsh ParathroÔme ìti sthn apìdeixh thc parapˆnw Prìtashc qrhsimopoi same mìno idiìthtec tou pollaplasiasmoÔ tou s¸matoc. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma me |F | = pk . MporoÔme na deÐxoume ìti k ta stoiqeÐa kˆje s¸matoc F me |F | = pk eÐnai rÐzec tou xp − x. .8. .8. eÐnai kˆpwc makroskel c giatÐ apaitoÔntai merikˆ stoiqeÐa apì th JewrÐa Swmˆtwn sta opoÐa den èqoume anaferjeÐ.

MporoÔme na jewr soume to E wc ènan dianusmatikì q¸ro uperˆnw tou F .9. 2.8). 'Estw E èna s¸ma me p12 stoiqeÐa. Apì thn Prìtash 2. sumbolÐzoume to monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. gia kˆpoio r. Ja taxinom soume ta upos¸mata tou E . 'Estw F èna upìswma tou E pou apoteleÐtai apì m stoiqeÐa. ìpou r|k . 'Estw r ènac diairèthc tou k . Me E(pr ). ìpou r|12. èqoume pk − 1 = (pr − 1)((pr )s−1 + · · · + pr + 1).8.8.182 2 DaktÔlioi Upos¸mata peperasmènwn swmˆtwn 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk . An n = dimF E .10 Je¸rhma. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou r xp − x.11 Parˆdeigma. Gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. p pr¸toc. an k = rs. 1. gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. 2.8. Pèra apì autˆ den upˆrqoun ˆlla upos¸mata tou E .2 prokÔptei ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo diaforetikˆ upos¸mata tou E pou èqoun pr stoiqeÐa. Epomènwc to polu¸numo xp −1 − 1 diaireÐ to xp −1 − 1 sto Zp [x] kai ˆra to r k xp − x diaireÐ to xp − x. tìte me ènan sullogismì parìmoio me autìn pou eÐdame prin apì to Je¸rhma 2.1 sumperaÐnoume ìti pk = mn . 2. Sunep¸c to pl joc twn stoiqeÐwn tou F eÐnai pr . 'Eqoume apodeÐxei ìti kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. Tìte to F eÐnai èna s¸ma kai |F | = pr (sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. ta stoiqeÐa tou E eÐnai rÐzec k tou xp − x. r k 2. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc akeraÐwn paÐrnoume m = pr . kai katˆ sunèpeia pk = prn . 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk . Apìdeixh. . ìpou to r diaireÐ to k . Tìte o pr − 1 diaireÐ ton pk − 1 epeid .8. ìpou r|k . dhlad  r|k .9 kai to Pìrisma 2. MporoÔme na parast soume ta upos¸mata tou E me to parakˆtw diˆgramma.4.8. Apì thn Prìtash 2. Kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa.8. Tìte 1.

. h lÔsh tou probl matoc autoÔ isodunameÐ me thn Ôparxh dÔo 3 × 3 “orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn”. . 2. EÐnai safèc ìti ja prèpei na qwristeÐ to qwrˆfi se 3 × 3 = 9 tm mata ¸ste kˆje mia apì tic poikilÐec sitarioÔ na kallierghjeÐ me th bo jeia kajenìc apì ta eÐdh lipˆsmatoc. . an } pou èqei thn idiìthta ìti se kˆje gramm  kai kˆje st lh to ai emfanÐzetai akrib¸c mÐa forˆ. Me poiì trìpo mporeÐ na sqediˆsei èna peÐrama pou ja pragmatopoihjeÐ se èna qwrˆfi kai ja dÐnei apˆnthsh sto er¸thma autì. . . EpijumeÐ de na entopÐsei to sunduasmì lipˆsmatoc . n} sth jèsh tou {a1 . EÐnai autì dunatì.2. . 'Opwc ja doÔme sth sunèqeia. . Sun jwc qrhsimopoioÔme to sÔnolo {1. 'Omwc gia na eÐnai to peÐrama ìso gÐnetai axiìpisto. Orismìc 'Ena n×n Latinikì tetrˆgwno eÐnai enac n×n pÐnakac me stoiqeÐa apì èna sÔnolo {a1 . an }. . . . n. Prìblhma. 'Enac gewpìnoc jèlei na melet sei thn epÐdrash tri¸n diaforetik¸n eid¸n lipˆsmatoc se treic diaforetikèc poikilÐec sitarioÔ. . . o gewpìnoc apofasÐzei na qwrÐsei to qwrˆfi se treic grammèc kai treic st lec ¸ste kˆje eÐdoc sitarioÔ na kallierghjeÐ akrib¸c mia forˆ se kˆje gramm  kai st lh kai ìmoia kˆje eÐdoc lipˆsmatoc na qrhsimopoihjeÐ akrib¸c mÐa forˆ se kˆje gramm  kai st lh. . Peperasmèna S¸mata 183 E(p12 )     d d E(p6 ) d d d E(p4 ) E(p3 ) d d     E(p2 ) E(p) Efarmog : Latinikˆ tetrˆgwna Ja exetˆsoume ed¸ mia efarmog  twn peperasmènwn swmˆtwn ston sqediasmì peiramˆtwn.sitarioÔ pou èqei th mègisth apìdosh. .8. i = 1. . Gia to lìgo autì. ja prèpei na elaqistopoihjeÐ h epÐdrash pou mporeÐ na èqei to gegonìc ìti kˆpoia shmeÐa tou qwrafioÔ eÐnai pio gìnima apì ta upìloipa. . .

n. ta 2 DaktÔlioi    1 2 3 1 2 3 A =  2 3 1 . 1) (1. . 2)  (3. Ta zeÔgh autˆ perigrˆfoun ton trìpo pou mporeÐ na pragmatopoihjeÐ to peÐrama: an h pr¸th suntetagmènh paristˆnei thn poikilÐa sitarioÔ kai h deÔterh to eÐdoc lipˆsmatoc. Ta Orismìc DÔo n × n Latinikˆ tetrˆgwna A = (aij ). i. B pou eÐdame prin eÐnai orjog¸nia.184 Gia parˆdeigma.  3 2 1  1 3 2 2 1 3 den eÐnai orjog¸nia afoÔ (a12 . B = (bij ) onomˆzontai orjog¸nia an ta diatetagmèna zeÔgh (aij . . 3) (3. tìte gnwrÐzoume se poio shmeÐo tou qwrafioÔ ja kallierghjeÐ kˆje poikilÐa kai poio lÐpasma ja qrhsimopoi soume. . Ta orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna A. Gia parˆdeigma. . 1) ìpou sthn i gramm  kai j st lh tou pÐnaka C upˆrqei to diatetagmèno zeÔgoc (aij . 3) (2.  Shmei¸seic 1) H lÔsh tou probl matoc gia n = 3. en¸ to   mèna. . . 'Ena sÔnolo {A1 . b21 ) = (2. . 2) (3. . B pou eÐdame prin lÔnoun to prìblhmˆ mac. bij ).   isodÔnama an {(aij . eÐnai Latinikˆ tetrˆgwna. . SqhmatÐzoume ton pÐnaka  (1. . bij ). . . . B =  3 1 2  3 1 2 2 3 1  1 2 3  2 1 3  3 2 1 den eÐnai. 3). ta A. . . 3) C =  (2. Am } n × n Latinik¸n tetrag¸nwn onomˆzetai orjog¸nio an ta Ai . ìpwc kai o pÐnakac pollaplasiasmoÔ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc. èpetai ìti o pÐnakac thc prìsjeshc kˆje peperasmènou daktulÐou eÐnai èna Latininkì tetrˆgwno. j = 1. . j = 1. bij )|i. dhlad  h eÔresh dÔo 3 × 3 orjogwnÐwn . n}. b12 ) = (a21 . 1) (2. . . Apì ton nìmo thc diagraf c. n} × {1. . 2) (1. Aj eÐnai orjog¸nia gia kˆje i = j . n} = {1. . eÐnai diakekri-     3 2 1 1 3 2  2 1 3 .

2. aij ) = (auν . Ar = (aij ).2. auν ) me (r) (r) . .8. èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. Gia kˆje n thc morf c n = pk . 'Estw n = pk . p pr¸toc. . S mera eÐnai gnwstì ìti gia kˆje n ≥ 3. upˆrqei orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. p pr¸toc. . upˆrqoun toulˆqiston dÔo n × n orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna (bl. 2. . p pr¸toc. 'Ena zeÔgoc 10×10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn kataskeuˆsthke gia pr¸th forˆ mìlic to 1958. . n − 1 orÐzoume ton pÐnaka Ar ∈ Mn (F ). Metˆ apì kˆpoiec dokimèc me 3 × 3 pÐnakec.8. Sunep¸c kˆje Ar eÐnai Latinikì tetrˆgwno. 2) O Euler melèthse to 1782 èna prìblhma isodÔnamo me thn eÔresh dÔo 6 × 6 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. Gia tic st lec èqoume (r) (r) aij = alj ⇒ ar ai + aj = ar al + aj ⇒ ar ai = ar al ⇒ ai = al . Gia parˆdeigma. pou ìmwc den mpìrese na lÔsei. 'Omwc h sunduastik  poluplokìthta tou probl matoc auxˆnei ragdaÐa me to n. ParathroÔme ìti (r) (r) aij = ail ⇒ ar ai + aj = ar ai + al ⇒ aj = al kai katˆ sunèpeia kˆje gramm  perièqei kˆje stoiqeÐo tou F akrib¸c mÐa forˆ. ìpou aij = ar ai + aj .8). Gia na (r) (s) (r) (s) deÐxoume ìti autˆ eÐnai anˆ dÔo orjog¸nia èstw ìti (aij . PolÔ argìtera (to 1901) apodeÐqthke ìti den upˆrqoun dÔo 6 × 6 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. MporeÐ na apodeiqteÐ sqetikˆ eÔkola ìti o plhjˆrijmoc kˆje orjogwnÐou sunìlou n × n Latinik¸n tetrag¸nwn eÐnai to polÔ n − 1 ('Askhsh 7). paramènei anoiktì to er¸thma thc eÔreshc tou mègistou pl jouc 10 × 10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. afoÔ ar = 0 (r = n). . . Apìdeixh. To epìmeno apotèlesma parèqei gia kˆje n thc morf c n = pr . 'Estw F èna s¸ma me |F | = n (gnwrÐzoume ìti upˆrqei tètoio s¸ma apì to Je¸rhma 2.12 Je¸rhma.8. . Akìma kai pio eidikˆ erwt mata eÐnai dÔskola. ektìc apì n = 6. [22]). F = {a1 = 1. an = 0} Gia kˆje r = 1. den upˆrqei amfibolÐa ìti ja brÐskame ta sugkekrimèna A. B .  tan eÔkolh. Peperasmèna S¸mata 185 Latinik¸n tetrag¸nwn. 'Ena anoiktì er¸thma eÐnai h eÔresh ìlwn twn n tètoiwn ¸ste upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. an−1 . a2 .

. a3 = a + 1.2 4). Ja kataskeuˆsoume ed¸ trÐa 4 × 4 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna.12 to pr¸to Latinikì tetrˆgwno èqei sth jèsh (i. a2  a4 Anafèroume plhroforiakˆ. Tìte ar ai + aj = ar au + aν as ai + aj = as au + aν . dhlad  i = u.186 2 DaktÔlioi r = s. Ta probl mata autˆ paramènoun mèqri s mera anoiktˆ. ìti to prìblhma tou prosdiorismoÔ twn n ≥ 3 gia touc opoÐouc upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n−1 stoiqeÐa eÐnai isodÔnamo me èna prìblhma thc Probolik c GewmetrÐac.2 4). autì thc Ôparxhc “probolikoÔ epipèdou tˆxhc n” (bl. [26]). brÐskoume Parˆdeigma a4  a3 A1 =   a2 a1 SuneqÐzontac lambˆnoume  a3 a4 a1 a2 a2 a1 a4 a3  a1 a2   a3  a4 a3  a2 A2 =   a4 a1 a2  a4 A3 =   a3 a1   a4 a1 a3 a2 a1 a3 a4 a2 a1 a4 a2 a3 a4 a2 a1 a3  a2 a3  . Gia to skopì autì ja qrhsimopoi soume to s¸ma F twn 4 stoiqeÐwn pou kataskeuˆsame sto Parˆdeigma 2. UpenjumÐzoume ìti F = {a1 = 1. j) to stoiqeÐo ai + aj .6. dhlad  j = ν . a4 = 0}.6. Afair¸ntac paÐrnoume (ar − as )ai = (ar − as )au kai epeid  ar − as = 0 èqoume ai = au . SÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Me th bo jeia twn pinˆkwn twn prˆxewn tou ParadeÐgmatoc 2.7. a2 = a. Antikajist¸ntac sthn pr¸th exÐswsh blèpoume ìti aj = aν . a1  a4  a3 a1  .

a → ap eÐnai ènac isomorfismìc kai ìti ϕ(a) = a gia kˆje a ∈ Zp . 'Estw ρ mia rÐza tou x2 + 1 sto s¸ma Z3 [x]/ < x2 + 1 >. Upìdeixh: Allˆzoume th jèsh twn sthl¸n kˆje LatinikoÔ tetrag¸nou tou sunìlou ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 123 . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. Peperasmèna S¸mata 187 Ask seic 2. F2 ∼ Z7 .8. 7. To nèo sÔnolo paramènei orjog¸nio. Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 8 × 8 Latinik¸n tetrag¸nwn. = = 2. Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 7 × 7 Latinik¸n tetrag¸nwn. ApodeÐxte ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo upos¸mata F1 . . 9. 5. n.2. 8. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa kai èna ˆllo pou èqei 27 stoiqeÐa. Kataskeuˆste èna polu¸numo sto Z3 [x] deutèrou bajmoÔ pou èqei rÐzec tic 2ρ + 1 kai ρ + 1. . ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou F pou perièqei to α2 tautÐzetai me to F . Metr ste t¸ra tic dunatìthtec gia to stoiqeÐo sth jèsh (2. 1). F2 tou F tètoia ¸ste F1 ∼ Z5 . Kˆje orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn perièqei to polÔ n − 1 stoiqeÐa. 6. 3. Poio eÐnai to diˆgramma uposwmˆtwn enìc s¸matoc pou èqei p36 stoiqeÐa (p pr¸toc). JewroÔme to s¸ma F = Z2 [x]/ < x3 + x + 1 >. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma qarakthristik c p. ApodeÐxte ìti h apeikìnish ϕ : F → F. 4. . SumbolÐzoume me α thn eikìna tou x sto F .8 1.

'Estw F èna s¸ma kai E ⊆ F èna upìswmˆ tou. Kaj¸c to s¸ma R eÐnai uperarijm simo. ja doÔme ìti ta zhtoÔmena sumperˆsmata prokÔptoun apì orismènec basikèc idiìthtec twn epektˆsewn swmˆtwn. Gia na deÐxoume to ˆluto twn problhmˆtwn aut¸n. gia kˆpoion pr¸to arijmì . Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h akm  enìc kÔbou me ìgko diplˆsio tou ìgkou enìc dojèntoc kÔbou (diplasiasmìc tou kÔbou). Pio sugkekrimèna. Epektˆseic swmˆtwn kai algebrikoÐ arijmoÐ. 4. Tìte. jewroÔme ta parakˆtw probl mata: 1. Ta parapˆnw probl mata apasqìlhsan touc majhmatikoÔc epÐ ai¸nec.188 2 DaktÔlioi 2. èpetai eÔkola ìti kˆje Q-dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diastˆsewc eÐnai arijm simo sÔnolo. ja orÐsoume austhrˆ ti shmaÐnei kataskeu  me kanìna kai diab th kai ja perigrˆyoume algebrikˆ to sÔnolo twn shmeÐwn pou kataskeuˆzontai me ton trìpo autì. 2. 1) Gia thn epèktash R ⊆ C èqoume [C : R] = dimR C = 2. H diˆstash dimE F tou dianusmatikoÔ autoÔ q¸rou onomˆzetai bajmìc thc epèktashc E ⊆ F kai sumbolÐzetai me [F : E].1 ParadeÐgmata. mporoÔme na orÐsoume s' autì th dom  enìc E -dianusmatikoÔ q¸rou. Qrhsimopoi¸ntac thn arijmhsimìthta tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n. 3. opìte apodeÐqthke ìti autˆ eÐnai ˆluta. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th èna kanonikì polÔgwno me n pleurèc (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou). blèpoume ìti o bajmìc [R : Q] eÐnai ˆpeiroc.9. Na triqotomhjeÐ me kanìna kai diab th mia dedomènh gwnÐa (triqotìmhsh gwnÐac). Qrhsimopoi¸ntac ton pollaplasiasmì tou s¸matoc F . H epèktash E ⊆ F lègetai peperasmènhc diastˆsewc an o bajmìc [F : E] eÐnai peperasmènoc. 2) 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me pn stoiqeÐa. apì thn epoq  tou EukleÐdh mèqri to 19o ai¸na.9 Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc Sthn Parˆgrafo aut  ja doÔme p¸c mporoÔme na qrhsimopoi soume merikˆ basikˆ apotelèsmata apì th jewrÐa twn swmˆtwn gia na deÐxoume ìti orismèna klasikˆ probl mata thc EukleÐdeiac GewmetrÐac den èqoun lÔsh. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì enìc dedomènou kÔklou (tetragwnismìc tou kÔklou). 2.

2. ac upojèsoume ìti i. b. Qrhsimopoi¸ntac tèloc th grammik  anexarthsÐa twn wi pˆnw apì to E . qrhsimopoi¸ntac th grammik  anexarthsÐa twn uj pˆnw apì to F . apoteleÐ mia bˆsh tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K . upˆrqoun peperasmèna to pl joc stoiqeÐa v1 . . 1 ≤ j ≤ b}.j νij wi uj = 0 ∈ K gia kˆpoia νij ∈ E . Kaj¸c E ⊆ F . èqoume [K : E] = [K : F ] · [F : E]. . . . Tìte. . Mˆlista. èpetai ìti ta stoiqeÐa v1 . .1). . Ac upojèsoume ìti [K : E] < ∞. Tìte. Eidikìtera. ìpwc èqoume dei sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo. Eidikìtera. JewroÔme dÔo diadoqikèc epektˆseic swmˆtwn E ⊆ F ⊆ K .2 Prìtash. to E eÐnai mia epèktash tou Zp bajmoÔ n. gia ton upìqwro F tou K isqÔei [F : E] = dimE F < ∞. èpetai ìti i νij wi = 0 ∈ F gia kˆje j = 1. . vn parˆgoun ton F -dianusmatikì q¸ro K kai ˆra [K : F ] = dimF K ≤ n < ∞. ta opoÐa eÐnai upos¸mata tou s¸matoc C twn migadik¸n arijm¸n. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 189 p kai kˆpoio jetikì akèraio n. . JewroÔme mia bˆsh w1 . uposwmˆtwn) tou s¸matoc C eÐnai ènac upodaktÔlioc (antist. . èpetai ìti v = i. . Ja estiˆsoume thn prosoq  mac se s¸mata E . o bajmìc [K : E] eÐnai peperasmènoc an kai mìno an kai oi dÔo bajmoÐ [K : F ] kai [F : E] eÐnai peperasmènoi. . Grˆfontac λj = a µij wi gia kai=1 j=1 µij wi uj kai ˆra to B parˆgei ton E tˆllhla µij ∈ E . GnwrÐzoume ìti kˆje tètoio s¸ma E eÐnai mia epèktash tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n (blèpe thn parˆgrafo prin apo thn Prìtash 2. j . Apìdeixh. . Kat' arq n. ub ) tou E dianusmatikoÔ q¸rou F (antist. dhlad  ìti o K eÐnai peperasmènhc diastˆsewc E -dianusmatikìc q¸roc. tou F -dianusmatikoÔ q¸rou K ). .9. . Tìte. pou eÐnai tètoia ¸ste kˆje v ∈ K grˆfetai wc grammikìc sunduasmìc twn vi me suntelestèc apì to E . to opoÐo èqei ab to pl joc stoiqeÐa. 'Epetai ˆmesa apì touc orismoÔc ìti h tom  kˆje sullog c upodaktulÐwn (antist. . èpetai ìti νij = 0 ∈ E gia kˆje i. . vn tou K . . parathroÔme ìti kˆje stoiqeÐo v ∈ K eÐnai thc morf c b λj uj gia katˆllhla λj ∈ F . H epìmenh apl  idiìthta tou bajmoÔ miac epèktashc ja apodeiqteÐ polÔ qr simh sth sunèqeia. ac upojèsoume ìti oi bajmoÐ [F : E] = a kai [K : F ] = b eÐnai peperasmènoi. an E eÐnai èna upìswma tou C kai S èna sÔnolo . EÐnai gnwstì apì th Grammik  'Algebra ìti kˆje upìqwroc tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K eÐnai epÐshc peperasmènhc diastˆsewc. 2. u1 .7.j dianusmatikì q¸ro K . . AntÐstrofa. Ja deÐxoume ìti to sÔnolo B = {wi uj : 1 ≤ i ≤ a. Gia na deÐxoume th grammik  anexarthsÐa tou B pˆnw apì to E . . upìswma) tou C. wa (antist. Tìte. sthn perÐptwsh aut .9.

(ii) To s¸ma twn phlÐkwn K thc akeraÐac perioq c E[S] eÐnai mia epèktash tou E pou perièqei to S .3 Prìtash. Tìte ìmwc to F (wc s¸ma) perièqei ìla ta stoiqeÐa thc morf c a/b. . . . . (i) EÐnai fanerì ìti to sÔnolo R pou apoteleÐtai apì ta anaferìmena stoiqeÐa eÐnai ènac upodaktÔlioc tou s¸matoc twn migadik¸n arijm¸n. o opoÐoc antistoiqeÐ se kˆje polu¸numo f (x1 . . . tìte E[S] = E(S) = E . An E eÐnai èna upìswma tou C kai S = {z1 . (ii) H epèktash E(S) tou E pou parˆgetai apì to S eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn thc akeraÐac perioq c E[S] ⊆ C. . . zn ). . . autì shmaÐnei ìti R = E[S]. . . sÔnolo migadik¸n arijm¸n S .9. . xn ] kai kˆje epilog  z1 . . . . Ac jewr soume ènan ˆllo upodaktÔlio R tou C pou perièqei to E kai to S . o opoÐoc perièqei to E kai to S . zn }. zn ∈ S . . . . . . . Sunep¸c. mporoÔme na jewr soume ton elˆqisto upodaktÔlio E[S] pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . . tìte to F (wc ènac upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S ) perièqei thn akeraÐa perioq  E[S]. kai ˆra K ⊆ F . zn ] kai E(S) = E(z1 . zn ] eÐnai h eikìna tou omomorfismoÔ 2. . . . .2) kai z1 . . dhlad  thn tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . xn ] eÐnai èna polu¸numo n metablht¸n me suntelestèc apì to E (blèpe ton orismì sto tèloc thc Paragrˆfou 2. . . zn ∈ S . ìpou n ≥ 1. . . EÐnai fanerì ìti an S = ∅. . tìte ja grˆfoume E[S] = E[z1 . zn ) ∈ C. . dhlad  thn tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . . Tìte. . . . eÐnai h epèktash tou E pou parˆgetai apì to S ). . SumperaÐnoume loipìn ìti to K eÐnai to elˆqisto upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . . . . dhlad  K = E(S). Apìdeixh. xn ] −→ C.190 2 DaktÔlioi migadik¸n arijm¸n. f (z1 . xn ) ∈ E[x1 . . . me a. An F eÐnai èna ˆllo upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . . kaj¸c kai to elˆqisto upìswma E(S) pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . . . . . Me ˆlla lìgia. . . . xn ] thn tim  tou f (z1 . . xn ) ∈ E[x1 . . Ja lème ìti o daktÔlioc E[S] (antist. xn ) ∈ E[x1 . . to s¸ma E(S)) parˆgetai apì to E kai to S (antist. . ja èqoume R ⊆ R kai ˆra o R eÐnai prˆgmati o elˆqistoc upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S . b ∈ E[S] kai b = 0. . . . . . . (i) O daktÔlioc E[S] pou parˆgetai apì to E kai to S apoteleÐtai apì ta stoiqeÐa f (z1 . f (x1 . JewroÔme èna upìswma E tou s¸matoc C kai èna mh-kenì φ : E[x1 . zn ) ∈ C. . zn ) ∈ R gia kˆje polu¸numo f (x1 . EÐnai fanerì ìti o daktÔlioc E[z1 .

. den eÐnai apl  kai xefeÔgei apì touc skopoÔc tou parìntoc biblÐou. z 2 .1).7. o omomorfismìc φ pou orÐsthke parapˆnw den eÐnai 1-1.5 ParadeÐgmata. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou E = Q. z. upˆrqei èna mh-mhdenikì polu¸numo pou an kei ston pur na ker φ tou φ. Apì thn Prìtash 2.4 Orismìc. milˆme aplˆ gia algebrikoÔc kai uperbatikoÔc arijmoÔc. o opoÐoc eÐnai 1-1 kai èqei eikìna to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z .9. Tìte. Stewart [28]. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 191 E[x]. ìpou E(x) eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou E[x] (blèpe to Parˆdeigma 3. afoÔ eÐnai rÐza tou poluwnÔmou x2 + 1 ∈ Q[x]. Lindemann to 1882. tìte o z lègetai uperbatikìc uperˆnw tou E .2. JewroÔme ton omomorfismì daktulÐwn φ : E[x] −→ C. Kaj¸c ta stoiqeÐa 1.9. To polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai to monikì . me φ(f (x)) = f (z) gia kˆje polu¸numo f (x) ∈ E[x]. parapèmpoume ston I. . 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. . . to opoÐo deÐqthke pr¸ta apì ton F. ta stoiqeÐa 1. . apì ton orismì. tètoio ¸ste f (z) = 0. Kaj¸c kˆje ide¸dec tou daktulÐou poluwnÔmwn E[x] eÐnai kÔrio ('Askhsh 2. An den upˆrqei tètoio mh-mhdenikì polu¸numo. o opoÐoc eÐnai uperbatikìc uperˆnw tou E . eÐnai uperbatikìc. .1.3 (ii) èpetai ìti h eikìna Im ψ tou ψ eÐnai akrib¸c h epèktash E(z) tou E pou parˆgetai apì to z . Ac upojèsoume t¸ra ìti o migadikìc arijmìc z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E . tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E(z) eÐnai grammikˆ anexˆrthta.9.11 (i)). 1) To i ∈ C eÐnai algebrikì (uperˆnw tou Q). H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ. 2) O arijmìc π = 3.5.7. èpetai ìti o bajmìc [E(z) : E] eÐnai ˆpeiroc. tou E dianusmatikoÔ q¸rou C eÐnai grammikˆ anexˆrthta. . Prˆgmati. upˆrqei èna monadikì monikì polu¸numo f (x) ∈ E[x]. z 2 .14159 . 2. tètoio ¸ste ker φ = < f (x) >. . Tìte. Gia mia apìdeixh. Ac jewr soume èna upìswma E tou C kai èna migadikì arijmì z . z. prin apì thn Prìtash 2.9. O z lègetai algebrikìc uperˆnw tou E an upˆrqei mh-mhdenikì polu¸numo f (x) ∈ 2. Apì thn Prìtash 2. èpetai ìti o φ epekteÐnetai se èna monomorfismì ψ : E(x) −→ C.

h akeraÐa perioq  E[z] eÐnai epÐshc s¸ma kai ˆra isoÔtai me to s¸ma E(z) twn phlÐkwn thc. √ 2) 'Estw a = 2+i.3 èpetai ìti to polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai anˆgwgo. o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai isìmorfoc me thn akeraÐa perioq  E[z] ⊆ C. a4 − 2a2 + 9 = 0 kai ˆra to a eÐnai algebrikì me elˆqisto polu¸numo èna diairèth tou f (x) = x4 − 2x2 + 9 ∈ Q[x]. Q[a] = Q[i. èqoume a2 = 1 + 2 2i kai ˆra (a2 − 1)2 = −8.6. 1) 'Estw E èna upìswma tou C kai a ∈ E èna stoiqeÐo tou.6.9. Ja deÐxoume ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo kai ˆra isoÔtai me to elˆqisto polu¸numo tou a. Tìte ìmwc. Sunep¸c. Ja deÐxoume ìti o migadikìc arijmìc a eÐnai algebrikìc kai ja prosdiorÐsoume to elˆqisto polu¸numì tou. to Ðdio je¸rhma mac lèei ìti o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma.7 ParadeÐgmata. Tìte. me to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . arkeÐ na deÐxoume ìti [Q(a) : Q] = 4. √ Prˆgmati. 2. Jewr¸ntac ta s¸mata E[x] kai C wc dianusmatikoÔc q¸rouc uperˆnw tou E . kˆje ˆllo polu¸numo g(x) ∈ E[x] pou èqei rÐza to z eÐnai pollaplˆsio tou f (x). Kaj¸c h diˆstash tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E[x]/ < f (x) > eÐnai Ðsh me to bajmì tou poluwnÔmou f (x) (giatÐ?). Apì to Je¸rhma 2. Sunep¸c. o isomorfismìc twn daktulÐwn E[x]/ < f (x) > E[z]. 'Etsi.6. o opoÐoc kataskeuˆsthke sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2.6. 2] kai 6 . H eikìna tou omomorfismoÔ φ isoÔtai. Diatup¸noume ta parapˆnw sumperˆsmata me th morf  enìc jewr matoc: Tìte. h epèktash E ⊆ E[ a] = E( a) eÐnai bajmoÔ 2. to stoiqeÐo a eÐnai algebrikì uperˆnw tou E me elˆqisto polu¸numo x2 − a ∈ E[x]. Sunep¸c. en¸ o bajmìc [E(z) : E] eÐnai Ðsoc me to bajmì tou elˆqistou poluwnÔmou tou z uperˆnw tou E .6). sumperaÐnoume ìti gia to bajmì thc epèktashc E(z) = E[z] tou E isqÔei [E(z) : E] = deg f (x).192 2 DaktÔlioi polu¸numo me ton elˆqisto bajmì pou èqei rÐza to z kai kaleÐtai to elˆqisto polu¸numo tou z uperˆnw tou s¸matoc E . eÐnai epiplèon ènac isomorfismìc E -dianusmatik¸n q¸rwn. 2. √ 1 èqoume i = 1 (a + a3 ) kai 2 = 6 (5a − a3 ).9. √ √ Sunep¸c. tètoio ¸ste oi √ √ tetragwnikèc rÐzec ± a ∈ C den an koun sto E . sÔmfwna me to pr¸to je¸rhma twn isomorfism¸n daktulÐwn (Je¸rhma 2. kai sthn perÐptwsh aut . h apeikìnish φ eÐnai profan¸c grammik . Kaj¸c a3 = − √2 + 5i. dhlad  E[z] = E(z). èqoume E(z) = E[z].√Gia to skopì autì. Epiplèon. o z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E an kai mìno an h epèktash E ⊆ E(z) eÐnai peperasmènhc diastˆsewc. Sthn perÐptwsh aut . 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc.6 Je¸rhma. 'Etsi.

Sunep¸c. o arijmìc a eÐnai algebrikìc kai mˆlista 9 isqÔei [Q(a) : Q] = 3. me bˆsh to 1) parapˆnw.9. Sunep¸c. Eidikìtera.9. h trigwnometrik  tautìthta cos 3t = 4 cos3 t − 3 cos t. Tìte.2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ Q ⊆ Q( z) ⊆ Q(z). efarmìzontac thn Prìtash 2. to x3 − 2 eÐnai to elˆqisto polu¸numo tou √ √ 3 2 kai ˆra h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3.4). gia t = π 1 3 9 . èpetai ìti autì eÐnai akrib¸c to elˆqisto polu¸numo tou a. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti to polu¸numo autì eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. 6) 'Estw b = cos 2π ∈ R.9.9. Prˆgmati. (2) Kaj¸c ζ + ζ 6 = ζ + ζ −1 = 2b. ζ 3 + 3ζ + 3ζ −1 + ζ −3 = 8b3 kai ˆra ζ 3 + ζ 4 = ζ 3 + ζ −3 = 8b3 − 6b. deÐqnei ìti 2 = 4a − 3a kai ˆra o arijmìc a eÐnai rÐza tou monikoÔ poluwnÔmou f (x) = x3 − 3 x − 1 ∈ Q[x].9.9. √ 4) O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai mhdenÐzei to anˆgwgo monikì polu¸numo x3 − 2 ∈ Q[x].2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ √ Q ⊆ Q[i] ⊆ (Q[i])[ 2] = Q[i. blèpoume ìti an o arijmìc z eÐnai uperbatikìc. èqoume ζ 2 + 2 + ζ −2 = 4b2 kai ˆra ζ 2 + ζ 5 = ζ 2 + ζ −2 = 4b2 − 2. Sunep¸c. h isìthta (2) grˆfetai isodÔnama 1 + 2b + (4b2 − 2) + (8b3 − 6b) = 0 kai ˆra o arijmìc b eÐnai rÐza tou poluwnÔmou 8x3 + 4x2 − 4x − 1 ∈ Q[x]. èpetai ìti to elˆqisto polu¸numo f (x) tou b eÐnai trÐtou bajmoÔ (kai mˆlista f (x) = x3 + 1 x2 − 1 x − 1 ). 'Etsi. efarmìzontac thn Prìtash 2.9.4). o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. √ 3) Gia kˆje migadikì arijmì z o bajmìc thc epèktashc Q( z) ⊆ Q(z) eÐnai 1   2 (blèpe 1) parapˆnw). Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 193 ˆra h zhtoÔmenh sqèsh èpetai ˆmesa.6. 5) 'Estw a = cos π ∈ R. 2]. √ èpetai ìti [Q(z) : Q] ≤ 2 · [Q( z) : Q].2. Gia to skopì autì. EpÐshc. 2 2 8 . tìte kai o √ √ z eÐnai uperbatikìc. Ja deÐxoume ìti o arijmìc b eÐnai algebrikìc kai 7 mˆlista isqÔei [Q(b) : Q] = 3.5 2)). jewroÔme thn prwtarqik  èbdomh rÐza thc monˆdac ζ = e2πi/7 kai parathroÔme ìti 1 + ζ + ζ 2 + ζ 3 + ζ 4 + ζ 5 + ζ 6 = 0. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ 4 8 ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2.

194 2 DaktÔlioi Kataskeuèc me kanìna kai diab th. b1 . (ii) Upˆrqei mia eujeÐa L ∈ L(Σ) kai ènac kÔkloc C ∈ C(Σ). Qrhsimopoi¸ntac ton kanìna tou Cramer. 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 . ètsi ¸ste P ∈ L1 ∩ L2 . EÐnai fanerì ìti oi suntelestèc a1 . E to upìswma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ kai P = (κ. c2 mporeÐ na epilegoÔn apì to s¸ma E . blèpoume ìti o bajmìc thc epèkta√ shc E ⊆ E(κ) = E(κ. gia tic tetagmènec y1 . Gia na diatup¸soume austhrˆ to prìblhma twn EukleÐdeiwn kataskeu¸n (twn kataskeu¸n dhlad  me kanìna kai diab th). e. c1 . L2 ∈ L(Σ).9. Tìte. kai antikajist¸ntac sthn exÐswsh tou kÔklou. JewroÔme tic exis¸seic a1 x + b1 y + c1 = 0 kai a2 x + b2 y + c2 = 0 twn eujei¸n L1 kai L2 antÐstoiqa. Apìdeixh. ètsi ¸ste P ∈ L ∩ C . blèpoume ìti oi tetmhmènec x1 . L2 ∈ L(Σ)   miac eujeÐac L ∈ L(Σ) kai enìc kÔklou C ∈ C(Σ)   dÔo diakekrimènwn kÔklwn C1 . oi opoÐec dièrqontai apì dÔo (diaforetikˆ metaxÔ touc) shmeÐa tou Σ. (iii) Upˆrqoun dÔo diakekrimènoi temnìmenoi kÔkloi C1 . f na an koun sto E . Qrhsimopoi¸ntac to gnwstì tÔpo gia tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc. x2 twn shmeÐwn tom c thc eujeÐac kai tou kÔklou dÐnontai apì tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc thc morf c x2 + sx + t = 0 me s. y2 twn shmeÐwn tom c ja eÐnai E(x1 . a2 . pou apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou Σ kaj¸c kai ta shmeÐa tom c dÔo diakekrimènwn eujei¸n L1 . b. λ) = E . blèpoume ìti oi suntetagmènec κ kai λ tou shmeÐou tom c P twn eujei¸n aut¸n an koun sto E kai ˆra E(κ. JewroÔme thn exÐswsh ax + by + c = 0 thc eujeÐac L kai thn exÐswsh x2 + y 2 + dx + ey + f = 0 tou kÔklou C me touc suntelestèc a. Epiplèon. t ∈ E . 2. Ja sumbolÐzoume me Σ to sÔnolo twn shmeÐwn tou epipèdou Π.8 Prìtash. ètsi ¸ste P ∈ C1 ∩ C2 . o bajmìc thc epèktashc E ⊆ E(κ.9. λ) eÐnai 1 an o migadikìc arijmìc s2 − 4t an kei sto E kai 2 an ìqi (blèpe Parˆdeigma 2. wc ex c: • To sÔnolo L(Σ) eÐnai to sÔnolo twn eujei¸n tou epipèdou. b2 . λ) èna shmeÐo me P ∈ Σ . jewroÔme to epÐpedo Π kai èna sÔnolo shmeÐwn Σ ⊆ Π. Ja prèpei na diakrÐnoume treic peript¸seic: (i) Upˆrqoun dÔo diakekrimènec temnìmenec eujeÐec L1 .7 1)). 'Estw ìti oi exis¸seic twn kÔklwn eÐnai x2 + y 2 + d1 x + . LÔnontac thn exÐswsh thc eujeÐac wc proc mÐa metablht . C2 ∈ C(Σ). C2 ∈ C(Σ). oi opoÐoi èqoun kèntro kˆpoio shmeÐo tou Σ kai aktÐna Ðsh me thn apìstash metaxÔ dÔo shmeÐwn tou Σ. • To sÔnolo C(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kÔklwn tou epipèdou. OrÐzoume de ta sÔnola L(Σ) kai C(Σ). d. λ) eÐnai 1   2. ac poÔme thn y . y2 ) = E(x2 ). c. y1 ) = E(x1 ) kai E(x2 .

anagìmaste sthn perÐptwsh (ii) parapˆnw. n. kai to sÔnolo Σ = {P1 . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 195 e1 y + f1 = 0 kai x2 + y 2 + d2 x + e2 y + f2 = 0 antÐstoiqa. 0).2. 0) kai P2 = (1. sto Γ(Σ)? . (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. 0) kai P2 = (1. (triqotìmhsh gwnÐac) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. 0) kai P2 = (1. kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . ta tèssera gewmetrikˆ probl mata pou anafèrame sthn arq  thc Paragrˆfou aut c mporoÔn na diatupwjoÔn wc ex c: 1. . mporoÔme na upojèsoume ìti P1 = (0. h endiafèrousa perÐptwsh eÐnai aut  ìpou to Σ perièqei toulˆqiston dÔo shmeÐa P1 . Me ton parapˆnw sumbolismì. Sunep¸c. Pn me Pn = P . P2 = (1. Ja lème ìti to Γ(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou. 0). kai to sÔnolo θ θ Σ = {P1 . ta opoÐa orÐzoun tic pleurèc thc gwnÐac θ. gia katˆllhlouc suntelestèc d1 . sin θ). P3 }. . to opoÐo orÐzei mazÐ me θ ta P1 kai P2 tic pleurèc thc gwnÐac 3 . to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta shmeÐa P tou epipèdou pou èqoun thn ex c idiìthta: Upˆrqei n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn tou epipèdou P1 . ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. . (tetragwnismìc tou kÔklou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. (diplasiasmìc tou kÔbou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. An kei to shmeÐo P = (cos 3 . . An kei to shmeÐo P = (cos 2π . 0) (to opoÐo orÐzei mazÐ me to P1 ton kÔbo me ìgko 2 kubikèc monˆdec) sto sÔnolo Γ(Σ) twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou? 2. . Kaj¸c eÐnai profanèc ìti C1 ∩C2 = C1 ∩L. . P2 . f1 . . sin 2π ). sto Γ(Σ)? 3. . tìte Γ(Σ) = Σ. 0) kai P2 = (1. to opoÐo orÐzei mazÐ me n n ta P1 kai P2 tic korufèc tou kanonikoÔ n-g¸nou. 0) kai P3 = (cos θ. ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. . JewroÔme epÐshc thn eujeÐa L me exÐswsh (d1 −d2 )x+(e1 −e2 )y+(f1 −f2 ) = 0. P2 }. ta opoÐa orÐzoun thn akm  tou monadiaÐou kÔbou. f2 ∈ E . 0). Pi−1 }) gia kˆje i = 1. An kei to shmeÐo P = ( 3 2. . 0). tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ ∪ {P1 . P2 }. sin 3 ). JewroÔme to sÔnolo Γ(Σ). e1 . . 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou Π. kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . 0). . ParathroÔme ìti an to sÔnolo Σ perièqei mìno èna   kanèna shmeÐo. P2 }. 0).9. 'Etsi. An kei to shmeÐo P = ( π. sto Γ(Σ)? 4. P2 . d2 . Epilègontac katˆllhla to Kartesianì sÔsthma suntetagmènwn. to sÔnolo Γ(Σ) apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou epipèdou Π ta opoÐa mporoÔn na kataskeuastoÔn se èna peperasmèno arijmì bhmˆtwn me th qr sh tou kanìna kai tou diab th apì ta shmeÐa tou Σ. to opoÐo mazÐ me to P1 orÐzei thn pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì tou kÔklou. e2 .

dhlad  [E(a) : E] = 2u kai [E(b) : E] = 2v gia katˆllhlouc fusikoÔc arijmoÔc u. Eidikìtera. Kaj¸c to √ √ .196 2 DaktÔlioi To krit rio pou apodeiknÔetai sto epìmeno apotèlesma ja mac epitrèyei na deÐxoume to adÔnato twn parapˆnw gewmetrik¸n problhmˆtwn. . . Kaj¸c a. . Gia parˆdeigma. . oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) eÐnai upoepektˆseic thc epèktashc E ⊆ En . Kaj¸c Ei = Ei−1 (ai . Me skopì na odhghjoÔme se ˆtopo. mporoÔme na qrhsimopoi soume thn Prìtash 2. . . Upˆrqoun ìmwc kai gwnÐec θ oi opoÐec de mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. Sthn perÐ3 ptws  mac. . ma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ. . 23 )} 3 3 2 2 √ kai ˆra E = Q( 3). EÐmaste t¸ra se jèsh na dikaiolog soume to adÔnato thc lÔshc twn tessˆrwn gewmetrik¸n problhmˆtwn: 1. sin π ) ∈ Γ(Σ). .9. Kaj¸c P ∈ Γ(Σ). v . blèpoume √ ìti ( 3 2. 0)} kai ˆra E = Q. upˆrqei ènac fusikìc arijmìc n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn P1 . . √ √ O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3 (blèpe Parˆdeigma 2. . b2 . èqoume an = a kai bn = b. o bajmìc thc 9 9 9 epèktashc E ⊆ E(a) eÐnai mia dÔnamh tou 2 (blèpe Je¸rhma 2.9. 23 ). gia ton pragmatikì arijmì a = cos π . . kaj¸c (cos π . (triqotìmhsh gwnÐac) Upˆrqoun gwnÐec θ oi opoÐec mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. 'Estw ìti Pi = (ai . apì thn Prìtash 2. 0).9. ( 1 . èqoume Σ = {(0. Ja deÐxoume ìti autì to teleutaÐo sumbaÐnei an θ = π . Pn me Pn = P . b ∈ En . gia kˆje shmeÐo P = (a. Tìte.9.9).9. tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ∪{P1 .2 èpetai ìti o bajmìc thc epèktashc E ⊆ En eÐnai mia dÔnamh tou 2. 0). . afoÔ 2 eÐnai gnwstì ìti mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th gwnÐa 30o .2. 0). Sunep¸c. sin π ) = ( 1 . n. Pi−1 }) gia kˆje i = 1. 0) ∈ Γ(Σ) kai ˆra den eÐnai dunatì na diplasiasteÐ o kÔboc me kanìna / kai diab th. Apìdeixh. Tìte. n. ai . ìpou Ei = E(a1 . Sunep¸c. .9. a2 . b1 . .9. JewroÔme tic diadoqikèc epektˆseic 2. (diplasiasmìc tou kÔbou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. . . to zhtoÔmeno èpetai apì thn Prìtash 2.8 kai na sumperˆnoume ìti o bajmìc thc epèktashc Ei−1 ⊆ Ei eÐnai 1   2 gia kˆje i = 1. 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 kai E to upìsw- E = E0 ⊆ E1 ⊆ E2 ⊆ · · · ⊆ En .9 Je¸rhma. ac upojèsoume ìti (cos π . 2. (1. Sunep¸c. bi ) gia kˆje i. . bi ) gia kˆje i. . bi ). (1. . b) pou an kei sto Γ(Σ) oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) èqoun bajmì dunˆmeic tou 2. autì sumbaÐnei an θ = π .9.7 4)). me bˆsh to Je¸rhma 2.

Upˆrqoun timèc tou fusikoÔ arijmoÔ n gia tic opoÐec h kataskeu  enìc kanonikoÔ n-g¸nou eÐnai dunat . b ∈ C dÔo algebrikoÐ arijmoÐ. Oi pr¸toi arijmoÐ thc morf c aut c onomˆzontai pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. . Gia 5 n = 5. .9.7 1)). Autì ìmwc èpetai apì to Parˆdeigma 2. 0)} kai ˆra E = Q.7 6).9.9.7 3)). ìpwc deÐqthke sto Parˆdeigma 2. 0).9. Ask seic 2. (tetragwnismìc tou kÔklou) Kai ed¸ èqoume Σ = {(0. Na deiqteÐ ìti o a + b eÐnai epÐshc algebrikìc. 2.9.9. Na deiqteÐ ìti Q( √ 3) = Q( 2 + 3) kai na brejeÐ to elˆqisto po2. (Den eÐnai gnwstì an upˆrqoun ˆlloi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. 17. 3. Sunep¸c.2 Qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2.9 √ √ √ √ 1. . O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me p pleurèc n mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th an kai mìno an p = 22 +1 gia kˆpoio fusikì arijmì n. 3. 5. ps eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. afoÔ [Q(a) : Q] = 3.9. Gia parˆdeigma. autì sumbaÐnei an n = 4.) Pio genikˆ. arkeÐ na deiqteÐ / 7 7 ìti gia ton pragmatikì arijmì b = cos 2π o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(b) 7 den eÐnai mia dÔnamh tou 2. Sunep¸c. 257 kai 65537 antÐstoiqa. ìpou deÐxame ìti [Q(b) : Q] = 3.7 5). paÐrnoume touc pr¸touc 3. √ lu¸numo tou 2 + 3 uperˆnw tou Q. 0). Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 197 E eÐnai mia gn sia tetragwnik  epèktash tou Q (blèpe Parˆdeigma 2. den eÐnai dunatì na tetragwnisteÐ o kÔkloc me kanìna kai diab th.2. 1.2). me elˆqisto polu¸numo (uperˆnw tou E ) perittoÔ bajmoÔ. . Upìdeixh: Jewr ste tic diadoqikèc epektˆseic Q ⊆ Q(a) ⊆ Q(a. o arijmìc 22 + 1 = 641 · 6700417 den eÐnai pr¸toc. 'Estw a. 2 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. 4. Autì to teleutaÐo ìmwc de sumbaÐnei. ektìc apì touc prohgoÔmenouc.9. 'Omwc [E(a) : Q] = [E(a) : Q(a)] · [Q(a) : Q] kai ˆra [Q(a) : Q] | [E(a) : Q]. b). Gia n = 0. 0) ∈ Γ(Σ). o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(a) ja prèpei na eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2. (1. Autì ìmwc de sumbaÐnei gia ìlec tic timèc tou n.9 mac deÐqnei ìti ( π. deÐqnontac ìti (cos 2π . √ / to krit rio tou Jewr matoc 2. Na deiqteÐ ìti E(z) = E(z 2 ). Kaj¸c o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. . sin 2π ) ∈ Γ(Σ). 2. (1. èqoume [E : Q] = 2 kai ˆra o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ E(a) eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2 (blèpe Prìtash 2. Ja deÐxoume ìti to kanonikì eptˆgwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. 3 kai 4. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc pou eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E .9. 0)} kai ˆra √ E = Q. (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. ìpou m ≥ 0 kai oi p1 . O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me n pleurèc eÐnai kataskeuˆsimo me kanìna kai diab th an kai mìno an o n eÐnai thc morf c 2m p1 · · · ps . ac jewr soume ènan akèraio n ≥ 1.

5. Upìdeixh: An mporoÔsame na kataskeuˆsoume mia gwnÐa 40o . 6.198 2 DaktÔlioi 4. ìpou a(x) = 8x3 − 6x − 1 kai b(x) = 8x3 + 4x2 − 4x − 1. Na deiqteÐ ìti ta polu¸numa a(x). ja mporoÔsame na kataskeuˆsoume kai mia gwnÐa 20o . Na deiqteÐ ìti to kanonikì 9-gwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou kai Γ(Σ) to sÔnolo twn shmeÐwn pou mporoÔn na kataskeuastoÔn me kanìna kai diab th apì to Σ. b(x) ∈ Q[x]. . Na deiqteÐ ìti Γ(Σ) = Γ(Γ(Σ)). eÐnai anˆgwga.

7 2)) kai ˆra den eÐnai s¸ma. 6) To ide¸dec < x > tou Z[x] eÐnai pr¸to.10 Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh Sthn Parˆgrafo 2. Sto parˆdeigma 6 parathroÔme ìti o daktÔlioc phlÐko Z[x]/ < x > eÐnai isìmorfoc me to Z (Parˆdeigma 2. 4) To ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. ìpou f (x) = (x − 1)(x − 2).10.2. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai p(x) ∈ F [x]. Sqetikˆ èqoume to akìloujo apotèlesma. allˆ x − 1 ∈< f (x) > kai / x − 2 ∈< f (x) >.2. Sthn paroÔsa Parˆgrafo ja exetˆsoume genikìtera pìte o daktÔlioc phlÐko R/I eÐnai s¸ma   akeraÐa perioq . 2) To ide¸dec < 6 > tou Z den eÐnai pr¸to giatÐ 2·3 ∈< 6 >. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai P = R èna ide¸dec tou R. 2.10. (1) Qrhsimopoi¸ntac ide¸dh sto Z. / 5) Se kˆje akeraÐa perioq  to mhdenikì ide¸dec eÐnai pr¸to. allˆ mìno akeraÐa perioq . to ide¸dec < p(x) > tou F [x] eÐnai pr¸to lìgw tou L mmatoc 2. b ∈ Z. Sta paradeÐgmata 1 kai 3 gnwrÐzoume ìti oi antÐstoiqoi daktÔlioi phlÐka eÐnai s¸mata. L mma 1. 1) Gia kˆje pr¸to arijmì p to ide¸dec < p > tou Z eÐnai pr¸to.6 eÐdame ìti to phlÐko F [x]/ < p(x) >. ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P. tìte èqoume (bl.6.1 eÐdame ìti to phlÐko Z/ < p > eÐnai èna s¸ma an kai mìno an o p eÐnai pr¸toc arijmìc kai sthn Parˆgrafo 2.1 Orismìc. 2.5) p|ab ⇒ p|a   p|b. allˆ 2 ∈< 6 > / kai 3 ∈< 6 >. ìpou F eÐnai èna s¸ma. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai a. b ∈ R.10. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 199 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai I èna ide¸dec tou R.2 ParadeÐgmata. . eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo.3. / 3) Gia kˆje anˆgwgo polu¸numo p(x) ∈ F [x].8. den eÐnai pr¸to giatÐ (x − 1)(x − 2) ∈< f (x) >. blèpoume ìti h idiìthta (??) eÐnai isodÔnamh me thn ab ∈< p >⇒ a ∈< p >   b ∈< p > . To P onomˆzetai pr¸to ide¸dec an a.

5 Parˆdeigma. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.6.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Estw ab ∈ P . loipìn. AntÐstrofa.10. 'Estw R ènac daktÔlioc kai M = R èna ide¸dec tou R.200 2 DaktÔlioi Tìte èna ide¸dec P tou R eÐnai pr¸to an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai akeraÐa perioq . 'Estw. Tìte upˆrqei èna a ∈ I pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. (a + P )(b + P ) = P . èstw ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . èstw I èna ide¸dec tou Z pou perièqei to < p > kai èstw ìti < p >= I . c ∈ Z me 1 = bp + ac. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. ìpou a. tìte J = I   J = R. 'Ara to ide¸dec P eÐnai pr¸to.10. 2. IsqÔei µκδ(p. 'Ara P = R. Apìdeixh.4 Orismìc. 'Ara 1 ∈ I pou shmaÐnei ìti I = Z. b ∈ R. Ac upojèsoume ìti o R/I eÐnai s¸ma. 'Estw ìti to P eÐnai pr¸to ide¸dec. . Tìte ab + P = P ⇒ ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P (giatÐ to P eÐnai pr¸to) ⇒ a + P = P = 0R/P   b + P = P = 0R/P . / Sunep¸c sto R/P isqÔei 0R/P = P = 1 + P = 1R/P . GnwrÐzoume ìti den upˆrqoun mh tetrimmèna gn sia ide¸dh enìc s¸matoc. Epomènwc an to J eÐnai èna ide¸dec tou R kai I ⊆ J ⊆ R.4 upˆrqoun b. Epeid  a ∈ I kai p ∈< p >⊆ I paÐrnoume bp + ac ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. Prˆgmati. Tìte to ide¸dec < p > tou Z eÐnai megistikì. Sunep¸c to < p > eÐnai megistikì.3 Je¸rhma. arkeÐ na deÐxoume ìti o daktÔlioc autìc den perièqei mhdenodiairètec. Apì ton orismì tou pr¸tou ide¸douc èqoume P = R kai ˆra 1 ∈ P . 2. Tìte 0R/P = 1R/P . EÐdame prin ìti gia na eÐnai o daktÔlioc R/I s¸ma den arkeÐ to I na eÐnai pr¸to ide¸dec. Gia na deÐxoume ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . dhlad  P = 1 + P kai katˆ sunèpeia 1 ∈ P .11).6. To M onomˆzetai megistikì an gia kˆje ide¸dec I tou R me M ⊆ I eÐnai I = M   I = R.10. ìpou to J eÐnai èna ide¸dec tètoio ¸ste I ⊆ J ⊆ R (Pìrisma 2. 2. EpÐshc gnwrÐzoume ìti kˆje ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . a) = 1 kai apì to Je¸rhma 1. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2.2. / Sto R/P èqoume ab + P = P ⇒ (a + P )(b + P ) = P = 0R/P ⇒ a + P = P   b + P = P (giatÐ o R/P eÐnai akeraÐa perioq ) ⇒ a ∈ P   b ∈ P.

6. Ta megistikˆ ide¸dh tou Z eÐnai ta < p >. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 201 Tìte èna ide¸dec M tou R eÐnai megistikì an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai s¸ma. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.10. arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. Sunep¸c sto R/M isqÔei 0R/M = M = 1 + M = 1R/M .3.10. Tìte a ∈ M . AntÐstrofa. To / sÔnolo I = M + < a >= {m + ra ∈ R|m ∈ M. r ∈ R. Apì ton orismì tou megistikoÔ ide¸douc èqoume M = R kai ˆra 1 ∈ M . Epeid  o R/M eÐnai s¸ma sumperaÐnoume ìti I/M = R/M . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai metajetikìc me monadiaÐo stoiqeÐo.8 ParadeÐgmata.6 kai to Je¸rhma 2. tìte to ide¸dec < p(x) > eÐnai megistikì. Autì èpetai ˆmesa apì to Je¸rhma 2. Apìdeixh.10. . Epeid  to M eÐnai megistikì paÐrnoume I = R.6 kai to Je¸rhma 2.6. Tìte to I/M eÐnai èna mh tetrimmèno ide¸dec tou R/M . 2.6 Je¸rhma. r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to M (bl.3. 2. a + M = M . Ta ide¸dh autˆ mazÐ me to < 0 > eÐnai ta pr¸ta ide¸dh tou Z. pou shmaÐnei ìti to a + M eÐnai antistrèyimo sto R/M .5. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. Gia na / deÐxoume ìti o R/M eÐnai s¸ma. To Pìrisma èpetai apì to Je¸rhma 2. Prìtash 2. Tìte kˆje megistikì ide¸dec tou R eÐnai pr¸to.7 Pìrisma. AfoÔ 1 − ra = m ∈ M èqoume sto R/M th sqèsh 1 + M = ra + M .11 (  kai apì touc orismoÔc) sumperaÐnoume ìti I = R. 2. Epomènwc 1 + M = ra + M = (r + M )(a + M ). 1. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai M = I . Sunep¸c / èqoume 1 ∈ R = I kai ˆra 1 = m + ra gia kˆpoia m ∈ M . IsqÔei M = I .10.2. Apìdeixh. 'Estw a + M ∈ R/M .10. Apì to Pìrisma 2.10. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. giatÐ a ∈ M kai a ∈ I . 'Estw ìti to M eÐnai megistikì ide¸dec. 2.10.6.8). èstw ìti o R/M eÐnai èna s¸ma. An to F eÐnai èna s¸ma kai to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo.

IsqÔei M = I giatÐ 2+i ∈ M . 6. JewroÔme to ide¸dec I =< 2+i >. To ide¸dec < x > sto Z[x] eÐnai pr¸to. Tìte 1 ∈ I kai epomènwc 1 = (2 + i)(x + yi) gia kˆpoiouc akeraÐouc x. ìpou èna toulˆqiston apì ta a. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. 'Ara M ⊆ I . a →< x − a > . 5. jewr¸ntac ton epimorfismì a : C[x] → C. 4. allˆ ìqi megistikˆ. ShmeÐwsh O prosdiorismìc twn megistik¸n (kai twn pr¸twn) idewd¸n tou Z[i] epituqgˆnetai sthn Parˆgrafo 3. sumperaÐnoume .3. y . 'Estw X to sÔnolo twn megistik¸n idewd¸n tou C[x]. y] eÐnai pr¸ta. f (x) → f (a). < x. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai I = M . / 'Estw I = R. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Ja apodeÐxoume ìti upˆrqei mia 1-1 kai epÐ antistoiqÐa J : C → X. < y >. Gia kˆje a ∈ C to ide¸dec < x − a > tou C[x] eÐnai megistikì.202 2 DaktÔlioi 3. Qrhsimopoi¸ntac isotimÐec mod 3 blèpoume ìti to a2 + b2 den eÐnai pollaplˆsio tou 3 (ˆskhsh). b ∈ 3Z}. Sunep¸c µκδ(a2 + b2 . Ja deÐxoume ìti to M eÐnai èna megistikì ide¸dec. Prˆgmati. 3) = 1 kai ˆra upˆrqoun akèraioi x. brÐskoume x = 5/2 pou eÐnai ˆtopo. giatÐ a2 + b2 = (a + bi)(a − bi) kai to I eÐnai ide¸dec pou perièqei to a + bi. y > tou Z[x. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. LÔnontac to sÔsthma 1 = 2x − y kai 0 = 2y + x. Epeid  isqÔei kai h sqèsh 3∈M ⊆I paÐrnoume 1 ∈ I . EkeÐ dÐnetai kai mia endiafèrousa arijmojewrhtik  efarmog  tou apotelèsmatoc autoÔ. Tìte upˆrqei a+bi ∈ I . 'Eqoume 5 = 4+1 = (2+i)(2−i) ∈ I . b ∈ 5Z}. allˆ ìqi megistikì afoÔ Z[x]/ < x >∼ Z pou eÐnai akeraÐa perioq  allˆ ìqi s¸ma. IsqÔei a2 + b2 ∈ I. y me 1 = (a2 + b2 )x + 3y. 'Ara I = R kai katˆ sunèpeia to M eÐnai megistikì. Ja deÐxoume ìti to M den eÐnai megistikì ide¸dec. 'Omoia. b den eÐnai akèraio pollaplˆsio tou 3. Mènei na deÐxoume ìti I = R. ta ide¸dh = < x >. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a.

Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 203 apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n (bl 2. vi) {[0]. . To apotèlesma autì eÐnai èna apì ta jemeli¸dh jewr mata thc Algebrik c GewmetrÐac. Pìrisma 2. Sunep¸c f (x) = 1 kai a = b. . D¸ste èna parˆdeigma pr¸tou ide¸douc tou Q[x] pou den eÐnai megistikì. Tìte x − a ∈< x − b > kai ˆra upˆrqei f (x) ∈ C[x] me x − a = f (x)(x − b).3 to f (x) eÐnai anˆgwgo. .6. gia kˆpoio a ∈ C. Poia apì ta parakˆtw ide¸dh eÐnai pr¸ta   kai megistikˆ.10 1.6) ìti C[x]/ < x − a >∼ C. ShmeÐwsh To prohgoÔmeno apotèlesma mporeÐ na genikeujeÐ wc ex c. to ide¸dec < x − a > eÐnai megistikì. 2.6 èqoume ìti to C[x]/M eÐnai s¸ma. . [2].4. 'Estw M èna megistikì ide¸dec tou C[x].10. . Gia mia apìdeix  tou parapèmpoume sto M. [6]} sto Z12 To Je¸rhma autì apodeÐqjhke apì ton D. mporoÔme na upojèsoume ìti to f (x) eÐnai monikì. Epeid  to C eÐnai s¸ma. Hilbert to 1893. Sunep¸c to f (x) eÐnai thc morf c x − a.10. . gistik¸n idewd¸n tou C[x1 .6. (bl.5. 'Ara h apeikìnish J eÐnai epÐ.6. . . gia kˆpoio f (x) ∈ C[x].9). i) < x − 1 > sto Q[x] ii) < x2 − 1 > sto Q[x] iii) < x2 + 1 > sto Q[x] iv) < 0 > sto Z6 .2. epÐshc M. 'Estw < x − a >=< x − b >. xn − an > |a1 . xn ] eÐnai to {< x1 − a1 . 'Ara h apeikìnish J eÐnai 1-1. . Maliˆkac [17]). an ∈ C}. Apì to Je¸rhma 2. O ìroc Nullstellensatz shmaÐnei sta Germanikˆ “Je¸rhma riz¸n” 1 . Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Algebrac sumperaÐnoume ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai 1 (bl. SÔmfwna me to Je¸rhma 2. = SÔmfwna me to Je¸rhma 2. Reid [20] ìpou mporeÐ na breÐ o anagn¸sthc kai mia prosit  ex ghsh thc shmasÐac tou apotelèsmatoc autoÔ.10.11 èqoume M =< f (x) >. Apì thn 'Askhsh 2. . Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert (Nullstellensatz1 ). To sÔnolo twn me- Ask seic 2. . [4]} sto Z6 vii) {[0]. v) < 0 > sto Z7 . .

Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata.204 viii) < 1 + i > sto Z[i] ix) < 2 > sto Z[i]. 7. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. . ApodeÐxte ìti kˆje pr¸to ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . ìpou o R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai to F eÐnai èna s¸ma. 8.6. Z6 kai Z12 kai na prosdiorisjoÔn ta antÐstoiqa phlÐka. 'Estw R peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ii) 'Estw I èna ide¸dec tou R. 'Estw ϕ : R → F ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. ìpou J eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R pou perièqei to I . D¸ste èna parˆdeigma pou deÐqnei ìti h tom  dÔo pr¸twn idewd¸n den eÐnai genikˆ pr¸to ide¸dec. To ide¸dec I = {f (x) ∈ Z[x]|f (0) ∈ 2Z} tou Z[x] eÐnai megistikì. Prìtash 2. To ide¸dec < p > ×Z tou Z × Z eÐnai megistikì an kai mìno o p eÐnai pr¸toc arijmìc. 10. 6. 5. Upìdeixh: Bl. ApodeÐxte ìti to ide¸dec ker ϕ eÐnai pr¸to. i) ApodeÐxte ìti to ϕ−1 (J) eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R gia kˆje pr¸to ide¸dec J tou S . AlhjeÔei ìti to ide¸dec < p > × < p > tou Z × Z eÐnai megistikì an to p eÐnai pr¸toc. i) Z[x]/ < x2 + 1 > ii) Q[x]/ < x3 + 2 > iii) R[x]/ < x3 + 2 > iv) Z[i]/ < 4 > v) Z[i]/ < 7 > vi) Z[i]/ < 1 + i > 2 DaktÔlioi 4. Na brejoÔn ìla ta megistikˆ ide¸dh twn daktulÐwn Z4 . 9. 3. ApodeÐxte ìti ta pr¸ta kai ta megistikˆ ide¸dh tou R tautÐzontai.1. 11.

xn − an > tou F [x1 . . . . . Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 205 iii) AlhjeÔei ìti gia kˆje pr¸to ide¸dec I tou R to ϕ(I) eÐnai pr¸to ide¸dec tou S. . xn ) ∈ ker ϕ. i = 1. I =< 3 >. ii) 'Estw f (x1 . . . . .2. I = Z[x. . . iii) I = ker ϕ. an ) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. iv) To ide¸dec I eÐnai megistikì. . . . = = . .5. tètoia ¸ste M ∩ N =< 0 >. n. . Na brejeÐ èna ide¸dec I tou Z[x.10. . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . Upìdeixh: Z → Z2 . b ∈ Z} tou Z[ 2] = {a + b 2|a. . ApodeÐxte ta ex c. y]. y > I . AlhjeÔei ìti to < 3 > eÐnai megistikì. xn ] → F. H ˆskhsh aut  sqetÐzetai me to Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert. Tìte upˆrqoun polu¸numa gi (x1 . . f (x1 . . . . . . Upìdeixh: Qrhsimopoi ste epagwg  sto n kai to Je¸rhma 2. Sto Parˆdeigma 2. . . . . b ∈ Z} eÐnai megistikì. ApodeÐxte ìti oi daktÔlioi M kai N eÐnai s¸mata kai ìti R ∼ R/M ×R/N ∼ M ×N . H apeikìnish ϕ : F [x1 . o opoÐoc na mhn eÐnai metajetikìc? 15. .8 3) eÐdame ìti to ide¸dec < x. xn ) = n i−1 gi (x1 . . . y] tètoio ¸ste < x. y] eÐnai pr¸to allˆ ìqi megistikì. . . . i) I ⊆ ker ϕ. xn ) ∈ k[x1 . JewroÔme to ide¸dec I =< x1 − a1 . . 14. . . . xn ) → f (a1 . an ∈ F .10. 'Estw M kai N dÔo diakekrimèna megistikˆ ide¸dh enìc metajetikoÔ daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo. 13. . √ √ √ 12. Na brejeÐ èna parˆdeigma daktulÐou pou den èqei kanèna mh-mhdenikì megistikì ide¸dec. xn )(xi − ai ). xn ]. To ide¸dec < 5 >= {5a + 5b 2|a. . . . . . y > tou Z[x. . . MporeÐte na breÐte èna parˆdeigma enìc tètoiou daktulÐou. . 16. xn ].3. tètoia ¸ste f (x1 . .

.

Stic epìmenec Paragrˆfouc ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac se tuqaÐec akèraiec perioqèc. z eÐnai sqetikˆ pr¸toi. tìte kˆje ènac apì autoÔc eÐnai mia n-sth dÔnamh sto Z[ζ]. z ∈ Z − {0} me xn + y n = z n . den èqei mh tetrimmènec akèraiec lÔseic. n > 2. y. H idiìthta aut  proôpojètei thn monadikìthta thc “paragontopoÐhshc se ginìmeno anag¸gwn”. apèdeixe ìti oi parˆgontec sto dexiì mèloc eÐnai “sqetikˆ pr¸toi”sto Z[ζ]. xn + y n = z n . To 1874 o Lame anakoÐnwse sthn AkadhmÐa twn ParisÐwn thn “apìdeix ”tou ìti h exÐswsh tou Fermat.3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sthn Enìthta 1 melet same thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z kai wc efarmog  thc monadikìthtac thc paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n lÔsame th Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z 2 . H basik  idèa tou sullogismoÔ tou Lame  tan h ex c. Me th bo jeia aut c deÐxame ìti h Diofantik  exÐswsh x4 + y 4 = z 4 den èqei mh tetrimmènec lÔseic. je¸rhse sto daktÔlio Z[ζ] = {an−1 ζ n−1 + · · · + a1 ζ + a0 ∈ C|ai ∈ Z} thn paragontopoÐhsh xn = z n − y n = (z − y)(z − ζy)(z − ζ 2 y) · · · (z − ζ n−1 y). Sth sunèqeia ja 207 . Sto b ma autì upˆrqei lˆjoc giatÐ h sugkekrimènh idiìthta thc paragontopoÐhshc pou qrhsimopoÐhse o Lame den isqÔei genikˆ sto Z[ζ]. Upojètontac ìti sto Z oi x. Ja orÐsoume mia oikogèneia daktulÐwn (tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc) ìpou h diairetìthta èqei idiìthtec parìmoiec me autèc pou exetˆsame stouc akeraÐouc kai ta polu¸numa. Apì ekeÐ sunèqise gia na ftˆsei se ˆtopo. Jètontac ζ = sun(2π/n) + ihm(2π/n) ∈ C. thn kentrik  ènnoia aut c thc Enìthtac. 'Estw ìti upˆrqoun x. y. Sth sunèqeia epiqeirhmatolìghse ìti afoÔ to ginìmeno twn paragìntwn aut¸n eÐnai mia n-st  dÔnamh.

.208 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh asqolhjoÔme me thn eÔresh perioq¸n pou an koun sthn oikogèneia aut  kai ja doÔme diˆforec efarmogèc.

ν ∈ R me b = ua kai a = νb. tou sto R eÐnai ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. Gia na orÐsoume ta stoiqeÐa tou R pou ja èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc twn pr¸twn arijm¸n kai twn anag¸gwn poluwnÔmwn pˆnw apì s¸ma. qreiazìmaste thn ènnoia thc diairetìthtac. To p onomˆzetai anˆgwgo sto R an oi mìnoi diairètec . An a = 0.   ìti ta a. An a. an kai mìno an a|b kai b|a. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq  lambˆnoume 1 = νu. eÐnai ta uf (x). Tìte apì th sqèsh a = ub paÐrnoume νa = νub = b kai ˆra a|b. Gia parˆdeigma. ja lème ìti to a eÐnai suntrofikì tou b sto R. Sqetikˆ dÐnoume ton ex c orismì. Gia parˆdeigma. Tìte upˆrqoun u. s ∈ R.1 Orismìc. IdiaÐtero endiafèron parousiˆzei h perÐptwsh pou to a den èqei ˆllouc diairètec. èqoume 2|3 sto Q.3. 'Estw a. • an a|b kai b|c tìte a|c. opìte a = νua. ta suntrofikˆ stoiqeÐa tou m sto Z eÐnai to m kai to −m. b ∈ R. tìte b = 0 kai h idiìthta isqÔei. Ac apodeÐxoume thn trÐth idiìthta. Ta suntrofikˆ enìc poluwnÔmou f (x) ∈ F [x]. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 209 3. • a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. Sto Z[i] ta stoiqeÐa 3 + 2i kai −2 + 3i eÐnai suntrofikˆ afoÔ 3 + 2i = −i(−2 + 3i) kai to −i eÐnai antistrèyimo.1. ìpou u ∈ F − {0}. b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R tètoia ¸ste a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. Ja lème ìti to a diaireÐ to b sto R (  ìti to b eÐnai pollaplˆsio tou a sto R   ìti to a eÐnai diairèthc tou b sto R) an upˆrqei c ∈ R me b = ac. 'Estw R mia akeraÐa perioq  kai p ∈ R èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume “a|b sto R”   aplˆ a|b an eÐnai safèc poiìn R ennoÔme. Epeid  to u eÐnai antistrèyimo upˆrqei ν ∈ R me νu = 1. 'Estw ìti a = ub.1. AntÐstrofa. Kˆje a ∈ R èqei merikoÔc profaneÐc diairètec. allˆ ìqi sto Z. b eÐnai suntrofikˆ sto R.1 Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 'Estw R mia akeraÐa perioq . ParathroÔme ìti oi diairètec tou monadiaÐou stoiqeÐou 1 ∈ R eÐnai akrib¸c ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. Se èna s¸ma kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa eÐnai suntrofikˆ. dhlad  to u eÐnai antistrèyimo. EÔkola epalhjeÔetai ìti h sqèsh pou orÐzetai R me “a ∼ b an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. F s¸ma. IsqÔoun ed¸ merikèc aplèc idiìthtec: • an a|b kai a|c tìte a|rb + sc gia kˆje r. opìte b|a. èstw a|b kai b|a. 3. Upojètoume ìti a = 0.

1 − −5 . Sthn epìmenh Parˆgrafo ja apodeÐxoume apotelèsmata apì ta opoÐa prokÔptoun pollˆ ˆlla paradeÐgmata perioq¸n monadik c paragontopoÐhshc. Autì arkeÐ.1.3. MporoÔme t¸ra na orÐsoume thn kÔria ènnoia aut c thc Paragrˆfou. gia na deÐxoume ìti èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo p ∈ R eÐnai anˆgwgo. √ √ 3. eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc lìgw tou Jewr matoc 2.7).10. . . Gia parˆdeigma.3.2 Orismìc.1. giatÐ an èna apì ta a. Sthn perÐptwsh ìmwc pou to F den eÐnai s¸ma qreiˆzetai lÐgh prosoq  sthn orologÐa: Sto Z[x] to polu¸numo 2x + 2 eÐnai anˆgwgo sÔmfwna me ton Orismì 2. kai deÐqnoume ìti èna apì ta a. . 1 + −5. 3. . b ∈ Z} den ikanopoieÐ thn idiìthta 2 tou OrismoÔ 3. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. . tìte to ˆllo ja eÐnai suntrofikì tou p. Sto parˆdeigma pou ako√ √ loujeÐ deÐqnoume ìti h perioq  Z[ −5] = {a + b −5 ∈ C|a. ìpou a. EpÐshc kˆje s¸ma eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc katˆ tetrimmèno trìpo. tìte r = s kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) gia kˆje i to pi eÐnai suntrofikì tou qi .3. xn ]. b eÐnai antistrèyimo. o Z[x] kai o poluwnumikìc daktÔlioc R[x1 . parathroÔme ìti √ √ 6 = 2 · 3 = (1 + −5)(1 − −5). h akeraÐa perioq  Z eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc sÔmfwna me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c (Je¸rhma 1. giatÐ o diairèthc 2 den eÐnai oÔte antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[x] oÔte suntrofikì tou 2x + 2.1. ìpou R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.2. Prˆgmati. . ìpwc eÐnai o Z[i]. F s¸ma. qs . allˆ den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[x] sÔmfwna me ton Orismì 3. afoÔ kˆje stoiqeÐo tou eÐnai 0   antistrèyimo. b ∈ R. 2. (1) √ √ Ja deÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2. . sun jwc upojètoume ìti p = ab.210 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Gia parˆdeigma. Epeid  kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc eÐnai antistrèyimo.3 Parˆdeigma. eÐnai autˆ pou onomˆsame anˆgwga polu¸numa ston Orismì 2. ìpou ta pi kai qj eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R. O poluwnumikìc daktÔlioc F [x]. Sthn prˆxh.2. ìpou p eÐnai pr¸toc. Kˆje stoiqeÐo tou R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. An a = p1 . 1. ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z eÐnai ta p kai −p. 3.2. b eÐnai antistrèyimo. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Ja deÐxoume ìti h akeraÐa perioq  Z[ −5] = {a+b −5 ∈ C|a. blèpoume ìti den upˆrqoun anˆgwga stoiqeÐa se èna s¸ma.1.1. .2. ìpou F s¸ma. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. pr kai a = q1 .

ac doÔme to lˆjoc tou Lame pou anafèrame sthn √ eisagwg  thc Paragrˆfou aut c. 3. An N (c) = 1. Sto parˆdeigma autì. Tìte èqoume c2 + 5c2 = 2. 'Ara ta 0 1 √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta√ . eÐnai anˆgwga 3. Tìte N (2) = N (cd). ìpou c. . dhlad  4 = N (c)N (d) kai katˆ sunèpeia N (c) = 1. giatÐ ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆgwga! 3. √ 3. An to √ u ∈ Z[ −5] eÐnai antistrèyimo. EÐnai fanerì ìti aut  h Diofantik  0 1 exÐswsh den èqei lÔseic. √ 'Omwc kanèna apì ta (anˆ dÔo mh suntrofikˆ stoiqeÐa) 2.4 Parathr seic. opìte N (u) = 1. An u = u0 + u1 −5. ìpou ai . N (a + b −5) = a2 + 5b2 √ kai parathroÔme ìti N (xy) = N (x)N (y) gia kˆje x. tìte c = ±1 (ìpwc eÐdame prin) kai to c eÐnai antistrèyimo. . Oi apodeÐxeic gia ta upìloipa √ stoiqeÐa eÐnai parìmoiec. (1 + −5). eÐnai profanèc ìti √ √ ta stoiqeÐa 2. . √ tìte N (d) = 1 opìte to d eÐnai antistrèyimo. eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 1. (1 − √ √ −5) den eÐnai tetrˆgwno sto Z[ −5].1. pan kai n 1 b = νpb1 . 211 Apì tic idiìthtec autèc eÐnai fanerì ìti h (??) parèqei dÔo √ diaforetikèc paragontopoi seic tou 6 se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou Z[ −5]. OrÐzoume thn apeikìnish √ √ N : Z[ −5] → N. 3. ±1 2. tìte èqoume a = upa1 . d ∈ Z[ −5]. Sthn akeraÐa perioq  Z[ −5] èqoume thn paragontopoÐhsh √ √ 62 = 2 · 3 · (1 + −5) · (1 − −5). 1. ìpou u0 . ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou n 1 .   2. ta u. Me √ th bo jeia thc N brÐskoume ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5]. kai c = c0 + c1 −5. den eÐnai antistrèyima 2. bi ∈ N. u1 ∈ Z. y ∈ Z[ −5]. giatÐ o √ a2 + 5b2 eÐnai to tetrˆgwno tou mètrou tou migadikoÔ arijmoÔ a + b −5. An N (c) = 4. 1 − −5. 'Estw 2 = cd. DeÐqnoume ìti to 2 eÐnai anˆgwgo sto Z[ −5]. 1 + −5. pbn . b ∈ R eÐnai mh mhdenikˆ stoiqeÐa. 'Estw N (c) = 2. tìte apì th sqèsh uν = 1 paÐrnoume N (uν) = √ N (1). tìte u2 + 5u2 = 1 kai epomènwc u0 = ±1 kai u1 = 0. dhlad  N (u)N (ν) = 1. Epeid  ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta ±1.3.   4. 1) 'An a. anˆ dÔo eÐnai mh suntrofikˆ. .1. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.

. .. . pan c. Apì thn isìthta aut  kai thn idiìthta 2 ston Orismì 3. 3) An diatup¸soume thn prohgoÔmenh parat rhsh me ide¸dh èqoume: den upˆrqei gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 > < r2 > < r3 > . . tìte to pl joc twn diairet¸n tou a eÐnai peperasmèno. r2 . .212 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh R kai ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. blèpoume ìti an exairèsoume antistrèyima stoiqeÐa kai an tautÐsoume suntrofikoÔc diairètec. h opoÐa bèbaia den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. pbn = νpa1 . j = 1. ìpou gia kˆje i to ri+1 diaireÐ to ri kai den eÐnai suntrofikì tou. . Prˆgmati. Apì th sqèsh b = ac èqoume upb1 . pbn = νp11 −b1 . tìte den upˆrqei ˆpeirh akoloujÐa stoiqeÐwn tou R thc morf c r1 = a. Sunep¸c paÐrnoume mia gn sia fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n ∂(r1 ) > ∂(r2 ) > ∂(r3 ) > . pan . .. Sthn perÐptwsh aut  isqÔei a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. . Prˆgmati. isodÔnama. . . ìpou gia kˆje i to νi eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo kai bij ≤ aj gia kˆje j . tìte apì thn prohgoÔmenh parat rhsh sumperaÐnoume oti kˆje ri ja èqei mia parˆstash thc morf c bi b ri = νi p1 1 . . . ìpou to u eÐnai antistrèyimo kai ta n 1 pi eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo mh suntrofikˆ.  . pnin . Jètoume ∂(ri ) = bi1 + · · · + bin kai parathroÔme ìti ∂(ri+1 ) < ∂(ri ) efìson to ri+1 diaireÐ to ri kai to ri+1 den eÐnai suntrofikì tou ri . . kˆje aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 >⊆< r2 >⊆< r3 >⊆ . Autì eÐnai ˆtopo. . . pan c n n 2 giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . h sunepagwg  “⇐” eÐnai profan c. .2 sumperaÐnoume ìti to p1 eÐnai suntrofikì me kˆpoio pj .1. an èqoume a = upa1 . 2) An a ∈ R eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou R.. . T¸ra an a1 > b1 paÐrnoume n n 1 1 a upb2 . . . 'Estw a|b. Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. . r3 .

èqoume to akìloujo krit rio pou mac plhroforeÐ pìte mia akeraÐa perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . An ta a1 kai b1 eÐnai ginìmena anag¸gwn. H dèuterh isodunamÐa aÐnai ˆmesh sunèpeia thc pr¸thc. b ∈ R. kai 2. Apìdeixh.3. An to p ∈ R eÐnai anˆgwgo kai p|ab. 1. tìte ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a kai b (L mma 1. c ∈ R ⇔ ri ∈< ri+1 >⇔< ri >⊆< ri+1 > . tìte to Ðdio sumbaÐnei kai gia to a = a1 b1 .1. b1 ∈ R eÐnai mh antistrèyima stoiqeÐa.5 Je¸rhma. b.5). 'Estw ìti to a1 den eÐnai ginìmeno anag¸gwn. Genikˆ se kˆje perioq  monadik c paragontopoÐhshc R isqÔei to akìloujo. Tìte to a den eÐnai anˆgwgo kai ètsi èqoume a = a1 b1 . parathroÔme ìti ri+1 |ri ⇔< ri >⊆< ri+1 >. b ∈ R.8). ìpou a. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 213 eÐnai telikˆ stajer  (dhlad  upˆrqei N ∈ N tètoio ¸ste < rN >=< rN +1 >=< rN +2 >= . AntÐstoiqo apotèlesma eÐdame kai sta polu¸numa (L mma 2. Kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . ìpou a. apì thn opoÐa èpetai ìti ta ri kai ri+1 eÐnai suntrofikˆ an kai mìno an < ri >=< ri+1 >.1. ìpou a1 . pou eÐnai ˆtopo. en¸ ri+1 |ri kai ri+1 mh suntrofikì tou ri ⇔< ri > < ri+1 > . tìte p|a   p|b.3. An to p eÐnai anˆgwgo kai p|ab. AntÐstrofa. 3. 4) GnwrÐzoume ìti an o pr¸toc p diaireÐ to ginìmeno ab dÔo akeraÐwn a. H mia sunepagwg  èqei apodeiqteÐ stic prohgoÔmenec Parathr seic. IsqÔei bèbaia < a >⊆< a1 >. Gia thn apìdeixh thc pr¸thc isodunamÐac èqoume ri+1 |ri ⇔ ri = cri+1 . Prˆgmati. Akribèstera.2. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou Jewr matoc. . H apìdeixh prokÔptei ˆmesa apì thn Parat rhsh 1). Mia akeraÐa perioq  R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an isqÔoun oi parakˆtw dÔo idiìthtec. . 'Estw a ∈ R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo kai èstw ìti to a den grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. tìte to p diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a kai b.). Oi idiìthtec pou anafèrontai stic Parathr seic 3) kai 4) parousiˆzoun idiaÐtero endiafèron giatÐ qarakthrÐzoun tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc.

.1.1.2. b = n 1 νpb1 . 3. Jètontac ci = min{ai . pan .1.3.2 eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. se antÐjesh me tic eidikèc peript¸seic R = Z. . Prˆgmati. Kˆje stoiqeÐo thc morf c uc onomˆzetai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn a. F [x]. Ta stoiqeÐa a.. ta u. TonÐzoume ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn a.4 1). b.10 (Monadikìthta): Sth jèsh tou L mmatoc 2.. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja efarmìsoume to prohgoÔmeno krit rio gia na apodeÐxoume ìti oi “akèraiec perioqèc kurÐwn idewd¸n” eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. .4 2) mporoÔme na qrhsimopoi soume ton orismì tou anag¸gou stoiqeÐou. bi ∈ N. a1 eÐnai suntrofikˆ (bl. H idiìthta 2 sto prohgoÔmeno Je¸rhma eÐnai isodÔnamh me thn ex c idiìthta: an to p ∈ R eÐnai anˆgwgo tìte to ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. H apìdeixh thc idiìthtac 2 ston Orismì 3. an < a >=< a1 > tìte ta a. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou R kai n 1 ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. parathroÔme ìti to stoiqeÐo c = pn1 .. Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. Tic idiìthtec autèc èqei kˆje stoiqeÐo thc morf c uc. a.). . SuneqÐzontac lambˆnoume mÐa gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n. ìpou F s¸ma. bi }. b sÔmfwna me thn Parat rhsh 3. 'Omwc to kÔrio ide¸dec < c > orÐzetai monos manta (giatÐ. . ìpou ai . sth jèsh twn ci èqoume antistrèyima stoiqeÐa tou R kai sth jèsh thc Prìtashc 2. 'Etsi lambˆnoume èna mh antistrèyimo a2 pou den eÐnai ginìmeno anag¸gwn kai < a1 > < a2 > . pbn . b ∈ R mh mhdenikˆ stoiqeÐa kai a = upa1 . th sqèsh (??)) kai katˆ sunèpeia to b1 eÐnai antistrèyimo. Ja qreiastoÔme sth sunèqeia thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth se tuqaÐa perioq  monadik c paragontopoÐhshc. b den orÐzetai ed¸ monos manta. b lègontai sqetikˆ pr¸ta an to 1 eÐnai ènac mègistoc .3.214 kai epiplèon 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh < a >=< a1 > . . pcn diaireÐ ta a kai b kai n 1 epiplèon diaireÐtai apì kˆje koinì diairèth twn a. < a > < a1 > < a2 > .8 èqoume thn idiìthta 2 tou Jewr matoc. Apì thn idiìthta 1 autì eÐnai ˆtopo. ìpou u ∈ R eÐnai antistrèyimo. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Blèpoume ètsi ìti oi dÔo idiìthtec tou Jewr matoc autoÔ anafèrontai se kÔria ide¸dh. pou eÐnai ˆtopo.6 ShmeÐwsh. T¸ra epanalambˆnoume thn prohgoÔmenh diadikasÐa gia to a1 sth jèsh tou a.

b. 5. √ √ 10. dhlad  an den upˆrqei anˆgwgo stoiqeÐo tou R pou diaireÐ ta a. . An to mh mhdenikì ide¸dec < p > tou R eÐnai pr¸to tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo. 3. 7. 'Estw S mÐa perioq  pou perièqetai se perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Sto Z[i] to 3 eÐnai anˆgwgo. ±i. allˆ to ide¸dec < 2 > den eÐnai pr¸to.1 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. b ∈ R me a = 0. √ √ 9. allˆ to 5 den eÐnai. 2. 4. 6. 8. O daktÔlioc Z[ −6] = {a + b −6 ∈ C|a. √ √ Upìdeixh: 4 = 2 · 2 = (1 + −3)(1 − −3). b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. An kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou R eÐnai suntrofikˆ. tìte ja eÐnai < ab > < a >. O daktÔlioc Z[ −3] = {a + b −3 ∈ C|a. AlhjeÔei ìti h S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta ±1. b. Tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo an kai mìno an to ϕ(p) ∈ S eÐnai anˆgwgo. to 2 eÐnai eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. Sto Parˆdeigma 2. An to b den eÐnai antistrèyimo.1. 'Estw a. tìte to R eÐnai s¸ma.10. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn.3. 1. Kˆje suntrofikì stoiqeÐo enìc anag¸gou stoiqeÐou eÐnai anˆgwgo.3. ApodeÐxte ta ex c: a. b. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Ask seic 3. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 215 koinìc diairèthc twn a.

. 1 ènac akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou √ √ megalutèrou tou 1. ApodeÐxte ìti an o daktÔlioc Z[ n] = {a + b n ∈ C|a.216 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 11. b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw n = 0. tìte to 2 den eÐnai anˆgwgo se autìn. √ √ Upìdeixh: 2|n(n − 1) = (n + n)(n − n).

EpÐshc. JewroÔme to sÔnolo I = k=1 Ik . ìpou F s¸ma.6 4)). o Z kai o F [x].2 Perioqèc KurÐwn Idewd¸n.2 L mma. Gia parˆdeigma. Prˆgmati. pou eÐnai to kÔrio apotèlesma aut c thc Paragrˆfou. x >=< h(x) > gia kˆpoio h(x) ∈ F [x].2. ∞ Apìdeixh. . opìte 2 = xg(x) gia kˆpoio g(x) ∈ Z[x].2. Sthn pr¸th perÐptwsh èqoume ±1 = 2f (x) + xg(x). H pr¸th idiìthta tou Jewr matoc autoÔ isqÔei gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n: 3. .5. Gia ton skopì autì ja efarmìsoume to Je¸rhma 3. opìte Ik1 ⊆ Ik2 kai katˆ sunèpeia a. g(x) ∈ Z[x]}. . jewroÔme to ide¸dec < 2.1 Orismìc. pou blèpoume ìti eÐnai ˆtopo an jewr soume touc stajeroÔc ìrouc. EukleÐdeiec Perioqèc Perioqèc kurÐwn idewd¸n EÐdame sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti se mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc 1) kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n eÐnai telikˆ stajer . Prˆgmati. Sth deÔterh perÐptwsh. y] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n (bl. x >= {2f (x) + xg(x)|f (x). Sunep¸c blèpoume ìti stic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc ta kÔria ide¸dh paÐzoun shmantikì rìlo. Epeid  x ∈ (2. an a. EukleÐdeiec Perioqèc 217 3. 'Ena parˆdeigma akeraÐac perioq c pou den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai o daktÔlioc Z[x]. 3. eÐnai perioqèc kurÐwn idewd¸n. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. 'Estw I1 ⊆ I2 ⊆ I3 ⊆ . ˆtopo. Parˆdeigma 2. b ∈ I kai r ∈ R tìte a ∈ Ik1 kai b ∈ Ik2 gia kˆpoia k1 kai k2 . g(x) ∈ Z[x]. kai h akeraÐa perioq  C[x. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. b ∈ Ik2 . 'Estw ìti < 2. MporoÔme na upojèsoume qwrÐc periorismì thc genikìthtac ìti k1 ≤ k2 . kai 2) kˆje kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì anˆgwgo stoiqeÐo eÐnai pr¸to. x) to h(x) diaireÐ to x kai ˆra h(x) = ±1   h(x) = ±x.3. Epeid  to Ik2 eÐnai ide¸dec èqoume a − b ∈ Ik2 ⊆ I kai epeid  to Ik1 eÐnai ide¸dec èqoume ra ∈ Ik1 ⊆ I . Tìte kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.5. Kˆje s¸ma eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n giatÐ ta mìna ide¸dh s¸matoc eÐnai to < 0 > kai to < 1 > pou eÐnai kÔria. gia kˆpoia f (x). x >=< x >.2. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  kurÐwn idewd¸n an kˆje ide¸dec thc R eÐnai kÔrio. èqoume 2 ∈< 2. To I eÐnai èna ide¸dec tou R. mia akoloujÐa idewd¸n tou R.1.

ShmeÐwsh H idiìthta “kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer ” qarakthrÐzei mia eureÐa oikogèneia daktulÐwn. .. sthn prospˆjeiˆ mac na EukleÐdeiec perioqèc .2.5 kai th ShmeÐwsh 3.6 sumperaÐnoume to ex c.3 eÐdame ìti sto Z kai F [x]. 'Ara eÐnai fusiologikì. to Je¸rhma 3. Apì ta dÔo prohgoÔmena L mmata. thn Algebrik  GewmetrÐa kai thn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n. EÐdame  dh ìti o daktÔlioc Z[x] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. MÐa apì autèc eÐnai h monadik  paragontopoÐhsh se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn.1.2.1. kai thn ShmeÐwsh sto tèloc thc Paragrˆfou 2. 3. Epeid  isqÔei kai IN ⊆ I èqoume IN = I . . Kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ìpou F eÐnai èna s¸ma. Apì thn upìjesh sto R èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. Prˆgmati. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. SÔmfwna me to epìmeno L mma.5 gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n. An p ∈ R eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo tìte to ide¸dec < p > eÐnai megistikì. Ja deÐxoume ìti I =< p >. en¸ sth deÔterh perÐptwsh isqÔei < a >=< p > (apì th sqèsh (??) thc Paragrˆfou 3. Apìdeixh. Stic Paragrˆfouc 1.2 kai 2.1. Isqurizìmaste ìti IN = IN +1 = IN +2 = . Oi daktÔlioi thc Noether eÐnai exairetikˆ shmantikoÐ gia th Metajetik  'Algebra. 'Estw I èna gn sio ide¸dec tou R pou perièqei to < p >. Gia kˆje k ∈ N isqÔei IN ⊆ IN +k ⊆ I kai epomènwc IN = IN +k .3 L mma. èqoume < a >⊆ IN kai ˆra I ⊆ IN . Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether proc tim  thc Emmy Noether (1882-1935) pou touc melèthse susthmatikˆ. isqÔei kai h deÔterh idiìthta tou Jewr matoc 3. 3. (Bl. upˆrqoun Algìrijmoi DiaÐreshc apì touc opoÐouc èpontai jemeli¸deic idiìthtec twn Z kai F [x].218 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apì thn upìjesh èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. Shmei¸noume ìti to antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei. Ja apodeÐxoume sthn Parˆgrafo 3. H pr¸th perÐptwsh apokleÐetai giatÐ I = R.4 ìti o Z[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Ara a ∈ IN gia kˆpoio N .1). AfoÔ p ∈< a > èqoume a|p kai epeid  to p eÐnai anˆgwgo to a ja eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo   suntrofikì tou p.4 Je¸rhma.5).

Apìdeixh. To F [x]. eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(f (x)) = deg f (x) (bajmìc poluwnÔmou). 3. tìte apì u|1 paÐrnoume δ(u) ≤ δ(1). Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. b ∈ R. ˆtopo. 3. An to u eÐnai antistrèyimo. h perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(m) = |m| (apìluth tim ). Aut  qrhsimopoieÐtai suqnˆ gia ton prosdiorismì twn antistrèyimwn stoiqeÐwn.3.2. 'Etsi r = 0 kai epomènwc to u eÐnai antistrèyimo. IsqÔei I =< a >. Mia EukleÐdeia perioq  eÐnai mia akeraÐa perioq  R efodiasmènh me mÐa apeikìnish δ : R − {0} → Z>0 pou èqei tic idiìthtec • a|b ⇒ δ(a) ≤ δ(b) • Gia kˆje a. an b ∈ I . a = 0. tìte upˆrqoun q. Sunep¸c to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. na jewr soume daktulÐouc pou eÐnai efodiasmènoi me ènan “algìrijmo diaÐreshc”. sunˆgoume apì ton orismì tou δ(a) ìti r = 0. r ∈ R me b = qa + r. Apìdeixh. AntÐstrofa. Epomènwc kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.2. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ kai I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. 'Ara δ(u) = δ(1). Sthn apìdeixh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den qrhsimopoi same thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ thc EukleÐdeiac perioq c. 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena paradeÐgmata. r ∈ R me b = qa + r. Tìte to u ∈ R eÐnai antistrèyimo an kai mìno an δ(u) = δ(1). Kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. 'Ara b = qa ∈< a > kai katˆ sunèpeia I =< a >. dhlad  δ(u) ≤ (r). ìpou F eÐnai èna s¸ma. Shmei¸noume ìti mporeÐ mia perioq  na eÐnai EukleÐdeia wc proc diaforetikèc apeikonÐseic (bl. Allˆ isqÔei bèbaia 1|u kai δ(1) ≤ δ(u). Epeid  r = b − qa ∈ I . .5 Orismìc.2. Prˆgmati.2. 'Askhsh 4). An r = 0 èqoume 1|r kai ˆra δ(1) ≤ δ(r). to epìmeno apotèlesma eÐnai qwrÐc amfibolÐa anamenìmeno. EukleÐdeiec Perioqèc 219 prosdiorÐsoume kai ˆllec perioqèc monadik c paragontopoÐhshc.7 Prìtash. upˆrqoun q. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ . èstw δ(u) = δ(1).6 Je¸rhma. H apeikìnish δ onomˆzetai EukleÐdeia sunˆrthsh thc R. 'Eqoume 1 = qu + r me r = 0   δ(r) < δ(u). ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). Gia parˆdeigma. 'Estw a ∈ I {0} me thn idiìthta o jetikìc akèraioc δ(a) na eÐnai elˆqistoc. 3.

5.7 èqoume δ(u) = δ(1) = 1 ⇒ u2 + u2 = 1 ⇒ u = ±1. b ∈ Z kai w = . Epomènwc o periorismìc thc apeikìnishc δ sto Z[i] − {0}. b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia perioq  (kai ˆra perioq  kurÐwn idewd¸n kai perioq  monadik c paragontopoÐhshc). Epeid  to m koc kˆje diagwnÐou √ tetrag¸nou me pleurˆ mhkouc 1 eÐnai 2. H en lìgw perioq  eÐnai to sÔnolo √ −1 + −19 twn migadik¸n arijm¸n thc morf c a + bw. . O migadikìc arijmìc a + bi (a. 'Eqontac upìyh to Je¸rhma 3. z ∈ C. SunoyÐzontac ta parapˆnw èqoume apodeÐxei to ex c. Epomènwc isqÔei δ(r) = |r|2 < |β|2 = δ(β) kai o Z[i] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh δ . tìte apì thn Prìtash 3. An a + bi ∈ Z[i]. b ∈ R. β = 0.2. b) èqei akèraiec suntetagmènec kai ta shmeÐa autˆ apoteloÔn korufèc tetrag¸nwn me m koc pleurˆc 1. b ∈ R) paristˆnetai sto pragmatikì epÐpedo apì to shmeÐo (a. u1 ∈ Z. b). Mia pio katatopistik  anˆlush autoÔ tou paradeÐgmatoc upˆrqei sto ˆrjro [5]. pou sumbolÐzoume pˆli me δ . Sthn epìmenh Parˆgrafo ja asqolhjoÔme pio susthmatikˆ me to Z[i]: ja perigrˆyoume ta anˆgwga stoiqeÐa tou kai ja doÔme wc efarmog  merikˆ klassikˆ apotelèsmata pou aforoÔn ajroÐsmata tetrag¸nwn akeraÐwn. èstw α.220 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sugkekrimènec efarmogèc thc prohgoÔmenhc Prìtashc ja doÔme parakˆtw. 2 Akèraioi tou Gauss Ja doÔme ed¸ ìti o daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. β ∈ Z[i]. ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou OrismoÔ 3.2. To pr¸to tètoio parˆdeigma brèjhke to 1949 apì ton Motzkin. 'Estw q mia tètoia koruf . An u = u0 + u1 i eÐnai èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i].2.6 eÐnai eÔlogo na anarwthjoÔme an upˆrqei mia perioq  kurÐwn idewd¸n pou den eÐnai EukleÐdeia. 'Eqoume √ |α/β − q| ≤ 2/2 < 1. Gia th deÔterh idiìthta. ìpou a. Wc efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc sto Z[i] ja lÔsoume mia Diofantik  exÐswsh pou ofeÐletai sto Fermat. Jètontac r = α − βq èqoume α = βq + r kai |r| = |α − βq| = |β||α/β − q| < |β|. tìte to shmeÐo (a. An z = a + bi ∈ C. upˆrqei koruf  tetrag¸nou apì thn √ opoÐa to shmeÐo α/β apèqei apìstash mikrìterh   Ðsh tou 2/2. jètoume δ(z) = (a + bi)(a − bi) = a2 + b2 kai upenjumÐzoume ìti δ(zz ) = δ(z)δ(z ) gia kˆje z. ìpou a. ±i 0 1 giatÐ u0 . JewroÔme to α/β ∈ C.

gia parˆdeigma. Prˆgmati. Allˆ upˆrqoun peperasmèna to pl joc r me δ(r) < δ(α). to 3 eÐnai anˆgwgo sto Z[i] (ˆskhsh) allˆ δ(3) = 9 pou den eÐnai pr¸toc. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. eÐdame sto Parˆdeigma √ 3. r ∈ Z[i] tètoia ¸ste β = qα + r kai r = 0   δ(r) < δ(α). EpÐshc den alhjeÔei ìti kˆje pr¸toc arijmìc p eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i]. ìmwc. 1) H akìloujh apl  parat rhsh eÐnai suqnˆ qr simh ìtan anazhtoÔme anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i]. ìpou β ∈ Z[i]. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n.3). Prˆgmati. dhlad  to β   to γ eÐnai antistrèyimo. 'Eqoume δ(1 + i) = 2. den eÐnai anagkaÐa afoÔ. −i}.3. afoÔ h Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z . an α = βγ tìte p = δ(α) = δ(β)δ(γ) kai ˆra δ(β) = 1   δ(γ) = 1. Telikˆ. i. −1. DiairoÔme to 1 + 3i me to 1 + i sto C kai parathroÔme ìti to phlÐko 2 + i eÐnai stoiqeÐo tou Z[i] (an den  tan ja aporrÐptame to 1 + i wc diairèth).2. èqei profan¸c peperasmèno pl joc lÔsewn .1. Perissìtera epÐ autoÔ ja doÔme sthn epìmenh Parˆgrafo (Je¸rhma 3. O daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a+bi ∈ C|a. 4) O √ daktÔlioc Z[i] eÐnai ènac apì mia oikogèneia daktulÐwn thc morf c √ Z[ d] = {a + b d ∈ C|a. An α ∈ Z[i] eÐnai tètoio ¸ste δ(α) = p. Shmei¸noume ìti gia d < 0 o . kˆje klˆsh modulo(α) eÐnai thc morf c β+ < α >. EukleÐdeiec Perioqèc 221 Z} eÐnai mÐa EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish pou orÐzetai apì th sqèsh δ(a + bi) = a2 + b2 . Apì thn prohgoÔmenh parat rhsh to 2 + i eÐnai anˆgwgo.3 ìti o daktÔlioc Z[ d] den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai ˆra den eÐnai EukleÐdeia perioq . ìpou z < δ(α). b ∈ Z}. Upˆrqoun q.3.2. 2 − i. h zhtoÔmenh paragontopoÐhsh eÐnai 1 + 3i = (1 + i)(2 + i). to 2 + i eÐnai anˆgwgo afoÔ δ(2 + i) = 5. 2) Ac broÔme thn paragontopoÐhsh tou 1+3i se ginìmeno anag¸gwn. Gia parˆdeigma. 3) Gia kˆje mh mhdenikì α ∈ Z[i]. tìte to α eÐnai anˆgwgo. ìmwc. 3. eÐnai anˆgwga afoÔ δ(2 + i) = δ(2 − i) = 5 pou eÐnai pr¸toc. o daktÔlioc phlÐko Z[i]/ < α > eÐnai peperasmènoc.2. kai ta 2 + i. Gia parˆdeigma. Me parìmoio trìpo diapist¸noume ìti eÐnai anˆgwgo kai to 1 + i. Epeid  δ(1 + 3i) = 10 kai h sunˆrthsh δ ikanopoieÐ th sqèsh δ(xy) = δ(x)δ(y) exetˆzoume an upˆrqoun a + bi me δ(a + bi) = 2   5. Sth sunèqeia epanalambˆnetai h diadikasÐa gia to phlÐko kai oÔtw kˆj' ex c. b ∈ 3. H sunj kh aut . To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z[i] eÐnai to U (Z[i]) = {1. to δ(2 + i) = 5 eÐnai pr¸toc. 5 = (2 + i)(2 − i). Tìte β+ < α >= r+ < α >.8 Je¸rhma. Sto sugkekrimèno parˆdeigma. ìpou o d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. Gia d = −5.9 Parathr seic.

Epeid  èqoume ab = cn . Epeid  ta a. . pjt jt . b = νpb1 . j1 . . tìte upˆrqoun d. Gia thn efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc tou Z[i] pou akoloujeÐ. . Gia jetikˆ d to er¸thma poioi apì touc Z[ d] eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc paramènei mèqri s mera anoiktì. Apìdeixh. r 1 ìpou to w eÐnai antistrèyimo. . r r 1 1 ìpou uν = wn kai ai . tìte oi a. ci c nc i kai {i1 . b eÐnai n-stèc dunˆmeic. blèpoume ìti gia kˆje i akrib¸c èna apì ta ai . . . GnwrÐzoume apì thn Enìthta 1 ìti an to ginìmeno ab dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn eÐnai n-st  dÔnamh akeraÐou. bi eÐnai 0. pjt . Ja apodeÐxoume ìti oi lÔseic thc Diofantik c 2x3 = y 2 + 1 . piss kai e = c j1 cjt pj1 . .2. . . e ∈ R kai antistrèyima u. . . .2. .10 L mma. pck . 2. b = νpj1 nc ncj1 . jt } = {1. pbk . bi ∈ N me ai + bi = nci . b. is . r}. c ∈ R me ab = cn . pak . den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc.11 Efarmog  (Fermat). . qreiazìmaste pr¸ta èna L mma. . b eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa.222 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh √ Z[ d] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an d = −1 √   −2 ('Askhsh 22). GnwrÐzoume apì thn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti upˆrqoun daktÔlioi pou. Efarmog  se Diofantikèc exis¸seic 3. exÐswshc 3. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai a. An ta a. . Ja qreiastoÔme mia genÐkeush autoÔ. . b eÐnai sqetikˆ pr¸ta. H perÐptwsh ìmwc pou ènac daktÔlioc perièqei to Z kai èqei thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc eÐnai suqnˆ qr simh sthn epÐlush Diofantik¸n exis¸sewn. n > 0. 'Estw c = wpc1 . an kai perièqoun to Z. pis is . . . . giatÐ mporoÔme tìte na ergastoÔme ston eurÔtero daktÔlio kai na qrhsimopoi soume idiìthtèc tou. v ∈ R tètoia ¸ste a = udn kai b = ven . . apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R sumperaÐnoume ìti a = upa1 . Jètoume d = pi11 . UpenjumÐzoume ìti dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa a. . . ta pi eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ anˆgwga stoiqeÐa kai oi ci eÐnai jetikoÐ akèraioi. . Sunep¸c a = upi1 nci1 . b miac perioq c monadik c paragontopoÐhshc R lègontai sqetikˆ pr¸ta an den upˆrqei anˆgwgo p ∈ R tètoio ¸ste p|a kai p|b. . .

Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc. ±11). Epeid  kˆje antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i] eÐnai trÐth dÔnamh sto Z[i].2. 1). 'Eqoume y + i = (1 + i)(a + bi) = (1 + i)(γ + δi)3 = = (γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 ) + (γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 )i. gia kˆpoio k ∈ Z. (1) Kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i diaireÐ to (y + i) − (y − i) = 2i = (1 + i)2 .3. EukleÐdeiec Perioqèc 223 eÐnai oi (x. ìpou ta a + bi. Qrhsimopoi¸ntac thn (??) lambˆnoume (ix)3 = (a + bi)(c + di). δ ∈ Z. y) = (2. (5.2. (1. opìte grˆfontac x = 2X . tìte u(γ + δi)3 = ν 3 (γ + δi)3 = (νγ + νδi)3 ). (0. an o x eÐnai ˆrtioc tìte kai o y eÐnai ˆrtioc. δ) = (1. Sunep¸c ènac µκδ twn y + i kai y − i eÐnai to 1 + i. eÔkola diapist¸noume apì thn deÔterh exÐswsh tou sust matoc ìti (γ. Epeid  γ. kai katˆ sunèpeia lambˆnoume to sÔsthma y = γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 = (γ + δ)(γ 2 − 4γδ + δ 2 ) 1 = γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 = (γ − δ)(γ 2 + 4γδ + δ 2 ). (1 + i)2 . Epeid  o y eÐnai perittìc èqoume y + i = 2k + 1 + i. Antikajist¸ntac sthn pr¸th brÐskoume ìti y = ±1. opìte x = 1. Apì to L mma 3. −1). 'Estw x.9 1) kai epomènwc apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] paÐrnoume ìti kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i eÐnai suntrofikìc me ènan apì touc 1. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. ParathroÔme ìti o y eÐnai perittìc. Sto Z[i] jewroÔme thn paragontopoÐhsh (y + i)(y − i) = 2x3 . 0). eÐnai oi (x. To 1 + i eÐnai anˆgwgo apì thn Parat rhsh 3. Prˆgmati. opìte èqoume y + i = (1 + i)(a + bi) kai y − i = (1 + i)(c + di). pou epÐshc melet jhke apì ton Fermat. x3 = y 2 + 4.10 èpetai ìti upˆrqei antistrèyimo u ∈ Z[i] kai γ + δi ∈ Z[i] me a + bi = u(γ + δi)3 . ±2). kai ˆra to y + i diaireÐtai me to 1 + i allˆ ìqi me to (1 + i)2 . EpÐshc to 1 + i diaireÐ to y − i = 2k + 1 − i. −1). mporoÔme na upojèsoume ìti u = 1 (giatÐ an u = ν 3 . y ∈ Z tètoioi ¸ste 2x3 = y 2 + 1. 1 + i.2. c + di ∈ Z[i] eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. y) = (1.

'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R. 6. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a ∈ R.2. n ∈ Z. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a. δ ∈ Z. ìpou k ∈ N. 8. Upìdeixh: Sto Z[i]. H perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δk pou orÐzetai apì δk (m) = |m| + k . ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p > eÐnai megistikì an kai mìno an to p eÐnai anˆgwgo. 1. b.224 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai y = 2Y paÐrnoume thn exÐswsh 2X 3 = Y 2 + 1 pou lÔsame prohgoumènwc. Me thn upìjesh aut  mporoÔme na apodeÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2 + yi. b ∈ R. O R eÐnai mia akeraia perioq  pou perièqei to Z. ApodeÐxte ìti: n a. Epomènwc efarmìzoume to L mma 3. ta q. ApodeÐxte ìti to pl joc twn idewd¸n tou R pou perièqoun to < a > eÐnai peperasmèno. Kˆje gn sio ide¸dec miac perioq c kurÐwn idewd¸n perièqetai se megistikì ide¸dec. y = δ(3γ 2 − δ 2 ) pou eÔkola epilÔetai afoÔ γ. . 5. 2. a = 0.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. Tìte < a > + < b >=< d > an kai mìno an to d eÐnai ènac µκδ twn a. èstw a = 5 + 3i. Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. 7. 'Estw R = { m |m. Ston orismì thc EukleÐdeiac perioq c. To sÔsthma pou prokÔptei ed¸ eÐnai to 2 = γ(γ 2 − 3δ 2 ). Na brejeÐ èna d ∈ Z[i] tètoio ¸ste < 2 > + < 3 + 3i >=< d >. 4. 3. p = 0.10 sth sqèsh (2 + yi)(2 − yi) = x3 . r den eÐnai anagkastikˆ monadikˆ. n perittìc}. b = −4 + i. 'Ena q eÐnai to −1 + i kai èna ˆllo eÐnai to −1. 'Ara mporoÔme na upojèsoume ìti o x eÐnai perittìc. 2 − yi eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto Z[i]. Ask seic 3.

. jewr ste thn akoloujÐa < a >⊇< a2 >⊇ . . ìpou k eÐnai elˆqisto me thn idiìthta 2k ∈ I . Upìdeixh: Jewr ste ton epimorfismì R[x] f (x) → f (0) ∈ R. 11. Upìdeixh: An I eÐnai mh mhdenikì ide¸dec tou R. . ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n kai o S akeraÐa perioq . ApodeÐxte ìti o R eÐnai s¸ma. tìte to S eÐnai s¸ma. d. . Upìdeixh: Gia na deÐxete ìti to a = 0 eÐnai antistrèyimo. 16. 10. Efarmìste to L mma 3. 14.2. R/ < p > eÐnai s¸ma c.3. Upìdeixh: O pur nac eÐnai mh mhdenikì pr¸to ide¸dec. . 'Estw R ènac daktÔlioc me Z ⊆ R ⊆ Q. EukleÐdeiec Perioqèc 225 b. 15. a.3. ApodeÐxte ìti an o ϕ den eÐnai isomorfismìc. 'Estw R mÐa perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R − {0}. n c. Tìte kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. 13. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. 12. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. Kˆje mh mhdenikì ide¸dec tou R perièqei stoiqeÐo thc morf c 2t gia kˆpoio t > 0. H perioq  R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. ApodeÐxte ìti to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. 'Estw R mia perioq  me thn idiìthta: kˆje gn sia fjÐnousa akoloujÐa idewd¸n I1 I2 . b.2. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. R/ < p > eÐnai akeraÐa perioq . p eÐnai anˆgwgo b. R EukleÐdeia perioq  ⇒ R[x] EukleÐdeia perioq . O pur nac eÐnai to < x >. Exetˆste an alhjeÔoun oi parakˆtw protˆseic. tìte o R s¸ma. Kˆje mh mhdenikì pr¸to ide¸dec perioq c kurÐwn idewd¸n eÐnai megistikì. ApodeÐxte ìti an o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. R perioq  kurÐwn idewd¸n ⇒ R[x] perioq  kurÐwn idewd¸n. 9. Efarmìste thn 'Askhsh 11. Ta stoiqeÐa thc morf c m me m. Upìdeixh: An I eÐnai èna ide¸dec tou R jewr ste to sÔnolo Z ∩ I . 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. eÐnai peperasmènh. Ta akolouja eÐnai isodÔnama a. n perittoÔc eÐnai antistrèyima. apodeÐxte ìti I =< 2k >.

226 17. ApodeÐxte ìti Z[i]/ < 1 + i >∼ Z2 . =

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

18. Na prosdioristeÐ èna m tètoio ¸ste Z[i]/ < 1 + 3i >∼ Zm . = Upìdeixh: AnalÔste to 1 + 3i se ginìmeno anag¸gwn kai efarmìste to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ('Askhsh 2.6.19). 19. Sto Z[i], pou eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc, èqoume 10 = 2 · 5 = (1 + 3i)(1 − 3i). Exhg ste. √ √ 20. ApodeÐxte ìti o Z[ −2] = {a + b −2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia √ perioq  wc proc thn apeikìnish δ(a + b −2) = a2 + 2b2 . 21. Sumplhr¸ste thn apìdeixh ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc x3 = y 2 + 4 eÐnai oi (x, y) = (2, ±2), (5, ±11). (Bl. thn Efarmog  3.2.11). 22. 'Estw n ènac arnhtikìc akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. ApodeÐxte ìti:

a. An n ≤ −2, tìte ta monadikˆ antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou √ √ Z[ n] = {a + b n ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai ta ±1. √ b. O daktÔlioc Z[ n] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an n = −1, −2. Upìdeixh: Upojètontac ìti n < −2 kai ìti o daktÔlioc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc apodeÐxte me th bo jeia thc sunˆrth√ shc δ(a + b n) = a2 − nb2 , ìti to 2 eÐnai anˆgwgo. Autì eÐnai ˆtopo lìgw thc 'Askhshc 3.1.11. Gia to antÐstrofo, dec thn 'Askhsh 20.

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

227

3.3 Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn
Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] ja apodeÐxoume ed¸ èna je¸rhma tou Fermat pou perigrˆfei touc fusikoÔc arijmoÔc pou mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume èna Je¸rhma tou Lagrange pou lèei ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + y 2

Estiˆzontac arqikˆ thn prosoq  mac stouc pr¸touc arijmoÔc, parathroÔme ìti 2 = 12 + 12 , 5 = 12 + 22 , 13 = 22 + 32 , 17 = 12 + 42 , 29 = 22 + 52 , en¸ oi 3, 7, 11, 19, 23 den mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To epìmeno apotèlesma mac lèei ìti o pr¸toc p = 2 eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn an kai mìno an p ≡ 1 mod 4. nama

3.3.1 Je¸rhma. 'Estw p > 2 ènac pr¸toc arijmìc. Ta akìlouja eÐnai isodÔ1. p ≡ 1 mod 4 2. to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i] 3. upˆrqoun akèraioi a, b tètoioi ¸ste p = a2 + b2 . Apìdeixh. 1 ⇒ 2. 'Estw p ≡ 1 mod 4. Tìte (−1) 2 = 1. Epomènwc apì to krit rio tou Euler (Efarmog  2.4.4) èpetai ìti upˆrqei q ∈ Z tètoioc ¸ste
p−1

q 2 ≡ −1

mod p.

To p diaireÐ to q 2 + 1 sto Z kai katˆ sunèpeia diaireÐ to (q + i)(q − i) sto Z[i]. Gia na deÐxoume ìti to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo sto Z[i], ja deÐxoume ìti to p den diaireÐ kanèna apì ta q + i, q − i sto Z[i]. Autì arkeÐ giatÐ o Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw p|q + i. Tìte q + i = p(a + bi), gia kˆpoia a, b ∈ Z, kai epomènwc 1 = pb, pou eÐnai ˆtopo. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti to p den diaireÐ to q − i. 2 ⇒ 3. Profan¸c to p den eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. AfoÔ to p den eÐnai anˆgwgo sto Z[i] èqoume p = (a + bi)(c + di) gia kˆpoia mh antistrèyima stoiqeÐa a + bi, c + di ∈ Z[i]. Epomènwc δ(p) = δ(a + bi)δ(c + di), ìpou δ eÐnai h sunˆrthsh pou eÐdame sto Je¸rhma 3.2.8. 'Ara p2 = (a2 + b2 )(c2 + d2 ). Epeid  a2 + b2 , c2 + d2 > 1, apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z paÐrnoume p = a2 + b2 (= c2 + d2 ). 3 ⇒ 1. 'Estw p = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Epeid  to tetrˆgwno kˆje akeraÐou

228

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

eÐnai isìtimo me 0, 1 mod 4 paÐrnoume p ≡ 0, 1, 2 mod 4. Allˆ o p eÐnai perittìc akèraioc diˆforoc tou 2. 'Ara p ≡ 1 mod 4. 1) Sthn ekf¸nhsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den sumperilˆbame ton pr¸to 2. Ston daktÔlio Z[i] to stoiqeÐo 2 den eÐnai anˆgwgo, afoÔ 2 = −i(1 + i)2 kai to 1 + i eÐnai anˆgwgo (giatÐ δ(1 + i) = 2 pou eÐnai pr¸toc arijmìc, bl Parat rhsh 3.2.9 1)). 2) EpishmaÐnoume ìti an o pr¸toc p grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn mh arnhtik¸n akeraÐwn, p = a2 + b2 , tìte oi a, b eÐnai “ousiastikˆ” monadikoÐ. Bl. 'Askhsh 5. 'Eqoume prosdiorÐsei touc pr¸touc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Ja qarakthrÐsoume t¸ra touc fusikoÔc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apì th stoiqei¸dh tautìthta

Shmei¸seic

Oi fusikoÐ arijmoÐ n thc morf c n = x2 + y 2

(a2 + b2 )(c2 + d2 ) = (ac − bd)2 + (ad + bc)2

(1)

sumperaÐnoume ìti to ginìmeno dÔo akeraÐwn pou grˆfontai wc ajroÐsmata dÔo tetrag¸nwn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Sunep¸c, apì to Je¸rhma 3.3.1 èqoume ìti kˆje dÔnamh pm , ìpou p ≡ 1 mod 4, eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To Ðdio sumbaÐnei gia tic dunˆmeic 2m . 'Estw
r+1 n = 2n0 pn1 . . . pnr pr+1 . . . pns r s 1

n

h paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn, ìpou

p1 , . . . , pr ≡ 1 mod 4 kai pr+1 , . . . , ps ≡ 3

mod 4.

Kajènac apì touc parˆgontec 2n0 , pn1 , . . . , pnr eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸r 1 nwn kai sunep¸c to ginìmenì touc eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. An upojèsoume ìti oi ekjètec nr+1 , . . . , ns eÐnai ˆrtioi, tìte bèbaia kajènac apì touc nr+1 pr+1 , . . . , pns eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn (katˆ tetrimmèno trìpo), opìs te apì thn (??) sumperaÐnoume ìti to n eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti isqÔei kai to antÐstrofo:

3.3.2 Je¸rhma. 'Enac fusikìc arijmìc n grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n an kai mìno an sthn anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn o ekjèthc kˆje pr¸tou p me p ≡ 3 mod 4 eÐnai ˆrtioc.

Gia parˆdeigma, o 2002 = 2 · 7 · 11 · 13 den grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, en¸ o 154154 = 2 · 72 · 112 · 13 grˆfetai. Gia thn apìdeixh tou prohgoumènou Jewr matoc ja qreiastoÔme ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i].

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

229

3.3.3 Je¸rhma. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta akìlouja:
1) ±p, ±ip, ìpou p ∈ N eÐnai pr¸toc me p ≡ 3 mod 4 2) a + bi ∈ Z[i], ìpou a2 + b2 eÐnai pr¸toc. Apìdeixh. Apì to Je¸rhma 3.3.1 kai to gegonìc ìti ta ±1, ±i eÐnai antistrèyima sto Z[i], prokÔptei amèswc ìti ta stoiqeÐa tou 1) eÐnai anˆgwga. Sthn Parat rhsh 3.2.9 1) eÐdame ìti ta stoiqeÐa sthn perÐptwsh 2) tou jewr matoc eÐnai epÐshc anˆgwga. AntÐstrofa, èstw a + bi ∈ Z[i] èna anˆgwgo stoiqeÐo. An b = 0, tìte epeid  to a ∈ Z eÐnai anˆgwgo, o |a| einai pr¸toc. Apì to Je¸rhma 3.2.1, èpetai ìti a ≡ 3 mod 4. An a = 0, apodeiknÔetai me parìmoio trìpo ìti b = ±p, ìpou p pr¸toc me p ≡ 3 mod 4. 'Estw t¸ra a, b = 0. Wc eikìna anag¸gou stoiqeÐou kˆtw apì ènan isomorfismì daktulÐwn to a − bi ∈ Z[i] eÐnai anˆgwgo ('Askhsh 3.1.8). 'Eqoume

a2 + b2 = (a + bi)(a − bi).
'Estw a2 +b2 = cd, me c, d ∈ N, c, d > 1. An ta c, d  tan anˆgwga sto Z[i], tìte apì thn isìthta (a + bi)(a − bi) = cd kai to gegonìc ìti o daktÔlioc Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc ja paÐrname ìti to a + bi eÐnai suntrofikì me to c   d, prˆgma ˆtopo. An èna apì ta c, d den  tan anˆgwgo, tìte h isìthta (a + bi)(a − bi) = cd odhgeÐ pˆli se ˆtopo afoÔ sto aristerì mèloc èqoume ginìmeno dÔo anag¸gwn stoiqeÐwn kai sto dexiì èqoume ginìmeno toulˆqiston tri¸n. ApodeÐxame ìti o a2 + b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma 3.3.2. Apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. H mÐa kateÔjunsh èqei  dh apodeiqteÐ sta sqìlia pou prohg jhkan thc ekf¸nhshc tou Jewr matoc. 'Estw t¸ra n = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Tìte

n = (a + ib)(a − ib).
'Estw

a + ib = π1 . . . πr (a1 + ib1 ) . . . (as + ibs )
h paragontopoÐhsh tou a + ib se ginìmeno anag¸gwn, ìpou ta πj eÐnai thc morf c ±pj   ±ipj (pj ∈ Z eÐnai pr¸toc kai pj ≡ 3 mod 4) kai gia ta aj +ibj ∈ Z[i] isqÔei ìti oi a2 + b2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ (Je¸rhma 3.3.3). Jewr¸ntac j j suzugeÐc migadikoÔc paÐrnoume

a − ib = π1 . . . πr (a1 − ib1 ) . . . (as − ibs )

230 kai katˆ sunèpeia

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

n = |π1 |2 . . . |πr |2 (a2 + b2 ) . . . (a2 + b2 ). 1 1 s s

(2)

Gia kˆje j = 1, . . . , r isqÔei |πj |2 = p2 kai pj ≡ 3 mod 4. Kajènac apì j touc a2 + b2 (j = 1, . . . , s) eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou den eÐnai isìtimoc me j j to 3 modulo 4 (Je¸rhma 3.3.1). Sunep¸c o ekjèthc sto dexiì mèloc thc (??) kˆje pr¸tou pou eÐnai isìtimoc me to 3 modulo 4 eÐnai ˆrtioc arijmìc.

Sqìlia
Ed¸ egeÐrontai pollˆ endiafèronta erwt mata. Gia parˆdeigma, upˆrqei k tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma k tetrag¸nwn; An nai poio eÐnai èna k; Epeid  to 7 den grˆfetai wc ˆjroisma 3 tetrag¸nwn, blèpoume ìti an upˆrqei k , tìte k ≥ 4. O Lagrange apèdeixe ìti to elˆqisto k eÐnai 4: kˆje fusikìc arijmìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn. Arketèc apodeÐxeic autoÔ eÐnai gnwstèc s mera. Sto biblÐo twn Hardy kai Wright [13] upˆrqoun treic. Mia ˆllh apìdeixh dÐnoume parakˆtw. Poio genikˆ, dojèntoc tou n upˆrqei g(n) tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma g(n) to pl joc n-st¸n dunˆmewn; Autì eÐnai gnwstì wc to prìblhma tou Waring (o opoÐoc to melèthse to 1770). H apˆnthsh eÐnai jetik  ìpwc èdeixe o Hilbert to 1909. Poioc eÐnai o elˆqistoc g(n); To 1964, apedeÐqjh ìti gia n = 5 o elˆqistoc g(n) eÐnai 37. Gia megˆla n, h elˆqisth tim  tou g(n) paramènei mèqri s mera ˆgnwsth. 'Ena ˆllo er¸thma pou mporoÔme na jèsoume ed¸ eÐnai: katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc parÐstatai ènac fusikìc arijmìc wc ˆjroisma g(n) n-stwn dunˆmewn; Gia sunaf  probl mata kai apotelèsmata parapèmpoume sto biblÐo tou Grosswald [11]. GiatÐ na endiaferjeÐ kaneÐc gia tètoia probl mata; O Ðdioc o Grosswald lèei: “En¸ oi MajhmatikoÐ spˆnia egeÐroun tètoiouc problhmatismoÔc, suqnˆ epishmaÐnoun tic efarmogèc twn kajar¸n majhmatik¸n sth fusik , mhqanologÐa kai ˆllouc episthmonikoÔc tomeÐc. EpÐshc, sthn paroÔsa perÐptwsh, mporeÐ na uposthriqjeÐ h jèsh ìti h melèth ajroismˆtwn tetrag¸nwn akeraÐwn eÐnai qr simh se probl mata pou aforoÔn shmeÐa diktuwt¸n (lattices), sthn krustallografÐa, kai se orismèna probl mata sth mhqanik .”

Sto Je¸rhma 3.3.1 qarakthrÐsame touc pr¸touc p pou grˆfontai sth morf  p = x2 + y 2 . Ta kÔria shmeÐa thc apìdeixhc  tan ta ex c.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + 2y 2

• H isotimÐa q 2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1 mod 4

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

231

• O Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Ac jewr soume ed¸ èna sunafèc er¸thma: Poioi pr¸toi p grˆfontai sth morf 

p = x2 + 2y 2 ;
Kaj¸c h perÐptwsh p = 2 eÐnai tetrimmènh upojètoume p = 2. Jewr¸ntac peript¸seic modulo 2 gia ta x, y blèpoume ìti x2 + 2y 2 ≡ 0, 1, 2, 3, modulo 8 kai epeid  o p eÐnai perittìc pr¸toc brÐskoume thn anagkaÐa sunj kh

p ≡ 1, 3 mod 8.
ApodeiknÔetai ìti h sunj kh aut  eÐnai kai ikan . Den ja to apodeÐxoume autì, allˆ ja arkestoÔme sto na perigrˆyoume ta basikˆ shmeÐa thc apìdeixhc. Ac upojèsoume ìti gnwrÐzoume ta ex c.

i) H isotimÐa q 2 ≡ −2 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1, 3 mod 8 √ √ ii) O Z[ −2] = {a + bi 2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Tìte apì to i) upˆrqei q ∈ Z me p|q 2 + 2, opìte √ √ √ p|(q + i 2)(q − i 2) sto Z[ −2]. √ To p den eÐnai anˆgwgo sto Z[ −2], giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja èprepe, √ √ lìgw tou ii), na diaireÐ èna apì ta q + −2, q − −2, prˆgma adÔnato. Ta √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −2] eÐnai ta ±1 (ˆskhsh). Epomènwc èqoume √ √ √ √ p = (a + b −2)(c + d −2), ìpou a + b −2, c + d −2 = ±1. Lambˆnontac ta tetrˆgwna twn mètrwn migadik¸n arijm¸n èqoume p2 = (a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ). Epeid  a2 + 2b2 , c2 + 2d2 > 1, h monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z dÐnei p = a2 + 2b2 (= c2 + 2d2 ). Sunep¸c o p eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 . Ac sqoliˆsoume t¸ra√ upojèseic i) kai ii). Gia thn ii) mporeÐ na apotic deiqteÐ ìti o daktÔlioc Z[ √−2] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh √ δ : Z[ −2] → N, δ(a + bi 2) = a2 + 2b2 ('Askhsh 3.2.20) Epomènwc o daktÔlioc autìc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H apìdeixh tou i) eÐnai kˆpwc teqnik  kai gia ton lìgo autì paraleÐpetai. Genikˆ to er¸thma pìte mia isotimÐa thc morf c x2 ≡ a mod p èqei lÔsh eÐnai èna shmantikì jèma thc JewrÐac Arijm¸n pou melet jhke susthmatikˆ - metaxÔ twn ˆllwn - apì touc Euler, Legendre, Jacobi kai Gauss. Parapèmpoume sto biblÐo tou Rosen [24] kai eidikˆ sto Kefˆlaio 9.

232

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

Gia suntomÐa èstw A to sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n n thc morf c n = x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N. Apì thn tautìthta

Oi fusikoÐ arijmoÐ thc morf c n = x2 + 2y 2

(a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ) = (ac − 2bd)2 + 2(ad + bc)2
sumperaÐnoume ìti

m, n ∈ A ⇒ mn ∈ A.
Apì autì kai ton qarakthrismì twn pr¸twn thc morf c x2 + 2y 2 pou eÐdame pio pˆnw sunˆgoume ìti: an sthn paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth, tìte n ∈ A. MporeÐ na apodeiqteÐ to antÐstrofo katˆ trìpo parìmoio me thn apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. Gia to skopì autì ja prèpei na prosdioristoÔn ta √ anˆgwga stoiqeÐa thc EukleÐdeiac perioq c Z[ √ . Autˆ eÐnai ta ±p, ìpou p −2] eÐnai pr¸toc me p ≡ 5, 7 mod 8, kai ta a + bi 2, ìpou a2 + 2b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. H apìdeixh eÐnai parìmoia me aut  tou Jewr matoc 3.3.3. Telikˆ apodeiknÔetai ìti o fusikìc arijmìc n eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N, an kai mìno an sthn paragontopoÐhsh tou n kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth.

Sqìlia
Dustuq¸c h mèjodoc pou perigrˆyame prohgoÔmena den efarmìzetai se pio genikèc parastˆseic thc morf c n = x2 + dy 2 , ìpou to d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. Autì ofeÐletai sto gegonìc √ ìti gia d > 2 oi daktÔlioi Z[ −d] den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc (bl. 'Askhsh 3.2.22). 'Omwc, èqoun anaptuqjeÐ ˆllec mèjodoi sthn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n pou uposkelÐzoun thn èlleiyh thc idiìthtac thc monadikìthtac sthn paragontopoÐhsh stoiqeÐwn se ginìmeno anag¸gwn. Mia apì autèc basÐzetai sth monadikìthta thc paragontopoÐhshc idewd¸n ori√ smènwn daktulÐwn, ìpwc eÐnai oi Z[ −d], se ginìmeno pr¸twn idewd¸n. H idèa aut  an kei ston Kummer kai  tan o lìgoc pou eis gage th nèa gia thn epoq  aut  ènnoia tou ide¸douc! Gia sugkekrimèna paradeÐgmata thc mejìdou aut c parapèmpoume sthn Parˆgrafo 11.12 tou Artin, Algebra, [2].

Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn

Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. H apìdeixh pou ja d¸soume qrhsimopoieÐ 2 × 2

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

233

pÐnakec me stoiqeÐa apì to Z[i] kai ofeÐletai ston C. Small [27]. An kai h apìdeixh aut  den qrhsimopoieÐ th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i], thn anaptÔssoume ed¸ lìgw thc komyìthtac pou parousiˆzei. Sthn parakˆtw apìdeixh ja jewr soume gnwstèc basikèc idiìthtec apì th JewrÐa Omˆdwn, oi opoÐec melet¸ntai sthn Enìthta 4. Sugkekrimèna ja qrhsimopoi soume to Je¸rhma tou Lagrange kai to gegonìc ìti h pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc eÐnai kuklik . tetrag¸nwn stoiqeÐwn tou F . Epiplèon, an h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . An h qarakthristik  tou F den eÐnai 2, tìte akrib¸c ta misˆ apì ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai tetrˆgwna. Apìdeixh. An h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte h apeikìnish F a → a2 ∈ F eÐnai 1 − 1. Epeid  to F eÐnai peperasmèno, h apeikìnish aut  eÐnai epÐ. 'Ara kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . 'Estw t¸ra ìti h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. GnwrÐzoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn tou F eÐnai kuklik , kai apì to Je¸rhma 2.7.1 h omˆda aut  èqei ˆrtia tˆxh. 'Ara F ∗ = {g, g 2 , . . . , g 2m = 1} g ∈ F . Ta stoiqeÐa g 2 , g 4 , . . . , g 2m eÐnai bèbaia tetrˆgwna. Kˆje stoiqeÐo thc morf c g 2k+1 den eÐnai tetrˆgwno giatÐ an upˆrqei h ∈ F ∗ me g 2k+1 = h2 , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange stic omˆdec paÐrnoume g (2k+1)m = h2m = 1 opìte 2m|(2k + 1)m, dhlad  2|2k + 1, pou eÐnai ˆtopo. ApodeÐxame ìti akrib¸c ta misˆ apì ta stoiqeÐa tou F ∗ eÐnai tetrˆgwna. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. 'Estw z ∈ F ∗ , ìpou to z den eÐnai tetrˆgwno. JewroÔme ta uposÔnola tou F ∗

3.3.4 L mma. Kˆje stoiqeÐo enìc peperasmènou s¸matoc F eÐnai ˆjroisma dÔo

T = {x2 ∈ F ∗ |x ∈ F ∗ } kai S = {z − y 2 ∈ F ∗ |y ∈ F ∗ }.
Ta T kai S èqoun ton Ðdio plhjˆrijmo giatÐ h antistoiqÐa T x2 → z − x2 ∈ S 1 eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 'Ara F ∗ | = |T | = |S|. Epeid  z ∈ T , z ∈ S , sumperaÐnoume / / 2 ìti S ∩ T = ∅. 'Ara upˆrqoun x, y ∈ F me x2 = z − y 2 , dhlad  z = x2 + y 2 .

3.3.5 Pìrisma. An o jetikìc akèraioc n eÐnai pr¸toc   to ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn, tìte kˆje stoiqeÐo tou Zn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apìdeixh. An n = p eÐnai pr¸toc, o Zp eÐnai s¸ma kai to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. 'Estw n = p1 . . . pr , ìpou ta pi eÐnai diakekrimènoi pr¸toi. UpenjumÐzoume apì thn 'Askhsh 2.6.20 ìti upˆrqei ènac ismorfismìc daktulÐwn

ϕ : Zn

a → (a1 , . . . , ar ) ∈ Zp1 × · · · × Zpr ,

234

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

ìpou ai eÐnai h klˆsh upoloÐpwn modulo pi enìc (opoioud pote) antipros¸pou thc klˆshc a. SÔmfwna me to L mma 3.3.4, kˆje ai ∈ Zpi grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, ai = b2 + c2 , ìpou bi , ci ∈ Zpi . Sunep¸c h eikìna tou a eÐnai i i

ϕ(a) = (a1 , . . . , ar ) = = (b2 + c2 , . . . , b2 + c2 ) = 1 1 r r = (b2 , . . . , b2 ) + (c2 , . . . , c2 ) = 1 r 1 r = (b1 , . . . , br )2 + (c1 , . . . , cr )2 .
Epeid  o ϕ eÐnai isomorfismìc daktulÐwn, sumperaÐnoume ìti to a ∈ Zn grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn sto Zn . Erqìmaste t¸ra sto kentrikì shmeÐo thc apìdeixhc. Ja ergastoÔme me to daktÔlio M2 (Z[i]) twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa apì to Z[i]. Gia lìgouc a b suntomÐac èstw M = M2 (Z[i]). An A = ∈ M , jètoume A∗ = c d a c ¯ ¯ ¯ d ∈ M , ton suzug  anˆstrofo tou A. b ¯

3.3.6 L mma. 'Estw m, n, c, d ∈ Z kai
A= n c + di c − di m ∈ M.

An det A = 1, tìte upˆrqei B ∈ M tètoio ¸ste A = BB ∗ . Apìdeixh. Efarmìzoume epagwg  sto c2 +d2 . An c2 +d2 = 0, tìte c = d = 0 kai epomènwc A = I . Sthn perÐptwsh aut  jètoume B = I . 'Estw t¸ra c2 + d2 > 0. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 1h PerÐptwsh 0 < n ≤ m. Jètoume 1 0 C= ∈ M kai D = CAC ∗ . x − yi 1 Pollaplasiˆzontac parathroÔme ìti

D=

n r + si r − si ∗

∈ M, ìpou r = c + nx, s = d + ny

kai ∗ eÐnai kˆpoioc akèraioc. EpÐshc det D = (det C)(det A)(det C ∗ ) = 1. Isqurizìmaste ìti upˆrqoun x, y ∈ Z tètoia ¸ste r2 + s2 < c2 + d2 . An alhjeÔei o isqurismìc, tìte apì thn epagwgik  upìjesh upˆrqei E ∈ M tètoio

Gia kˆje fusikì arijmì n upˆrqoun fusikoÐ arijmoÐ w. m ∈ Z. epilègoume x = −1 kai y = 0. giatÐ an n = a2 q kai to q eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.3. Arqikˆ parathroÔme ìti n = 1. Apìdeixh. opìte r2 +s2 = (c−n)2 +d2 < c2 +d2 . o Logismìc twn Metabol¸n. Apì to Pìrisma 3. pou eÐnai ˆtopo. epilègoume x = 0 kai y = −1. epilègoume x = 1 kai y = 0. Mènei na exetˆsoume thn perÐptwsh pou |c| ≤ n/2 kai |d| ≤ n/2.3. pou eÐnai to zhtoÔmeno. MporoÔme na upojèsoume ìti o n den diaireÐtai me to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. H perÐptwsh aut  eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh: Jètoume C= 1 x + yi 0 1 ∈M kai akoloujoÔme anˆloga b mata. . tìte kai to n eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.7 Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. Lagrange to 1770. dhlad  èqoume mn − c2 − d2 = 1. y.5 upˆrqoun akèraioi c. kai epomènwc n2 ≤ nm = c2 + d2 + 1 ≤ (n/2)2 + (n/2)2 + 1 = n2 /2 + 1 < n2 . epilègoume x = 0 kai y = 1. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn.3. An d > −n/2. An c < −n/2. An c > n/2. T¸ra apodeiknÔoume ton parapˆnw isqurismì. q = w2 + x2 + y 2 + z 2 . n = (aw)2 + (ax)2 + (ay)2 + (az)2 . 1 A= 1 n c + di c − di m To Je¸rhma autì apodeÐqthke apì ton J. An d < −n/2. afoÔ oi akèraioi c. JewroÔme ton pÐnaka 3. Jètontac B = C −1 E eÔkola epalhjeÔoume ìti BB ∗ = A. d tètoioi ¸ste −1 ≡ c2 + d2 mod n. h JewrÐa twn Exis¸sewn. oi Diaforikèc Exis¸seic. O Lagrange ergˆsjhke se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n kai thc Fusik c. Ja deÐxoume ìti sthn perÐptwsh aut  den empÐptei kanèna n.3. d eÐnai mh mhdenikoÐ. 2h PerÐptwsh 0 < m ≤ n. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn 235 ¸ste D = EE ∗ . h Ourˆnia Mhqanik  kai h Udrodunamik . Apì thn upìjesh èqoume 0 < n ≤ m. 'Estw t¸ra n > 1. z tètoioi ¸ste n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . ìpwc eÐnai h JewrÐa Arijm¸n. DiakrÐnoume peript¸seic. x.

Na brejeÐ h anˆlush twn 29 kai 31 se ginìmena anag¸gwn sto Z[i].3 1. Poia eÐnai h sqèsh tou daktulÐou autoÔ me ton R thc prohgoÔmenhc ˆskhshc. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn twn 2002 kai 2004 √ sto Z[i].3.3. d ∈ N. 4. 2. 'Estw a. Tìte eÐte a = c. 7. Upìdeixh: (a + ib)(a − ib) = (c + id)(c − id). Gia poioÔc pr¸touc p o daktÔlioc Zp [x]/ < x2 + 1 > eÐnai s¸ma.6 paÐrnoume A = BB ∗ gia kˆpoio B ∈ M .3. Qrhsimopoi ste th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] kai to Je¸rhma 3.3. b dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. Sto Z[ −2]. 6. Upìdeixh: Jewr mata 3. b. Gia kˆje n ∈ N upˆrqei akèraioc m > n pou den eÐnai ˆjroisma twn tetrag¸nwn 4 jetik¸n akeraÐwn. ApodeÐxte ìti kˆje jetikìc diairèthc tou akeraÐou a2 + b2 eÐnai thc morf c c2 + d2 ìpou µκδ(c. Upìdeixh: m = 2k . Efarmìzontac to L mma 3. ApodeÐxte ìti to −b a R eÐnai s¸ma an kai mìno an p ≡ 3 mod 4. 3. b = c. 8. k perittìc kai arketˆ megˆloc. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.3. ìpou a. c. 'Estw p ènac pr¸toc tètoioc ¸ste p = a2 +b2 = c2 +d2 .3. d) = 1.236 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai parathroÔme ìti det A = 1.2 kai 3. . Apì th sqèsh n c + di c − di m = w + xi y + zi ∗ ∗ w − xi ∗ y − zi ∗ blèpoume ìti n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . Ask seic 3. b = d eÐte a = d. 5. Estw R to uposÔnolo tou M2 (Zp ) pou a b apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c . Gia poiˆ p h isotimÐa (x + 1)2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh.

Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 237 3. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. EpÐshc ja doÔme merikèc efarmogèc. kˆje monikì polu¸numo tou R[x] eÐnai prwtarqikì. .2 L mma. An o daktÔlioc R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. tìte èqoume f (x) = cg(x). Gia parˆdeigma. An f (x) = cg(x) kai f (x) = c g (x). eÐnai anamenìmeno ìti sth melèth thc susqètishc twn poluwÔmwn tou R[x] kai F [x] shmantikì rìlo ja paÐxoun oi suntelestèc. .4. . jewroÔme to f (x) wc stoiqeÐo tou F [x]. . Sthn Parˆgrafo aut  ja apodeÐxoume ìti o poluwnumikìc daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. an . . g (x) eÐnai prwtarqikˆ kai upˆrqei antistrèyimo R tètoio ¸ste c = uc kai g(x) = u−1 g (x).4 Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. an . Gia na paragontopoi soume èna f (x) ∈ R[x] se ginìmeno anag¸gwn efarmìzoume epagwg  sto deg f (x). To 2x3 − 6x2 + 5x − 4 ∈ Z[x] eÐnai prwtarqikì. . . . en¸ to 2x3 − 6x2 + 4x − 4 ∈ Z[x] den eÐnai. 3. Upˆrqoun bèbaia kˆpoiec duskolÐec kaj¸c den gnwrÐzoume (proc to parìn) an èna anˆgwgo polu¸numo tou R[x] paramènei anˆgwgo sto F [x]. ìpou ta c. kai qrhsimopoioÔme th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x]. tìte kai o daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. opìte èna perieqìmeno tou 6x2 − 3x + 12 ∈ Z[x] eÐnai to 3 kai èna ˆllo eÐnai to −3. ParathroÔme ìti an f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikì kai c eÐnai ènac µκδ twn suntelest¸n a0 .1 Je¸rhma. kˆje dÔo perieqìmena enìc poluwnÔmou eÐnai suntrofikˆ stoiqeÐa. Kˆje tètoio c onomˆzetai perieqìmeno tou f (x).4. Gia th monadikìthta thc paragontopoÐhshc aut c. SÔmfwna me to epìmeno L mma. Epeid  to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. 3. c eÐnai perieqìmena tou f (x). DÐnoume touc akìloujouc orismoÔc.3. Gia parˆdeigma. gia kˆpoio g(x) ∈ R[x] pou eÐnai prwtarqikì. sto Z[x] èqoume 6x2 − 3x + 12 = 3(2x2 − x + 4) = (−3)(−2x2 + x − 4). H basik  idèa thc apìdeixhc tou parapˆnw Jewr matoc eÐnai apl . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x]. f (x) = 0. tìte ta g(x). ParathroÔme ìti autì den orÐzetai monadikˆ. 'Ena f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] onomˆzetai prwtarqikì an to 1 eÐnai ènac µκδ twn a0 .4. .

1. 'Estw ìti to g(x) den eÐnai anˆgwgo. 'Eqoume cg(x) = c g (x) opìte g(x) = u−1 g (x). Apìdeixh.4. Epeid  to g(x) eÐnai prwtarqikì. Sunep¸c to Ðdio isqÔei gia to h1 (x)h2 (x). To c eÐnai eÐte antistrèyimo eÐte ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. afoÔ to ginìmenì touc eÐnai prwtarqikì. H apìdeixh tou “ˆllou misoÔ” tou Jewr matoc eÐnai kˆpwc pio apaithtik  kaj¸c prèpei na katano soume th sqèsh twn anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x] me autˆ tou F [x]. h2 (x) ∈ R[x] me g(x) = h1 (x)h2 (x).238 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apìdeixh. EÐnai profanèc ìti ta g(x). Epiplèon.1. QrhsimopoioÔme epagwg  sto deg g(x). alhjeÔei ìti èna anˆgwgo f (x) ∈ Z[x] paramènei anˆgwgo sto Q[x]. 3. tìte to g(x) eÐnai antistrèyimo. Tìte upˆrqei anˆgwgo p ∈ R pou diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)g(x). Apì ton orismì tou perieqomènou prokÔptei ìti c = uc gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R.3 Prìtash. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x] pou den eÐnai antistrèyimo   to mhdenikì polu¸numo. Tìte to f (x) grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. Ac upojèsoume ìti to ginìmeno f (x)g(x) den eÐnai prwtarqikì. Gia na apant soume sto er¸thma autì qreiazìmaste to akìloujo apotèlesma. Apìdeixh. ìpou g(x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikì. An to g(x) eÐnai anˆgwgo. Apì thn upìjesh thc epagwg c kˆje hi (x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. An deg g(x) = 0. g(x) ∈ R[x] dÔo prwtarqikˆ polu¸numa. kˆje anˆgwgo stoiqeÐo tou R eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou R[x]. 3. upˆrqoun h1 (x). H apeikìnish ϕ : R[x] → R [x]. Ta hi (x) eÐnai prwtarqikˆ. 0 < deg h1 (x) < deg g(x) kai < deg h2 (x) < deg g(x).4. UpenjumÐzoume pr¸ta ìti qrhsimopoioÔme thn ènnoia tou anag¸gou stoiqeÐou sÔmfwna me ton Orismì 3. Gia parˆdeigma.4. èqoume to zhtoÔmeno. 'Ara arkeÐ na apodeÐxoume ìti kˆje prwtarqikì polu¸numo eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn.4 L mma tou Gauss. 'Eqoume f (x) = cg(x). an xn + · · · + a0 → an xn + · · · + a0 . afoÔ eÐnai prwtarqikì. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. g (x) eÐnai prwtarqikˆ. 'Estw f (x). Tìte to ginìmeno dÔo prwtarqik¸n poluwnÔmwn tou R[x] eÐnai prwtarqikì. afoÔ to R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Ac apodeÐxoume t¸ra to “eÔkolo misì” tou Jewr matoc 3. 'Estw ìti deg g(x) > 0. <p> .1.

Apì to L mma 3. g(x) eÐnai prwtarqikˆ polu¸numa. . 'Eqoume f (x) = cf1 (x). 'Estw f (x) = g(x)h(x). h(x) ∈ F [x]. opìte dcf1 (x) = dcug2 (x)h2 (x) kai f (x) = cf1 (x) = cug2 (x)h2 (x).4. Sunep¸c to f (x) eÐnai anˆgwgo kai sto F [x].4. g2 (x). c1 . c2 ∈ R kai deg f (x) = deg f1 (x). 3. Epeid  to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] paÐrnoume deg g2 (x) = 0   deg h2 (x) = 0. phlÐkwn thc R kai f (x) ∈ R[x]. g1 (x) = c1 g2 (x).10. An to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] tìte eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. h(x) ∈ R[x].3).2. deg g1 (x) = deg g(x). Autì eÐnai ˆmeso afoÔ R[x] ⊆ F [x] kai to f (x) eÐnai prwtarqikì. prˆgma pou shmaÐnei ìti o p diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)   ìlouc touc suntelestèc tou g(x). Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ìpou a = a+ < p >∈ ¯ 239 R . ApodeiknÔoume t¸ra th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R[x]. 'Eqoume dcf1 (x) = c1 c2 g2 (x)h2 (x) kai apì to L mma tou Gauss èpetai ìti to g2 (x)h2 (x) eÐnai prwtarqikì. ìpou g(x). deg g1 (x) = deg g2 (x). afoÔ to p eÐnai anˆgwgo (ShmeÐwsh 3. 'Ara ϕ(f (x)) = 0   ϕ(g(x)) = 0. deg h1 (x) = deg h2 (x).1. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. F to s¸ma 1. kai sunep¸c o R/ < p > eÐnai R akeraÐa perioq  (Je¸rhma 2. ApaloÐfontac touc paronomastèc ìlwn twn suntelest¸n (to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R) paÐrnoume df (x) = g1 (x)h1 (x). deg h1 (x) = deg h(x). ìpou R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. h2 (x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikˆ. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn.5 Pìrisma. 1. ìpou d ∈ R. To ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ ta f (x).4). dhlad  deg g(x) = 0   deg h(x) = 0.4. 2. opìte kai o daktÔlioc [x] eÐnai akeraÐa <p> perioq  (Prìtash 2. h1 (x) = c2 h2 (x). An to f (x) eÐnai prwtarqikì kai anˆgwgo sto F [x] tìte eÐnai anˆgwgo sto R[x]. g1 (x).3.2 èqoume c1 c2 = dcu gia kˆpoio antistrèyimo u.6). 2. 'Eqoume <p> ϕ(f (x)g(x)) = 0 kai ˆra ϕ(f (x))ϕ(g(x)) = 0. 'Estw ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x]. Apìdeixh. ìpou ta f1 (x). c.

q1 (x) .4. qn (x) (1) dÔo paragontopoi seic tou f (x) se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. . pm (x) = uq1 (x) . qn (x) gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R.6 prokÔptei to Je¸rhma 3. xn ] kai F [x1 .4.4. 'Ara pi (x) = ui qi (x) gia kˆpoia ui ∈ F .4. qn (x) eÐnai prwtarqikˆ. . m = n.4. . Grˆfontac ui = ai /bi me ai . ta pi (x).240 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 3. . 1) Algebrikèc kampÔlec . . Tìte s = t. 'Ena shmantikì apotèlesma pou apodeiknÔetai eÔkola me epagwg  eÐnai to akìloujo. . Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R paÐrnoume s = t kai.7 Pìrisma. dt q1 (x) . . . pm (x). 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) = c1 . . . .4. di eÐnai suntrofikˆ. 'Ara p1 (x) . dj ∈ R kai deg pi (x). qj (x) eÐnai anˆgwga sto F [x] apì to Pìrisma 3.5. . oi daktÔlioi Z[x1 . . . AfoÔ ta pi (x). cs p1 (x) . ta ci . qj (x) eÐnai jetikoÔ bajmoÔ kai anˆgwga.4. cs . Apìdeixh. ìpou F eÐnai èna s¸ma. . . qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. . . Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x] paÐrnoume m = n kai. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. . tìte kai o R[x1 . deg qj (x) > 0. opìte apì to L mma 3. .8 Efarmogèc. Gia parˆdeigma. 3. d1 . . qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto F [x]. . Apì to L mma 3. .4. . Ta pi (x).6 Prìtash. xn ] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc gia kˆje jetikì akèraio n. pm (x) = d1 . . kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) ta ci . An o daktÔlioc R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x].2 kai thn isìthta (??) paÐrnoume ìti ta c1 . eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. . dt eÐnai suntrofikˆ.2 èqoume ìti ta pi (x).4.3 kai thn Prìtash 3. xn ]. . ìpou ci . . 3. . Apì thn Prìtash 3. Apì to L mma tou Gauss ta polu¸numa p1 (x) . . .1. bi ∈ R èqoume bi pi (x) = ai qi (x). di eÐnai suntrofikˆ sto R kai ta pi (x). eÐnai prwtarqikˆ.

y) gia kˆpoio A(x. y) eÐnai anˆgwgo tìte oi kampÔlec Cf . y). y] kai C(y) ∈ F [y]. y) wc proc x eÐnai jetikìc. y) + g(x. y)/C(y).12. y) exakoloujeÐ na mh diaireÐ to g(x. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ o bajmìc tou f (x. y)A (x. y) sto F (y)[x]. y) = f (x. y) eÐnai anˆgwgo sthn perioq  monadik c paragontopoÐhshc F [x. y). g(x. y)B(x. y). tìte to Cf eÐnai h gnwst  mac parabol . y) sumperaÐnoume ìti to f (x. dhlad  wc polu¸numa sth metablht  x me suntelestèc apì to s¸ma F (y) pou eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou F [y]. an f (x. y) = 1. Sunep¸c paÐrnoume C(y)g(x. Apì ta prohgoÔmena prokÔptei ìti ston daktÔlio F (y)[x] isqÔei µκδ(f (x. y] pou den eÐnai pollaplˆsio tou f (x. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto C[x. Ja jewr soume ta polu¸numa f (x. y) diaireÐ to C(y). B (x. To sÔnolo twn shmeÐwn (a. y) ∈ F [x.7) upˆrqoun A(x. y) = g(x. y)A(x. y)B (x. y) wc stoiqeÐa tou F (y)[x]. Gia parˆdeigma. ìpou B(x. Epiplèon to f (x. to sÔsthma f (x. Allˆ kˆje stoiqeÐo tou F (y)[x] èqei th morf  B(x. MporoÔme qwrÐc periorismì thc genikìthtac na upojèsoume ìti o bajmìc tou f (x. y). y). y)A(x.3. y) wc proc x eÐnai jetikìc. y) = 0 èqei peperasmèno sÔnolo lÔsewn) an kai mìno an ta f (x. y]. y) ∈ C[x. Gia thn apìdeixh tou pr¸tou isqurismoÔ mac. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 241 'Estw F èna s¸ma kai f (x. Me apaloif  paronomast¸n paÐrnoume mia sqèsh thc morf c f (x. y) = f (x. y) ∈ F (y)[x]. g(x. y) eÐnai anˆgwgo kai den diaireÐ to g(x. y]. ìpou B(x. y] kai C(y) ∈ F [y]. 1 H lèxh algebrik  tonÐzei ìti h kampÔlh orÐzetai apì polu¸numo (se antÐjesh gia parˆdeigma me thn kampÔlh pou orÐzetai apì th sqèsh y = ex . èstw f (x. y) ∈ F [x. en¸ h lèxh epÐpedh upodhl¸nei ìti h kampÔlh eÐnai uposÔnolo tou disdiˆstatou q¸rou F × F . y) ∈ F [x. y) = C(y). y).5. y). b) = 0 onomˆzetai epÐpedh algebrik  kampÔlh1 kai sumbolÐzetai me Cf . y) kai epeid  to f (x. y] ('Askhsh 9). y] kai den diaireÐ to g(x. g(x. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn gia kˆje g(x. y]. C(y) = 0. y). Wc stoiqeÐo tou F (y)[x]. y) ∈ F [x. A (x. ìpou to f (x. ja apodeÐxoume ìti: An to f (x. Apì autì mporoÔme na sumperˆnoume ìti gia tuqaÐa mh mhdenikˆ polu¸numa f (x. y]. x ∈ R). b) ∈ F × F gia ta opoÐa isqÔei f (a. y)B(x. y) ∈ F [x. y)) = 1 kai epomènwc (Je¸rhma 2. giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja eÐqame g(x.3. to f (x. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn (dhlad . y) ∈ F (y)[x] tètoia ¸ste f (x. y) + g(x. y).4. g(x. y) = x2 − y kai F = R. g(x. Qrhsimopoi¸ntac thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc tou F [x. y) paramènei anˆgwgo sÔmfwna me to Pìrisma 2. oi kampÔlec Cf . .

. . . . . . . . i1 +···+in =r 3. y) eÐnai anˆgwgo. EÔkola diapist¸noume ìti to ginìmeno dÔo omogen¸n poluwnÔmwn bajm¸n r kai s eÐnai omogenèc bajmoÔ r +s. . H prìtash aut  eÐnai mia eidik  perÐptwsh enìc jemeli¸douc jewr matoc thc Algebrik c GewmetrÐac pou lèei ìti an kˆpoio g(x1 . g(x. xn ) ∈ C[x1 . . . b) = g(a. . xn )f1 (x1 . xn ) = = ai1 . Ac jewr soume t¸ra thn eidik  perÐptwsh F = C. . . . xin . y] eÐnai omogenèc bajmoÔ 2 allˆ to 3x2 +5y 2 −4x den eÐnai omogenèc.242 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 'Estw (a. y] èqei ˆpeirec rÐzec (a. xn ). . y). . . y] ìpou to f (x. b) pou eÐnai polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ wc proc x. . xn ] pou sqetÐzontai me th monadikìthta thc paragontopoÐhshc gia na lˆboume mia qr simh mèjodo upologismoÔ orizous¸n. . . xn ].4. . xn ))k = g1 (x1 . . Parˆdeigma 2. .. b) = 0 gia kˆpoio (a. . . To apotèlesma autì eÐnai mÐa ˆllh morf  tou ” Nullstellensatz ’ (bl. den eÐnai omogenèc. y). Epeid  to C(y) eÐnai mh mhdenikì polu¸numo me suntelestèc apì s¸ma. Apì thn parapˆnw sqèsh èqoume C(b) = 0. . tìte upˆrqoun g1 (x1 . . g(x. .8 6)). xn )fm (x1 . xn ) ∈ C[x1 . . y). b) ∈ F × F . . parathroÔme ìti an Cf ⊆ Cg tìte to f (x. H apìdeixh eÐnai pl rhc. y). tìte to g(x. . R akeraÐa perioq . ApodeÐxame ètsi ìti: an f (x. . Etsi to pl joc twn b eÐnai peperasmèno. . . Gia parˆdeigma to 3x2 + 5y 2 − n 1 4xy ∈ Z[x.9. Epeid  kˆje mh stajerì polu¸numo sto C[x. . y] ìpou to f (x. xn ). .. xn ] kai k ∈ N tètoia ¸ste (g(x1 . . UpenjumÐzoume ìti èna mh mhdenikì polu¸numo tou R[x1 . . . . . EpÐshc eÐnai profanèc ìti to ginìmeno enìc mh omogenoÔc poluwnÔmou me èna omogenèc. . y) ∈ C[x. y) diaireÐ to g(x. . . . . . 'Estw f (x. xn ) = 0. . y) ∈ C[x. gm (x1 . to pl joc twn riz¸n tou eÐnai peperasmèno. . Epeid  kˆje a eÐnai rÐza tou f (x. . . . 'Estw a1 . . . . 2) Upologismìc orizous¸n Sth sunèqeia ja efarmìsoume idiìthtec tou Z[x1 . y) eÐnai anˆgwgo kai Cf ⊆ Cg .9 Parat rhsh. . ìpou ai1 . y) eÐnai pollaplˆsio tou f (x. an stoiqeÐa enìc metajetikoÔ da- . . .in ∈ R. . xn ] mhdenÐzetai stic lÔseic tou sust matoc f1 (x1 .. b) ∈ C × C (ˆskhsh). . . xn ) = · · · = fm (x1 .. sumperaÐnoume ìti kai to pl joc twn a eÐnai peperasmèno. . . dhlad  f (a. . . .in xi1 . . . . xn ) + · · · + gm (x1 . b) ∈ Cf ∩ Cg . onomˆzetai omogenèc bajmoÔ r an eÐnai thc morf c f (x1 . OrÐzousa Vandermonde .

. xn ]. . . afoÔ eÐnai monikˆ bajmoÔ 1. . ParathroÔme ìti to omogenèc polu¸numo bajmoÔ 1≤i<j≤n (xi − xj ) eÐnai èna (n − 1)n . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. xn 1 Jewr¸ntac to ∆ wc polu¸numo sth metablht  x1 me suntelestèc apì to Z[x2 . . .9 sumperaÐnoume ìti to f eÐnai omogenèc bajmoÔ 0. . Ja upologÐsoume thn orÐzousa 243 an−1 an−1 2 1 an−2 an−2 2 1 D = ··· ··· a1 a2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an−1 n an−2 n ··· . . xn ) → h(a1 . an 1 Gia to skopì autì jewroÔme sto Z[x1 . kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. Apì thn Parat rhsh 2 3. EpÐshc to ∆ eÐnai èna omogenèc po2 (n − 1)n lu¸numo bajmoÔ (n − 1) + (n − 2) + · · · + 1 = . Apì to Je¸rhma 2. xn−1 sta polu¸numa ∆ kai f (xi − xj ) kai blèpoume ìti eÐnai 1 kai f antÐstoiqa. . Ta polu¸numa autˆ eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou Z[x1 . . xn ]. dhlad  f ∈ Z. .3. Sunep¸c to ginìmenì touc diaireÐ to ∆. . xn ] to polu¸numo xn−1 xn−1 1 2 xn−2 xn−2 1 2 ∆ = ··· ··· x1 x2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· n−1 xn n−2 xn ··· .1 kai th ShmeÐwsh 2. h(x1 . . . . afoÔ mia orÐzousa me dÔo Ðsec st lec eÐnai mhdèn.4. . 'Ara f = 1 kai 1≤i<j≤n ∆= 1≤i<j≤n (xi − xj ). . . parathroÔme ìti h antikatˆstash x1 → xi (i = 1) to mhdenÐzei. . xn ] → R. dhlad  ∆=f (xi − xj ). . . . . . an ). . . Me parìmoio trìpo. . xn ].3 1) sumperaÐnoume ìti to x1 − xi diaireÐ to ∆.4. Gia na n−1 n−2 prosdiorÐsoume to f sugkrÐnoume touc suntelestèc tou x1 x2 .4. blèpoume ìti to ∆ diaireÐtai me kˆje xi − xj (i < j). . 1≤i<j≤n gia kˆpoio f ∈ Z[x1 . . JewroÔme t¸ra ton omomorfismì daktulÐwn Φ : Z[x1 .4.

'Eqoume ìti ζk = 1. xn ] jewroÔme to polu¸numo x1 x2 xn x1 Γ = xn−1 xn ··· ··· x2 x3 'Estw x3 x2 x1 ··· x4 ··· ··· ··· ··· ··· xn xn−1 xn−2 . ··· a1 ìpou ai ∈ C. Ja upologÐsoume thn orÐzousa a1 a2 an a1 C = an−1 an ··· ··· a2 a3 a3 a2 a1 ··· a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . . . . H nèa pr¸th st lh eÐnai h n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn n−1 2 xn + ζk x1 + ζk x2 + · · · + ζk xn−1 n−1 2 xn−1 + ζk xn + ζk x1 + · · · + ζk xn−2 ··· n−1 2 x2 + ζk x3 + ζk x4 + · · · + ζk xn Apì kˆje stoiqeÐo thc st lhc aut c bgˆzoume koinì parˆgonta to n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn . .244 Telikˆ èqoume 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh D = Φ(∆) = (ai − aj ). . Sthn orÐzousa ekteloÔme thn ex c prˆxh sthl¸n: prosjètoume sthn pr¸th st lh to ζk = sun n−1 2 ζk Γ2 + ζk Γ3 + · · · + ζk Γn . n n n k = 0. 1≤i<j≤n Kukloeid c orÐzousa. . Gia to skopì autì ston poluwnumikì daktÔlio C[x1 . 1. ìpou Γi paristˆnei thn i st lh thc Γ . . Ac doÔme èna ˆllo parˆdeigma lÐgo pio polÔploko. . ··· x1 2kπ 2kπ + ihm ∈ C. n − 1. .

xn ) → h(a1 . . . xn ]. . h(x1 . . ApodeÐxte ìti kˆje diairèthc tou f (x) eÐnai prwtarqikì polu¸numo. 4. n − 1) diairoÔn to Γ kai epeid  eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. ApodeÐxte ìti kai o R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. dhlad  f ∈ C.4. 'Estw f (x) ∈ R[x] èna prwtarqikì polu¸numo. . . . Sto Q[x]. . . 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou 2x2 − 2x + 4 sto Z[x]. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 245 Sunep¸c ta polu¸numa autˆ (gia k = 0. . paÐrnoume telikˆ C= 0≤k≤n−1 n−1 2 (a1 + ζk a2 + ζk a3 + · · · + ζk an ). . . ektìc an anafèretai saf¸c kˆti ˆllo. . opìte 1 Γ = n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ). . 2. 5. . 3. 0≤k≤n−1 0≤k≤n−1 n−1 2 (x1 +ζk x2 +zk x3 +· · ·+ζk xn ) gia kˆpoio Efarmìzontac ton omomorfismì daktulÐwn C[x1 . R paristˆnei mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai F to s¸ma phlÐkwn thc.3. paÐrnoume ìti to n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ) 0≤k≤n−1 diaireÐ to Γ . allˆ ìqi sto Z[x]. . SugkrÐnontac suntelestèc tou xn . . . . Ask seic 3.4 Stic ask seic pou akoloujoÔn. D¸ste èna parˆdeigma dÔo poluwnÔmwn tou Z[x] pou eÐnai suntrofikˆ sto Q[x]. i) AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . parathroÔme ìti to f eÐnai omogenec bajmoÔ 0. 1. sumperaÐnoume ìti f = 1. Sunep¸c Γ = f f ∈ C[x1 . xn ] → C. . 'Opwc kai sthn perÐptwsh thc orÐzousac Vandermonde. an ). 1.

··· a1 11. tìte to ide¸dec < f (x) > eÐnai pr¸to ide¸dec ston Z[x]. 7. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn an kai mìno an ta f (x. ìpou ai eÐnai stoiqeÐa n ··· 1 metajetikoÔ daktulÐou me monadiaÐo stoiqeÐo. Up’odeixh: x2 y 2 = (xy)(xy). y) = f (x. 'Omoia kai o R[x. y) pou èqoun thn idiìthta f (−x. g(x. AlhjeÔei ìti to S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. UpologÐste tic orÐzousec a. −y) = f (x. Diatup¸ste kai apodeÐxte mia genÐkeush. < −2 + 3i > 9. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ApodeÐxte ìti to R eÐnai s¸ma. a1 a2 a3 −an a1 a2 −an−1 −an a1 ··· ··· ··· −a2 −a3 −a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . 8. y] pou apoteleÐtai apì ta f (x. 10. O Z[x. y) ∈ C[x. allˆ ìqi EukleÐdeia perioq .246 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh ii) 'Estw S o upodaktÔlioc tou Q[x. 1. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. an an 1 2 an−2 an−2 1 2 an−3 an−3 1 2 ··· ··· 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an n an−2 n an−3 . y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta. 'Estw f (x. i) 'Estw f (x) ∈ Z[x]. < 7 > 3. y). 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. y]. ìpou ai ∈ C. . < 5 > 2. ApodeÐxte ìti oi kampÔlec Cf . y] mh mhdenikˆ polu¸numa. y). An to f (x) eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. ìpou R = Z[i]. y). Gia poia apì ta parakˆtw ide¸dh tou Z[i] o daktÔlioc R[x. b. ìpou R = Z[i]/I. g(x. 6.

kˆtw apì ton omomorfismì (k[x])[y] → (k[x]/ < p(x) >)[y] pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì k[x] → k[x]/ < p(x) >. kˆtw apì ton omomorfismì Z[x] → Zp [x]. f (x. y). . y]. y]. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. y] tètoio ¸ste h eikìna tou. y) > eÐnai megistikì ide¸dec tou k[x. 12. (ii) 'Estw p(x) ∈ k[x] èna anˆgwgo polu¸numo (opìte deg p(x) ≥ 1) ¯ kai f (x. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p(x). y) ∈ k[x. f (x) > eÐnai megistikì ide¸dec tou Z[x].4. An to f (x. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. tìte to ide¸dec < f (x. y) eÐnai anˆgwgo. Ac jewr soume èna s¸ma F . (i) 'Estw f (x. f (x. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 247 ii) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x) ∈ Z[x] tètoio ¸ste h eikìna ¯ tou f (x). y]. y) > eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou k[x.3. y) ∈ k[x. pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì Z → Zp .

248 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh .

Sthn arq  melet¸ntai sugkekrimènec omˆdec mèsw twn opoÐwn phgˆzei h jemeli¸dhc ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia upeisèrqetai h ènnoia thc upoomˆdac miac omˆdac kai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. Mèsw aut¸n anaptÔssetai h basik  melèth thc dom c miac omˆdac. 249 . thn tètarth. Ta apotelèsmata thc melèthc aut c efarmìzontai se diˆfora jèmata pou èqoun sqèsh me th jewrÐa arijm¸n.4 Omˆdec S aut . Katìpin dÐnontai arketˆ paradeÐgmata omˆdwn kai exetˆzontai stoiqei¸deic idiìthtec aut¸n. Enìthta tou biblÐou anaptÔssetai h stoiqei¸dhc jewrÐa twn omˆdwn.

ìti h anˆklash R wc proc thn eujeÐa E eÐnai h monadik  summetrÐa tou jewroÔmenou trig¸nou.1. ìpwc sto sq ma 4. ac jewr soume èna isoskelèc trÐgwno. Ðswc. Dhlad  metˆ thn metakÐnhs  tou na faÐnetai san na mhn èqei metakinhjeÐ. E2 kai E3 antÐstoiqa (sq ma 4. pou den eÐnai isìpleuro. pou eÐnai oi treic anaklˆseic R1 . o koinˆ apodektìc ìroc “summetrÐa” enìc gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai kˆje dunatìc “metasqhmatismìc”. Gia parˆdeigma. Omˆdec 4. o opoÐoc “metakineД to sq ma me tètoio trìpo pou h nèa tou jèsh na mh diakrÐnetai apì thn arqik  tou. 2 kai 3 kai èstw E h eujeÐa gramm  pou dièrqetai apì thn koruf  1 kai eÐnai kˆjeth sthn pleurˆ pou sundèei tic korufèc 2 kai 3. Ed¸ ja exetˆsoume aut  th susqètish me gewmetrikì trìpo pou eÐnai idiaÐtera diaisjhtikìc . (pou eÐnai h antÐjeth . toulˆqiston diaisjhtikˆ. tìte autì èqei pènte summetrÐec.1 3 EÐnai fanerì. An ìmwc jewr soume èna isìpleuro trÐgwno. Gewmetrikˆ.250 4. ε 1 2 Sq ma 4. me thn opoÐa o ˆnjrwpoc eÐnai.1. Gia mia filosofikomajhmatik  kai pio leptomer  je¸rhsh thc ènnoiac “summetrÐa” parapèmpoume ton anagn¸sth sto klassikì biblÐo “Symmetry” grammèno apì to megˆlo majhmatikì tou perasmènou ai¸na Hermann Weyl [30] .1 Omˆdec SummetrÐac 'Enac apì touc lìgouc pou h ènnoia thc omˆdac emfanÐzetai kai qrhsimopoieÐtai sqedìn se ìlec tic epist mec eÐnai ìti sqetÐzetai me thn idèa thc summetrÐac.1. R2 kai R3 wc proc tic eujeÐec E1 .2) kai oi dÔo strofèc S1 kai S2 gÔrw apì to kèntro tou trig¸nou katˆ gwnÐa 1200 kai 2400 antÐstoiqa katˆ th jetik  forˆ. me korufèc 1. perissìtero exoikeiwmènoc kai apì aut  thn idèa tou arijmoÔ.1.

h anˆklash R wc proc to epÐpedo pou tèmnei kˆjeta to prÐsma sto mèson tou. EpÐshc. 1800 kai 2700 antÐstoiqa. Epiplèon an efarmìsoume sto prÐsma thn anˆklash R kai metˆ mÐa apì tic strofèc S1 . Omˆdec SummetrÐac proc th forˆ twn deikt¸n tou wrologÐou). orÐzei mÐa ˆllh summetrÐa.1. Prˆgmati. S2 kai S3 paÐrnoume tic upìloipec treic summetrÐec tou.1. 251 ε1 1 2 ε2 Sq ma 4. Gia parˆdeigma an upojèsoume ìti èna ˆnjoc epanalambˆnetai me stajer  a- . an jewr soume th diatom  tou prÐsmatoc (sq ma 4.3α Sq ma 4.1.1. 'Allec endiafèrousec summetrÐec sunantˆme se pollˆ diakosmhtikˆ sqèdia.2 3 ε3 'Omoia. Oi summetrÐec autèc eÐnai prˆgmati oi mìnec summetrÐec tou prÐsmatoc (giatÐ?).3α ) aut  èqei treic summetrÐec pou eÐnai oi strofèc S1 .3β èqei eptˆ summetrÐec.1.1.3β Autèc oi strofèc den allˆzoun th morf  kai th jèsh tou prÐsmatoc. S2 kai S3 gÔrw apì to kèntro thc katˆ gwnÐa 900 . to orjì prÐsma tou sq matoc 4. Sq ma 4.4.

ìti to sÔnolo twn summetri¸n enìc sq matoc kajorÐzei orismènec apì tic idiìthtec pou èqoun h morf  kai h jèsh tou.1.4 EÐnai fanerì apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata. . . ìpwc faÐnetai sto sq ma 4. Omˆdec pìstash δ ˆpeirec forèc katˆ m koc thc eujeÐac E . . . yn ) ∈ Rn . tìte oi ˆpeirec epanal yeic thc olisjaÐnousac anˆklashc A wc proc thn eujeÐa E katˆ diˆsthma δ (dhlad  metatìpish katˆ m koc thc eujeÐac E kai anˆklash) eÐnai ìlec oi summetrÐec tou sq matoc. Gia th melèth aut  eÐnai qr simo na d¸soume t¸ra ènan orismì thc summetrÐac. y ) = i=1 pote) shmeÐwn x = ( x1 . Sq ma 4. y = ( y1 . Sunep¸c eÐnai fusiologikì na strèyoume thn prosoq  mac sth leptomer  melèth twn idiot twn tou sunìlou twn summetri¸n enìc sq matoc. . .252 4. xn ). UpenjumÐzoume ìti ston EukleÐdeio q¸ro Rn orÐzetai to eswterikì ginìmeno √ ( xi − yi )2 dÔo (opoiwnd x · y = n xi yi kai h apìstash d( x.1.4. . . allˆ ìpwc ja doÔme kai pio kˆtw. .

gia kˆje x ∈ Rn (blèpe 'Askhsh 4. Epiplèon an f (0) = 0.1. tìte f (x) = f (y). Omˆdec SummetrÐac 253 eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou Rn . ìpou M Kˆje isometrÐa f eÐnai mÐa 1 . 4. Tèloc mia tètarth genik  idiìthta pou diakrÐnoume eÐnai h ex c. 'Opwc anafèrjhke prohgoumènwc kˆje summetrÐa f tou M eÐnai 1 . dhlad  d( f (x). To sÔnolo twn summetri¸n tou M to sumbolÐzoume me S( M ). .1. dhlad  aut  eÐnai h antÐstrofh apeikìnish f −1 thc f . α ∈ Rn . Sunep¸c mporoÔme na doÔme ìti sthn f antistoiqeÐ mia ˆllh summetrÐa tou M (h opoÐa endèqetai na eÐnai kai h Ðdia h f ). tìte aut  eÐnai h sÔnjesh g ◦ τα enìc orjog¸niou metasqhmatismoÔ g kai mÐac metatìpishc τα . Mia isometrÐa f ja lègetai summetrÐa tou M an f ( M ) = M .1 Orismìc. Epomènwc ja mporoÔsame na poÔme akribèstera ìti autèc oi idiìthtec eÐnai idiìthtec tou sunìlou S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. to apotèlesma eÐnai to Ðdio me to apotèlesma pou prokÔptei an efarmìsoume pr¸ta th summetrÐa pou prokÔptei apì th diadoqik  efarmog  thc f1 kai f2 kai metˆ efarmìsoume thn f3 . Thn lème de tautotik  summetrÐa tou M   tautotikì stoiqeÐo tou S( M ). Mia pr¸th genik  idiìthta pou diakrÐnoume gia tic summetrÐec tou M eÐnai ìti an efarmìsoume sto M diadoqikˆ dÔo (  perissìterec) summetrÐec tou. lègetai isometrÐa. tìte h f eÐnai mia grammik  apeikìnish pou af nei to eswterikì ginìmeno analloÐwto. sÔmfwna me ton Orismì 4.4. An efarmìsoume diadoqikˆ mÐa summetrÐa f1 kai metˆ th summetrÐa pou pèrnoume apì th diadoqik  efarmog  dÔo summetri¸n f2 kai f3 .1 kai epÐ apeikìnish ('Askhsh 4.1 apeikìnish. afoÔ apì ton orismì an x = y . y ). f (y) ) = d( x. Aut  h apeikìnish I . h opoÐa molonìti gia mh majhmatikoÔc Ðswc na mhn jewreÐtai summetrÐa. y ∈ Rn . tìte to apotèlesma eÐnai to Ðdio an efarmìzame mìno thn f epÐ tou M .1 eÐnai èna stoiqeÐo tou S( M ). dhlad  thn tautotik  apeikìnish I . tìte ja pˆroume eÐte mÐa summetrÐa tou M   thn apeikìnish pou af nei kˆje shmeÐo tou M stajerì. Oi prohgoÔmenec idiìthtec ousiastikˆ anafèrontai sthn idèa thc “diadoqik c efarmog c” pou sth gl¸ssa twn apeikonÐsewn eÐnai h sÔnjes  touc. dhlad  f (x) · f (y) = x · y . An mÐa isometrÐa den eÐnai orjog¸nioc metasqhmatismìc. ìpou τα ( x ) = x + α. Sthn perÐptwsh aut  h f lègetai orjog¸nioc metasqhmatismìc. Mia apeikìnish f : Rn −→ Rn pou diathreÐ thn apìstash. gia kˆje x.1 (4)). Mia deÔterh genik  idiìthta pou profan¸c isqÔei metaxÔ twn stoiqeÐwn tou sunìlou S( M ) eÐnai: An prin   metˆ thn efarmog  miac summetrÐac f epÐ tou M efarmìsoume thn I .1 (4) ). pou an efarmosjeÐ prin   metˆ thn efarmog  thc f epÐ tou M to apotèlesma eÐnai to Ðdio me autì thc I . ApodeiknÔetai ìti kˆje isometrÐa eÐnai kai epÐ apeikìnish.1. Aut  eÐnai h trÐth genik  idiìthta.

4. R2 . gia parˆdeigma. 'Etsi lème ìti to sÔnolo S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. EÐnai skìpimo t¸ra na diatup¸soume tic parapˆnw idiìthtec qrhsimopoi¸ntac to sÔmbolo “◦” thc sÔnjeshc apeikonÐsewn.  tan polÔ dÔskolo gia ton ˆnjrwpo na tic diagn¸sei kai na diablèyei ìti ja èpaizan . gia kˆje stoiqeÐo f tou S( M ). Ta antÐstrofa twn R1 . h ∈ S( M ) isqÔei f ◦ ( g ◦ h ) = ( f ◦ g ) ◦ h. g tou S( M ) isqÔei f ◦ g ∈ S( M ). R3 ◦ R1 = S1 kai S2 ◦ R3 = R1 .jemeli¸dh rìlo sthn anˆptuxh thc sÔgqronhc 'Algebrac kai genikˆ sta Majhmatikˆ. 'Estw M o monadiaÐoc kÔkloc x2 + x2 = 1. 'Estw M èna isoskelèc trÐgwno pou den eÐnai isìpleuro.ìpwc gnwrÐzoume s mera . Ed¸ to antÐstrofo stoiqeÐo tou R eÐnai to R kai tou I to I .1 (6) ). Gia opoiad pote dÔo stoiqeÐa f.3 ParadeÐgmata. R2 .254 4. efodiasmèno me thn sÔnjesh apeikonÐsewn “◦” lègetai omˆda summetri¸n tou M . To sÔnolo S( M ). 3. R1 ◦ R1 = R2 ◦ R2 = R3 ◦ R3 = I. an kai eÐnai polÔ eÔkolo na apodeiqjeÐ ìti isqÔoun gia to S( M ). Autì diapist¸netai brÐskontac thn omˆda summetrÐac tou. S2 }. 'Opwc èqoume  dh anafèrei to M èqei mÐa mh tetrimmènh summetrÐa R gia thn opoÐa isqÔei R ◦ R = I . An to M eÐnai to isìpleuro trÐgwno pou eÐqame jewr sei sthn arq  thc paragrˆfou. H omˆda summetrÐac ( S( M ). o kÔkloc eÐnai èna apì ta gewmetrikˆ sq mata pou èqoun tic perissìterec summetrÐec.1. R }. R1 . D.tètoio ¸ste f ◦ f −1 = f −1 ◦ f = I . A. R3 .to antÐstrofo thc f . ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. R3 . g. 'Eqoume de. Gia f. G. B.1. Gia kˆje f ∈ S( M ) upˆrqei èna stoiqeÐo f −1 ∈ S( M ) . R3 . 4. S1 kai S2 eÐnai antÐstoiqa ta stoiqeÐa R1 .2 Orismìc.tìte h omˆda summetrÐac ( S( M ). S2 kai S1 . 1. AutoÐ eÐnai afenìc . S1 . Omˆdec Ed¸ ja jèlame na parathr soume ìti autèc oi idiìthtec. 2. Diaisjhtikˆ. Upˆrqei èna stoiqeÐo I tou S( M ) tètoio ¸ste I ◦ f = f ◦ I = f . MporoÔme 1 2 na doÔme ìti h omˆda summetrÐac S( M ) apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 ('Askhsh 4. R2 . ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I.

gia mÐa stajer  anˆklash R( θ ) = I . Autèc ekfrˆzontai upì morf n pÐnaka.4. Omˆdec SummetrÐac 255 ìlec oi strofèc. Ac shmeiwjeÐ ìti kˆti anˆlogo den isqÔei gia to sÔnolo twn anaklˆsewn. Blèpoume de ìti SO2 ( R ) = { T ∈ O2 ( R ) | det T = 1 }. Apì tic prohgoÔmenec isìthtec blèpoume ìti to sÔnolo ìlwn twn strof¸n A( θ ). Autèc oi isìthtec epibebai¸noun tic anaferjeÐsec idiìthtec thc S( M ). ˙ dhlad  O2 ( R ) = SO2 ( R ) ∪ R( θ ) SO2 ( R ) (xènh ènwsh).1. 0). H omˆda summetrÐac S( M ) onomˆzetai orjog¸nia omˆda kai th sumbolÐzoume O( R2 ). tìte thn orjog¸nia omˆda th sumbolÐzoume O2 ( R ). (0. ikanopoieÐ kai autì tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h O2 ( R ). . wc ex c R(θ) = sun θ hm θ hm θ −sun θ Shmei¸noume ìti isqÔoun oi sqèseic R( θ ) ◦ R( θ ) = A( θ − θ ) (ˆra R( θ ) ◦ R( θ ) = I ). ja eÐnai èna stoiqeÐo tou sunìlou R( θ ) SO2 ( R ) = { R( θ )A( θ ) | 0 < θ ≤ 2π }. èna stoiqeÐo thc O2 ( R ) an den eÐnai stoiqeÐo thc SO2 ( R ). Parat rhsh. A( θ ) ◦ R( θ ) = R( θ+θ ) kai A( θ )◦A( θ ) = A( θ+θ ) (ˆra A( θ )◦A( −θ ) = I ). 1) } upì morf n pÐnaka wc A(θ) = sun θ −hm θ hm θ sun θ (strof  gÔrw apì thn arq  twn axìnwn katˆ gwnÐa θ) kai afetèrou ìlec oi anaklˆseic wc proc tic eujeÐec thc morf c Eθ : x1 hm( θ /2 ) − x2 sun( θ /2 ) = 0 pou dièrqontai apì thn arq  twn axìnwn kai sqhmatÐzoun me ton ˆxona x gwnÐa Ðsh me θ /2. afoÔ h sÔnjesh dÔo anaklˆsewn eÐnai mia strof . Autì to sÔnolo efodiasmèno me th sÔnjesh apeikonÐsewn to onomˆzoume eidik  orjog¸nia omˆda kai to sumbolÐzoume SO2 ( R ). R( θ ) ◦ A( θ ) = R( θ − θ ). se sqèsh me th sÔnjesh. An touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc touc jewr soume upì morf n pinˆkwn. pou ekfrˆzontai. EpÐshc. wc proc th bˆsh { (1.

aut  perièqei kai ìlec tic strofèc A(2πκ/n) = ( A ◦ A ◦ · · · ◦ A ). eÐnai aut  enìc kanonikoÔ polug¸nou Πn me n korufèc. EpÐshc. ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler (dhlad  φ(n) eÐnai to pl joc twn fusik¸n arijm¸n mikrotèrwn tou n kai pr¸twn proc to n). κ 1 ≤ κ ≤ n.5). 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 Sq ma 4. Kˆje T ∈ S(Πn. tìte upˆrqoun dÔo kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4.1. 'Estw 0.1. n − 1 ('Askhsh 4.1. 1.6). . Gia parˆdeigma.5 En¸ gia n = 9 upˆrqoun trÐa kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4. .1 ) ⊆ O2 (R). 1 0 2 4 3 2 1 5 3 4 Sq ma 4.1 ) perièqei th strof  gÔrw apì to O katˆ gwnÐa 2π/n pou paristˆnetai algebrikˆ me ton pÐnaka A = A(2π/n). .1.d .1 (9)).256 4. . . to opoÐo eÐnai eggegrammèno se kÔklo (èstw ton monadiaÐo) kèntrou O.6 'Ola autˆ ta kanonikˆ polÔgwna èqoun thn Ðdia omˆda summetrÐac.1 ) af nei to O stajerì kai ˆra S(Πn. . Omˆdec 4. Mia ˆllh omˆda summetrÐac. me thn opoÐa ja asqolhjoÔme leptomerèstera argìtera. h opoÐa mporeÐ na melethjeÐ mèsw tou (monadikoÔ) kurtoÔ kanonikoÔ polug¸nou Πn. tou opoÐou oi pleurèc eÐnai autèc pou en¸noun thn koruf  i me thn koruf  ( i + d ) mod n. 1. an n = 5. . . H S(Πn. . Upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me 2 korufèc tic 0.1 . Kˆje fusikìc arijmìc d pr¸toc proc ton n kai mikrìteroc tou n/2 orÐzei èna kanonikì polÔgwno Πn. n − 1 oi korufèc tou.

4. 'Ara h omˆda S(Πn. Gia mia leptomer  melèth kanonik¸n sqhmˆtwn o anagn¸sthc parapèmpetai sto biblÐo tou H. dhlad  mac lèei pìso summetrikì eÐnai to M . dhlad  {A(2πκ/n) | 1 ≤ κ ≤ n} = S(Πn. j = 0.1 ) ∩ SO2 (R). . . n−1 n H omˆda S(Πn. Sthn anˆklash σ antistoiqeÐ o 1 0 pÐnakac R(0) = . afoÔ h omˆda summetrÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . Apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata blèpoume ìti h omˆda summetrÐac enìc uposunìlou M tou Rn mac dÐnei èna mètro summetrÐac tou M . Coxeter. 1. An o n eÐnai perittìc.1. (A ◦ A ◦ · · · ◦ A) = I kai R(0) · A · R(0) = (A ◦ A ◦ · · · ◦ A). tìte upˆrqoun dÔo tÔpoi axìnwn: n/2 to pl joc ˆxonec pou dièrqontai apì apènanti korufèc kai n/2 ˆxonec pou dièrqontai apì ta mèsa apènanti pleur¸n. 1. . . EpÐshc blèpoume ìti isqÔei R(0) · R(0) = I . en¸ h omˆda summetrÐac enìc skalinoÔ trig¸nou apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  apeikìnish.1 ) onomˆzetai diedrik  omˆda kai th sumbolÐzoume me Dn . . Poiec eÐnai oi dunatèc metajèseic twn koruf¸n enìc tetrag¸nou pou den antistoiqoÔn se summetrÐec tou tetrag¸nou ? . dhlad  h S(Πn.1 ) apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πj/n). Ask seic 4.1 ) kai eÐnai uposÔnolo thc SO2 (R). n − 1 kai tic anaklˆseic R(2πj/n) = R(0) · A(2πj/n). tìte kˆje pleura èqei apènantÐ thc mÐa koruf .1 1. . An o n eÐnai ˆrtioc.1 (ìpwc kai kˆje Πn. en¸ kˆje ˆxonac summetrÐac dièrqetai apì to mèson miac pleurˆc kai apì thn apènanti koruf . . n − 1 (dec Parˆdeigma 3). M. en¸ stic ˆllec anaklˆseic antistoiqoÔn oi 0 −1 pÐnakec R(2πj/n). . To polÔgwno Πn. Omˆdec SummetrÐac 257 To sÔnolo aut¸n twn strof¸n ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h S(Πn. 'Oso megalÔterh eÐnai h omˆda summetrÐac tou M tìso pio summetrikì eÐnai to M . j = 0.d ) èqei n ˆxonec summetrÐac. Gia parˆdeigma o kÔkloc eÐnai metaxÔ twn sqhmˆtwn tou epipèdou. 'Estw σ h anˆklash wc proc ton ˆxona pou dièrqetai apì thn koruf  0 kai ac jewr soume autìn ton ˆxona san ton x-ˆxona sto R2 .1 ) èqei 2n stoiqeÐa. pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. “Regular Polytopes” [8]. S.

¡ ¡ ¡ ¡ rr ¡ ¡ ¡ r¡ ¡ ¡rr 9. b) na perilambˆnei trÐa isìpleura trÐgwna kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D3 .258 2. 10. Prosjèste sto epìmeno sq ma mia eujeÐa oÔtwc ¸ste to sq ma na gÐnei ìso to dunatìn perissìtero summetrikì. g) xy = 1 ? 4. n − 1. ìpou g eÐnai ènac orjog¸nioc metasqhmatismìc kai τ eÐnai mia metatìpish. 5. DeÐxte ìti h diedrik  omˆda Dn èqei akrib¸c n + + 2 2 tètoia ¸ste x ◦ x = 1. . . DeÐxte ìti upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me korufèc tic 2 0. Sqediˆste èna epÐpedo sq ma ètsi ¸ste a) na perilambˆnei dÔo orjog¸nia parallhlìgramma kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D4 . Omˆdec d   d  d d     d  d  d d   3. . . Poia eÐnai h omˆda summetrÐac miac 4 × 4 skakièrac me enallassìmena ˆspra-maÔra tetragwnÐdia? To Ðdio er¸thma gia mia 3 × 3 skakièra. (Jewr ste to O wc mia èlleiyh). 8. DeÐxte ìti kˆje isometrÐa tou Rn mporeÐ na grafteÐ monadikˆ wc g ◦ τ . 7. DeÐxte ìti h omˆda summetrÐac tou monadiaÐou kÔklou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. b) 3x2 + 4y 2 = 12. Apì autì na sumperˆnete ìti mia isometrÐa eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. TaxinomeÐste ìla ta kefalaÐa grˆmmata thc alfab tou wc proc tic omˆdec summetrÐac twn. 1 (−1)n stoiqeÐa x 11. . Na brejoÔn oi omˆdec summetrÐac twn sqhmˆtwn 4. Poiec eÐnai oi omˆdec summetrÐac twn grafhmˆtwn twn exis¸sewn a) y = x2 . 1. 6.

. Ja doÔme argìtera pwc oi metajèseic mporoÔn na qrhsimopoihjoÔn san èna basikì ergaleÐo gia thn perigraf  twn summetri¸n enìc gewmetrikoÔ sq matoc. EpÐshc mÐa metˆjesh σ tou X sun jwc perigrˆfetai apì èna pÐnaka me 2 grammèc kai n st lec. 3. ìpou σ(i) eÐnai h eikìna tou i mèsw thc σ . Tìte mporoÔme eÔkola na doÔme ìti ìlec oi summetrÐec tou orÐzoun metajèseic tou X . an X eÐnai oi pragmatikoÐ arijmoÐ R. 'Opwc ja diapistwjeÐ pio kˆtw ta stoiqeÐa tou sunìlou X den paÐzoun kanèna ousiastikì rìlo sth melèth twn metajèsewn kai eÐnai koin  apodoq . . h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 3. . dhlad  ja jewroÔme metajèseic peperasmènwn sunìlwn. h apeikìnish σ : R −→ R. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. 2.1 allˆ den eÐnai epÐ. 2. EÐnai loipìn skìpimo ed¸ na melet soume arketèc apì tic idiìthtec twn summetrik¸n omˆdwn afoÔ autèc ja mac bohj soun na katano soume th “dom ” twn omˆdwn. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc. σ(2) = 1. H pr¸th gramm  apoteleÐtai apì touc arijmoÔc 1. 'Enac apì touc lìgouc gia touc opoÐouc autèc paÐzoun shmantikì rìlo sthn ìlh jewrÐa twn omˆdwn ofeÐletai. gia lìgouc eukolÐac. ìpwc ja doÔme sta epìmena. . sto je¸rhma tou Cayley. tìte èqoume tic ex c èxi metajèseic tou . Ousiastikˆ autì anafèrei ìti h melèth twn peperasmènwn omˆdwn anˆgetai sthn melèth twn omˆdwn metajèsewn. σ(2). afoÔ σ(R) = R+ eÐnai oi jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ kai sunep¸c h σ den eÐnai metˆjesh. MÐa apeikìnish σ : X −→ X pou eÐnai 1 . 'Ena ˆllo parˆdeigma eÐnai to ex c. an n = 3. . σ(3) = 4 kai σ(4) = 1 eÐnai mÐa metˆjesh tou X . n }. na jewroÔme gia èna sÔnolo me n stoiqeÐa to sÔnolo X = { 1. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 259 4. en¸ h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 2.2. eÐnai 1 . tìte h σ eÐnai mÐa metˆjesh tou Z. dhlad  paristˆnoume th σ wc σ = 1 2 3 ··· σ(1) σ(2) σ(3) · · · n σ(n) .2 Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 'Ena apì ta shmantikìtera paradeÐgmata peperasmènwn omˆdwn eÐnai oi summetrikèc omˆdec. . . an X = { 1. . ParadeÐgmatoc qˆrin.4. . σ(2) = 2. σ(n). n kai h deÔterh gramm  apì touc arijmoÔc σ(1). 4 }. σ(3) = 3 kai σ(4) = 3 den eÐnai. 2. . . ParadeÐgmatoc qˆrh. . An X eÐnai oi akèraioi Z kai σ : Z −→ Z. Gia parˆdeigma.1 kai epÐ lègetai metˆjesh tou X . σ(x) = ex . σ(x) = x+1. Sta epìmena ja jewroÔme to sÔnolo X na eÐnai peperasmèno.

. 'Ara o sunolikìc arijmìc twn dunat¸n epilogwn gia th σ eÐnai n · (n − 1) · (n − 2) · · · · · 2 · 1 = n!. . . . 2 1 3 1 2 3 . . 2. afou kai oi dÔo apeikonÐseic eÐnai 1 . èqontac epilèxei tic eikìnec twn 1. . EpÐshc lème ìti to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai to apotèlesma thc σ1 epi thn σ2 . H parˆstash tou ginomènou σ2 σ1 se 2 × n pÐnaka eÐnai 1 2 ··· σ2 (1) σ2 (2) · · · σ1 (i) · · · σ2 σ1 (i) · · · i ··· σ1 (i) · · · n σ2 (n) n σ1 (n) n (σ2 σ1 )(n) ◦ 1 2 ··· σ1 (1) σ1 (2) · · · = 1 2 ··· (σ2 σ1 )(1) (σ2 σ1 )(2) · · · 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 i ··· (σ2 σ1 )(i) · · · . n } upˆrqoun n! to pl joc metajèseic.1 kai epÐ. Apìdeixh. 1 2 3 1 2 3 . An σ1 kai σ2 eÐnai dÔo metajèseic tou X = { 1. 2. Omˆdec X = { 1. 3 1 2 1 2 3 3 2 1 . ja lègame ìti èqoume to apotèlesma thc σ2 epÐ thn σ1 . . Gia to sÔnolo X = { 1. . Jewr¸ntac thn parˆstash thc σ . 2. ìpwc kai stic summetrÐec gewmetrik¸n sqhmˆtwn.2.260 4. An jewroÔsame to ginìmeno σ1 σ2 . SuneqÐzontac me ton Ðdio trìpo. blèpoume ìti upˆrqoun n epilogèc gia thn eikìna σ ( 1 ) tou 1.1 Prìtash. . 'Estw σ mÐa metˆjesh tou X . eÐnai ìti h apeikìnish σ2 ◦ σ1 eÐnai kai aut  mÐa metˆjesh tou X . Gia parˆdeigma èqoume ◦ 1 2 3 4 5 3 2 4 1 5 = 1 2 3 4 5 1 3 5 2 4 . èqoume mìno mÐa epilog  gia thn eikìna tou n. 2 3 1 1 2 3 . 1 2 3 . 2. 3 }. Epilègontac mÐa eikìna gia to 1. 1 2 3 1 3 2 . n−1. èqoume n − 1 epilogèc gia thn eikìna tou 2 (afoÔ h σ eÐnai 1-1). . . 4. . Autì ìmwc pou eÐnai shmantikì. Thn metˆjesh σ2 ◦ σ1 ja thn onomˆzoume ginìmeno twn σ1 kai σ2 kai ja grˆfoume aplˆ σ2 σ1 paraleÐpontac to sÔmbolo ◦ thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. n } tìte h sÔnjes  touc σ2 ◦ σ1 eÐnai mÐa apeikìnish X → X .

H parˆstash thc tautotik c metˆjeshc se 2 × n pÐnaka eÐnai profan¸c h i = 1 2 ··· 1 2 ··· i ··· i ··· n n EpÐshc gia kˆje metˆjesh σ tou X . Gia 3 2 5 6 4 1 3 2 5 6 4 1 na kajorÐsoume th morf  thc σ −1 jewroÔme ton pÐnaka 1 2 3 4 5 6 pou prokÔptei apì thn enallˆgh twn gramm¸n tou pÐnaka thc σ kai katìpin diatˆsoume tic st lec ètsi ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 1 2 3 4 5 6. H σ −1 eÐnai kai aut  1 . Gia parˆdeigma èstw σ = . An h σ parastajeÐ se morf  2 × n pÐnaka. den isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . 3 −→ 4 −→ 5 kai ˆra 3 −→ 5. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec σ σ σ σ σ σ 261 1 2 2 1 1 2 afoÔ 1 −→ 3 −→ 1 kai ˆra 1 −→ 1. EÐnai fanerì ìti gia kˆje metˆjesh σ tou X isqÔei i σ = σ i = σ . n.1 kai epÐ. 2. dhlad  èqoume σ −1 = 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 Gia to ginìmeno σ σ −1 autoÔ tou paradeÐgmatoc blèpoume prˆgmati ìti 1 2 3 4 5 6 3 2 5 6 4 1 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 = 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 . . Kat' arq n enallˆsoume tic dÔo grammèc tou pÐnaka thc σ kai katìpin topojetoÔme tic st lec ètsi ¸ste pˆli h pr¸th gramm  1 2 3 4 5 6 na eÐnai h 1. afoÔ h σ eÐnai 1 . Gia to ginìmeno metajèsewn h σ −1 ikanopoieÐ th sqèsh σ σ −1 = σ −1 σ = i. èqoume σ1 σ2 = σ2 σ1 .1 kai epÐ. n } perilambˆnetai kai h tautotik  metˆjesh tou X . kai tèloc 5 −→ 5 −→ 4 kai ˆra 5 −→ 4 . ìpwc eÔkola diapist¸noume. . . . . Prˆgmati sto prohgoÔmeno parˆdeigma. . . EpishmaÐnoume ìti genikˆ gia to ginìmeno metajèsewn. . tìte h antÐstrof  thc paristˆnetai apì ton 2 × n pÐnaka pou orÐzetai wc ex c. dhlad  h apeikìnish tou X gia thn opoÐa h eikìna tou tuqaÐou stoiqeÐou x tou X eÐnai to x. 4 −→ 1 −→ 2 kai ˆra σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 4 −→ 2.4. thn opoÐa sun jwc thn sumbolÐzoume me iX   aplˆ me i. . 2. MetaxÔ twn metajèsewn tou X = { 1. ìpou σ (y) = x. orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish σ −1 : X −→ X me σ −1 (x) = y . 2 −→ 2 −→ 3 σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 σ1 σ2 kai ˆra 2 −→ 3. afoÔ ( σ1 σ2 )(1) = 2 = ( σ2 σ1 )(1) = 1.2. dhlad  mÐa metˆjesh tou X .

(B).2. 'Etsi antÐ gia σ3 ( σ2 σ1 ) ja grˆfoume aplˆ σ3 σ2 σ1 .2 Orismìc. eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc pou den mènei stajerìc kˆtw apì mia metˆjesh σ ∈ Sn . Ac parathr soume ed¸ ìti oi metajèseic autoÔ tou sunìlou af noun to 4 stajerì kai sunep¸c ja mporoÔsan na jewrhjoÔn metajèseic bajmoÔ 3. dhlad  σ2 σ1 ∈ G. 'Estw G mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. EpÐshc h antÐstrofh metˆjesh miac opoiasd pote metˆjeshc pou an kei sth G eÐnai stoiqeÐo thc G. 1 2 3 4 1 2 3 4 EpÐshc to uposÔnolo i.2. tìte aut  h metˆjesh mporeÐ na jewrhjeÐ stoiqeÐo thc Sk . (Γ) kai (∆) ).262 4. Omˆdec Tèloc h idiìthta thc prosetairistikìthtac σ3 ( σ2 σ1 ) = ( σ3 σ2 ) σ1 isqÔei gia to ginìmeno metajèsewn. . Dhlad  an to k . JewroÔme th summetrik  omˆda S4 kai to uposÔnolì thc H = σ1 = σ3 = 1 2 3 4 2 1 4 3 1 2 3 4 4 3 2 1 . . 'Ara / to H den eÐnai omˆda metajèsewn. An sto H episunˆyoume kai thn tautotik  metˆjesh i. 4. Me ˆlla lìgia. ìtan mazÐ me autì jewr soume kai thn sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. 'Opwc eÐdame prohgoumènwc. allˆ σ1 σ1 = σ2 σ2 = σ3 σ3 = i ∈ H . ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc omˆdac summetrÐac enìc mh kenoÔ uposunìlou tou EukleideÐou q¸rou Rn (dhlad  tic idiìthtec (A). mporoÔme na jewr soume th summetrik  omˆda Sk san mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n gia kˆje n ≥ k . 'Ena mh kenì uposÔnolo G thc Sn ja onomˆzetai omˆda metajèsewn bajmoÔ n an gia kˆje dÔo stoiqeÐa σ1 . To sÔnolo Sn onomˆzetai summetrik  omˆda bajmoÔ n. . tìte to G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. an dhlad  jewr soume to uposÔnolo G = H ∪ { i }. Apì ed¸ kai sto ex c ja sumbolÐzoume me Sn to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn tou X = { 1. σ2 = 1 2 3 4 3 4 1 2 EÔkoloi upologismoÐ dÐnoun ìti σ1 σ2 = σ2 σ1 = σ3 ∈ H.3 Parˆdeigma. 2. . ìpou k ≤ n. σ1 σ3 = σ3 σ1 = σ2 ∈ H.4 Prìtash. . k  metˆjesh i eÐnai èna stoiqeÐo thc G. n }. afoÔ isqÔei genikˆ gia th sÔnjesh opoiwnd pote apeikonÐsewn tou X . gia to sÔnolo Sn h sÔnjesh metajèsewn. 4. σ2 tou G to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai èna stoiqeÐo tou G.2. 4. thc S4 eÐ2 3 1 4 3 1 2 4 nai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. σ2 σ3 = σ3 σ2 = σ1 ∈ H . Tìte h tautoti- .

.5 Parat rhsh. H metˆjesh σ k . tìte oi tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc Sn ikanopoioÔntai ìtan periorisjoÔme sth sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou sunìlou G. σ 2 = σ ◦ σ.2. Ed¸ ja doÔme ìti gia tic metajèseic isqÔei kˆti anˆlogo. σ σ2 . Autì shmaÐnei ìti σ = i. 1 ≤ s ≤ k . H epìmenh prìtash dÐnei tic “sun jeic” idiìthtec twn dunˆmewn. 'Estw G = { σ1 .6 Prìtash. . gia èna tuqaÐo σ ∈ G. σ2 . ta ginìmena σ σ1 . dhlad  i ∈ G. . . sÔnolo G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. σ 0 = i. ja prèpei na upˆrqei s. 'Ara gia to tuqaÐo stoiqeÐo σ thc G ja prèpei na upˆrqei èna stoiqeÐo σ thc G tètoio ¸ste σ σ = σ . Apì thn prohgoÔmenh prìtash blèpoume ìti an èna upo- Sthn pr¸th Enìthta tou biblÐou eÐdame ìti oi pr¸toi arijmoÐ paÐzoun shmantikì rìlo stic idiìthtec twn fusik¸n arijm¸n. 2. . j = 1.2. gia k ∈ Z. σ σk eÐnai stoiqeÐa thc G. . . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 263 Apìdeixh. onomˆzetai k-dÔnamh thc σ .2. σ n+m = σ n σ m = σ m σ n . . . Gia ton orismì aut¸n twn metajèsewn kat arq n qreiˆzetai na orÐsoume tic dunˆmeic miac metˆjeshc. 4. OrÐzoume epagwgikˆ to ginìmeno thc σ epÐ ton eautì thc k forèc pou sumbolÐzetai σ k wc ex c. tètoio ¸ste σ σs = i kai ˆra σs = σ −1 ∈ G. . AfoÔ to G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn. pou eÐnai ˆtopo. 4. . analÔetai monadikˆ se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. Gia ton Ðdio lìgo. afoÔ h i eÐnai èna apì ta σj . Prˆgmati. σk }. diˆforoc twn 0 kai 1. an up rqan deÐktec s. 'Ola autˆ ta ginìmena eÐnai anˆ dÔo diˆfora metaxÔ touc kai sunep¸c autˆ eÐnai ìla ta k stoiqeÐa thc G. m akèraioi arijmoÐ. h prosetairistik  idiìthta tou periorismoÔ tou ginomènou sto G ikanopoieÐtai afou isqÔei gia ìla ta stoiqeÐa thc Sn . . Tìte 1. σ k = ( σ k−1 ) ◦ σ EpÐshc gia k < 0 orÐzoume thn metˆjesh σ k na eÐnai h antÐstrofh thc σ −k . 'Estw σ ∈ Sn kai k ènac mh arnhtikìc akèraioc. . UpenjumÐzoume ìti h jemeli¸dhc idiìthta gi autoÔc eÐnai ìti kˆje fusikìc arijmìc. . H apìdeix  thc gÐnetai me epagwg  kai af netai wc ˆskhsh.4. 'Estw σ ∈ Sn kai n. r me s = r ètsi ¸ste σ σs = σ σr . k . Fusikˆ. EÐdame ìti to sÔnolo Sn eÐnai peperasmèno sÔnolo kai sunep¸c to G eÐnai peperasmèno sÔnolo. . tìte ja eÐqame kai σs = ( σ −1 σ )σs = σ −1 ( σ σs ) = σ −1 ( σ σr ) = ( σ −1 σ )σr ) = σr . . σ 1 = σ. .

4. Apì thn prohgoÔmenh prìtash èqoume. 'Otan gia dÔo metajèseic σ1 kai σ2 thc Sn isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . Prˆgmati. An oi metajèseic σ1 . Prˆgmati.2. tìte lème ìti autèc metatÐjentai.8 Parˆdeigma. σ 3 . EÐnai eukairÐa na epishmˆnoume ed¸ ìti gia kˆje mh tautotik  metˆjesh σ ∈ Sn . σ 2 . tìte profan¸c . EpÐshc mporeÐ eukolìtera na upologisjeÐ apì th sqèsh σ 4 = i. mporeÐ na upologisjeÐ wc ex c.7 Parˆdeigma.2.2. 1 2 3 4 5 6 Genikˆ. 1 2 Oi metajèseic τ1 = 2 1 ntai allˆ den eÐnai xènec metaxÔ Oi metajèseic σ1 = metatÐjentai. Ja deÐxoume ìti (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). an σ2 (x) = x. apì thn opoÐa kajorÐzontai kai ìlec oi arnhtikèc dunˆmeic thc σ . upˆrqei toulˆqiston mÐa ˆllh metˆjesh σ gia thn opoÐa σ σ = σ σ ('Askhsh 4. DiairoÔme to k me to 4. Genikìtera isqÔei to ex c. gia k ∈ N. 1 2 2 1 metaxÔ touc kai metatÐjentai. H antÐstrofh metˆjesh σ −1 thc σ mporeÐ na upologisteÐ me ton kanìna pou perigrˆyame prohgoumènwc. ìtan n ≥ 3. 4 3 1 2 6 5 1 2 3 4 5 6 σ4 = σ3σ = = i. thc σ sto parˆdeigma. EpÐshc lème ìti autèc eÐnai xènec metaxÔ touc an { i : σ1 (i) = i } ∩ { j : σ2 (j) = j } = ∅. 3 4 3 4 kai σ2 = 1 2 3 4 1 2 4 3 eÐnai xènec metatÐje- 3 4 1 2 3 4 kai τ2 = 4 3 3 4 1 2 touc. 2 1 4 3 5 6 1 2 3 4 5 6 σ3 = σ2σ = . σ mn = ( σ m )n . 4. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. σ −n = ( σ −1 )n = ( σ n )−1 . σ k = σ 4π + υ = ( σ 4 )π σ υ = iπ σ υ = σ υ . Gia tic dunˆmeic thc 1 2 3 4 5 6 . k = 4π + υ. Dhlad  h dÔnamh σ k thc σ exartˆtai mìno apì thn klˆsh upoloÐpwn tou k mod 4 kai ja isoÔtai me mÐa apì tic dunˆmeic σ 0 . σ 1 . 'Estw σ = σ èqoume σ 2 = σσ = 1 2 3 4 5 6 3 4 2 1 6 5 . σ2 ∈ Sn eÐnai xènec metaxÔ touc.9 L mma.264 2. tìte Apìdeixh. 4. 0 ≤ υ ≤ 3. h k−dÔnamh σ k . 'Estw x ∈ X me σ1 (x) = x.18). dhlad  h antÐstrofh thc σ n eÐnai h σ −n . Omˆdec 3. aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me th sqèsh σ 3 = σ −1 .2. 4.

. τ = . . . .kÔkloi. 2. . k − 1 kai σ(xk ) = x1 . ( 2 4 3 ). ( 1 3 ). xk } lègetai m koc thc σ .2. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 265 (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x) = x. ( 1 2 4 ). xk } tou X isqÔei σ(xi ) = xi+1 . ( 1 4 2 3 ). . ( 3 4 ). en¸ gia kˆje ˆllo x ∈ X me x = xi . opìte epeid  oi σ1 kai σ2 eÐnai xènec metaxÔ touc èqoume (σ1 σ2 )(x) = σ2 (x) kai (σ2 σ1 )(x) = σ2 (x). x2 . . ( 2 4 ).kÔkloc na grˆfetai sth morf  4. ( 1 4 3 ). k isqÔei σ(x) = x. an gia èna uposÔnolo { x1 . 1. sumpÐptoun me thn tautotik  metˆjesh (giatÐ?). ( 1 3 2 4 ). sunhjÐzetai o prohgoÔmenoc k .4. .kÔkloi ( 1 2 ). Oi kuklikèc metajèseic thc S4 eÐnai oi ex c. ( 1 3 4 2 ). . 2 . .kÔkloi ( 1 2 3 4 ). 2. 'Ola ta stoiqeÐa thc S3 eÐnai kuklikèc metajèseic (giatÐ?). MÐa metˆjesh σ ∈ Sn onomˆzetai kuklik    k . 2 1 4 3 3 4 1 2 4 3 2 1 . 'Estw t¸ra x ∈ X me σ1 (x) = x. ( 2 3 4 ). 'Ara gia kˆje x ∈ X isqÔei (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x).11 ParadeÐgmata.10 Orismìc. 3. x2 . gia i = 1.2. . ( 1 2 4 3 ). To pl joc k twn stoiqeÐwn tou sunìlou { x1 . Dhlad  h S4 èqei 21 kuklikèc metajèseic. ( 1 4 ). opìte enallˆsontac touc rìlouc twn σ2 kai σ1 èqoume thn prohgoÔmenh perÐptwsh. . . dhlad  oi kuklikèc metajèseic m kouc 1. dhlad  oi dÔo metajèseic metatÐjentai. ( 2 3 ). . . Tìte σ2 (x) = x. Oi mh kuklikèc metajèseic eÐnai oi 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 σ = . 4. i = 1. ( 1 4 3 2 ). An σ2 (x) = x. ( 1 3 4 ). 2.kÔkloc σ = ( x1 x2 · · · xk ). ( 1 3 2 ). 'Oloi oi 1 .kÔkloi ( 1 2 3 ). ( 1 4 2 ). 3 . tìte (σ2 σ2 )(x) = σ2 (x). Gia lìgouc dieukìlunshc stouc upologismoÔc kai oikonomÐac q¸rou.2. . 4 . Kuklikèc Metajèseic OrÐzoume t¸ra tic kuklikèc metajèseic stic opoÐec basÐzetai to jemeli¸dec je¸rhma twn metajèsewn. ρ = στ = .

Oi metajèseic autèc lègontai xènoi kÔkloi. k − 1 kai σ k (x1 ) = x1 . y2 . . . x1 ). sÔmfwna me to L mma 4. . i = 1. 5. gia na jewreÐtai monadik  h parˆstash enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) ja jewroÔme pˆnta ìti to pr¸to stoiqeÐo x1 eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn xi . 2. . 4. xk−1 . O sumbolismìc ( x1 x2 · · · xk ) enìc k − kÔklou den mac dhl¸nei se poia summetrik  omˆda Sn an kei. Sthn prˆxh autì den dhmiourgeÐ sÔgqush. oi 3 . 1. afoÔ σ(xi ) = xi+1 gia kˆje i = 1. ìpou σ k (x) = x. tìte σ s (x1 ) = x1+s gia kˆje s = 0. σ(x). . y } = ∅. ( 5 7 3 ) kai ( 7 3 5 ) eÐnai Ðdioi. 1. An ( x1 x2 · · · xk ) kai ( y1 y2 · · · y ) eÐnai dÔo kuklikèc metajèseic me { x1 . Omˆdec 4. allˆ ja mporoÔse na an kei kai se opoiad pote ˆllh Sn gia n ≥ 3. . . σ 2 (x). . Gia parˆdeigma. pou af noun stajerˆ ìla ta stoiqeÐa pou eÐnai megalÔtera tou m. Gia parˆdeigma. k − 1 kai σ(xk ) = x1 .2. . epeid  to Σ eÐnai peperasmèno. . mporeÐ na tautisteÐ me thn omˆda metajèsewn pou apoteleÐtai ap' ìlec tic metajèseic thc Sn . AntÐstrofa.266 4. σ(x). . . . h kuklik  metˆjesh ( 1 2 3 ) an kei sthn S3 . k . xk } ∩ { y1 . σ k−1 (x) }. an σ eÐnai mia metˆjesh tou X gia thn opoÐa upˆrqei èna x ∈ X tètoio ¸ste ta mìna stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai autˆ pou an koun sto sÔnolo Σ = { x. Prˆgmati. . . tìte aut  eÐnai mÐa kuklik  metˆjesh. . · · · . tìte h Sm . ìpwc èqoume  dh parathr sei.kÔkloi ( 3 5 7 ). . Fusikˆ autèc oi metajèseic den eÐnai xènec metaxÔ touc allˆ metatÐjentai. σ 3 (x). . en¸ o sumbolismìc se 2 × n pÐnaka to dhl¸nei. }. . . . . k . . . EÐnai fanerì ìti o k − kÔkloc ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai o Ðdioc me ton k − kÔklo ( xi xi+1 · · · xk x1 · · · xi−1 ) gia kˆje i = 1. . . . . . tìte autèc eÐnai xènec metaxÔ touc kai sunep¸c metatÐjentai. k . sto ex c. . σ 2 (x). 2. 2. allˆ eÐnai diˆforoi apì ton 3 . . . Epomènwc. mporoÔme na jewr soume ton mikrìtero jetikì akèraio k me thn idiìthta σ k (x) = x. . n ≥ m.2.12 Parathr seic. j = 1. kaj¸c an m eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc metaxÔ twn xj . An σ = ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai ènac k− kÔkloc. 3. 'Ara Σ = { x. . . x2 . . H antÐstrofh metˆjesh enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) profan¸c eÐnai o k − kÔkloc ( xk .9.kÔklo ( 5 3 7 ) pou eÐnai Ðdioc me touc ( 3 7 5 ) kai ( 7 5 3 ).

σ −1 (x). . Tìte anagkastikˆ σ(x) = y kai σ(y) = x en¸ σ(z) = z . Apìdeixh. s. . 'Estw k to pl joc twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ .2. . dhlad  σ = σ1 · σ2 · · · · · σm = τ1 · τ2 · · · · · τs . An = m. den mènoun stajerˆ kai apì thn ρ.4. 'Estw x èna stoiqeÐo tou X pou den mènei stajerì mèsw thc σ . dhlad  h σ èqei grafeÐ wc ginìmeno anˆ dÔo xènwn kuklik¸n metajèsewn. An k = 2. .2. H seirˆ me thn opoÐa grˆfontai oi kuklikèc metajèseic σi den lambˆnetai up' ìyh afoÔ autèc eÐnai xènec anˆ dÔo metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. . Gia thn apìdeixh efarmìzoume epagwg  sto k . èqoume ìti k > 1. Epeid  oi σj . ìpou σ1 . afoÔ h σ èqei m akrib¸c stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ. . σm kai τ1 . . . . DeÐqnoume ìti m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh σj = τj . . . j = 1. Upojètoume t¸ra ìti h σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn me dÔo diaforetikoÔc trìpouc. . 'Estw σ ∈ Sn mÐa metˆjesh diˆforh thc tautotik c i. . (h σ den eÐnai h tautotik  metˆjesh). epiplèon aut  af nei stajerˆ kai ìla ta stoiqeÐa x. m. AfoÔ σ = i. tètoiec ¸ste 4. Ja deÐxoume ìti autì isqÔei kai gia k = m. . . . èqoume σ = τ σ1 σ2 · · · σs . σ = σ1 σ2 · · · σs . . èstw x kai y ta dÔo stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . Epomènwc apì th sqèsh ρ = τ −1 σ . s eÐnai anˆ dÔo xènec metaxÔ touc. MÐa tètoia anˆlush thc σ se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn lègetai kuklik  parˆstash thc σ kai oi σi kuklikoÐ parˆgontec .13 Je¸rhma. . j = 1. tìte h metˆjesh ρ = τ −1 σ af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . . upˆrqei ènac (monadikìc) kÔkloc apì touc σi kai ènac monadikìc kÔkloc apì touc τj pou . Upojètoume ìti to je¸rhma isqÔei an to pl joc k twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai mikrìtero   Ðso tou m − 1. . . σ2 . . Sunep¸c h ρ prèpei na grˆfetai wc ginìmeno kuklik¸n metajèsewn anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. 'Ara sthn perÐptwsh aut  h σ eÐnai o 2− kÔkloc ( x y ). s. Kaj¸c oi kÔkloi σi eÐnai anˆ dÔo xènoi kai oi τj anˆ dÔo xènoi. σs xènec anˆ dÔo kai diˆforec thc tautotik c. . tìte h σ eÐnai h kuklik  metˆjesh τ . gia kˆje z ∈ X me z = x. y . . j = 1. JewroÔme thn kuklik  metˆjesh τ = ( x σ(x) · · · σ −1 (x) ). eÐnai xènec proc thn τ . èstw ρ = σ1 σ2 · · · σs . . . 'Estw èna x ∈ X pou den mènei stajerì apì th σ . . σ(x). ta stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ apì kˆje σj . σ2 . . 'Ara ìlec oi kuklikèc metajèseic σj . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 267 Tìte upˆrqoun monadikèc kuklikèc metajèseic σ1 . afou aut  eÐnai xènh proc th ρ. . τ2 . τs eÐnai kÔkloi m kouc ≥ 2. j = 1. . An = m. ìpou eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc gia ton opoÐo isqÔei σ (x) = x. . .

'Ara oi kÔkloi σ kai τ eÐnai Ðdioi. H apìdeixh tou prohgoumènou jewr matoc mac dÐnei th mèjodo me thn opoÐa mporoÔme na broÔme thn kuklik  parˆstash miac dedomènhc σ . j = 1. JewroÔme èna stoiqeÐo x ∈ { 1. 4. 9 } diˆforo apì ta stoiqeÐa pou emfanÐzontai ston kÔklo ( 1 3 8 5 ).2. qwrÐc na blˆptetai h genikìthta. 2. paradeÐgmatoc qˆrh x = 1. . Opìte èqoume σm m s s −1 σ1 σ2 · · · σm−1 = σ σm = τ1 τ2 · · · τs−1 . 9 } tètoio ¸ste σ(x) = x. afoÔ o kajènac ap' autoÔc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. Epomènwc èqoume σm (x) = 2 σ(x) = τs (x). èstw σ = 1 2 3 4 5 6 7 8 9 3 4 8 2 1 9 7 5 6 .kÔklouc. Autì eÐnai aparaÐthto ìtan prèpei na dhl¸netai o bajmìc thc σ . . afoÔ autoÐ eÐnai anˆ dÔo xènoi metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. TÔpoc Metˆjeshc Merikèc forèc mac dieukolÔnei na sumperilambˆnoume sthn kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn kai ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . Omˆdec metajètei to x. . Afou xènoi kÔkloi metatÐjentai. èstw to 9 kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 9 σ(9) σ 2 (9) · · · ) = ( 9 6 ) = ( 6 9 ).14 Parat rhsh. σj = τj . an th jewr soume stoiqeÐo thc S8 (dhlad  3 1 5 8 2 6 7 4 bajmoÔ 8). . 2 ìmoia σ ( τs (x)) = σ 2 (x) = τs (x) kai epagwgikˆ gia kˆje akèraio k èqoume k (x) = τ k (x). . . H seirˆ me thn opoÐa grˆfoume touc kÔklouc sthn parˆstash thc σ den lambˆnetai up' ìyh. Gia parˆdeigma sthn kuklik  parˆstash ( 1 3 5 2 ) ( 4 8 ) thc 1 2 3 4 5 6 7 8 σ = . . Katìpin jewroÔme èna x ∈ { 1. mporoÔme na upojèsoume ìti o σm kai o τs metajètoun to x. 2. 'Omoia gia x = 2 paÐrnoume thn ( 2 4 ) kai gia x = 7 paÐrnoume ton 1 . afoÔ autìc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. prosjètoume kai touc 1 . Apì th sqèsh aut  èpetai ìti σ ( σm (x)) = σ 2 (x) = σm (x). Gia parˆdeigma. an upˆrqoun. m. . Dhlad  sthn kuklik  parˆstash thc σ jewroÔme san parˆgontec kai touc 1 . 'Etsi èqoume σ = ( 1 3 8 5 ) · ( 6 9 ) · ( 2 4 ). . . en¸ to x peramènei stajerì apì ìlouc touc ˆllouc kÔklouc. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m − 1 = s − 1 kai ˆra m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh.kÔklouc ( 6 ) kai ( 7 ) grˆfontac σ = . .268 4. . kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 1 σ(1) σ 2 (1) · · · ) = ( 1 3 8 5 ).kÔklo ton opoÐo mporoÔme na paraleÐyoume sthn kuklik  parˆstash thc σ .

8 }. jewr¸ntac tic kuklikèc parastˆseic touc (me thn prosj kh s' autèc twn 1-kÔklwn). λs eÐnai mia diamèrish tou n.4. ( 2 5 ) ( 3 4 ). . Gia parˆdeigma. ìpou èqoume jewr sei ìti | Xi | ≤ | Xi+1 |. . 3. 'Estw dÔo kÔkloi σ = ( a1 a2 · · · ak ) kai τ = ( b1 b2 · · · bk ) . Profan¸c èqoume λ1 + λ2 + · · · + λs = n. 3. i = j . | X2 |. λ2 . 2. an upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ∈ Sn ètsi ¸ste τ = ρ σ ρ−1 . 2. ( 1 3 ) ( 2 5 ). mporoÔme na taxinom soume ìlec tic metajèseic thc Sn . 7. . . | Xs | ) tou n. 2 ) eÐnai oi ex c: ( 1 2 ) ( 3 4 ). i = 1. Autèc oi 15 metajèseic ektìc tou ìti èqoun ton Ðdio tÔpo èqoun kai èna ˆllo koinì qarakthristikì pou ja doÔme amèswc t¸ra. . ( 1 4 ) ( 2 5 ). ìpou kajèna ap' autˆ perièqei akrib¸c ta stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì ènan (monadikì) kuklikì parˆgonta thc σ . . ( 2 3 ) ( 4 5 ). 4. . Paristˆnontac m' autìn ton trìpo mia metˆjesh σ tou X paÐrnoume mia diamèrish tou X se xèna anˆ dÔo uposÔnolˆ tou. 6. wc ex c: 'Estw σ = σ1 σ2 · · · σs h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . . ( 1 4 ) ( 3 5 ). mporoÔme na upojèsoume ìti h seirˆ twn kuklik¸n paragìntwn thc σ eÐnai tètoia ¸ste λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 2 5 ). 8 } ∪ { 1. Xi ∩ Xj = ∅. Kat' arq n apodeiknÔoume to je¸rhma sthn perÐptwsh pou oi metajèseic eÐnai kuklikèc. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 5 3 ). 4. . λs me λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs kai λ1 + λ2 + · · · + λs = n. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). orÐzei th diamèrish ( | X1 |.2. ( 1 5 ) ( 2 3 ).   perissìtera ginìmena. sth summetrik  omˆda S5 oi metajèseic pou èqoun tÔpo ( 1. Xi = ∅. DÔo metajèseic σ. apì mÐa diamèrish tou X paÐrnoume èna. τ ∈ Sn èqoun ton Ðdio tÔpo an kai mìno Apìdeixh. ( 1 3 ) ( 2 4 ). . xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn. . 2. ( 1 2 ) ( 3 5 ). . h prohgoÔmenh metˆjesh orÐzei th diamèrish { 6 } ∪ { 7 } ∪ { 4. s. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 269 ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). ( 1 5 ) ( 3 4 ). dhlad  h akoloujÐa λ1 . AntÐstrofa. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 2 3 ) kai ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 3 2 ). Aut  h diamèrish onomˆzetai tÔpoc thc σ . λ2 . T¸ra mÐa diamèrish enìc jetikoÔ akeraÐou n eÐnai mÐa akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn λ1 . . . An λi eÐnai to m koc kˆje σi . . ( 1 2 ) ( 4 5 ). Qrhsimopoi¸ntac tic diamerÐseic tou n. ( 1 5 ) ( 2 4 ). 'Ara mÐa diamèrish tou X = X1 ∪ X2 ∪ · · · ∪ Xs . Gia parˆdeigma. ( 1 3 ) ( 4 5 ).2. ( 2 4 ) ( 3 5 ). An ìmwc th jewroÔsame bajmoÔ 9 ja grˆfame σ = ( 6 ) ( 7 ) ( 9 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). ( 1 4 ) ( 2 3 ).15 Je¸rhma. 5. 5 } tou X = { 1. Allˆ aut  h diamèrish orÐzei èxi ginìmena ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 3 5 ).

16 Parˆdeigma. en¸ ρσρ−1 (ρ(ak )) = ρ(a1 ). èstw σ = (a1 a2 · · · ak ) ènac kÔkloc m kouc k kai ρ mia metˆjesh. k isqÔei ρ ◦ σ ◦ ρ−1 = τ . 3 ). . Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna uposÔnolo thc morf c { ρ σ ρ−1 | ρ ∈ Sn }. . . β kai γ oi diˆmesoÐ tou. . EpÐshc. ( 1. ak } èqoume σ(x) = x kai ˆra ρ σ ρ−1 ( ρ(x) ) = ρ(x). 1. . 'Estw A B Γ èna isìpleuro trÐgwno kai α. Proc to parìn ja d¸soume mÐa ermhneÐa thc ènnoiac thc suzugÐac metajèsewn mèsw thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou. èqoume ρ σ ρ−1 = ρ σ1 ρ−1 ρ σ2 ρ−1 · · · ρ σk ρ−1 . H sqèsh ρ σ ρ−1 = τ orÐzei mÐa sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo Sn ìlwn twn metajèsewn (giatÐ?) kai ˆra èqoume mÐa 1 . Sunep¸c. 2 ). . Tìte oi σ kai ρ σ ρ−1 . 2 ) kai ( 4 ) antÐstoiqa. 1. tìte upˆrqei ènac kuklikìc parˆgontac τi sthn kuklik  parˆstash thc τ m kouc ki kai antistrìfwc. n} \ {a1 . AntÐstrofa. . gia kˆje x ∈ {1.2.270 4. èqoume ρ σ ρ−1 = ( ρ(a1 ) ρ(a2 ) · · · ρ(ak ) ). Prˆgmati. eÐnai tou idÐou tÔpou. . Tìte.2. blèpoume ìti gia kˆje metˆjesh ρ ∈ Sn me ρ(ai ) = bi gia kˆje i = 1. oi opoÐec antistoiqoÔn stic diamerÐseic tou 4: ( 1. Shmei¸noume ìti to pl joc twn metajèsewn tou idÐou tÔpou ja upologisjeÐ sthn Parˆgrafo 5. EÐnai fanerì ìti tìte isqÔei ρ σ ρ−1 = τ . k − 1 eÐnai ρ σ ρ−1 ( ρ(ai ) ) = ρ σ ( ai ) = ρ ( ai+1 ). to opoÐo onomˆzetai klˆsh suzugÐac. AntÐstrofa. DÔo metajèseic σ kai τ pou èqoun ton Ðdio tÔpo   isodÔnama gia tic opoÐec upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ètsi ¸ste ρ σ ρ−1 = τ lègontai suzugeÐc   ìmoiec metajèseic. .1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn klˆsewn isodunamÐac kai twn diamerÐsewn tou n. gia kˆje i = j (giatÐ?). 1 ). . Prˆgmati. Allˆ h σi kai h ρ σi ρ−1 eÐnai kuklikèc metajèseic tou idÐou m kouc. . tètoia ¸ste ρ σi ρ−1 = τi gia kˆje deÐkth i. EpÐshc h ρ σi ρ−1 eÐnai xènh me thn ρ σj ρ−1 . 4. upˆrqei metˆjesh ρ ∈ Sn . 'Estw t¸ra σ = σ1 · · · σk h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . . ( 1. 1. gia kˆje ρ ∈ Sn . . . me apeujeÐac upologismì. Jew- . . Oi metajèseic thc S4 taxinomoÔntai se pènte klˆseic suzugÐac. gia kˆje i = 1. Tìte. An σi eÐnai ènac kuklikìc parˆgontac sthn kuklik  parˆstash thc σ m kouc ki . Omˆdec tou idÐou m kouc k . Opìte profan¸c oi σ kai ρ σ ρ−1 eÐnai tou idÐou tÔpou. . èstw σ kai τ dÔo metajèseic tou idÐou tÔpou. ( 2.

2.4. Rβ = 2 √ 0 1 3 −1 − 3 −1 wc proc touc ˆxonec α. S2 = 2 kai S3 = I2 3 −1 − 3 −1 gÔrw ap' to kèntro O tou kÔklou katˆ gwnÐa 120◦ . β kai γ antÐstoiqa kai afetèrou apì tic strofèc √ √ 3 −1 − 3 −1 1 1 √ S1 = 2 √ . −1 ) Γ( 3 1) 2 γ β 2 2 α √ √ Sq ma 4. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 271 roÔme to trÐgwno eggegrammèno ston monadiaÐo kÔklo ìpwc sto sq ma 4. 240◦ kai 360◦ antÐstoiqa. ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 4.1. 1 ) A(0.1 H omˆda summetrÐac tou trig¸nou. .2. .3 (2) .2. apoteleÐtai afenìc apì tic anaklˆseic √ √ −1 0 1 3 1 − 3 1 1 √ kai Rγ = 2 Rα = .1. B( −2 3 .

2. Γ ) } kai { ( A.2. ( A. B ). ( A. Rβ ←→ ( A. B. Γ ). Γ ). Γ ). pou eÐnai h S3 . ( B. ( B. B ). ( A. Oi klˆseic suzugÐac eÐnai { i }.15). Γ. Je¸rhma 4.2 (Ed¸ èqoume jewr sei tic summetrÐec upì morf  pinˆkwn wc proc th bˆsh e1 = ( 1.272 ìpwc sto sq ma 4. Γ. S2 ←→ ( A. S1 ←→ ( A. B. Γ. B ) kai thn tautotik  metˆjesh i. B ) } (bl. apoteleÐtai apì tic metajèseic ( A. Rγ ←→ ( A. e2 = ( 0. B ). Sugkekrimèna èqoume thn antistoiqÐa Rα ←→ ( B. ( A. Γ ). B.2. Γ ). Γ ). 1 ) tou R2 ). B. Γ ). h summetrik  tou omˆda. ParathroÔme t¸ra ìti oi metajèseic twn koruf¸n tou trig¸nou mac dÐnoun tic èxi “jèseic” tou trig¸nou pou mac dÐnoun oi summetrÐec tou. An jewr soume to sÔnolo { A. B ) kai S3 ←→ i . 4. ( A. Γ ). Omˆdec Γ A B A B Γ Γ B A B Γ A RβS2S1 A R3 Sα γ B Γ A Γ B B A Γ Sq ma 4. 0 ). { ( A. Γ } twn koruf¸n tou trig¸nou.2.

DeÐxte ìti to ginìmeno (1 4 5 6)(2 1 5) eÐnai to Ðdio me to ginìmeno (1 6)(2 4 5)(3). h sqèsh suzugÐac metaxÔ metajèsewn antistoiqeÐ sth gnwst  sqèsh omoiìthtac me−1 taxÔ pinˆkwn. Ed¸ h summetrik  omˆda S3 jewreÐtai epÐ tou sunìlou { α.3 pou sqhmatÐzetai apì tic treic diamèsouc tou trig¸nou γ β α Sq ma 4. Na brejoÔn metajèseic x kai y tètoiec ¸ste xα = β = αy . 1 2 3 4 5 1 3 4 5 2 . To Ðdio prokÔptei an jewr soume to sq ma 4. Rβ Rα Rβ = Rγ = −1 Rα Rβ Rα kai Rα S1 Rα = S2 . β= .summetri¸n. Ask seic 4. γ }.2. β. Oi epìmenec metajèseic na grafoÔn wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn α= γ= 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 1 2 3 4 5 6 4 5 6 1 2 3 . 2. . ìpou α= 1 2 3 4 5 6 7 2 5 3 4 7 6 1 kai β = 1 2 3 4 5 6 7 1 2 4 7 6 3 5 . 3.3 H omˆda summetrÐac autoÔ tou gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai h Ðdia m' aut  tou isopleÔrou trig¸nou A B Γ (giatÐ ?).2.4.2 1. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 273 An jewr soume ton pollaplasiasmì twn 2 × 2 pinˆkwn tìte blèpoume eÔkola ìti apì thn prohgoÔmenh antistoiqÐa metajèsewn . Prˆgmati. paradeÐgmatoc qˆrh èqoume.2.

b) Poia sÔmbola mènoun stajerˆ apì thn σ ? g) Grˆyte thn σ −1 se ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. 9. τ = (2 3 4 5 6) kai ρ = (1 4 6 3) thc S6 . Me poiec apì tic metajèseic (1 2 3)(4 5 6)(7 8). 6.d. Pìsa stoiqeÐa èqei h klˆsh suzugÐac sthn S7 pou perièqei thn metˆjesh π = (1 2)(3 4 5)? 11. . (6 7 8)(8 9)(1 2 3 4). 'Estw σ = (2 5 3). 10. ètsi ¸ste m. H mia perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa eÐnai antistrèyima mod n kai h ˆllh kathgorÐa perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa den eÐnai antistrèyima mod n. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa (1 3 4 5) kai (3 4 2 6) thc S7 eÐnai suzug . . deÐxte (grˆfontac thn τ wc ginìmeno xènwn kÔklwn) ìti τ N = i. MporeÐte apì aut  thn èkfrash na breÐte to mikrìtero jetikì akèraio m tètoion ¸ste αm ≡ 1 mod m? b) Grˆfontac thn Pα wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. . n ∈ N.(2. ρ−1 τ kai (σρτ )−1 .k. τ = ( 2 4) ∈ S5 . a) An σ ∈ Sn eÐnai ènac k . 8. 3. Na brejeÐ σ ∈ S7 tètoia ¸ste σ −1 (1 3 4 5)σ = (3 4 2 6). b) τ σ . 'Estw σ = (1 2 3)(2 3 4)(3 4 5)(5 6 7)(6 7 8)(7 8 9) sthn S9 . a) DeÐxte ìti o pollaplasiasmìc epÐ α mod n orÐzei mia metˆjesh Pα tou Zn . (1 2 3 4)(5 6)(7 8 9) thc S9 eÐnai suzug c h metˆjesh (1 4 5)(2 3)(6 7 8 9)? 12. στ ρ. DeÐxte ìti an σ(i) = i tìte σ 2 (i) = σ(i). 'Estw σ ∈ Sn . n − 1. UpologÐste tic metajèseic σ −1 . 'Otan grˆfoume mia metˆjesh σ ∈ Sn wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn poia eÐnai h ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste σ = σ −1 ? 13. d) τ στ −1 .k. στ ρ2 . n) = 1.(α. b) An τ ∈ Sn kai N = e. Omˆdec 5. g) στ σ −1 . JewroÔme tic metajèseic σ = ( 2 3). 'Estw n > 2. 4.kÔkloc deÐxte ìti σ k = i.p. 4. Na brejoÔn oi metajèseic a) στ .274 4. . Gia α = 2 kai n = 9 grˆyte thn antÐstoiqh metˆjesh wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. JewroÔme to sÔnolo Zn twn akeraÐwn modulo n kai ènan akèraio α. . deÐxte ìti autoÐ oi kÔkloi katatˆssontai se dÔo kathgorÐec. a) Grˆyte thn σ wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. 7. n).

Upojètoume ìti o m diaireÐ ton n. 3. . apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  metˆjesh i.(2. .4. 4. m 15. 16. DeÐxte ìti ta mìna stoiqeÐa thc Sn pou metatÐjentai me th metˆjesh σ = ( 1 2 . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 275 g) An N = e. An σ eÐnai ènac n-kÔkloc thc Sn .k.p. n) kai M < N . . tìte deÐxte ìti h σ m eÐnai to ginìmeno m n xènwn anˆ dÔo kÔklwn m kouc . n − 1. DeÐxte ìti h G1 eÐnai epÐshc mia omˆda metajèsewn. pou èqoun thn idiìthta σ σ = σ σ gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn . 17. 14. n jetikoÐ akèraioi. DeÐxte ìti an n ≥ 3 tìte to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn . deÐxte ìti upˆrqei mia metˆjesh τ thc Sn gia thn opoÐa isqÔei τ M = i.2. n ) ∈ Sn eÐnai oi dunˆmeic thc σ . 'Estw m. 'Estw G omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai G1 = { σ ∈ G | σ(1) = 1 }. . . . .

Me thn exèlixh twn Majhmatik¸n. Ac shmeiwjeÐ ìti o pr¸toc pou kajièrwse ton ìro omˆda  tan o E. (B).10). (B). pÐnakec k. 2 . pou ja mac apasqol sei kai sta epìmena. R.p. Omˆdec 4. 2 Sta prohgoÔmena paradeÐgmata parathroÔme ìti o trìpoc pou sunduˆzontai Mia polÔ sobar  èreuna sqetikˆ me thn proèleush thc ènnoiac thc omˆdac dÐnetai sto biblÐo tou Hans Wussing [32] . 'Etsi proèkuye o sugqronoc orismìc thc ènnoiac thc omˆdac pou ofeÐletai ston majhmatikì Arthur Cayley. Autìc o trìpoc sunduasmoÔ ikanopoieÐ tic tèssereic jemelei¸deic idiìthtec (A).l. Merikˆ apì autˆ eÐnai ta ex c: To sÔnolo Z twn akeraÐwn arijm¸n. (Γ) kai (∆). Galois to 1827 ìtan anakˆluye tic omˆdec metajèsewn mèsw twn opoÐwn apèdeixe thn mh epilusimìthta me rizikˆ twn algebrik¸n exis¸sewn bajmoÔ megalutèrou   Ðsou tou 5. (blèpe Parˆgrafo 4.p. 'Ena ˆllo shmantikì parˆdeigma. To sÔnolo autì onomˆzetai Genik  Grammik  Omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K kai sumbolÐzetai me GLn (K). tìte to onomˆzoume prosjetik  omˆda twn akeraÐwn ). twn klˆsewn upoloÐpwn mod n. gia ta sÔnola Q. (B). EpÐshc sta prohgoÔmena kefˆlaia h prìsjesh pou orÐsjhke sto sÔnolo Zn . pragmatik¸n kai migadik¸n arijm¸n antÐstoiqa. h melèth touc ja mporoÔse (kat' arq n) na antimetwpisteÐ eniaÐa dÐnontac èmfash mìno stic tèssereic idiìthtec (A). To Ðdio isqÔei.276 4.) kai afetèrou gia to eÐdoc tou trìpou sunduasmoÔ twn stoiqeÐwn (dhlad  an eÐnai h sÔnjesh apeikonÐsewn   h prìsjesh arijm¸n   o pollaplasiasmìc pinˆkwn k. arijmoÔc. Ektìc apì tic omˆdec summetrÐac kai metajèsewn upˆrqoun kai ˆlla shmantikˆ sÔnola pou ta stoiqeÐa touc sunduˆzontai me tètoio trìpo pou na ikanopoiountai autèc oi tèssereic basikèc idiìthtec.). (Γ) kai (∆) kai adiafor¸ntac afenìc gia to eÐdoc twn stoiqeÐwn tou sunìlou (dhlad  an apoteleÐtai apì apeikonÐseic. eÐnai to ex c. ègine antilhptì ìti gia ìla ta majhmatikˆ sust mata. Ed¸ o trìpoc sunduasmoÔ x y dÔo akeraÐwn x kai y eÐnai h gnwst  prìsjesh x + y . kai C twn rht¸n. wc proc thn prìsjesh. ('Otan meletˆme to sÔnolo Z wc proc thn prìsjesh. ikanopoieÐ tic tèssereic basikèc idiìthtec (A).3 Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn H melèth twn omˆdwn summetrÐac kai omˆdwn metajèsewn pou prohg jhke basÐsthke sto gegonìc ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa (apeikonÐseic) σ kai τ aut¸n upˆrqei ènac trìpoc sunduasmoÔ twn (h sÔnjesh apeikonÐsewn) σ τ . pou eÐnai ìmoia me ta prohgoÔmena. tìte to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn ikanopoieÐ tic idiìthtec (A). An jewr soume touc n × n antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì èna s¸ma K . metˆ ton 190 ai¸na. (Γ) kai (∆). (B). (Γ) kai (∆).l.

dhlad  isqÔei h prosetairistik  idiìthta. y ) = x ◦ y . ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn idiìthta 1. tìte h omˆda ja lègetai metajetik    Abelian . 3. ìtan den upˆrqei kÐndunoc sÔgqushc. antÐ na lème ìti èna sÔnolo G eÐnai omˆda wc proc mia prˆxh.3. ìpwc anafèroume kai sto Parˆrthma 6. an A. Sunep¸c egeÐretai to er¸thma: MporoÔn oi dÔo pr¸tec idiìthtec tou prohgoÔmenou orismoÔ na aplousteujoÔn? dhlad  na antikatastajoÔn apì ˆllec asjenèsterec? H apˆnthsh eÐnai jetik  kai dÐnetai sto epìmeno je¸rhma. EpÐshc. Ed¸ ja jèlame na epishmˆnoume ìti se mÐa omˆda genikˆ isqÔei x◦y = y◦x. to opoÐo ja sumbolÐzoume x y (paraleÐpontac to sÔmbolo ◦).2 Je¸rhma. dhlad  an x eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo miac omˆdac. ap' autèc twn paradeigmˆtwn. To Ðdio eÐdame ìti isqÔei kai gia ta stoiqeÐa pou anafèrontai sth deÔterh idiìthta. 4. pollèc forèc. Kˆje tètoia apeikìnish f : G × G −→ G. z ∈ G isqÔei x ◦ ( y ◦ z ) = ( x ◦ y ) ◦ z . h opoÐa ikanopoieÐ thn .4. onomˆzetai prˆxh epÐ tou G. 4. eÐnai dunatìn gia thn prˆxh na qrhsimopoieÐtai ˆlloc ìroc kai ˆlloc sumbolismìc. allˆ ìti autì eÐnai kai monadikì. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prˆxh f : G × G −→ G.2. ton ìro “ginìmeno”. gia kˆje x. upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste x ◦ y = y ◦ x = e. Gia kˆje x. ja lème ìti to G eÐnai omˆda. 'Etsi gia thn prosjetik  omˆda twn akeraÐwn to ìnoma thc prˆxhc eÐnai ”prìsjesh” kai o sumbolismìc x + y . B eÐnai dÔo antistrèyimoi pÐnakec tìte genikˆ èqoume A B = B A. 2. f ( x.1 Orismìc. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 277 ta stoiqeÐa tou en lìgw sunìlou G kajorÐzetai apì mia apeikìnish apì to G×G sto G. 'Ena sÔnolo G lème ìti èqei th dom  miac omˆdac   aplˆ ìti eÐnai mia omˆda wc proc mia prˆxh f : G × G −→ G. gia thn opoÐa grˆfoume f ( x.3. y ∈ G. an ikanopoioÔntai oi ex c idiìthtec. y. ìtan anaferìmaste se sugkekrimènec omˆdec. An se mÐa omˆda G isqÔei x y = y x gia kˆje x. y ∈ G.1 .3. Gia kˆje x ∈ G. tìte upˆrqei monadikì y tètoio ¸ste x y = y x = e. Se ìla ta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ìqi mìno upˆrqei èna stoiqeÐo e pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ 4. y ) = x y . Gia parˆdeigma. SunhjÐzetai gia thn prˆxh na qrhsimopoioÔme ton ìro “pollaplasiasmìc” kai gia to apotèlesma x ◦ y . 1. Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste gia kˆje x ∈ G na isqÔei x ◦ e = e ◦ x = x. Merikèc forèc.3.

Gia kˆje dÔo stoiqeÐa x. y ∈ G upˆrqei èna z . an z ∈ G. afoÔ an up rqe kai èna ˆllo s ∈ G tètoio ¸ste x z = x s. gia kˆje z ∈ G. upˆrqei èna monadikì stoiqeÐo e1 tètoio ¸ste x e1 = x. Oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ thc omˆdac mporoÔn na aplousteujoÔn akìmh perissìtero. ètsi ¸ste x z = y . Prˆgmati. Upojètoume ìti isqÔei h 4. EpÐshc an x ∈ G. 'Ara isqÔei h idiìthta 4α . dhlad  (x−1 )−1 = x. lìgw thc 4α . dhlad  x z = z x = e. to monadikì y ∈ G gia to opoÐo isqÔei x y = y x = e onomˆzetai antÐstrofo tou x kai sumbolÐzetai me x−1 . diìti (x y) (y −1 x−1 ) = x (y (y −1 x−1 )) = x (y y −1 x−1 ) = x(e x−1 ) = x x−1 = e. gia kˆje x ∈ G. Opìte apì th sqèsh z e1 = z gia z = e2 èqoume e2 e1 = e2 kai apì th sqèsh e2 z = z gia z = e1 èqoume e2 e1 = e1 . Sunep¸c apì thn prosetairistikìthta èqoume z e1 = (w x) e1 = w (x e1 ) = w x = z . 'Ara to sÔnolo G eÐnai omˆda. T¸ra gi' autì to stoiqeÐo e. tìte ja eÐqame z = e z = (z x) z = z (x z) = z (x s) = (z x) s = e s = s. Me ton Ðdio trìpo apodeiknÔetai h Ôparxh kai h monadikìthta enìc stoiqeÐou e2 thc G tètoiou ¸ste e2 z = z . 'Estw èna stoiqeÐo e ∈ G gia to opoÐo isqÔei e x = x e = x. Dhlad  (x y)−1 = y −1 x−1 . epilèxoume diaforetikì sumbolismì. upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z kai w tètoia ¸ste x z = e kai w x = e. y ∈ G upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z. apì thn 4β èqoume ìti gia to x kai z upˆrqei monadikì w ∈ G ètsi ¸ste w x = z . to z = z y . 'Estw x ∈ G. lìgw thc 4. gia kˆje x ∈ G onomˆzetai oudètero   tautotikì   monadiaÐo stoiqeÐo thc omˆdac kai sto ex c genikˆ ja to sumbolÐzoume me 1 ektìc ean. Sunep¸c. To sÔnolo G eÐnai omˆda an kai mìno an ikanopoieÐtai h ex c idiìthta. Mˆlista autì eÐnai monadikì. gia kˆje y ∈ G. upojètoume ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ. Dhlad  upˆrqei èna monadikì e ∈ G pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ. opìte. Opìte èqoume ìti z = w.278 4. Sunep¸c to antÐstrofo tou x−1 eÐnai to x. Gia to stoiqeÐo autì isqÔei z e1 = z . 4. Tìte gia y = x. gia kˆje x ∈ G. . w ∈ G tètoia ¸ste 4α x z = y kai 4β w x = y. 'Ara e1 = e2 . Omˆdec prosetairistik  idiìthta. Epomènwc gia x. Tìte lìgw thc 2. Apìdeixh. H idiìthta 4β apodeikÔetai me ton Ðdio trìpo. AntÐstrofa. afoÔ w (x z) = w e = w kai (w x) z = e z = z . èqoume x (z y) = (x z ) y = e y = y . To monadikì stoiqeÐo e ∈ G me thn idiìthta e x = x e = x. se eidikèc peript¸seic. EpÐshc parathroÔme ìti to antÐstrofo stoiqeÐo tou ginomènou x y dÔo stoiqeÐwn thc G eÐnai to y −1 x−1 . upˆrqei z ∈ G tètoio ¸ste x z = e = z x. gia kˆje x ∈ G. upˆrqei monadikì z ∈ G pou ikanopoieÐ th deÔterh idiìthta tou orismoÔ. gia kˆje z ∈ G.

5 ParadeÐgmata. en¸ oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai 4.3. To sÔnolo eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec. gia kˆje x ∈ G. 1. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac lèei ìti an jèloume na elègxoume an èna sÔnolo G.3. Me ˆlla lìgia ston Orismì 4. Epilèxame autèc tic omˆdec pr¸ton diìti h kˆje mÐa apì autèc parousiˆzei endiafèrousec xeqwristèc idiìthtec kai deÔteron diìti autèc sugkatalègontai metaxÔ twn omˆdwn oi opoÐec emfanÐzontai se diˆfora probl mata twn Majhmatik¸n. kai af netai wc ˆskhsh.4 Parat rhsh. h opoÐa ikanopoieÐ thn prosetairistik  idiìthta. thc Fusik c. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn 1').3. twn rht¸n.3. 'Otan h tˆxh thc G eÐnai peperasmènh lème ìti h G eÐnai peperasmènh omˆda.3 Je¸rhma. gia kˆje fusikì arijmì . Apìdeixh H apìdeixh eÐnai teqnik . eÐnai ìmˆda.1 upˆrqoun perissìterec plhroforÐec gia ton trìpo me ton opoÐo sunduˆzontai ta stoiqeÐa thc G ap' ìti qreiˆzetai. 4. arkeÐ na deÐxoume thn Ôparxh afenìc enìc “aristeroÔ” oudetèrou stoiqeÐou e ∈ G ( dhlad  e x = x gia kˆje x ∈ G ) kai afetèrou thn Ôparxh enìc “aristeroÔ” antistrìfou x−1 gia kˆje x ∈ G ( dhlad  x−1 x = e ). oi omˆdec Zn kai Sn eÐnai peperasmènec me tˆxeic n kai n! antÐstoiqa. Entel¸c anˆloga sunhjÐzoume na lème ìti to tetrˆgwno eÐnai ènac rìmboc pou èqei kai tic tèssereic gwnÐec tou orjèc. parìmoia me thn prohgoÔmenh.4. Se diaforetik  perÐptwsh lème ìti h G eÐnai ˆpeirh. To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn sun jh prìsjesh arijm¸n den apoteleÐ omˆda afoÔ den upˆrqoun antistrèyima stoiqeÐa. Ta sÔnola Q× = Q { 0 }. To Ðdio eÐnai kai h diedrik  omˆda Dn me tˆxh 2n. To Ðdio isqÔei gia to sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n Z me prˆxh ton pollaplasiasmì. R× = R { 0 } kai C× = C { 0 } apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton . 2') Gia kˆje x ∈ G upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste y x = e. 4. Sta epìmena paradeÐgmata parajètoume diˆforec sugkekrimènec omˆdec. Gia parˆdeigma. y )) = x y . tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 279 mèsw miac prˆxhc f : G × G −→ G. To pl joc twn stoiqeÐwn miac omˆdac G to sumbolÐzoume me | G | kai to onomˆzoume tˆxh thc G. 1') Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste e x = x. twn pragmatik¸n kai twn migadik¸n eÐnai ˆpeirec omˆdec. en¸ ja arkoÔse na apait soume na èqei mìno mÐa orj  gwnÐa.3. thc QhmeÐac kai ˆllwn episthm¸n. f (( x.

Diìti gia ènan α β pÐnaka upˆrqoun perissìtera apì èna aristerˆ oudètera.280 4. β ∈ R 0 0 me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn den eÐnai omˆda. An R eÐnai ènac daktÔlioc. Gia parˆdeigma. tìte U (Z) = { 1. Omˆdec pollaplasiasmì. Allˆ kai ta sÔnola Q× 0 kai R× 0 twn jetik¸n rht¸n > > kai pragmatik¸n antÐstoiqa apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton pollaplasiasmì. To sÔnolo ìlwn twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c α β . T¸ra. 15. 6. afoÔ 0 0 . ParadeÐgmatoc qˆrh. 8. tìte to H = { 3. Gia parˆdeigma. Tìte to uposÔnolo H = { 2. 22. epeid  h H eÐnai omˆda. Tèloc ac shmeiwjeÐ ìti. eÐnai dunatìn na upˆrqoun kai ˆlla uposÔnola tou sunìlou R { 0 } pou na apoteloÔn omˆdec wc proc ton pollaplasiasmì tou R. an èqoume ton daktÔlio Z twn akeraÐwn. 4. tìte H ∩ U ( Zm ) = ∅   H ⊆ U ( Zm ) . en¸ an o R eÐnai èna s¸ma. 12. ( Autì prokÔptei apì th gnwst  sqèsh A (adj A) = (adj A) A = | A | In . tìte o R wc proc thn prìsjesh eÐnai Abelian  omˆda. Gia parˆdeigma. tìte gia kˆpoio jetikì akèraio n èqoume an = 1 sthn U ( Zm ). 10. Profan¸c h tˆxh thc GLn (Z) eÐnai ˆpeirh (giatÐ?). tìte ektìc apì thn pollaplasiastik  omˆda U (R). An R eÐnai ènac daktÔlioc me monˆda. tìte mporoÔme na jewr soume ton daktÔlio Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì ton R. an R eÐnai enac daktÔlioc me monˆda. an a ∈ H ∩ U ( Zm ). An o R eÐnai daktÔlioc me monˆda. to monadiaÐo stoiqeÐo 1 thc U ( Zm ) an kei sthn H . 14. gia kˆje b ∈ H . tìte to sÔnolo U (R) twn antistreyÐmwn stoiqeÐwn ( wc proc ton pollaplasiasmì tou daktulÐou ) apoteleÐ omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì tou daktulÐou kai onomˆzetai pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou. ìpou adj A eÐnai o prosarthmènoc pÐnakac tou A ). èstw m = 26. en¸ h tˆxh thc GLn (Zm ) eÐnai peperasmènh (giatÐ?). 20. Allˆ tìte b ∈ U ( Zm ). kaj¸c an ∈ H . 18. 21 } eÐnai mia pollaplasiastik  omˆda me oudètero stoiqeÐo to 9. H omˆda U ( Mn (R)) eÐnai h genik  grammik  omˆda GLn (R). afoÔ to b eÐnai antistrèyimo kai sunep¸c H ⊆ U ( Zm ). An epiplèon o R eÐnai metajetikìc. ènac pÐnakac A an kei sthn GLn (R) an kai mìno an h orÐzousa | A | tou A an kei sthn omˆda U (R). gia to daktÔlio twn akeraÐwn èqoume GLn (Z) = { A ∈ Mn (Z) me | A | = ±1 } kai gia ton daktÔlio Zm twn akeraÐwn mod m èqoume GLn (Zm ) = { A ∈ Mn (Zm ) | A | ∈ U (Zm ) }. 24 } eÐnai mia tètoia omˆda me oudètero stoiqeÐo to 14. 9. 16. −1 }. 2. an R = Zm kai H eÐnai èna tètoio uposÔnolo. h exÐswsh b x = 1 èqei lÔsh. α. Prˆgmati. An m = 24. tìte U (R) = R { 0 } = R× .

. To me thn prˆxh ∗ ousiastikˆ eÐnai o dianusmatikìc q¸roc R2 kai h prˆxh ∗ eÐnai h prìsjesh dianusmˆtwn. B ∈ jewroÔme to shmeÐo A ∗ B = Γ. 4. tìte to den eÐnai omˆda. Epiplèon = . 'Estw to sÔnolo twn shmeÐwn enìc epipèdou kai O èna stajerì shmeÐo tou. An antÐ thc prˆxhc ∗ jewr soume thn prˆxh . To antÐstrofo enìc uposunìlou A tou X eÐnai to Ðdio to A. ìpou to shmeÐo A B = Γ orÐzetai na eÐnai to shmeÐo tou ètsi ¸ste to O A B Γ na eÐnai parallhlìgrammo. EÔkola mporoÔme na diapist¸soume. ìti isqÔei h prosetairistik  idiìthta A (B Γ) = (A B) Γ. 'Estw P(X) to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn enìc sunìlou X (dhlad  to dunamosÔnolo tou X ). Gia kˆje A.3. To sÔnolo me prˆxh thn ∗ eÐnai omˆda. afoÔ A A = ∅. (Upˆrqoun dexiˆ oudètera?) 3. afou eÔkola diapist¸noume ìti h prˆxh den eÐnai prosetairistik . apì ta diagrˆmmata tou Venn. B ∈ P(X) jewroÔme thn prˆxh A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B) (th legìmenh summetrik  diaforˆ tou A kai B ). ètsi ¸ste to O A Γ B na eÐnai èna parallhlìgrammo ( dhlad  na isqÔei −→ − −→ − −→ − O Γ = O A + O B . èqoume parathroÔme ìti α β 1 x 0 0 0 0 281 1 x 0 0 α αx 0 0 α β 0 0 = α β 0 0 . Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn gia kˆje x ∈ R. EpÐshc ed¸ parathroÔme ìti upˆrqei monadikì aristerì oudètero stoiqeÐo (to shmeÐo O).4. Gia kˆje dÔo shmeÐa A. (Genikˆ kˆje dianusmatikìc q¸roc V epÐ enìc s¸matoc me prˆxh thn prìsjesh eÐnai mÐa Abelian  omˆda). To kenì sÔnolo ∅ eÐnai to tautotikì stoiqeÐo wc proc aut  thn prˆxh. allˆ den upˆrqei dexiì oudètero stoiqeÐo.

Omˆdec Sunep¸c to P(X) eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. gia kˆje σ1 . ja to onomˆzoume grammik  omˆda epÐ tou s¸matoc K .282 4. 5. an èna uposÔnolo H thc GLn (K) eÐnai omˆda. tìte to sÔnolo autì eÐnai mÐa omˆda. wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. Autì deÐqnei ìti an sto sÔnolo twn qarakthristik¸n sunart sewn orÐsoume mÐa prìsjesh XA ⊕ XB = XA B . wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai omˆda (Parat rhsh 4.2. thn opoÐa sumbolÐzoume me SLn (K). Ac jewr soume t¸ra antÐ tou sunìlou P(X) to sÔnolo X (X) twn qarakthristik¸n sunart sewn twn uposunìlwn tou X . tìte XA (x) + XB (x) = 1 mod 2 an x ∈ A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B). ParathroÔme ìti an A. pou apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec me stoiqeÐa apì to K pou èqoun orÐzousa Ðsh me 1. (Shmei¸noume ìti thn omˆda O2 (R) thn èqoume  dh sunant sei sthn 1η . Paradeigmatoc qˆrh to uposÔnolo thc GLn (Q) pou apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc den eÐnai omˆda. B ∈ P(X). 'Eqoume  dh dei ìti mia omˆda metajèsewn G bajmoÔ n. B ∈ H den eÐnai kat anˆgkh omˆda wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. afoÔ XA + XA = X∅ . EÔkola blèpoume ìti to oudètero stoiqeÐo eÐnai h qarakthristik  sunˆrthsh tou kenoÔ sunìlou X∅ . An ìmwc jewr soume th genik  grammik  omˆda GLn (K) epÐ enìc s¸matoc K . 'Etsi blèpoume ìti gia na eÐnai èna mh kenì uposÔnolo G thc Sn omˆda wc proc th sÔnjesh metajèsewn. arkeÐ to ginìmeno σ1 σ2 ∈ G. pou sumbolÐzetai me On (K) kai apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec A me stoiqeÐa apì to K pou ikanopoioÔn th sqèsh A−1 = AT .5). An ìmwc pˆroume to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai orÐzousa Ðsh me ±1. An to sÔnolo X eÐnai peperasmèno. Dhlad  èqoume / XA B (x) = XA (x) + XB (x). tìte h tˆxh thc omˆdac X (X) eÐnai 2|X| =| P(X) | (giatÐ?). EpÐshc XA (x) + XB (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai x ∈ B   x ∈ A kai / / x ∈ B . tìte. èna uposÔnolì thc H to opoÐo eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. Genikˆ. σ2 ∈ G. H qarakthristik  sunˆrthsh enìc uposunìlou A tou X orÐzetai na eÐnai h sunˆrthsh XA : X −→ Z2 me XA (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai XA (x) = 1 mod 2 / an x ∈ A. 'Ena ˆllo parˆdeigma grammik c omˆdac eÐnai h legìmenh orjog¸nia omˆda. Sunep¸c XA (x) + XB (x) = 0 an x ∈ A B . 'Ena shmantikì parˆdeigma miac tètoiac omˆdac eÐnai h legìmenh eidik  grammik  omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K . dhlad  isqÔei A B ∈ H gia kˆje A. autì eÐnai h omˆda GLn (Z). en¸ to antÐstrofì thc XA eÐnai h Ðdia h XA . ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 1.

An a = a1 + a2 i kai b = b1 + b2 i.4. to sÔnolo Q8 = { ±I. . a. A Γ = −B . O daktÔlioc H mporeÐ na jewrhjeÐ wc ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. b ∈ −¯ a b ¯ C. tìte h−1 = |h| ¯ ∈ H . Γ A = B kai B A = −Γ. eÐnai ìpwc lème ènac daktÔlioc me diaÐresh   èna mh metajetikì s¸ma. A B = Γ. B . epeid  h orÐzousa tou parapˆnw pÐnaka eÐnai Ðsh me | a |2 + | b |2 . Epiplèon. Dhlad  to H èqei ìlec tic idiìthtec enìc s¸matoc ektìc thn idiìthta thc antimetajetikìthtac wc proc ton pollaplasiasmì. A .3. JewroÔme to sÔnolo twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c 1 −v L(v) = q 1 u2 . v ∈ R. EpÐshc an h1 = kai ¯ ¯ −b1 a1 ¯ a1 a2 − b1 b2 a1 b2 + b1 a2 ¯ a2 b2 h2 = . B Γ = A. Epiplèon isqÔei L(u) L(v) = L(w) ìpou w = . ParathroÔme ìti: A2 = B 2 = Γ2 = −I. o mìnoc mh antistrèyimoc pÐnakac aut c a1 b1 thc morf c eÐnai o mhdenikìc pÐnakac. h legìmenh omˆda twn quaternions. Γ B = −A. tìte to H eÐnai mia Abelian  omˆda. ±B. B = 0 1 −1 0 . Γ }. A = i 0 0 −i . Γ = 0 i i 0 eÐnai mia bˆsh tou H wc proc to s¸ma twn pragmatik¸n arijm¸n. ìpou I = 1 0 0 1 . an h = 0. ParathroÔme ìti. An jewr soume wc prˆxh thn prìsjesh pinˆkwn. 6. tìte 1 0 i 0 0 1 0 i h = a1 + a2 + b1 + b2 kai 0 1 0 −i −1 0 i 0 ˆra to sÔnolo { I . 'Estw H to sÔnolo twn pinˆkwn thc morf c h = 283 a b . ±Γ } wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda. ParathroÔme ìti L(0) = q 1 2 1− u2 c 1 0 0 1 kai L(v)−1 = u+v v 1+ u2 c 1 v c2 v 1 . Sunep¸c to b a sÔnolo H { 0 } me prˆxh twn pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda pou den eÐnai Abelian . 7. tìte h1 h2 = ∈ ¯ a2 ¯ −b2 ¯ −a1 b2 + b1 a2 a1 a2 − b1 b2 ¯ a −b ¯ 1 H . | v | < c. ±A. Epiplèon. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn parˆgrafo ). ìpou c eÐnai mÐ− cv2 1 1− 2 c a jetik  stajerˆ.

'Ara èqoume 2 ν ìti ta ν stoiqeÐa tou S eÐnai ta z1 . . mν ) ta stoiqeÐa tou S èqoun th morf  z1 = e m i . an S eÐnai èna tètoio sÔnolo kai z èna stoiqeÐo tou. 8. JewroÔme to sÔnolo Eν twn ν−ost¸n riz¸n thc monˆdac. . Epeid  to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou S eÐnai kai autì stoiqeÐo tou S . . . Dhlad  to S apoteleÐtai apì ν diakekrimènec rÐzec thc monˆdac. 'Ena tètoio stoiqeÐo thc Eν lègetai prwtarqik  ν−osth rÐza thc monˆdac. (Blèpe sqetikˆ to biblÐo Classical Mechanics tou H. diaireÐ ta upìloipa ni . . . Lambˆnontac to m = e. e mν i ta stoiqeÐa tou S . 'Ena kinhtì M èqei taqÔthta v wc proc to kinoÔmeno sÔsthma anaforˆc ( O X ). Gewmetrikˆ mporoÔme na parast soume tic ν− ostèc rÐzec tou x thc monˆdac me ta shmeÐa zi . Autˆ ta uposÔnola Eν . . . Sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac h taqÔthta tou kinhtoÔ wc proc to au+v kÐnhto sÔsthma ( O X ) eÐnai h w = 1+ u v . . Omˆdec Sunep¸c to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì twn pinˆkwn eÐnai mia ˆpeirh Abelian  omˆda. . . . eÔkola blèpoume ìti to mikrìtero apì ta ni . e m2 . dhlad  eÐnai oi rÐzec ν − 1. ( m1 . dhlad  h omˆda twn metasqhmatism¸n pou diathroÔn touc nìmouc thc ìtan metabaÐnoume apì èna sÔsthma suntetagmènwn se èna ˆllo. . . EÐnai gnwstì ìti autèc eÐnai thc 2πk morf c e ν i . . ν − 1. Sunep¸c upˆrqoun φ(ν) prwtarqikèc rÐzec thc monˆdac (ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler). ìpou k3 ≡ (k1 + k2 ) (mod ν).k. O tÔpoc u+v w = 1+ u v eÐnai “o nìmoc prìsjeshc twn taqÔt twn” tou Einstein kai h fusik  shmasÐa tou eÐnai h ex c: JewroÔme ton ˆxona twn x me arq  O san stajerì sÔsthma anaforˆc ki ènan ˆllo ˆxona x me arq  O na olisjaÐnei epÐ tou pr¸tou me stajerˆ taqÔthta u. ν pˆnw se èna kÔklo aktÐnac 1 ètsi ¸ste dÔo diadoqikˆ shmeÐa na brÐskontai se apìstash katˆ gwnÐa 2πn1 2πn2 2πnν 2πk1 i 2πk2 i 2πkν 2πk1 2πk2 2πk3 c2 . H omˆda aut  lègetai omˆda tou Lorenz kai paizei shmantikì rìlo sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac. tìte eÔkola blèpoume ìti upˆrqei k ∈ Z me z k = 1. . . . Goldstein [10]). . . èstw to n1 . i = 1. gia kˆpoio s = 0. ParathroÔme ìti an o k eÐnai pr¸toc 2πk proc ton ν . z2 = e m i . z1 . H omˆda tou Lorenz eÐnai h c2 “omˆda summetri¸n” tou kìsmou thc Eidik c JewrÐac thc Sqetikìthtac. afoÔ e ν i · e ν i = e ν i . . kaj¸c epÐ2πk shc e0 = 1 ∈ Eν kai e− ν i ∈ Eν . . ν −1 (giatÐ ?). tìte kˆje stoiqeÐo thc Eν eÐnai thc morf c (e ν i )s . . . .284 4. dhlad  tic migadikèc rÐzec tou poluwnÔmou xν − 1. . 'Estw e m1 . . EÐnai eÔkolo na doÔme ìti to sÔnolo Eν eÐnai mia omˆda tˆxhc ν wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. z1 = 1. Prˆgmati. zν = e m i . . ν ∈ N exantloÔn ìla ta peperasmèna uposÔnola thc pollaplasiastik c omˆdac C× pou eÐnai pollaplasiastikˆ kleistˆ. k = 0.p.

. . . . . g2 . b. 'Estw G1 . Gn . gn ) ∗ ( r1 . JewroÔme to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gn . . . 4. mia omˆda kai onomˆzetai eujÔ ginìmeno twn G1 . . ∗n . . . . gn ∗n rn ) eÐnai. G2 . . . c a = c b ⇐⇒ a = b. 10. . Mia pr¸th idiìthta eÐnai aut  thc diagraf c. Sta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ikanopoioÔntai idiìthtec anˆlogec me basikèc idiìthtec twn akeraÐwn arijm¸n. Ja doÔme ìti autèc isqÔoun genikˆ se kˆje omˆda. . . Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 285 θ = 2πk (blèpe to epìmeno sq ma). g2 ∗2 r2 . . to opoÐo me prˆxh ( g1 . i ≥ 0 } me prˆxh thn prìsjesh rht¸n arijm¸n β eÐnai Abelianèc omˆdec.3. . . . ∞ ν =1 Eν . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.6 Je¸rhma. . . . c ∈ G. a c = b c ⇐⇒ a = b kai 2. . . An a. G2 . profan¸c. h ènwsh eÐnai omˆdec. z1 3 2 zi+1 zν zθ θ i EpÐshc. Gn omˆdec me antÐstoiqec prˆxeic ∗1 . Ta sÔnola Qp = { α ∈ Q | p β } kai β Qp = { α ∈ Q | β = pi . rn ) = ( g1 ∗1 r1 . 'Estw G mÐa omˆda. r2 . tìte 1.3. ∗2 . ìpwc prokÔptei apì thn gewmetrik  ν parˆstash twn migadik¸n arijm¸n.4. kaj¸c kai to sÔnolo { z ∈ C | | z | = 1 } 9.

. g2 . n. h ∈ G. isqÔoun oi (1) kai (2). to G me thn en lìgw prˆxh eÐnai omˆda. b. ja èprepe na perioristoÔme stouc pÐnakec me orizousa ±1. lìgw thc (2). Gia parˆdeigma. kat anˆgkh akèraioi arijmoÐ. g gn eÐnai ìla ta stoiqeÐa tou G. prokÔptei a = b. isqÔoun oi (1) kai (2). lìgw thc prosetairistik c idiìthtac. Dhlad  an se èna sÔnolo G. . 'Estw G èna peperasmèno sÔnolo.3. Pollaplasiˆzontac thn a c = b c apì ta dexiˆ me c−1 (antÐstoiqa thn c a = c b apì ta aristerˆ). .6. . sÔmfwna me to Je¸rhma 4. Sunep¸c èqei nìhma na sumbolÐsoume to a((bc)d) me abcd. Upojètoume ìti isqÔoun oi (1) kai (2). Dunˆmeic 'Estw t¸ra G mia omˆda.2 . Gia peperasmèna sÔnola tètoia paradeÐgmata den eÐnai dunatìn na upˆrqoun. tìte h prosetairistikìthta isqÔei.3. Omˆdec Apìdeixh. c ∈ G èqoume sumbolÐsei to ginìmeno a(bc) me abc pou lìgw thc prosetairistikìthtac isoÔtai me (ab)c. d ∈ G èqoume a((bc)d) = a(b(cd)) = (ab)(cd) = a(bc)d = ((ab)c)d. Allˆ to sÔnolo autì den eÐnai omˆda. Apìdeixh. gia n stoiqeÐa a1 . . Gia na  tan omˆda. 'Estw G = { g1 . . allˆ to N den eÐnai omˆda. an ∈ G orÐzoume to ginìmeno a1 a2 · · · an me ton ex c epagwgikì trìpo: gia n = 0 autì . tìte ta stoiqeÐa g g1 . ìpwc èqoume dei sto Parˆdeigma 4.7 Prìtash. ìpwc epÐshc kai oi idiìthtec (1) kai (2). Ta dÔo prohgoÔmena paradeÐgmata gia ta opoÐa den isqÔei to antÐstrofo tou Jewr matoc anafèrontai se ˆpeira sÔnola. . 'Omoia h exÐswsh x g = h èqei monadik  lÔsh sto G.286 4. afoÔ o antÐstrofoc enìc tètoiou pÐnaka eÐnai ènac pÐnakac pou ta stoiqeÐa tou den eÐnai. . To antÐstrofo eÐnai profanèc.5 (1). a2 .3. . an g gi = g gj tìte. sto sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn prìsjesh pou eÐnai prosetairistik . g g2 . T¸ra gia tèssera stoiqeÐa a.3. Gia trÐa stoiqeÐa a. 2. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. . To antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei genikˆ. Autì shmaÐnei ìti h exÐswsh g x = h èqei monadik  lÔsh gia kˆje g. tìte to G me thn prˆxh aut  den eÐnai anagkastikˆ omˆda. EpÐshc an jewr soume to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me orÐzousa diˆforh tou mhdenìc kai stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. gi = gj . Prˆgmati. An g eÐnai èna tuqaÐo stoiqeÐo tou G. Genikìtera. afoÔ isqÔei h ex c 4. . . c. Tìte to G mazÐ me mÐa prosetairistik  prˆxh epÐ twn stoiqeÐwn tou eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec (1) kai (2) tou Jewr matoc 4. Sunep¸c kˆje h ∈ G mporeÐ na grafeÐ sth morf  h = g gi gia kˆpoio i = 1. gn }. . 'Ara. . Dhlad  ìpou kai na bˆloume tic parenjèseic sto ginìmeno tessˆrwn stoiqeÐwn paÐrnoume to Ðdio stoiqeÐo. b. . .

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

287

eÐnai to oudètero stoiqeÐo e kai jewr¸ntac ìti èqoume orÐsei gia kˆje m < n to ginìmeno a1 a2 · · · am , orÐzoume to a1 a2 · · · an = (a1 a2 · · · an−1 )an . MporeÐ na deiqjeÐ ìti to ginìmeno autì eÐnai Ðdio me me to ginìmeno b1 b2 · · · bk , ìpou b1 = a1 · · · as1 −1 , b2 = as1 · · · as2 −1 , . . . , bk = ask · · · an , ìpou 1 ≤ s1 ≤ s2 ≤ · · · ≤ sk ≤ n (blèpe Parˆrthma 6.2). An h G eÐnai Abelian  omˆda tìte profan¸c isqÔei a1 a2 · · · an = aσ(1) aσ(2) · · · aσ(n) gia kˆje metˆjesh σ twn 1, 2, . . . , n. 'Eqontac orÐsei epagwgikˆ to ginìmeno a1 a2 · · · an , sthn perÐptwsh pou ìla ta ai eÐnai Ðsa proc èna stoiqeÐo a ∈ G, tìte to ginìmeno autì sumbolÐzetai me an kai lègetai n-ost  dÔnamh tou a (an h prˆxh eÐnai h prìsjesh, tìte autì to stoiqeÐo sumbolÐzetai me n a kai lègetai n-ostì pollaplˆsio tou a). 'Etsi èqoume

a0 = e, a1 = a, am+n = am an , am n = (am )n
gia kˆje m, n ∈ N. (Qrhsimopoi¸ntac ton prosjetikì sumbolismì, oi prohgoÔmenec sqèseic grˆfontai wc ex c, 0 a = 0, 1 a = a, (m + n) a = m a + n a, (m n) a = n (m a).) An n eÐnai ènac arnhtikìc akèraioc, orÐzoume an na eÐnai to antÐstrofo stoiqeÐo tou a−n . Oi parapˆnw idiìthtec twn dunˆmewn isqÔoun kai gia arnhtikoÔc ekjètec: ta ex c:

4.3.8 Prìtash. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac kai m, n ∈ Z. Tìte isqÔoun
1. am an = am+n = an am . 2. (am )n = am n . 3. a−n = (a−1 )n = (an )−1 , (sunep¸c o antÐstrofoc tou an eÐnai o a−n ). Apìdeixh. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.

Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou gia èna stoiqeÐo a miac omˆdac G h n−ost  dÔnamh tou a eÐnai to tautotikì stoiqeÐo e (dhlad  an = e) gia kˆpoion n ∈ Z { 0 }. An n < 0, tìte kai a−n = e, afoÔ e = a0 = an−n = an a−n = e a−n = a−n . Sunep¸c, mporoÔme na upojèsoume ìti o n eÐnai fusikìc arijmìc. Me bˆsh to AxÐwma tou ElaqÐstou, mporoÔme epÐshc na jewr soume ìti o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc ètsi ¸ste an = e. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma èqoume ak n = an k = (an )k = e gia kˆje k ∈ Z, dhlad  h dÔnamh tou a se kˆje akèraio pollaplˆsio tou n isoÔtai me e. Autèc oi dunˆmeic tou a eÐnai oi mìnec pou isoÔntai me e. Prˆgmati, an am = e, tìte diair¸ntac ton m me ton n eqoume m = n k + u, 0 ≤ u < n, opìte

288

4. Omˆdec

e = am = ank+u = ank au = au , sunep¸c u = 0 afoÔ o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me thn idiìthta an = e. O Ðdioc isqurismìc deÐqnei ìti oi dunˆmeic a0 = e, a1 = a, a2 , . . . , an−1 eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc kai an am = e, gia kˆpoion m ∈ Z, tìte m ≡ i mod n, ìpou i ∈ { 0, 1, . . . , n − 1 }. Me ˆlla lìgia oi dunˆmeic tou a parousiˆzoun mia periodikìthta me perÐodo n. ParathroÔme de ìti to stoiqeÐo a−1 tou a eÐnai to an−1 tou opoÐou oi dunˆmeic èqoun thn Ðdia periodikìthta me aut  tou a. 'Eqoume  dh dei ìti an h omˆda G eÐnai h summetrik  omˆda Sn   h prosjetik  omˆda Zn   h pollaplasiastik  omˆda U (Zn ) tou daktulÐou Zn , tìte ìla ta stoiqeÐa touc parousiˆzoun periodikìthta, dhlad  ìti ikanopoioÔn thn idiìthta am = e, gia kˆpoio m jetikì akèraio (pou exartˆtai apì to a). Autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda G, afoÔ oi dunˆmeic ak , k = 1, 2, . . . , enìc stoiqeÐou a thc G den mporeÐ na eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc, diìti tìte h G ja perieÐqe ˆpeira stoiqeÐa. Sunep¸c gia kˆpoio s kai kˆpoio r ja prèpei as = ar , dhlad  as−r = e me s − r = 0. An h omˆda G  tan h prosjetik  omˆda Z twn akeraÐwn pou eÐnai ˆpeirh, tìte gia kanèna stoiqeÐo z = 0 den upˆrqei jetikìc akèraioc n tètoioc ¸ste n z = 0. Apì thn ˆllh pleurˆ, h omˆda ∞ 1 Eν ν= tou ParadeÐgmatoc 4.3.5 (8) eÐnai ˆpeirh, allˆ gia kˆje stoiqeÐo thc a upˆrqei n > 0 tètoio ¸ste an = 1. EpÐshc sthn ˆpeirh omˆda GL2 ( Q ) gia ton pÐnaka n 1 1 1 1 1 n 1 0 èqoume = , en¸ gia ton pÐnaka 0 1 0 1 0 1 0 −1
èqoume

1 0 0 −1

2

=

1 0 0 1

.

4.3.9 Orismìc. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac G. An upˆrqei jetikìc akèraioc m gia ton opoÐo am = e, tìte o mikrìteroc fusikìc n gia ton opoÐo isqÔei an = e onomˆzetai tˆxh tou a. An den upˆrqei jetikìc akèraioc m ètsi ¸ste am = e, tìte lème ìti to stoiqeÐo èqei ˆpeirh tˆxh. 4.3.10 Parathr seic.
1. To mìno stoiqeÐo miac omˆdac pou èqei tˆxh 1 eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc. 'Opwc eÐdame h tˆxh tou antistrìfou enìc stoiqeÐou miac omˆdac eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou stoiqeÐou. 2. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte h tˆxh tou aba−1 eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou b. Autì prokÔptei apì thn isìthta (aba−1 )m = (aba−1 ) · (aba−1 ) · · · (aba−1 ) = abm a−1 gia kˆje m > 0.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

289

3. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte ta stoiqeÐa ab kai ba èqoun thn Ðdia tˆxh. Prˆgmati, afoÔ ab = a(ba)a−1 , autì prokÔptei apì thn prohgoÔmenh parat rhsh. 4. MporoÔme na èqoume dÔo stoiqeÐa peperasmènhc tˆxhc mèsa se mÐa ˆpeirh omˆda kai to ginìmenì touc na èqei ˆpeirh tˆxh. 'Etsi, ta stoiqeÐa 1 0 1 1 kai thc GL2 (Z) èqoun kai ta dÔo tˆxh 2, allˆ 0 −1 0 −1 0 −1 to ginìmenì touc èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc to stoiqeÐo èqei 1 0 0 1 tˆxh 4 kai to stoiqeÐo èqei tˆxh 3, allˆ to ginìmenì touc −1 −1 èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc mporeÐ na isqÔei kai to antÐstrofo, dhlad  na èqoume dÔo stoiqeÐa ˆpeirhc tˆxhc, allˆ to ginìmenì touc na èqei pepera1 1 −1 −1 smènh tˆxh. ParadeÐgmatoc qˆrh, oi pÐnakec kai 0 1 0 −1 èqoun aut  thn idiìthta (giatÐ?). 5. To pl joc twn stoiqeÐwn a miac peperasmènhc omˆdac G pou èqoun tˆxh k = 1, 2 eÐnai ˆrtioc arijmìc. Prˆgmati, an to a èqei tˆxh k , tìte a = a−1 an kai mìno an k = 1, 2. Sunep¸c an k = 1, 2, tìte ta a kai a−1 èqoun tˆxh k kai a = a−1 . Perissìterec idiìthtec gia tic tˆxeic twn stoiqeÐwn miac omˆdac ja anaferjoÔn sthn parˆgrafo 4.6. Ed¸ ja deÐxoume mìno thn ex c.

4.3.11 Prìtash.

'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac, tou opoÐou h tˆxh eÐnai n. Tìte isqÔoun ta ex c. 1. g k = 1 an kai mìno an n | k . 2. H tˆxh miac dÔnamhc g m tou G eÐnai Ðsh me
n d,

ìpou d = µ.κ.δ. ( n, m ).

Apìdeixh. 1. Profan¸c an k = λ n, tìte g k = g λ n = ( g n )λ = 1. AntÐstrofa, èstw g k = 1. Apì th diaÐresh tou k me to n èqoume k = n t+u me 0 ≤ u < n, opìte 1 = g k = g n t g u = g u kai epomènwc u = 0, apì ton orismì tou n. 2. H tˆxh tou g m , èstw s, eÐnai peperasmènh (giatÐ ?), dhlad  ( g m )s = 1 me s na eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me aut  thn idiìthta. Allˆ g ms = 1 isqÔei an kai mìno an n | ms. Ara to prìblhma anˆgetai sthn eÔresh tou

290

4. Omˆdec

mikrotèrou jetikoÔ akeraÐou s gia ton opoÐo isqÔei n | ms. Me ˆlla lìgia anazhtoÔme ton mikrìtero jetikì akèraio s gia ton opoÐo o rhtìc arijmìc ms na n eÐnai akèraioc. Allˆ, an d = µ.κ.δ. ( n, m ), tìte ms = dn . Epeid  oi akèraioi n d m kai n eÐnai pr¸toi metaxÔ touc, gia na eÐnai to klˆsma autì akèraioc prèpei d d o n na diaireÐ ton s. O mikrìteroc jetikìc s pou diaireÐtai me ton n eÐnai o d d Ðdioc o n . d
m

s

4.3.12 Pìrisma. 'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac tou opoÐou h tˆxh eÐnai n.
Tìte mÐa dÔnamh g m tou g èqei tˆxh n an kai mìno an µ.κ.δ. ( n, m ) = 1. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ìti sthn Zm upˆrqoun ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa me tˆxh m, ìpou, wc gnwstìn, ϕ(m) eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

Ask seic 4.3
1. 'Estw G to sÔnolo twn diatetagmènwn triˆdwn thc morf c ( k1 , k2 , 1 )   ( k1 , k2 , −1 ), ìpou k1 , k2 ∈ Z. Sto G orÐzoume mia prˆxh jètontac ( k1 , k2 , ε ) ∗ ( m1 , m2 , ε ) = ( k1 + m1 , k2 + m2 , εε ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ∗ eÐnai omˆda. 2. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn pragmatik¸n arijm¸n, ektìc tou 0 kai tou 1, kai G to sÔnolo twn ex c apeikonÐsewn tou X : ϑ1 (x) = x, ϑ2 (x) = x x−1 1 1 x , ϑ3 (x) = 1 − x, ϑ4 (x) = x−1 , ϑ5 (x) = x , ϑ6 (x) = 1−x . DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda, wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn. 3. Sto sÔnolo twn akeraÐwn orÐzoume mia prˆxh wc ex c n ∗ m = n + m, an o n eÐnai ˆrtioc kai n ∗ m = n − m, an o n eÐnai perittìc. DeÐxte ìti to sÔnolo twn akeraÐwn me thn prˆxh aut  eÐnai omˆda. 4. 'Estw G = { (a, b) ∈ R2 , ìpou a = 0 }. Sto G orÐzoume mÐa prˆxh wc ex c: (a1 , b1 ) ◦ (a2 , b2 ) = (a1 a2 , a1 b2 + b1 ). DeÐxte ìti sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 5. OrÐzoume mia prˆxh sto G = Z3 , wc ex c: (x1 , x2 , x3 ) ◦ (y1 , y2 , y3 ) = (x1 + y1 , x2 + y2 , x3 + y3 + x2 y1 ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 6. DÐnetai to sÔnolo G =

¯ a 1 ¯ | ¯ ¯ a, ¯ ∈ Zm , (b, m) = 1 . 0, 1, ¯ b ¯ ¯ 0 b DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. EpÐshc deÐxte ìti | G | = m · ϕ(m), ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

291

7. 'Estw G to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc, oi opoÐoi eÐnai tautìqrona summetrikoÐ kai orjog¸nioi. ApodeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai mia ˆpeirh omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 8. 'Estw X èna sÔnolo me mia prˆxh ∗ wc proc thn opoÐa isqÔei h sqèsh x ∗ ( y ∗ z ) = (x ∗ z ) ∗ y , gai ìla ta stoiqeÐa x, y, z ∈ X . DeÐxte ìti h prˆxh aut  eÐnai metajetik  kai prosetairistik . EÐnai to sÔnolo X anagkastikˆ omˆda wc proc aut  thn prˆxh ? 9. 'Estw X èna sÔnolo me mÐa prˆxh ∗, h opoÐa eÐnai prosetairistik  kai epiplèon gia kˆje a ∈ X upˆrqei monadikì a ∈ X ètsi ¸ste a ∗ a ∗ a = a. ¯ ¯ DeÐxte ìti to sÔnolo X eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. 10. 'Estw G Abelian  omˆda kai x, y ∈ G tètoia ¸ste xn = y n , ìpou n jetikìc akèraioc. DeÐxte ìti y = x · w, ìpou w ∈ G èqei tˆxh pou diaireÐ to n. 11. Upojètoume ìti gia ta stoiqeÐa x, u, v miac omˆdac G isqÔoun oi sqèseic: x = u · v = v · u kai up = 1, v q = 1, ìpou p, q eÐnai jetikoÐ akèraioi sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun sqetikˆ pr¸toi akèraioi arijmoÐ n, m ètsi ¸ste u = xn kai v = xm . 12. 'Estw ìti to stoiqeÐo x miac omˆdac G èqei tˆxh n m, ìpou oi n kai m eÐnai sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun u kai v stoiqeÐa thc G me x = u v = v u kai un = v m = 1. MporeÐte na genikeÔsete, an h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai n = pλ1 pλ2 · · · pλk , ìpou p1 , . . . , pk eÐnai 1 2 k diakekrimènoi pr¸toi ? 13. Upojètoume ìti ta tèssera stoiqeÐa a1 , a2 , b1 , b2 miac omˆdac G ikanopoioÔn tic sqèseic a1 b1 = b1 a1 = a2 b2 = b2 a2 kai an = an = bm = 1 2 1 bm = 1, ìpou n, m eÐnai sqetikˆ pr¸toi akèraioi. DeÐxte ìti a1 = a2 2 kai b1 = b2 . 14. DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn akeraÐwn modulo m gia m = 2k , k ≥ 2 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. Genikìtera, apodeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda tˆxhc 2m , m ≥ 1 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. 15. 'Estw G mia omˆda kai g èna stoiqeÐo thc me tˆxh m ≥ 3. DeÐxte ìti upˆrqoun toulˆqiston ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa thc G me tˆxh m, ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

292

4. Omˆdec

16. α ) 'Estw p pr¸toc arijmìc. DeÐxte ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc pollaplasiastik c omˆdac U (Zp2 ) diaireÐ to p(p − 1). Upìdeixh: Efarmìste to Je¸rhma tou Euler. Gia p = 5 breÐte èna stoiqeÐo tˆxhc 4 thc U (Zp2 ).

β ) DeÐxte ìti gia kˆje akèraio arijmì n kai kˆje p pr¸to isqÔei np(p−1)+2 − n2 ≡ 0 mod p2 . DeÐxte ìti 24k+1 − 22k ≡ 1 mod 9, gia kˆje akèraio k .
17. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai pìsa tˆxhc 3 èqei h omˆda S4 ? 18. 'Estw G peperasmènh omˆda tˆxhc n kai a1 , a2 , . . . , an stoiqeÐa thc G (ìqi kat anˆgkh diakekrimèna). DeÐxte ìti upˆrqoun 1 ≤ i ≤ j ≤ n ètsi ¸ste ai ai+1 · · · aj = 1. Upìdeixh: 'Estw b1 = a1 , b2 = a1 a2 , . . . , bn = a1 · · · an . EÐnai ta bi , i = 1, 2, . . . , n diakekrimèna ? 19. DÐnetai mia peperasmènh omˆda G kai m, r, s, t, u, v, k ∈ Z. An a, b ∈ G deÐxte ta ex c.

α) An ba = am bm , tìte oi tˆxeic twn stoiqeÐwn am bm−2 , am−2 bm , ab−1 eÐnai Ðsec. β) An b−1 ab = ak , tìte b−r as br = as·k . γ) An b−1 ab = ak , tìte au bv = bv au·k kai (bv au )t = btv aw , ìpou tv −1 w = k v −1 . k
20. DeÐxte ìti kˆje mÐa apì tic parakˆtw sunj kec sunepˆgetai ìti h omˆda G eÐnai Abelian .
v r

α) (ab)2 = a2 b2 , gia ìla ta a, b ∈ G. β) (ab)k = ak bk , gia k = j, j + 1, j + 2, j ∈ Z kai gia kˆje a, b ∈ G. γ) a2 = 1, gia kˆje a ∈ G.
21. 'Estw G mia peperasmènh omˆda me thn idiìthta: to 3 den diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac kai (ab)3 = a3 b3 , gia ìla ta a, b ∈ G. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 22. 'Estw A èna uposÔnolo miac peperasmènhc omˆdac G, to opoÐo perièqei perissìtera apì ta misˆ stoiqeÐa thc omadac. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqoun a, b ∈ A me g = a b.

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

293

4.4 Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange
Autì pou paÐzei ton prwteÔonta rìlo sth jewrÐa twn omˆdwn eÐnai h algebrik  dom  touc. Sunep¸c ta uposÔnola miac omˆdac pou parousiˆzoun endiafèron eÐnai autˆ pou qarakthrÐzontai apì algebrikèc idiìthtec oi opoÐec aporrèoun apì th dom  thc omˆdac. Sthn parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me ta uposÔnola miac omˆdac G pou èqoun th dom  omˆdac h opoÐa orÐzetai apì thn prˆxh thc G. 'Ena uposÔnolo H miac omˆdac G ja lègetai upoomˆda thc G an to H eÐnai omˆda wc proc thn prˆxh pou orÐzetai sth G. S aut  thn perÐptwsh grˆfoume H ≤ G. 'Eqoume sunant sei arketˆ paradeÐgmata omˆdwn pou eÐnai upoomˆdec miac ˆllhc omˆdac. 'Etsi, ìlec oi grammikèc omˆdec bajmoÔ n pˆnw apì èna s¸ma K eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GLn (K). EpÐshc kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n eÐnai upoomˆda thc summetrik c omˆdac Sn . Oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn Z, twn rht¸n Q kai twn pragmatik¸n R eÐnai upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac C twn migadik¸n arijm¸n. En¸ oi pollaplasiastikèc omˆdec Q∗ , R∗ kai C∗ an kai eÐnai uposÔnola thc prosjetik c omˆdac C den eÐnai upoomˆdec thc C. 'Opwc epÐshc h omˆda { 1, −1 } me prˆxh ton pollaplasiasmì den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac Z. Genikˆ to uposÔnolo U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou me monˆda, to opoÐo èqei th dom  omˆdac, den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac tou R. Dhlad  mporeÐ èna uposÔnolo miac omˆdac G na eÐnai omˆda allˆ ìqi upoomˆda thc G.

4.4.1 Orismìc.

4.4.2 Parathr seic.
1. To oudètero stoiqeÐo 1 miac omˆdac G eÐnai to oudètero stoiqeÐo kˆje upoomˆdac. To kenì uposÔnolo ∅ den eÐnai upoomˆda kai to mìno monosÔnolo pou eÐnai upoomˆda thc G eÐnai to monosÔnolo { 1 }. Sunep¸c h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G eÐnai autì to monosÔnolo, dhlad  to { 1 }. Aut  thn upoomˆda thn lème “tetrimmènh upoomˆda” thc G. 2. Kˆje omˆda G èqei toulˆqiston dÔo upoomˆdec, thn tetrimmènh kai thn Ðdia th G. Kˆje ˆllh upoomˆda H thc G lègetai gn sia upoomˆda kai grˆfoume s aut  thn perÐptwsh 1 < H < G. Upˆrqoun omˆdec pou den èqoun gn siec upoomˆdec. Autèc oi omˆdec ja kajoristoÔn pl rwc sthn parˆgrafo 4.6.

294

4. Omˆdec

3. H sqèsh ≤ metaxÔ twn upoomˆdwn miac omˆdac eÐnai metabatik . Dhlad  an H1 ≤ H2 kai H2 ≤ H3 tìte H1 ≤ H3 . 4. Gia na deÐxoume ìti èna uposÔnolo H miac omˆdac G eÐnai upoomˆda de qreiˆzetai na exetˆzoume an isqÔei h prosetairistik  idiìthta gia thn H , afoÔ aut  isqÔei gia ìlh thn G. SÔmfwna me ton orismì thc upoomˆdac, ìtan jèloume na exetˆsoume an èna uposÔnolo miac omˆdac eÐnai upoomˆda ja prèpei na elègqoume an isqÔoun oi idiìthtec thc omˆdac wc proc ton periorismì thc prˆxhc sto uposÔnolo. Upˆrqei ìmwc suntomìteroc trìpoc na exetˆsoume tautìqrona thn kleistìthta thc prˆxhc, thn Ôparxh oudèterou kai thn Ôparxh antÐstrofou stoiqeÐou gia kˆje stoiqeÐo tou uposunìlou. eÐnai isodÔnama

4.4.3 L mma. 'Estw H èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. Tìte ta ex c
1. To uposÔnolo H eÐnai upoomˆda. 2. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G pou an koun sto H to stoiqeÐo h1 h−1 an kei sthn H . 2 3. (a) An dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G an koun sto H tìte h1 h2 ∈ H . (Sun jwc autì ekfrˆzetai lègontac ìti to H eÐnai kleistì wc proc thn prˆxh thc G.) (b) An to stoiqeÐo h thc G an kei sto H tìte kai to antÐstrofo autoÔ h−1 eÐnai stoiqeÐo tou H . Apìdeixh. Profan¸c apì to 1 prokÔptoun ta 2 kai 3. Upojètoume ìti isqÔei to 2. AfoÔ to H eÐnai mh kenì, upˆrqei èna stoiqeÐo h thc G pou an kei sto H . Sunep¸c, sÔmfwna me thn upìjesh, to oudètero stoiqeÐo 1 = hh−1 an kei sthn H . 'Ara gia kˆje stoiqeÐo h ∈ H , to stoiqeÐo h−1 = 1 h−1 ∈ H . Apì autì prokÔptei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 , h2 ∈ H to h1 h2 = h1 (h−1 )−1 2 an kei sthn H . Dhlad  to H eÐnai upoomˆda. Upojètoume ìti isqÔei to 3. Tìte, epilègontac èna h ∈ H , èqoume h−1 ∈ H kai ˆra 1 = hh−1 ∈ H . 'Etsi, to H eÐnai upoomˆda.

An I eÐnai èna sÔnolo deikt¸n kai Hi , i ∈ I , eÐnai upoomˆdec miac omˆdac G tìte h tom 

H=
i∈I

Hi = { h ∈ G | h ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I }

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

295

eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, kaj¸c to 1 ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I , h tom  H eÐnai diˆforh tou kenoÔ. An h1 , h2 ∈ H tìte to stoiqeÐo h1 h−1 ∈ Hi , gia kˆje 2 i ∈ I , afoÔ ta h1 kai h2 eÐnai stoiqeÐa ìlwn twn upoomˆdwn Hi , i ∈ I . Sunep¸c kai to h1 h−1 ∈ H , pou shmaÐnei, lìgw tou 4.4.3, ìti to H eÐnai upoomˆda. 'Etsi, 2 an n1 , n2 , . . . , nk eÐnai jetikoÐ akeraÐoi, tìte h tom  H twn upoomˆdwn ni Z, i = 1, . . . , k , thc prosjetik c omˆdac Z twn akèraiwn eÐnai h upoomˆda εZ, ìpou ε eÐnai to elˆqisto koinì pollaplˆsio twn n1 , n2 , . . . , nk (giatÐ?). 3(b) den qreiˆzetai (blèpe 4.3.7).

4.4.4 Parat rhsh. An to H eÐnai peperasmèno uposÔnolo, tìte h sunj kh

To kèntro miac omˆdac
'Otan mia omˆda G den eÐnai Abelian  eÐnai shmantikì na gnwrÐzoume poia stoiqeÐa thc metatÐjentai me ìla ta stoiqeÐa thc G. OrÐzoume loipìn to sÔnolo

Z(G) = { z ∈ G | zg = gz gia kˆje g ∈ G }
Autì to sÔnolo lègetai kèntro thc G. Profan¸c 1 ∈ Z(G) kai ˆra Z(G) = ∅. EpÐshc an z1 , z2 ∈ Z(G) tìte (z1 z2 )g = z1 (z2 g) = z1 (gz2 ) = (z1 g)z2 = (gz1 )z2 = g(z1 z2 ), gia kˆje g ∈ G. Dhlad  z1 z2 ∈ Z(G). Epiplèon, gia tuqaÐo z ∈ Z(G), h sqèsh “zg = gz , gia kˆje g ∈ G” eÐnai isodÔnamh me th sqèsh “z −1 g −1 = g −1 z −1 , gia kˆje g ∈ G”. Sunep¸c isqÔei z −1 g = gz −1 , gia kˆje g ∈ G, afoÔ h apeikìnish G → G, g → g −1 eÐnai 1−1 kai epÐ (giatÐ?). 'Ara to kèntro thc G eÐnai mia upoomˆda. Gia parˆdeigma, to kèntro thc Sn eÐnai h tetrimmènh upoomˆda { i } an n ≥ 3 (blèpe 'Askhsh 4.2.17). Ac upologÐsoume to kèntro Z(D2n ) thc diedrik c omˆdac tˆxhc 2n. H D2n apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πi/n) kai tic anaklˆseic R(2πj/n) enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc, ìpwc perigrˆfontai sthn parˆgrafo 4.1 . Epeid 

R(2πj/n) = A(2πj/n)R(0), èqoume A R(2πj/n)A
2π n

2π n

R(2πj/n) = A

2π(j+1) n

R(0), en¸

= A

2π(j−1) n

R(0) pou shmaÐnei ìti to kèntro den perièqei

kamiˆ anˆklash. T¸ra apì th sqèsh R(0)A 2πi = A −2πi R(0) prokÔptei n n ìti to kèntro eÐnai h tetrimmènh upoomˆda an to n eÐnai perittìc, en¸ an to n eÐnai ˆrtioc tìte to kèntro èqei dÔo stoiqeÐa: to I kai h strof  A(π) pou èqei tˆxh 2 (giatÐ?). Epeid  h genik  grammik  omˆda GLn (K) eÐnai mia apì tic plèon shmantikèc omˆdec upologÐzoume to kèntro thc.

4.4.5 Je¸rhma. 'Estw K èna s¸ma. To kèntro thc GLn (K) apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec thc morf c λI , λ ∈ K , λ = 0, en¸ to kèntro thc SLn (K)

gia k = j . α ∈ K . o prohgoÔmenoc isqurismìc efarmìzetai kai gia ènan pÐnaka A tou kèntrou thc SLn (K). (123). upologÐzontac to ginìmeno sto aristerì mèloc thc (∗). Epeid  o A eÐnai stoiqeÐo tou kèntrou prèpei na isqÔei Tij (1)A = ATij (1). O antÐstrofoc pÐnakac Tij (α)−1 tou Tij (α) eÐnai o Tij (−α). Aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me thn Tij (1)ATij (−1) = A (∗) An A = (αij ). j ≤ n. Omˆdec apoteleÐtai apì touc Ðdiouc pÐnakec me λn = 1. k = 1. o n×n pÐnakac tou opoÐou ta diag¸nia stoiqeÐa eÐnai Ðsa me 1 ìpwc epÐshc kai to stoiqeÐo sth jèsh ij eÐnai Ðso me a en¸ ìla ta ˆlla eÐnai Ðsa me mhdèn. eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn (giatÐ?). allˆ epeid  det(λI) = λn prèpei λn = 1.4. n. Gia parˆdeigma an G = S3 kai H = { i. an koun sto kèntro thc GLn (K) kai fusikˆ an det(λI) = λn = 1 tìte o λI ∈ Z(SLn (K)). An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G tìte to sÔnolo CG (g) = { x ∈ G | gx = xg } eÐnai mia upoomˆda thc G kai profan¸c isqÔei h isìthta Z(G) = g∈G CG (g).6 Parathr seic. tìte Z(S3 ) ∩ H = 1 kai Z(H) = H . 4. eÔkola prokÔptei ìti αii = αjj kai αjk = 0. . gia kˆje α. 2. j. dhlad  kai s aut  th perÐptwsh prèpei o A na eÐnai thc morf c λI .296 4. 3. (132) }. 1. Me autèc tic upoomˆdec ja asqolhjoÔme sthn epìmenh Enìthta. apì ton isomorfismì autì prokÔptei ìti to kèntro thc GLn (K) èqei q − 1 stoiqeÐa. . èstw A ∈ Z(GLn (K)). . AntÐstrofa. Profan¸c ìloi oi pÐnakec λI . . H upoomˆda CG (g) onomˆzetai kentropoioÔsa tou g . ìpou I eÐnai o tautotikìc n × n pÐnakac. Apìdeixh. λI → λ. 'Estw Tij (α). 1 ≤ i. H apeikìnish Z(GLn (K)) → K ∗ . An K eÐnai èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. 2. Perissìtera gia to kèntro thc GLn (K) kai SLn (K) ja doÔme sta epìmena. i = j . Genikˆ ìmwc an H ≤ G den isqÔei Z(G) ∩ H = Z(H). Epeid  det Tij (α) = 1. . 'Ara A = λI gia kˆpoio λ ∈ K . Apì to prohgoÔmeno Je¸rhma prokÔptei ìti Z(GLn (K)) ∩ SLn (K) = Z(SLn (K)). λ = 0.

. 4. EpÐshc lème ìti to X parˆgei thn H ta de stoiqeÐa tou X onomˆzontai genn torec thc H .4. z ∈ H . 'Etsi. Sunep¸c yz ∈ H . (1 3 2) } ⊂ S4 blèpoume ìti (1 2)(1 3 2)(1 2) = (1 3 2)(1 3 2) = (1 3 2)−1 . 4. . x2 . gnwstì wc to prìblhma thc lèxhc. JewroÔme to uposÔnolo X −1 = { x−1 | x ∈ X }.4. dhlad  eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X . opìte yz = α1 · · · αn β1 · · · βm = γ1 · · · γn+m . .4. kat anˆgkh. to er¸thma pìte duo ginìmena thc morf c (∗) sumpÐptoun eÐnai èna apì ta pio dÔskola probl mata thc jewrÐac omˆdwn. .8 Orismìc. ìpou γk ∈ X ∪X −1 .4.7 onomˆzetai upoomˆda paragìmenh apì to X . ja perièqei kˆje ginìmeno stoiqeÐwn tou X ∪ X −1 . . xn . Allˆ afoÔ aut  h tom  perièqei to X . i T¸ra h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X kai sunep¸c aut  perièqetai sto H . EpÐshc an x1 · · · xn ∈ H me xi ∈ X ∪X −1 . EÐnai fanerì ìti h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda m aut  thn idiìthta. Profan¸c to X eÐnai èna uposÔnolo tou H .4.9 Parathr seic. afoÔ n 1 x−1 ∈ X ∪ X −1 . xn } tìte grˆfoume X = x1 . Epiplèon aut  h upoomˆda H eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun to X . ìpou αi . . Aut  thn upoomˆda sun jwc th sumbolÐzoume me X . . 4. n = 0.4. de ja asqolhjoÔme sto biblÐo autì.4. 'Estw y. . an X = { (1 2). dhlad  thn H . Tìte to sÔnolo H ìlwn twn dunat¸n peperasmènwn ginomènwn thc morf c x1 x2 · · · xn . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 297 Paragìmenec Upoomˆdec 'Estw X èna uposÔnolo miac omˆdac G. diakekrimèna. To epìmeno l mma qarakthrÐzei aut  thn upoomˆda kai perigrˆfei ènan apì touc pio shmantikoÔc trìpouc eÔreshc upoomˆdwn miac omˆdac. 2. . 1. (∗) ìpou ta xi eÐnai opoiad pote ( ìqi kat anˆgkh diakekrimèna) stoiqeÐa thc ènwshc X ∪ X −1 . to H eÐnai upoomˆda. tìte y = α1 α2 · · · αn kai z = β1 β2 · · · βm . H upoomˆda H pou perigrˆfetai sto L mma 4. . san omˆda.7 den eÐnai. An to X eÐnai èna peperasmèno uposÔnolo { x1 . 3. 'Etsi sÔmfwna me to L mma 4. 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. opìte perièqei kai ta stoiqeÐa thc morf c (∗). .4. 'Ola ta ginìmena x1 x2 · · · xn thc morf c (∗) sto L mma 4. Genikˆ an to X èqei perissìtera apì èna stoiqeÐa.3. tìte (x1 · · · xn )−1 = x−1 · · · x−1 ∈ H . βj ∈ X ∪ X −1 . eÐnai mia upoomˆda thc G.7 L mma. 1. Apìdeixh. . Me autì to prìblhma.

3. Genikˆ an K eÐnai gn sia upoomˆda thc H tìte to sÔnolo H − K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc H . i . 1. . pk eÐnai pr¸toi arijmoÐ me 0 < ai < pi . Sun jwc endiaferìmaste gia sÔnola gennhtìrwn twn opoÐwn to pl joc eÐnai ìso gÐnetai mikrìtero. . tìte kˆje stoiqeÐo thc prosjetik c omˆdac V grˆfetai sth morf  z1 v1 + z2 v2 + · · · + zn vn . i = j . Profan¸c to oudètero stoiqeÐo miac omˆdac G eÐnai genn torac thc tetrimmènhc upoomˆdac { 1 } pou eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G. v2 . 'Ara ìtan y ∈ K . EpÐshc to uposÔnolo { 2. .7. afoÔ kˆje akèraioc mporeÐ na grafeÐ sth morf  2z1 +3z2 me z1 . . 3. ai . Epiplèon ìlec oi dunˆmeic pβi diairoÔn i β to b kai pβi = pj j . . . sunhjÐzetai kataqrhstikˆ na lème ìti to kenì sÔnolo parˆgei th tetrimmènh upoomˆda. ìpou { v1 . . vn } eÐnai mia bˆsh kai z1 . Autì to sÔnolo { 2. z2 ∈ Z (giatÐ?). . 4. . Tètoia sÔnola lègontai anhgmèna sÔnola gennhtìrwn. Prˆgmati. Allˆ gia x ∈ K to stoiqeÐo xy ∈ K / / −1 (xy) = y ∈ H − K . βi ∈ Z kai p1 . dhlad  sÔnola gennhtìrwn kanèna ˆllo uposÔnolo twn opoÐwn den eÐnai sÔnolo gennhtìrwn.298 4.4.4. 2. Sunep¸c xy ∈ H − K kai x H − K = H. 3 } eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). zn akèraioi. Shmei¸noume ìti genikˆ den upˆrqoun sÔnola gennhtìrwn gia mia upoomˆda wc proc ta opoÐa kˆje stoiqeÐo thc upoomˆdac na grˆfetai monadikˆ upì thn morf  (∗) tou 4.10 ParadeÐgmata. . H prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn parˆgetai apì to monosÔnolo { 1 } ìpwc epÐshc kai apì to monosÔnolo { −1 }. An V eÐnai ènac peperasmènhc diˆstashc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Zp . 3 } parˆgei thn Z. Ektìc apì autˆ den upˆrqei ˆllo monosÔnolo pou na parˆgei thn Z (giatÐ?). An H eÐnai upoomˆda tìte to sÔnolo H ìpwc epÐshc kai to sÔnolo H − { 1 } eÐnai sÔnola gennhtìrwn thc. Omˆdec 2. 1 ≤ i ≤ k kai βi > 0. H bˆsh aut  eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). . EÐnai gnwstì ìti kˆje rhtìc arijmìc a mporeÐ na grafeÐ (monadikˆ) sth b morf  a a1 a2 ak = x0 + β1 + β2 + · · · + β b p1 p2 p k k ìpou x0 . arkeÐ na deÐxoume ìti K ⊆ H − K . . Epeid  to kenì sÔnolo eÐnai uposÔnolo kˆje upoomˆdac. 1 ≤ i ≤ k .

eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. dhlad  κ a = µa + c gia katˆllhla µ ∈ Z kai c ∈ X − { a } . upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi κ. 'Estw K èna s¸ma kai SL2 (K) h eidik  grammik  omˆda twn 2×2 pinˆkwn (me stoiqeÐa apì to K ) pou èqoun orÐzousa 1. apì tic stoiqei¸deic idiìthtec twn rht¸n arijm¸n. c ∈ K èqoume a b c d = 1 (a − 1)c−1 0 1 1 0 c 1 1 (d − 1)c−1 0 1 . 5. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 299 Sunep¸c to sÔnolo p1 | n ∈ N. DeÐqnoume ìti to sÔnolo X= 1 t 0 1 . 'Ara a = κµa + κc = µλb + κc ∈ X − { a } . mporoÔme na deÐxoume ìti den upˆrqei kanèna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn. 'Eqoume dei (Je¸rhma 4. An b = 0. p pr¸toc eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn n thc prosjetik c omˆdac Q.2. Prˆgmati. èqoume a 0 0 a−1 = 1 0 −1 − 1 1 a 1 1 0 1 1 0 a−1 1 1 −a−1 0 1 . Gia to parˆdeigma autì. Prˆgmati. an c = 0. To sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n apoteleÐ èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn thc pollaplasiastik c omˆdac twn jetik¸n rht¸n arijm¸n (giatÐ?). Wc rhtìc arijmìc. tìte èqoume a b c d = 1 0 (d − 1)b−1 1 1 b 0 1 1 0 (a − 1)b−1 1 . gia a ∈ X . Gia thn perÐptwsh b = c = 0. dhlad  X − { a } = X = Q. 4. λ ètsi ¸ste κa = λb kai ˆra κa ∈ 1 X − { a } .4.13) ìti kˆje metˆjesh grˆfetai san ginìmeno kÔklwn (xènwn anˆ dÔo metaxÔ touc). an X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tìte kai kˆje uposÔnolo X − { a }.4. 1 0 t 1 |t∈K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc SL2 (K). o κ a mporeÐ na grafeÐ wc ˆjroisma akè1 raiwn pollaplˆsiwn stoiqeÐwn tou X . Perissìtera perÐ Metajèsewn Ac jewr soume thn summetrik  omˆda Sn bajmoÔ n. Sunep¸c to uposÔnolo ìlwn twn kuklik¸n metajèsewn eÐnai èna sÔnolo . Autì prokÔptei wc ex c: An b ∈ X − { a } tìte.

Autì shmaÐnei ìti to sÔnolo { (1 i) | 1 < i ≤ n } eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. Ja deÐxoume t¸ra ìti mia ˆrtia metˆjesh de mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. Autì shmaÐnei ìti gia thn tautotik  metˆjesh i èqoume i = σσ −1 = σ1 σ2 · · · σλ τs τs−1 · · · τ1 . . . . (1 2 · · · n)n−2 (1 2)(1 2 · · · n)−(n−2) = (n − 1 n). eÐnai antimetajèseic. i ≤ k ≤ λ. (1 2 · · · n) . T¸ra orÐzoume mia apì tic shmantikìterec upoomˆdec thc Sn thn legìmenh enallˆsousa omˆda. ìpou oi σk kai oi τj . H omˆda aut  eÐnai idiaÐtera shmantik  ìpwc ja doÔme sthn parˆgrafo 4. me λ ˆrtio. Prˆgmati. Kˆje antimetˆjesh (i j) grˆfetai (i j) = (1 i)(1 j)(1 i) = (1 j)(1 i)(1 j). èqoume ìti. se pl joc stoiqeÐwn. isqÔei Sn = (1 2). j) | 1 ≤ i < j ≤ n } eÐnai èna uposÔnolo gennhtìrwn thc Sn (giatÐ?). me s perittì. Autì eÐnai anhgmèno (giatÐ?). gia i > 2 (1 i) = (i − 1 i)(i − 2 i − 1) · · · (2 3)(1 2)(2 3) · · · (i − 1 i) kai (1 2 · · · n)(1 2)(1 2 · · · n)−1 = (2 3) (1 2 · · · n)2 (1 2)(1 2 · · · n)−2 = (3 4) . . Autì ìmwc den isqÔei. ja deÐxoume ìti mia metˆjesh de mporeÐ na èqei dÔo paragontopoi seic wc ginìmeno antimetajèsewn. dhlad  h i grˆfetai san ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. uposÔnola pou parˆgoun thn Sn . MporoÔme na broÔme mikrìtera. kai σ = τ1 τ2 · · · τs . Mia metˆjesh ja lègetai ˆrtia an grˆfetai san èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. ParadeÐgmatoc qˆrh.9. Ac upojèsoume ìti autì to teleutaÐo den isqÔei kai èstw σ mia metˆjesh gia thn opoÐa èqoume σ = σ1 σ2 · · · σλ . EÐdame ìti kˆje metˆjesh grˆfetai wc ginìmeno antimetajèsewn. Me ˆlla lìgia. Oi kuklikèc metajèseic (i j). Omˆdec gennhtìrwn.300 4. kaj¸c an (x1 . me th mÐa na perilambˆnei èna ˆrtio pl joc kai thn ˆllh èna perittì pl joc antimetajèsewn. xk ) eÐnai ènac k -kÔkloc tìte (x1 x2 · · · xk ) = (x1 xk )(x1 xk−1 ) · · · (x1 x2 ) kai sunep¸c to sÔnolo { (i. 'Ara kˆje metˆjesh σ grˆfetai san ginìmeno twn antimetajèsewn (1 i). 1 ≤ i < j ≤ n lègontai antimetajèseic . . Autì to sÔnolo den eÐnai anhgmèno. i ≤ j ≤ s. Gi autì arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje antimetˆjesh (1 i) grˆfetai san èna ginìmeno twn (1 2) kai (1 2 · · · n). diìti èqoume to ex c apotèlesma.

4. . ìpou oi πi eÐnai antimetajèseic kai o t eÐnai perittìc. ja prèpei ektìc apì thn πt na upˆrqei kai ˆllh antimetˆjesh πj pou na metajètei to α. . ε ∈ { 1. 2. dialègoume mia gia thn opoÐa o arijmìc t eÐnai o mikrìteroc dunatìc. (Shmei¸noume ìti t ≥ 3 afoÔ h i den eÐnai antimetˆjesh). 4. Upojètoume ìti h prìtash den isqÔei. 'Ara kai s aut  thn perÐptwsh odhgoÔmaste se ˆtopo. h i ja ekfrazìtan san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc t allˆ metaxÔ aut¸n to pl joc aut¸n pou metajètoun to α ja  tan mikrìtero apì autì pou upojèsame. To ginìmeno dÔo ˆrtiwn metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh.11 Prìtash. .12 Je¸rhma. To ginìmeno dÔo peritt¸n metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. Epeid  t¸ra i(α) = α. JewroÔme ton megalÔtero tètoio deÐkth j kai èstw πj = (α γ). 1. H antÐstrofh metˆjesh miac ˆrtiac (antÐstoiqa miac peritt c) eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa eÐnai peritt ). . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 301 ginìmeno enìc perittoÔ pl jouc antimetajèsewn.4. pou eÐnai ˆtopo.4. Efarmìzontac autoÔc touc qeirismoÔc den ephreˆzetai oÔte to t oÔte to pl joc twn antimetajèsewn pou metajètoun to α. h i ekfrˆzetai san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc mikrìterou tou t. MetaxÔ ìlwn aut¸n twn ekfrˆsewn dialègoume mia pou èqei to mikrìtero dunatìn arijmì antimetajèsewn oi opoÐec metajètoun to α. 4. . An to ε = β tìte apì th sqèsh (α ε)(α β) = (β ε)(α ε). Sunep¸c h tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno antimetajèsewn perittoÔ pl jouc.4. . . πt−1 den emfanÐzetai to γ tìte h πj metatÐjetai me ìlec autèc kai sth perÐptwsh aut  mporoÔme na th metafèroume sth jèsh prin apì thn πt . 'Etsi h tautotik  metˆjesh èqei th morf  i = π1 π2 · · · πj · · · πt−2 (α ε)(α β).4. H tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na ekfrasjeÐ wc to Apìdeixh. n }. 2. Tic metajèseic pou den eÐnai ˆrtiec tic lème perittèc metajèseic. tìte qrhsimopoi¸ntac th sqèsh (α γ)(γ δ) = (γ δ)(α δ) pˆli mporoÔme na afairèsoume th πj apì th jèsh thc kai sth jèsh thc πt−1 na emfanÐsoume mia antimetˆjesh thc morf c (α ε). 3. An to γ emfanÐzetai. An ε = β tìte epeid  (α β)2 = i. Upojètoume ìti πt = (α β). . Gia to ginìmeno twn ˆrtiwn kai peritt¸n metajèsewn isqÔei o Ðdioc kanìnac pou isqÔei gia to ˆjroisma twn ˆrtiwn kai peritt¸n akeraÐwn arijm¸n. MetaxÔ ìlwn twn dunat¸n ekfrˆsewn i = π1 π2 · · · πt . To ginìmeno miac ˆrtiac epÐ miac peritt c metˆjeshc eÐnai peritt  metˆjesh. α < β . . An metaxÔ twn πj+1 .

4. Prohgoumènwc deÐxame ìti oi n − 1 to pl joc antimetajèseic (1 2). (1 2)σ2 . (1 2)σk eÐnai ìlec oi perittèc. 4. 4. . . Afetèrou an ρ eÐnai mia peritt  metˆjesh tìte h (1 2)ρ eÐnai ˆrtia. . Autì apoteleÐtai apì 15 plakÐdia (tetragwnÐdia) ta opoÐa eÐnai topojethmèna se èna tetrˆgwno plaÐsio pleurˆc tetraplˆsiac aut c twn plakidÐwn. Prˆgmati. Tìte èqoume 2k = |Sn | = n!. 2 4. . T¸ra h sqèsh (1 β 2)(1 2 α)(1 2 β) = (1 α β) apodeiknÔei to Je¸rhma.12 blèpoume ìti oi perittèc metajèseic den apoteloÔn upoomˆda. .4. To sÔnolo twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n apoteleÐ mia omˆda metajèsewn thn opoÐa sumbolÐzoume An kai onomˆzoume enallˆsousa omˆda bajmoÔ n. . .14 Parathr seic. pou shmaÐnei ìti kˆje ˆrtia metˆjesh grˆfetai wc èna ginìmeno tètoiwn kÔklwn. . . Oi n − 2 to pl joc 3−kÔkloi (1 2 3). gia n ≥ 3. (1 2 4). (1 3). To . Apìdeixh. ArijmoÔme ta plakÐdia apì to 1 èwc to 15 ìpwc sto Sq ma 1 kai af noume thn kˆtw dexiˆ gwnÐa ken . 2 ≤ i ≤ n. Sunep¸c kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na grafeÐ wc to ginìmeno enìc ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn thc morf c (1 i).13 Pìrisma.15 Je¸rhma. . σ2 . . k eÐnai perittèc. . . dhlad  (1 2)ρ = σi gia kˆpoio 1 ≤ i ≤ k . KleÐnoume aut  thn upoparˆgrafo anafèrontac èna paignÐdi pou lÐgo polÔ eÐnai gnwstì se ìlouc mac to legìmeno paignÐdi twn 15 plakidÐwn. afenìc ìlec oi metajèseic (1 2)σi .4. Tìte oi metajèseic (1 2)σ1 . 'Ara h tˆxh |An | thc An eÐnai n! .302 Apìdeixh EÐnai profan c. . (1 n) parˆgoun thn Sn kai ìti kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na ekfrasjeÐ wc èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. (1 2 n) parˆgoun thn An . Allˆ isqÔei (1 β)(1 α) = (1 α β). . Apì to Je¸rhma 4. Omˆdec 4. i = 1. 'Etsi ta plakÐdia efˆptontai to èna me to ˆllo kai perisseÔei èna kenì tetrˆgwno pou eÐnai Ðso me to mègejoc enìc plakidÐou. . Autì to paignÐdi eÐqe epinohjeÐ to 1870 apì to diˆshmo thc epoq c ekeÐnhc kataskeuast  “puzzles” Amerinanì Sam Loyd kai eÐqe prokalèsei usterÐa stouc sumpolÐtec tou pou èpaizan metˆ manÐac autì to paignÐdi. . 2. ˆra h ρ prèpei na eÐnai mia apì tic (1 2)σi . 1 ≤ i ≤ k . 1. 'Estw ìti oi ˆrtiec metajèseic thc Sn eÐnai oi σ1 = i. . 'Enac kÔkloc m kouc k eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa peritt ) metˆjesh an kai mìnon an to k eÐnai perittìc (antÐstoiqa ˆrtioc) (giatÐ?) 2. σk . .4. .

to opoÐo to arijmoÔme me to 16. 15. Dhlad  metˆ thn ektèlesh an kai ta plakÐdia ja èqoun katalˆbei nèec jèseic. Kˆje orizìntia   kˆjeth kÐnhsh katˆ èna tetragwnÐdio . Autì shmaÐnei ìti sth nèa jèsh twn plakidÐwn. 2. ekteloÔme mia peperasmènh akoloujÐa epipèdwn metakin sewn me tètoio trìpo ¸ste sto tèloc to tetrˆgwno sth dexiˆ kˆtw gwnÐa na eÐnai kenì. (Mia pl rhc kai ekleptismènh apìdeixh autoÔ tou isqurismoÔ èqei dojeÐ apì ton A. kanèna apì autˆ de ja prèpei na brÐsketai sth dexiˆ kˆtw gwnÐa tou plaisÐou.4. xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh katˆ th diˆrkeia thc diadikasÐac thc ektèleshc thc pragmatopoi simhc kÐnhshc to kenì tetragwnÐdio. Kanonik  jèsh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Sq ma 1 An ektelèsoume diadoqikˆ dÔo pragmatopoi simec kin seic tìte profan¸c to apotèlesma eÐnai pˆli mia pragmatopoi simh kÐnhsh. Mia tètoia ektèlesh onomˆzetai “pragmatopoi simh kÐnhsh”. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 303 paignÐdi eÐnai ètsi kataskeuasmèno oÔtwc ¸ste h kÐnhsh twn plakidÐwn na periorÐzetai sto epÐpedo tou plaisÐou kai na gÐnetai kˆjeta kai orizìntia kai autì eÐnai dunatìn epeid  perisseÔei èna kenì tetragwnÐdio sto plaÐsio. .4. Archer [1] . Mia ˆllh apìdeixh dÐdetai sto biblÐo twn Mc Coy kai Janusez [18]). Sunep¸c mia metakÐnhsh enìc plakidÐou sth jèsh enìc amèswc parakeimènou tou epibˆllei thn enallag  tou 16 me kˆpoio ˆllo arijmì kai ˆra mia tètoia metakÐnhsh antistoiqeÐ se mia antimetˆjesh thc S16 . metˆ thn ektèlesh miac akoloujÐac epitrept¸n metakin se¸n touc. . antistoiqeÐ mia metˆjesh twn 1. h diadikasÐa twn metakin sewn gia na pˆroume aut  thn metˆjesh gÐnetai me antimetajèseic thc S16 . . Sunep¸c an kai to apotèlesma miac pragmatopoi simhc kÐnhshc mac dÐnei mia metˆjesh thc S15 . Xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh twn plakidÐwn (Sq ma 1). Prˆgmati. Sunep¸c to sÔnolo G twn metajèsewn pou antistoiqoÔn stic pragmatopoi simec kin seic eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 15. Ac fantasjoÔme to epÐpedo tou plaisÐou san na eÐnai to epÐpedo miac skakièrac. . dhlad  qwrismèno se enallassìmena maÔra kai ˆspra tetragwnÐdia. metakineÐtai orizìntia   kˆjeta sto epÐpedo tou plaisÐou.F. To er¸thma eÐnai poiec eÐnai ìlec autèc oi dunatèc metajèseic kai sunep¸c oi pragmatopoi simec kin seic. H omˆda G eÐnai h enallˆssousa omˆda A15 . H apˆnthsh eÐnai h ex c. dhlad  èna stoiqeÐo thc S15 .

γ = (4 8 12 15 14 10 6 2 3) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16) eÐnai stoiqeÐa thc G. Omˆdec mac phgaÐnei apì èna tetragwnÐdio enìc qr¸matoc se èna tetragwnÐdio antijètou qr¸matoc. IdiaÐtera. β k (8)) kai γ k (11 7 8)γ −k = (11. Allˆ an x eÐnai ènac arijmìc metaxÔ tou 1 kai 15 . 'Ara èna perittì pl joc tètoiwn kin sewn ja telei¸nei epÐ enìc tetragwnidÐou antijètou qr¸matoc. 7. gia kˆje k . β = (1 2 3 4 8 12 15 14 13 9 5) = (16 15)(15 14)(14 13)(13 9)(9 5)(5 1)(1 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16). Gia parˆdeigma.304 4. 1 5 9 13 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 15 3 7 16 11 3 7 12 11 4 8 12 16 4 8 12 15 4 8 15 16 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 16 3 7 12 11 4 8 12 15 4 8 16 15 −−→ −− (16 15) −−→ −− (11 16) −−→ −− (16 12) −−→ −− (16 15) (11 12 15) = (16 15)(16 12)(11 16)(16 15) EpÐshc oi metajèseic α = (6 7 8 12 15 14 10) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 7)(7 8)(8 12)(12 16). 'Ara β k (11 7 8)β −k = (11. γ k (8)). dhlad  ektelesjeÐ mia pragmatopoi simh kÐnhsh. oi epìmenec akoloujÐec metakin sewn apoteloÔn mia pragmatopoi simh kÐnhsh. dhlad  mia metˆjesh thc A16 . an to kenì tetragwnÐdio 16 xekin sei na metakineÐtai apì thn kˆtw dexiˆ gwnÐa (pou èqei èna sugkekrimèno qr¸ma) kai epanèljei sthn arqik  tou jèsh (kai sunep¸c sto Ðdio qr¸ma) metˆ apì mia akoloujÐa metakin sewn. ParathroÔme ìmwc ìti α5 (11 12 15)α−5 = (11 7 8) kai β(7) = 7 = γ(7). β(11) = 11 = γ(11). tìte h antÐstoiqh metˆjesh thc S15 pou ja prokÔyei ja eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Autì shmaÐnei ìti G ≤ A16 ∩S15 = A15 . 7. en¸ èna ˆrtio pl joc tètoiwn kin sewn ja stamatˆei se èna tetragwnÐdio tou idÐou qr¸matoc.

Ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac eÐnai ex orismoÔ thc morf c hε1 hε2 · · · hεk . h ∈ H1 .4. H2 dÔo upoomˆdec miac omˆdac G. h ∈ H2 . èqoume ìti H1 H2 = { i. Profan¸c 1 ∈ H1 H2 kai sunep¸c H1 H2 = ∅. h ∈ H1 .4. Shmei¸noume de ìti S3 = H1 . x = β j (8)   x = γ j (8). H2 . H2 . JewroÔme t¸ra thn upoomˆda H1 ∪ H2 pou parˆgetai apì thn ènwsh H1 ∪ H2 .4. (1 2) } kai H2 = { i. Apìdeixh.4. Epeid  h1 ∈ H1 prokÔptei ìti H2 ⊆ H1 . H2 kai ìti ta ginìmena H1 H2 . H ènwsh H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda an kai mìno an h mia apì tic dÔo upoomˆdec perièqetai sthn ˆllh. h2 ∈ H2 . Gia na deÐxoume ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. h ∈ H1 eÐnai uposÔnolo thc H1 . upˆrqei kˆpoio h1 ∈ H1 kai h2 ∈ H2 ètsi ¸ste hh = h2 h1 (kai antistrìfwc). H2 kai onomˆzetai ginìmeno thc H2 epÐ thn H1 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 305 diˆforoc tou 11 kai tou 7. gia kˆje h1 . 'Etsi. ìpou h2 ∈ H2 . upˆrqoun h ∈ H1 kai h ∈ H2 tètoia ¸ste h1 h2 = h h. (1 2). (1 3). Genik¸c isqÔei H1 H2 = H2 H1 . H2 kai th lème upoomˆda paragìmenh apì tic upoomˆdec H1 kai H2 . An h H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda tìte kanèna apì ta stoiqeÐa h1 h2 . Prˆgmati. 4. h1 ∈ H1 kai h2 . arkeÐ na deÐxoume ìti (h1 h2 )(h1 h2 )−1 ∈ H1 H2 . gia kˆpoio j . h ∈ H2 eÐnai uposÔnolo thc upoomˆdac H1 . Sthn perÐptwsh aut  èqoume H1 H2 = H2 H1 = H1 . Sunep¸c. Apì thn upìjesh. H2 H1 den eÐnai upoomˆdec. H isìthta H1 H2 = H2 H1 shmaÐnei ìti gia kˆje ginìmeno hh . (1 3) } thc S3 . 1 ≤ i ≤ k . gia kˆ1 2 k poio k jetikì akèraio. an jewr soume tic upoomˆdec H1 = { i. (1 3). Allˆ h A15 parˆgetai apì ìlouc autoÔc touc 3-kÔklouc (giatÐ?) kai ˆra A15 ⊆ G. h ∈ H2 . 'Estw ìti H1 H2 = H2 H1 . 'Ara ìla autˆ ta stoiqeÐa ja an koun sthn H1 . Sunep¸c kˆje 3-kÔkloc thc morf c (11 7 x) an kei sthn G. (1 2). Ginìmena Upoomˆdwn 'Estw H1 . Sun jwc grˆfoume H1 ∪ H2 = H1 .3. Eklègoume èna stoiqeÐo h1 thc H1 pou na mhn an kei sthn H2 . Opìte G = A15 . (1 3 2) } en¸ H2 H1 = { i.16 Prìtash. den mporeÐ na an kei sthn H2 (giatÐ?). to sÔnolo ìlwn twn ginomènwn hh . sÔmfwna me to 4. tìte. EpÐshc kai to antÐstoiqo sÔnolo ìlwn twn ginomènwn h h. ìpou hi ∈ H1 ∪ H2 kai εi = ±1. Epomènwc èqoume (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = (h1 h2 )(h h)−1 = (h1 h2 )(h−1 h −1 ) = h1 (h2 h−1 )h −1 . . Autì to sÔnolo onomˆzetai ginìmeno thc H1 epÐ thn H2 kai sumbolÐzetai me H1 H2 . An H1 kai H2 eÐnai dÔo upoomˆdec miac omˆdac G tìte to ginìmeno H1 H2 eÐnai upoomˆda an kai mìnon an H1 H2 = H2 H1 . èstw ìti H1 H2 . (1 2 3) }.

ìla ta ginìmena g1 h eÐnai stoiqeÐa tou sunìlou g2 H   me ˆlla lìgia g1 H ⊆ g2 H . h1 ∈ H1 . Epomènwc h1 h2 = h−1 = (h1 h2 )−1 = h2−1 h1−1 ∈ H2 H1 . DeÐqnoume t¸ra ìti ja isqÔei kai H1 H2 ⊆ H2 H1 . 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G. Pollaplasiˆzontac apì ta dexiˆ me h−1 . h1 ∈ H1 . gia kˆje h ∈ H . Kaj¸c h2 h−1 ∈ H . (1 2 3). An G = GLn (K). h teleutaÐa isìthta 1 1 1 dhl¸nei ìti g1 ∈ g2 H . to (1 2)H eÐnai to sÔnolo { (1 2). h2 ∈ H2 . 'Ara (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = h1 (h h2 )h −1 = (h1 h )(h2 h −1 ) ∈ H1 H2 . Prˆgmati. 'Estw g3 ∈ g1 H ∩ g2 H . T¸ra an g ∈ G tìte g = g · 1 ∈ gH . 'Ara g1 H = g2 H = g3 H . Gia èna stoiqeÐo g thc G jewroÔme to uposÔnolo gH = { gh | h ∈ H } thc G. pou exartˆtai apì thn H . (1 3 2) } tìte. g2 ∈ G. paÐrnoume thn 1 isìthta g1 = (g2 h2 )h−1 = g2 (h2 h−1 ). Sunep¸c. Tìte upˆrqoun h1 . Epeid  h exÐswsh (h1 h2 )x = 1 èqei lÔsh sthn H1 H2 .17 Prìtash. h G eÐnai h xènh ènwsh g∈A gH . Gia parˆdeigma. èstw ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. AntÐstrofa. Sunep¸c. H2 kai 1 2 H1 H2 eÐnai upoomˆdec. èstw h1 h2 ∈ H1 H2 . (2 3). tìte kˆje stoiqeÐo tou sunìlou A SLn (K) èqei orÐzousa λ.306 4. èqoume ìti h2 h1 = (h−1 h−1 )−1 ∈ H1 H2 . Omˆdec Gia ton Ðdio lìgo èqoume h2 h−1 = h h2 . h2 ∈ H tètoia ¸ste g3 = g1 h1 = g2 h2 . H trÐth isìthta prokÔptei eÔkola kai af netai wc ˆskhsh ston anagn¸sth. Me ìmoio trìpo prokÔptei ìti kai g2 H ⊆ g1 H . H = SLn (K) kai A eÐnai ènac pÐnakac sth G pou èqei orÐzousa λ ∈ K ∗ . 'Estw h = h1 h2 . Gia èna stoiqeÐo h2 h1 ∈ H2 H1 . (1 3) }. Ja doÔme t¸ra ìti mporoÔme na taxinom soume m ènan fusiologikì trìpo. afoÔ H1 . G= g∈A gH. An g1 H ∩ g2 H = ∅ tìte g1 H = g2 H . h1 ∈ H1 . ìpou to uposÔnolo A thc G perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje sÔnolo gH . . ìla ta stoiqeÐa thc G pou brÐskontai ektìc thc H . gia kˆpoio h ∈ H1 kai h2 ∈ H2 . gia g = (1 2). 'Estw g1 . Apìdeixh.4. an G = S3 kai H = { i. h2 ∈ H2 . to stoiqeÐo h1 h2 eÐnai to antÐstrofo kˆpoiou stoiqeÐou h thc upoomˆdac H1 H2 . h2 ∈ H2 . Klˆseic mod H kai to Je¸rhma tou Lagrange. Epiplèon h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh 4. 'Ara H2 H1 ⊆ H1 H2 .

dhlad  an g1 . y ∈ G. 4. 'Ola ta apotelèsmata pou isqÔoun gia tic aristerèc klˆseic mod H isqÔoun kai gia tic dexièc klˆseic mod H . 4.4. Ed¸ emeÐc ja qrhsimopoi soume tic aristerèc klˆseic mod H . H Prìtash 4.4. JewroÔme ton dianusmatikì q¸ro R2 (to epÐpedo) epÐ tou R san mia Abelian  prosjetik  omˆda. To sÔnolo gH lègetai arister  klˆsh mod H sthn G pou perièqei to g (  me antiprìswpo to g ).18 isqÔei gia ta Hg an antÐ gia “x−1 y ∈ H” grˆyoume xy −1 ∈ H .4.21 ParadeÐgmata. sthn xènh diakekrimènh ènwsh G = g∈G gH antistoiqeÐ h sqèsh iso- dunamÐac epÐ thc G pou orÐzetai wc ex c: dÔo stoiqeÐa x. Prˆgmati h antistoiqÐa xH −→ Hx−1 metaxÔ tou aristeroÔ sunìlou phlÐko kai dexioÔ sunìlou phlÐko thc G dia H eÐnai èna proc èna kai epÐ (giatÐ?). g ∈ G.   thc G mod H kai sumbolÐzetai me G/H . g ∈ G. g∈A Hg = { hg | h ∈ H }. GnwrÐzoume (blèpe Parˆrthma 6. g2 ∈ A tìte g1 H ∩ g2 H = ∅ kai G = gH . Sthn sugkekrimènh · perÐptwsh.19 Orismìc. Ta uposÔnola gH .20 Parat rhsh.17 isqÔei kai gia ta sÔnola thc morf c 4. en¸ to Pìrisma 4. Ta sÔnola Hg lègontai dexièc klˆseic mod H . To uposÔnolo A thc G pou perièqei apì kˆje mia arister  klˆsh mod H mìno èna stoiqeÐo.4. eÐnai ìlec oi klˆseic isodunamÐac x.1) ìti upˆrqei 1−1 antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diamerÐsewn enìc sunìlou X wc xènh ènwsh mh-ken¸n uposunìlwn tou kai ìlwn twn sqèsewn isodunamÐac epÐ tou X . EÐnai ìmwc eÔkolo na deiqteÐ ìti x.4. x ∼ y an kai mìnon an x−1 y ∈ H. To sÔnolo ìlwn twn arister¸n klˆsewn mod H to lème aristerì sÔnolo phlÐko thc G dia thn H . Shmei¸noume ìti an A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H tìte to A−1 pou perièqei ìla ta antÐstrofa stoiqeÐa tou A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn dexi¸n klˆsewn mod H . Tìte oi aristerèc klˆseic .4. lègetai sÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H . y ∈ G eÐnai isodÔnama an kai mìnon an kai ta dÔo an koun sto Ðdio sÔnolo gH gia kˆpoio g ∈ G. 'Estw H ⊆ R2 ènac monodiˆstatoc dianusmatikìc upìqwroc (sunep¸c mia upoomˆda). y ∈ gH gia kˆpoio g ∈ G an kai mìnon an x−1 y ∈ H . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 307 pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac: 4. Apìdeixh.18 Pìrisma.4. 1.4.

dhlad  ìlec oi eujeÐec pou eÐnai parˆllhlec proc thn H . tìte oi aristerèc (  dexièc) klˆseic eÐnai akrib¸c oi klˆseic upoloÐpwn mod n. GnwrÐzoume ìti to uposÔnolo T = { z ∈ C∗ me |z| = 1 } = { sunθ + i hmθ | θ ∈ R } eÐnai mia upoomˆda thc C∗ kai gewmetrikˆ aut  eÐnai o kÔkloc aktÐnac 1 me kèntro to O. h An (ˆrtiec metajèseic) kai h (1 2)An (perittèc metajèseic). metˆ to Pìrisma 4. tìte h arister  klˆsh mod T pou perièqei to z apoteleÐtai apì ìlouc touc migadikoÔc arijmoÔc pou èqoun mètro ρ. 'Estw C∗ h pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n arijm¸n. An z = ρ(sunφ + i hmφ) eÐnai ènac migadikìc arijmìc.6. v+H H v Sq ma 4. ìpwc sto Sq ma 4. 'Etsi ìlec oi klˆseic . Aparijm¸ntac tic ˆrtiec kai tic perittèc metajèseic. An G = Z kai H = nZ.4. ousiastikˆ apodeÐxame ìti oi aristerèc klˆseic mod An sthn Sn eÐnai dÔo.1 .308 4. Omˆdec mod H (pou ed¸ sumpÐptoun me tic dexièc) eÐnai ìloi oi “omoparallhlikoД upìqwroi v+H . mod nZ 4. 3. v ∈ R2 . Gia diaforetikèc timèc tou ρ paÐrnoume ìlec tic ˆllec aristerèc klˆseic mod T (ed¸ oi aristerèc kai dexièc klˆseic mod T sumpÐptoun (giatÐ?) ).6. AutoÐ brÐskontai epÐ tou kÔklou me kèntro O kai aktÐna Ðsh me ρ.13.1 2.

6. −1.6. To uposÔnolo H = { 1.22 Je¸rhma (Lagrange).4. eÐnai 2 mia peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac C∗ . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 309 mod T eÐnai oi omìkentroi kÔkloi.4.4.3 T¸ra apodeiknÔoume to Je¸rhma tou Lagrange pou eÐnai èna apì ta basikìtera jewr mata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. 4. ìpou ω = −1+i 3 . H arister  klˆsh mod H me antiprìswpo to migadikì arijmì ρ(sun φ + i hm φ) parÐstatai gewmetrikˆ apì tic korufèc enìc kanonikoÔ kurtoÔ exˆgwnou. −ω 2 }. −ω. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. √ −zω −ω 2 −1ω φ2= ρ(cosφ + isinφ) zω ρ z −z −zω −ω zω1 ω 22 Sq ma 4.2 5. ω 2 . ω. Tìte ìlec oi aristerèc (kai oi dexièc) klˆseic mod H sth G èqoun to Ðdio . 1 ρ Sq ma 4.

4. JewroÔme thn upoomˆda thc G pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . 4. . Omˆdec |G| = |H| |G : H| ìpou me |G : H| sumbolÐzoume to pl joc twn arister¸n (  dexi¸n) klˆsewn mod H . kˆje mia èqei to Ðdio pl joc stoiqeÐa. Allˆ h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh twn |G : H| to pl joc arister¸n klˆsewn mod H pou. H2 eÐnai upoomˆdec miac peperasmènhc omˆdac G kai H1 ≤ H2 . Dhlad  ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac (pou eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou g ) antistoiqoÔn 1−1 me tic klˆseic upoloÐpwn mod n.4. afoÔ to tuqìn stoiqeÐo gh ∈ gH eÐnai eikìna tou h.11).24 Pìrisma (Je¸rhma tou Euler). an gh1 = gh2 tìte g −1 (gh1 ) = g −1 (gh2 )   (g −1 g)h1 = (g −1 g)h2 . h −→ gh eÐnai 1 − 1 kai epÐ.23 Pìrisma. Tìte aϕ(m) ≡ 1 mod m. 4. Apìdeixh. 'Ara |G| = |H| |G : H|. An H1 .310 pl joc stoiqeÐwn kai isqÔei 4. Prˆgmati. dhlad  h1 = h2 .4. autì shmaÐnei ìti |G : H | = |G| . 'Eqoume |G : H2 | = |G| |H2 | = |G|/|H1 | |H2 |/|H1 | = |G:H1 | |H2 :H1 | .3. èstw n h tˆxh tou g .25 Pìrisma. 'Estw a kai m dÔo jetikoÐ akèraioi pr¸toi metaxÔ touc. tìte |G : H1 | = |G : H2 | · |H2 : H1 |. JewroÔme thn pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn antistrèyimwn klˆsewn upoloÐpwn mod m. An g k = g l autì shmaÐnei g k−l = 1 kai autì me th seirˆ tou shmaÐnei ìti k ≡ l mod n (blèpe Prìtash 4. |H | Se mia peperasmènh omˆda G h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc g diaireÐ thn tˆxh thc G kai isqÔei g |G| = 1. Prˆgmati. GnwrÐzoume ìti h tˆxh thc eÐnai ϕ(m) ìpou ϕ eÐnai h gnwst  sunˆrthsh tou Euler. Apìdeixh. 'Ara to n diaireÐ thn tˆxh |G| kai ˆra g |G| = 1. An h G eÐnai peperasmènh. Apìdeixh.4. To pl joc autì onomˆzetai deÐkthc thc H sthn G. Tìte h tˆxh aut c eÐnai Ðsh me th tˆxh tou g . Sunep¸c an h G eÐnai mia peperasmènh omˆda tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic kai apì touc deÐktec ìlwn twn upoomˆdwn thc. Apìdeixh. Apì to prohgoÔmeno pìrisma paÐrnoume to apotèlesma. 'Estw g ∈ G. ìpwc mìlic deÐxame. twn opoÐwn to pl joc eÐnai akrib¸c n. ˆra h f eÐnai 1 − 1. Aut  eÐnai epÐ. tìte h apeikìnish f : H −→ gH .

8. { i. H kai gH . Upoomˆdec tˆxhc 3 : { i. Upoomˆdec tˆxhc 2 : { i. { i. Allˆ g 2 = g −1 . { i. Sunep¸c oi aristerèc klˆseic mod H . (1 3)(2 4) }. pˆli prokÔptei ìti g = h ∈ H . ja èprepe A4 = H ∪ gH . mporoÔme na dialèxoume èna apì autˆ.1). ja doÔme ìti autì isqÔei gia tic kuklikèc omˆdec. Shmei¸noume epÐshc ìti sthn epomènh Enìthta ja apodeÐxoume to je¸rhma tou Sylow. 4 kai 6. Apì Ask seic 4. (1 4 3) }.4. Upoomˆdec tˆxhc 4 : { i. AntÐstrofa.4. ja  tan xènec metaxÔ touc. Prˆgmati. èstw g . { i. to je¸rhma tou Lagrange oi pijanèc tˆxeic twn gn siwn upoomˆdwn thc A4 eÐnai 2.26 Pìrisma. afoÔ diaforetikˆ gia èna n ∈ N. (1 4)(2 3) }. Isqurizìmaste t¸ra ìti h A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6.4. tou jewr matoc tou Lagrange den isqÔei genikˆ gia peperasmènec omˆdec. an upojèsoume ìti up rqe mia tètoia upoomˆda H . { i. pou eÐnai ˆtopo. (1 2 4). diìti diaforetikˆ an k  tan ènac gn sioc diairèthc tou. (1 3)(2 4). Genikìtera. gia kˆje peperasmènh Abelian  omˆda kai kˆje diairèth k thc tˆxhc thc upˆrqei pˆnta upoomˆda tˆxhc k (blèpe Je¸rhma 4. to opoÐo anafèrei ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia diairètec thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac. (1 3 2) }. 'Ara h g = G prèpei na eÐnai peperasmènhc tˆxhc èstw m. tìte epeid  |H| = 6 kai h A4 èqei 8 stoiqeÐa tˆxhc 3. 3. 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange èpetai ìti h G de mporeÐ na èqei gn siec upoomˆdec. 4. 3 kai 4 eÐnai oi ex c. 'Opwc ja doÔme sto epìmeno parˆdeigma.4.4 . oi opoÐec eÐnai dunˆmeic pr¸twn arijm¸n. an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac omˆdac tìte den eÐnai anagkaÐo na upˆrqei upoomˆda tˆxhc k . Oi upoomˆdec pou èqoun tˆxh 2. Aut  den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 311 an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. JewroÔme thn enallˆsousa omˆda A4 pou èqei tˆxh 12. (2 3 4). Sunep¸c to g 2 ∈ H   to g 2 ∈ gH . (2 4 3) }. Tìte h upoomˆda g pou parˆgetai apì to g prèpei na eÐnai ìlh h G. (1 2)(3 4) }. 4. n > 1. h ∈ H . (1 4). Me ˆlla lìgia. T¸ra o m prèpei na eÐnai pr¸toc. to antÐstrofo Parˆdeigma. (2 3) }. (1 2 3). 'Ara den mporeÐ na upˆrqei tètoia upoomˆda. Epeid  |A4 : H| = 2.27 Parat rhsh. ˆra an g 2 ∈ H tìte to g ∈ H kai an g 2 = gh. to stoiqeÐo g m/k kai sunep¸c h upoomˆda g m/k ja eÐqan tˆxh k (giatÐ?). pou na mhn an kei sthn H . Upojètoume ìti an { 1 } ≤ H < G tìte H = { 1 }. an h tˆxh |G| eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. Mia mh-tetrimmènh omˆda G den èqei kamiˆ gn sia upoomˆda Apìdeixh. (1 4 2) }. (1 3 4). (1 2)(3 4). Sthn epìmenh parˆgrafo. h upoomˆda pou parˆgetai apì th dÔnamh g n tou g ja  tan gn sia upoomˆda.

p. 'Estw omˆda G = x. An epiplèon ta x kai y èqoun tˆxeic r kai s antÐstoiqa. b. DeÐxte ìti ta ex c sÔnola eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GL2 (R). 6.k. a c = c a−1 . an h G den eÐnai tetrimmènh. c2 = a. y me thn idiìthta x−1 yx = y k . Perigrˆyte tic peperasmènec upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac enìc tridiˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. DeÐxte ìti kˆje stoiqeÐo thc G eÐnai thc morf c xm y n . 'Estw G omˆda me tˆxh 12. c eÐnai h tetrimènh upoomˆda. a b a2 = bcb−1 . 9. Omˆdec 1. 2. c ∈ G trÐa stoiqeÐa. b2 = c.312 4. b dÔo stoiqeÐa thc me tˆxh p èna pr¸to arijmì. c > kai a2 = b. ii) G = < a > = < b > = < c >. b. β ) To pl joc twn stoiqeÐwn tˆxhc p thc G eÐnai pollaplˆsio tou p − 1. Na brejoÔn oi aristerèc kai dexièc klˆseic thc S3 sthn S4 . tètoia ¸ste a3 = b3 = c4 = 1. Na deiqjeÐ ìti h Dn eÐnai mia upoomˆda thc D2n (jewr ste tic summetrÐec enìc kanonikoÔ 2n-gwnou). . 8. DeÐxte ìti: α) a ∩ b = 1   a = b . n ∈ Z. Na brejoÔn oi aristerèc klˆseic mod H sthn S4 . ìpou H eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì thn metˆjesh ( 1 2 3 4 ). k ∈ Z. a) H1 = g) H2 = α β 0 1 1 β 0 1 |α=0 |β∈R . iii) Na brejeÐ h tˆxh thc G. DeÐxte ìti: i) H G eÐnai Abelian . 7.( r. b. 3. b) H3 = α 0 0 1 |α=0 4. 'Estw G omˆda me G = < a. DeÐxte ìti h upoomˆda a. 'Estw G peperasmènh omˆda kai a. Pìsa sÔnola aristèrwn antipros¸pwn upˆrqoun gia mia upoomˆda thc H me tˆxh 3 ? 5. s ) ≤ | G | ≤ rs. 'Estw G omˆda kai a. 10. deÐxte ìti e. m.

B ≤ G kai x. 17. β ) An | H : H ∩ K | > 1/2 | G : K |. K ≤ G. An o deÐkthc thc B sth G eÐnai peperasmènoc. | B |) = 1. 12.k. opìte x(A ∩ B) = xA ∩ xB . 20. | G : B |) = 1. 15. . DeÐxte ìti to sÔnolo xA ∩ yB eÐnai eÐte to kenì eÐte èna aristerì sÔmploko thc A ∩ B sth G. 'Estw A. tìte H. eÐte h tˆxh tou a eÐnai 3. (Aut  h anisìthta anafèretai wc Je¸rhma tou Poincar´. DeÐxte ìti b = 1 kai eÐte a = 1. tìte A ∩ B = 1. 'Estw A. |A∩B| . DeÐxte ìti upˆrqei akèraioc m. DeÐxte ìti to S 2 = S · S perièqei ìla ta stoiqeÐa thc A4 . 1 < m ≤ n. σ ? 14. 'Estw G mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai èstw σ mia metˆjesh pou den an kei sthn G. B upoomˆdec thc omˆdac G. . 'Estw S = { a1 . 13. .(| A |. DeÐxte ìti H ∩ K = { 1 }. a3 .d.) e 18. 'Estw A. a2 . 'Estw G omˆda. tìte | G : A ∩ B | = | G : A | · | G : B |. B dÔo peperasmènec upoomˆdec thc omˆdac G. a4 . ii) 'Estw a. 'Estw G peperasmènh omˆda kai H. DeÐxte ìti α ) | H. b ∈ G me a6 = b8 = 1.d. . a6 } ta stoiqeÐa thc S4 pou èqoun tˆxh 4. DeÐxte ìti: i) An m. σk . 16. 'Estw G Abelian  omˆda me tˆxh 15. y ∈ G. γ ) IsqÔei | H : H ∩ K | = | G : K | an kai mìnon an G = HK(= KH). K : K | ≥ | H : H ∩ K |. DeÐxte ìti | AB | = |A| |B| . . deÐxte ìti h A ∩ B èqei epÐshc peperasmèno deÐkth sthn A kai mˆlista | A : A ∩ B | ≤ | G : B |.4. .(| G : A |. ii) An m. EÐnai anagkastikˆ h ènwsh σG ∪ G upoomˆda thc Sn ? An h G parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . 'Estw A. H upoomˆda thc me deÐkth | G : H | = n kai g ∈ G. .4. σ2 . . a5 . 'Estw H. σk p¸c mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc upoomˆdac pou parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . i) Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìla ta sÔmploka wc proc mÐa gn sia upoomˆda thc. σ2 .k. K = G. B upoomˆdec thc omˆdac G. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 313 11. K upoomˆdec miac omˆdac G me tˆxeic 5 kai 8 antÐstoiqa. tètoioc ¸ste g m ∈ H . 19.

ii) 'Estw G mia omˆda me tˆxh 100. tìte na deiqteÐ ìti z ∈ Z(G). eÐnai upoomˆda thc G. DeÐxte ìti h A4 eÐnai h mình upoomˆda thc S4 me tˆxh 12. 28. eÐte < H. ii) Na brejoÔn oi lÔseic twn exis¸sewn 7x ≡ 28 (mod 11). ii) Genikˆ an G eÐnai mia omˆda kai H ≤ G me | G : H | = p. DeÐxte ìti akrib¸c ta misˆ apo ta stoiqeÐa thc H eÐnai perittèc metajèseic. 'Estw H ≤ Sn pou perièqei toulˆqiston mia peritt  metˆjesh. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai G ≤ SX . 22. èstw to z . DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqei monadikì x ∈ G tètoio ¸ste x11 = g . 27. p pr¸toc. 25. . IsqÔei to prohgoÔmeno apotèlesma an h omˆda den eÐnai Abelian  ? 29. i) 'Estw G omˆda me | G | = 121. ii ) An h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. gia a. tìte gia kˆje g ∈ G eÐte < H. γ) MporeÐte na perigrˆyete tic klˆseic isodunamÐac tou sunìlou X ? 24. π > = Sn . Omˆdec 21. eÐte π ∈ An . iii ) Na deiqteÐ ìti h exÐswsh x2 = 1 èqei ˆrtio to pl joc lÔseic sth G. i) 'Estw G peperasmènh omˆda kai a ∈ G. i) 'Estw π ∈ Sn . 'Estw G mia omˆda ˆrtiac tˆxhc. gia ta opoÐa h metˆjesh σ = 1 2 3 4 5 6 7 5 a 1 b 6 7 3 ∈ S7 eÐnai peritt . DeÐxte ìti ta stoiqeÐa miac Abelian c omˆdac tˆxhc 2 mazÐ me to monadiaÐo apoteloÔn upoomˆda. d¸ste ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste h exÐswsh xk = a na èqei lÔsh sthn G. DeÐxte ìti h exÐswsh x7 = g èqei lÔsh sthn G gia kˆje g ∈ G. deÐxte ìti eÐte < An .314 4. 26. oρ α) Na deiqjeÐ ìti h sqèsh a ∼ b ⇐⇒ upˆrqei g ∈ G tètoio ¸ste b = g(a). ìpou a ∈ X . b. i ) Na deiqteÐ ìti h G èqei (toulˆqiston) èna stoiqeÐo tˆxhc 2. Na brejoÔn ta a. 23. Exetˆste an h metˆjesh ( 1 3 6 ) eÐnai mÐa dÔnamh thc σ . g > = H . β) To sÔnolo Ha = { g | g ∈ G tètoio ¸ste g(a) = a }. b ∈ X eÐnai mia sqèsh isodunamÐac sto X . x7 ≡ 28 (mod 11). g > = G.

33.4. 35. An R eÐnai èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc H sthn K kai S èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc K sthn G. a · b · c = 0.25 ). 0 0 c Poiˆ eÐnai h arister  klˆsh mod H pou perièqei to stoiqeÐo   0 0 −1  0 −1 0 ? −1 0 0 32. DeÐxte ìti to sÔnolo f (G) apoteleÐ èna dexiì sÔnolo antipros¸pwn thc H sth G. ìpou o m eÐnai perittìc. 'Estw G mia Abelian  omˆda me tˆxh | G | = 2 m. Upìdeixh: DeÐxte ìti an mia Abelian  omˆda èqei dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2. an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2×2 pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc. Perigrˆyte tic klˆseic mod H . −5 2 i ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. JewroÔme thn upoomˆda H thc GL3 ( R ) twn pinˆkwn thc morf c   a 0 0  0 b 0 . iii ) Stic dÔo prohgoÔmenec peript¸seic prosdiorÐste thn tom  twn H kai K me thn pollaplasiastik  kai prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n antÐstoiqa. b.4. dèixte ìti to sÔnolo R S eÐnai èna sÔnolo aristerwn antipros¸pwn thc H sth G. gia kˆje z ∈ G kai kˆje h ∈ H . DeÐxte ìti oi pÐnakec a b me a. ( SÔgkrine me to Pìrisma 4. tìte h upoomˆda pou parˆgoun autˆ ta stoiqeÐa èqei tˆxh 4. c. f (zh) = f (z). 31. d ∈ 2 Z apoteloÔn mia omˆda c d H wc proc thn prìsjesh pinˆkwn. 34. 'Estw H ≤ K ≤ G. z −1 f (z) ∈ H. 'Estw H mia upoomˆda thc omˆdac G kai f : G −→ G mia apeikìnish me tic ex c idiìthtec f ( f (z) ) = f (z).4. Na prosdiorÐsete tic upoomˆdec H = − 1 i kai K = 2. . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 315 30. DeÐxte ìti h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. ii ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n.

. . 37. DeÐxte ìti oi pÐnakec In + αEij . 45. . DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc pm ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai m = 2. E12 + E23 + · · · + En−1. . Na brejoÔn oi upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn poluwnÔmwn pou parˆgontai apì ta: a) x b) 1. . x3 g) x.316 4. α ∈ C. . x3 . x4 . x2 . Na brejoÔn oi summetrÐec twn poluwnÔmwn. . β ∈ N. tìte orÐzoume f σ = f (xσ(1) . . x6 e) 3x + 1. . . x. δ ∈ Z tètoioi ¸ste γ δ αδ − βγ = 1 kai γ ≡ 0 mod n apoteloÔn mia upoomˆda thc SL2 (Z). An σ ∈ Sn . . ¯ 42. Oi summetrÐec autoÔ tou poluwnÔmou orÐzontai na eÐnai ìlec oi metajèseic σ ∈ Sn tètoiec ¸ste f (xσ(1) . x2 . . . . j) sthn opoÐa èqei 1. γ. β. DeÐxte ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia thn S4 kai Dn n ≥ 3. parˆgoun thn SLn (C). 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. . . . . . xn ) èna polu¸numo n metablht¸n x1 .1 parˆgoun thn SLn (Z). . 38. 'Estw α. . DeÐxte ìti α = β ⊆ U(Zαβ−1 ) ìpou α = α ¯ ¯ ¯ = β mod (αβ − 1). EpÐshc oi pÐnakec In + Eij (n2 − n to pl joc) parˆgoun thn SLn (Z) allˆ kai oi pÐnakec In + E12 . mod (αβ − 1) kai β Upìdeixh: Ta α kai β eÐnai to èna antÐstrofo tou ˆllou sthn U(Zαβ−1 ). Na deiqteÐ ìti se mia omˆda dÔo stoiqeÐa pou metatÐjentai parˆgoun mia Abelian  upoomˆda. .n + (−1)n−1 En. DeÐxte ìti ìlec oi summetrÐec tou f apoteloÔn mia upoomˆda thc Sn . 4. 39. x2 . 3. x5 . xn ). x7 d) 1. perièqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. xσ(n) ) = f (x1 . 'Estw f = f (x1 . Na brejeÐ èna parˆdeigma miac omˆdac G pou perièqei èna uposÔnolo S to opoÐo eÐnai omˆda wc proc èna diaforetikì pollaplasiasmì apì ekeÐnon thc G allˆ na mhn eÐnai upoomˆda thc G. . 43. 44. i = j . 41. DeÐxte ìti oi pÐnakec thc morf c n r upoomˆdec α β me α. xn me suntelestèc apì to s¸ma Q. . 40. Na deiqteÐ ìti h summetrik  omˆda Sn èqei toulˆqiston tˆxhc r. Omˆdec 36. xσ(n) ).

Upˆrqei omˆda G pou parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa thc kai perièqei mia upoomˆda H pou den parˆgetai apì 2 stoiqeÐa? 47. .4. ( Profan¸c isqÔei f σ1 σ2 = (f σ1 )σ2 ). tìte to pl joc twn ˆrtiwn isoÔtai me to pl joc twn peritt¸n. f σ1 .4. An mia upoomˆda thc Sn perièqei kai ˆrtiec kai perittèc metajèseic. . . . 46. f σk . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange a) f = x1 x2 + x3 x4 b) f = x1 x2 + x4 2 g) f = i≤i<j≤n 317 xi xj An H eÐnai omˆda twn summetri¸n enìc poluwnÔmou f kai ˙ ˙ ˙ ˙ Sn = H ∪σ1 H ∪σ2 H ∪ · · · ∪σk H eÐnai h anˆlush thc Sn stic aristerèc klˆseic mod H deÐxte ìti ìla ta polu¸numa f σ eÐnai akrib¸c ta f. .

Sthn perÐptwsh aut . grˆfoume G ∼ H . An ènac omomorfismìc eÐnai 1 − 1 tìte lème ìti eÐnai monomorfismìc (s aut  thn perÐptwsh lème ìti h G emfuteÔetai sth G ) kai an eÐnai epÐ tìte ton lème epimorfismì. DÔo omˆdec G kai H kaloÔntai isìmorfec an upˆrqei isomorfismìc φ : G −→ H . Sun jwc den kˆnoume diˆkrish sto sumbolismì twn prˆxewn kai tic paraleÐpoume. 'Enac omomorfismìc φ apì mia omˆda G se mia omˆda G eÐnai mia apeikìnish apì thn G sthn G tètoia ¸ste φ(a ∗ b) = φ(a) φ(b). Eidikˆ an n eÐnai h tˆxh tou g .5 OmomorfismoÐ Omˆdwn To kÔrio ergaleÐo pou qrhsimopoieÐtai gia thn eÔresh kai melèth twn koin¸n idiot twn pou èqoun dÔo omˆdec eÐnai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. an H eÐnai mia upoomˆda thc G. Profan¸c to uposÔnolo φ(G) eÐnai mia upoomˆda thc G kai sunep¸c ènac omomorfismìc φ : G −→ G orÐzei pˆnta ton epimorfismì φ : G −→ φ(G). 4. 'Enac isomorfismìc omˆdwn eÐnai ènac omomorfismìc pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ.318 4. èqoume ìti φ(1) = 1 kai φ(g −1 ) = φ(g)−1 . gia kˆje g ∈ G. Genikìtera. Omˆdec 4. tìte h eikìna φ(H) thc H eÐnai mia upoomˆda thc φ(G) kai o periorismìc φ|H thc φ sthn H eÐnai ènac epimorfismìc thc H sthn φ(H). h tˆxh tou φ(g) diaireÐ to n (giatÐ ?). o upologismìc twn ginomènwn sthn φ(G) mporeÐ na gÐnei afoÔ prohgoumènwc upologÐsoume ta (gnwstˆ) ginìmena sthn G kai katìpin mèsw thc φ ta metafèroume sthn . gia kˆje g ∈ G. dhlad  grˆfoume apl¸c φ(a b) = φ(a) φ(b). Apì autì prokÔptei (epagwgikˆ) ìti φ(g n ) = φ(g)n gia kˆje g ∈ G kai n ∈ N. Epeid . Prˆgmati.1 Orismìc.5. = Thn eikìna Imφ = { φ(g) | g ∈ G } thc φ th lème omomorfik  eikìna thc G mèsw thc φ kai gi aut  suqnˆ qrhsimopoieÐtai o sumbolismìc φ(G). EpÐshc eÐnai fanerì ìti h dom  thc φ(G) kajorÐzetai pl rwc apì th dom  thc G kai ton omomorfismì φ. tìte epeid  φ(g)n = 1. isqÔei φ(g) = φ(1g) = φ(1)φ(g) kai φ(gg −1 ) = φ(g)φ(g −1 ). EpÐshc. b ∈ G ìpou ∗ kai eÐnai antÐstoiqa oi prˆxeic thc G kai G . a. ìtan den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc qrhsimopoioÔme koinì sumbolismì gia ta oudètera stoiqeÐa twn G kai G sumbolÐzontˆc ta me 1.

Ac jewr soume t¸ra thn prosjetik  omˆda R+ twn pragmatik¸n arijm¸n kai thn antistoiqÐa φ : R+ −→ C∗ . epeid  φ(1) = 1 kai 1 = φ(k)−1 = φ(k −1 ). Sunep¸c gia na melet soume th dom  thc G mèsw thc dom c thc φ(G) prèpei na prosdiorÐsoume tic antÐstrofec eikìnec twn stoiqeÐwn thc φ(G). den mac prosfèrei kamiˆ plhroforÐa gia th dom  thc G. eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. tìte φ(k1 k2 ) = φ(k1 )φ(k2 ) = 1 kai ˆra k1 k2 ∈ K . to 1 ∈ K kai k −1 ∈ K . Profan¸c h φ eÐnai mia apeikìnish kai epeid  φ(r1 + r2 ) = e2πi(r1 +r2 ) = . diìti an g eÐnai èna stoiqeÐo thc φ(G). φ(k) = 1 } = { gk ∈ G | φ(k) = 1 }. G= g ∈φ(G) Sta epìmena thn upoomˆda K = φ−1 (1) ja thn lème pur na tou omomorfismoÔ φ kai ja thn sumbolÐzoume me ker φ. ektìc an h φ eÐnai monomorfismìc. Fusikˆ s aut  thn perÐptwsh h dom  thc φ(G) mac dÐnei pl rwc thn dom  thc G (afoÔ G ∼ φ(G)). k ∈ K . Epomènwc. MporoÔme de na grˆyoume thn anˆlush thc G wc proc thn K sth morf  φ−1 (g ). dhlad  φ(g) = g . apì thn R+ sthn pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n migadik¸n arijm¸n. EÐnai de fanerì ìti h eikìna φ(gK) tou uposunìlou gK eÐnai to monosÔnolo { φ(g) }. Dhlad  gia èna opoiod pote stoiqeÐo g ∈ φ(G) na prosdiorÐsoume th morf  twn stoiqeÐwn tou uposunìlou φ−1 (g ). EpÐshc an k1 . dhlad  to φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = g }. k2 ∈ K . Sunep¸c o φ eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn an kai mìnon an o pur nac tou eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. AntÐjeta. Tìte φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = φ(g) } = { h ∈ G | φ(g −1 h) = 1 } = { h ∈ G | h = g k. dhlad  h gK . eÐnai fanerì ìti to uposÔnolo K = { k ∈ G | φ(k) = 1 } = φ−1 (1) thc G eÐnai autì pou kajorÐzei thn antÐstrofh eikìna tou φ(g). φ(r) = e2πir . h dom  thc G den kajorÐzetai pl rwc apì aut  thc φ(G).5. ParathroÔme t¸ra ìti autì to uposÔnolo K eÐnai mia upoomˆda thc G. Autì deÐqnei ìti h antistoiqÐa φ(g) −→ φ−1 (φ(g)) = gK metaxÔ thc φ(G) kai tou aristeroÔ sunìlou phlÐko { gK | g ∈ G } eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. Sunep¸c h antÐstrofh eikìna φ−1 (φ(g)) tou φ(g) eÐnai h arister  klˆsh modK pou perièqei to g . AntÐjeta. 'Estw g ∈ φ−1 (g ). Prˆgmati.4. afoÔ aut  apoteleÐtai apì ìla ta ginìmena thc morf c gk . h antÐstrofh eikìna tou. τ (g) = 1. afoÔ o pur nac tou eÐnai h Ðdia h omˆda G. = o legìmenoc tetrimmènoc omomorfismìc τ : G −→ G . gia kˆje k ∈ K . k ∈ K . gia kˆje g ∈ G. OmomorfismoÐ Omˆdwn 319 φ(G).

f −1 (1 3 2) = { x2 . y. tètoia ¸ste x6 = y 2 = (yx)2 = 1. Sugkekrimèna isqÔei 4. yx4 } = yxf −1 (i) f −1 (1 2 3) = { x. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai h upoomˆda { 1. x5 . f −1 (1 2) = { y. x3 .2 Je¸rhma. yx5 }. x4 } = xf −1 (i). kai f −1 (1 3) = { yx2 . yx2 . omomorfismìc omˆdwn. Tìte gia kˆje upoomˆda H thc G. Sunep¸c èqoume thn 1 − 1 antistoiqÐa e2πir = φ(r) ←→ r + Z = φ−1 (e2πir ) kai thn anˆlush thc R+ wc proc thn upoomˆda Z R+ = z∈S 1 φ−1 (z). yx3 } = yf −1 (i). f −1 (2 3) = { yx. h tˆxh thc eikìnac φ(H) thc H diaireÐ thn tˆxh thc H kai o deÐkthc thc φ(H) sthn φ(G) diaireÐ to deÐkth thc H sthn G. yx4 . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai φ : G −→ G ènac |H| = |φ(H)| | ker φH | kai |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH | ìpou φH sumbolÐzei ton periorismì tou φ sthn H . 'Ara D6 = f −1 (i) ∪ f −1 (1 2 3) ∪ f −1 (1 3 2) ∪ f −1 (1 2) ∪ f −1 (1 3) ∪ f −1 (2 3). f (x2 ) = f (x5 ) = (1 3 2) f (x) = f (x4 ) = (1 2 3) f (y) = f (yx3 ) = (1 2) f ((yx) = f (yx4 ) = (2 3). Wc èna parˆdeigma enìc omomorfismoÔ mh-Abelian¸n omˆdwn. h φ eÐnai ènac omomorfismìc. Apì tic idiìthtec twn migadik¸n arijm¸n prokÔptei ìti φ(R+ ) = { z | |z| = 1 } = S 1 (h omˆda tou monadiaÐou kÔklou) kai ker φ = { r ∈ R+ | e2πir = 1 } = Z. x5 } = x2 f −1 (i). . x3 }. 'Eqoume de D6 = { 1. f (yx2 ) = f (yx5 ) = (1 3). yx. Sunep¸c èqoume: f −1 (i) = { 1. x. Aut  parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa x kai y . Omˆdec e2πir1 e2πir2 = φ(r1 )φ(r2 ). jewroÔme th diedrik  omˆda D6 . yx5 } = yx2 f −1 (i). x4 . x3 } thc D6 .320 4.5. x2 . yx3 . T¸ra me bˆsh autˆ pou proanafèrame apodeiknÔoume èna je¸rhma anˆlogo tou jewr matoc tou Lagrange pou aforˆ tic tˆxeic kai touc deÐktec twn omomorfik¸n eikìnwn twn upoomˆdwn miac peperasmènhc omˆdac G. MporoÔme eÔkola na elègxoume ìti h antistoiqÐa f : D6 −→ S3 me f (1) = f (x3 ) = i.

(|H|.k. An m.4 Parat rhsh.5.k.2 eÐnai akrib¸c h genÐkeush aut c thc epis manshc. tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic twn omomorfik¸n eikìnwn thc. Autì prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange kai to Je¸rhma 4. epeid  | ker φH | = |h ker φH |. upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc upoomˆdac φH (H) thc G kai twn klˆsewn h ker φH . H ìpou h = φH (h). 'Estw H ≤ G.4. tìte φ(H) = { 1 } kai ˆra H ≤ ker φ. OmomorfismoÐ Omˆdwn 321 Apìdeixh. 4.5. . ìpwc H kai sto je¸rhma tou Lagrange.d. An G kai G eÐnai dÔo peperasmènec omˆdec twn opoÐwn oi tˆxeic eÐnai pr¸tec metaxÔ touc tìte ektìc apì ton tetrimmèno omomorfismì den upˆrqei ˆlloc omomorfismìc apì thn G sthn G .k. gia kˆje h ∈ H .d.k.d. An h G eÐnai peperasmènh. 4.(|H|. Tìte h Apìdeixh. prokÔptei ìti |H| = | ker φH | |φ(H)|. h ∈ H . tˆxh |φ(H)| thc H diaireÐ ton m.5.3 Pìrisma. Epiplèon èqoume H= h ∈φ(H) φ−1 (h ). Apìdeixh. |φ(G)|). Sunep¸c.2. Sunep¸c. JewroÔme ton periorismì φH = φ|H : H −→ G pou eÐnai ènac omomorfismìc me pur na ker φH = H ∩ ker φ (giatÐ?). 4.5. H kai φ eÐnai ìpwc sto Je¸rhma 4. ìpwc eÐdame prin. 'Estw ìti G.5. |φ(G)|) kai o deÐkthc |φ(G) : φ(H)| thc H sth G diaireÐ ton m. kai apì aut  th sqèsh paÐrnoume |G| = |φ(H)| |φ(G) : φ(H)| | ker φH | | ker φ : ker φH | = |H| |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |.d.(|G : H|. To Je¸rhma 4. gia kˆpoio h ∈ H kai φ−1 (h ) = h ker φH . Eidikˆ èqoume |G| = |φ(G)| | ker φ|. |φ(G)|) = 1 tìte H ≤ ker φ.5. Eidikˆ an m. Anafèrjhke prohgoumènwc ìti h tˆxh thc eikìnac φ(g) enìc stoiqeÐou g thc G diaireÐ thn tˆxh tou g . 4.5. Opìte |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |.(|H|.6 Pìrisma.5 Pìrisma.5.2. Autì prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4.5. |φ(G)|) = 1.2.

T¸ra dÐnoume merikˆ qr sima paradeÐgmata kai efarmogèc twn apotelesmˆtwn pou anaptÔqthsan s aut  thn parˆgrafo.k. dhlad  φ1 (x) = φ2 (x) gia kˆje x ∈ X ⇐⇒ φ1 = φ2 .(|G|. epeid  kˆje stoiqeÐo g ∈ φ(G) eÐnai thc morf c g = φ(g). Grammikèc ApeikonÐseic. i1 ik gia kˆpoia xij ∈ X kai nj ∈ Z.322 4. Apìdeixh. b) 'Estw g ∈ G. gia kˆpoio g ∈ G ja èqoume g = φ(xi1 )n1 · · · φ(xik )nk . . An φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc. . epÐ enìc s¸matoc F . 'Estw X èna sÔnolo gennhtìrwn miac omˆdac G. Tìte a) φ(G) = φ(X) . Apì autì prokÔptei to zhtoÔmeno. . diastˆsewn n kai m antÐstoiqa. 'Ara φ1 (g) = φ1 (xi1 )n1 ik i1 · · · φ1 (xik )nk = φ2 (xi1 )n1 · · · φ2 (xik )nk = φ2 (g). |G |) = 1 kai ˆra |φ(G)| = 1. gia kˆje omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G . Sunep¸c. Tìte o φ eÐnai afenìc ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou R sthn antÐstoiqh tou R kai afetèrou ènac omomorfismìc thc pollaplasiastik c omˆdac U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou R sthn antÐstoiqh U (R ). a) Kˆje stoiqeÐo g ∈ G grˆfetai wc ginìmeno g = xn1 · · · xnk . 'Estw V kai W dÔo dianusmatikoÐ q¸roi. Omˆdec Apìdeixh. Upojètoume ìti oi daktÔlioi R kai R èqoun monˆdec 1R kai 1R antistoiqa kai isqÔei φ(1R ) = 1R . OmomorfismoÐ DaktulÐwn.7 Prìtash.5.d. tìte h tˆxh |φ(G)| diaireÐ ton m. 4. b) DÔo omomorfismoÐ φ1 kai φ2 apì thn G se mia omˆda G sumpÐptoun sto X an kai mìnon an sumpÐptoun se ìlh th G. Gia tic prosjetikèc omˆdec. 4. k . j = 1. 'Opwc prin èqoume g = xn1 · · · xnk . 1. 2. Mia grammik  apeikìnish eÐnai ènac omomorfismìc . . 'Estw φ : R −→ R ènac omomorfismìc apì to daktÔlio R sto daktÔlio R . Perissìterec endiafèrousec idiìthtec twn omomorfism¸n omˆdwn ja melethjoÔn sthn epìmenh parˆgrafo. 'Ara φ(G) = φ(X) .8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc. o pur nac tou φ eÐnai to uposÔnolo { r ∈ R | φ(r) = 0 } en¸ o pur nac tou φ jewroÔmenou wc omomorfismoÔ metaxÔ twn pollaplasiastik¸n omˆdwn U (R) kai U (R ) eÐnai to uposÔnolo { r ∈ U (R) | φ(r) = 1 }.5.

'Estw Mn (F) to sÔnolo twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to s¸ma F.4. OmomorfismoÐ Omˆdwn 323 T : V −→ W thc prosjetik c omˆdac V sthn prosjetik  omˆda W pou epiplèon ikanopoieÐ th sunj kh T (λv) = λT (v).5. tìte T −1 (w) = v + K = { v + k | k ∈ K }. H Orizousiak  Apeikìnish. an jewr soume thn pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn pinˆkwn. 'Estw R[x] h prosjetik  omˆda tou daktulÐou twn poluwnÔmwn miac metablht c me suntelestèc pragmatikoÔc arijmoÔc. ìpou v ∈ V eÐnai èna diˆnusma me T (v) = w. dhlad  thn genik  grammik  omˆda GLn (F). 3. Genikˆ an w ∈ W . d−1 (g(x)) = f (x) + R. ìpou f (x) = g(x)dx eÐnai mia ”parˆgousa ” thc g(x) . Epeid  de gia r ∈ F∗ . (gia ton upologismì thc det A blèpe epìmeno parˆdeigma). ìpou f (x) eÐnai h parˆgwgoc tou f (x) eÐnai ènac omomorfismìc thc R[x] ston eautì thc. ìpou det(A) eÐnai h orÐzousa tou pÐnaka A ∈ Mn (F). o pÐnakac . d(f (x)) = f (x). v ∈ V. tìte to sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = 0W eÐnai akrib¸c o pur nac K tou T . An jewr soume ta stoiqeÐa tou V (antÐstoiqa tou W ) wc dianÔsmata st lec me suntetagmènec pou orÐzontai apì mia bˆsh tou V (antÐstoiqa mia bˆsh tou W ) kai an A eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ ston T wc proc autèc tic bˆseic. tìte o periorismìc thc det s aut  thn omˆda eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (F) sthn pollaplasiastik  omˆda F∗ tou s¸matoc F. H apeikìnish d : R[x] −→ R[x]. To de sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = b eÐnai h klˆsh v + K ìpou v eÐnai mia lÔsh tou sust matoc. Sunep¸c h antÐstrofh eikìna enìc polu¸numou g(x) mèsw thc d eÐnai h klˆsh modR. Allˆ eÐnai gnwstì ìti det(AB) = det(A) det(B). ìpou 0W eÐnai to mhdenikì diˆnusma tou W . Epeid  ta polu¸numa pou èqoun parˆgwgo mhdèn eÐnai ta stajerˆ polu¸numa. 4. H Parˆgwgoc Apeikìnish. EÐnai gnwstì ìti genikˆ den isqÔei det(A + B) = det(A) + det(B). èqoume ker d = R. O pur nac K tou T eÐnai h antÐstrofh eikìna T −1 (0W ) = { k ∈ V | T (k) = 0W }. dhlad  h det den eÐnai ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou Mn (F). GnwrÐzoume ìti to Mn (F) eÐnai ènac daktÔlioc epÐ tou opoÐou orÐzetai h orizousiak  apeikìnish det : Mn (F) −→ F. λ ∈ F. Sunep¸c.

.. Prˆgmati.   . t ∈ F   −1  −1  r 0 t 0 rt 0      1 1 1         = ∈L . 0     èqei orÐzousa r.    . dhlad  L ∼ F∗ ..     0 1 .       0 1 eÐnai mia upoomˆda thc GLn (F) kai o periorismìc det|L tou omomorfismoÔ det sthn L eÐnai ènac isomorfismìc.. 1 det B = r. ìpou det S = 1 kai . o omomorfismìc det eÐnai ènac  . Omˆdec    A=  r 1 .    SLn (F). gia = ∗ èqoume r.. O pur nac tou omomorfismoÔ det eÐnai h eidik  grammik  omˆda ker det = { S ∈ GLn (F) | det(S) = 1 } = SLn (F).  det −1 GLn (F) = r∈ F∗ (r) = r∈ F     ∗ r .. .. .   .324 4... ker det |L = L ∩ SLn (F) =   . 0 1 epimorfismìc. 0 1 0 1 0 1 kai   0   1     .  1 Autì shmaÐnei ìti kˆje antistrèyimoc pÐnakac B ∈ GLn (F) grˆfetai   r   1   monadikˆ sth morf  B =   S . .    r 0          1   ∗ ParathroÔme epÐshc ìti to sÔnolo L =  |r∈F .      . H antÐstrofh   r 0   1   eikìna tou r eÐnai h klˆsh det−1 (r) =   SLn (F) kai ˆra .. 0 èqoume 1  1 . .

Sunep¸c. EpÐshc an to F den perièqei tic n-ostèc rÐzec ìlwn twn stoiqeÐwn tou. λ ∈ F pou to pl joc touc eÐnai q . o pÐnakac den an kei sthn 0 1 Z · SL2 (R). 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì to e1 isoÔtai me q n − q . tìte h Z · SLn (F) eÐnai gn sia upoomˆda thc GLn (F) afoÔ an r eÐnai h orÐzousa enìc pÐnaka thc Z · SLn (F). dhlad  ìla ta dianÔsmata λe1 . en } mia bˆsh tou Fn . to r prèpei na eÐnai h n-ost  dÔnamh enìc −1 0 stoiqeÐou λ ∈ F∗ . OmomorfismoÐ Omˆdwn 325 Sunep¸c èqoume GLn (F) = L · SLn (F). . e2 . . 'Enac pÐnakac A ∈ Mn (F) an kei sthn GLn (F) an kai mìnon an oi st lec tou apoteloÔn mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸rou Fn . λi ∈ F.4. lìgw thc prohgoÔmenhc idiìthtac twn orizous¸n. IsqÔei de Z · SLn (F) = SLn (F) · Z . eÐnai ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì ta e1 . MporoÔme na jewr soume ìti to e1 eÐnai èna opoiod pote mh-mhdenikì diˆnusma tou Fn . Allˆ genikˆ h Z ∩ SLn (F) = { I }. . Tìte ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì to e1 eÐnai ta pollaplˆsia tou e1 . Upojètoume t¸ra ìti to pl joc twn grammikˆ anexart twn r dianusmˆtwn eÐnai (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r−1 ). Ac epishmˆnoume epiplèon ìti h L eÐnai isìmorfh me to kèntro Z thc GLn (F) afoÔ kai oi dÔo eÐnai isìmorfec me thn F∗ (blèpe 4. EpishmaÐnoume ed¸ ìti ta stoiqeÐa thc L kai thc SLn (F) den antimetatÐjentai allˆ h sqèsh L · SLn (F) = SLn (F) · L shmaÐnei ìti gia A ∈ L kai S ∈ SLn (F) upˆrqoun A ∈ L kai S ∈ SLn (F) tètoia ¸ste AS = S A . ìpwc èpetai kai apì to 4.4. SLn (F) = L·SLn (F) = SLn (F)·L. er . . . Me aform  ta prohgoÔmena. . Ta dianÔsmata thc morf c λ1 e1 + λ2 e2 + · · · + λr er . Tìte h omˆda GLn (F) eÐnai peperasmènh kai mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc wc ex c. 'Estw { e1 . 'Etsi. er . to e1 mporeÐ na epilegeÐ me q n − 1 trìpouc. . an F = R.5. . paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) to pl joc zeugˆria dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta. eÐnai eukairÐa ed¸ na upologÐsoume tic tˆxeic thc GLn (F) kai thc SLn (F). . afoÔ ta stoiqeÐa thc Z antimetatÐjentai m autˆ thc SLn (F) (ja doÔme sthn epìmenh parˆgrafo ìti gia kˆje upoomˆda H thc GLn (F) isqÔei H · SLn (F) = SLn (F) · H ). . epeid  |Fn | = q n . 'Estw |F| = q .4. Sthn prokeimènh perÐptwsh ìmwc.5). 'Etsi.16. . r tètoia dianÔsmata. afoÔ den upˆrqei pragmatikìc arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai −1. . Sunep¸c h tˆxh thc GLn (F) eÐnai Ðsh me to pl joc twn bˆsewn tou Fn . kai èstw e1 . 'Estw e1 èna apì autˆ ta q n − 1 dianÔsmata. e2 . Autì eÐnai èna parˆdeigma dÔo upoomˆdwn miac omˆdac pou to ginìmenì touc eÐnai upoomˆda kai fusikˆ isqÔei GLn (F) = L. . sthn perÐptwsh pou to s¸ma F eÐnai peperasmèno. prèpei A = A .

. . en eÐnai bˆsh tou V . .326 4. n. . . 2. . . . e2 . epekteÐnetai monadikˆ se mia grammik  apeikìnish tou V ston eautì tou. Prˆgmati. . . EpÐshc kaj¸c ta dianÔsmata M ( σ )(ei ). 2. afoÔ ta e1 . . . e2 . n. Sunep¸c an h sÔnjesh φ2 ◦ φ1 eÐnai monomorfismìc tìte kai o φ1 eÐnai monomorfismìc. 5. apoteloÔn bˆsh tou V . . e2 . er+1 } r + 1 grammikˆ anexˆrthtwn dianusmˆtwn. . en } Gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn h apeikìnish ei −→ eσ(i) . |SLn (F)| = q n(n−1) 2 afoÔ ker det = SLn (F) kai apì to Je¸rhma 4. . en¸ h mình metˆjesh . . . 2. φ2 : G2 −→ G3 eÐnai omomorfismoÐ tìte h sÔnjes  touc φ2 ◦ φ1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac omomorfismìc. An φ1 : G1 −→ G2 .5. . 6. 'Estw G1 . . i = 1. . Epomènwc telikˆ èqoume |GLn (F)| = (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q n−1 ) =q kai n(n−1) 2 (q − 1)(q 2 − 1) · · · (q n − 1) (q 2 − 1) · · · (q n − 1). gia kˆje i = 1. er eÐnai Ðso me (q n − q r ) kai sunep¸c paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r ) to pl joc uposÔnola { e1 . . . Gia σ1 . PÐnakec Metajèsewn JewroÔme ènan n−diˆstato dianusmatikì q¸ro epÐ enìc s¸matoc K kai mÐa bˆsh tou { e1 . . . λi ∈ F. λ2 . . λr ). . thn opoÐa sumbolÐzoume me M ( σ ). . (φ2 ◦ φ1 )(g1 g2 ) = φ2 (φ1 (g1 )φ1 (g2 )) = φ2 (φ1 (g1 ))φ2 (φ1 (g2 )) = (φ2 ◦ φ1 )(g1 ) · (φ2 ◦ φ1 )(g2 ). An o φ2 ◦ φ1 eÐnai epimorfismìc tìte kai o φ2 eÐnai to Ðdio. e2 . i = 1. . Omˆdec To pl joc aut¸n eÐnai q r pou eÐnai to pl joc twn r-adwn (λ1 . .2 èqoume |SLn (F)| = |GLn (F)|/|F∗ |. . h M ( σ ) eÐnai antistrèyimh apeikìnish. . . SÔnjesh Omomorfism¸n. 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì ta e1 . Gia touc antÐstoiqouc pur nec kai tic omomorfikèc eikìnec prokÔptei ìti ker φ1 ≤ ker φ2 ◦ φ1 kai Im(φ2 ◦ φ1 ) ≤ Imφ2 . σ2 ∈ Sn èqoume M ( σ1 σ2 )(ei ) = eσ1 σ2 (i) = M ( σ1 )(eσ2 (i) ) = M ( σ1 )( M ( σ2 )(ei ) ) = ( M ( σ1 ) M ( σ2 ) )(ei ). 'Ara M ( σ1 σ2 ) = M ( σ1 ) M ( σ2 ). G2 kai G3 treic omˆdec. n.

. . èstw H ≤ Sn . e2 .(2. . H apeikìnish π : Sn −→ { 1. San mia pr¸th efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn twn metajèsewn se sunduasmì me to Pìrisma 4. O pÐnakac M ( σ ) kaleÐtai pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sthn σ .k. 2. . en }.4 ja deÐxoume ìti “Kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n peritt c tˆxhc eÐnai upoomˆda thc enallˆsousac omˆdac An ”. |H|).  0 0 1  kai  1 0 0 .5. An parast soume tic grammikèc apeikonÐseic M ( σ ). an o V èqei diˆstash 3. sÔmfwna me to 4. O pur nac ker π eÐnai h enallˆsousa upoomˆda An . Eidikˆ. O π lègetai epimorfismìc pros mwn twn metajèsewn kai h eikìna π(σ) thc σ kaleÐtai prìshmo thc σ.12.5 èpetai ìti h tˆxh |π(H)| thc eikìnac π(H) prèpei na diaireÐ ton m. 0 0 1 0 0 1 1 0 0       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 0 1 . apì th summetrik  omada Sn sthn pollaplasiastik  omˆda { 1. ènac epimorfismìc omˆdwn.  0 1 0 . . wc proc th bˆsh { e1 . ìpou π(σ) = 1 an h σ eÐnai ˆrtia −1 an h σ eÐnai peritt  eÐnai. 'Etsi. 'Ara h apeikìnish M : Sn −→ GL( V ) me σ −→ M ( σ ) eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn. gia i = 1.4. . −1 }. apì to Pìrisma 4. autì mac dhl¸nei ìti “kˆje metˆjesh σ pou h tˆxh thc eÐnai peritt  prèpei na eÐnai ˆrtia . n. −1 }. An h tˆxh |H| thc H eÐnai perittìc arijmìc tìte |π(H)| = 1 kai sunep¸c h H eÐnai upoomˆda tou pur na ker π = An .d. Kaj¸c |π(Sn )| = 2. σ ∈ Sn me pÐnakec. . To Prìshmo Metˆjeshc. OmomorfismoÐ Omˆdwn 327 σ gia thn opoÐa M ( σ ) = 1V eÐnai profan¸c h tautotik  i.4.5.  1 0 0 . . tìte h omˆda Im M apoteleÐtai apì touc pÐnakec       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 1 0 . 0 1 0 1 0 0 0 1 0 7.5. i ) jèseic. Prˆgmati. tìte o pÐnakac M ( σ ) eÐnai autìc pou ìla ta stoiqeÐa tou se kˆje gramm  kai kˆje st lh eÐnai mhdèn ektìc apì ta stoiqeÐa pou brÐskontai stic ( σ(i).

. An σ eÐnai mia antimetˆjesh (i j). T¸ra ja qrhsimopoi soume to prìshmo twn metajèsewn gia na deÐxoume ìti h orÐzousa det A enìc n × n pÐnaka A = (αij ) me stoiqeÐa αij apì èna s¸ma K grˆfetai sth morf  n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). EÐnai fanerì ìti βij = det(s1 . . afoÔ h upoomˆda pou parˆgetai apì th σ eÐnai peritt c tˆxhc.328 4. Sunep¸c. èstw σ = σ1 σ2 · · · σk . ekfrˆzontac thn σ wc èna ginìmeno antimetajèsewn. s2 . Mia ˆllh efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn eÐnai o upologismìc thc orÐzousac enìc pÐnaka. . tìte o pÐnakac M (σ) eÐnai autìc pou paÐrnoume apì tìn tautotikì pÐnaka me enallag  thc i kai j st lhc. σ −→ M (σ). ìpou M (σ) eÐnai o pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ .i . blèpoume ìti gia thn orÐzousa tou M (σ) èqoume k det M (σ) = i=1 det M (σi ) 1 an o k eÐnai ˆrtioc (dhlad  σ ˆrtia) = π(σ). . . apì th Grammik  'Algebra. anˆptuxh thc orÐzousac wc proc th j -st lh: n det A = i=1 αij βij ìpou βij = (−1)i+j det Aij kai Aij eÐnai o (n − 1) × (n − 1) pÐnakac pou prokÔptei apì ton A apaleÐfontac thn i-gramm  kai j -st lh. −1 an o k eÐnai perittìc (dhlad  σ peritt ) = Epomènwc o epimorfismìc π eÐnai h sÔnjesh det|ImM ◦M tou M epÐ ton periorismì thc orÐzousac apeikìnishc det : GLn (K) −→ K ∗ sthn eikìna ImM . sj−1 . h orÐzousa det M (σ) = −1. sn ) . ei . . Sunep¸c kˆje peritt  metˆjesh eÐnai ˆrtiac tˆxhc. Sto parˆdeigma 6 jewr same ton monomorfismì M : Sn −→ GLn (K). Opìte. apì tic idiìthtec twn orizous¸n. sj+1 . JewroÔme th gnwst . Omˆdec metˆjesh”. . .

. . . an se mia n-ada deikt¸n (i1 . sn ) . . ei2 . ein ) anˆ dÔo oi deÐktec i1 .. in ) dÔo   perissìteroi deÐktec eÐnai Ðsoi..n det M (σ) = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). . . s2 . . sto tèloc ja pˆroume thn èkfrash: n n det A = i1 =1 ··· in =1 αi1 1 αi2 2 · · · αin n det(ei1 . . ei2 . . EpÐshc s autì to ˆjroisma. .. AnaptÔssoume t¸ra thn orÐzousa det(ei1 . . sn ) me ton Ðdio trìpo wc proc th deÔterh st lh kai paÐrnoume n n det A = i1 =1 αi1 1 i2 =1 αi2 2 det(ei1 .. . . anaptÔssontac thn orÐzousa tou A wc proc thn pr¸th st lh. s3 . Epomènwc telikˆ èqoume n det A = σ∈Sn ασ(1). Epanalambˆnontac aut  th diadikasÐa gia ìlec tic en lìgw orÐzousec. .1 ασ(2). . . . OmomorfismoÐ Omˆdwn 329  α1k  . ei2 . sn ). s3 . = i1 .  tou pÐnaka A kai ei sumbolÐzei .  ìpou sk sumbolÐzei thn k -st lh  . i2 . . in eÐnai diˆforoi tìte o pÐnakac autìc eÐnai o pÐnakac metˆjesh M (σ) pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ= 1 2 ··· i1 i2 · · · n in . . . . . . tìte h orÐzousa aut  eÐnai mhdèn. me ˆlla lìgia mia   perissìterec st lec tou pÐnaka eÐnai Ðsec.2 · · · ασ(n). . s2 .i . . èqoume n n  det A = i1 =1 αi1 1 βi1 1 = i1 =1 αi1 . (h opoÐa topojeteÐtai sthn j -st lh tou A).4. . ein ) αi1 1 · · · αin n det(ei1 . .1 det(ei1 . . ein ). .5.i2 . . . in ) emfanÐzontai sto prohgoÔmeno ˆjroisma. αnk thn i-st lh tou tautotikoÔ pÐnaka In . .in T¸ra parathroÔme ìti an ston pÐnaka (ei1 . . . 'Olec de oi n! tètoiec epilogèc n-adwn (i1 . Sunep¸c. . . .

n −→ g n eÐnai ènac omomorfismìc. Omˆdec Apì thn idiìthta g m g n = g m+n twn dunˆmewn enìc stoiqeÐou g miac omˆdac G. eÔkola prokÔptei ìti h apeikìnish A −→ φ(A). An to r eÐnai ènac pr¸toc arijmìc p tìte autìc o epimorfismìc orÐzei ton ex c omomorfismì thc omˆdac GLn (Z) sthn omˆda GLn (Zp ). tìte h apeikìnish φ : Z −→ G.i = ±1 (dec prohgoÔmeno parˆdeigma 5). H Omomorfik  Eikìna twn AkeraÐwn. O Omomorfismìc GLn (Z) −→ GLn (Zp ). B ∈ GLn (Z). prokÔptei ìti an H = g = { g n | n ∈ Z } eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . ìpou φ(αij ) = αij mod p. Epiplèon kaj¸c o φ : Z −→ Zp eÐnai kai epimorfismìc daktulÐwn. apì ton orismì tou ginomènou pinˆkwn. antistoiqoÔme ton pÐnaka (φ(αij )). Wc eidik  perÐptwsh tou paradeÐgmatoc autoÔ.i = φ(±1) = ±1 mod p.330 8. epÐshc èqoume kai n n det φ(A) = σ∈Sn π(σ) i=1 φ(ασ(i). Ton pÐnaka (φ(αij )) ton sumbolÐzoume me φ(A) Epeid  èqoume n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). kaj¸c φ(m + n) = g m+n = g m g n = φ(m)φ(n). IsqÔei de Imφ = H kai ker φ = { 0 } an h tˆxh tou g eÐnai ˆpeirh rZ an h tˆxh tou g eÐnai peperasmènh Ðsh me r. Se kˆje n × n pÐnaka A = ( αij ). paÐrnoume th gnwst  apeikìnish φ : Z −→ Zr .i ) = φ σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). pou sto ex c ja thn sumbolÐzoume pˆli me φ diathreÐ ton pollaplasiasmì pinˆkwn. n −→ n mod r. Me bˆsh autìn ton omomorfismì apodeiknÔoume t¸ra to ex c endiafèron apotèlesma. αij ∈ Z. n → n mod r. . 4. 'Ara h φ eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ). Sto prohgoÔmeno parˆdeigma jewr same ton epimorfismì φ : Z → Zr . me det A = ±1. Sunep¸c h antistoiqÐa A −→ φ(A) eÐnai mia antistoiqÐa thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ) kai eÐnai fanerì ìti aut  eÐnai mia apeikìnish (pou den eÐnai epÐ). 9. pou eÐnai ènac epimorfismìc me pur na thn upoomˆda rZ tou Z. Dhlad  isqÔei φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A.

Isqurizìmaste ìti an H eÐnai mia peperasmènh upoomˆda thc GLn (Z) tìte. to pl joc twn upoomˆdwn thc eÐnai fusikˆ peperasmèno. “Introduction to Geometry” [7]). kai αij ≡ 0 mod p. prèpei na upˆrqei peperasmèno pl joc mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z). arkeÐ na deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa tou ker φ. Sunep¸c H ∩ ker φ = { In } kai ˆra H ∼ φ(H). i Autì eÐnai adÔnato na isqÔei afoÔ ìloi oi ìroi tou ajroÐsmatoc diairoÔntai apì mia dÔnamh tou p pou eÐnai megalÔterh apì aut  pou diaireÐ ton mpk (giatÐ?). to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z) eÐnai peperasmèno”. . 'Ara. gia p = 2. . Autì shmaÐnei ìti αii ≡ 1 mod p. gia 1 ≤ i = j ≤ n. 'Enac automorfismìc miac omˆdac G eÐnai mia metˆjesh tou sunìlou G pou tautìqrona eÐnai kai omomorfismìc. To uposÔnolo thc summetrik c . 10. h tom  H ∩ ker φ = { In } kai sunep¸c h H eÐnai isìmorfh me thn eikìna thc φ(H) (giatÐ?). i = 1.4. H Omˆda Automorfism¸n miac Omˆdac. Apì to diwnumikì anˆptugma gia touc pÐnakec. n. 2. . Prˆgmati. ektìc apì ton tautotikì pÐnaka In . gia kˆpoion jetikì akèraio k kai kˆpoion pÐnaka A = (αij ) ∈ Mn (Z) me èna toulˆqiston apì ta stoiqeÐa tou αij na mhn eÐnai isìtimo me to 0 mod p. Autìc apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec A = (αij ) ∈ GLn (Z) gia touc opoÐouc φ(A) = In . Coxeter. Anafèroume plhroforiakˆ ìti oi klˆseic isomorfÐac twn peperasmènwn upoomˆdwn thc GL2 (Z) kai GL3 (Z) èqoun taxinomhjeÐ kai paÐzoun shmantikì rìlo sthn krustallografÐa. Upˆrqoun 10 tètoiec klˆseic gia thn GL2 (Z) kai 32 gia thn GL3 (Z) (dec to biblÐo tou P. èqoun ˆpeirh tˆxh. MporoÔme na ekfrˆsoume ton pÐnaka A sth morf  A = In + pk A .S. èstw A ∈ ker φ me Am = In . gia kˆpoion jetikì akèraio m.M. . jewroÔme ton pur na ker φ thc φ : GLn (Z) −→ GLn (Zp ). Dhlad  o A èqei th morf  A = In + pA .5. Kaj¸c = h omˆda GLn (Zp ) eÐnai peperasmènh. Upojètontac to antÐjeto. gia kˆpoion A ∈ Mn (Z). OmomorfismoÐ Omˆdwn 331 “Gia kˆje n ∈ N. Gia to skopì autì. èqoume m In = A m = (In + p A ) k m = i=0 m ki i p A = In + i m i=1 m ki i p A i kai epomènwc m i=2 m ki i p A = −mpk A . Yale “Geometry and Symmetry” [33]   to biblÐo tou H.

Gia parˆdeigma. g2 ∈ G. ja eÐnai ϑ ( 1/s ) + · · · + ϑ ( 1/s ) = ϑ ( 1/s + · · · + 1/s ) = ϑ ( 1 ) = κ/λ. dÔo stoiqeÐa α. (aþ) Aut(S3 ): H S3 èqei 6 stoiqeÐa. 'Ena stoiqeÐo tou Aut(G) eÐnai h tautotik  −1 apeikìnish 1G : G −→ G kai an α1 . φ(β) = σ(γ) σ(ε) kai φ(γ) = σ(γ). φ(δ) = σ(δ). δ. Ac prosdiorÐsoume ed¸ thn omˆda automorfism¸n twn gnwst¸n omˆdwn S3 . β tˆxhc 3 kai trÐa stoiqeÐa γ.332 4. EpÐshc eÔkola prokÔptei ìti = Inn(S3 ) = Aut(S3 ). φ(α) = σ(γ) σ(δ). tìte α1 α2 ∈ Aut(G) (giatÐ?). δ. ènac automorfismìc kajorÐzetai pl rwc apì thn metˆjesh pou autìc epˆgei sta trÐa stoiqeÐa γ. 'Ara Aut(S3 ) ∼ S3 . ε. Sunep¸c ènac automorfismìc thc S3 metajètei xeqwristˆ ta stoiqeÐa α. 'Ara to sÔnolo AutG eÐnai mia omˆda metajèsewn tou sunìlou G pou onomˆzetai h omˆda automorfism¸n thc G. −1 −1 èqoume (τg1 τg2 )(x) = g1 g2 xg2 g1 = g1 g2 x(g1 g2 )−1 = τg1 g2 (x) gia kˆje x ∈ G kai ˆra τg1 τg2 = τg1 g2 . δ. AntÐstrofa. me s = 0. s s . δ. β kai xeqwristˆ ta trÐa stoiqeÐa γ. Gia dÔo stoiqeÐa g1 . Prˆgmati epeid  o ϑ eÐnai automorfismìc. Tìte èqoume ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). EÐnai fanerì ìti to uposÔnolo InnG ìlwn twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai mia upoomˆda thc AutG. èstw ϑ ( 1 ) = κ/λ. prokÔptei ìti τg ∈ Aut(G). (bþ) Aut( Q+ ): 'Estw ϑ ènac automorfismìc thc Q+ . α2 ∈ Aut(G). aut  eÐnai ènac automorfismìc thc S3 . Kaj¸c τg (xy) = g(xy)g −1 = (gxg −1 )(gyg −1 ) = τg (x)τg (y) kai τg τg−1 = τg−1 τg = 1G . 'Estw to klˆsma 1/s . thn tautotik  metˆjesh i. Q+ kai thc omˆdac K4 tou Klein. ε parˆgoun thn omˆda S3 . an σ eÐnai mia metˆjesh twn γ. Aut  h omˆda dÐnei qr simec plhroforÐec gia th dom  thc G. H eikìna thc monˆdac mèsw tou ϑ eÐnai ènac mh mhdenikìc rhtìc arijmìc. Kaj¸c ta stoiqeÐa γ. x −→ gxg −1 . δ. ε tìte orÐzontac thn apeikìnish φ : S3 −→ S3 me φ(i) = i. idiaÐtero endiafèron parousiˆzoun oi legìmenoi eswterikoÐ automorfismoÐ pou orÐzontai wc ex c: Gia g ∈ G orÐzoume thn apeikìnish τg : G −→ G. ε. φ(ε) = σ(ε). ε tˆxhc 2. Omˆdec omˆdac SG tou sunìlou G pou eÐnai automorfismoÐ thc omˆdac G ja to sumbolÐzoume me Aut(G). 'Enac automorfismìc miac omˆdac diathreÐ thn tˆxh twn stoiqeÐwn (giatÐ?).

An f : G1 −→ G2 eÐnai ènac iso= morfismìc apì thn omˆda G1 sthn omˆda G2 . Prˆgmati. Epomènwc. mporoÔme na jewroÔme ìti dÔo omˆdec tautÐzontai an autèc eÐnai isìmorfec. c.9 ParadeÐgmata mh-isìmorfwn omˆdwn. epeid  { φ(a). Dhlad  an G1 ∼ G2 tìte G2 ∼ G1 . AntÐstrofa den eÐnai dÔskolo na apodeÐxoume ìti an κ/λ eÐnai ènac tuqaÐoc mh mhdenikìc rhtìc arijmìc tìte h apeikìnish ϑ : Q −→ Q me ϑ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ) orÐzei ènan automorfismì thc ( Q. tìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish f −1 : G2 −→ G1 pou eÐnai kai aut  isomorfismìc (giatÐ?). Kaj¸c h fÔsh aut¸n kaj eaut¸n twn stoiqeÐwn miac omˆdac eÐnai deutereÔousac shmasÐac sthn 'Algebra. = = = 4. Opìte sthn pragmatikìthta èqoume apodeÐxei ìti Aut(K4 ) ∼ S3 . h eikìna tou tuqaÐou klˆsmatoc r/s mèsw tou ϑ eÐnai ϑ ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ). x −→ x eÐnai ènac isomorfiamìc. a·c = c·a = b kai b·c = c·b = a. 1. Dhlad  apodeÐxame ìti o automorfismìc ϑ eÐnai pl rwc kajorismènoc apì thn eikìna tou 1. b kai c. Epiplèon an f1 : G1 −→ G2 kai f2 : G2 −→ G3 = = eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn. Apì ta prohgoÔmena èpetai ìti h apeikìnish f : Aut( Q. Epiplèon h f eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn dhlad  f ( ϑ1 ◦ ϑ2 ) = ( ϑ1 ◦ ϑ2 )( 1 ) = ϑ1 ( 1 ) · ϑ2 ( 1 ) = f ( ϑ1 ) · f ( ϑ2 ) (giatÐ?). dhlad  pˆnta isqÔei G ∼ G.1 kai epÐ. OmomorfismoÐ Omˆdwn 333 opìte anagkastikˆ ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). b. metaxÔ twn stoiqeÐwn φ(a). afoÔ kˆje au= tomorfismìc thc K4 metajètei ta stoiqeÐa thc K4 (diathr¸ntac to oudètero stoiqeÐo e stajerì ). MetaxÔ twn a. c }. b. 'Ara h f eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ thc omˆdac automorfism¸n thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n kai thc pollaplasiastik c omˆdac twn rht¸n ( Aut( Q. φ(c) } = { a. tìte kai h sÔnjesh f2 f1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. + ) ∼ ( Q∗ . afoÔ to sÔnolo twn rht¸n eÐnai . H prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. h tautotik  apeikìnish 1G : G −→ G. to oudètero e kai ta a. φ(c) isqÔoun akrib¸c oi parapˆnw sqèseic. + ) me ϑ( 1 ) = κ/λ. c isqÔoun oi sqèseic a·b = b·a = c. = (gþ) Aut(K4 ): H omˆda K4 tou Klein apoteleÐtai apì tèssera stoiqeÐa. 'Estw φ mia metˆjesh twn tri¸n sumbìlwn a. φ(b). · ) me f ( ϑ ) = ϑ( 1 ) eÐnai 1 . dhlad  φ ∈ S3 . φ(b).4. b. + ) −→ ( Q∗ . pˆli epeid  o ϑ diathreÐ thn prìsjesh. gia kˆje omˆda G.5. dhlad  an G1 ∼ G2 kai G2 ∼ G3 tìte G1 ∼ G3 . Tìte. Dhlad  h φ orÐzei ènan automorfismì thc K4 (jètontac φ(e) = e).5. · ) ). Ja prèpei na parathr soume ìti h ènnoia thc isomorfÐac orÐzei mia sqèsh isodunamÐac metaxÔ ìlwn twn omˆdwn.

afoÔ an k1 ≡ k2 (mod n). JewroÔme thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modn kai thn pollaplasiastik  omˆda En twn n−ost¸n riz¸n thc monˆdac. kanèna stoiqeÐo tˆxhc 2. Z+ ∼ n Z. 4. H 2πki antistoiqÐa φ : Zn −→ En . n = 1. EpÐshc h φ diathreÐ 2π(k1 −k2 )i 2πk1 i 2πk2 i . Ac sugkrÐnoume thn omˆda E4 = { e 4 | k = 0. tìte h eikìna enìc jetikoÔ akeraÐou n ja  tan f (n) = n a/b. dhlad  h f den eÐnai epÐ. ParathroÔme ìti h E4 èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2 kai dÔo stoiqeÐa tˆxhc 4.1 . To sÔnolo n Z = { n z | z ∈ Z } twn akeraÐwn pollaplasÐwn enìc jetikoÔ akeraÐou arijmoÔ n mazÐ me thn prìsjesh twn akeraÐwn eÔkola diapist¸netai ìti apoteleÐ omˆda. an p eÐnai ènac pr¸toc pou den diaireÐ to b.334 4. z −→ n z eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. 2πik 4. tìte kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo thc F + eÐnai tˆxhc 2. gia ton rhtì 1/p den upˆrqei akèraioc m tètoioc ¸ste f (m) = 1/p (giatÐ?).5. dhlad  e n = e n . tìte ja eÐqame 0 = φ(1) = φ((−1) (−1)) = φ(−1) + φ(−1) = 2φ(−1). = n > 0. en¸ h K4 èqei trÐa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4.1. dhlad  φ(−1) = 0 kai h φ den ja  tan 1 . Prˆgmati. an up rqe mia apeikìnish f : Z −→ Q+ pou na eÐnai isomorfismìc me f (1) = a/b. Omˆdec arijm simo en¸ to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n eÐnai mh arijm simo. EpÐshc aploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h apeikìnish Z −→ n Z. 2. an φ : F ∗ −→ F +  tan ènac isomorfismìc. 2. tìte ja èprepe na èqoume φ(1) = 0. H omˆda twn akeraÐwn arijm¸n den einai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ . Epomènwc. An h qarakthristik  tou F eÐnai Ðsh me 2. Prˆgmati. k mod n −→ e n eÐnai apeikìnish. 3. ( 1 2 ) ( 3 4 ). ( 1 4 ) ( 2 3 ) }. Zn ∼ En . 1. 3. 1. An h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. tìte e Parìmoioc isqurismìc deÐqnei ìti h φ eÐnai 1 . ˆtopo. = n > 0. en¸ h F ∗ den èqei. sthn perÐptwsh aut . Autì eÐnai èna parˆdeigma omˆdac pou eÐnai isìmorfh me gn siec upoomˆdec thc. ( 1 3 ) ( 2 4 ). H pollaplasiastik  omˆda F ∗ enìc s¸matoc F den eÐnai potè isìmorfh me thn prosjetik  tou omˆda F + .10 ParadeÐgmata isìmorfwn omˆdwn. 'Ara h E4 den eÐnai isìmorfh me thn K4 . 4 } kai thn omˆda K4 = { 1. 2.

Epeid  A(θ) = A(θ + 2kπ) kai A(θ) A(θ ) = A(θ + θ ) −→ ei(θ+θ ) = eθ eθ . 4. h apeikìnish aut  eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. 5. O isomor>0 fismìc autìc faner¸nei ìti h prìsjesh pragmatik¸n arijm¸n apì algebrik c pleurˆc eÐnai ousiastikˆ Ðdia me ton pollaplasiasmì jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n kai h metˆbash apì th mÐa sthn ˆllh gÐnetai mèsw tou gnwstoÔ "logarijmikoÔ kanìna". afoÔ φ( k1 mod n + k2 mod n ) = φ( (k1 + k2 ) mod n ) = n = e n ·e e eÐnai isomorfismìc. o opoÐoc den = . A(θ) −→ eiθ . >0 1 me log 1 = 0 kai log x = − log x. parist¸meno sto migadikì epÐpedo. Prˆgmati. eÐnai èna shmeÐo tou kÔklou me kèntro thn arq  twn axìnwn kai aktÐna Ðsh me èna.5. dhlad  an φ(x/2) = u. = >0 Me C2 paristˆnoume thn pollaplasiastik  omˆda { 1. Tìte ìmwc. ˆtopo. 1 ) >0 >0 an q > 0 kai q −→ ( | q |.1 kai epÐ.4. epÐshc log( x y ) = log x + log y . OmomorfismoÐ Omˆdwn 335 tic prˆxeic. Gia to lìgo autì h omˆda S 1 onomˆzetai omˆda tou monadiaÐou kÔklou. Ac jewr soume thn eidik  orjog¸nia omˆda SO2 ( R ). H antÐstrofh apeikìnish thc log eÐnai h ekjetik  apeikìnish R+ −→ R× me x −→ ex . Q× ∼ Q× × C2 . tìte ja èqoume 2 = φ(x) = φ( x/2 + x/2 ) = φ(x/2) · φ(x/2) = u2 . ìpou q ∈ Q× . >0 Ac shmeiwjeÐ ìmwc ìti upˆrqei isomorfismìc C× ∼ S 1 . Kaj¸c h φ eÐnai epÐ. SO2 ( R ) ∼ S 1 . pou perigrˆyame sthn Parˆgrafo 4. R× ∼ R+ . sumperaÐnoume ìti aut  3. dhlad  h pollaplasiastik  omˆda twn jetik¸n rht¸n den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n. = JewroÔme to sÔnolo S 1 = { z ∈ C | | z | = 1 } tou C. = >0 C× ∼ R× × S 1 . èstw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc φ : Q+ −→ Q× kai >0 èstw x ∈ Q+ tètoio ¸ste φ(x) = 2. >0 = Apì th stoiqei¸dh anˆlush eÐnai gnwstì ìti h logarijmik  apeikìnish log : R× −→ R+ eÐnai 1 . 2π(k1 +k2 )i 2πk1 i 2πk2 i n . opìte oi antistoiqÐec Q −→ Q× × C2 kai R× −→ R× × C2 me q −→ ( q. (antÐstoiqa q ∈ R× ) eÐnai profan¸c isomorfismoÐ omˆdwn. an u ∈ Q× eÐnai >0 h eikìna tou x/2 mèsw tou φ. Kˆje stoiqeÐo tou S 1 . EpÐshc h apeikìnish r eiθ −→ ( r. −1 }. Ac shmeiwjeÐ ìti to Ðdio den sumbaÐnei gia touc rhtoÔc arijmoÔc. to opoÐo eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. Dhlad  to 2 eÐnai to tetrˆgwno enìc rhtoÔ arijmoÔ.1 kai thn apeikìnish SO2 ( R ) −→ S 1 . −1 ) an q < 0. eiθ ) eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn C× kai R× × S 1 . = >0 R× ∼ R× × C2 .

>0 7. O q¸roc Z2 apoteleÐtai apì ta dianÔsmata 0 . | X | = n.336 4. Autì deÐqnei ìti an G kai H eÐnai duo isìmorfec omˆdec. afoÔ α ◦ σ1 ◦ α−1 = α ◦ σ2 ◦ α−1 an kai mìno an σ1 = σ2 kai epiplèon f ( σ1 σ2 ) = α ◦ σ1 σ2 ◦ α−1 = α ◦ σ1 ◦ α−1 α ◦ σ2 ◦ α−1 = f ( σ1 ) f ( σ2 ). >0 = Me Z[x] paristˆnoume thn prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn miac metablht c me akeraÐouc suntelestèc. Tìte gia kˆje σ ∈ SX h apeikìnish α ◦ σ ◦ α−1 : Y −→ Y eÐnai mia metˆjesh tou Y (giatÐ?). Sn ∼ SX . ìpou se kˆje bˆsh enìc n-diˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou V antistoiqoÔme ènan isomorfismì thc GL( V ) sthn GLn ( K ). EÐnai fanerì ìti h apeikìnish α α α f (x) = αn xn + · · · + α0 −→ q0 0 q1 1 · · · qn n eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn Z[x] kai Q× . tìte kai h apeikìnish SX σ −→ β σ β −1 ∈ SY eÐnai ènac ˆlloc isomorfismìc thc SX sthn SY . tìte oi omˆdec SX kai SY mporoÔn na tautisjoÔn me thn omˆda Sn . = 'Hdh èqoume anafèrei sthn parˆgrafo 4.1 apeikìnish apì to X sto Y . 2 2 0 0 1 1 . o opoÐoc epÐshc den mporeÐ = na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou.2 ìti an X kai Y eÐnai dÔo sÔnola me to Ðdio pl joc stoiqeÐa. Q× ∼ Z[x]. Prˆgmati. H apìdeixh thc Ôparxhc autoÔ tou isomorfismoÔ apaiteÐ gn¸seic pou eÐnai pèra ap' to skopì autoÔ tou biblÐou. 8. apì touc 2 × 2 pÐnakec twn opoÐwn oi st lec eÐnai grammikˆ anexˆrthta dianÔsmata tou dianusmatikoÔ q¸rou Z2 . Ed¸ parathroÔme ìti an β  tan mia ˆllh 1 . an kai apodeiknÔetai h Ôparx  tou. ìpou q0 < q1 < q2 < · · · eÐnai ìloi oi β pr¸toi kai αi eÐnai akèraioi arijmoÐ ìloi mhdèn ektìc apì peperasmèno pl joc. ìpou n = | X |. 1 . Omˆdec mporeÐ na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . 0 kai 1 .1 antistoiqÐa α : X −→ Y . T¸ra h apeikìnish f : SX −→ SY me σ −→ α ◦ σ ◦ α−1 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. ìpou α−1 eÐnai h antÐstrofh apeikìnish Y −→ X thc α. = H omˆda GL2 ( Z2 ) apoteleÐtai apì touc 2 × 2 antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì to s¸ma Z2  . jewroÔme mÐa 1 . 6. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c gnwrÐzoume ìti kˆje rhtìc α > 0 grˆfetai monadikˆ sth β α α α morf  α = q0 0 q1 1 · · · qi i · · · . Autì ja to doÔme kai sto Parˆdeigma 9. isodÔnama. tìte genikˆ upˆrqoun polloÐ isomorfismoÐ apì th G sthn H . EpÐshc shmei¸noume ìti upˆrqei isomorfismìc C+ ∼ R+ .

B ←→ ( 1 3 ). . 1 mikˆ anexˆrthta zeÔgh dianusmˆtwn. ∆(v2 ) = v3 . Γ ←→ ( 2 3 ). . b ∈ G. OmomorfismoÐ Omˆdwn Ta zeÔgh 1 0 337 1 1 0 1 kai eÐnai ta mìna gram. Sunep¸c èqoume thn antistoiqÐa A ←→ ( 1 2 ). 1 1 . .   isodÔnama a + b = −( a + b ) = −b − a. èqei peperasmènh diˆstash. gia kˆje a ∈ G. EpÐshc parathroÔme ìti h omˆda G mporeÐ na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Z2 kai epeid  eÐnai peperasmènh. . = 9. E(v3 ) = v2 . B = . E ←→ ( 1 3 2 ) kai I ←→ 1.1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc GL( V ) kai thc genik c grammik c omˆdac GLn ( K ).5. dhlad  2a = 0. = 'Estw V ènac n−diˆstatoc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc K kai { e1 . . . . . . E = . A = . . dhlad  h G eÐnai Abelian  omˆda. e2 . Tìte 2( a + b ) = 0 gia a. en } mÐa bˆsh tou. 1 1 A(v1 ) = v2 . ∆ ←→ ( 1 2 3 ). B(v3 ) = v1 Γ(v1 ) = v1 . Dhlad  gia kˆje epilog  bˆshc paÐrnoume kai ènan diaforetikì isomorfismì. 0 . Sunep¸c h antistoiqÐa aut  eÐnai ènac isomorfismìc apì thn GL( V ) sthn GLn ( K ) pou exartˆtai apì th bˆsh { e1 . e2 . Sunep¸c. ∆(v3 ) = v1 E(v1 ) = v3 . GL( V ) ∼ GLn ( K ). f2 ∈ GL( V ). wc dianusmatikìc q¸roc. Apì th Grammik  'Algebra gnwrÐzoume ìti wc proc th bˆsh { e1 . èqoume ìti a + b = b + a. H ˆlgebra tou Boole. . e2 . A(v3 ) = v3 B(v1 ) = v3 . ∆ = . Upojètoume ìti a + a = 0 (to 0 eÐnai to oudètero stoiqeÐo). . 'Ara ta stoiqeÐa thc GL2 ( Z2 ) eÐnai 1 0 0 1 1 0 ta ex c: I = . an { e1 . dhlad  an f1 . Γ(v2 ) = v3 . . E(v2 ) = v1 . 10. blèpoume ìti 0 . Γ = 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 . B(v2 ) = v2 . èstw n. . en } upˆrqei mÐa 1 . AploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h antistoiqÐa aut  diathreÐ kai tic prˆxeic kai epomènwc GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . 'Estw G mÐa peperasmènh omˆda gia thn prˆxh thc opoÐac ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì thc prìsjeshc. en } eÐnai mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸- . e2 . tìte o pÐnakac pou antistoiqeÐ sth sÔnjesh f1 ◦f2 eÐnai to ginìmeno twn antistoÐqwn pinˆkwn. Allˆ epeid  a = −a kai b = −b. Γ(v3 ) = v2 ∆(v1 ) = v2 . An jèsoume v1 = 0 1 1 1 1 0 1 v2 = 0 .4. . . en } tou V . JewroÔme thn omˆda GL( V ) ìlwn twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn apì ton V ston eautì tou. Epiplèon h antistoiqÐa aut  diathreÐ to ginìmeno. A(v2 ) = v1 . 1 0 . v3 = 1 .

. kˆje a. bn ) = ( a1 b1 . . ìpou P( X ) eÐnai to dunamosÔnolo enìc sunìlou X me n stoiqeÐa. .338 4. an ) · ( b1 . orÐzetai o ex c pollaplasiasmìc sth G. H je¸rhsh thc G wc to dunamosÔnolo enìc sunìlou X apetèlese to majhmatikì montèlo tou 'Agglou majhmatikoÔ George Boole (1815 . an bn ). Sunep¸c G ∼ Im L. . x ∈ G. . A2 = { e2 }. pou orÐsthke sthn G. . . h opoÐa eÐnai 1-1 kai epÐ. . H omˆda G eÐnai isìmorfh me thn omˆda tou ParadeÐgmatoc 4. An eÐnai ta monosÔnola A1 = { e1 }. dhlad  thn omˆda P( X ) pou eÐnai efodiasmènh me thn prˆxh (th summetrik  diaforˆ). Kˆje peperasmènh omˆda G eÐnai isìmorfh me mia omˆda Apìdeixh. Epiplèon h L eÐnai 1-1. . Omˆdec rou G tìte kˆje stoiqeÐo a tou G mporeÐ na parastajeÐ (wc proc th bˆsh aut ) san mia n−ˆda ( a1 . Prˆgmati. . g −→ Lg eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. an ).5. 4. g2 ∈ G me g1 = g2 èqoume L(g1 ) = Lg1 = Lg2 = L(g2 ). gia kˆje A ∈ P( X ) isqÔei A A = ∅ kai an A1 . sto P( X ) “antistoiqeД sthn tom  A ∩ B dÔo stoiqeÐwn A. . .2 tonÐsame ìti ènac lìgoc pou oi summetrikèc omˆdec paÐzoun shmantikì rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn ofeÐletai sto epìmeno je¸rhma tou Cayley: metajèsewn. taxinom¸ntac ìlec tic omˆdec G pou èqoun tˆxh ≤ 7. b ∈ G.4. isqÔei a2 = a.26 prokÔptei ìti an h tˆxh thc G eÐnai 2.1864) gia touc “tupikoÔc isqurismoÔc” (sunepagwgèc) pou isqÔoun sth Majhmatik  Logik  [19]. 'Ara. . Sthn arq  thc Paragrˆfou 4. . 5   7 tìte h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc g kai eÐnai isìmorfh me thn omˆda Zn . O pollaplasiasmìc. . tìte h apeikìnish G −→ P( X ). B ∈ P( X ). 3. Apì to Pìrisma 4. A2 . Gia kˆje g ∈ G jewroÔme thn apeikìnish Lg : G −→ G me x −→ gx.3.5 (4).11 Je¸rhma. O dianusmatikìc q¸roc G me ton pollaplasiasmì autì lègetai ˆlgebra tou Boole. ìpou Im L eÐnai mia omˆda metajèsewn. tìte èqoume Lg1 g2 (x) = (g1 g2 ) x = g1 (g2 x) = g1 (Lg2 (x)) = Lg1 (Lg2 (x)) = (Lg1 Lg2 ) (x) kai ˆra Lg1 g2 = Lg1 Lg2 . Opìte. = Ja oloklhr¸soume thn parˆgrafo aut . g2 . me thn bo jeia tou pollaplasiasmoÔ twn stoiqeÐwn tou Z2 . . . Sunep¸c h apeikìnish L : G −→ S|G| . me ei −→ Ai orÐzei ènan isomorfismì (giatÐ?). . . . . . An g1 . gia kˆje a ∈ G. . An = { en } thc G. a b = ( a1 . ai ∈ Z2 . . . afoÔ gia kˆje dÔo stoiqeÐa g1 .

An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 6 tìte aut  parˆgetai apì to g kai eÐnai isìmorfh me th Z6 . An g1 . Ask seic 4. Allˆ epÐshc sth G den mporoÔn ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa na eÐnai tˆxhc 3. . OmomorfismoÐ Omˆdwn 339 n = 2. 'Enac isomorfismìc eÐnai h apeikìnish g k −→ k mod n. g1 . to ba ∈ G kai ja prèpei   ba = ab   ba = ab2 (giatÐ?). Sunep¸c h omˆda G = { 1. b2 } kai èqoume G = b ∪ a b = { 1. 'Estw t¸ra ìti |G| = 4. −1.5 1. dhlad  ìti h G den èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 6. pou shmaÐnei ìti to uposÔnolo { 1. g1 = g2 kai g1 = g2 = 1. 3. DÐnontai oi omˆdec G = 1 ν 0 1 | ν∈Z kai H = { 1. Apì to 4. Na brejeÐ o pur nac tou ϑ. An h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo tìte ìpwc prin G ∼ Z4 . g1 g2 } eÐnai isìmorfh me thn omˆda { i. tìte to stoiqeÐo thc g1 g2 eÐnai diˆforo apì ta 1. Sunep¸c a ∈ b = { 1. mporoÔme eÔkola na doÔme ìti h omˆda G eÐnai isìmorfh me thn S3 . DeÐxte 0 1 ìti o ϑ eÐnai epimorfismìc omˆdwn. g2  tan dÔo apì autˆ tìte kai to ginìmenì touc g1 g2 ja  tan tˆxhc 2. Tìte apì to = Pìrisma 4. g2 ∈ G { 1 }. 'Ara h G prèpei na èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 3. S aut  th perÐptwsh ta stoiqeÐa g 2 kai g 4 eÐnai tˆxhc 3 kai to stoiqeÐo g 3 eÐnai tˆxhc 2 en¸ to stoiqeÐo g 5 eÐnai tˆxhc 6.4. (1 4)(2 3) } (giatÐ?). g2 . ab2 }. g2 . / Epeid  h G eÐnai omˆda. 'Estw t¸ra ìti h G èqei tˆxh 6.4. An ìla autˆ  tan tˆxhc 2 kai g1 .4. g1 .5. −i } me tic gnwstèc prˆxeic kai ϑ : G −→ H me 1 ν ϑ −→ iν . Sthn pr¸th perÐptwsh mporeÐ eÔkola na elegjeÐ ìti h tˆxh tou ba eÐnai 6 kai ˆra aporrÐptetai afoÔ upojèsoume ìti h G den èqei stoiqeÐo tˆxhc 6. Sth deÔterh perÐptwsh. (1 3)(2 4). a. b. Sunep¸c ìla ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc 2   3. Upojètoume ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc.3 kai 6. 'Ara h G prèpei na èqei kai èna stoiqeÐo tˆxhc 2. afoÔ gia kajèna apì autˆ to antÐstrofì tou ja  tan tˆxhc 3 opìte h G den ja  tan tˆxhc 6. sÔmfwna me to je¸rhma tou Lagrange.23 oi pijanèc tˆxeic twn mh tetrimmènwn stoiqeÐwn thc G eÐnai 2. g1 . b2 . i. 'Estw loipìn a kai b dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2 kai tˆxhc 3 antÐstoiqa. 5 kai 7 antÐstoiqa. 'Estw ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo. g1 g2 } ja  tan mia upoomˆda tˆxhc 4 pou eÐnai adÔnato. b. ab.23 èpetai ìti kˆje stoiqeÐo thc diˆforo tou 1 prèpei na eÐnai tˆxhc 2 2 2. g2 . (1 2)(3 4). afoÔ h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 2 2 ja èdine g2 = 1   g1 = 1 kai h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 ja èdine g1 = g2 . Gi autì to −1 −1 ginìmeno isqÔei ìmwc ìti g1 g2 = (g1 g2 )−1 = g2 g1 = g2 g1 .

α ) DeÐxte ìti h f : Z × Z −→ Z . f (x. y) = x − 2y eÐnai ènac omomorfismìc prosjetik¸n omˆdwn kai breÐte thn f (Z × Z) = Imf . .340 4. Dinontai oi parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n ston eautì thc (aþ) x −→ −x (bþ) x −→ x2 (gþ) x −→ x3 (dþ) x −→ x4 (eþ) x −→ x−1 ( þ) x −→ −x2 (zþ) x −→ 2x (hþ) x −→ 3x 1 (jþ) x −→ − x (iþ) x −→ 10x (iaþ) x −→ |x| Poiec apì autèc eÐnai omomorfismoÐ omˆdwn? Ap touc omomorfismoÔc. Poia eÐnai h Imf an h tˆxh tou g eÐnai 6   7? 3. Poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n ston eautì thc eÐnai omomorfismoÐ ? (aþ) z −→ z 6 (bþ) z −→ z 8 (gþ) z −→ z ¯ (dþ) z −→ 2z + 1 (eþ) z −→ 1 z Sthn perÐptwsh pou mia apeikìnish eÐnai omomorfismìc prosdiorÐste ton pur na thc. β ) 'Estw G mia omˆda kai g ∈ G. Omˆdec 2. poioi eÐnai isomorfismoÐ ? 4. DeÐxte ìti h f : Z −→ G me f (k) = g 2k eÐnai ènac omomorfismìc.

DeÐxte ìti h apeikìnish aut  eÐnai omomorfismìc omˆdwn. DeÐxte ìti h antistoiqÐa f : A −→ orÐzei ènan 0 1 endomorfismì thc G. β ∈ Q } h prosjetik  omˆda twn grammik¸n poluwnÔmwn. 1. 2 }. b. −1. DeÐxte ìti autìc eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. α ) DeÐxte ìti h apeikìnish λr ( x ) = r·x. h eikìna tou mèsw thc f den an kei 0 2 sto kèntro. JewroÔme thn antistoiqÐa Q[x] −→ G. 0 c Poioc eÐnai o pur nac thc? 8. DeÐxte ìti an kai o pÐnakac 2 0 an kei sto kèntro thc G. OmomorfismoÐ Omˆdwn 341 5. Poioc eÐnai o pur nac thc? 7. f (x) −→ αx + β . . tìte deÐxte ìti h omˆda G1 perièqei epÐshc stoiqeÐo tˆxhc m. β ) DeÐxte ìti kˆje endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai thc parapˆnw morf c. c ∈ R . ìpou αx + β eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) dia tou x2 + 1. sumbolÐzei to eswterikì ginìmeno. 10.4. a . 'Estw φ : G1 −→ G2 ènac epimorfismìc peperasmènwn omˆdwn. n ìpou m. 'Estw G = GL2 ( Q ). r ∈ Q eÐnai ènac endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n. An h omˆda G2 perièqei stoiqeÐo tˆxhc m. OrÐzoume thn apeikìnish V −→ R+ me x −→ x. a · c = 0 kai φ : G −→ R+ a b −→ log(a · c). ìpou . γ ) DeÐxte ìti kˆje mh-mhdenikìc endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai automorfismìc. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ φ apì thn pollaplasiastik  omˆda twn rht¸n ston eautì thc tètoioi ¸ste Imφ ⊆ { −2. n eÐnai perittoÐ akèraioi kai A akèraioc ( pou exartˆtai apì ton 1 A pÐnaka A ). 'Estw G = me a b 0 c | a. 'Estw V ènac trisdiˆstatoc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc me eswterikì ginìmeno kai v ∈ V . BreÐte ton pur na thc. 'Estw Q[x] h prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn me rhtoÔc suntelestèc kai G = { αx + β | α. Poioc eÐnai o pur nac tou? EÐnai h apeikìnish aut  “ epÐ ”? 6. 11. DeÐxte ìti h φ eÐnai omomorfismìc omˆdwn. 0. 9. A ∈ G kai d = m 2 A h orÐzousa tou pÐnaka A.5. i) Pìsoi omomorfismoÐ omˆdwn Z20 −→ Z8 upˆrqoun ? ii) Upˆrqei mh tetrimmènoc omomorfismìc omˆdwn Z20 −→ Z27 ? 12.

n) = 1. .342 13. tìte to n diaireÐ to 15. 16. Poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai swstèc kai poiec lˆjoc? (Tekmhri¸ste thn apˆnths  sac). y) ) = ax by .k. DeÐxte ìti: i) An o f den eÐnai o tautotikìc. an h omˆda G eÐnai Abelian ? ii) Gia poia n upˆrqei monomorfismìc omˆdwn Sn −→ G. prosdiorÐste ton pur na thc f . i) Diatup¸ste kai apodeÐxte ikan  kai anagkaÐa sunj kh pou prèpei na plhroÔn ta a kai b ¸ste h f na eÐnai omomorfismìc omˆdwn. λ = 1. An h G èqei peritt  tˆxh deÐxte ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc x = yz ìpou φ(y) = y kai φ(z) = z −1 . tìte o φ eÐnai isomorfismìc. An g1 . 'Estw G peperasmènh omˆda me tˆxh n kai φ : G −→ Z15 omomorfismìc omˆdwn. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai φ : G → G eÐnai ènac automorfismìc tètoioc ¸ste φ(x) = x−1 gia perissìtera apì ta 3/4 twn stoiqeÐwn thc G tìte deÐxte ìti h G eÐnai Abelian . . .d. 15. (dþ) An o φ eÐnai epimorfismìc. κ. ( þ) An o φ eÐnai epimorfismìc. tìte to 15 diaireÐ to n. 'Estw f : G −→ G endomorfismìc omˆdwn me f 2 = f . (m. jètoume gκ gλ = gψ(κ. 'Estw G omˆda. (gþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. 19. Upìdeixh: Exetˆste pr¸ta thn perÐptwsh ìpou m. . 18. a. an h omˆda G eÐnai Abelian ? 14. b ∈ G dÔo stoiqeÐa thc kai f : Z × Z −→ G h apeikìnish me f ( (x. . (bþ) To n diaireÐ to 15. 17. . . (zþ) An n = 15. . . g2 . 'Estw G mia Abelian  omˆda kai α ∈ Aut(G) me α2 = 1G . 4. (eþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. tìte to n diaireÐ to 15. b peperasmènhc tˆxhc me tˆxeic m kai n antÐstoiqa. gn eÐnai ta stoiqeÐa miac omˆdac G.λ) . ii) An h omˆda G eÐnai Abelian  kai ta a. (aþ) To 15 diaireÐ to n. tìte to 15 diaireÐ to n. Omˆdec i) Gia poia n upˆrqei epimorfismìc omˆdwn G −→ Sn . n. tìte o f den eÐnai epÐ. thn Im f kai to deÐkth tou ker f sthn omˆda Z × Z. ii) G = ker f · Im f kai ker f ∩ Im f = { 1 }.

IsqÔei to antÐstrofo? 23. m. DeÐxte ìti to sÔnolo G = { 2m 3n | m. Apant ste to Ðdio gia φ(g) = (1 2) ∈ S16 . 24. . . n = 0. 'Estw G mia omˆda me mia prˆxh ∗.5. a) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ A4 . gia kˆje i = 1. ìpou K4 eÐnai h omˆda = tou Klein? b) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ Z4 × Z2 ? = 21. DeÐxte ìti oi pollaplasiastikèc omˆdec U ( Zp ) kai U ( Z2p ) eÐnai isìmorfec. JewroÔme touc dÔo q¸rouc wc Abelianèc omˆdec me prˆxh thn prìsjesh. b ∈ G. . . am ∈ { 1. 'Estw Sn h summetrik  omˆda bajmoÔ n kai a1 . . 25. gia kˆje a. X èna sÔnolo kai ϑ : G −→ X mia apeikìnish pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. . 20. β) Thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n kai thc R+ × R+ . . 'Estw G to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn me thn idiìthta σ(ai ) = ai . DeÐxte ìti to sÔnolo X me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda isìmorfh me thn omˆda G. 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc. GiatÐ den mporoÔme na broÔme ènan isomorfismì metaxÔ twn omˆdwn α) Thc prosjetik c omˆdac twn akeraÐwn kai thc Zn . 2. .4. ii) BreÐte an upˆrqei omˆda G me | G | = 16. ìpou k = n − m. DeÐxte ìti to G eÐnai mia omˆda metajèsewn isìmorfh me thn Sk . . n }. . . 'Estw V1 . ìpou R+ eÐnai h prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. 26. n ∈ Z } eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì isìmorfh me thn Z × Z. OmomorfismoÐ Omˆdwn 343 i) DeÐxte ìti h apeikìnish φ pou orÐzetai apì ton tÔpo (φ(gκ ))(λ) = ψ(κ. 22. . V2 dÔo dianusmatikoÐ q¸roi peperasmènhc diˆstashc epÐ tou idÐou s¸matoc. tètoia ¸ste na upˆrqei stoiqeÐo g ∈ G me φ(g) = (1 2 3 4)(5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16). DeÐxte ìti oi omˆdec autèc eÐnai isìmorfec an oi dÔo q¸roi èqoun thn Ðdia diˆstash. Sto sÔnolo X orÐzoume mia prˆxh wc ex c ϑ(a) ◦ ϑ(b) = ϑ( a ∗ b ). λ) eÐnai ènac monomorfismìc thc G sthn Sn . . γ) Thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou kai thc omˆdac twn strof¸n enìc exag¸nou. ìpou φ eÐnai h apeikìnish pou orÐsthke parapˆnw.

= = Apìdeixh. x2 . An G = x eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo x. n − 1. Tèloc parathroÔme ìti an m > n. . S aut  thn perÐptwsh. SumbolÐzetai de me C∞ . DiakrÐnoume dÔo peript¸seic.344 4. 'Ena apì autˆ eÐnai h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn pou parˆgetai apì to 1 (  apì to −1). .1 Je¸rhma. . . Kˆje kuklik  omˆda G eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n gia kˆpoio n = 0. tìte kˆje stoiqeÐo thc y eÐnai mia dÔnamh xr . S aut  thn parˆgrafo afoÔ taxinom soume ìlec tic kuklikèc omˆdec ja melet soume th dom  touc kai ja doÔme ìti aut  kajorÐzetai pl rwc apì thn tˆxhc touc. tìte xm = xm−n kai ìti h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai Ðsh me thn tˆxh thc G. Omˆdec 4. SumbolÐzetai de me Cn . 'Eqoume  dh sunant sei arketˆ paradeÐgmata kuklik¸n omˆdwn. r ∈ Z tou x. Efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc ja mac odhg sei sth lÔsh problhmˆtwn thc JewrÐac Arijm¸n. to sÔnolo { r ∈ N | xr = 1 } èqei ènan elˆqisto jetikì akèraio n. 4. 'Enac lìgoc pou autèc oi omˆdec jewroÔntai shmantikèc eÐnai giatÐ emfanÐzontai san upoomˆdec mèsa se kˆje omˆda afoÔ kˆje stoiqeÐo miac omˆdac parˆgei mia upoomˆda pou eÐnai kuklik . kaj¸c r − s < n). . . 1. s ∈ Z na èqoume xr = xs . tètoio ¸ste xk = xi (an k = n s + v me 0 ≤ v < n. x ∈ Z.6. h pollaplasiastik  omˆda En twn n-ost¸n riz¸n thc monˆdac eÐnai kuklik . x. Sugkekrimèna. Apì to AxÐwma tou ElaqÐstou. an G = Cn . H ˆllh perÐptwsh eÐnai gia kˆpoiouc r. xr −→ r. . . xn−1 } me xr xs = xr+s an r + s < n r+s−n an r + s ≥ n x kai lègetai peperasmènh kuklik  omˆda tˆxhc n. . Mia perÐptwsh eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou x anˆ dÔo na eÐnai diˆforec. Prˆgmati.6 Kuklikèc Omˆdec Mia omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo onomˆzetai kuklik . . af etèrou gia kˆje stoiqeÐo xk . tìte xk = (xn )s xv = xv ). . 1. x. h G eÐnai to sÔnolo { 1. tìte xr−s = 1 pou eÐnai ˆtopo. . . tìte C∞ ∼ Z0 = Z. . EpÐshc. 'Ena ˆllo eÐnai h prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn mod n pou parˆgetai apì thn klˆsh 1 mod n. (Taxinìmhshc Kuklik¸n Omˆdwn). xn−1 eÐnai anˆ dÔo diˆfora (giatÐ an xr = xs me 0 ≤ s < r < n. . JewroÔme thn antistoiqÐa φ : C∞ −→ Z. tìte Cn ∼ Zn kai an G = C∞ . . gia kˆpoio jetikì akèraio n. Tìte xr−s = 1 (upojètoume r > s). opìte h G èqei ˆpeiro pl joc stoiqeÐa kai lègetai ˆpeirh kuklik  omˆda. 'Estw C∞ = x . af enìc ta n stoiqeÐa 1. . thc G upˆrqei kˆpoio i = 0.

Kuklikèc Omˆdec 345 Apì ton orismì thc φ aut  eÐnai apeikìnish kai mˆlista 1 − 1 kai epÐ. Ta stoiqeÐa ìlwn aut¸n twn omˆdwn mporoÔn na tautisjoÔn me tic korufèc enìc kurtoÔ kanonikoÔ dwdekag¸nou. x.6. .6. . . .4. . = 4. Epiplèon isqÔei φ(xr1 xr2 ) = φ(xr1 +r2 ) = r1 + r2 = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). dhlad  aut  pou apoteleÐtai apì tic strofèc katˆ gwnÐa 0. . . 330◦ .2 Parˆdeigma. xn−1 } tˆxhc n ≥ 1. 30◦ . . . 60◦ . xr −→ r mod n apì ton orismì thc eÐnai mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. . Pˆli ed¸ h antistoiqÐa φ : Cn −→ Zn . .1 . 'Ara h φ eÐnai ènac isomorfismìc. 1 mod n. JewroÔme t¸ra thn peperasmènh kuklik  omˆda Cn = { 1. afoÔ Zn = { 0 mod n.6. 4 532 7 1 6 0 81011 9 Sq ma 4. Epiplèon èqoume φ(xr1 xr2 ) = = φ(xr1 +r2 ) an r1 + r2 < n φ(xr1 +r2 −n ) an r1 + r2 ≥ n (r1 + r2 ) mod n an r1 + r2 < n (r1 + r2 − n) mod n an r1 + r2 ≥ n = (r1 + r2 ) mod n = r1 mod n + r2 mod n = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). H kuklik  omˆda C12 mporeÐ na jewrhjeÐ ìti eÐnai h Z12   h E12   h U (Z13 )   h omˆda ìlwn twn strof¸n enìc dwdekˆgwnou (pou eÐnai upoomˆda thc D12 deÐktou 2). . 'Estw n = 12. Epomènwc Cn ∼ Zn . (n − 1) mod n }.

Prìtash 4. h antistoiqÐa aut  eÐnai k −→ g k .346 4. (g −m )s ∈ H kai sunep¸c g v ∈ H . Ed¸ èqoume jewr sei touc genn torec 1 mod 12. eÐnai akrib¸c ìlec oi upoomˆdec thc G. s ∈ Z. to g v eÐnai stoiqeÐo thc H mìnon an v = 0.k. prosjètoume k forèc to genn tora 1 mod 12 sto 0. e2πi/12 . gia thn omˆda Z12 . An h ∈ H . s ∈ Z. antÐstoiqa twn en lìgw omˆdwn. 11)k . paristˆ thn klˆsh k mod 12. en¸ gia thn omˆda. tìte h = g k . Apì thn upìjesh pou kˆname gia to m. Prˆgmati. M autìn ton trìpo paÐrnoume ìlec tic korufèc tou dwdekag¸nou. gia thn Z12 . isqÔei gia tic peperasmènec kuklikèc omˆdec. opìte kai h−1 = g −k ∈ H . Omˆdec H koruf  k . gia thn E12 th dwdèkath rÐza e2kπi/12 . k ∈ N. Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai ˆpeirh. 2 mod 13. ìpwc deÐxame upˆrqei kˆpoioc fusikìc arijmìc k tètoioc ¸ste H = g k kai ˆra h en lìgw antistoiqÐa eÐnai epÐ. Aut  eÐnai 1 − 1. . 'Ara kˆje upoomˆda miac kuklik c omˆdac eÐnai kuklik . gia thn U (Z13 ) thn klˆsh 2k mod 13. Dhlad  h H eÐnai h kuklik  omˆda H = g m pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g m . ìlec oi mh-tetrimmènec upoomˆdec thc G eÐnai isìmorfec me thn Ðdia thn G (giatÐ?). sthn prokeimènh perÐptwsh. gia ton opoÐo g m ∈ H . Autì shmaÐnei ìti ìla ta stoqeÐa thc H eÐnai thc morf c (g m )s .d. èqoume k = ms + v . to prohgoÔmeno apotèlesma mac epitrèpei na apodeÐxoume ton ex c isqurismì: Upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ tou sunìlou twn fusik¸n arijm¸n N kai twn upoomˆdwn thc G. diair¸ntac to k me to m. U (Z13 ) pollaplasiˆzoume k forèc to genn tora 2 mod 13. A(30◦ ) kai ( 0 1 2 . 'Etsi. Allˆ g k . pou den isqÔei genikˆ. . T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. . gia kˆpoio k ∈ Z.11). Me ˆlla lìgia gia thn ˆpeirh kuklik  omˆda G = g oi upoomˆdec g k . Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. 0 ≤ v < m.3. Oi Upoomˆdec miac Kuklik c Omˆdac T¸ra ja melet soume th dom  ìlwn twn upoomˆdwn miac kuklik c omˆdac kai ja doÔme ìti to antÐstrofo tou Jewr matoc tou Lagrange. gia na pˆme sthn koruf  k . 'Estw m o mikrìteroc jetikìc akèraioc arijmìc. an k | n. tìte h antistoiqÐa k −→ g n/k eÐnai mÐa 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diairet¸n tou n kai ìlwn twn upoomˆdwn thc G.(n. h upoomˆda pou n parˆgetai apì to g n/k èqei tˆxh Ðsh me m.n/k) = k (bl. Prˆgmati. Tìte kˆje stoiqeÐo thc H eÐnai thc morf c (g m )s . . 11 ). . ArqÐzontac apì thn koruf  0. opìte g k = (g m )s g v   isodÔnama g v = g k (g −m )s . gia tic strofèc thn A(30◦ )k kai gia tic metajèseic thn ( 0 1 2 . an g k ∈ H . diìti an k1 = k2 tìte g k1 = g k2 . Autì shmaÐnei ìti h H perièqei dunˆmeic g t tou g me t ∈ N. 'Estw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (ˆpeirhc   peperasmènhc).

Autì shmaÐnei ìti oi dunˆmeic g m eÐnai genn torec thc g n/k gia ìlouc touc m. dhlad  o g k λ eÐnai ènac genn torac thc k k g n/k .(m.k. eÐnai oi genn torec thc omˆdac Zn . Grˆfontac autoÔc touc m sth morf  m = n λ èqoume 1 ≤ λ ≤ k kai m. gia kˆpoio diairèth k tou n.d.k. autì pou deÐxame eÐnai ìti gia kˆje diairèth k thc tˆxhc thc G upˆrqei mia monadik  upoomˆda tˆxhc k kai aut  eÐnai h g n/k . afoÔ autì to pl joc eÐnai to pl joc twn λ. Epomènwc g m = (g n/k )λ . n .d.d(λ. èstw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (peperasmènhc   ˆpeirhc).(λ.k.4. n) = n/k .4. apì autì prokÔptei ìti mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac thc g an kai mìnon an m. ektìc apì to g n/k . Isqurizìmaste ìti m = n/k . T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. Apì to Je¸rhma 4. Autì deÐqnei ìti èna opoiod pote stoiqeÐo g t = (g m )s g v thc g èqei mia monadik  parˆstash thc morf c g t = ug β me u ∈ g m . To pl joc aut¸n eÐnai ϕ(k) ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. GnwrÐzoume (blèpe Prìtash 4. n) = n/k . 1 ≤ m ≤ n. k) = 1.d(m. Gia kˆje t ∈ Z.k.11 (ii)) ìti g m = g n/k an kai mìnon an k = n m. dhlad  mk = λn. Ac parathrhjeÐ ed¸ ìti o n/k eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn fusik¸n m gia touc opoÐouc g m ∈ g n/k . k) = m. (n/k. 3 mod 12.k.k. Dhlad  m.d. opìte m = λ n . èpetai ìti k | n kai sunep¸c èqoume mk = λn = λ n k . n) = m.d.d λ n .d(λ.d n λ. dhlak k k d  m. n) = m. AntÐstrofa. JewroÔme to mikrìtero fusikì arijmì m gia ton opoÐo g m ∈ H . 9 mod 12 } tìte eÔkola blèpoume ìti kai to stoiqeÐo 9 mod 12 parˆgei thn H . n) .(λ. Epeid  ìmwc |H| = k = | g n/k |.d. 0 ≤ β ≤ n − 1. 1 ≤ λ ≤ k me m.d(m. Gennˆtai t¸ra to ex c eÔlogo er¸thma: Poiˆ ˆlla stoiqeÐa thc g n/k . Gia parˆdeigma. Kuklikèc Omˆdec 347 Epomènwc gia dÔo diaforetikoÔc diairètec tou n oi antÐstoiqec upoomˆdec eÐnai diakekrimènec afoÔ èqoun diaforetikèc tˆxeic. n) = 1 kai to pl joc aut¸n eÐnai ϕ(n).22. k) = 1.d(m. an 1 ≤ λ ≤ k kai m. 6 mod 12. Me ˆlla lìgia. Autˆ ta stoiqeÐa. ìpwc eÐdame mìlic prin. Tìte (g m )k = 1 kai ˆra o n | mk .(m. Ac shmeiwjeÐ ìti o ϕ(n) eÐnai h tˆxh thc omˆdac U (Zn ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou Zn .k. n k = n/k .6.k.k. pou ikanopoioÔn thn sunj kh m.k. k k Autì shmaÐnei ìti h H ≤ g n/k .3. aut  prèpei na parˆgetai apì mia dÔnamh g m tou g . an G = Z12 kai H = 3 mod 12 = { 0 mod 12. upˆrqoun monadikoÐ akèraioi s kai v tètoioi ¸ste t = s m + v . 0 ≤ v ≤ m − 1.k.k. 'Estw k h tˆxh thc H . . λ ∈ N. telikˆ èqoume H = g n/k . k) = 1 èqoume n n/k = n m. parˆgoun thn g n/k . IdiaÐtera. Tèloc. ìpwc eÐdame prohgoumènwc.

to pl joc twn gennhtìrwn thc G eÐnai ϕ(n) kai mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac an kai mìnon an m. 4. h opoÐa èqei deÐkth | g : g n/k | = n/k . m. Epiplèon. k) = 1 }. a) Kˆje upoomˆda thc G eÐnai kuklik . g) An h G eÐnai peperasmènh tˆxhc n. èqoume de | g : g m | = m.348 Sunep¸c h anˆlush thc G = g wc proc thn g m eÐnai h 4. 'Estw G mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo g . to pl joc twn gennhtìrwn thc eÐnai ϕ(k). dhlad  o deÐkthc miac mh-tetrimmènhc upoomˆdac thc G sthn G eÐnai pˆnta peperasmènoc. Sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐqame tautÐsei ta stoiqeÐa thc kuklik c omˆdac Z12 me tic korufèc enìc dwdekˆgwnou. èpetai ìti oi genn torec thc Z12 eÐnai ta stoiqeÐa g1 = 1 mod 12. g2 = 5 mod 12. aut  eÐnai h g n/k . 'Olec autèc eÐnai diakekrimènec. oi mìnec upoomˆdec thc eÐnai thc morf c g m .d.6.(λ. metˆ h koruf  2gi kai oÔtw kaj ex c.4 Parˆdeigma. . m ∈ N. SunoyÐzoume ta prohgoÔmena apotelèsmata sto epìmeno je¸rhma to opoÐo ja onomˆzoume Je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn.k. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti an jewr soume ènan genn tora gi tìte kˆje koruf  tou eÐnai èna pollaplˆsio tou gi .. H seirˆ me thn opoÐa paÐrnoume tic korufèc exartˆtai apì to gi . to dwdekˆgwno pou ja prokÔyei eÐnai autì sto Sq ma. Tìte isqÔoun ta ex c.6. IdiaÐtera. tìte gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei mia monadik  upoomˆda thc G tˆxhc k . g3 = 7 mod 12 kai g4 = 11 mod 12. Apì to Je¸rhma 4.d(m.6.3 Je¸rhma. 'Ena stoiqeÐo thc g n/k eÐnai genn torˆc thc an kai mìnon an autì an kei sto sÔnolo { (g n/k )λ | 1 ≤ λ ≤ k.3. Epiplèon upˆrqei mia 1 − 1 antistoiqÐa metaxÔ twn arister¸n klˆsewn mod g m kai twn klˆsewn upoloÐpwn modm. Sunep¸c. Omˆdec G = g m ∪ g g m ∪ · · · ∪ g m−1 g m .k. b) An h G eÐnai ˆpeirh. an i = 3. 'Etsi. ArqÐzontac apì to 0 h epìmenh koruf  eÐnai h gi . n) = 1. 4.

4 kai 6 kajorÐzoun tic upoomˆdec thc Z12 . m. Kuklikèc Omˆdec 349 33 11g≡ ≡ ≡ 9g≡ 2g3 4 3 4g5 2 3 6g3 ≡ 6 1 ≡ 7g3 g 7 0 8g3 ≡ ≡ 3g3≡ 10g3 11 9 8 10 5g3 Sq ma 4. 4. Sunep¸c | G | = k|n | Hk | = k|n ϕ(k). Apì to Je¸rhma 4. H2 = 4 mod 12 . Apìdeixh.k. k tou n jewroÔme to sÔnolo Hk = Profan¸c | Hk | = ϕ(k).d(λ. Gia kˆje jetikì akèraio n isqÔei ϕ(k) = n k|n ìpou to k diatrèqei ìlouc touc jetikoÔc diairètec tou n.d(λ.5 Pìrisma.3 èpetai ìti h ènwsh k|n Hk eÐnai diakekrimènh kai exantleÐ thn G. H3 = 3 mod 12 kai H4 = 2 mod 12 . 8. 4. s) = 1. 6. gia kˆpoio λ.6. 2. to tetrˆgwno { 0.6.6. Gia kˆje diairèth g n/k | 1 ≤ λ ≤ k.4. 8 }. 3. me | h | = s. λ . 1 ≤ λ ≤ s kai m.6. Qrhsimopoi¸ntac autì to Pìrisma mporoÔme na d¸soume ton ex c qarakthrismì twn peperasmènwn kuklik¸n omˆdwn. to trÐgwno { 0. 3.2 Oi diairètec 2. 9 } kai to exˆgwno { 0. 6. Gia kajèna apì autoÔc upˆrqei mìno mia upoomˆda thc Z12 me thn antÐstoiqh tˆxh. afoÔ an h ∈ G. k) = 1 . 4. 'Estw G = g mia kuklik  omˆda tˆxhc n. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti ta mìna kanonikˆ polÔgwna pou oi korufèc touc eÐnai korufèc tou dwdekag¸nou arqÐzontac apì to 0 eÐnai to eujÔgrammo tm ma { 0.k. Autˆ kajorÐzontai apì tic upoomˆdec H1 = 6 mod 12 . 6 }. 10 }. tìte ja λ prèpei h = g n/s . dhlad  h ∈ Hs .

. . . 1 ). .6. i = 1. 1 ). isqÔei g m = ( 1. An h G eÐnai kuklik  tìte apì to Je¸rhma 4. 1 ≤ i. Sunep¸c ja prèpei m | n. Tìte kˆje stoiqeÐo thc eÐnai thc morf c g λ = ( g1 . k . .7 Je¸rhma. . .6. Allˆ apì to Pìrisma 4. . . Apìdeixh. An oi omˆdec Gi eÐnai kuklikèc tìte genikˆ h omˆda G den eÐnai kuklik . . .6. 'Estw t¸ra G1 . 'Estw ìti gia kˆje 1 ≤ i. 'Ara m = n. . kˆje stoiqeÐo thc G èqei kˆpoia tˆxh s pou diaireÐ to n. . k . prèpei mi | n. .k. mj ) = 1 gia kˆje i ≤ i. . . . upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc n (kai mˆlista upˆrqoun ϕ(n) tètoia stoiqeÐa) kai sunep¸c h G eÐnai kuklik . oi omˆdec Z × Z kai Z3 × Z3 den eÐnai kuklikèc omˆdec (giatÐ?).d. afoÔ m. Epomènwc den mporeÐ na mhn upˆrqei èna stoiqeÐo tˆxhc k gia kˆje diairèth k tou n. .(mi . prèpei n | m. . H omˆda G = Cm1 × Cm2 × · · · × Cmk eÐnai kuklik  omˆda tˆxhc m. Omˆdec 4.d. . . . . i = 1.3 èpetai ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei akrib¸c mia kuklik  upoomˆda thc G tˆxhc k .k. .d. . gk ) = (g1 g1 . .6. apì to Je¸rhma 4. gk gk ) kai wc proc thn opoÐa to G eÐnai omˆda. aut  pou parˆgetai apì to stoiqeÐo tˆxhc s. dhlad  gi = 1. gk ). Epeid  |G| = m. Opìte an k eÐnai ènac diairèthc tou n   den upˆrqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc k   upˆrqoun akrib¸c ϕ(k) to pl joc stoiqeÐa tˆxhc k . . gk ). . Mia peperasmènh omˆda G tˆxhc n eÐnai kuklik  an kai mìnon an gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda thc G pou èqei tˆxh k .6 Je¸rhma. gk ) thc G eÐnai genn torac an kai mìnon an to gi . mj ) = 1. Allˆ. . n n An n eÐnai h tˆxh tou g . . . . . gk ) λ λ ènac genn torac. gk )(g1 . Dhlad  to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc G kai ˆra G ∼ Cm . . Sto parˆdeigma 4. j ≤ k me i = j .3. . ( mi . j ≤ k . S aut  thn perÐptwsh èna stoiqeÐo g = ( g1 . i = 1. . . . k . . wc diairèthc tou eautoÔ tou.6. an kai mìno an m. .3 g) . (mi . mj ) = 1 kai èstw Cmi = gi . .5 èqoume ìti |G| = n = k|n ϕ(k). G2 . 4. . . . . gk ) = n ( 1. .5 (10) eÐqame jewr sei to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gk sto opoÐo orÐzetai h prˆxh (g1 . . epeid  g n = ( g1 . ParadeÐgmatoc qˆrh. . JewroÔme to stoiqeÐo g = ( g1 . H tˆxh thc G eÐnai Ðsh me m = m1 m2 · · · mk . . diìti diaforetikˆ ja eÐqame |G| < k|n ϕ(k). . 'Ara.k.350 4. ìpou m = m1 · · · · · mk . . Allˆ apì thn upìjesh upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc s kai sunep¸c upˆrqei akrib¸c mia. upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  kai èstw g = ( g1 . eÐnai genn torac thc Cmi . = AntÐstrofa. . . Gk k to pl joc omˆdec. . gia to n. . Apìdeixh. AntÐstrofa. . . IsqÔei ìmwc to ex c. j ≤ k isqÔei m.

'Ara h exÐswsh kx ≡ 0 mod n dÐnei δx ≡ 0 mod n. mj ) = 1. λ mod mk ) = ( α1 mod m1 . k . 1 )( 1. . 1. apì to 4.6. ìpou δ = m. . tìte to sÔnolo twn lÔsewn thc exÐswshc kx ≡ 0 mod n eÐnai akrib¸c to sÔnolo twn lÔsewn thc δx ≡ 0 mod n. dhlad  λx0 = ( λ mod m1 . .p.7). . g2 . . Dhlad  isqÔei kx ≡ 0 mod n an kai mìnon an δx ≡ 0 mod n. 2. 2.3 g) prokÔptei ìti h monadik  upoomˆda thc Zn pou èqei tˆxh k eÐnai to sÔnolo { x mod n | kx ≡ 0 mod n } (giatÐ?). an jewr soume tic kuklikèc omˆdec Zmi .6.(m1 . 1 )(1. tìte apì to 4. k . . EpÐshc upˆrqoun s. . . . . mk ). prokÔptei telikˆ ìti ta mi i = 1.k. . αk mod mk ). .6. = 1 ≤ i. Epeid  ìlec oi kuklikèc omˆdec tˆxhc n eÐnai isìmorfec me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n. gk ) eÐnai to e. Kaj¸c h omˆda G eÐnai Abelian . Sunep¸c m = m1 · · · mk = e. an k ∈ N. .6. .(k. . .6) prokÔptei ˆmesa efarmìzontac ta 4.8 Efarmogèc. . 1. i = 1. EpÐshc h pollaplasiastik  idiìthta thc sunˆrthshc ϕ tou Euler (bl. . Prˆgmati.6. .7.k.p. Parˆgrafo 1. . .d. . 'Etsi. . an ènac fusikìc arijmìc k diaireÐ ton n tìte apì to Je¸rhma 4.4. eÐnai anamenìmeno ta prohgoÔmena apotelèsmata na èqoun efarmogèc sth jewrÐa arijm¸n. Mia ˆllh efarmog  tou Jewr matoc 4. . Prˆgmati. .6 (20) ) gia thn Ôparxh lÔshc enìc sust matoc isotimi¸n thc morf c x = αi mod mi .7 eÐnai to Kinèziko Je¸rhma ('Askhsh 2. to stoiqeÐo x0 = ( 1 mod m1 . Sth deÔterh Enìthta eÐdame afenìc ìti gia kˆje pr¸to arijmì p o daktÔlioc Zp eÐnai s¸ma kai afetèrou ìti kˆje peperasmèno s¸ma F perièqei èna upìswma pou eÐnai isìmorfo me to Zp gia kˆpoio pr¸to p. h δx ≡ 0 mod n dÐnei kx ≡ 0 mod n afoÔ δ | k .7. . Kuklikèc Omˆdec 351 λ Autì shmaÐnei ìti kˆje stoiqeÐo thc Cmi eÐnai thc morf c gi . 1 mod mk ) eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Zm1 × · · · × Zmk . j ≤ k . k . dhlad  to gi eÐnai genn torac thc Cmi kai ˆra eÐnai tˆxhc mi . j ≤ k . . gk ) = ( g1 . . i = 1. . .6. Sunep¸c λ ≡ αi mod mi . Sunep¸c 4.6. h tˆxh tou g = ( g1 . . i ≤ i. Sunep¸c to stoiqeÐo ( α1 mod m1 .3 kai 4. .6. ìpou αi ∈ Z kai ( mi . 1. . . t ∈ Z tètoia ¸ste δ = sn + tk kai ˆra δx ≡ (snx + tkx) mod n = tkx mod n. .6. . n). 'Ara to pl joc autì eÐnai Ðso me to ginìmeno ϕ(m1 )ϕ(m2 ) · · · ϕ(mk ) an kai mìnon an Cm ∼ Cm1 × · · · × Cmk pou autì isqÔei an kai mìnon an (mi . . mj ) = 1. . . Allˆ upojèsame ìti to g eÐnai genn torac thc G kai ˆra h tˆxh tou eÐnai m. .6. .7. . . k prèpei na eÐnai anˆ dÔo pr¸ta metaxÔ touc. . .k. . . . m2 . Me ˆlla lìgia autì shmaÐnei ìti h exÐswsh kx ≡ 0 mod n èqei akrib¸c k lÔseic modulo n. αk mod mk ) eÐnai èna pollaplˆsio (dhlad  mia dÔnamh) λx0 tou x0 . . .(m1 . mk ) (blèpe 'Askhsh 4.3. . i = 1. . .k. . to pl joc twn gennhtìrwn thc kuklik c omˆdac Cm eÐnai Ðso me ϕ(m). . . Prˆgmati. . Pio genikˆ. apì to 4.p. Apì ton orismì tou e.

To polu¸numo xk(λ−1) + · · · + xk + 1 èqei to polÔ kλ − k n mh mhdenikèc lÔseic sto F∗ kai apì thn 2. ìti an o n = 1 tìte h prosjetik  omˆda F den mporeÐ na eÐnai kuklik .6. èstw m. . . kaj¸c kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F èqei tˆxh p (giatÐ?) kai h F èqei perissìtera apì p stoiqeÐa. èstw n (afoÔ to F eÐnai peperasmèno). An v1 . Sth deÔterh apìdeixh h epiqeirhmatologÐa eÐnai h ex c. Sunep¸c gia kˆje diairèth k tou m upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc k kai ˆra apì to Je¸rhma 4.6 h G eÐnai kuklik . 'Ara to polu¸numo xk − 1 èqei toulˆqiston k mh mhdenikèc lÔseic sto F . To xk − 1 ìmwc èqei to polÔ k rÐzec sto F .352 4. Prˆgmati.9 to polu¸numo xp −1 − 1 èqei akrib¸c pn − 1 lÔseic sthn F∗ . . Gi autì ja d¸soume dÔo apodeÐxeic giatÐ jewroÔme ìti h kˆje mia èqei xeqwrist  axÐa kajìti h mia eÐnai ˆmesh sunèpeia tou 4.6 en¸ h ˆllh apokalÔptei perissìtera stoiqeÐa gia th dom  thc F ∗ pou eÐnai Abelian  allˆ genikˆ den eÐnai kuklik  ìtan to F eÐnai ˆpeiro s¸ma. H pr¸th apìdeixh dÐnei kˆti perissìtero apì autì pou jèloume na deÐxoume.7. EÐnai t¸ra fanerì ìti to s¸ma F èqei pn stoiqeÐa. 2. n. vn eÐnai mia bˆsh tou F epÐ tou Zp tìte èqoume to eujÔ ˆjroisma F = Zp v1 ⊕ · · · ⊕ Zp vn ìpou Zp vi eÐnai o monodiˆstatoc upìqwroc pou parˆgetai apì to diˆnusma vi . Shmei¸noume. èstw G mia tètoia omˆda tˆxhc. . An α ∈ G me αk = 1 ìpou k | m. EpÐshc o Zp vi eÐnai h kuklik  upoomˆda thc prosjetik c omˆdac F pou parˆgetai apì to stoiqeÐo vi tou F kai èqei tˆxh p. . Kat arq n. Omˆdec mporoÔme na upojèsoume ìti Zp ≤ F kai ètsi to s¸ma F na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diˆstashc epÐ tou Zp . aut  prèpei na eÐnai kuklik . sÔmfwna me ta prohgoÔi ni mena h exÐswsh xpi −1 = 0 èqei akrib¸c pni rÐzec sto F . Sthn perÐptwsh pou h Ðdia h F ∗ eÐnai peperasmènh. . Epeid  pni | pn − 1.6. gia kˆje diairèth k tou pn − 1 h exÐswsh xk − 1 èqei akrib¸c k lÔseic sthn F∗ . tìte to α eÐnai mia rÐza tou poluwnÔmou xk − 1 ∈ F [x]. i = 1.3. Prˆgmati. T¸ra ja deÐxoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ tou F eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc pn − 1.5 (8) gia to s¸ma twn migadik¸n C). Isqurizìmaste ìti an F eÐnai èna opoiod pote s¸ma (ˆpeiro   peperasmèno) tìte kˆje peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ eÐnai kuklik  (kˆti anˆlogo eÐqame dei sto Parˆdeigma 4. Apì autèc tic rÐzec. oi i . . isqÔei h tautìthta xp n −1 − 1 = (xk − 1)(xk(λ−1) + xk(λ−2) + · · · + xk + 1) ìpou pk − 1 = kλ. 'Estw t¸ra pn − 1 = pn1 pn2 · · · pns s 1 2 h anˆlush tou pn − 1 se pr¸touc. . opìte èqei k akrib¸c lÔseic.

i=1 (pni − pni −1 ) = (pn − 1) i i s 1− i=1 1 pi = . g 2r . .d. 0 ≤ n1 < |G| kai sunep¸c αn1 = 1.6.7.7 ). EpÐshc qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 4. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. Prˆgmati. 'Opwc eÐdame sthn Parˆgrafo 2. An |G| = n1 λ1 + n2 . an h F ∗ eÐnai peperasmènh kuklik .4. |G| ) kai sunep¸c Gn = { 1. autì mac lèei ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei èna monadikì upìswma tou F pou èqei pk stoiqeÐa kai ìti ìla autˆ exantloÔn ìla ta upos¸mata tou F . dhlad  h pollaplasiastik  omˆda Q∗ eÐnai kuklik . . To i eÐnai stoiqeÐo thc pni . IsqÔei kai to antÐstrofo.8. To stoiqeÐo 1 2 · · · s eÐnai èna stoiqeÐo thc F ∗ me n − 1 (giatÐ?) kai ˆra h F ∗ eÐnai kuklik .6. èstw th i. tìte kai to s¸ma F = ∗ ∪ { 0 } eÐnai peperasmèno. 3. afoÔ = 1 kai = 1. apì ton algìrijmo tou EukleÐdh ja broÔme èna i gia to opoÐo ni = 0 kai δ = ni−1 ja èqoume loipìn αδ = 1. to Zp . Apì to Je¸rhma 4. Upojètoume ìti h F ∗ eÐnai ˆpeirh kuklik . i 1 pi .( n. . Autì mac lèei ìti h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ lÔseic sthn G. T¸ra ja deÐxoume ìti an n eÐnai ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc to sÔnolo Gn = { α ∈ G | αn = 1 }. . pou eÐnai akrib¸c autì pou anafèretai kai sto Je¸rhma 4. tˆxh p Shmei¸noume ìti to ginìmeno s ϕ(pn − 1) mac dÐnei to pl joc twn dunat¸n epilog¸n twn ginomènwn 1 2 · · · s .k. Apì tic upìloipec F∗ me tˆxh − 1 = 0.6. dhlad : “An F eÐnai èna s¸ma gia to opoÐo h pollaplasiastik  omˆda F ∗ eÐnai kuklik  tìte to F eÐnai peperasmèno”.3 g). dhlad  to pl joc twn stoiqeÐwn thc F ∗ pou èqoun tˆxh pn −1. 'Estw α ∈ Gn . twn opoÐwn to pl joc eÐnai pni − pni −1 = pni 1 − i i i pi i i n −1 dialègoume mia. san upoomˆda thc polaplasiastik c omˆdac tou s¸matoc pou èqoume upojèsei ìti eÐnai kuklik . Apì thn EukleÐdeia diaÐresh èqoume n = |G|λ + n1 .3 g) prokÔptei ìti an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac G = g tìte h upoomˆda pou èqei tˆxh k eÐnai to uposÔnolo { α ∈ G | αk = 1 }. autì eÐnai ˆtopo. IdiaÐtera to F èqei mìno èna upìswma me p stoiqeÐa. g r . èqei tˆxh δ = m.3 g) kai basikˆ stoiqeÐa thc jewrÐac swmˆtwn mporoÔme eÔkola na deÐxoume ìti eˆn se kˆje upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ enìc s¸matoc F me pn stoiqeÐa episunˆyoume to mhdenikì stoiqeÐo 0 tou F tìte paÐrnoume ìla ta upos¸mata tou F pou kajèna apì autˆ èqei pk stoiqeÐa gia kˆpoio diairèth k tou n.6. 0 ≤ n2 < n paÐrnoume αn2 = 1 kai proqwr¸ntac me ton Ðdio trìpo. pou profan¸c eÐnai upoomˆda. Tìte F to s¸ma èqei qarakthristik  mhdèn kai ˆra perièqei to s¸ma twn rht¸n wc upìswma (blèpe Je¸rhma 2. Kuklikèc Omˆdec 353 ni −1 pni −1 eÐnai ìlec akrib¸c oi rÐzec thc exÐswshc xpi i rÐzec thc pi i i n i xpi n −1 = 0.

dhlad  ja prèpei na eÐnai 1. An h tˆxh tou φ(g) eÐnai ˆpeirh tìte G ∼ Imφ. h upoomˆda Z(SLn (F )) apoteleÐtai apì   λ   .3) allˆ epÐshc apì to je¸rhma tou Lagrange prèpei na diaireÐ kai to 32. 24 mod 32 } thc Z32 pou parˆgetai apì to 8 mod 32. thc eidik c grammik c omˆdac twn n×n pinˆkwn pˆnw apì to F .(12. g r . an G = Z12 kai G = Z32 tìte exetˆzoume tic pijanèc eikìnec tou 1 mod 12. Omˆdec Fusikˆ. an jewr soume ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 8 mod 32. n) = d (mˆlista apì to Pìrisma 4. èqei tˆxh δ . dhlad  touc pijanoÔc omomorfismoÔc φ : Z12 −→ Z32 . en¸ h eikìna Imφ parˆgetai apì to stoiqeÐo φ(g). 32) = 4. tìte h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ = m. OmomorfismoÐ Kuklik¸n Omˆdwn H Prìtash 4.d. . λ ∗ Sunep¸c aut  eÐnai isìmorfh me thn Fn = { λ ∈ F ∗ | λn = 1 } pou h tˆxh thc ìpwc eÐdame eÐnai δ = (n.. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. . Sto parˆdeigmˆ mac.5. dhlad  α ∈ Gn . .354 4.d.5.k. 16 mod 32. An h G eÐnai ˆpeirh kai to φ(g) = èqei tˆxh peperasmènh r. 2   4.5). 'Ara ja prèpei h tˆxh tou α mod 32 na diaireÐ ton m. Autì shmaÐnei ìti Gn = { α ∈ G | αδ = 1 } = g |G|/δ = { 1. Sunep¸c an h omˆda G èqei stoiqeÐa pou h tˆxh touc diaireÐ thn tˆxh n tou g autˆ eÐnai upoy fiec eikìnec tou g .( n.(m. tìte h omomorfik  eikìna thc Z12 eÐnai h upoomˆda { 0 mod 32. IdiaÐtera èstw F èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. o Ðdioc isqurismìc tou paradeÐgmatoc dÐnei ìti to pl joc twn diakekrimènwn omomorfism¸n φ : Zm −→ Zn eÐnai to ˆjroisma ϕ(δ). . 'Ara |Z(SLn (F ))| = δ . Autì mac lèei epÐshc ìti h tˆxh tou kèntrou Z(SLn (F )). touc n×n pÐnakec   me λ ∈ F ∗ kai λn = 1 (blèpe Je¸rhma 4. Sth genik  perÐptwsh.5 èqoume ìti ϕ(δ) = d ).k. An φ(1 mod 12) = α mod 32. gia tuqaÐouc jetikoÔc akeraÐouc m kai n. An h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. . 8 mod 32. ìpou δ diatrèqei ìlouc touc diairètec tou m.d. an α ∈ G me αδ = 1 tìte kai αn = 1. q − 1). g 2r . tìte φ(k mod 12) = kα mod 32 kai h tˆxh tou α mod 32 prèpei na diaireÐ to 12 (Parat rhsh 4. tìte kai h eikìna Imφ eÐnai peperasmènhc tˆxhc kai h tˆxh thc diaireÐ to n. tìte o pur nac eÐnai h upoomˆda g r . Gia parˆdeigma. . q−1 ) lÔseic sto F .4. H Ðdia omomorfik  eikìna prokÔptei apì ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 24 mod 32. Prˆgmati.6.k.6 mac lèei ìti an G eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g tìte ènac omomorfismìc φ : G −→ G kajorÐzetai apì thn eikìna φ(g) tou g .

Kaj¸c h apeikìnish Z −→ End(Zm ). = Ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou End(Zn ) eÐnai akrib¸c oi automorfismoÐ thc omˆdac Zn . 2. pou apoteloÔn thn pollaplasiastik  omˆda Un = Aut(Zn ). h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou End(Z) ∼ Z eÐnai h { 1.8. α70 . (λ. α47 . k −→ φk . Na brejoÔn sthn < α > ta stoiqeÐa α32 . Prˆgmati. eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to ide¸dec pou parˆgetai apì to m (giatÐ?). ìti o Gauss to 1801 apèdeixe ìti: An p eÐnai pr¸toc diˆforoc tou 2 tìte gia kˆje n h omˆda Upn eÐnai kuklik  isìmorfh me thn Zpn −pn−1 . apoteleÐ daktÔlio isìmorfo me ton Zm .9 Parat rhsh. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou m = n. ton tautotikì Z −→ Z. −1 } kai ˆra h prosjetik  = omˆda twn akèraiwn èqei mìno dÔo automorfismoÔc. DeÐxte ìti h G èqei mia kuklik  upoomˆda tˆxhc 140. Enhmerwtikˆ anafèroume ed¸.6 1. . Autì shmaÐnei ìti (λ. to pl joc twn endo- Zpn −pn−1 . 'Estw α èna stoiqeÐo miac omˆdac G. 1 mod m −→ k mod m. jewroÔme ton endomorfismì φk : Zm −→ Zm . kai ja apodeÐxoume sthn Efarmog  4. h sÔnjesh endomorfism¸n orÐzei ton pollaplasiasmì sto End(Zm ) kai h prìsjesh dÔo endomorfism¸n φ1 kai φ2 tou Zm orÐzetai jètontac (φ1 + φ2 )(α) = φ1 (α) + φ2 (α). Ask seic 4.3. 'Estw H1 . Kuklikèc Omˆdec 355 morfism¸n thc omˆdac Zm eÐnai m. x −→ x kai thn apeikìnish Z −→ Z. n) = 1. H2 dÔo kuklikèc upoomˆdec miac Abelian c omˆdac G me | H1 |= 10 kai | H2 |= 28. x −→ −x. EpÐshc. Autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h Z èqei mìno dÔo genn torec to 1 kai to −1.4. Autì to apotèlesma eÐnai polÔ qr simo s mera sthn kruptografÐa.6. An h tˆxh tou α eÐnai 12 na brejoÔn ìla ta stoiqeÐa thc < α >. sumperaÐnoume ìti Z/mZ ∼ End(Zm ). Sthn eidik  perÐptwsh n = 0. dhlad  Aut(Zpn ) ∼ = 4. gia k ∈ Z. h opoÐa prèpei na eÐnai genn torac thc Zn . Allˆ ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou Z/nZ eÐnai ìlec oi antistrèyimec klˆseic upoloÐpwn modulo n. to opoÐo sumbolÐzoume me End(Zm ).6. Mˆlista. An kˆje gn sia upoomˆda miac omˆdac G. dhlad  ìlec oi klˆseic λ mod n. Upˆrqoun gn siec upoomˆdec thc S3 pou den eÐnai kuklikèc? 3. n) = 1. eÐnai kuklik  eÐnai h G kuklik ? 4. Ac parathr soume epÐshc ìti ènac automorfismìc θ thc Zn eÐnai pl rwc kajorismènoc an gnwrÐzoume thn eikìna θ(k mod n) = λk mod n enìc genn tora k thc Zn . to sÔnolo twn endomorfism¸n aut¸n.

tètoio ¸ste < c > = < a. 10. i ) DeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda me tˆxh Ðsh me pq . 'Estw g ∈ G. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p < 1000 gia touc opoÐouc to 2 mod p eÐnai genn torac. p 3 . K upoomˆdec thc G. 'Estw a > 1 fusikìc arijmìc pr¸toc proc ton 9 kai G kuklik  omˆda me tˆxh n = a11 − a7 − a5 + a. Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìlec oi klˆseic modulo H gia kˆje upoomˆda H . DeÐxte ìti eÐte H ⊆ K eÐte K ⊆ H . b ∈ G peperasmènhc tˆxhc tètoia ¸ste a b = b a. 'Estw G mia omˆda kai a. m sqetikˆ pr¸toi. b >. 6. IsqÔei to antÐstrofo? 9. ìpou p-pr¸toc kai H . tìte h upoomˆda pou parˆgetai apì ta a. 15. DeÐxte ìti to stoiqeÐo a b èqei peperasmènh tˆxh Ðsh me to e. Upojètoume ìti a ∩ b = 1. i ) 'Estw π.8 (2) ) ìti h pollaplasiastik  omˆda Z∗ eÐnai p kuklik . i ) DeÐxte ìti < a54 > = < a6 >. q eÐnai diaforetikoÐ pr¸toi eÐnai kuklik . Upojètoume m ìti gia kˆje pr¸to diairèth p tou m eÐnai g p = e. 12. ìpou p.6. n) = 1. h opoÐa den èqei apodeiqjeÐ mèqri s mera. An am = bn = 1 me (m. 11.k. sÔmfwna me thn opoÐa upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi p gia touc opoÐouc to 2 mod p parˆgei thn Z∗ . 7. 14. 'Estw G mia peperasmènh omˆda tˆxhc m. 8. Na brejeÐ èna stoiqeÐo c ∈ G. DeÐxte ìti h upoomˆda K pou parˆgetai apì tic metajèseic π kai τ eÐnai kulik . Upˆrqei mia eikasÐa tou Artin. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc 15. 'Estw h kuklik  omˆda G = < a > me tˆxh 120. DeÐxte ìti upˆrqei upoomˆda thc G me tˆxh 45. Na deiqteÐ ìti U ( Z26 ) eÐnai kuklik  kai na brejoÔn ìloi oi genn torèc thc. b eÐnai kuklik . m antÐstoiqa kai n. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc pn . twn tˆxewn tou a kai b. GnwrÐzoume (Efarmog  4. ii) 'Estw G omˆda kai a. b ∈ G me a · b = b · a.p.3 13. τ ∈ Sn dÔo kÔkloi xènoi metaxÔ touc me m kh n.356 4. Omˆdec 5. ii ) DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou Z18 eÐnai kuklik . DeÐxte ìti mÐa omˆda eÐnai ˆpeirh kuklik  an kai mìno an eÐnai isìmorfh me kˆje mh tetrimmènh upoomˆda thc. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  paragìmenh apì to g . JewroÔme thn omˆda U ( Z26 ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z26 .

EpÐshc parathr ste ìti an 2n = 2k (2m + 1). DeÐxte ìti kˆje omˆda G pou perièqei toulˆqiston trÐa stoiqeÐa tˆxhc 6 den eÐnai kuklik . ìpou G kuklik  me tˆxh 100. Gia thn omˆda U (Z100 ) na brejoÔn a) h tˆxh thc b) h tˆxh tou 73 mod 100 g) to antÐstrofo tou 19 mod 100 d) Na deiqjeÐ ìti an o n ∈ N eÐnai tètoioc ¸ste o 2n + 1 kai o 2n den diairoÔntai me to 5 tìte (2n + 1)20 ≡ 1 mod 100 kai (2n)20 ≡ 76 mod 100. Kuklikèc Omˆdec 357 ii ) Na brejeÐ o mikrìteroc jetikìc akèraioc ν ètsi ¸ste < a26 > = < aν >. to mìno stoiqeÐo pou èqei tˆxh 2 eÐnai to p − 1. 16. 18. Sunep¸c h U (Z100 ) den mporeÐ na eÐnai kuklik  diìti ja èprepe na up rqe ènac arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai 3. Upojètoume ìti upˆrqoun duo upoomˆdec me tˆxeic 7 kai 13 antÐstoiqa. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik . An epiplèon h G eÐnai Abelian . tìte = . GiatÐ h omˆda U ( Z310 ) × U ( Z520 ) den eÐnai kuklik  ? 20. Apì autì deÐxte to je¸rhma tou Wilson: (p − 1)! ≡ −1 mod p. 17. / 23. EÐnai dunatìn h G na perièqei stoiqeÐo tˆxhc 2 ? 21. Upìdeixh: Parathr ste ìti 320 = (10 − 1)10 ≡ 1 mod 100 kai ˆra h tˆxh tou 3 eÐnai 20.4. 24. DeÐxte ìti kˆje gn sia upoomˆda thc eÐnai kuklik . Na brejoÔn oi koinèc lÔseic twn exis¸sewn x25 = 1 kai x3 = 1 sthn omˆda G. ìpou p pr¸toc.6. H2 = {1} me H1 H2 ìpou g 4 ∈ H2 . DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  me tˆxh Ðsh me to tetrˆgwno enìc pr¸tou arijmoÔ. 19. 'Estw G =< g > me | G |= 20. 'Ara U (Z100 ) ∼ C20 × C2 . tìte eÐnai kuklik . 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda me tˆxh pou den diaireÐtai apì to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. Mia omˆda G èqei akrib¸c treÐc upoomˆdec. 22. 'Estw G mia omˆda me | G |≤ 180. Na brejoÔn dÔo diakekrimènec upoomˆdec H1 . DeÐxte ìti sthn omˆda U (Zp ).

358 4. 96. 64. 56. 4. 24. Omˆdec (2n)20 = 220k (2m + 1)20 = (220 )k (2m + 1)20 = 76k · 1 ≡ 76 mod 100. . 44 } mod 100. Shmei¸ste ìti to 76 eÐnai to tautotikì stoiqeÐo thc pollaplasiastik c omˆdac { 76. 16. 36. 84.

afoÔ apì ton orismì thc eÐnai mia apeikìnish kai isqÔei φ(g1 g2 ) = g1 g2 K = g1 Kg2 K = φ(g1 )φ(g2 ). gia kˆje g ∈ G. 'Eqoume dei ìti an g ∈ φ(G) tìte to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou apeikonÐzontai sto g mèsw tou φ eÐnai h arister  klˆsh gK tou g modulo K . Prˆgmati. afoÔ gKg −1 K = gg −1 K = K. h2 ∈ K tìte φ(g1 h1 g2 h2 ) = φ(g1 )φ(h1 )φ(g2 )φ(h2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 g2 ). Prˆgmati. 2. ìpwc prin. 'Etsi. afoÔ KK = K . Dhlad  an K eÐnai mia upoomˆda thc G gia thn opoÐa isqÔei g1 Kg2 K = g1 g2 K (kai sunep¸c. ApodeiknÔoume t¸ra ìti isqÔei kai to antÐstrofo. an h1 . H prosetairistik  idiìthta ikanopoieÐtai afoÔ aut  ikanopoieÐtai sthn G: g1 K(g2 Kg3 K) = g1 K(g2 g3 K) = g1 (g2 g3 )K = (g1 g2 )g3 K = (g1 g2 K)g3 K = (g1 Kg2 K)g3 K. g2 K eÐnai h klˆsh g1 g2 K . gia kˆpoio g ∈ G tètoio ¸ste φ(g) = g . .7 Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka JewroÔme ènan omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G me pur na K . èqoume gKK = gK . ParathroÔme ìti. AntÐstrofa. orÐzontac to ginìmeno dÔo mh ken¸n uposunìlwn H1 . blèpoume ìti h antistoiqÐa G/K × G/K −→ G/K. g2 K) −→ g1 Kg2 K = g1 g2 K eÐnai mia apeikìnish. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 359 4. H prˆxh aut  ikanopoieÐ tic treic basikèc idiìthtec gia na apoteleÐ to sÔnolo G/K wc proc aut  thn prˆxh omˆda: 1. 3. h2 ∈ H2 }. H2 thc G wc to sÔnolo H1 H2 = { h1 h2 | h1 ∈ H1 . tìte g1 g2 K = g1 Kg2 K = g1 Kg2 K = g1 g2 K . dhlad  mia prˆxh epÐ tou G/K . h2 ∈ K ta ginìmena g1 h1 g2 h2 an koun sthn arister  klˆsh modK pou orÐzetai apì to ginìmeno g1 g2 . kˆje stoiqeÐo thc g1 g2 K eÐnai thc morf c g1 1 · g2 h. h antistoiqÐa φ : G −→ G/K . Autì dhl¸nei ìti gia kˆje h1 . Epiplèon. an g1 K = g1 K kai g2 K = g2 K . to ginìmeno dÔo klˆsewn g1 K . To antÐstrofo stoiqeÐo thc gK eÐnai to g −1 K . dhlad  g1 h1 g2 h2 ∈ g1 g2 K .7. (g1 K. H klˆsh K eÐnai to oudètero stoiqeÐo.4. h ∈ K . to G/K wc proc thn prˆxh G/K × G/K −→ G/K eÐnai omˆda) tìte h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. kai sunep¸c g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K . g −→ gK eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn.

en¸ o pur nac tou omomorfismoÔ φ : G −→ G/K . oi upoomˆdec miac omˆdac G pou eÐnai pur nec omomorfism¸n thc qarakthrÐzontai sto epìmeno je¸rhma. eÐnai stoiqeÐa tou K . g −→ gK eÐnai h upoomˆda K . upˆrqei h ∈ K tètoio ¸ste g1 g2 = g3 h. ParathroÔme ìti an K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ φ : G −→ G tìte gia kˆje stoiqeÐo g ∈ G ìla ta stoiqeÐa thc morf c gkg −1 . wc proc autì to ginìmeno to sÔnolo G/K eÐnai omˆda. g2 ∈ K . . gia kˆje g ∈ G. g2 ∈ G.360 O pur nac eÐnai 4. Allˆ gKg −1 = τg (K). Apìdeixh. gia kˆje g ∈ G. morfismoÔ thc G an kai mìnon an to ginìmeno kˆje dÔo arister¸n klˆsewn modK eÐnai mia arister  klˆsh modK . (g1 K. h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h antistoiqÐa 4. afoÔ gK = K an kai mìnon an g ∈ K . ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc pou orÐzetai apì to g . ìti h antistoiqÐa pou anafèretai sto je¸rhma eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K wc proc thn opoÐa to G/K eÐnai omˆda. h2 ∈ K upˆrqei h3 ∈ K tètoio ¸ste g1 h1 g2 h2 = g3 h3 . 'Estw K ≤ G tètoia ¸ste τg (K) = gKg −1 ⊆ K . mìlic prin. Dhlad  to uposÔnolo gKg −1 eÐnai uposÔnolo tou K . afoÔ φ(gkg −1 ) = φ(g)φ(k)φ(g −1 ) = φ(g)φ(g −1 ) = 1 . Sunep¸c to ginìmeno g1 Kg2 K kajorÐzetai pl rwc apì to ginìmeno g1 g2 . 'Eqontac upìyh ta proanaferjènta. Dhlad  g1 g2 ∈ g3 K   isodÔnama g1 g2 K = g3 K = g1 Kg2 K . upˆrqei g3 ∈ G tètoio ¸ste g1 Kg2 K = g3 K . Autì shmaÐnei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 .7. Mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai o pur nac enìc omo- G/K × G/K −→ G/K. IsqÔei kai to antÐstrofo. g2 K) −→ g1 Kg2 K eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K . tìte deÐxame. An h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. Lìgw aut¸n pou anafèrjhkan prohgoumènwc. Dhlad  gia kˆje g1 . k ∈ K . Sunep¸c kˆje upoomˆda K thc G pou eÐnai pur nac enìc automorfismoÔ thc G eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. Me ˆlla lìgia. Omˆdec ker φ = { g ∈ G | φ(g) = K } = { g ∈ G | gK = K } = { g ∈ G | g ∈ K } = K. Ja deÐxoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 . èstw ìti g1 Kg2 K ∈ G/K gia kˆje g1 . Sunep¸c gia h1 = h2 = 1 ∈ K . g2 ∈ G.1 Je¸rhma. AntÐstrofa. Prˆgmati. S aut  thn perÐptwsh to G/K wc proc aut  thn prˆxh eÐnai omˆda kai onomˆzetai omˆda phlÐko thc G dia K   thc G mod K .

7.7. k2 ∈ K . β ∈ R. ìpou k ∈ Z. An h K eÐnai kanonik . Allˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 ⊆ K autì den sunepˆgetai genikˆ ìti ja isqÔei kai gKg −1 = K . gKg −1 = K . Me ton Ðdio trìpo sumperaÐnoume ìti g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K kai ˆra g1 Kg2 K = g1 g2 K . 'Etsi oi lèxeic kanonik  upoomˆda kai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G eÐnai tautìshmec. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 361 −1 −1 epeid  τg−1 (k) = g2 kg2 ∈ K . gia kˆje g ∈ G. Sunep¸c K ⊆ (g −1 )−1 Kg −1 = gKg −1 . An jewr α α soume to stoiqeÐo f 1 . 3.β (x) = αx + β me α = 0. Apìdeixh. 'Ara kˆje stoiqeÐo g1 k1 g2 k2 . 2.−kβ ◦ f1.7. deÐqnoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 g2 ∈ G.− β .β = f1. tìte epeid  k fk.z ◦ f 1 . Upojètoume ìti isqÔei h 2. Epomènwc mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h K eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. Gia na dhl¸soume ìti mia upoomˆda K eÐnai kanonik  grˆfoume K G. Gia parˆdeigma.3 Parat rhsh. Autì shmaÐnei ìti g1 Kg2 K ⊆ g1 g2 K .β : R −→ R.β . 'Estw K mia upoomˆda miac omˆdac G. 4. gnwst  wc h omoparallhlik  omˆda thc eujeÐac.z | z ∈ Z } eÐnai upoomˆda (isìmorfh me th prosjetik  omˆda Z). Fusikˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 = K tìte isqÔei kai gKg −1 ⊆ K . 'Ara K = gKg −1 . gK = Kg . an jewr soume to sÔnolo G ìlwn twn apeikonÐsewn fα.β ∈ G eÐnai h apeikìnish f 1 . To antÐstrofo enìc stoiqeÐou fα. β ∈ R. 'Eqei epikrat sei autèc tic upoomˆdec na tic kaloÔme kanonikèc upoomˆdec thc G.4. apì th sqèsh gKg −1 ⊆ K prokÔptei g −1 (gKg −1 )g ⊆ g −1 Kg   K ⊆ g −1 Kg .kz k . Tìte (gKg −1 )g = Kg   isodÔnama gK = Kg . ìpou fα. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. grˆfetai sth morf  g1 g2 k1 k2 me k1 ∈ K . Upojètontac ìti isqÔei h teleutaÐa sqèsh. upˆrqei k ∈ K . h K eÐnai kanonik  upoomˆda. 1. TonÐzoume ìti h isodunamÐa gKg −1 = K ⇐⇒ gKg −1 ⊆ K den isqÔei gia ìla ta g ∈ G. 4. Allˆ ìtan to g diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc G to g −1 diatrèqei kai autì ìla ta stoiqeÐa thc G. tìte. gia kˆje g ∈ G. Prˆgmati g1 Kg2 K = g1 (Kg2 )K = g1 (g2 K)K = g1 g2 KK = g1 g2 K . To uposÔnolo K = { f1. tìte to G me prˆxh th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai mia mh-Abelian  omˆda. me g2 kg2 = k   isodÔnama 2 kg2 = g2 k . α. k1 . gia kˆje g ∈ G.2 Prìtash.

362 isqÔei f −1 Kf 1 ,β 1 ,β
k k

4. Omˆdec

K , afoÔ to f −1 Kf 1 ,β eÐnai mia upoomˆda (isìmorfh me 1 ,β
k k

thn kZ) kai den perièqei, gia parˆdeigma, to f1,1 ∈ K . Sunep¸c h K den eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. 'Allwste to sumpèrasma prokÔptei amèswc apì to gegonìc ìti −1 z / fα,β ◦ f1,z ◦ fα,β = f1, α ∈ K, gia z ∈ Z kai
z α

∈ Z. /

kanonik  upoomˆda thc G, tìte h tˆxh tou stoiqeÐou gK thc G/K eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc k gia ton opoÐo g k ∈ K . b) Kˆje upoomˆda K miac Abelian c omˆdac G eÐnai kanonik  kai h omˆda G/K eÐnai Abelian . g) An G eÐnai mia kuklik  omˆda, tìte h G/K eÐnai kuklik  gia kˆje upoomˆda thc K . Apìdeixh. a) 'Estw k h tˆxh tou stoiqeÐou gK . Ex orismoÔ to k eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc gia ton opoÐo (gK)k = K . Allˆ (gK)k = g k K kai g k K = K an kai mìnon an g k ∈ K . b) 'Estw K mia upoomˆda thc G kai g1 , g2 ∈ G. Epeid  (g1 k1 )(g2 k2 ) = g1 g2 k1 k2 = g2 g1 k1 k2 = g2 k2 g1 k1 , èqoume ìti g1 Kg2 K = g1 gK = g2 Kg1 K pou eÐnai to zhtoÔmeno. g) Af netai san ˆskhsh.

4.7.4 Prìtash. a) An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G kai K eÐnai mia

4.7.5 ParadeÐgmata.
1. 'Estw D6 = { 1, x, x2 , x3 , x4 , x5 , y, yx, yx2 , yx3 , yx4 , yx5 } h diedrik  omˆda. JewroÔme thn upoomˆda K = { 1, x3 } thc D6 kai to sÔnolo phlÐko D6 /K = { K, xK, x2 K, yK, yxK, yx2 K }. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti h K eÐnai kanonik  kai ˆra apì to Je¸rhma 4.7.1 èpetai ìti to sÔnolo D6 /K eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì twn klˆsewn modK . H D6 /K èqei èxi stoiqeÐa kai den eÐnai Abelian  omˆda, afoÔ, gia parˆdeigma, xKyK = xyK = yx−1 K = yx5 K = yxK = yKxK . Epomènwc, sÔmfwna me thn taxinìmhsh twn mh isìmorfwn omˆdwn tˆxhc 6 (pou ègine sto tèloc thc Paragrˆfou 4.5), h D6 /K eÐnai isìmorfh me thn S3 . 2. Efarmìzontac to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.5.11) gia thn omˆda D6 /K , èqoume ton monomorfismì

T : D6 /K −→ S6 ,

gK −→ TgK

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

363

me TgK (g K) = gg K . SumbolÐzontac tic klˆseic K, xK, x2 K, yK, yxK kai yx2 K me 1, 2, 3, 4, 5 kai 6 antÐstoiqa, blèpoume ìti TxK = (1 2 3)(4 6 5) kai TyK = (1 4)(2 5)(3 6). Jewr¸ntac t¸ra ton epimorfismì φ : D6 −→ D6 /K , g −→ gK , paÐrnoume th sÔnjesh f = T ◦ φ : D6 −→ S6 . 'Etsi, èqoume f (x) = (1 2 3)(4 6 5) kai f (y) = (1 4)(2 5)(3 6). Sto epìmeno diˆgramma parajètoume ìlec tic upoomˆdec thc D6 . Kˆje mia apì autèc parÐstatai me genn torec. Oi eujeÐec pou sundèoun autèc upodeiknÔoun ìti h upoomˆda pou brÐsketai sto ˆnw ˆkro aut c perièqei thn upoomˆda pou brÐsketai sto kˆtw ˆkro thc eujeÐac. Oi upoomˆdec { 1 }, x3 , x2 , x , x2 , y , x2 , yx kai D6 eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc D6 . 'Eqoume de x3 ∼ C2 , x2 ∼ C3 , x ∼ = = = C6 , x2 , y ∼ x2 , yx ∼ S3 . EpÐshc èqoume x3 , y ∼ x3 , yx4 ∼ = = = = x3 , yx2 ∼ C2 × C2 kai ìlec oi upìloipec upoomˆdec eÐnai isìmorfec me = thn C2 .

D6 =< x, y >

< x > < x3 , y >

< x2 , y > < x3 , yx4 > < x3 , yx2 >< x2 , yx >

< x2 >< x3 > < y > < yx > < yx2 >

< yx3 >

< yx4 >

< yx5 >

{1}
To epìmeno je¸rhma eÐnai to pr¸to basikì je¸rhma twn omomorfism¸n.

4.7.6 Je¸rhma.

'Estw φ : G −→ G ènac omomorfismìc omˆdwn. Tìte isqÔei

Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n
G/ ker φ ∼ φ(G). =

364 Apìdeixh. 'Estw K = ker φ. JewroÔme thn antistoiqÐa

4. Omˆdec

¯ φ : G/K −→ φ(G),

gK −→ φ(g).

Arqikˆ parathroÔme ìti h antistoiqÐa aut  eÐnai mia apeikìnish. Prˆgmati, an g, g ∈ G eÐnai dÔo stoiqeÐa me gK = g K , tìte g −1 g K = K kai ˆra g −1 g ∈ K . Tìte ìmwc èqoume φ(g −1 g ) = 1 kai ˆra φ(g) = φ(g ). Ta ¯ parapˆnw epiqeir mata antistrèfontai kai deÐqnoun ìti h apeikìnish φ eÐnai ¯ 1 − 1. Epiplèon, h φ eÐnai epÐ, afoÔ gia kˆje g ∈ φ(G) upˆrqei èna g ∈ G me ¯ φ(g) = g kai èqoume φ(gK) = φ(g) = g . Tèloc, isqÔei

¯ ¯ ¯ ¯ φ(g1 Kg2 K) = φ(g1 g2 K) = φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 K)φ(g2 K), ¯ dhlad  o φ eÐnai omomorfismìc.

4.7.7 Parathr seic.
1. To Je¸rhma 4.7.6 mac upodeiknÔei mia diadikasÐa na brÐskoume omomorfismoÔc apì mia omˆda G se mia ˆllh G wc ex c. MporoÔme pr¸ta na broÔme tic upoomˆdec K thc G gia tic opoÐec h G/K eÐnai omˆda kai metˆ na doÔme an h G èqei kˆpoia upoomˆda H pou eÐnai isìmorfh me mia ∼ omˆda phlÐko G/K . 'Etsi ja èqoume th sÔnjesh G −→ G/K −→ H . Gia parˆdeigma, an G = D6 kai G = A4 èqoume dei sto Parˆdeigma 3.9.2 (2) ìti gia thn D6 oi dunatèc omˆdec phlÐka eÐnai oi D6 / x3 , D6 / x2 , D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 x2 , yx (kai fusikˆ oi D6 /D6 kai D6 /{ 1 }). Gia th dom  thc

D6 / x2 = { x2 , x x2 , y x2 , yx x2 }
blèpoume ìti, epeid  y 2 = (yx)2 = x4 = 1, èqoume (x x2 )2 = (y x2 )2 = (yx x2 )2 = x2 kai sunep¸c h D6 / x2 eÐnai isìmorfh me thn C2 ×C2 . H A4 perièqei thn upoomˆda H = { i, (1 2)(3 4), (1 3)(2 4), (1 4)(2 3) } pou eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . 'Enac isomorfismìc thc D6 / x2 sthn H eÐnai h apeikìnish f : D6 / x2 −→ H , x x2 −→ (1 2)(3 4), y x2 −→ (1 3)(2 4), h opoÐa dÐnei ton omomorfismì φ : D6 −→ D6 / x2 −→ A4 , φ(x) = (1 2)(3 4), φ(y) = (1 3)(2 4), me pur na thn upoomˆda x2 . 'Eqoume dei ìti h omˆda phlÐko D6 / x3 eÐnai isìmorfh me thn S3 , en¸ h A4 den èqei kamiˆ upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma metˆ Parat rhsh 4.4.27). 'Ara den upˆrqei omomorfismìc thc D6 sthn A4 me pur na thn x3 . Apì tic omˆdec phlÐka D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 / x2 , yx pou eÐnai isìmorfec me thn C2 paÐrnoume omomorfismoÔc thc D6 sthn A4 kaj¸c h A4 èqei upoomˆdec tˆxhc 2.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

365

2. 'Eqoume dei ìti se kˆje omomorfismì φ miac omˆdac G antistoiqeÐ o pur nac K tou φ gia ton opoÐo to sÔnolo G/K eÐnai omˆda kai antÐstrofa se kˆje upoomˆda K gia thn opoÐa to sÔnolo G/K eÐnai omˆda antistoiqeÐ ènac omomorfismìc thc G. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸, gia na mhn upˆrqei sÔgqush, ìti aut  h antistoiqÐa den eÐnai èna proc èna. 'Opwc eÐdame, mìlic prohgoumènwc, o omomorfismìc G −→ G/K kai ènac monomorfismìc apì thn G/K se mia omˆda H dÐnoun èna omomorfismì thc G sthn H me pur na ton K . EpÐshc ja jèlame na tonÐsoume ìti mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 miac omˆdac G gia touc opoÐouc oi pur nec K1 kai K2 antÐstoiqa eÐnai isìmorfec upoomˆdec allˆ oi antÐstoiqec omˆdec phlÐka na mhn eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, oi omomorfismoÐ Z −→ Zn , z −→ z mod n kai Z −→ Zm , z −→ z mod m, èqoun isìmorfouc pur nec afoÔ autoÐ eÐnai oi upoomˆdec nZ kai mZ antÐstoiqa. Allˆ Zn = Z/nZ ∼ Z/mZ = Zm . = Allˆ kai antÐstrofa, mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 me pedÐo orismoÔ thn G, twn opoÐwn oi pur nec K1 kai K2 den eÐnai isìmorfec omˆdec, allˆ oi omˆdec pulÐka G/K1 , G/K2 eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, eÐdame ìti oi upoomˆdec x kai x2 , y thc D6 eÐnai kanonikèc kai D6 / x ∼ D6 / x2 , y ∼ C2 , allˆ x ∼ C6 kai x2 , y ∼ S3 . = = = = Mia ˆllh perÐptwsh pou prèpei na tonisteÐ eÐnai h ex c. MporoÔme na èqoume dÔo mh isìmorfec omˆdec G1 kai G2 oi opoÐec èqoun upoomˆdec K1 kai K2 antÐstoiqa pou eÐnai pur nec omomorfism¸n kai isqÔei K1 ∼ K2 = kai G1 /K1 ∼ G2 /K2 . Gia parˆdeigma, =

Z4 /Z2 ∼ (Z2 × Z2 )/(Z2 × { 1 }) ∼ Z2 . = =

1. To kèntro Z(G) = { z ∈ G | gz = zg, g ∈ G } eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Apì ton orismì tou kèntrou eÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an G = Z(G). Sto ˆllo ˆkro, èqoume dei sthn Parˆgrafo 4.2 ìti h summetrik  omˆda Sn gia n > 2 èqei tetrimmèno kèntro. Sunep¸c, h melèth thc omˆdac phlÐko G/Z(G) mporeÐ na d¸sei plhrforÐec gia th mh-metajetikìthta thc G. IsqÔei to ex c krit rio (blèpe 'Askhsh 4.7.18): H omˆda G eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) eÐnai kuklik  omˆda. H pio sun jhc diatÔpwsh tou prohgoÔmenou apotelèsmatoc pou qrhsimopoieÐtai sthn prˆxh eÐnai h ex c. H omˆda G den eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) den eÐnai kuklik . Gia parˆdeigma, an h G den eÐnai Abelian  kai èqei tˆxh pq gia p kai q pr¸touc, tìte aut  èqei tetrimmèno kèntro. Prˆgmati, afoÔ h G den eÐnai Abelian  sÔmfwna me ta prohgoÔmena h G/Z(G) den eÐnai kuklik  kai ˆra to kèntro Z(G) prèpei

4.7.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc.

366

4. Omˆdec

na eÐnai h tetrimmènh upoomˆda (giatÐ?). 'Ena ˆllo endiafèron apotèlesma pou anafèretai sto phlÐko G/Z(G) eÐnai to ex c (blèpe 'Askhsh 4.7.19): Gia kˆje omˆda G isqÔei

G/Z(G) ∼ Inn(G). =
Apì autì kai to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ìti h omˆda twn eswterik¸n automorfism¸n miac mh Abelian c omˆdac den eÐnai kuklik . An h omˆda G eÐnai Abelian  tìte Inn(G) = { 1 }. EpÐshc apì to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ˆmesa ìti Inn(Sn ) ∼ Sn gia n > 2. H pl rhc eikìna thc dom c twn = automorfism¸n thc Sn dÐnetai apì to ex c apotèlesma:

Sn ∼ Aut(Sn ) = Inn(Sn ) , =
gia n ≥ 3 kai n = 6. Gia n = 6 o deÐkthc | Aut(S6 ) : Inn(S6 ) |= 2. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ eÐnai pèra apì touc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. 2. An x, y eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac G tìte to stoiqeÐo x−1 y −1 xy pou to sumbolÐzoume me [x, y] lègetai metajèthc twn x kai y kai lègetai ètsi epeid  xy = yx[x, y]. H upoomˆda thc G pou parˆgetai apì ìlouc touc metajètec [x, y], x, y ∈ G onomˆzetai upoomˆda twn metajet¸n thc G kai sumbolÐzetai sun jwc me [G, G]. EÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] = { 1 }. EpÐshc, gia kˆje omomorfismì ε thc G ston eautì thc isqÔei ε[x, y] = [ε(x), ε(y)], dhlad 

ε([G, G]) ⊆ [ε(G), ε(G)] ⊆ [G, G] .
Eidikˆ, gia kˆje g ∈ G isqÔei

τg ([G, G]) ⊆ [τg (G), τg (G)] = [G, G] ,
dhlad  g[G, G]g −1 ⊆ [G, G]. Autì shmaÐnei ìti h [G, G] eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. EÐnai de h mikrìterh kanonik  upoomˆda thc G metaxÔ ìlwn twn upoomˆdwn K gia tic opoÐec h omˆda phlÐko G/K eÐnai Abelian  omˆda. Me ˆlla lìgia, isqÔei to ex c:

“An K

G, tìte h G/K eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] ⊆ K”.

Prˆgmati, h omˆda G/K eÐnai Abelian  an kai mìno an g1 Kg2 K = g2 Kg1 K  , isodÔnama, an kai mìno an g1 g2 K = g2 g1 K . H teleutaÐa sunj kh shmaÐnei −1 −1 akrib¸c ìti g1 g2 g1 g2 K = K , dhlad  ìti [g1 , g2 ] ∈ K gia kˆje g1 , g2 ∈ G. Gia parˆdeigma, an φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc apì thn G se mia Abelian  omˆda G tìte [G, G] ⊆ ker φ afoÔ to phlÐko G/ ker φ ∼ φ(G) =

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

367

eÐnai Abelian  omˆda. 'Opwc eÐdame oi orismoÐ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n miac omˆdac G dÐnoun thn isodunamÐa “G = Z(G) an kai mìnon an [G, G] = { 1 }”. An kai isqÔei aut  h isodunamÐa, den upˆrqei kˆpoio eÐdoc duðkìthtac metaxÔ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n. Prˆgmati, an to kèntro Z(G) miac omˆdac G eÐnai tetrimmèno, den èpetai kat anˆgkh ìti ja isqÔei G = [G, G]. Gia parˆdeigma, èqoume Z(S3 ) = { i } kai [S3 , S3 ] = A3 (giatÐ?). EpÐplèon, den isqÔei oÔte h antÐstrofh sunepagwg : Me ˆlla lìgia, eÐnai dunatì na èqoume G = [G, G] kai Z(G) = { 1 }. Gia parˆdeigma, an G = SL3 (Z7 ) tìte to kèntro Z(G) den eÐnai tetrimmèno (blèpe Je¸rhma 4.4.5), allˆ mporeÐ na apodeiqteÐ ìti G = [G, G] (blèpe 'Askhsh 4.7.22). Shmei¸noume ìti h ènnoia thc upoomˆdac metajet¸n paÐzei shmantikì rìlo sthn epilushmìthta twn algebrik¸n exis¸sewn, ìpwc aut  anaptÔqjhke apì ton E. Galois. 3. H enallˆsousa upoomˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . Prˆgmati, qrhsimopoi¸ntac ton orismì, prèpei na deÐxoume ìti σAn σ −1 ⊆ An gia kˆje σ ∈ Sn , dhlad  ìti gia kˆje σ ∈ Sn kai π ∈ An isqÔei σπσ −1 ∈ An . Allˆ, ekfrˆzontac thn ˆrtia metˆjesh π wc ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn, π = π1 π2 · · · πk , èqoume σπσ −1 = σπ1 σ −1 σπ2 σ −1 · · · σπk σ −1 , ìpou σπi σ −1 eÐnai, wc gnwstìn, antimetˆjesh. 'Etsi, kai h σπσ −1 eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Enallaktikˆ, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai afoÔ aut  eÐnai o pur nac tou “pros mou metajèsewn” (Parˆdeigma 4.5.8 (7) ). Kaj¸c | Sn : An |= 2, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai epÐshc apì to ex c genikì apotèlesma:

4.7.9 L mma. Kˆje upoomˆda K miac omˆdac G deÐktou 2 eÐnai kanonik .
Apìdeixh. Prˆgmati, an g ∈ K , g ∈ G, tìte h G = K ∪ gK = K ∪ Kg / eÐnai h anˆlush thc G se aristerèc kai dexièc klˆseic modK . Epeid  h ènwsh eÐnai xènh, prèpei gK = Kg = G K . Kaj¸c Sn /An ∼ C2 , apì to to prohgoÔmeno parˆdeigma prokÔptei ìti = [Sn , Sn ] ≤ An . Allˆ, gia n ≥ 3, to Je¸rhma 4.4.15 deÐqnei ìti h An parˆgetai apì tic metajèseic (1 a b), 2 ≤ a, b ≤ n, en¸ h Sn parˆgetai apì tic antimetajèseic (1 a). EÐnai de (1 a)−1 (1 b)−1 (1 a)(1 b) = (1 a b). Sunep¸c An ≤ [Sn , Sn ] kai ˆra An = [Sn , Sn ]. 4. H eidik  grammik  omˆda SLn (K) eÐnai kanonik  upoomˆda thc genik c grammik c omˆdac GLn (K), ìpou K eÐnai èna s¸ma. Autì prokÔptei apì thn idiìthta twn orizous¸n: det(ABA−1 ) = det B . EpÐshc autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h SLn (K) eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ

det : GLn (K) −→ K ∗ .

368

4. Omˆdec

5. H upoomˆda K = φ thc diedrik c omˆdac Dn pou parˆgetai apì th strof  tou kanonikoÔ n-g¸nou katˆ gwnÐa 2π/n, eÐnai kanonik . H Dn parˆgetai apì thn φ kai mia anˆklash τ kai isqÔei τ −1 φτ = φn−1 . H kanonikìthta thc K prokÔptei kai apì to gegonìc ìti | Dn : K |= 2. 6. 'Estw G = R∗ kai K = R∗ (jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ). Profan¸c >0 h K eÐnai kanonik  upoomˆda afoÔ eÐnai upoomˆda miac Abelian c omˆdac. 'Eqoume de G = K ∪ (−1)K , dhlad  h omˆda G/K èqei tˆxh dÔo kai ta dÔo stoiqeÐa thc ta sumbolÐzoume me ¯ K) kai −¯ = ((−1)K). IsqÔei de ¯ · −¯ = 1(= 1 1 1 ¯ kai −¯ · −¯ = ¯. An jewr soume ton epimorfismì −1 1 1 1

det : GLn (R) −→ R∗
kai to uposÔnolo GLn (R)+ ìlwn twn pinˆkwn thc GLn (R) pou h orÐzousˆ touc eÐnai jetikìc arijmìc, autì eÐnai mia kanonik  upoomˆda pou h omomorfik  thc eikìna det(GLn (R)+ ) eÐnai h R∗ . >0 7. Mia qr simh efarmog  thc omˆdac phlÐko eÐnai ìti pollèc forèc mac epitrèpei na qrhsimopoi soume th majhmatik  epagwg  gia na apodeÐxoume idiìthtec pou ikanopoioÔntai apì sugkekrimènec omˆdec. Gia parˆdeigma, deÐqnoume ìti kˆje peperasmènh Abelian  omˆda G thc opoÐac h tˆxh diaireÐtai apì èna pr¸to arijmì p èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p (ìpwc ja doÔme sthn epìmenh Enìthta autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda). SÔmfwna me to Pìrisma 4.4.26, an h G den èqei gn siec upoomˆdec aut  eÐnai kuklik  tˆxhc p, opìte kˆje (mh tetrimèno) stoiqeÐo thc eÐnai tˆxhc p. Upojètoume ìti H eÐnai mia gn sia upoomˆda thc G. An to p diaireÐ thn tˆxh thc H tìte epagwgikˆ h H èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p pou bèbaia an kei sthn G. An to p den diaireÐ thn tˆxh thc H , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange to p prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc G/H kai epagwgikˆ h G/H èqei èna stoiqeÐo gH tˆxhc p, dhlad  g p ∈ H (blèpe 4.7.4a) ). EpÐshc isqÔei (gH)|H| = H , afoÔ diaforetikˆ, epeid  h tˆxh tou gH eÐnai p, ja èprepe to p na diairoÔse thn tˆxh | H | thc H . Epeid  g p ∈ H , sÔmfwna me to 4.4.23, isqÔei (g p )|H| = 1. 'Ara to stoiqeÐo g |H| èqei tˆxh p.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

369

8. Qarakt rec Peperasmènwn Kuklik¸n Omˆdwn 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 'Enac omomorfismìc X : G −→ S 1 , ìpou S 1 = { z ∈ C | | z |= 1 } lègetai qarakt rac thc G. An g eÐnai ènac genn torac thc G tìte h apeikìnish

Xt : G −→ S 1 , g r −→ e2πirt/n ,

t∈Z

eÐnai ènac qarakt rac thc G kai ìloi oi qarakt rec thc G eÐnai akrib¸c autoÐ. Prˆgmati, an X eÐnai ènac qarakt rac tìte o X (g) eÐnai mia n-ost  rÐza thc monˆdac, èstw X (g) = e2πik/n , kai ˆra X = Xk . An Xk , X eÐnai dÔo qarakt rec, tìte orÐzoume to ginìmeno Xk X jètontac (Xk X )(g) = Xk (g)X (g) kai ˆra Xk+ an k + < n Xk X = X(k+ ) mod n = Xk+ − n an k + ≥ n.

ˆ To sÔnolo G = { X0 , X1 , . . . , Xn−1 }, ìlwn twn qarakt rwn thc G, wc proc autì to ginìmeno eÐnai mia omˆda. To oudètero stoiqeÐo eÐnai o qarakt rac X0 kai to antÐstrofo stoiqeÐo tou Xk eÐnai o qarakt rac X−k = Xn−k . ParathroÔme ìti ˆ ˆ o X1 èqei tˆxh n kai ˆra h G eÐnai isìmorfh me thn G. H apeikìnish G −→ G, k −→ X , eÐnai ènac isomorfismìc (pou ìmwc exartˆtai apì to genn tora g g k thc G). 'Estw t¸ra H mia upoomˆda thc G. JewroÔme to sÔnolo ˆ M (H) = {X ∈ G | X (h) = 1, gia kˆje h ∈ H}. ˆ EÐnai fanerì ìti to M (H) eÐnai mia upoomˆda thc G kai isqÔei M (H) ∼ G/H . = Prˆgmati, h antistoiqÐa M (H) −→ (G/H), X −→ ϑX , ìpou ϑX (g i H) = X (g i ) eÐnai mia apeikìnish pou apì ton orismì thc eÐnai 1 − 1. An ϑ ∈ (G/H), tìte o qarakt rac X thc G gia ton opoÐo X (g) = ϑ(gH) profan¸c an kei sthn M (H). Dhlad  h apeikìnish aut  eÐnai kai epÐ. 'Eqoume de ϑX1 X2 (g i H) = X1 X2 (g i ) = X1 (g i )X2 (g i ) = ϑX1 (g i H)ϑX2 (g i H) = ϑX1 ϑX2 (g i H).
Sunep¸c X1 X2 −→ ϑX1 ϑX2 , dhlad  aut  h apeikìnish eÐnai ènac isomorfismìc. Epeid  (G/H) ∼ G/H ja eÐnai kai M (H) ∼ G/H . = = Oi qarakt rec twn kuklik¸n omˆdwn èqoun efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. To epìmeno apotèlesma anafèretai stic omomorfikèc eikìnec twn upoomˆdwn miac omˆdac.

370

4. Omˆdec

'Estw φ : G −→ G ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na K = ker φ. Tìte o φ epˆgei mia 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa Φ metaxÔ tou sunìlou S(G, K) ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun thn K kai tou sunìlou S(G ) ìlwn twn upoomˆdwn thc G . IsqÔei de 1. K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G an kai mìnon an Φ(H1 ) ≤ Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut  eÐnai | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | 2. K ≤ H1 H2 an kai mìnon an Φ(H1 ) eÐnai H2 /H1 ∼ Φ(H2 )/Φ(H1 ). =

4.7.10 Je¸rhma (Je¸rhma AntistoiqÐac).

Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut 

Apìdeixh. GnwrÐzoume ìti h omomorfik  eikìna φ(H) miac upoomˆdac H thc G eÐnai upoomˆda thc G . Epiplèon an H eÐnai mia upoomˆda thc G tìte h antÐstrofh eikìna thc H pou orÐzetai wc to uposÔnolo

φ−1 (H ) = { g ∈ G | φ(g) ∈ H }
thc G eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, an g1 , g2 ∈ φ−1 (H ) tìte, epeid  −1 −1 φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 )−1 ∈ H to g1 g2 ∈ φ−1 (H ). EpÐshc èqoume dei ìti φ−1 (1) = K kai ˆra K ⊆ φ−1 (H ). T¸ra ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

Φ : S(G, K) −→ S(G ), H −→ φ(H),
eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 'Opwc mìlic eÐdame h antistoiqÐa

Φ−1 : S(G ) −→ S(G, K), H −→ φ−1 (H )
eÐnai mia apeikìnish. Ja deÐxoume ìti h sÔnjesh Φ−1 Φ kai h ΦΦ−1 eÐnai h tautotik  apeikìnish 1S(G,K) kai h 1S(G ) antÐstoiqa. Prˆgmati, an H ∈ S(G, K) tìte Φ−1 (Φ(H)) = φ−1 (φ(H)) = { g ∈ G | φ(g) ∈ φ(H) } kai ˆra H ⊆ φ−1 (φ(H)). 'Estw g ∈ φ−1 (φ(H)). Tìte φ(g) ∈ φ(H), dhlad  upˆrqei èna h ∈ H tètoio ¸ste φ(g) = φ(h)   isodÔnama φ(gh−1 ) = 1 pou shmaÐnei ìti gh−1 ∈ K , dhlad  g ∈ hK . Epeid  K ⊆ H èpetai ìti g ∈ H . Epomènwc (Φ−1 Φ)(H) = H , gia kˆje H ∈ S(G, K). 'Ara Φ−1 Φ = 1S(G,K) . H isìthta ΦΦ−1 = 1S(G ) prokÔptei apì thn upìjesh ìti h φ eÐnai epÐ apeikìnish: An H ∈ S(G ) kai h ∈ H tìte upˆrqei g ∈ G me φ(g) = h pou shmaÐnei ìti g ∈ φ−1 (H ) kai sunep¸c h = φ(g) ∈ φ(φ−1 (H )), dhlad  H ⊆ φ(φ−1 (H )). Epeid  profan¸c isqÔei φ(φ−1 (H )) ⊆ H , èqoume φ(φ−1 (H )) = H gia kˆje H ∈ S(G ).

'Ara φ(H1 ) φ(H2 ). an hH1 = h H1 . Prˆgmati. φ(h) −→ φ(h)φ(H1 ). gia h1 . EÐnai de fanerì ìti eÐnai kai epÐ. dhlad  hH1 ∩ h H1 = ∅.4. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 371 T¸ra h sunj kh 1.. tou opoÐou o pur nac eÐnai ker(ρ ◦ φ |H2 ) = { h2 ∈ H2 | ρ ◦ φ |H2 (h2 ) = φ(H1 ) } = { h2 ∈ H2 | φ |H2 (h2 )φ(H1 ) = φ(H1 } = { h2 ∈ H2 | φ(h2 ) ∈ φ(H1 ) } = φ−1 (φ(H1 )) = H1 Epomènwc to apotèlesma èpetai apì to Je¸rhma 4. dhlad  hH1 h−1 = H1 . gia −1 = φ(H ). eÐnai profan c apì ton orismì twn upoomˆdwn φ(H) kai φ−1 (H ). Gia thn isìthta | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | arkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ twn arister¸n sunìlwn phlÐko H2 /H1 kai φ(H2 )/φ(H1 ). dhlad  h φ(H )h −1 = kˆje h ∈ H2 . dhlad  H1 Gia na deÐxoume thn Ôparxh tou isomorfismoÔ H2 . Mia tètoia eÐnai h antistoiqÐa hH1 −→ φ(h)φ(H1 ). AntÐstrofa. afoÔ ρ ◦ φ |H2 (H2 ) = ρ(φ |H2 (H2 )) = φ(H2 )/φ(H1 ). afoÔ apì th sqèsh K ≤ H1 prokÔptei K = hKh−1 ≤ hH1 h−1 . H sÔnjesh ρ ◦ φ |H2 eÐnai ènac omomorfismìc (blèpe Parˆdeigma 4. Gia th sunj kh 2. tìte φ(h)φ(H1 ) ∩ φ(h )φ(H1 ) = ∅. 'Ara Φ−1 (φ(hH1 h−1 )) = Φ−1 (φ(H1 )) kai ìpwc eÐdame prin èpetai ìti hH1 h−1 = H1 . .7.8. dhlad  1 h−1 h h1 h−1 ∈ K ⊂ H1 kai ˆra h−1 h ∈ H1 pou eÐnai ˆtopo. Tìte èqoume φ(h)φ(H1 )φ(h) 1 1 φ(H1 ) gia kˆje h ∈ φ(H2 ).7. K). gia kˆje h ∈ H2 . h1 ∈ H1 . tìte φ(h−1 h h1 h−1 ) = 1. upojètoume ìti H1 H2 . h. kai φ |H2 : H2 −→ φ(H2 ) me pur nec φ(H1 ) kai K antÐstoiqa. 'Ara h f eÐnai 1 1 − 1. Allˆ hH1 h−1 ∈ S(G.5. Diìti an g = φ(h)φ(h1 ) = φ(h )φ(h1 ). H2 /H1 ∼ φ(H2 )/φ(H1 ) = jewroÔme touc omomorfismoÔc omˆdwn ρ : φ(H2 ) −→ φ(H2 )/φ(H1 ). Tìte èqoume φ(hH1 h−1 ) = φ(h)φ(H1 )φ(h)−1 = φ(H1 ) .5) kai mˆlista epimorfismìc. h ∈ H2 . èstw K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G ìpou φ(H1 ) φ(H2 ).6.

Tìte gia kˆje H ≤ G.7. Kaj¸c h φ(H) eÐnai upoomˆda thc G/K . h Φ−1 (φ(H)) = φ−1 (φ(H)) eÐnai h upoomˆda thc G pou . to ginìmeno HK eÐnai upoomˆda thc G kai φ(H) = Epiplèon h tom  H ∩ K eÐnai kanonik  upoomˆda thc H kai isqÔei HK ∼ H . apì to Pìrisma 4. stic upoomˆdec G kai L antistoiqoÔn oi upoomˆdec G/K kai L/K kai isqÔei o isomorfismìc G ∼ G/K pou anafèretai sto Pìrisma. Eidikˆ. ìpou φ : G −→ G/K . Omˆdec 4. L = L/K Sthn perÐptwsh pou mia upoomˆda H thc G den perièqei thn kanonik  upoomˆda K . Epiplèon. K HK K .10 mporoÔme na prosdiorÐsoume poia eÐnai h M . tìte kˆje upoomˆda thc omˆdac phlÐko G/K eÐnai thc morf c H/K gia kˆpoia monadik  upoomˆda H thc G pou perièqei thn K . ìlec oi upoomˆdec thc G/K eÐnai aut c thc morf c kai H1 /K = H2 /K an kai mìnon an H1 = H2 . an L G kai K ≤ L.7. 'Estw K mia kaφ : G −→ G . Epomènwc. An H ≤ G me K ≤ H tìte φ(H) = { hK | h ∈ H } = H/K . JewroÔme ton epimorfismì 4.7. g −→ gK .372 4. tìte h omomorfik  eikìna φ(H). Prˆgmati. g −→ gK.12 Je¸rhma (DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n). nonik  upoomˆda miac omˆdac G. JewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G/K . dÐdetai sto epìmeno je¸rhma to opoÐo sun jwc onomˆzetai “DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n”. An K G. sÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma.11 Pìrisma.11 upˆrqei mia monadik  upoomˆda M thc G pou perièqei thn K gia thn opoÐa ja èqoume M φ(H) = . K Apì to Je¸rhma antistoiqÐac 4.7. = K H ∩K Apìdeixh. tìte G ∼ G/K = L L/K Apìdeixh.

Genikìtera. Sunep¸c h HK eÐnai upoomˆda thc G ( autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti HK = { hK | h ∈ H } = { Kh | h ∈ H } = KH ).2. tìte φ−1 (H ) G kai isqÔei G/φ−1 (H ) ∼ G /H . apì to je¸rhma 4. Dhlad . aut  eÐnai h monadik  upoomˆda M thc G gia thn opoÐa èqoume φ(H) = HK/H . An ìmwc H G .12 an h upoomˆda H thc G eÐnai kanonik . an φ : G −→ G eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda K kai H G. Kaj¸c φH (H) = φ(H).7.7. ìpou g ∈ G me φ(g) = g . . Ja jèlame na shmei¸soume ìti apì to Je¸rhma 4. afoÔ. allˆ ìti ghg −1 ∈ φ−1 ( φ(H) ) kai genikˆ isqÔei H ⊆ φ−1 ( φ(H) ) = H ker φ. opìte h sÔnjesh twn epimorfism¸n φ ◦ φ : G −→ G /H èqei pur na ker(φ ◦ φ) = { g ∈ G | φ ◦ φ(g) = H } = { g ∈ G | φ(g)H = H } = { g ∈ G | φ(g) ∈ H } = φ−1 (H ) .7. Opìte sto Je¸rhma 4. jewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G /H .5. afoÔ φ−1 (φ(h)) = { g ∈ G | φ(g) = φ(h) } = { g ∈ G | gK = hK } = { g ∈ G | g ∈ hK } = hK.7. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. afoÔ sthn φ(H) antistoiqeÐ mèsw thc Φ−1 h upoomˆda HK . T¸ra. Allˆ φ−1 (φ(H)) = { φ−1 (φ(h)) | h ∈ H } = { hK | h ∈ H } = HK . = K H ∩K me ton isomorfismì HK/K −→ H/H ∩ K na dÐnetai apì thn antistoiqÐa hK −→ h(H ∩ K). gia kˆje g ∈ G kai φ(h) ∈ φ(H) èqoume g φ(h) g −1 = φ(ghg −1 ) ∈ φ(H). anexˆrthta an h H perièqei   ìqi thn K . = Prˆgmati. tìte h upoomˆda φ(H) thc G eÐnai kanonik . jewroÔme ton periorismì φH thc φ sthn H kai èqoume ker φH = H ∩ ker φ = H ∩ K .7. tìte kai to ginìmeno HK eÐnai kanonik  upoomˆda thc G.7. ìpou H G me K ≤ H . To antÐstrofo den isqÔei.11 isqÔei kai gia tic kanonikèc upoomˆdec. dhlad  mporeÐ na isqÔei φ(H) G .6 èpetai ìti φ(H) = HK ∼ H . Epomènwc. 4. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 373 perièqei thn K (pou eÐnai o pur nac thc φ) kai antistoiqeÐ sthn φ(H). oi kanonikèc upoomˆdec thc G/K eÐnai thc morf c H/K . h sqèsh φ(ghg −1 ) ∈ φ(H) den shmaÐnei ìti ghg −1 ∈ H .4. allˆ h H na mhn eÐnai kanonik  upoomˆda thc G.13 Parat rhsh.10(2) èpetai ìti to Pìrisma 4. Prˆgmati.

x. Autèc eÐnai ìlec kanonikèc upoomˆdec thc D4 . 2. yx2 } kai { 1. Sthn perÐptwsh aut . y. i = 1.15 ParadeÐgmata.k. x2 } { 1. { 1. H3 = { (0. 0) } kai èqoume φ−1 (H1 ) = { 1. x2 .12 paÐrnoume φ({ 1. | H | / | K ∩ H |) = 1. j1 ) + (i2 .d. en¸ apì to Je¸rhma 4.k. x2 .374 4. 3.(| K |. 'Estw H mia upoomˆda thc G me tˆxh | K |.(| K |. yx2 } = { 1. y | x4 = y 2 = (yx)2 = { y i xj | 0 ≤ i ≤ 1. (1. x2 }. 3 eÐnai deÐktou 2 kai h φ−1 (H5 ) eÐnai o pur nac tou φ. yx3 }. yx3 } φ 3 Sunep¸c oi upoomˆdec thc D4 . Epeid  h tˆxh thc HK/K diaireÐ thn tˆxh | G/K |. y }{ 1. y. 4.11 prokÔptei ìti oi upoomˆdec thc D4 /K eÐnai akrib¸c oi φ−1 (Hi )/K .7. yx2 } φ−1 (H4 ) = D4 φ−1 (H2 ) = { 1.7. y }) = { 1. j) | 0 ≤ i. yx. −1 (H ) = { 1. 0 ≤ j ≤ 3 } kai thn omˆda Z2 × Z2 = { (i. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 = x. x2 . 2. 4. j) h opoÐa eÐnai ènac omomorfismìc tou opoÐou o pur nac eÐnai h upoomˆda K = { 1. 4. Epeid  = | K |=| H |. x2 . ja prèpei | K ∩ H |=| H |. i = 1. 5. { 1.d. | G/K |) = 1. yx }. y } { 1. x {1} . sÔmfwna me to 4. 2} K { 1. 4. i = 1.7. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai K mia kanonik  upo- Apìdeixh.(| K |. pou perièqoun thn K eÐnai oi φ−1 (Hi ).d.7. y } ∩ { 1.7. 1) }. dhlad  H = K . j ≤ 1 } me prˆxh thn prìsjesh (i1 .k.10. j2 ) = (i1 + i2 . ja èqoume m. y }. 0). x2 } { 1. Apì to Pìrisma 4. x2 } { 1. Omˆdec omˆda tètoia ¸ste o m. OrÐzoume thn antistoiqÐa φ : D4 −→ Z2 × Z2 . H4 = Z2 × Z2 kai H5 = { (0. afoÔ ìlec oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai kanonikèc (autì bèbaia eÐnai fanerì kai apì to ìti oi φ−1 (Hi ). Oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai oi H1 = Z2 × { 0 }. sumbaÐnei na eÐnai autèc oi mìnec mh-tetrimmènec kanonikèc upoomˆdec thc D4 en¸ oi upìloipec upoomˆdec thc D4 eÐnai oi { 1. 2. y } ∼ φ−1 (H1 ) ∼ = = = = C2 . x3 } φ−1 (H5 ) = { 1. | HK/K |) = 1. 3. y i xi −→ (i. 5. Tìte h K eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc | K | thc G. Allˆ HK/K ∼ H/K ∩ H kai ˆra m. j1 + j2 ). H2 = { 0 } × Z2 . x2 } (giatÐ?). 1.14 Pìrisma.

EpÐshc an D eÐnai h upoomˆda ìlwn twn diagwnÐwn pinˆkwn thc GLn (K) pˆli èqoume D · SLn (K) = GLn (K) allˆ D ∩ SLn (K) = { I }. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai to sÔnolo nZ kai epomènwc mZ/nZ ∼ Zk .5. Sunep¸c apì to Ðdio pìrisma èqoume ìti Zm = Z ∼ = mZ n m n Z Z = Zn . mz −→ z + kZ.. ìpou nZ ⊆ mZ. Efarmìzontac to Je¸rhma 4.11.7. 3. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 375 φ({ 1. yx2 }) = = C2 K φ−1 (H3 ) ∼ φ({ 1.       1 kai L∩SLn (K) = {I}. Sto Parˆdeigma 4. yx3 }) = = C2 K 2. Z mZ Z nZ Allˆ h antistoiqÐa mZ −→ Zk . EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti upˆrqei ènac monadikìc epimorfismìc omˆdwn φ : S4 −→ S3 me (1 2) −→ (1 2) kai (1 3 4) −→ (1 2 3).    . ìpou     r         1   ∗ L=   me r ∈ K . ìlec oi upoomˆdec thc Zn = Z/nZ eÐnai thc morf c mZ/nZ. = 'Ara Zm ∼ Zm·k /Zk (autì to èqoume xanadeÐ sto je¸rhma thc dom c twn = kuklik¸n omˆdwn).7.8(4) eÐqame dei ìti L · SLn (K) = GLn (K). ParathroÔme ìti oi upoomˆdec D kai L den eÐnai kanonikèc upoomˆdec (giatÐ?) allˆ ta ginìmena D · SLn (K) kai L · SLn (K) eÐnai kanonikèc upoomˆdec. paÐrnoume K∗ ∼ L ∼ = = D L ∼ GLn (K) ∼ . EÐdame sto Parˆdeigma 4. Sunep¸c gia kˆje upoomˆda H thc GLn (K) to ginìmeno H·SLn (K) eÐnai upoomˆda thc GLn (K).7.8(4) ìti SLn (K) GLn (K). yx }) = φ−1 (H3 ) ∼ = C2 kai K φ−1 (H1 ) ∼ φ({ 1.12. GnwrÐzoume ìti ìlec oi upoomˆdec thc Z eÐnai thc morf c nZ. n ∈ N. 4. = = SLn (K) ∩ L SLn (K) D ∩ SLn (K) An Z eÐnai to kèntro thc GLn (K) tìte h upoomˆda Z · SLn (K) eÐnai kanonik  afoÔ kai oi dÔo upoomˆdec Z kai SLn (K) eÐnai kanonikèc. dhlad  n = m · k . apì to Pìrisma 4. O pur nac tou .7.4. Sunep¸c. JewroÔme thn prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn.

ja prèpei ìlec autèc na an koun sthn H ∩ K (giatÐ?). Epeid  kai oi dÔo eÐnai kanonikèc upoomˆdec. (1 3 4). (2 3) }) = K ∪ (2 3)K φ−1 ({ i. Autèc oi upoomˆdec eÐnai. Epeid  h S4 eÐnai sqetikˆ mikr  omˆda ja mporoÔsame na broÔme ìlec tic upoomˆdec thc kai na exetˆzame poiec apì autèc eÐnai kanonikèc. (1 2)(3 4). (1 2). (1 2 3). (1 2) }) = K ∪ (1 2)K φ−1 ({ i. (1 2). Omˆdec φ eÐnai h upoomˆda K = { 1. Sunep¸c mia tètoia upoomˆda den mporeÐ na eÐnai kanonik . Ja deÐxoume ìti autèc eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 . An { i } = H S4 . ja eÐqame KH/K ∼ H/K ∩ H ∼ H ∼ S3 . (2 4 3). (2 3 4). 'Ara den mporeÐ na eÐnai | H |= 3 kai sunep¸c KH = A4 . oi diˆforec thc tautotik c. A4 kai S4 . tìte h H perièqei èna 3-kÔklo kai epeid  eÐnai kanonik  ja prèpei na perièqei ìlouc touc 3-kÔklouc (giatÐ?). pou an koun sthn K eÐnai tou Ðdiou tÔpou kai eÐnai oi mìnec metajèseic autoÔ tou tÔpou sthn S4 . (1 4 2). epeid  S4 /K ∼ S3 . (2 3) } { 1. An  tan | H |= 6. dhlad  KH = S4 . Mia = = = = upoomˆda thc S4 pou eÐnai isìmorfh me thn S3 ja prèpei na perièqei dÔo mìno 3-kÔklouc (o ènac antÐstrofoc tou ˆllou). (3 4) }. 'Enac ˆlloc pio komyìc trìpoc eÐnai o ex c. (1 3 2). (1 4 3).2. (1 3). an K H tìte K ∩ H = { i }   K ∩ H = { i }. 'Estw ìti H ∩ K = { i }. (2 4) } { 1. Sunep¸c H ∩ K = K . Prˆgmati. Allˆ an σ ∈ K ∩ H me σ = i. (2 3).15). h KH eÐnai kanonik  upoomˆda pou perièqei thn K ˆra h KH ja eÐnai h A4   ìlh h omˆda S4 . tìte K ≤ H . epeid  ìlec oi metajèseic. An | H |= 3. (1 3)(2 4). (1 3 2) }) = K ∪ (1 2 3)K ∪ (1 3 2)K = A4 φ−1 (S3 ) = S4 . (1 4). Allˆ ìloi oi 3-kÔkloi eÐnai suzugeÐc metajèseic (blèpe Je¸rhma 4. .376 4. proc qˆrh thc plhrìthtac. 'Etsi èqoume φ−1 ({ i }) = K φ−1 ({ i. Epeid  | KH |=| K || H |. (1 3) }) = K ∪ (1 3)K φ−1 ({ i. oi ex c: { 1. ja prèpei | H |= 3   6. (2 4). (1 2 4). Sunep¸c oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 pou perièqoun thn K eÐnai oi K . (1 2 3). (4 3) } { 1. dhlad  K ≤ H . (1 3). (1 4)(2 3) } tou Klein. (1 4).

i) DeÐxte ìti x30 ∈ K gia kˆje x ∈ G. 'Estw G = 2x 3y 5z x. 2. τ >. 'Estw G omˆda kai H kanonik  upoomˆda thc. ii ) < π > < π. DeÐxte ìti KM G. Na brejoÔn ìlec oi kanonikèc upoomˆdec thc. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 gia kˆje g ∈ G. gia ìla ta h ∈ H kai k ∈ K . DeÐxte ìti hk = kh. 5. ii) An x ∈ G me x7 ∈ K . iv) An M G me | M | = 6. iii) DeÐxte ìti gia to stoiqeÐo g ∈ G isqÔei h isodunamÐa g ∈ K ⇐⇒ g 37 ∈ K . Poiìc eÐnai o deÐkthc thc KM sthn G? GiatÐ h G/KM eÐnai kuklik ? 7.7 1. z ∈ Z kai H = thn omˆda phlÐko G/H . K kanonikèc upoomˆdec thc me H ∩ K = { 1 }. 'Estw G mia omˆda kai a ∈ G me a th monadik  upoomˆda tˆxhc 3. iii ) D5 ∼ < π. x ∈ Z . 'Estw π = ( 1 2 3 4 5 ) . 3. 10. 'Estw G omˆda me tˆxh 210 kai K kanonik  upoomˆda thc G me tˆxh 7. 'Omoia an G = D4 kai H = Z(D4 ). y. . τ >. Na brejeÐ h omˆda phlÐko G/H . DeÐxte ìti h G èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc an kai mìno h H   h G/H èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. Perigrˆyte 11. ¸ste < a > G. 8. ìpou G = Q8 eÐnai h omˆda twn quaternions kai H = Z(Q8 ).4. DeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio n upˆrqei kanonik  upoomˆda Nn thc G me | G : Nn | = n. 'Estw G omˆda kai a èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 . 2x . 6. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 377 Ask seic 4. = 4. 'Estw ìti h H eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc m miac omˆdac G. 'Estw G omˆda kai M kanonik  upoomˆda thc ètsi ¸ste to phlÐko G/M na eÐnai ˆpeirh kuklik . τ = ( 2 5 ) · ( 3 4 ) ∈ S5 . 'Estw G omˆda me tˆxh 26. DeÐxte ìti h H eÐnai kanonik  sth G. DeÐxte ìti: i ) τ · π · τ = π −1 .7. 9. gia kˆje g ∈ G. tìte x ∈ K . 'Estw G omˆda kai H.

DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . An epiplèon h N eÐnai kanonik  upoomˆda deÐxte ìti N ≤ Z(G). 'Estw G mia omˆda. 18. 21. DeÐxte ìti h ϕ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn kai ìti h ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an N1 ∩ N2 = 1. DeÐxte ìti h omˆda automorfism¸n AutG thc G den eÐnai kuklik . −1 −1 20. n ≥ 2}. β ∈ G isqÔei (αβ)n = αn β n . 15. Tìte deÐxte ìti a) {xn | x ∈ G} b) G kai {xn−1 | x ∈ G} G. . β ∈ G. g −→ τg . . Upìdeixh: DeÐxte ìti h A eÐnai upoomˆda tou kèntrou thc G. DeÐxte ìti an H eÐnai mia kuklik  kanonik  upoomˆda miac omˆdac tìte kˆje upoomˆda thc H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. . i = 1. deÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . gia ìla ta α. Upojètoume ìti to phlÐko G/A eÐnai kuklikì. β) An Z(G) eÐnai to kèntro thc G. 'Estw G mia omˆda. . DeÐxte ìti h N eÐnai Abelian . ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc τg (x) = gxg −1 . 17. x ∈ G. 'Estw G omˆda kai N1 . ìpou G eÐnai h omˆda metajet¸n thc G. 2. Omˆdec 12. 'Estw G mia omˆda kai A kanonik  upoomˆda thc tˆxhc 2. na deiqteÐ ìti h omˆda phlÐko G/Z(G) eÐnai isìmorfh me thn omˆda Inn(G). αn−1 β n = β n αn−1 . 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. 'Estw G mia mh Abelian  omˆda. gN2 ). 'Estw G mia omˆda kai N mia upoomˆda thc me thn idiìthta N ∩ G = 1. ìpou Z(G) einai to kèntro thc G. α) Na deiqteÐ ìi h omˆda Inn(G) twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai kanonik  upoomˆda thc omˆdac ìlwn twn automorfism¸n thc G. DÐnetai h apeikìnish ϕ : G −→ G/N1 × G/N2 me g −→ ( gN1 . N2 kanonikèc upoomˆdec thc. n. DeÐxte ìti to 16 diaireÐ ton arijmì m4 − 1 gia kˆje perittì arijmì m. DÐnetai mia omˆda G. DeÐxte ìti [G . JewroÔme thn omˆda U (Z16 ). An h omˆda phlÐko G/H eÐnai kuklik . 13. Upojètoume ìti gia kˆpoio n > 1 kai gia ìla ta α. 16. . G] = { α1 α2 · · · αn α1 · · · αn | αi ∈ G. 14. h opoÐa perièqetai sto kèntro Z(G) thc G. Upìdeixh: Jewr ste thn apeikìnish G −→ Aut(G).378 4. 19.

. j) sthn opoÐa èqei 1 kai diag( β1 . .12: An K. βn )] = In + kai epiplèon ìti gia i = j = k α(βj − βi ) Eij βi [In + αEij . EpÐshc deÐxte ìti an n ≥ 3 [GLn (C). . βn . . 379 22. . . 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. . .7. diag(β1 . · βn = 0 [In + αEij .7. . ApodeÐxte thn ex c genÐkeush tou Jewr matoc 4. 23. = . SLn (C)]. GLn (C)] = SLn (C) = [SLn (C). βn ) o diag¸nioc pÐnakac me stoiqeÐa sthn kÔria diag¸nio ta β1 . . β ∈ G. DeÐxte ìti gia i = j kai β1 · . In + βEjk ] = In + αβEik . . gia ìla ta α. tìte upˆrqei ènac isomorfismìc L K/H K ∼ L/(L ∩ K) H .4. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka g) (αβα−1 β −1 )n(n−1) = 1. . H kai L eÐnai upoomˆdec thc G kai K G. H L. . .

dÐnontac ènan katˆlogo ìlwn twn mh isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn miac dedomènhc tˆxhc.d. Tìte isqÔoun ta ex c. an p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc tou m.(m1 . S aut  thn perÐptwsh kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 .4. H perÐptwsh n = 1 eÐnai tetrimmènh. SÔmfwna me to Pìrisma 4.k. Efarmìzoume epagwg  sto n. m2 ) = 1. autìc o katˆlogoc apoteleÐtai apì omˆdec thc morf c Cpn1 × Cpn2 × · · · × Cpns . G2 me | G1 | = m1 kai | G2 | = m2 . Upojètoume ìti o n eÐnai sÔnjetoc arijmìc kai èstw m ènac gn sioc diairèthc tou n. Sunep¸c | H/ g | = m pou shmaÐnei ìti | H | = m. sÔmfwna me to Parˆdeigma 4.380 4.8 (7) ).d. Tìte.11.7.k.23. Omˆdec 4.26). Gia kˆje diairèth m tou n upˆrqei mia upoomˆda thc G pou èqei tˆxh m.(m1 . 'Opwc ja doÔme. ja prèpei hm1 = hm2 = 1. Dhlad  mporoÔme na apant soume sto basikì er¸thma pìte dÔo tètoiec omˆdec eÐnai isìmorfec   ìqi. 'Estw h ∈ G1 ∩ G2 . Allˆ h tˆxh tou h ja prèpei na diaireÐ . 4. p eÐnai thc morf c H/ g gia mia (monadik ) upoomˆda H thc G pou perièqei thn g . h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p.14.8 Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Efarmìzontac ta prohgoÔmena apotelèsmata mporoÔme t¸ra na taxinom soume ìlec tic peperasmènec Abelianèc omˆdec. 2. m2 antÐstoiqa kai isqÔei G = G1 G2 kai G1 ∩ G2 = { 1 }.7. Epeid  h ∈ G1 kai h2 ∈ G2 . Apìdeixh. H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh n kai sunep¸c epagwgikˆ h G/ g p èqei mia upoomˆda tˆxhc m .8. sÔmfwna me to 4. tìte h G èqei dÔo monadikèc upoomˆdec G1 . m2 ) = 1. p 'Estw t¸ra ìti n = m1 m2 ìpou o m. 1 < m < n. sÔmfwna me to Pìrisma 4. ìpou o m.4. g1 ∈ G1 . oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc.1 Je¸rhma. 'Opwc mìlic deÐxame upˆrqoun dÔo upoomˆdec G1 . An n = m1 m2 . s 1 2 ìpou ta pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ ìqi kat anˆgkh diakekrimènoi. Kat arq n apodeiknÔoume ìti gia tic peperasmènec Abelianèc omˆdec isqÔei to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange. EpÐshc an o n eÐnai ènac pr¸toc arijmìc oi mìnec upoomˆdec thc G eÐnai h { 1 } kai h G (blèpe 4. 1. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n.7. G2 tˆxewn m1 . Aut  h upoomˆda. 'Ara | G : G1 | = m2 kai | G : G2 | = m1 . g2 ∈ G2 kai h G eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno G1 × G2 .

To stoiqeÐo h = s2 eÐnai to monadikì = = stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. thn Ôparxh twn opoÐwn anafèrei kai to prohgoÔmeno je¸rhma.8. Epeid  h G den eÐnai kuklik . Dhlad  g2 g2 ∈ G1 ∩ G2 = { 1 } pou shmaÐnei g2 = g2 . pou eÐnai pl jouc 6. ja èprepe na eÐnai tˆxhc 4   6.8. Epomènwc upˆrqei w ∈ G pou den an kei sthn s kai èqei tˆxh 2. Aut  èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 2 kai èna stoiqeÐo h tˆxhc 3. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc 12.(m1 . An t eÐnai èna ˆllo stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. kaj¸c eÐnai 12 = 3 · 4 kai sunep¸c upˆrqoun dÔo monadikèc upoomˆdec thc G tˆxhc 3 kai 4. g2 ) −→ g1 g2 .8. IsqÔei de 4. EpÐshc h G ektìc apì to g . Sunep¸c h = 1. sÔmfwna me to je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. 'Etsi èqoume | G1 G2 | = | G1 | |G1 ∩G2| = | G1 | | G2 | = m1 m2 = | G | kai ˆra G = G1 G2 . An G = g .8. twn Abelian¸n omˆdwn U (Zm ) oi mìnec kuklikèc eÐnai autèc gia tic opoÐec to m eÐnai 2. s = g1 g2 . m2 ) = 1.1 ja deÐxoume ìti metaxÔ . 'Omoia g1 = g1 . Autì = = to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4.4. 'Ara èqoume G = w g h ∼ w × g × h ∼ C2 × C2 × C3 . 3. afoÔ o m. aut  den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 (giatÐ?). autì eÐnai to monadikì stoiqeÐo tˆxhc 3 thc ˙ s . pou eÐnai to monadikì stoiqeÐo thc s tˆxhc 2. Diìti diaforetikˆ ta stoiqeÐa tou uposunìlou G s .k. g 3 kai g 2 antÐstoiqa. ja prèpei na èqei kai ˆllo stoiqeÐo tˆxhc 2. 3. Apì to gegonìc autì prokÔptei ìti o omomorfismìc G1 × G2 −→ G. ìpou p eÐnai ènac perittìc pr¸toc arijmìc 4. (g1 .8. ˆra g2 g2 ∈ G1 . eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. g2 ∈ G2 kai −1 −1 −1 s = g1 g2 . Opìte to ginìmenì touc s = gh èqei tˆxh 6 (giatÐ?) kai èqoume s = g h ∼ g × h ∼ C2 × C3 . g2 ∈ G2 . g1 ∈ G1 .2 Parˆdeigma. 4   thc morf c 2pn   pn . rètec tou 12 eÐnai 2.3. g 4 . 4 kai 6. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 381 to m1 kai to m2 (blèpe 4. Wc efarmog  tou Je¸r matoc 4. afoÔ −1 −1 g1 g1 ∈ G1 . 4 kai 6.3 Efarmog .d. tìte G = s ∪ t s . Prˆgmati. Sthn prokeimènh perÐptwsh. g1 ∈ G1 . Aut  pou eÐnai tˆxhc 4 an den eÐnai kuklik  eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno C2 × C2 kai sunep¸c h G eÐnai isìmorfh me thn C4 × C3   me thn C2 × C2 × C3 . èstw s ∈ G. Tìte g1 g1 g2 g2 = 1. Sunep¸c t2 = t−1 ∈ s pou shmaÐnei ìti t ∈ s pou eÐnai ˆtopo. = = 'Estw ìti h G den eÐnai kuklik . |G2| Epomènwc G1 ∩ G2 = { 1 }.1. An h G eÐnai kuklik . Apì thn ˆllh pleurˆ. h G èqei monadikèc upoomˆdec tˆxhc 2. an s ∈G s eÐqe tˆxh 6 tìte to s 3 ∈ s kai s 2 ∈ s kai ˆra s = s pou eÐnai ˆtopo.11). Oi gn sioi diai- g = g4 g 3 ∼ g 4 × g 3 ∼ C3 × C4 . tìte autèc eÐnai oi g 6 .

èqoume U (Zpn )/G1 = G1 G2 /G1 ∼ G2 /G1 ∩ G2 ∼ G2 . MporoÔme na perioristoÔme sthn perÐptwsh ìpou n ≥ 2. ìpwc exhg same parapˆnw. Autì deÐqnei ìti (1 + p)p ≡ i t+2 allˆ (1 + p)pt+1 ≡ 1 mod pt+3 .6. = = ArkeÐ loipìn na deiqteÐ ìti h omˆda U (Zpn ) eÐnai kuklik . tìte aut  ja parˆgei thn G1 . Gia t = 0 èqoume (1 + p) ≡ 1 mod p en¸ (1 + p) ≡ t 1 mod p2 .382 4. i t+1 afoÔ p ≥ 3 kai p ≡ 0 mod p. Me ˆlla lìgia.1 13)) ìti U (Z2pn ) ∼ U (Z2 × Zpn ) = U (Z2 ) × U (Zpn ) ∼ U (Zpn ). Tìte gnwrÐzoume (blèpe Je¸rhma 4. ja isqÔei (1 + p)pn−1 ≡ 1 mod p n−2 1 mod pn en¸ (1 + p)p ≡ 1 mod pn . t DeÐqnoume epagwgikˆ ìti gia kˆje t ∈ N isqÔei (1 + p)p ≡ 1 mod pt+1 allˆ t (1 + p)p ≡ 1 mod pt+2 . Prˆgmati. | G2 | = p − 1 gia tic opoÐec èqoume U (Zpn ) = G1 G2 . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume ìti (1 + p)p ≡ 1 + rpt+1 allˆ r ≡ 0 mod p.8(2).7. i ≤ i ≤ p − 1 . h omˆda U (Zp ) = Z∗ eÐnai kuklik . eÐnai ènac epimomorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda G1 . p H tˆxh thc omˆdac U (Zpn ) eÐnai Ðsh me ϕ(pn ) = pn−1 (p − 1) kai ètsi.12. lìgw tou Jewr matoc 4. 'Estw t¸ra p ènac perittìc = pr¸toc arijmìc. Kaj¸c h G1 eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc pn−1 . . afoÔ.7 kai 'Askhsh 2. upˆrqoun monadikèc upoomˆdec G1 kai G2 me | G1 | = pn−1 . An deÐxoume ìti autèc oi dÔo upoomˆdec eÐnai kuklikèc tìte h U (Zpn ) eÐnai kuklik  (giatÐ?). ìpwc gia parˆdeigma sth dekadik  parˆstash enìc rhtoÔ arijmoÔ. h opoÐa eÐnai epÐ (giatÐ?). 'Etsi èqoume p (1 + p) pt+1 = (1 + rp t+1 p ) = 1 + rp t+2 + i=2 p (rpt+1 )i = 1 + rpt+2 + spt+3 . ìpwc èqoume deÐxei sthn Efarmog  4.6. Omˆdec kai n ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc. an broÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo pn pou èqei tˆxh pn−1 . T¸ra. Eidikìtera. h antistoiqÐa aut  eÐnai mia kalˆ orismènh apeikìnish. kaj¸c oi akèraioi pn−1 kai p − 1 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. aut  ja parˆgei thn 1 + p èqei tˆxh p omˆda G1 . r mod pn −→ r mod p. = = ParathroÔme ìmwc ìti h antistoiqÐa φ : U (Zpn ) −→ U (Zp ). h klˆsh modulo pn tou n−1 kai ˆra. Autì to apotèlesma èqei efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. Kat arq n èqoume U (Z2 ) = { 1 } kai U (Z4 ) ∼ C2 . G1 ∩ G2 = { 1 }.

r2 ≡ 1 mod 8. upˆrqoun upoomˆdec thc H tˆxhc m1 kai m2 . kai sunep¸c h U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik .1 eÐnai kai anagkaÐa. Gia α = 3 jewroÔme mia klˆsh r mod 8 ∈ U (Z8 ). en¸ h omˆda U (Z8 ) èqei tˆxh t−2 t−2 4. Prˆgmati. 1. r = 4k + 1   r = 4k − 1 kai ˆra r2 = 1 ± 8k + 16k 2 . ja prèpei G1 = ker φ kai ˆra h omˆda G2 ∼ U (Zpn )/G1 ∼ U (Zp ) = Zp−1 eÐnai = = epÐshc kuklik . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 383 Epiplèon. m2 ) = 1. = 4 4.4. tìte m. α = 0. Kat arq n. G1 ∩ G2 = { 1 }.4 Parat rhsh.d. Sunep¸c. Kaj¸c | U (Zpn )/G1 | = p − 1 = | U (Zpn )/ ker φ |. 4   thc morf c pn   2pn . afoÔ isqÔei 32 ≡ 1 mod 2α . parathroÔme ìti an h anˆlush tou m se diakekrimènouc pr¸touc eÐnai thc morf c 2α pm1 · · · pmk . tìte h omˆda U (Zm ) den eÐnai kuklik .d(m1 . Tìte (r2 ) = r2 = 1 + λ2t+1 + λ2 22t kai sunep¸c r2 ≡ α−2 1 mod 2t+1 . 1 kai me to ginìmeno C2 ×C(p ×· · ·×C(p 1 k kai ˆra den eÐnai kuklik  (giatÐ?). Den eÐnai dÔskolo na broÔme mia klˆsh pou èqei tˆxh 2α−2 .p.9.6 parakˆtw. EÐnai de ker φ = {r mod pn ∈ U (Zpn ) | r ≡ 1 mod p } kai ˆra (1 + p) mod pn ∈ ker φ. An apodeÐxoume ìti h omˆda U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . 2. m2 ) = 1. ìpou k ≥ 2.(m1 . Epeid  oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc me autèc tic tˆxeic. èqoume 3 = (−1 + α−3 α−3 4) mod 8 ≡ 1 mod 8 kai an upojèsoume ìti 32 ≡ 1 + 2α−1 mod 2α . α ≥ 3. dhlad  G1 ⊆ ker φ. 'Estw loipìn m = 2α . tìte 3 = (1+2 ) +λ 2 +λ(1+2 )2 ≡ (1+2 ) mod 2 = (1+2α +22α−2 ) mod 2α+1 ≡ (1+2α ) mod 2α+1 .5). upˆrqei upoomˆda H thc G me tˆxh Ðsh me to e. tètoiec ¸ste G = G1 G2 . tìte kai h U (Zm ) den ja eÐnai kuklik  gia m = 2α pm1 · · · pmk 1 k me α ≥ 3. Apomènei t¸ra na apodeÐxoume ìti isqÔei kai to antÐstrofo. ApodeiknÔoume epagwgikˆ ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc U (Zm ) eÐnai mikrìterh apì thn tˆxh 2α−1 thc U (Zm ).(m1 . Tìte. m2 ) (blèpe 'Askhsh 4. ìpou p perittìc pr¸toc. 1 k tìte h U (Zm ) eÐnai isìmorfh me to ginìmeno C(p −1)pm1 −1 × · · · × C(p −1)pmk −1 1 1 −1)p1 m1 −1 gia α = 0. dhlad  ìti r2 = 1 + λ2t gia kˆpoion t−2 2 t−1 t−1 akèraio λ. Prˆgmati. Me bˆsh thn parat rhsh aut  kai to L mma 4. Dhlad  an G1 kai G2 eÐnai monadikèc upoomˆdec tˆxhc m1 kai m2 antÐstoiqa. prokÔptei ìti U (Z2α ) ∼ C2 × C2α−2 gia α ≥ 3.k. 'Ara gia kˆje r mod 2α ∈ U (Z2α ) isqÔei r2 ≡ 1 mod 2α .k. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸ ìti h sunj kh 2) sto Je¸- .4 k −1)pk mk −1 gia α = 2 k rhma 4. isqÔei φ(r1 r2 mod pn ) = φ(r1 mod p)φ(r2 mod p) kai ˆra h φ eÐnai omomorfismìc. dhlad  32 ≡ α−2 α−1 α 2 α−1 2 2 2α α−1 α+1 α−1 2 α+1 1+2 +λ2 .8.8. ja prèpei H = G kai ˆra m. gia α = 3. Epeid  oi m1 kai m2 diairoÔn thn tˆxh | H | thc H .8.8. Upojètoume ìti r2 ≡ 1 mod 2t .k. dhlad  ìti an to m den eÐnai 2. sÔmfwna me to 1) tou Jewr matoc. H klˆsh 3 mod 2α eÐnai α−3 mia apì autèc.

i = 1. s. tìte G = P1 · · · Ps kai Pi ∩ P1 · · · Pi−1 Pi+1 · · · Ps = {1}. G ∼ H an kai mìnon an Pi ∼ Qi gia = = i kˆje i = 1. . . to ginìmeno G1 · · · Gk eÐnai mia upoomˆda thc G.5 Pìrisma. . Apì autì. . G2 = (1 3)(2 4) kai upˆrqei h upoomˆda G3 = (1 4)(2 3) pou eÐnai diˆforh twn G1 kai G2 . gia thn omˆda tou Klein K4 = { i. thc opoÐac h tˆxh thc diaireÐtai me to ni . . an φ : G −→ H eÐnai ènac isomorfismìc. i = 1. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. k . . . . G1 ∩ G2 = { 1 }. . 2. . . eÐnai s 1 diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. . Gia parˆdeigma. k . 2. tìte upˆrqoun kai ˆllec upoomˆdec thc G me tˆxh Ðsh me | G1 |   | G2 |. . . Apomènei na deÐxoume ìti Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 } gia kˆje i = 1. . prokÔptei eÔkola ìti kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gs . èpetai ˆmesa ìti h upoomˆda Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk eÐnai tetrimmènh. Prˆgmati.d. . s eÐnai ènac isomorfismìc tìte h antistoiqÐa φ : G −→ H . ìpou oi pi . Qi oi monadikèc upoomˆdec twn G kai H antÐstoiqa pou èqoun tˆxh pαi . i = 1. . . h tˆxh aut  eÐnai sqetikˆ pr¸th proc to ni . 'Ara o periorismìc thc φ sthn i Pi eÐnai ènac isomorfismìc thc Pi sthn Qi .k. . k tˆxhc ni tètoiec ¸ste G = G1 · · · Gk kai Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 }. H pou èqoun thn Ðdia tˆxh n.1. Prˆgmati. . i = 1.8. Sunep¸c. kaj¸c h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc upoomˆdac G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk diaireÐ to ginìmeno n1 · · · ni−1 ni+1 · · · nk . ìpou oi ni eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. ìpou gi ∈ Pi . . 'Estw n = pα1 · · · pαs h anˆlush tou n se ginìmeno diakes 1 krimènwn pr¸twn kai Pi .(| G1 |. H Ôparxh kai h monadikìthta twn upoomˆdwn Gi me | Gi | = ni prokÔptei apì to prohgoÔmeno je¸rhma. T¸ra. . . AntÐstrofa an φi : Pi −→ Qi . . 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n = n1 · · · nk . . (1 3)(2 4). . Prˆgmati. s. Sunep¸c. g1 g2 · · · gs −→ φ1 (g1 ) · · · φs (gs ). ìpou G1 = (1 2)(3 4) .8. . . | G2 |) = 1. tìte | φ(Pi ) | = pαi (giatÐ?) kai ˆra φ(Pi ) = Qi . 4. . i = 1. s. 2. i = 1. s. èqoume | G1 · · · Gk | ≥ | G | kai ˆra G1 · · · Gk = G. . afoÔ Gi ⊆ G1 · · · Gk . Tìte upˆrqoun monadikèc upoomˆdec Gi . an G = G1 G2 me G1 ∩G2 = { 1 } kai m. gia i = 1. 2. . . an n = pα1 · · · pαs . . (1 4)(2 3) } èqoume K4 = G1 G2 . . Omˆdec Epomènwc. i Apìdeixh. Tìte. . eÐnai ènac isomorfismìc. eÐnai de | G1 |=| G2 |=| G3 |= 2.384 4. . ìpou Pi eÐnai h monadik  upoomˆda thc G tˆxhc pαi . s. Ac jewr soume t¸ra dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec G. . (1 2)(3 4).

Dhlad  h G den mporeÐ na grafeÐ wc ginìmeno gn siwn upoomˆdwn thc. 'Estw f g ènac genn torac thc G/ g . 1.6 L mma. Shmei¸noume ìti k ≥ m. . tou pn upˆrqei = n−i mia monadik  upoomˆda tˆxhc pi kai aut  eÐnai h g p .4.8. i To epìmeno L mma eÐnai to shmantikìtero b ma gia thn taxinìmhsh ìlwn twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn.6. ìpou p pr¸toc. Apìdeixh. 2. EpÐshc gia kˆje diairèth pi . Kat arq n exetˆzoume to aploÔstero eÐdoc Abelian¸n omˆdwn pou eÐnai oi kuklikèc. ìpou m = n − k . i = 1. . tìte upˆrqei èna h ∈ G tètoio ¸ste h klˆsh h g na parˆgei thn G/ g kai h tˆxh tou h na eÐnai Ðsh me pm . opìte f p = g λ . 'Estw pk h tˆxh tou g . Autì eÐqe deiqteÐ kai sto Je¸rhma 4. s. . j = 0. ìpou g = g1 · · · gs kai g = g1 · · · gs eÐnai oi monadikèc ekfrˆseic dÔo stoiqeÐwn g. . g ∈ G wc ginìmena stoiqeÐwn twn Pi . Sunep¸c an G eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc m kai m = pn1 · · · pns eÐnai s 1 h anˆlush tou m se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. . n. .7. Upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  tˆxhc pn . oi upoomˆdec g p kai g p perièqoun n−1 p thn g . g eÐnai èna stoiqeÐo thc G mègisthc tˆxhc kai h omˆda phlÐko G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc pm . tìte h anˆlush thc G wc ginìmeno upoomˆdwn thc pou ikanopoioÔn thn idiìthta pou anafèretai sto Pìrisma 4. gia kˆpoio λ ∈ N. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . EÐnai fanerìn loipìn ìti h taxinìmhsh twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn anˆgetai sthn taxinìmhsh twn Abelian¸n omˆdwn G twn opoÐwn h tˆxh eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ p. Sthn perÐptwsh aut  eÐnai G = h g kai h ∩ g = { 1 }.8.8. Tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ G isqÔei m x = 1 (giatÐ?). 'Etsi èqoume pk 4. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Sunep¸c h φ eÐnai apeikìnish. i = 0. afoÔ h tˆxh tou f g k eÐnai pm kai f p = 1 ∈ g . ìpou g eÐnai ènac n−i n−j genn torac thc G. . dhlad  | G | = pn gia kˆpoio n ∈ N. An 1 = (f p )p m k−m = g λp k−m . Tìte gnwrÐzoume ìti G ∼ Cpn . . Gia i.5 me touc ìso to dunatìn perissìterouc parˆgontec eÐnai h G = P1 · · · Ps ìpou | Pi | = pni . 'Eqoume de 385 φ(gg ) = φ(g1 · · · gs g1 · · · gs ) = φ(g1 g1 · · · gs gs ) = φ1 (g1 g1 ) · · · φs (gs gs ) = φ1 (g1 ) · · · φs (gs )φ1 (g1 ) · · · φs (gs ) = φ(g)φ(g ). .

12 sthn upoomˆda h g thc G antistoiqeÐ h upoomˆda h g / g thc G/ g pou eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo thc h g . opìte h = 1. Upojètoume ìti h Prìtash .8 Prìtash. allˆ ìqi kuklik . Efarmìzoume epagwg  sthn tˆxh | G | thc G (dhlad  sto n). . pojètoume ìti h G eÐnai Abelian . . diìti mia sqèsh h = g t shmaÐnei ìti (h g ) = g kai ˆra to pm diaireÐ to . eÐnai gnwstì ìti h G eÐnai kuklik . Sunep¸c ìla ta stoiqeÐa. . tìte upˆrqoun stoiqeÐa g.8. An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p2 . an h G den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc p2 . = T¸ra. 2. H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh p2 kai den mporeÐ na eÐnai kuklik . Jètontac h = f g −r . f ∈ G tètoia ¸ste G = g h f kai g ∩ h f = h ∩ f g = f ∩ h g = { 1 } (giatÐ?). èstw rpk = λpk−m .7 Parˆdeigma. thc G/ g eÐnai tˆxhc p. Tìte hp = 1 kai sunep¸c h ∩ g = { 1 }. ìpou p eÐnai pr¸toc. 'Estw h g èna tètoio stoiqeÐo. T¸ra h omˆda phlÐko 4. Apìdeixh. . . ìpou p pr¸toc.8.7. Apì to Je¸rhma 4. ektìc apì to oudètero. Sunep¸c G ∼ Cp × Cp2 . . Gk thc G tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gk . h. 'Ara G = h g me h ∩ g = { 1 }.386 4. 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. èqoume m m m ìti hp = f p g −rp = g λ g −λ = 1 kai h g = f g . Tìte upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec G1 . U- G g h g g ∼ = G h g eÐnai tˆxhc p kai parˆgetai apì kˆje mh oudètero stoiqeÐo thc f h g ìpou f p = 1 kai f ∩ h g = 1. G2 . 'Estw G mia omˆda tˆxhc p3 . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . . GnwrÐzoume ìti h G èqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. Telikˆ blèpoume ìti an ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc G èqoun tˆxh p. Autì sunˆgetai ˆmesa kai apì thn epìmenh prìtash. 4. Omˆdec 'Ara to pk diaireÐ to λpk−m . Gia n = 1. tìte ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc eÐnai tˆxhc p. . i = 1. ìpwc apaiteÐtai. Apì autì prokÔptei ìti h ∩ g = { 1 }. k. gi ∈ Gi . Tèloc eÐnai fanerì ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc ginìmeno x = hi g j kai ˆra G = h g . tìte h G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc p kai sÔmfwna me to prohgoÔmeno L mma h G èqei èna stoiqeÐo h tˆxhc p tètoio ¸ste h klˆsh h g parˆgei thn G/ g . diìti diaforetikˆ h G ja eÐqe èna stoiqeÐo h tˆxhc p2 tètoio ¸ste h klˆsh h g ja par gage thn G/ g .

Hs thc H tètoiec ¸ste to kˆje stoiqeÐo h g . .11 upˆrqei monadik  upoomˆda Gi thc G tètoia ¸ste Hi = Gi / g . s. . . Tìte h Prìtash isqÔei gia thn omˆda phlÐko G/ g = H pou èqei tˆxh pn−m . 'Estw g èna stoiqeÐo thc G pou èqei mègisth tˆxh. H2 . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 387 isqÔei gia ìlec tic omˆdec tˆxhc mikrìterhc apì pn . .7. tìte èpetai ìti α α g1 1 −β1 g · · · gs s −βs g = g . Sunep¸c h = h1 h2 · · · hk g λ . 'Estw m < n. Autì mporeÐ na sumbeÐ mìno an αi = βi . 0 ≤ αi < Gi . . Dhlad  upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec H1 . nk kai m1 . Epomènwc to kˆje stoiqeÐo h ∈ G grˆfetai sth morf  α α α h = g1 1 g2 2 · · · gs s g λ . . h ∈ G. 0 ≤ λ < pm g kai aut  h èkfrash tou h eÐnai monadik . hi g ∈ Hi . . èstw pm . m2 . ms dunˆmeic enìc pr¸tou G = Cm1 × · · · × Cnk kai H = Cm1 × · · · × Cms eÐnai isìmorfec omˆdec an kai mìnon an k = s kai ni = mi gia kˆje i. .8. An m = n tìte h G eÐnai kuklik  kai h Prìtash isqÔei. λ < pm . . gia kˆpoio λ ∈ N. . opìte λ = µ. Apì to prohgoÔmeno L mma. . 2. epeid  h Gi èqei tˆxh mia dÔnamh tou p kai h Gi / g eÐnai kuklik . 1 ≤ i ≤ k . . .4. Tìte ta kartesianˆ ginìmena 4. upˆrqei èna stoiqeÐo gi ∈ Gi pou h klˆsh gi g parˆgei thn Gi / g kai h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me | Gi / g |. Prˆgmati. an eÐqame β β α α α β g1 1 g2 2 · · · gs s g λ = g1 1 g2 2 · · · gs s g µ .9 L mma. 'Estw n1 . Dhlad  gi i −βi g = g   α isodÔnama gi i −βi ∈ g .8. 2. thc H na grˆfetai monadikˆ sth morf  h g = h1 g · · · hk g . i = 1. s. . . i = 1. Allˆ h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou gi g kai α ˆra prèpei gi i −βi = 1. Apì to Pìrisma 4. n2 . α α α dhlad  g1 1 −β1 g2 2 −β2 · · · gs s −βs g λ−µ = 1. . arijmoÔ p tètoiec ¸ste n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk > 1 kai m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ ms > 1. Allˆ apì thn epagwgik  upìjesh to oudètero stoiqeÐo g thc G/ g èqei α th monadik  èkfrash g = g · · · g (k forèc). . . . . .

Epomènwc èqoume p p Gp = Cn1 × · · · × Cnr = Cpα1 −1 × · · · × Cpαr −1 kai p p H p = Cm1 × · · · × Cmt = Cpβ1 −1 × · · · × Cpβt −1 . upojètoume ìti G ∼ H . . . 1 ≤ i ≤ k kai mj = pβj .8. . IsqÔei ìmwc pα1 +α2 +···+αr +(k−r) = | G | = | H | = pα1 +···+αr +(s−r) . ja prèpei kai ìla ta βj . 1 ≤ j ≤ s. .8. . Upojètoume ìti α1 = 1 kai èstw r o megalÔteroc deÐkthc i me αi = 1. . en¸ α1 + α2 + · · · + αk = n = β1 + β2 + · · · + βs . . . dhlad  sto n. gk )p = (g1 . tìte to stoiqeÐo xp eÐnai genn torac thc upoomˆdac p Cpr−1 = xp = { (xp )i = (xi )p | xi ∈ Cpr } = Cpr . . . tìte α2 = · · · = αk = 1 kai ˆra ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc p (giatÐ?). . Kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn èqei mia monadik  anˆlush wc ginìmeno kuklik¸n upoomˆdwn thc ìpwc aut  perigrˆfetai sthn Prìtash 4. . prokÔptei ìti k = s. GnwrÐzoume ìti an x eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Cpr . . . 'Estw ni = pαi . Epeid  tìte pk = | G | = | H | = ps . Epeid  Gp ∼ H p . 4.10 Pìrisma. h upìjesh thc epagwg c dÐnei α1 −1 = β1 −1. . . . . .10. . j = 1. gk ). An α1 = 1. gia G = = kˆpoio n. αr −1 = = βt − 1 kai ˆra n1 = m1 . gia kˆje i. 1 ≤ i ≤ k tìte G = H (opìte ∼ H ). Autì shmaÐnei telikˆ ìti G = H . Ac jewr soume ènan isomorfismì φ : G −→ H . . . . opìte αr+1 = αr+2 = · · · = αk = 1. An n = 1. 'Ara | Gp | = p(α1 −1)+···+(αk −1) kai | H p | = p(β1 −1)+···+(βs −1) . gk ) · · · (g1 . tìte gia kˆpoia gi ∈ Cni . 'Estw ìti n > 1. . . gk ) = (g1 . gk ). JewroÔme ta uposÔnola Gp = { g p | g ∈ G } kai H p = { hp | h ∈ H } ta opoÐa eÐnai upoomˆdec thc G kai H antÐstoiqa (giatÐ?). . EpÐshc èstw t o megalÔteroc deÐkthc j me βj = 1 opìte βt+1 = · · · = βs = 1. . Sunep¸c. Omˆdec Apìdeixh. . An k = s kai ni = mi . . opìte p p g p = (g1 . èqoume g = (g1 . an g ∈ G. Efarmìzoume = t¸ra epagwg  sthn tˆxh | G | = | H | thc G. . s na eÐnai Ðsa me 1 (giatÐ?). tìte G = Cp = H kai α1 = 1 = β1 . AntÐstrofa. Prˆgmati. . èpetai ìti φ(Gp ) = H p kai ˆra Gp ∼ H p . Sunep¸c s = k . . Tìte α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai β1 ≥ β2 ≥ · · · ≥ βs ≥ 1. Epeid  φ(g p ) = φ(g)p gia kˆje g ∈ G kai H = { φ(g) | g ∈ G }.388 4. . k = 1 = s. Tìte | G |=| H |= pn . afoÔ h tˆxh thc G diaireÐtai mìno apì dunˆmeic tou p (giatÐ?). EÐnai de p p p p Gp = Cn1 × · · · × Cnk kai H p = Cm1 × · · · × Cms . nr = mt kai r = t (afoÔ | Gp | = | H p | < | G |).

JewroÔme ta kartesianˆ ginìmena H = G1 × · · · × Gk kai E = G1 × · · · × Gs . . An s eÐnai o megalÔteroc deÐkthc metaxÔ twn s1 . . i = 1. An 1 k Pi kai Qi eÐnai oi monadikèc upoomˆdec twn G kai G tˆxhc pni (Pìrisma 4. gi ∈ Gi . An eÐnai anagkaÐo. . . i = 1. k . ìpou ni1 ≥ ni2 ≥ · · · ≥ nisi ≥ 1 kai n si ni . Duì Abelianèc omˆdec G kai H thc Ðdiac tˆxhc pn eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec. 2. . i = 1. . gi ∈ Gi . . . . . ja prèpei k = s kai Gi ∼ Gi . . . . . = Apì to Pìrisma autì kai to L mma 4. 4.8. g1 · · · gk −→ (g1 . gj ∈ Gj . . . 'Estw t¸ra G kai G dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec tˆxhc n kai n = pn1 · · · pnk h anˆlush tou n se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. . . i = 1. . k . . Tìte oi antistoiqÐec G −→ H. . . . . gj ∈ Gj . diatˆssoume tic Gi kai Gj ètsi ¸ste | G1 | ≥ · · · ≥ | Gk | kai | G1 | ≥ · · · ≥ | Gs |. k kai Gj gia j = 1. tìte mazÐ me tic j=1 nij = . k . = i = 1. Sunep¸c = = G ∼ G an kai mìnon an oi Pi kai Qi èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec gia = kˆje i = 1. Ja deÐxoume ìti k = s kai metˆ apì mia katˆllhlh arÐjmhsh Gi ∼ Gi .8. s ∼ eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn kai ˆra H = E . . . . . .8. .5) i èqoume dei ìti G ∼ G an kai mìnon an Pi ∼ Qi . . . . gk ). . tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ stic morfèc g = g1 · · · gk kai g = g1 · · · gs . Tìte. k kai G −→ E. s eÐnai kuklikèc upoomˆdec. .11 sumperaÐnoume ìti kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn eÐnai isìmorfh me èna kai mìno èna kartesianì ginìmeno thc morf c Cpα1 × Cpα2 × · · · × Cpαk ìpou α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai α1 + α2 + · · · + αk = n. . . Oi kuklikèc omˆdec Cpαi onomˆzontai sun jwc stoiqei¸deic kuklikoÐ parˆgontec thc G kai oi tˆxeic twn pαi onomˆzontai stoiqei¸deic diairètec thc G. Me aut  thn orologÐa mporoÔme na diatup¸soume to ex c basikì je¸rhma. j = 1.11 Je¸rhma. .4. . . g1 · · · gk −→ (g1 .8. 'Estw G = G1 · · · Gk = G1 · · · Gs . . lìgw tou prohgoÔmenou L mmatoc. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 389 Apìdeixh. ìpou Gi gia i = 1. . . . . sk . . . k . Epomènwc kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn tˆxhc n kajorÐzetai pl rwc apì èna sÔnolo dunˆmewn pi ij twn pi . . gk ). k .

. j = 1. . . . jewroÔme kai tic dunˆmeic ni. 'Estw n n mj = p1 1j · · · pk kj . . . . pi i. . . .s . Omˆdec prohgoÔmenec dunˆmeic tou pi . gia kˆje σ ∈ Sn . . . ìpou Gi .6. kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n antiproswpeÔetai apì èna kartesianì ginìmeno Cm1 × Cm2 × · · · × Cms (3) ìpou n = m1 m2 · · · ms kai m2 | m1 . . r. 2.8.s = 0. . = 1 k Epomènwc. m3 | m2 . . ms s aut  thn perÐptwsh onomˆzontai analloÐwtoi parˆgontec kai oi kuklikèc omˆdec Cmj .12 Je¸rhma. . Sunep¸c mporoÔme na poÔme ìti oi klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n = pn1 · · · pnk brÐskontai se 1 − 1 antistoiqÐa me touc pÐnakec thc 1 k morf c   n11 n12 n p1 p1 · · · p1 1s  pn21 pn21 · · · pn2s  2  P = 2 2   ··· ··· nks nk1 nk2 pk pk · · · pk ìpou ta nij orÐzontai ìpwc perigrˆyame mìlic prin. . (2) AntÐstrofa an o n analÔetai ìpwc sthn (2) tìte ta mj èqoun th morf  (1). . . DÔo Abelianèc peperasmènec omˆdec eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc analloÐwtouc parˆgontec . . s (1) n = m1 m2 · · · ms kai mj | mj−1 .7   apì ta prohgoÔmena apotelèsmata. eÐnai opoiesd pote omˆdec (giatÐ?). i = 1. An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc n kai P eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ sthn klˆsh isomorfÐac sthn opoÐa an kei h G tìte ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc i gramm c eÐnai oi stoiqei¸deic diairètec thc monadik c upoomˆdac Pi thc G pou èqei tˆxh pni . 3. ms | ms−1 . . . s. analloÐwtoi kuklikoÐ parˆgontec kˆje Abelian c omˆdac pou eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno (3). Oi fusikoÐ arijmoÐ m1 . . SunoyÐzontac t¸ra mporoÔme na diatup¸soume to Jemeli¸dec Je¸rhma twn Peperasmènwn Abelian¸n Omˆdwn.390 4. . . j = 1. s.si +2 = · · · = ni. Ta i de ginìmena twn stoiqeÐwn kˆje st lhc eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc G. an eÐnai anagkaÐo. . èqoume ìti Cmj ∼ Cpn1j × · · · × Cpnkj . j = 2. . ìpou ni. .s +1 n pi i . T¸ra apì to Je¸rhma 4. lambˆnontac upìyin ìti ìla ta kartesianˆ ginìmena Gσ(1) × · · · × Gσ(r) . . 4. eÐnai isìmorfa.si +1 = ni.

14 Parathr seic. 5. Autèc eÐnai oi mìnec dunatèc.13 ParadeÐgmata. .8. = C2 × C3 × C7 × C2 × C3 × C2 ∼ C56 × C6 × C2 = Sunep¸c dÔo Abelianèc omˆdec tˆxhc 504 eÐnai isìmorfec an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontèc touc eÐnai to 504   to 168 kai to 3   to 252 kai to 2   to 84 kai to 6   to 126.    3   2  2 1 2 2 23  32  . an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontec kai oi . Tìte oi prohgoÔmenoi dunatoÐ pÐnakec eÐnai oi ex c. Oi antÐstoiqec analÔseic tou 504 se ginìmeno m1 m2 · · · ms .8. s. 168 · 3. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 391 4.  3 3  . (52 . 'Estw n = 23 · 32 · 7. 126 · 2 · 2 kai 56 · 6 · 2. . = C23 × C3 × C7 × C3 ∼ C168 × C3 = C22 × C32 × C7 × C2 ∼ C252 × C2 . 1. 5) kai (5. eÐnai 504. to 6 kai to 2.4. 1. 'Estw n = 53 . p pr¸toc. C52 × C5 kai C5 × C5 × C5 2.8. to 2 kai to 2   to 56. Apì ton orismì twn analloi¸twn paragìntwn kai twn stoiqeiwd¸n diairet¸n miac peperasmènhc Abelian c omˆdac G. .  32 1 1  . j = 2. 254 · 2. 84 · 6. . 5). eÐnai fanerì ìti h G èqei tˆxh pn . 4.  32 1  7 7 1 7 1       22 2 2 2 2 2 2 2  3 3  .  3 3 1  7 1 7 1 1 7 1 1 Oi antÐstoiqoi antiprìswpoi twn klˆsewn isomorfÐac eÐnai ta kartesianˆ ginìmena C23 × C32 × C7 ∼ C504 . = ∼ C22 × C3 × C7 × C2 × C3 = C84 × C6 C2 × C32 × C7 × C2 × C2 ∼ C126 × C2 × C2 . (53 ). Oi en lìgw pÐnakec P eÐnai oi ex c 6. ìpou mj | mj−1 . Oi antÐstoiqec klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc 125 antiproswpeÔontai apì ta kartesianˆ ginìmena C53 .

ìpou | F+ | = pn . . . h omˆda lègetai stoiqei¸dhc Abelian  omˆda. . 'Ena tètoio uposÔnolo lègetai bˆsh thc G. n. . Omˆdec stoiqei¸deic diairètec sumpÐptoun. An F∗ eÐnai h pollaplasiastik  omˆda enìc peperasmènou s¸matoc. p (n forèc) kai {g1 . Gia to lìgo autì o akèraioc m1 onomˆzetai ekjèthc thc G. . S aut  thn perÐptwsh ìtan oi stoiqei¸deic diairètec eÐnai ìloi Ðsoi me p.8 (2)).392 4. gn } èna uposÔnolo thc G tètoio ¸ste G =< g1 >< g2 > · · · < gn > me < gi > ∩ < g1 > · · · < gi−1 >< gi+1 > · · · < gn > = {1} gia i = 1. Kaj¸c kˆje polu¸numo tou F[x] èqei to polÔ n rÐzec ìpou n eÐnai o bajmìc tou poluwnÔmou. . . . . . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn me analloÐwtouc parˆgontec p. tìte h prosjetik  omˆda F+ tou F eÐnai mia stoiqei¸dhc Abelian  omˆda afoÔ pF+ = 0 kai ˆra F+ ∼ Cp × Cp × · · · × Cp (n forèc). (pm − 1)(pm−1 − 1) · · · (p − 1) . . . apì to jemeli¸dec je¸rhma twn Abelian¸n omˆdwn èqoume F∗ ∼ Cm1 × Cm2 × · · · × Cms = ìpou m1 . . Epeid  kˆje stoiqeÐo tou F ektìc tou mhdenikoÔ eÐnai rÐza autoÔ tou poluwnÔmou prèpei m1 = | F∗ | kai ˆra h F∗ eÐnai kuklik . Autì mac dÐnei mia ˆllh apìdeixh thc kuklikìthtac thc F∗ (blèpe Efarmog  4. ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc F∗ me mk | mk−1 . a) DeÐxte ìti to pl joc ìlwn twn bˆsewn thc G eÐnai Ðso me (pn − 1)(pn − p) · · · (pn − pn−1 ) . to polu¸numo xm1 − 1 èqei to polÔ m1 rÐzec sto F. tìte ìla ta stoiqeÐa thc G ikanopoioÔn thn exÐswsh xm1 = 1 (giatÐ?). . . k = 2. p. .6. . s kai isqÔei αm1 = 1 gia kˆje α ∈ F∗ . . . . 1 ≤ m ≤ n eÐnai (pn − 1)(pn−1 − 1) · · · (pn−m+1 − 1) . . = 2. . Ask seic 4. . b) DeÐxte epÐshc ìti to pl joc ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh pm . . m2 | m1 . ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec miac Abelian c omˆdac G tˆxhc n. m2 . . . . . me ms | ms−1 . Mia tètoia omˆda G qarakthrÐzetai apì thn idiìthta Gp = { e }. An F eÐnai èna peperasmèno s¸ma. An m1 .9 1. Epomènwc h G eÐnai kuklik  an kai mìnon an o ekjèthc thc eÐnai h tˆxh thc | G | (giatÐ?).

4. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc p5 ìpou p pr¸toc. An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc | G |= pn me analloÐwtouc parˆgontec m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ mk > 0 kai H eÐnai upoomˆda thc me analloÐwtouc parˆgontec 1 ≥ 2 ≥ · · · ≥ s > 0 deÐxte ìti k ≥ s kai i ≤ mi . 2. 3. Perigrˆyte ìlec tic Abelianèc omˆdec tˆxhc 3240 kai 2004. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 393 Sunep¸c to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh p isoÔtai me to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun deÐkth p sthn G. . An G eÐnai mia peperasmènh Abelian  omˆda kai A. i = 1. . An oi analloÐwtoi parˆgontec eÐnai o p3 kai o p2 pìsec upoomˆdec tˆxhc p2 èqei h G? 5.( m. TÐ mporeÐte na sumperˆnete gia ènan dianusmatikì q¸ro diˆstashc n pˆnw apì èna s¸ma me p stoiqeÐa? 2. .k. n ). s.4.p. . B eÐnai upoomˆdec thc tˆxhc n kai m tìte h G èqei mia upoomˆda Γ tˆxhc Ðshc me to e.8. .

H omˆda aut  lègetai s mera omˆda tou Galois tou poluwnÔmou f (x). Sunep¸c h G eÐnai mia apl  omˆda an kai mìnon an kˆje mh-tetrimmènoc omomorfismìc thc eÐnai ènac monomorfismìc. to teleutaÐo brˆdu thc zw c tou (29 Maòou 1832). Omˆdec 4. ton Auguste Chevalier. o megˆloc majhmatikìc Hermann Weyl anafèrei sto biblÐo tou “Symmetry” [30] to ex c. gia thn epoq  ekeÐnh. To jemelei¸dec èrgo tou Galois ousiastikˆ perilambˆnetai sto grˆmma pou èsteile autìc se èna fÐlo tou. orismì thc omˆdac brÐsketai sth shmantik  anakˆluy  tou ìti h omˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n. den èqei kanonikèc upoomˆdec ektìc apì thn tetrimmènh kai ton eautì thc. gia n = 4. 'Eqoume  dh sunant sei tètoiec omˆdec. if judged by the novelty and profundity of ideas it contains. 'Eqoume orÐsei tic kanonikèc upoomˆdec miac omˆdac G na eÐnai oi pur nec twn omomorfism¸n thc G. is perhaps the most substantial piece of writing in the whole literature of mankind” H basik  idèa tou Galois  tan h je¸rhsh miac eidik c omˆdac metajèsewn tou sunìlou twn riz¸n enìc anˆgwgou poluwnÔmou f (x) me rhtoÔc suntelestèc.394 4. “This letter. . To 1869 o Jordan uiojèthse ton ìro apl  omˆda gia mia omˆda metajèsewn pou den èqei mh-tetrimmènec gn siec kanonikèc upoomˆdec kai autìc o ìroc qrhsimopoieÐtai kai s mera gia mia opoiad pote omˆda pou èqei aut  thn idiìthta. Wc efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc apèdeixe ìti eÐnai adÔnaton na lujeÐ me rizikˆ h genik  exÐswsh thc morf c αn xn + αn−1 xn−1 + · · · + α0 = 0 ìtan n ≥ 5. AxÐzei na tonisteÐ ìti o Abel kai o Galois qrhsimopoÐhsan katˆ ousiastikì trìpo tic mejìdouc pou  dh eÐqe anaptÔxei gia ton Ðdio skopì o Joseph-Louis Lagrange (1736-1813). Autì  tan èna apì ta kentrikìtera majhmatikˆ probl mata thn epoq  ekeÐnh kai eÐqe sqedìn tautìqrona lujeÐ apì ton Niels Kewrik Abel (18021829) me upologistikèc mejìdouc se antÐjesh me tic omadojewrhtikèc mejìdouc tou Galois.9 Aplèc Omˆdec 'Opwc èqoume  dh anafèrei. oi opoÐec apetèlesan to xekÐnhma thc sÔgqronhc ˆlgebrac. Oi omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc den èqoun kamiˆ mh-tetrimmènh gn sia upoomˆda kai kˆje Abelian  omˆda pou eÐnai apl  eÐnai mia kuklik  omˆda pou èqei tˆxh ènan pr¸to arijmì (giatÐ?). Gi autì to grˆmma. H ˆkrh tou n matoc pou od ghse ton Galois ston akatanìhto kai must rio. h ènnoia thc omˆdac prwtoemfanÐsthke stic ergasÐec tou Evariste Galois (1811-1832). dhlad  thc melèthc twn algebrik¸n dom¸n.

.1 Je¸rhma. Gia parˆdeigma.4. . pou èqei pur na thn K . Gia opoiesd pote dÔo akoloujÐec upoomˆdwn thc G thc mor- . SuneqÐzontac m autì ton trìpo paÐrnoume mia peperasmènh akoloujÐa L0 = G L1 L2 ··· Ln Ln+1 = {1} (∗) upoomˆdwn Li thc G tètoiwn ¸ste oi omˆdec phlÐka Li /Li+1 . SuneqÐzontac aut  th diadikasÐa. S aut  thn perÐptwsh lème ìti h G eÐnai mia omˆda peperasmènou m kouc. . na eÐnai aplèc omˆdec. kˆje peperasmènh omˆda eÐnai peperasmènou m kouc en¸ h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn den eÐnai (giatÐ?). an h G eÐnai peperasmènou m kouc. Aplèc Omˆdec 395 Apì autì to gegonìc ja mporoÔsame na fantastoÔme thn emfˆnish twn apl¸n omˆdwn metaxÔ twn ˆllwn omˆdwn ìpwc oi pr¸toi arijmoÐ emfanÐzontai metaxÔ twn fusik¸n arijm¸n.9. Sthn prohgoÔmenh diadikasÐa ja mporoÔsan antÐ gia tic upoomˆdec Li na eÐqan epilegeÐ ˆllec upoomˆdec Lj gia tic opoÐec na eÐqame thn akoloujÐa (∗∗) L0 = G L1 L2 ··· Lm Lm+1 = {1} sthn opoÐa ta phlÐka Lj /Lj+1 . g −→ gK . n.9. ja prèpei na pˆroume mia omˆda phlÐko G/L1 h opoÐa na eÐnai apl  omˆda. . Autì shmaÐnei ìti h L1 eÐnai mia gn sia kanonik  upoomˆda thc G h opoÐa den perièqetai gn sia se kamiˆ ˆllh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. IsqÔei ìmwc to ex c shmantikì apotèlesma twn Jordan kai H¨lder. apì to je¸rhma thc antistoiqÐac upˆrqei gn sia kanonik  upoomˆda N thc G pou perièqei gn sia thn K . mporoÔme na broÔme mia gn sia kanonik  upoomˆda L2 thc L1 tètoia ¸ste h L1 /L2 na eÐnai apl . j = 0. An h G den eÐnai apl  kai K eÐnai mia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. tou opoÐou h o apìdeixh den eÐnai mèsa stouc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. i = 0. 4. . tìte jewroÔme thn omˆda phlÐko G/K apì thn opoÐa paÐrnoume ton epimorfismì G → G/K. na eÐnai aplèc omˆdec. An h G/K den eÐnai apl . Epanalambˆnontac thn Ðdia diadikasÐa gia thn omˆda L1 . . JewroÔme ìlec tic omˆdec G gia tic opoÐec kˆje akoloujÐa upoomˆdwn thc G G1 G2 ··· Gk ··· eÐnai peperasmènh. dhlad  gia kˆje tètoia akoloujÐa upˆrqei kˆpoio k ètsi ¸ste Gk = {1}. . Autì exhgeÐtai wc ex c. m. f c (∗) kai (∗∗) isqÔei m = n kai Li /Li+1 ∼ Lσ(j) /Lσ(j)+1 gia kˆpoia metˆjesh = σ ∈ Sn . .

. me thn opoÐa emfanÐzetai h Mi sthn akoloujÐa (∗). pi pr¸toi arijmoÐ.396 4. . Autì to deÐqnoume sqhmatikˆ wc ex c G G/L1 L1 L1 /L2 L2 L2 /L3 L3 . . · | Ms |ms ìpou mi . s. . . Omˆdec Epomènwc gia mia omˆda G peperasmènou m kouc oi aplèc omˆdec phlÐka Li /Li+1 mazÐ me tic pollaplìthtec me tic opoÐec emfanÐzontai se mia akoloujÐa (∗) upoomˆdwn thc G apoteloÔn analloÐwta stoiqeÐa thc G.. . Oi antÐstoiqec aplèc omˆdec Li /Li+1 ed¸ eÐnai oi G/ < xp1 > ∼ Cp1 . . Ln {1} Ln Gia parˆdeigma. . ìpou n = p1 p2 · · · pt . = = < xp2 > / < xp1 p2 > ∼ G/ < xp1 > ∼ Cp1 = = . M2 . < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 .. SugkrÐnontˆc thn me thn prohgoÔmenh. tìte h akoloujÐa G =< x > < xp1 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1} eÐnai mia akoloujÐa thc morf c (∗). i = 1. Ms eÐnai oi anˆ dÔo mh-isìmorfec aplèc omˆdec Li /Li+1 pou emfanÐzontai sthn en lìgw akoloujÐa (∗) tìte eÔkola prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange ìti h tˆxh thc G eÐnai Ðsh me | G | = | M1 |m1 · | M2 |m2 · . eÐnai h pollaplìthta. ... . Mia ˆllh akoloujÐa thc Ðdiac morf c eÐnai h G =< x > < xp2 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1}. blèpoume ìti G/ < xp2 > ∼ < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 ..< xp1 ···pt−1 > ∼ = = = Cpt . An h G eÐnai peperasmènh kai M1 . . . . . .. . an jewr soume thn kuklik  omˆda G = < x > tˆxhc n.

èqoume ( (α β)(γ δ) )(α γ β)( (α β)(γ δ) )−1 = (α β)(γ δ)(α γ β)(γ δ)(α β) = (α β δ).2 Prìtash. an δ = α. (1 3 2)}. Autì akrib¸c anafèrei to Je¸rhma 4.3 Parat rhsh. Autì mac dÐnei kai mia ˆllh apìdeixh thc monadikìthtac thc anˆlushc tou n se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. Apì autˆ pou anafèrjhkan. dhlad  ìti oi omˆdec phlÐka pou prokÔptoun apì mia o akoloujÐa upoomˆdwn thc G thc morf c (∗) eÐnai anexˆrthtec apì thn akoloujÐa kai exart¸ntai mìno apì thn Ðdia thn G.5 Autì to apotèlesma to eÐqe eikˆsei to 1900 ènac apì touc jemeliwtèc thc JewrÐac Omˆdwn o W. . β . Me ˆlla lìgia.9. tìte K = An . β. Kaj¸c A1 = A2 = {1} kai A3 = {1. .4. Qrhsimopoi¸ntac thn parapˆnw Prìtash.1 twn Jordan kai H¨lder. mporoÔme na upojèsoume ìti n ≥ 4.4. sa to apotèlesma tou ParadeÐgmatoc pou akoloujeÐ thn Parat rhshc 4. Allˆ (α γ β) = (α β γ)2 ∈ K kai (α β)(γ δ)K( (α β)(γ δ) )−1 = K . (1 2 3). Burnside. gia kˆje δ = α. . EpÐshc to ìti kˆje fusikìc arijmìc analÔetai se ginìmeno pr¸twn arijm¸n prokÔptei apì to gegonìc ìti gia thn kuklik  omˆda Cn tˆxhc n mporoÔme na jewr soume mia akoloujÐa upoomˆdwn L0 = Cn > L1 > L2 > · · · > Lk = {1} ètsi ¸ste metaxÔ thc Li kai thc Li+1 . h omˆda phlÐko Li /Li+1 eÐnai apl  Abelian  kai ˆra tˆxhc p. eÐnai fanerì ìti oi aplèc omˆdec paÐzoun shmantikìtato rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn.4. 'Estw (α β γ) ∈ K . i = 0. . prokÔptei ˆme5 Gia thn ergasÐa aut  oi Feit kai Thompson brabeÔjhkan to 1965. Sunep¸c o n ja prèpei na eÐnai ginìmeno dunˆmewn pr¸twn arijm¸n. Apì thn epoq  tou Jordan kai kurÐwc ton 20o ai¸na polloÐ korufaÐoi majhmatikoÐ asqol jhkan me to prìblhma thc taxinìmhshc twn peperasmènwn apl¸n omˆdwn.9. 4. Sunep¸c (α β δ) ∈ K .27.15 ta 1 kai 2 me α kai β antÐstoiqa blèpoume ìti ìloi oi 3-kukloi (α β δ) parˆgoun thn An kai ˆra K = An . To 1963 oi majhmatikoÐ Feit kai Thompson apèdeixan ìti an mia mh-Abelian  omˆda èqei peritt  tˆxh aut  den eÐnai apl . ìpou p pr¸toc. to megalÔtero brabeÐo pou aponèmetai kˆje tèssera qrìnia sta majhmatikˆ. Aplèc Omˆdec 397 kai ìla ta ˆlla phlÐka sumpÐptoun. Tìte. 4. An K eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc An pou perièqei ènan 3-kuklo. . en¸ to 1970 aponem jhke ston Thompson to Fields Medal. . Apìdeixh. me to “Cole Prize” sta majhmatikˆ.9.9. k − 1. γ . Allˆ. To apotèlesma autì kai kurÐwc h teqnik  pou qrhsimopoieÐtai gia thn apìdeix  tou od ghsan telikˆ sth lÔsh tou probl matoc thc taxinìmhshc twn apl¸n omˆdwn. den upˆrqei kamiˆ upoomˆda thc G. afoÔ (α β)(γ δ) ∈ An . 1. antikajist¸ntac sto Je¸rhma 4.

H èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn perièqei toulˆqiston ènan kÔklo pou den eÐnai antimetˆjesh. opìte apì thn prohgoÔmenh prìtash ja prèpei K = An . 4. Upojètoume ìti K eÐnai mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc An . σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 )(α4 α5 ) · · · na eÐnai stoiqeÐo thc K . Gia kˆje n = 4. Epiplèon gia n = 3 kai n ≥ 5 h An eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc Sn . Omˆdec Prˆgmati. Apìdeixh. 'Estw n ≥ 5. Kaj¸c èqoume K ja prèpei h metˆjesh An . èstw σ = (α1 α2 α3 · · · ) · · · . èpetai ìti aut  af nei stajerˆ perissìtera sÔmbola apì ìsa af nei h σ . Upojètoume ìti m > 3 kai diakrÐnoume dÔo peript¸seic. mporoÔme na jewr soume metaxÔ twn mh-tautotik¸n metajèsewn pou an koun sthn K mia metˆjesh σ tètoia ¸ste to pl joc twn sumbìlwn pou den mènoun stajerˆ kˆtw apì thn σ na eÐnai to elˆqisto dunatì. h A4 den mporeÐ na èqei kamiˆ gn sia upoomˆda tˆxhc 6. Autì eÐnai ˆtopo. (1 3)(2 4). 'Estw m autì to pl joc.4 Je¸rhma (Galois). 2. Allˆ to mìno sÔmbolo pou den mènei stajerì apì th σ kai mènei stajerì apì th σ eÐnai Ðswc to α5 . (1 4)(2 3) } tou Klein. 4. afoÔ afenìc mia tètoia upoomˆda ja  tan kanonik  kai afetèrou ja perieÐqe ènan 3-kuklo kaj¸c h A4 èqei 8 3-kÔklouc. PerÐptwsh 1h. 3. 'Estw α5 èna sÔmbolo diˆforo twn αi . h S4 perièqei mìno dÔo kanonikèc mh-tetrimmènec upoomˆdec: thn A4 kai thn upoomˆda K4 = { 1. Gia thn perÐptwsh n = 4. EÐnai fanerì ìti h K4 eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc S4 . i = 1. EpÐshc eÐnai fanerì ìti h A3 eÐnai apl  omˆda kai ìti eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc S3 . Kaj¸c ìmwc h σ af nei stajerˆ ta sÔmbola α1 kai α2 . (1 2)(3 4). . AfoÔ h σ eÐnai ˆrtia ja prèpei m ≥ 3. Tìte ìmwc ja èqoume σ = σ −1 σ ∈ K kai σ = i.398 4. Ja deÐxoume ìti h K perièqei ènan 3-kuklo. Qrhsimopoi¸ntac to AxÐwma tou ElaqÐstou. H σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo antimetajèsewn σ = (α1 α2 )(α3 α4 ) · · · . h An eÐnai apl  omˆda. PerÐptwsh 2h.9. afoÔ σ = σ .

2 An K H . tìte. h monadik  upoomˆda thc Gn pou èqei deÐkth 2 sthn Gn . Aplèc Omˆdec 399 Kaj¸c h σ eÐnai ˆrtia kai den af nei stajerˆ m > 3 sÔmbola.9. Gia kˆje n ∈ N. sÔmfwna me ta prohgoÔmena. JewroÔme t¸ra mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda K thc Sn . h2 ∈ H upˆrqoun . Hi1 ≤ Hj kai Hi2 ≤ Hj kai ˆra h1 h−1 ∈ Hj . ja prèpei na eÐnai K = An   K = Sn . Autì eÐnai kai pˆli ˆtopo. i2 }. tìte gia kˆje j isqÔei K ∩ Hj Hj kai ˆra apì to prohgoÔmeno je¸rhma gia j ≥ 5 K ∩ Hj = Hj   { i }.9. KleÐnoume aut  thn parˆgrafo me mia genÐkeush tou jewr matoc tou Cayley mèsw thc opoÐac mporoÔme na exetˆzoume an mia omˆda eÐnai apl    ìqi. i=1 Hi eÐnai mia upoomˆda thc G. IsqÔei de | G : H | = 2 (giatÐ?). tìte. dhlad  An ⊆ K . tìte K = { i }. h upoomˆda Gn = {σ ∈ G | σ(m) = m gia kˆje m ∈ N. Apì to gegonìc ìti h An eÐnai apl . Tìte. Tìte ìmwc eÐnai τ ∈ Z(Sn ) = {i}. Kaj¸c h K eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn .4. 'Estw G h upoomˆda thc SN ìlwn twn metajèsewn pou af noun mìno peperasmèno pl joc sÔmbola mhstajerˆ. mènoun stajerˆ kai apì th σ . ja prèpei na isqÔei ρτ ρ−1 = τ gia kˆje ρ ∈ Sn . 2 'Estw K = { i.5 Parat rhsh. T¸ra èstw Hn . dhlad  h upoomˆda Hn thc Gn eÐnai isìmorfh me thn An . opìte gia j = max{ i1 . An K ∩ Hj = { i } gia kˆje j . tìte K ∩ Hj = Hj gia kˆje j kai ˆra K = H . n! epeid  | K An | = | K | | An | = | K | ≤ n! kai | K | = 1. epeid  | Sn : An | = 2. mporoÔme na kata- skeuˆsoume mia ˆpeirh apl  omˆda wc ex c. An K ∩ An = {1}. JewroÔme th summetrik  omˆda SN ìlwn twn metajèsewn epÐ twn fusik¸n arijm¸n. en¸ h σ af nei stajerì to sÔmbolo α1 pou den to af nei stajerì h σ . èqoume σ = σ −1 σ ∈ K . prèpei K ∩ An = An   {1}. h2 ∈ Hi2 . τ }. èstw ta α4 kai α5 . afoÔ H = ∅ kai gia h1 . An K ∩ Hj = Hj = { i } gia kˆpoio j . EÐnai fanerì ìti ìla ta sÔmbola pou mènoun stajerˆ kˆtw apì th σ . i2 tètoioi ¸ste h1 ∈ Hi1 . ta opoÐa h σ den af nei stajerˆ. ìpou σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 α4 · · · ) · · · . 'Eqoume de G = ∞ n=1 Gn . Tìte h ˆpeirh ènwsh H= ∞ deÐktec i1 . gia n > 1. H tom  K ∩ An eÐnai kanonik  upoomˆda thc An kai ˆra. upˆrqoun toulˆqiston dÔo ˆlla sÔmbola. ja prèpei | K | = 2. An K ∩ An = An . 4. m > n } eÐnai isìmorfh me thn Sn kai Gn < Gn+1 .

Omˆdec 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G kai G/H to aristerì sÔnolo phlÐko. kaj¸c τg1 g2 (xH) = g1 g2 xH = τg1 ( τg2 (xH) ) = τg1 τg2 (xH) . Tìte. Gia ton pur na K = ker ρH .11). g −→ τg h opoÐa eÐnai profan¸c mia apeikìnish. . gia ton pur na K tou opoÐou èqoume | G/K | = | G/K : H/K | | H/K | ìpou | G/K : H/K | = | G : H | = δH . Prˆgmati.7. Dhlad  h ρH eÐnai ènac omomorfismìc. Tìte. Autì shmaÐnei ìti gia kˆje g ∈ G kai y ∈ N isqÔei g −1 yg ∈ H . 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc G pou èqei peperasmèno deÐkth | G : H | = δH . Tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei thn metˆjesh τg epÐ tou G/H me xH −→ gxH . h eikìna ρH (G) eÐnai isìmorfh me thn G/K 6 Shmei¸noume ed¸ ìti gia H = {1} paÐrnoume to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.7. JewroÔme ton prohgoÔmeno omomorfismì ρH . Sunep¸c o pur nac K perièqetai sthn H .12.6 Epiplèon autìc o pur nac perièqei kˆje kanonik  upoomˆda thc G pou perièqetai sthn H . tìte h G èqei mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda pou perièqetai sthn H kai ˆra h G den eÐnai apl . y ∈ g∈G gHg −1 = K gia kˆje y ∈ N kai ˆra N ≤ K .5. Epiplèon isqÔei τg1 g2 = τg1 τg2 . èqoume K = { g ∈ G | τg = i } = { g ∈ G | τg (xH) = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | gxH = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gxH = H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gx ∈ H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | g ∈ xHx−1 gia ìla ta x ∈ G } = x∈G xHx−1 . 4.6 Je¸rhma. apì to Je¸rhma 4. An h G eÐnai peperasmènh kai h tˆxh thc | G | den diaireÐ to δH ! gia mia gn sia upoomˆda H thc G.400 4. èstw N G me N ≤ H . apì to Je¸rhma thc AntistoiqÐac 4.9. 'Etsi èqoume thn antistoiqÐa ρH : G −→ S|G/H| . upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou perièqetai sthn H tètoia ¸ste o δH diaireÐ ton deÐkth | G : K | = δK kai o δK diaireÐ to δH !. EpÐshc.10. Apìdeixh.

Allˆ epeid  o p eÐnai o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc | G |. Prˆgmati. T¸ra. shmaÐnei ìti o omomorfismìc ρH den mporeÐ na eÐnai ènac monomorfismìc diìti diaforetikˆ h eikìna ρH (G) ja  tan isìmorfh me thn G kai ja èprepe h tˆxh | G | na diairoÔse thn tˆxh δH ! thc S|G/H| . H upìjesh ìti h tˆxh | G | thc G den diaireÐ to δH !. p Ask seic 4. Sunep¸c h G den eÐnai apl . Tìte. 'Etsi. ja prèpei m. h G èqei p + 1 mh-tetrimmènec upoomˆdec h kˆje mia tˆxhc p (giatÐ?). an g1 . Apì autì prokÔptei ìti 4.(p!.k. mporoÔme g 2 hg −2 = ghk g −1 = ghg −1 k = hk p k = hk 2 kai epagwgikˆ èqoume ìti h = g p hg −p = hk . upojètoume ìti h G eÐnai peperasmènh kai ìti H G. ja eÐnai hk −1 = 1 kai ˆra k p ≡ 1 mod p. ja prèpei k = 1 (giatÐ?). Tìte. Allˆ o deÐkthc δK diaireÐ kai thn tˆxh | G | thc G.d. 'Ara δK = p = δH .7 Pìrisma. Kaj¸c to phlÐko G/H eÐnai kuklik  omˆda.9 .(p!. pou diaireÐ thn tˆxh thc G. | G |) = p. gia kˆpoio k me 1 ≤ k < p. Sunep¸c. pou perièqetai sthn H . An h G èqei mia upoomˆda H pou èqei deÐkth p tìte h H eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Tìte ghg −1 = hk . Aplèc Omˆdec 401 kai ˆra h tˆxh | G/K | = | G : K | = δK diaireÐ thn tˆxh δH ! = | S|G/H| |. h H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. Epeid  K ≤ H ja prèpei telikˆ na eÐnai K = H. Sunep¸c o δK ja diaireÐ ton m. ton pur na K thc ρH .d. afoÔ h ρH (G) eÐnai upoomˆda thc S|G/H| . 'Ara h G èqei mia tetrimmènh kanonik  upoomˆda.4.9.8 ParadeÐgmata. g2 ∈ G me g1 = g i hj kai g2 = g t hk . Qrhsimopoi¸ntac to prohgoÔmeno Je¸rhma. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou o deÐkthc thc δK diaireÐ to p! = | G : H |!. Autì shmaÐnei ìti to h metatÐjetai me to g kai epeid  to g eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo thc G to h metatÐjetai me ìla ta stoiqeÐa thc G. 'Estw g ∈ G. tìte ja èqoume g1 g2 = g i hj g t hk = g t hk g i hj = g2 g1 . na deÐxoume ìti kˆje omˆda G tˆxhc p2 . 4. Epeid  to p2 den diaireÐ to p! = | G : H |!. eÐnai Abelian .9. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc Apìdeixh. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. | G | ).9.k. upˆrqei g ∈ G ¸ste G/H = gH . 'Estw h = 1 èna stoiqeÐo thc G kai H = h . arkeÐ na jewr soume thn perÐptwsh katˆ thn opoÐa ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc èqoun tˆxh p.

αγ = 0 xHx−1 x∈G a) DeÐxte ìti | H |= 12 kai ìti K = b) DeÐxte ìti G/K ∼ S4 . = Upìdeixh: Qrhsimopoi ste ton omomorfismì φ : G → S|G:H| .402 4. . β. γ ∈ Z3 . DeÐxte ìti mia ˆpeirh apl  omˆda G den mporeÐ na èqei mia upoomˆda H peperasmènou deÐkth. Upìdeixh: An eÐqe. opìte | G | = 48. JewroÔme thn omˆda G = GL2 (Z3 ). DeÐxte ìti an G eÐnai mia apl  peperasmènh omˆda kai H mia upoomˆda thc pou èqei deÐkth èna pr¸to arijmì p. afoÔ G/K ∼ φ(G) ≤ S|G:H| . EpÐshc jewroÔme thn upoomˆda H= α β 0 γ | α. opìte | K |= 2. Upojètoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 11. = 2. tìte o p eÐnai o megalÔteroc pr¸toc pou diaireÐ thn tˆxh | G | thc G kai o p2 den diaireÐ thn | G |. 4. 3. Omˆdec 1. 'Estw K to kèntro Z(G). ja up rqe ènac omomorfismìc φ : G → S|G:H| me pur na mia mh-tetrimmènh upoomˆda K . 'Estw G mia omˆda tˆxhc 143. DeÐxte ìti h G den eÐnai apl .

.

Omˆdec .404 4.

405 . kai genikìtera twn majhmatik¸n. Metˆ ton Evariste Galois. Mèsw aut c thc je¸rhshc mporeÐ na melethjeÐ h dom  aut c kaj eaut c thc omˆdac. qrhsimopoi¸ntac tic omˆdec metasqhmatism¸n tou q¸rou oi opoÐoi af noun analloÐwtec orismènec gewmetrikèc idiìthtèc tou.5 Drˆseic Omˆdwn H spoudaiìthta thc jewrÐac omˆdwn. upodhl¸netai apì tic dunatìthtec efarmog c thc se diˆforouc episthmonikoÔc klˆdouc. thn opoÐa s mera onomˆzoume “drˆsh” omˆdac pˆnw se q¸rouc kai genikìtera pˆnw se sÔnola. Se aut  thn teleutaÐa Enìthta tou biblÐou anaptÔssoume orismèna stoiqeÐa aut c thc jewrÐac. Oi perissìterec efarmogèc thc jewrÐac omˆdwn ekfrˆzontai mèsw aut c akrib¸c thc je¸rhshc tou Klein. ènac apì autoÔc pou sunèdese to ìnomˆ tou me th JewrÐa Omˆdwn eÐnai o Felix Klein (1849-1925). Epiplèon mac parèqontai apotelesmatikˆ ergaleÐa gia th lÔsh sunduastik¸n problhmˆtwn. MÐa apì tic shmantikèc efarmogèc thc ènnoiac thc “drˆshc” eÐnai h sÔntomh kai komy  apìdeixh tou Helmut Wielandt [31] twn jewrhmˆtwn tou Sylow. ìpwc aut  dÐnetai sthn parˆgrafo 5. o opoÐoc ìrise. thn ènnoia thc omˆdac kai tautìqrona thn qrhsimopoÐhse gia thn diereÔnhsh twn lÔsewn miac algebrik c exÐswshc. Autìc to 1872 sthn enarkt rio omilÐa wc kajhght c tou PanepisthmÐou Erlangen thc GermanÐac (gnwst c wc “Prìgramma Erlangen”) èkane thn taxinìmhsh twn diˆforwn tÔpwn “gewmetrÐac” mèsa se èna q¸ro.3. ìpwc eÐdame.

gia kˆje g1 . Dhlad  h apeikìnish σg eÐnai èna stoiqeÐo thc summetrik c omˆdac SX tou X . kˆje omomorfismìc ϑ : G → SX orÐzei mia drˆsh thc G pˆnw sto X jètontac ϑ(g)(x) = g · x. x) pou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. Mia tètoia apeikìnish δ onomˆzetai drˆsh thc G pˆnw sto X . Sun jwc thn eikìna δ(g. x) thn sumbolÐzoume me g · x. Drˆseic Omˆdwn 5. gia kˆje x ∈ X. kaj¸c tìte h ϑ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn tou opoÐou o pur nac onomˆzetai σg1 g2 (x) =(g1 g2 ) · x = g1 · (g2 · x) = g1 · σg2 (x) = σg1 (σg2 (x)) =(σg1 ◦ σg2 )(x). pur nac thc drˆshc thc G pˆnw sto X . dhlad  1 · x = 1 · x kai sunep¸c x = x . 'Etsi oi idiìthtec a) kai b) grˆfontai 1 · x = x kai g1 · (g2 · x) = (g1 g2 ) · x antÐstoiqa. afoÔ an g · x = g · x . g2 ∈ G kai x ∈ X . Epiplèon kˆje stoiqeÐo x ∈ X eÐnai eikìna tou stoiqeÐou g −1 · x.406 5.1. afoÔ (g1 g2 ) · x = ϑ(g1 g2 )(x) = (ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ))(x) = ϑ(g1 )(ϑ(g2 )(x)) = ϑ(g1 )(g2 · x) = g1 · (g2 · x) kai 1 · x = ϑ(1)(x) = 1X (x) = x. x) = x b) δ(g1 . δ(g2 . Tic apeikonÐseic σg . Prˆgmati èqoume ϑ(g1 g2 ) =σg1 g2 = σg1 ◦ σg2 = ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ). x) tou stoiqeÐou (g. sun jwc tic lème metasqhmatismoÔc tou X orizìmenouc apì ta stoiqeÐa thc G. (g. x). tìte g −1 (g · x) = g −1 · (g · x )   (g −1 g) · x = (g −1 · g) · x . x ∈ X. tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish tou X ston eautì tou. AntÐstrofa. h apeikìnish σg : X −→ X. g ∈ G. 'Otan mia omˆda G dra pˆnw sto sÔnolo X . a) δ(1.1 Parathr seic. Ja lème ìti h G dra pˆnw sto X an èqoume mia apeikìnish δ : G × X −→ X.1 OrismoÐ kai ParadeÐgmata 'Estw G mia omˆda kai X èna mh kenì sÔnolo. x) −→ δ(g. eÐnai 1 − 1 kai epÐ. An t¸ra orÐsoume thn antistoiqÐa ϑ : G −→ SX . gia kˆje x ∈ X kai g ∈ G. Prˆgmati. 5. x)) = δ(g1 g2 . σg (x) = g · x. ϑ(g) = σg . .

h omˆda Dn dra epÐ tou X kai aut  h drˆsh dÐnei ènan monomorfismì thc Dn sthn Sn . To Ðdio isqÔei kai gia kˆje upoomˆda thc Dn . 3. 2. λ ∈ F. EpÐshc. MporoÔme ìmwc na jewr soume thn D4 na dra pˆnw sto sÔnolo X = {δ1 . 'Estw V ènac mh mhdenikìc dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F. 'Etsi. o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. 6} oi korufèc enìc exag¸nou. èstw G = {1. 4. δ2 } twn diagwnÐwn tou tetrag¸nou: . Tìte to bajmwtì ginìmeno λv . . 2. . an kai mìnon an T = 1V . Prˆgmati.1. . tìte T · x = T (x) = x. 5. afoÔ 0v = 0. n} kai G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. 3. . ρ.1. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 h opoÐa ìpwc eÐdame dra pˆnw stic korufèc enìc tetrag¸nou kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. gia kˆje g ∈ G kai x ∈ X . gia kˆje v ∈ V . Sunep¸c h Dn eÐnai ousiastikˆ mia upoomˆda thc Sn . gia kˆje x ∈ V . Tìte h G mporeÐ na “anaparastajeД apì thn upoomˆda {i.1. 2. Ed¸. 5. Aut  onomˆzetai tetrimmènh drˆsh. 'Estw G h diedrik  omˆda Dn kai X to sÔnolo twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ n-gwnou. 4. afoÔ an T eÐnai mia grammik  apeikìnish tou V . An jewroÔsame thn prosjetik  omˆda F+ tou F. en¸ h sÔnjesh twn metajèsewn ikanopoieÐ thn idiìthta b) tou orismoÔ thc drˆshc. (1 5 3)(2 6 4)} thc S6 . OrismoÐ kai ParadeÐgmata 407 5. 1. h tautotik  metˆjesh af nei stajerì kˆje stoiqeÐo tou X .2 ParadeÐgmata. ρ2 } ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 120◦ kai èstw X = {1. (1 3 5)(2 4 6). O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai ìlh h omˆda G. eÐnai mia drˆsh thc pollaplasiastik c omˆdac F∗ tou F pˆnw sto sÔnolo V . An X = {1. v ∈ V . O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda {1} thc F∗ (giatÐ?). tìte to bajmwtì ginìmeno den eÐnai mia drˆsh thc F+ pˆnw sto V . Gia opoiad pote omˆda G kai opoiod pote sÔnolo X = ∅ orÐzoume th drˆsh g ·x = x. 'Opwc èqoume dei sthn Parˆgrafo 3. tìte h G dra profan¸c pˆnw sto X . Pˆli ed¸ o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn tou V (ìpwc kai kˆje upoomˆda thc) dra me profan  trìpo pˆnw sto V .5.

'Otan jèloume na melet soume th dom  miac omˆdac G sun jwc th jewroÔme na dra pˆnw ston eautì thc. x∈G Wc èna pr¸to apotèlesma. Sthn pr¸th perÐptwsh o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda en¸ sth deÔterh eÐnai to kèntro Z(G) thc G (giatÐ?).1.4 'Enac ˆlloc trìpoc eÐnai an jèsoume g · x = gxg −1 . Drˆseic Omˆdwn q1 d 3 δ1   d   d   d   q dq d δ2   4 O pur nac aut c thc drˆshc den eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. Ed¸. qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia thc drˆshc miac omˆdac. 6. 'Estw X = G/H to sÔnolo twn arister¸n klˆsewn miac upoomˆdac H miac omˆdac G. Opìte o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG eÐnai autìc akrib¸c pou jewr jhke sto je¸rhma tou Cayley 3. g ∈ G tìte aut  eÐnai mia drˆsh pˆnw sto X . OrÐzoume mia drˆsh thc G sto X . . en¸ an jèsoume g · U = Ug = { ug | u ∈ U } tìte aut  den eÐnai drˆsh (an h omˆda den eÐnai Abelian ) afoÔ g1 · (g2 · U) = g1 · (Ug2 ) = Ug2 g1 = (g2 g1 ) · U . α2 }. 'Estw X = P(G) to dunamosÔnolo (sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn) thc omˆdac G. apodeiknÔoume t¸ra. 'Enac trìpoc drˆshc eÐnai an jèsoume g · x = gx (o pollaplasiasmìc thc G). −1 −1 (g1 g2 ) · x = g1 g2 xg2 g1 = g1 · (g2 · x)). to ex c. Aut  h drˆsh onomˆzetai drˆsh suzugÐac. ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 90◦ kai αi h anˆklash wc proc th diag¸nio δi .9) èqei pur na thn tom  xHx−1 . Kˆje omˆda G me tˆxh 2m. 5. An orÐsoume g · U = gU = {gu | u ∈ U} gia kˆje U ∈ X . ìpou o m > 1 eÐnai perittìc. dhlad  to sÔnolo X eÐnai h Ðdia h G. ρ2 . (EÐnai drˆsh. jètontac g · (xH) = (gx)H gia kˆje g ∈ G kai xH ∈ G/H . α1 . allˆ h upoomˆda {1. 8. 7. g. o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG/H (ton opoÐo jewr same sthn Parˆgrafo 4. x ∈ G. kaj¸c 1·x = x.408 2 q 5.3 Prìtash. den eÐnai apl .5.

1 1. ja prèpei to pl joc | G1 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G1 na eÐnai epÐshc ˆrtio. eÐnai epÐ kai ˆra o pur nac tou èqei deÐkth 2. 'Ara to pl joc | G2 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G2 eÐnai ˆrtio. ja prèpei | G1 | ≥ 2 kai ˆra upˆrqei g ∈ G me g 2 = 1 kai g = 1. ìpou L : G → SG eÐnai o omomorfismìc pou orÐsthke sto je¸rhma tou Cayley (dhlad  L(g)(g ) = gg gia kˆje g. gia kˆje g ∈ G2 . 'Estw X1 kai X2 dÔo sÔnola pˆnw sta opoÐa dra h Ðdia omˆda G. 2.k. DeÐxte ìti h antistoiqÐa G × P(H) −→ P(H) (g. Upojètoume ìti X1 ∩ X2 = ∅. 'Estw G = O2 (R).1. afoÔ to pl joc twn sumbìlwn pou perilambˆnontai se autèc eÐnai 2m. èstw G1 = {g ∈ G | g 2 = 1} kai G2 = {g ∈ G | g 2 = 1}. 'Ara h metˆjesh σg ∈ SG den af nei kanèna stoiqeÐo thc G stajerì. An G2 = ∅. Na orÐsete mia “fusiologik ” drˆsh thc G pˆnw sto sÔnolo X = X1 ∪ X2 . Sunep¸c to pl joc touc prèpei na eÐnai perittì (Ðso me m). Kaj¸c g = 1. 'Etsi.5. o omomorfismìc π ◦ L : G → {1. −1}. Arqikˆ. h σg eÐnai mia peritt  metˆjesh kai ˆra gia to prìshmì thc ja isqÔei π(σg ) = −1. U) −→ gUg −1 eÐnai drˆsh. DeÐxte ìti gia kˆje dÔo shmeÐa P kai Q tou epÐpedou R2 upˆrqei A ∈ G tètoio ¸ste A(P ) = Q an kai mìnon an to P kai to Q eÐnai shmeÐa tou Ðdiou kÔklou x2 + y 2 = r2 gia kˆpoio r ≥ 0. ja prèpei oi prohgoÔmenoi kÔkloi na eÐnai mìno antimetajèseic. blèpoume ìti autoÐ oi kÔkloi prèpei 2 na eÐnai ìloi antimetajèseic   1-kÔkloi afoÔ σg = i kai ˆra 2 =e. Kaj¸c 1 ∈ G1 . 'Estw ìti G2 = ∅. 3. Jewr¸ntac thn èkfrash thc σg se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. 'Etsi. x ∈ G. . Ask seic 5.p. Tìte. Epeid  | G | = 2m = | G1 | + | G2 |.(twn mhk¸n twn kÔklwn). OrismoÐ kai ParadeÐgmata 409 Apìdeixh. Kaj¸c ìmwc h σg den af nei kanèna stoiqeÐo stajerì. Prˆgma˙ ti. g ∈ G). 'Estw G mia omˆda kai H mia kanonik  upoomˆda thc. isqÔei g · x = x gia kˆje x ∈ G. opìte G = G1 ∪G2 . ja deÐxoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2. JewroÔme t¸ra th G na dra pˆnw ston eautì thc G me g · x = gx gia kˆje g. g = g −1 kai g −1 ∈ G2 . tìte bèbaia o isqurismìc eÐnai profan c.

Sunep¸c èqoume thn xènh ènwsh · X= x∈L Tx .2 Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec JewroÔme mia omˆda G h opoÐa dra pˆnw se èna sÔnolo X . 'Etsi. Apì autèc tic epishmˆnseic. 'Omoia prokÔptei ìti Ty ⊆ Tx . Me ˆlla lìgia. 'Etsi oi troqièc eÐnai oi klˆseic isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diamèrish tou X . opìte Tx = Ty . Gia èna stoiqeÐo x ∈ X . an jewr soume thn omˆda D4 na dra pˆnw stic korufèc 1. Sunep¸c dÔo stoiqeÐa x. EÐnai fanerì ìti X = x∈X Tx . tìte h klˆsh suzugÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc ìmoiouc me ton A pÐnakec. h K eÐnai kanonik  an kai mìno an aut  eÐnai ènwsh klˆsewn suzugÐac. Drˆseic Omˆdwn 5. Gia thn omˆda GLn (C). g ∈ G. g ∈ G. Sunep¸c. 2. èpetai ìti oi klˆseic suzugÐac paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth thc dom c miac omˆdac. y ∈ X eÐnai isodÔnama wc proc th drˆsh thc G an kai mìnon an x = g · y gia kˆpoio g ∈ G. oi klˆseic suzugÐac èqoun  dh kajoristeÐ sthn Parˆgrafo 4. h C (A) kajorÐzetai apì th morf  Jordan tou A. kaj¸c epÐshc kai stic efarmogèc thc JewrÐac Omˆdwn. to uposÔnolo Tx = {g · x | g ∈ G} tou X onomˆzetai troqiˆ tou stoiqeÐou x kˆtw apì th drˆsh thc G. . tìte eÐnai fanerì ìti oi troqièc aut c thc drˆshc eÐnai oi aristerèc klˆseic mod H sth G. h troqiˆ enìc stoiqeÐou g ∈ G onomˆzetai klˆsh suzugÐac tou g kai sumbolÐzetai sun jwc me C (g) = {xgx−1 | x ∈ G}. Autì shmaÐnei ìti (g −1 g ) · y = x. 4 tou tetrag¸nou. Gi aut  th drˆsh. dhlad  x ∈ Ty kai ˆra Tx ⊆ Ty . EpÐshc eÐnai fanerì ìti mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai kanonik  an kai mìno an h klˆsh suzugÐac kˆje stoiqeÐou thc K eÐnai uposÔnolo thc K .2. an A eÐnai ènac n×n migadikìc pÐnakac me det A = 0. Prˆgmati. 3. tìte h troqiˆ T1 thc koruf c 1 eÐnai ìlo to sÔnolo X kai sunep¸c ìlec oi korufèc eÐnai isodÔnamec wc proc aut  th drˆsh. An H eÐnai mia upoomˆda miac omˆdac G kai orÐsoume th drˆsh thc H pˆnw sto sÔnolo G me h · g = gh−1 . T¸ra jewroÔme th drˆsh suzugÐac miac omˆdac G. oi klˆseic suzugÐac eÐnai gnwstèc apì th Grammik  'Algebra. Gia thn omˆda Sn . an z ∈ Tx ∩ Ty . y ∈ X . Prˆgmati. tìte z = g · x = g · y gia kˆpoia g. ìpou L eÐnai èna uposÔnolo tou X pou perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje troqiˆ. tìte h Tx ∩ Ty = ∅   Tx = Ty . ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi troqièc twn stoiqeÐwn tou X apoteloÔn mia diamèrish tou X . ArkeÐ loipìn na deÐxoume ìti an x.410 5. h ∈ H .

T¸ra gia èna y ∈ Tx .2.2. dhlad  g1 Gx = g2 Gx .to Je¸rhma 4.1. efarmìzontˆc to gia th drˆsh pou dÐnetai sto Parˆdeigma 5. . To parapˆnw Je¸rhma mporeÐ na jewrhjeÐ wc mia genÐ- keush tou Jewr matoc tou Lagrange. . g2 ∈ G tìte g1 g2 ∈ Gx kai ˆra −1 (g1 g2 ) · x = x. g1 . ìpou g · x = y . Aut  orÐzetai wc to uposÔnolo Gx = {g ∈ G | g · x = x} thc G.5.8. IsqÔei de to ex c basikì apotèlesma. Prˆgmati. an h G eÐnai peperasmènh.22 prokÔptei apì to 5.2 Parat rhsh. Apomènei na deÐxoume ìti h ϑ eÐnai 1 − 1. g2 ∈ G me ϑ(g1 Gx ) = ϑ(g2 Gx ). afoÔ an g1 Gx = g2 Gx . JewroÔme to sÔnolo G/Gx twn arister¸n klˆsewn mod Gx sthn G kai thn antistoiqÐa ϑ : G/Gx −→ Tx me ϑ(gGx ) −→ g · x. upˆrqei h arister  klˆsh gGx gia thn opoÐa ϑ(gGx ) = y . Tìte 5. Upojètoume ìti mia omˆda G dra pˆnw se èna sÔnolo X kai | T x | = | G : Gx | IdiaÐtera. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 411 H troqiˆ enìc stoiqeÐou x tou X èqei ˆmesh sqèsh me th legìmenh stajeropoioÔsa upoomˆda tou x thc G. gnwstì wc Je¸rhma twn troqi¸n. gk eÐnai stoiqeÐa thc G anˆ dÔo mh suzug  tètoia ¸ste gia kˆje g ∈ G upˆrqei i gia to opoÐo g ∈ C (gi ). g2 . x∈X èstw Tx h troqiˆ enìc stoiqeÐou x. . .2. 'Estw g1 . Mia qr simh plhroforÐa pou mac dÐnoun oi klˆseic suzugÐac eÐnai ìti h tˆxh miac omˆdac G eÐnai to ˆjroisma twn tˆxewn twn klˆsewn suzugÐac thc: |G| = i | C (gi ) | ìpou g1 . dhlad  g1 · x = g2 x.4. Mia . Aut  eÐnai −1 mia apeikìnish. 5. dhlad  to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G pou af noun stajerì to x kˆtw apì th dosmènh drˆsh. EÐnai profanèc ìti to Gx eÐnai mia upoomˆda thc G kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tom  Gx . Tìte g1 · x = g2 · x −1 pou shmaÐnei g1 g2 ∈ Gx . H qrhsimìthta aut c thc exÐswshc ègkeitai sto gegonìc ìti kˆje prosjetèoc eÐnai diairèthc thc | G |.2. Apìdeixh.1 Je¸rhma. èqoume | G | = | Tx | | Gx | kai ˆra to pl joc twn stoiqeÐwn miac troqiˆc diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac.2.1.

g2 ∈ G eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa. n me n! trìpouc. 'Estw ìti o tÔpoc autìc eÐnai h diamèrish tou n (λ1 . . EpÐshc. èstw g1 = xg2 x−1 . λs ).3 Parˆdeigma. Ac upologÐsoume thn tˆxh thc kentropoioÔsac upoomˆdac miac metˆjeshc σ thc Sn . An g1 . . .2. Me ˆlla lìgia. GnwrÐzoume ìti dÔo metajèseic eÐnai suzugeÐc an kai mìnon an eÐnai tou idÐou tÔpou. . . λ2 . . arkeÐ na upologÐsoume to pl joc twn metajèsewn pou eÐnai suzugeÐc me th σ . λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs .412 5. αt !. Upojètoume ìti to pl joc twn σk pou èqoun m koc λk eÐnai αk . H stajeropoioÔsa upoomˆda enìc stoiqeÐou g ∈ G gia th drˆsh suzugÐac pˆnw sthn G sun jwc onomˆzetai kentropoioÔsa upoomˆda tou g kai sumbolÐzetai me CG (g). . Drˆseic Omˆdwn pio eÔqrhsth morf  thc exÐswshc aut c prokÔptei an jewr soume to kèntro Z(G). oi metajèseic pou prokÔptoun den eÐnai ìlec diakekrimènec afoÔ oi αi i-kÔkloi mporoÔn na metatejoÔn metaxÔ touc qwrÐc na allˆxei h metˆjesh. 'Etsi. . . oi kentropoioÔsec upoomˆdec suzug¸n stoiqeÐwn eÐnai suzugeÐc.2. . . Me bˆsh to Je¸rhma 5. autèc mporoÔn na parastajoÔn me to ex c sq ma t (•)(•) · · · (•) (••)(••) · · · (••) · · · · · · (• • • · · · •) α1 α2 αt Se autì to sq ma. n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh me autì ton trìpo eÐnai α1 !α2 ! .1. . . αt t-kÔklouc. h σk èqei m koc λk . 2. α2 2-kÔklouc . Sunep¸c jèloume na broÔme to pl joc twn metajèsewn twn opoÐwn oi ekfrˆseic wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn perilambˆnoun α1 1-kÔklouc. Me ˆlla lìgia ìlec. tìte eÔkola prokÔptei ìti CG (g1 ) = xCG (g2 )x−1 . EpÐshc ènac i-kÔkloc mporeÐ na grafeÐ me i diaforetikoÔc trìpouc qwrÐc na allˆxei h . 5. . . Allˆ. to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G twn opoÐwn h klˆsh suzugÐac apoteleÐtai mìno apì èna stoiqeÐo. . parathroÔme ìti o pur nac thc drˆshc suzugÐac eÐnai to kèntro Z(G) = g∈G CG (g). . Autì shmaÐnei ìti an σ = σ1 σ2 · · · σs eÐnai h èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn (sumperilambˆnontac kai touc 1-kÔklouc). . èqoume | G | = | Z(G) | + i | C (gi ) | ìpou ta gi èqoun epilegeÐ apì klˆseic suzugÐac pou èqoun perissìtera tou enìc stoiqeÐa. 2. oi teleÐec antikajÐstantai apì ta sÔmbola 1. Sunep¸c to pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. λ1 + λ + · · · + λs = n. Aut  h exÐswsh lègetai exÐswsh klˆsewn thc G.

ja pˆroume n! 1α1 α 1 !2α2 α α 2 ! . .5. . . Gia to lìgo autì. oi tˆxeic twn kentropoious¸n upoomˆdwn dÐnetai ston epìmeno pÐnaka TÔpoc 1 1 1 1 1 1 1 2 1 4 2 3 5 metˆjeshc 1 1 1 1 2 3 2 Tˆxh kentropoioÔsac 15 · 5! = 5! 13 · 3! 21 · 1! = 12 12 · 2! 31 · 1! = 6 11 · 1! 22 · 2! = 8 11 · 1! 41 · 1! = 4 21 · 1! 31 · 1! = 6 51 · 1! = 5 Apì to Je¸rhma 5. tαt αt ! Gia parˆdeigma. . . Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh (∗). an n = 5. n. 2. 2. 'Ara h kentropoioÔsa upoomˆda kˆje tètoiac metˆjeshc èqei tˆxh 1α1 α1 !2α2 α2 ! . . . . ja apodeÐxoume t¸ra ìti to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k akrib¸c klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. . Epomènwc to sunolikì pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. .2. .1 èqoume gia mia peperasmènh omˆda G. . n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh eÐnai 1α1 α1 !2α2 α2 ! .2. . tαt αt ! 'Ara an antikatast soume sto prohgoÔmeno sq ma tic teleÐec me ta sÔmbola 1. ja qreiastoÔme to epìmeno apotèlesma. | CG (g) | |G| = i=1 |G| = |G| | CG (gi ) | k k i=1 1 | CG (gi ) | kai sunep¸c 1= i=1 1 | CG (gi ) | (∗) ìpou k eÐnai to pl joc twn klˆsewn suzugÐac. . t t αt ! diaforetikèc metajèseic oi opoÐec eÐnai ìlec oi suzugeÐc metajèseic pou èqoun ton prohgoÔmeno tÔpo. | C (g) | = 'Ara h exÐswsh klˆsewn gÐnetai k |G| . Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 413 metˆjesh. .

5. Tìte nk ≤ . h (β). to L mma isqÔei. diìti diaforetikˆ den upˆrqei kamiˆ tètoia akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn arijm¸n. An sto prohgoÔmeno L mma jèsoume r = 1 tìte mia lÔsh thc (∗∗) eÐnai h akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn (| G |). To pl joc twn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno.2. èqoume | G | ≤ C(k). | CG (gk ) |).6 Pìrisma. . Tìte. k 'Estw ìti h n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk eÐnai mia zhtoÔmenh lÔsh. Gia k = 1 kai r thc morf c β upˆrqei mÐa mìno akoloujÐa. Apìdeixh. . 5. MporoÔme na upojèsoume ìti r > 0. .414 5. . Epiplèon. . gia èna dedomèno k . . . Drˆseic Omˆdwn to pl joc twn akolouji¸n (n1 . . . en¸ gia opoiod pote ˆllo r den upˆrqei kamÐa akoloujÐa. ton opoÐo sumbolÐzoume me C(k) (afoÔ exartˆtai apì to k ).2.2.5 Je¸rhma. . nk ) jetik¸n akeraÐwn arijm¸n pou eÐnai lÔseic thc k 5. . upˆrqei ènac jetikìc akèraioc C(k) tètoioc ¸ste | G | ≤ C(k). JewroÔme ìti g1 = 1. Apìdeixh.4 L mma (E. n2 . 1 Efarmìzoume epagwg  sto k . nk−1 ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk−1 . opìte CG (g1 ) = G. Tìte 1 xi r= i=1 (∗∗) eÐnai peperasmèno. arkeÐ na deiqteÐ ìti isqÔei to L mma gia fjÐnousec akoloujÐec n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk . 'Estw k ∈ N − {0} kai r ∈ R. . n2 . Landau 1903). . (| CG (g2 ) |. T¸ra apì ìlec tic akoloujÐec jetik¸n akeraÐwn lÔsewn (n1 . 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou èqei k klˆseic suzugÐac. . . n2 . . Epeir k d  t¸ra oi dunatèc epilogèc jetik¸n akèraiwn n me n ≤ eÐnai peperasmènou r pl jouc kai (qrhsimopoi¸ntac thn epagwgik  upìjesh) gia kˆje tètoia epilog  h exÐswsh r− 1 = n k−1 i=1 1 xi èqei peperasmèno pl joc akeraÐwn jetik¸n lÔsewn (n1 . . nk ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk jewroÔme mia gia thn opoÐa to n1 eÐnai o megalÔteroc dunatìc akèraioc. Gia ìlec tic peperasmènec omˆdec G pou èqoun k klˆseic suzugÐac.

7 Parat rhsh.2. 'Ara prèpei m = 0. Tìte | HK | = |H | |K | . dhlad  | G | = λ(| G | −1) gia kˆpoio λ ∈ Z. λ ≥ 2. wc pìrisma tou Jewr matoc 5. Neumann kai H. mporoÔme na pˆroume to ex c  dh gnwstì apotèlesma.2. 'Estw | G | = pn . |H ∩ K | . 'Ena stoiqeÐo g ∈ G an kei sto kèntro Z(G) an kai mìnon an h klˆsh suzugÐac tou perièqei mìno èna stoiqeÐo (to Ðdio to g ).8 Je¸rhma. 5. upˆrqoun peperasmènou pl jouc omˆdec tˆxhc n (afoÔ. twn klˆsewn suzugÐac eÐnai Ðso me thn tˆxh | G | thc G an kai mìnon an h G eÐnai Abelian . kai ˆra Z(G) = pm . apì to je¸rhma tou Cayley).1 eÐnai h ex c.2.1 to | G | −1 ja diaireÐ thn | G |. Neumann apèdeixan ìti upˆrqoun ˆpeirec to pl joc omˆdec oi opoÐec èqoun mìno dÔo klˆseic suzugÐac.2. Epiplèon. si = 0 ìpou psi eÐnai h tˆxh thc klˆshc suzugÐac C (gi ) me gi = 1. K dÔo peperasmènec upoomˆdec miac omˆdac G. Kˆje tètoia omˆda èqei tˆxh mikrìterh   Ðsh apì C(k). Mia ˆllh shmantik  efarmog  tou Jewr matoc 5.2. en¸ kˆje ˆpeirh omˆda thc opoÐac ìla ta stoiqeÐa ektìc tou 1 èqoun ˆpeirh tˆxh mporeÐ na emfuteuteÐ se mÐa apì autèc. dhlad  | Z(G) | = 1. 'Estw H. opìte | G | ≤ 2 kai epeid  | G | = 1. Allˆ gia n ∈ N. 5. 'Ara | G | ≥ 2(| G | −1). To 1949 oi G. kˆje mia apì autèc eÐnai isìmorfh me mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. EÐnai fanerì ìti gia mia peperasmènh omˆda G to pl joc 5. tìte apì thn exÐswsh klˆsewn kai to Je¸rhma 5. èqoume | G | = 2.2. ja eÐqame k p =1+ i=1 n psi .H. tìte h mia apì autèc èqei | G | −1 stoiqeÐa kai apì to Je¸rhma 5.9 Pìrisma. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai n ≥ 1. Tìte. Higman. B. gia parˆdeigma. Apìdeixh. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 415 Apìdeixh. An h G èqei mìno mÐa klˆsh suzugÐac tìte fusikˆ aut  eÐnai h tetrimmènh omˆda.1. Dhlad  h G eÐnai h kuklik  omˆda tˆxhc 2.2. An loipìn  tan m = 0.2. Autì eÐnai ˆtopo.1. An aut  perièqei dÔo klˆseic suzugÐac.5. Allˆ h tˆxh | Z(G) | tou kèntrou diaireÐ to pn . to kèntro Z(G) thc G den eÐnai tetrimmèno.

apì thn prohgoÔmenh anisìthta prokÔptei ìti | G : U | ≤ 1 kai ˆra G = U . blèpoume ìti to sÔnolo HK eÐnai h ènwsh ekeÐnwn twn arister¸n klˆsewn mod K sth G pou eÐnai stoiqeÐa thc troqiˆc TK . . An h U perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac thc G. An A eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac tìte h G parˆgetai apì to A. Apì autì sumperaÐnoume ìti: g∈G 5. Eidikˆ.2. apì to Je¸rhma 5.1.1 èqoume | TK | = |H | | HK | = . tìte èqoume g∈G gUg −1 − 1 = (gUg −1 g∈G {1}) ≤ | G : NG (U) | (| U | −1). Drˆseic Omˆdwn Apìdeixh.10 Prìtash. an U eÐnai mia upoomˆda miac peperasmènhc omˆdac G kai jewr soume thn ènwsh gUg −1 . 'Ara. g · U = gUg −1 . JewroÔme thn omˆda H na dra pˆnw sto sÔnolo X = {xK | x ∈ G} me h · xK = (hx)K . |H ∩ K | |K | Mia akìma qr simh efarmog  tou Jewr matoc 5. Opìte. afoÔ | gUg −1 | = | U | gia kˆje g ∈ G.2. u ∈ X.416 5. Kaj¸c hK = h · K . 'Ara | gUg −1 | −1 ≤ | G : U | (| U | −1) = | G | − | G : U | kai telikˆ gUg −1 ≤ 1+ | G | − | G : U | . g ∈ G. apì to Je¸rhma 5. prokÔptei an jewr soume mia omˆda G na dra pˆnw sto dunamosÔnolo thc X = P(G) wc ex c. Allˆ isqÔei | G : NG (U) | ≤ | G : U |. afoÔ oi aristerèc klˆseic mod K pou perièqontai sthn troqiˆ TK eÐnai xènec anˆ dÔo kai kˆje mia perièqei | K | stoiqeÐa.2. o deÐkthc | G : NG (U) | eÐnai to pl joc twn diakekrimènwn uposunìlwn thc morf c gUg −1 .1. tìte h ènwsh gUg −1 perièqei ìla ta stoiqeÐa thc G kai ˆra aut  h ènwsh ja prèpei na eÐnai Ðsh me th G. H stajeropoioÔsa upoomˆda GU enìc uposunìlou U thc G sumbolÐzetai me NG (U) kai onomˆzetai kanonikopoioÔsa upoomˆda tou U .2. Profan¸c èqoume HK = h∈H hK . Allˆ epÐshc h stajeropoioÔsa upoomˆda GK eÐnai profan¸c h tom  H ∩ K . Sunep¸c. g ∈ G. prèpei | HK | = | K | | TK |. Opìte.

DeÐxte ìti sthn G1 × G2 ta stoiqeÐa (a1 . g. na brejeÐ h troqiˆ kai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou mhdenìc. h opoÐa dra se èna sÔnolo X me 31 stoiqeÐa. b1 ) kai (a2 . Qrhsimopoi ste thn exÐswsh klˆsewn gia na breÐte ìlec tic peperasmènec omˆdec G gia tÐc opoÐec h kentropoioÔsa upoomˆda CG (g) kˆje stoiqeÐou g ∈ G \ {1} eÐnai h {1. 3. 6. DeÐxte ìti upˆrqei èna toulˆqiston stoiqeÐo tou X pou paramènei stajerì kˆtw apì th drˆsh thc G. . Ask seic 5. opìte sÔmfwna me ta prohgoÔmena. AfoÔ deiqteÐ ìti h G dra pˆnw 0 1 sto X . 8. D¸ste èna parˆdeigma dÔo stoiqeÐwn se mia omˆda pou èqoun thn Ðdia tˆxh allˆ den eÐnai suzug . ArkeÐ na jewr soume thn upoomˆda U pou parˆgetai apì to A. OrÐzoume g ·x = 0 1 α β αx + β . Poioc eÐnai o pur nac thc drˆshc? Gia kˆje dÔo pragmatikoÔc x1 . G2 dÔo omˆdec. Upojètoume ìti h G dra sto X . 'Estw G mia omˆda tˆxhc pn kai X èna sÔnolo pou to pl joc twn stoiqeÐwn tou den diaireÐtai me to p. 7. 'Estw G = α β | α = 0. g −1 } (me thn perÐptwsh g = g −1 na mhn apokleÐetai). aut  ja prèpei na eÐnai ìlh h G.2 1. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 417 Apìdeixh. gia g = kai x ∈ R.5. β ∈ R kai X = R. α. DeÐxte ìti an X eÐnai èna uposÔnolo miac omˆdac G pou perièqei ènan antiprìswpo apì kˆje klˆsh suzugÐac kai ta stoiqeÐa tou antimetatÐjentai tìte h G eÐnai Abelian .2. 2. 'Estw G mia omˆda me 16 stoiqeÐa. Na deiqteÐ ìti oi kentropoioÔsec upoomˆdec twn a kai b eÐnai Ðsec an (toulˆqiston) mÐa apì autèc eÐnai kanonik . x2 upˆrqei g ∈ G ètsi ¸ste g · x1 = x2 ? 5. b2 ) eÐnai suzug  an kai mìnon an to a1 eÐnai suzugèc tou a2 kai to b1 eÐnai suzugèc tou b2 . 'Estw G1 . 'Estw G mia omˆda kai a. b ∈ G dÔo suzug  stoiqeÐa. DeÐxte ìti upˆrqei stoiqeÐo tou X pou mènei stajerì kˆtw apo th drˆsh thc G. DeÐxte ìti dÔo suzug  stoiqeÐa se mia omˆda èqoun thn Ðdia tˆxh. 4.

'Estw G mia omˆda me tˆxh n. tìte GLn (C) = gHg −1 . . g∈GLn ( ) C 15. Pìsec klˆseic suzugÐac upˆrqoun stic omˆdec S7 kai S8 ? 11. 10. DeÐxte ìti to CG ( H ) = { g ∈ G | gu = ug. An τ = (1 3)(2 4) ∈ Sn . 16. DeÐxte ìti o arijmìc twn stoiqeÐwn g ∈ G pou eÐnai tètoia ¸ste g x g −1 = y eÐnai Ðsoc me | CG (x) |. blèpe epìmenh parˆgrafo). ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. 17. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. gia kˆpoio n ≥ 4. Drˆseic Omˆdwn 9. Epiplèon deÐxte ìti h omˆda phlÐko NG (H)/CG (H) eÐnai isìmorfh me mia upoomˆda thc omˆdac automorfism¸n thc H . 'Estw G mia peperasmènh mh kuklik  omˆda thc opoÐac kˆje gn sia upoomˆda eÐnai Abelian . 13. DeÐxte ìti upˆrqei kanonik  upoomˆda N thc G me 1 = N = G. G]. ìpou G = G/[G. An u eÐnai èna mh mhdenikì diˆnusma tou V kai H = {A ∈ GLn (F) : to diˆnusma u eÐnai idiodiˆnusma tou A}. upologÐste thn kentropoioÔsa upoomˆda CSn (τ ). 14. gia kˆje u ∈ H } eÐnai upoomˆda thc G kai mˆlista kanonik  upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac thc H . DeÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh klˆsewn miac peperasmènhc omˆdac apodeÐxte ìti h omˆda èqei èna toulˆqiston stoiqeÐo g tˆxhc p ìpou p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc omˆdac (Je¸rhma tou Cauchy.418 5. y dÔo suzug  stoiqeÐa thc G. 12. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x ∈ G. tìte deÐxte ìti to sÔnolo H eÐnai upoomˆda thc G = GLn (F) kai ìti an F = C. DeÐxte ìti | CG (x) | ≥ | G |. Upojètoume ìti o n eÐnai sqetikˆ pr¸toc me ton ϕ(n). 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F me diˆstash n.

tìte h stajeropoioÔsa upoomˆda GU tou U eÐnai to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ= 1 2 ··· σ(1) σ(2) · · · r r+1 ··· σ(r) σ(r + 1) · · · n σ(n) ètsi ¸ste U = { σ(1). σ(r) }. . Tìte | Br | = n! r!(n − r)! 5. . qrhsimopoi¸ntac drˆseic. . tìte upˆrqei èna stoiqeÐo σ ∈ Sn .1. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. ur } eÐnai dÔo stoiqeÐa tou Br . .1 L mma. n. . To 1872 o Norbhgìc majhmatikìc L. σ(r) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic r! metajèseic twn 1. . . ParathroÔme ìti an U1 = {u1 . . To antÐstrofo autoÔ tou jewr matoc den isqÔei.1. Sunep¸c | GU | = r!(n − r)! kai epeid  to Br eÐnai h troqiˆ tou U èqoume. dhlad  èqoume mìno mia troqiˆ gi aut  th drˆsh.2. An jewr soume to sÔnolo U = { 1. . σ(2). . ur } kai U2 = {u1 . Sylow apèdeixe ìti an h tˆxh thc G eÐnai thc morf c pα m. xèroume ìti h tˆxh kˆje upoomˆdac thc G diaireÐ thn tˆxh thc G. OrÐzoume mia drˆsh thc summetrik c omˆdac SA = Sn sto Br . . n} pou to pl joc twn stoiqeÐwn touc eÐnai Ðso me r. . . qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 5. . tètoio ¸ste σ·U1 = U2 . . . Gia parˆdeigma. . .3.2.4. . . σ(2). . r kai h metˆjesh σ(r + 1). . h omˆda A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma pou akoloujeÐ metˆ thn Parat rhsh 4. me bˆsh to Je¸rhma 5.3 Ta Jewr mata tou Sylow 'Estw G mia peperasmènh omˆda. r . to opoÐo èqoume sunant sei kai sthn pr¸th Enìthta (blèpe Efarmog  1. r }. jètontac σ · U = {σ(u) | u ∈ U} gia kˆje σ ∈ Sn kai U ∈ Br . . 2. {1. Autì shmaÐnei ìti h troqiˆ enìc opoioud pote stoiqeÐou tou Br eÐnai ìlo to Br .1. .7).5. . . . 2. .3. . Ta Jewr mata tou Sylow 419 5. Autì to apotèlesma jewreÐtai wc to jemeli¸dec je¸rhma thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. . . 'Ara h metˆjesh σ(1). | Br | = | Sn : GU | = n! = r!(n − r)! n . tìte mporeÐ na mhn upˆrqei upoomˆda thc G pou na èqei tˆxh m. . . dhlad  an m eÐnai ènac diairèthc thc | G |. . DÐnoume mia apìdeixh tou epìmenou L mmatoc. Apì to je¸rhma tou Lagrange. . 'Estw Br to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn tou sunìlou A = ∼ Apìdeixh. Mia apl  apìdeixh autoÔ tou jewr matoc èqei dojeÐ apì ton Wielandt [31].27). tìte h G èqei mia upoomˆda tˆxhc pα . . σ(n) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic (n − r)! metajèseic twn r + 1.

apì to 5. Drˆseic Omˆdwn 5. αi ≤ α. s.420 5. 'Estw n = | G | = pα m. èqoume ìti | Xi | = |G| . s. 2. Apì tic (2) kai (3) èpetai ìti (3) | Xi | = pdi m ìpou di = α − αi .3. Apìdeixh. tìte h G perièqei mia upoomˆda tˆxhc pα . Tìte | Ui | = ri | Hi |. . 'Eqoume s |X | = i=1 | Xi | . . tìte xu ∈ Ui afoÔ x · Ui = Ui . . Tìte h G dra pˆnw sto X me g · U = { gu | u ∈ U }. Krat¸ntac to u stajerì kai jewr¸ntac to x na diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc Hi . . . (1) 'Estw ìti Xi eÐnai h troqiˆ tou uposunìlou Ui thc G pou èqei pα stoiqeÐa. An Hi eÐnai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou Ui .2. . i = 1. 'Eqoume pα m pα = pα m(pα m − 1) · · · (pα m − i) · · · (pα m − pα + 1) pα (pα − 1) · · · (pα − i) · · · (pα − pα + 1) ParathroÔme ìti h mègisth dÔnamh tou p pou diaireÐ ton (pα m − i) eÐnai h Ðdia ìpwc aut  pou diaireÐ kai ton pα − i. u ∈ Ui (fusikˆ ìlec autèc oi klˆseic mporeÐ na mhn eÐnai diˆforec metaxÔ touc). An pα eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ pou diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac G. .3. 'Ara to Ui eÐnai h ènwsh ìlwn twn dexi¸n klˆsewn Hi u. Sunep¸c èqoume | Hi | = pαi . X2 . An p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ to fusikì arijmì m tìte o ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou pα m p pou diaireÐ kai ton .1.2 L mma. i = 1.3 1o Je¸rhma tou Sylow. 'Estw ri to pl joc twn diˆforwn anˆ dÔo klˆsewn Hi u. u ∈ Ui . . 5. 'Estw X1 . | Hi | (2) An u ∈ Ui kai x ∈ Hi . . . Xs oi troqièc aut c thc drˆshc. Autì deÐqnei ìti h tˆxh | Hi | thc Hi diaireÐ thn tˆxh | Ui | = pα . 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn thc G pou èqoun tˆxh pα . . pα Apìdeixh. paÐrnoume Hi u ⊆ Ui . . . Sunep¸c ìlec oi dunˆmeic tou p apaleÐfontai ektìc apì th dÔnamh pou diaireÐ to m . tìte.

3. 5. apì to L mma 5.1 èqoume 421 |X | = pα m pα kai an pt eÐnai h megalÔterh dÔnamh pou diaireÐ ton m tìte. Se mia peperasmènh omˆda G kˆje stoiqeÐo thc.” . ètsi ¸ste di = 0.4 Pìrisma (Je¸rhma tou Cauchy). s. Apì to Pìrisma 5. gia ìla ta i = 1.6 ja mporoÔse na diatupwjeÐ. Ta Jewr mata tou Sylow EpÐshc. To sÔnolo ìlwn twn pr¸twn arijm¸n pou diairoÔn thn tˆxh 5.4. Sunep¸c to Pìrisma 5. . . m aut  thn orologÐa wc ex c: “ Mia peperasmènh omˆda eÐnai mia p-omˆda an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p. Gi autì to i ja èqoume αi = α.3. An  tan di > 0. .2. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. . . èpetai ìti gia kˆje i = 1. IdiaÐtera an pα eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh | G |. miac peperasmènhc omˆdac G eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n oi opoÐoi eÐnai tˆxeic stoiqeÐwn thc omˆdac.3. 'Ara prèpei na upˆrqei kˆpoio i = 1. . 2.3. s.3. 2. h dÔnamh pt+1 den diaireÐ ton | X | = m(pd1 + · · · + pds ). dhlad  | Hi | = pα pou apodeiknÔei to zhtoÔmeno. 5. tìte oi upoomˆdec thc G pou èqoun tˆxh pα lègontai p-upoomˆdec tou Sylow.3.3. . Apìdeixh. An p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc | G | miac peperasmènhc omˆdac G. Mia omˆda (peperasmènh   ˆpeirh) lègetai p-omˆda an kˆje stoiqeÐo thc èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. tìte prèpei pi = p2 = · · · = ps = p. .6 Pìrisma. tìte h dÔnamh pt+1 ja diairoÔse ton | X | pou eÐnai ˆtopo. tìte upˆrqei èna stoiqeÐo thc G pou èqei tˆxh p. Apìdeixh. 'Estw | G | = pn1 · · · pns h anˆlush thc tˆxhc thc G se pr¸touc s 1 parˆgontec. Allˆ an kˆje stoiqeÐo thc G èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. .3.4 . Autì prokÔptei apì to Je¸rhma tou Lagrange kai to Pìrisma 5. s upˆrqei toulˆqiston èna stoiqeÐo tou opoÐou h tˆxh eÐnai pi . èqei tˆxh Ðsh me mia dÔnamh enìc pr¸tou p an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p. .5 Pìrisma.5. . apì to 5. .3.

3. b) Apì to Pìrisma 4.422 5. Drˆseic Omˆdwn 5. 5. Upojètoume ìti P eÐnai mia ˆllh p-upoomˆda tou Sylow thc NG (P ). prokÔptei ìti | N : P ∩ N | = | P N : P |.25. Allˆ h tˆxh | P | thc P eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. Epeid  ìmwc | P N/N | = | P/P ∩ N |. An P eÐnai mia p-upoomˆda Sylow kai N eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc peperasmènhc omˆdac G. Apì ton orismì twn p-upoomˆdwn tou Sylow.25. Apì to 2o Je¸rhma isomorfism¸n èqoume PP ∼ P . 'Ara | P P | = | P | kai sunep¸c P = P .4.7 Prìtash. Apìdeixh. h P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . b) H tom  P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N .8 Prìtash. h P eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p kai o deÐkthc thc P sthn G eÐnai pr¸toc proc ton p. Apì to Pìrisma 4. èpetai ìti kai o deÐkthc | N : P ∩ N | eÐnai pr¸toc proc ton p. = N P ∩N 'Ara h tˆxh thc P N/N eÐnai mia dÔnamh tou p. Sunep¸c. prokÔptei ìti |G : N | = |G : PN | |PN : N | sumperaÐnoume ìti h P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . Qrhsimopoi¸ntac pˆli to Pìrisma 4. èqoume |G : P | = |G : PN | |PN : P | kai ˆra o p den diaireÐ to | G : P N |. = P P ∩P Autì deÐqnei ìti h tˆxh | P P | thc P P eÐnai mia dÔnamh tou p. . a) Apì to 2o Je¸rhma twn isomorfism¸n èqoume PN ∼ P .4. èqoume |PN : N | |N : P ∩ N | = |PN : P ∩ N | = |PN : P | |P : P ∩ N | . H P eÐnai fusikˆ kanonik  upoomˆda thc NG (P ). tìte a) H upoomˆda P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N .25. Allˆ epeid  o deÐkthc | P N : P | diaireÐ to deÐkth | G : P | (pou eÐnai pr¸toc proc ton p). Apìdeixh.3.4. Mia p-upoomˆda tou Sylow thc G eÐnai h mình p-upoomˆda tou Sylow thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (P ).

H P1 dra pˆnw sto sÔnolo {P1 . 'Ara. tìte h P1 ja  tan upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (Pi ) thc Pi . Ps+t . . a) 'Olec oi p-upoomˆdec tou Sylow eÐnai . . Sto sÔnolo { Ps+1 .1. . eÐnai suzugeÐc. . .3.5).10. tìte aut  èqei mìno mia pupoomˆda tou Sylow (afoÔ NG (P ) = G). . An r eÐnai to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Apìdeixh. . . . Sylow miac peperasmènhc omˆdac G.3. . . i = 1. . . g ∈ P1 . . Pr suzugeÐc metaxÔ touc.3. Ps } kai sunep¸c s ≡ 1 mod p.3. dra epÐ tou sunìlou {P1 . Kˆtw apì aut  th drˆsh h mình p-upoomˆda pou mènei stajer  eÐnai h P1 . . Me katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti autèc eÐnai oi Ps+1 . apì to Je¸rhma 5. . . . . .2. . an up rqe i ∈ { 2. . . . Ps+t } dra t¸ra kai h P1 kai h Ps+1 . to apotèlesma autì to èqoume dei kai nwrÐtera (blèpe Pìrisma 4. t ≡ 1 mod p pou eÐnai ˆtopo. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. b) Kˆje upoomˆda thc G me tˆxh mia dÔnamh tou p eÐnai upoomˆda miac p-upoomˆdac tou Sylow. .8 autì eÐnai ˆtopo. Fusikˆ. . a) 'Estw ìti den eÐnai ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow P1 . ja èqoume apì th drˆsh thc P1 . r ( afoÔ h gPi g −1 eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow ). mìno mia troqiˆ perièqei mìno èna stoiqeÐo kai aut  eÐnai to monosÔnolo {P1 }. . suzugeÐc. .10. . gia kˆje g ∈ P1 . . 5. . 'Estw P1 . Pr } me drˆsh g · Pi = gPi g −1 . . 'Estw t to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou eÐnai suzugeÐc me thn Ps+1 . Sunep¸c.9 Pìrisma. . . P2 .5. Apìdeixh. t ≡ 0 mod p kai apì th drˆsh thc Ps+1 .3. Prˆgmati. Ps+2 .10 2o Je¸rhma tou Sylow. Pr ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow thc G. dhlad  autì to pl joc prèpei na eÐnai mia dÔnamh tou p.3.3. Sunep¸c r = 1 + (ˆjroisma dunˆmewn tou p) kai ˆra p | r − 1 . Ps me s < r. . . H p-upoomˆda tou Sylow P1 . to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou perièqontai se mia troqiˆ diˆforh thc {P1 } prèpei na diaireÐ thn tˆxh | P1 | thc P1 . Ta Jewr mata tou Sylow 423 5. 3. ìpwc akrib¸c sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5.8. Me mia katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti oi pr¸tec P1 . gi aut  th drˆsh. 'Ara. An h G eÐnai Abelian  omˆda. P2 . 'Ara prèpei na eÐnai s = r.11 3o Je¸rhma tou Sylow. 5. tìte p | r − 1 dhlad  r ≡ 1 mod p. 2. r } me gPi g −1 = Pi . allˆ sÔmfwna me thn Prìtash 5.

èstw thn Pk .3.11b). 5. b)⇒g) Profanèc pˆli apì to 5. gia kˆje x ∈ K . . prèpei kˆje troqiˆ aut c thc drˆshc na èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. afoÔ | Pk K | = | Pk | | K | / | Pk ∩ K |. Pr } me x · Pi = xPi x−1 .1. h opoÐa exantleÐ to sÔnolo Sylp (G). 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai èstw P ∈ Sylp (G). toulˆqiston mia troqiˆ prèpei na apoteleÐtai mìno apì mia p-upoomˆda tou Sylow.4.12 èqoume r = | G : NG (P ) | kai apì to Pìrisma 4.3. Tìte | ϑ(P ) | = | P |.2. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. . dhlad  gia kˆje automorfismì ϑ thc G isqÔei ϑ(P ) = P .3. . . Apì èdw kai sto ex c.   xPk = Pk x. prèpei Pk = Pk K kai ˆra K ⊆ Pk . x ∈ K .14 Pìrisma. oi opoÐec mìlic deÐxame ìti eÐnai suzugeÐc metaxÔ touc. Tìte o r diaireÐ ton deÐkth | G : P |. 5.3. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai r = | Sylp (G) |.3. Tìte KPk = Pk K kai ˆra to sÔnolo Pk K eÐnai upoomˆda. Epiplèon. Kaj¸c h ϑ(P ) eÐnai mia p-upoomˆda apì thn upìjesh. r. . Apìdeixh.13 Pìrisma. g) Kˆje p-upoomˆda thc G perièqetai sthn P .1. H K dra sto sÔnolo {P1 .3. Apì to Pìrisma 5. 'Ara. H G dra me suzugÐa pˆnw sto sÔnolo SylP (G). Dhlad  xPk x−1 = Pk . . Apìdeixh. Epeid  ìmwc r ≡ 1 mod p.11. h tˆxh thc Pk K eÐnai mÐa dÔnamh tou p.25 paÐrnoume | G : P | = r | NG (P ) : P |. ja sumbolÐzoume me Sylp (G) to sÔnolo {P1 . d) H P eÐnai qarakthristik  upoomˆda thc G. . . Pr } ìlwn twn p-upoomˆdwn tou Sylow thc omˆdac G.2. . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai P ∈ Sylp (G). .12 Pìrisma. . apì to Je¸rhma 5. Epeid  t¸ra Pk ⊆ Pk K kai h tˆxh | Pk | thc Pk eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. gia kˆje x ∈ K . Tìte | Sylp (G) | = | G : NG (P ) | . Drˆseic Omˆdwn b) 'Estw K mia p-upoomˆda thc G. g)⇒d) 'Estw ϑ ∈ Aut(G). 5. Apìdeixh.11(a). d)⇒a) Profanèc. . a)⇒b) Profanèc apì to 5. to zhtoÔmeno èpetai apì to Je¸rhma 5. b) H P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow. Apì to Je¸rhma 5.3.424 5. Epeid  h tˆxh thc K eÐnai mia dÔnamh tou p. . èpetai ìti aut  h drˆsh èqei mìno mia troqiˆ. ja prèpei ϑ(P ) ⊆ P kai ˆra ϑ(P ) = P . i = 1. a) P G.

S ∈ Sylp (G) me P = S . Mia troqiˆ aut c thc drˆshc eÐnai to monosÔnolo {H}. .16 èqoume ìti NP (S) ⊆ S kai ˆra NP (S) = P ∩ S .3. An H eÐnai mia p-upoomˆda thc G. prèpei na upˆrqoun kai ˆllec troqièc pou eÐnai monosÔnola. To zhtoÔmeno prokÔptei apì to Pìrisma 5. U1 = gHg −1 mia tètoia troqiˆ.3. Apì to L mma 5. Epeid  o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. An o p den diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. oi p-upoomˆdec tou Sylow P kai g −1 P g eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . tìte h NG (H) perièqei mia p-upoomˆda tou Sylow P pou perièqei thn H gn sia. Apì to Je¸rhma 5. IsqÔei | Sylp (G) | ≡ 1 mod pe an pe ≤ | P : P ∩ S | gia ìlec tic P. gia kˆje u ∈ H .11. Sunep¸c H NG (H).15 L mma. Epomènwc gh ∈ NG (P ) kai ˆra gh ∈ H kai epeid  h ∈ H prokÔptei g ∈ H . 'Estw g ∈ NG (H). S ∈ Sylp (G).3. T¸ra upojètoume ìti o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. JewroÔme to sÔnolo ìlwn twn upoomˆdwn pou eÐnai suzugeÐc me thn H . 'Estw {U1 }. Apìdeixh.18 L mma. 'Estw P ∈ Sylp (G). Sunep¸c h troqiˆ tou S èqei tˆxh | P : P ∩ S |. Tìte ìlec oi p-upoomˆdec thc NG (P ) eÐnai upoomˆdec thc P .10. Epeid  gHg −1 = H . Ta Jewr mata tou Sylow 425 5. 'Ara H NG (H) = g −1 NG (U1 )g . H P dra pˆnw sto sÔnolo Sylp (G) me suzugÐa.5. ìti ìlec oi troqièc aut c thc drˆshc. Autì shmaÐnei ìti H ≤ NG (U1 ) kai epeid  H = U1 prèpei U1 NG (U1 ).3. èqoun tˆxh mia jetik  dÔnamh tou p. 5. tìte NG (H) = H . dhlad  uU1 u−1 = U1 . kai kˆje troqiˆ èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. 'Eqoume dei. An mia upoomˆda H thc G perièqei thn NG (P ). JewroÔme epÐshc thn H na dra me suzugÐa pˆnw s autì to sÔnolo.3. h opoÐa den eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow. sto Je¸rhma 5. upˆrqei h ∈ H ètsi ¸ste h−1 g −1 P gh = P . 5.14.3. o opoÐoc isoÔtai me to ˆjroisma twn tˆxewn twn troqi¸n. afoÔ h H den eÐnai p-upoomˆda tou Sylow.3. P ∈ Sylp (G). Qrhsimopoi¸ntac to l mma mporoÔme na deÐxoume t¸ra kˆti isqurìtero apì to Je¸rhma 5.3. Apìdeixh. Apìdeixh.10: 5. tìte H NG (H). ektìc thc troqiˆc thc P . twn opoÐwn to pl joc eÐnai | G : NG (H) |. 'Estw S = P . Apìdeixh. 'Estw P ∈ Sylp (G). Sunep¸c isqÔei NG (NG (P )) = NG (P ). H troqiˆ thc S èqei tˆxh | P : NP (S) |.3.16 L mma.3.17 Pìrisma.

20 Je¸rhma. An x ∈ G. Apì to Je¸rhma 5.11 èpetai ìti upˆrqei h ∈ H tètoio ¸ste h−1 P h = x−1 P x. 'Etsi. gnwrÐzoume ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : P | = q kai ˆra r = 1   q . tìte q | p − 1 kai h G èqei p akrib¸c q -upoomˆdec tou Sylow. G] ⊆ P . 'Etsi. an h G den eÐnai Abelian . ìpou Q eÐnai mia q -upoomˆda tou Sylow. 'Omwc h G/Q eÐnai kuklik  kai ˆra [G. H omˆda G/P èqei tˆxh q kai ˆra eÐnai kuklik . 'Estw s = | Sylq (G) |. meletoÔme t¸ra th dom  orismènwn omˆdwn. Apìdeixh. tìte G = NG (P )H . 'Estw | G | = p2 q . h opoÐa mporeÐ na gÐnei qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia twn hmieujèwn ginomènwn. G] ⊂ P ∩ Q = 1. GnwrÐzoume ìti | Sylq (G) | = | G : N (Q) | = r.21 Parat rhsh.22 Je¸rhma. pou fusikˆ eÐnai kanonik . èqoume ìti p | r − 1 kai ˆra (kaj¸c p > q > 1) prèpei r = 1. ìpou p. An h G den eÐnai Abelian .13. tìte oi P kai x−1 P x eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . h P . 'Estw | G | = pq . An mia kanonik  upoomˆda H thc G perièqei mia p-upoomˆda Apìdeixh. tìte aut  eÐnai kanonik . Sunep¸c [G. Apì to Pìrisma 5. 'Estw r = | Sylp (G) | kai P ∈ Sylp (G). . An | Sylq (G) | = 1.10 èqoume ìti q | p − 1. 'Ara.19 L mma. An s = 1 kai Q eÐnai h q -upoomˆda tou Sylow. GnwrÐzoume epÐshc ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : Q | = p2 .3. Oi p-upoomˆdec tou Sylow thc H eÐnai kai p-upoomˆdec tou Sylow thc G. paraleÐpetai. Apìdeixh. apì to Je¸rhma 5. 'Estw ìti | Sylq (G) | > 1.3. ja prèpei s = p kai apì to Je¸rhma 5. prèpei s = 1   p.3. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow. H kataskeu  miac tètoiac omˆdac. dhlad  xh−1 ∈ NG (P ). ìpwc prohgoumènwc.3. Tìte. Autì shmaÐnei ìti x = nh me h ∈ H kai n ∈ N (P ).10.3. èqoume xh−1 P (xh−1 )−1 = P .3. tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . Sunep¸c upˆrqei mìno mia p-upoomˆda tou Sylow. G] ⊆ Q. q pr¸toi kai p > q . MporeÐ na deiqteÐ ìti gia kˆje epilog  pr¸twn arijm¸n p kai q me q | p − 1 upˆrqei mia mh-Abelian  omˆda tˆxhc pq . Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow   mia kanonik  q -upoomˆda tou Sylow. dhlad  h G eÐnai Abelian . h opoÐa eÐnai monadik  (wc proc isomorfismì). Sunep¸c [G.3. Drˆseic Omˆdwn tou Sylow P . 5. ìpou p kai q pr¸toi arijmoÐ. 5. 5. Epeid  q | r − 1. èpetai ìti q = p kai ˆra o r = p   p2 .3. 5. Sunep¸c h G eÐnai Abelian  ektìc an q | p − 1. Gia na deÐxoume pìso qr sima eÐnai ta jewr mata tou Sylow.426 5.

Prˆgmati. Sunep¸c q > p kai den mporeÐ na isqÔei p ≡ 1 mod q . Dhlad  prèpei p = 2 kai q = 3 (afoÔ to 2 kai to 3 eÐnai oi mìnoi diadoqikoÐ pr¸toi arijmoÐ). Q2 ∈ Sylq (G) me Q1 = Q2 .5. Sunep¸c èqoume p < q ≤ p+1. dhlad  q | p2 −1. 'Estw ìti r = p2 . Epomènwc prèpei q = p+1. Prˆgmati ìmwc h S4 den èqei kamiˆ upoomˆda kanonik  tˆxhc 8   3 (giatÐ?). 5. an Q1 . 'Ara mia p-upoomˆda tou Sylow eÐnai ìlo to X . 'Ara to sÔnolo X ìlwn twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q eÐnai | X | = | G | −p3 (q − 1) = p3 .3. Metrˆme ta stoiqeÐa thc G pou èqoun tˆxh q . afoÔ kˆje q -upoomˆda tou Sylow perièqei q − 1 tètoia stoiqeÐa. afoÔ kˆje mia apì autèc èqei tˆxh q . 5. Tìte P ⊆ X . Shmei¸noume ed¸ ìti ìlec oi omˆdec tˆxhc pα q β . ìpou p. èqei mia kanonik  p   q -upoomˆda tou Sylow   p = 2. 'Ara r = p2   p3 . 'Opwc kai prohgoumènwc. Epeid  upˆrqoun p2 q -upoomˆdec tou Sylow pou h kˆje mia èqei q − 1 stoiqeÐa tˆxhc q . den eÐnai aplèc. Tìte p2 ≡ 1 mod q . Q2 eÐnai dÔo q -upoomˆdec tou Sylow me Q1 = Q2 tìte Q1 ∩ Q2 = 1. Tìte upˆrqoun (q −1)p2 stoiqeÐa me tˆxh q . To parapˆnw je¸rhma de mac exasfalÐzei thn Ôparxh miac omˆdac tˆxhc 24. 'Ara to q | p+1   q | p − 1. Tìte p ≡ 1 mod q kai ˆra p > q . Tìte | X | = | G | −(q − 1)p2 = p2 . T¸ra èstw r = p3 . Epeid  ìmwc q > p to q p − 1 kai ˆra q | p + 1. h omˆda G èqei (q −1)p2 stoiqeÐa tˆxhc q . an Q1 . 'Estw | G | = p3 q . èstw r = p2 . dhlad  perièqoun kˆpoia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda ektìc an α = 1 kai β = 0   α = 0 kai β = 1. tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . Epeid  upˆrqoun p3 q -upoomˆdec tou Sylow. Tìte eÐte h G Apìdeixh. | P | = p2 kai ˆra P = X . EpÐshc mporoÔme na upojèsoume ìti | Sylp (G) | > 1 kai ˆra | Sylp (G) | = q kai q ≡ 1 mod p. 'Estw X to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q .23 Je¸rhma. 'Ara q ≡ 1 mod p kai ètsi den mporoÔme na èqoume | Sylp (G) | = q . dhlad  upˆrqei mìno mia tètoia upoomˆda pou prèpei na eÐnai kanonik . 'Ara | Sylp (G) | = 1. 'Estw P ∈ Sylp (G). dhlad  | G | = 24. ìla ta stoiqeÐa tˆxhc q eÐnai p3 (q − 1). tìte Q1 ∩ Q2 = 1. 'Estw ìti | Sylq (G) | = r > 1 kai ˆra p = q kai r = p   p2   p3 . .24 Parat rhsh. q = 3 kai | G | = 24. Sunep¸c h P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow kai ˆra aut  eÐnai kanonik . ìpou P eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow. q pr¸toi. gia thn opoÐa kamiˆ 2. q pr¸toi arijmoÐ. afoÔ o arijmìc | Sylp (G) | diaireÐ to deÐkth | G : P | = q . Autì to apotèlesma eÐnai èna apì ta basikˆ jewr mata tou Burnside. An | Sylq (G) | = 1. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo afoÔ h upìjesh eÐnai | Sylp (G) | > 1. Ta Jewr mata tou Sylow 427 'Estw ìti r = p. ìpou p. Tèloc. to opoÐo ìmwc de ja apodeÐxoume se autì to biblÐo.3.  3-upoomˆda tou Sylow den eÐnai kanonik .3.

3. An h G eÐnai apl . Allˆ | NG (P ) | = = p kai to g èqei tˆxh q   r pou 1 + kp eÐnai ˆtopo.13 kai 5. An epiplèon p ≡ 1 mod q tìte h G èqei kai mia kanonik  upoomˆda tˆxhc q . ˆra i ≡ 1 mod m.428 5. Tìte h G den eÐnai apl . An to pl joc 1 + λq kai 1 + tr twn upoomˆdwn tˆxhc q kai r antÐstoiqa eÐnai megalÔtero tou 1.3. b) r ≡ 1 mod p. 'Ara 1 + kp | qr kai sunep¸c 1 + kp = qr. ìpou α > 0. apì to Pìrisma 5. |G| dhlad  g ∈ NG (P ). Sunep¸c ènac apì touc arijmoÔc 1 + λq . Upojètoume ìti | G | = pα m. Apì to Pìrisma 5. An p ≡ 1 mod q tìte h P Q eÐnai kuklik  sÔmfwna me to Je¸rhma 5. g) H tˆxh | G | thc G diaireÐ to r!.   pr kai 1 + tr ≥ q . Tìte èqoume 1 + kp p-upoomˆdec tou Sylow me k = 0. T¸ra èqoume | G : P Q | = r kai sÔmfwna me to Pìrisma 4. 'Estw G mia omˆda me tˆxh | G | = 1. Apìdeixh.(p. Apì autì prokÔptei ìti upˆrqoun p(q − 1) stoiqeÐa tˆxhc q kai q(r − 1) stoiqeÐa tˆxhc r.d. Tìte. èstw m h tˆxh tou. Telei¸noume aut  thn parˆgrafo efarmìzontac ta Jewr mata tou Sylow gia na apodeÐxoume èna je¸rhma to opoÐo anafèretai stic aplèc omˆdec.10 antÐstoiqa.3.6 sumperaÐnoume ìti h tˆxh | G | diaireÐ to r!. tìte to pl joc r = | Sylp (G) | ikanopoieÐ tic ex c sunj kec: a) O r diaireÐ ton m.3.9. Prˆgmati. 'Ara 1 + kp = 1.20 kai ˆra Q G (giatÐ?).27 ParadeÐgmata. An to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc S . Kaj¸c h G eÐnai apl .9.25 Je¸rhma. 'Ara ip ≡ 1 mod m. Drˆseic Omˆdwn èqei mia kanonik  upoomˆda tˆxhc p. dhlad  P G.13 prokÔptei ìti 1 + kp | pqr.3. Ta a) kai b) eÐnai ta Jewr mata 5. hgh−1 = g i kai p sunep¸c g = hp gh−p = g i . Apìdeixh.000. tìte 1 + λq = p. 'Estw ìti gia ton pr¸to p èqoume perissìterec apì mia upoomˆdec tou Sylow. m − 1) = 1 kai im−1 ≡ 1 mod m.3.7 ja prèpei P Q G. an h G  tan apl  ja èprepe kˆpoioc arijmìc 1 + 5k na 5.k. Allˆ o m. Q.3. Tìte.000 = 26 · 56 . 1 + tr eÐnai Ðsoc me 1.26 Je¸rhma. 5. 'Estw P. 'Estw | G | = pqr. Tìte h G 5. m > 1 kai p m.3. Epomènwc upˆrqoun qr(p − 1) stoiqeÐa tˆxhc p. 1. . Gia to g) èstw P ∈ Sylp (G). apì to Je¸rhma 4. Sunep¸c hgh−1 = g   g −1 hg = h. q kai r antÐstoiqa kai S mia apì tic upoomˆdec Q kai R pou eÐnai kanonik .12 èqoume r = | G : NG (P ) |. 'Estw epÐshc P =< h >. R Sylow upoomˆdec tˆxhc p. ìpou p > q > r pr¸toi arijmoÐ. 'Etsi èqoume | G | ≥ qr(p − 1) + p(q − 1) + q(r − 1) + 1 = pqr − qr + pq − p + qr − q + 1 = pqr + (p − 1)(q − 1) > pqr pou eÐnai ˆtopo.

G = H × K . den upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc p pou den eÐnai suzugèc me to σ . giatÐ an r = 1 tìte h sunj kh g) tou Jewr matoc 5. kaj¸c h upoomˆda K2 ∩ K3 èqei tˆxh pou prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc K2 kai thc K3 . èstw ìti h G  tan apl . 'Eqoume loipìn treic dunatèc periptwseic: 1h PerÐptwsh. apì to Je¸rhma 5. Allˆ prèpei rH ≡ 1 mod 5 kai ˆra rH = 24 .6 3)). 5. Autì eÐnai ˆtopo sÔmfwna me to Je¸rhma 4. T¸ra èqoume hkh−1 k −1 = (hkh−1 )k −1 ∈ K kai h(kh−1 k −1 ) ∈ H kai ˆra hkh−1 k −1 = 1 gia h ∈ H kai k ∈ K .26 den isqÔei. Autì eÐnai to gnwstì Je¸rhma tou Wilson thc JewrÐac Arijm¸n (bl. Sunep¸c o 24 diaireÐ thn tˆxh | H |. EpÐshc autèc eÐnai Abelianèc kai G = HK afoÔ H∩K = {e}.6 èpetai ìti P1 ∩ P2 P1 kai ìmoia P1 ∩ P2 P2 .4. P2 ∈ Syl5 (H). T¸ra èqoume P1 ≤ H kai P2 ≤ H . H taxinìmhsh twn omˆdwn tˆxhc 12: 'Eqoume dei (Je¸rhma 5. EpÐshc. Sunep¸c. 'Estw ìti | G | = 45 = 5 · 32 .3. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc.17 upˆrqoun P1 . Prˆgmati. Upˆrqei mìno mia kanonik  upoomˆda K2 tˆxhc 4 kai mìno mia kanonik  upoomˆda K3 tˆxhc 3. Epeid  h G eÐnai apl  kai P1 ∩ P2 > {e}. 'Ara apì to Je¸rhma tou Lagrange prokÔptei ìti P1 . Tìte h G den eÐnai apl . Efarmog  2. (Me ˆlla lìgia dÔo stoiqeÐa tˆxhc p sthn Sp eÐnai pˆnta suzug ).3. Epeid  o rH diaireÐ ton | H : P1 | ja prèpei na diaireÐ ton 26 . Kaj¸c kanènac arijmìc thc morf c 1 + 5k kai 1 + 3k me k > 0 den eÐnai ènac apì touc diairètec 1. Ta Jewr mata tou Sylow 429 diairoÔse ton 26 . 'Ara o 24 · 53 diaireÐ thn tˆxh | H | thc H kai sunep¸c | G : H | ≤ 22 . sumperaÐnoume ìti h K kai h H eÐnai kanonikèc upoomˆdec. 'Ara G = K2 K3 . Gia p = 5 paÐrnoume r = 16. gnwrÐzoume ìti h klˆsh suzugÐac tou stoiqeÐou σ = (1 2 · · · p) èqei (p − 1)! stoiqeÐa. èqoume H G. 3. 9.3. Allˆ an κ2 ∈ K2 kai κ3 ∈ K3 . S aut  thn perÐptwsh ìmwc K2 ∩K3 = {1}. tìte h summetrik  omˆda Sp èqei (p − 2)! p-upoomˆdec tou Sylow.6.5. 'Ara rH = | Syl5 (H) | > 1. Allˆ 16 ≡ 1 mod 52 .10 èpetai ìti (p − 2)! − 1 ≡ 0 mod p kai ˆra (p − 1)! + 1 ≡ 0 mod p. 3. 15 kai 45 tou 45. Kˆje èna stoiqeÐo apì autˆ parˆgei mia kuklik  omˆda tˆxhc p. tìte κ2 (κ3 κ−1 κ−1 ) = 2 3 . Tìte h omˆda G prèpei na eÐnai Abelian . Allˆ kaneÐc apì autoÔc den eÐnai tètoioc ¸ste 26 · 56 | 1!   16! 2. 5. Prˆgmati. P2 ∈ Syl5 (G) me P1 = P2 kai 52 > | P1 : P1 ∩ P2 |. Sunep¸c. 'Estw ìti | G | = 8000 = 26 · 53 .22) ìti autèc oi omˆdec èqoun   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 4   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 3. 4. èstw K kai H mia 5-upoomˆda kai 3-upoomˆda tou Sylow antÐstoiqa.9. 'Ara | P1 : P1 ∩ P2 | = 5 kai epomènwc apì to Je¸rhma 4.9.3. 'Ara apì to Pìrisma 5. Prˆgmati. Tètoioc eÐnai o 1 kai o 1 + 3 · 5 mìno.3. 'Estw H = NG (P1 ∩ P2 ).

'Estw K3 mia opoiad pote 3-upoomˆda tou Sylow. {(1 3 2). β 2 α = (2 3 4). (1 4)(2 3)} {(1 2 3). Mia tètoia omˆda prˆgmati upˆrqei kai eÐnai h A4 . afoÔ diaforetikˆ ja  tan tˆxhc 3. tìte Aut(K2 ) ∼ C2 . Drˆseic Omˆdwn (κ2 κ3 κ−1 )κ3 ∈ K2 ∩ K3 = {1} afoÔ oi K2 kai K3 eÐnai kanonikèc. (1 2 4). αβ = βγ. γβ = βαγ kai αγβ = βα. Allˆ an èna y ∈ G èqei tˆxh 3 (dhlad  eÐnai genn torac miac 3-upoomˆdac tou Sylow) tìte y ∈ K2 kai to y orÐzei ènan automorfismì (mèsw suzugÐac) thc K2 . afoÔ kˆje = automorfismìc thc K2 ja stèlnei to x   ston eautì tou   sto x3 = x−1 . β = 1. = 'Ara G = {1. βαγ. (2 3 4)} . (2 4 3)}. βαγ = (1 4 2) β 2 = (1 3 2). Sunep¸c an upˆrqei mia omˆda G me 12 stoiqeÐa pou èqei tèsserec 3-upoomˆdec tou Sylow kai mia 2-upoomˆda tou Sylow aut  prèpei na perièqei ta stoiqeÐa {1. β. (1 3 4). me β −1 xβ = x. (1 4 2). βα = (1 3 4). Aut  eÐnai tˆxhc 4 kai sunep¸c eÐnai isìmorfh me thn kuklik  omˆda C4 tˆxhc 4   me thn omˆda tou Klein C2 × C2 . x4 = 1. Sunep¸c s aut  thn perÐptwsh prèpei K2 ∼ C2 × C2 . β 2 . β 2 αγ = (1 4 3). β 2 α. An h K2  tan kuklik  èstw K2 = < x >. Klˆseic suzugÐac {(1)}. α. Dhlad  γβ = βαγ kai sunep¸c αγβ = βα. Kaj¸c β −1 K2 β = K2 kai h G den eÐnai Abelian . γ. γ = (1 3)(2 4). ta opoÐa pollaplasiˆzontai kˆtw apì touc periorismoÔc α2 = γ 2 = β 3 = 1. β 2 . (1 4 3). βα. β 2 αγ}. 'Estw K2 h monadik  2-upoomˆda tou Sylow. γ. β 2 α. α. β 2 αγ}. Autì 2 shmaÐnei ìti h G eÐnai Abelian . An = β ∈ K3 . mporoÔme na upojèsoume ìti x = α kai y = γ . epeid  K2 ∩ K3 = {1}. α = (1 2)(3 4). me G/K2 ∼ C3 . 'Estw ìti upˆrqei mìno mia upoomˆda tˆxhc 4 (pou eÐnai kanonik ) kai 1 + 3t me t = 0 upoomˆdec tˆxhc 3. Sunep¸c ja prèpei y x y −1 = x. αγ = γα. dhlad  βγ = αβ . 'Etsi. β. en¸ h K2 den èqei tètoio automorfismì. èqoume G = K2 ∪ βK2 ∪ β 2 K2 . αγ = (1 4)(2 3) β = (1 2 3). 'Ara upˆrqoun 4 upoomˆdec tˆxhc 3. βα. EpÐshc to β −1 γβ ∈ K2 kai ˆra to β −1 γβ = αγ . Autìc / o automorfismìc prèpei na eÐnai o tautotikìc.430 5. β 2 γ = (1 2 4). βαγ. β 2 γ. upˆrqei èna x ∈ K2 . βγ = (2 4 3). {(1 2)(3 4). β 2 γ. 'Ara to xy èqei tˆxh 12 kai h G ja  tan kuklik . Epeid  to 1 + 3t diaireÐ to 12 prèpei t = 1. βγ. Ta stoiqeÐa thc A4 mporoÔn na grafoÔn: i = (1). Epeid  dÔo opoiad pote stoiqeÐa thc K2 diˆfora tou 1 kajorÐzoun pl rwc thn K2 . (1 3)(2 4). αγ. βγ. 2h PerÐptwsh. αγ. èqoume β −1 αβ = γ . Jètoume β −1 xβ = y ∈ K2 .

ìpou K3 = < β >. 3. Kaj¸c K2 ∩ K3 = {1}. 'Eqoume βα ∈ K3 α = αK3 . Epeid  | G/K3 | = 4 èqoume ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ α2 K3 ∪ α3 K3 . k = 0. α3 . JewroÔme to βα. α2 . 'Ara o pÐnakac pollaplasiasmoÔ ja upìkeitai stic sqèseic α4 = β 3 kai βα = αβ 2 . αβ. (1 2)(3 4). Diˆgramma Upoomˆdwn 431 A4 A4 H1 H2 H3 H4 H5 H6 H7 Z(A4 ) = {(1)} H1 =< α >. α3 β. β. α3 β 2 }. Epeid  to pl joc twn upoomˆdwn tˆxhc 4 eÐnai 1 + 2k . H5 =< βγ >. α4 = 1. (1 3)(2 4). H7 =< βαγ > . 2. 'Estw ìti K2 = < α >. Upoomˆda metajet¸n: A4 = K2 = {(1). Upojètoume ìti upˆrqei mìno mia (kanonik ) upoomˆda K3 tˆxhc 3 kai perissìterec apì mia upoomˆdec tˆxhc 4. 'Ara G = {1. β 2 . 'Estw K2 mia opoiad pote apì autèc. to k prèpei na eÐnai Ðso me 1. 3h PerÐptwsh. H2 =< γ >. Ta Jewr mata tou Sylow Kèntro thc A4 Z(A4 ) = { (1) }.5. αβ. H6 =< βγ >. αβ 2 . α2 β 2 . (1 4)(2 3)}. / i = 1. H4 =< β >. An jewr soume touc pÐnakec A= 0 i i 0 kai B = ω 0 0 ω2 . prèpei αi ∈ K3 . α2 β.3. α. H3 =< αγ >. 'Ara βα ∈ {α. αβ 2 } kai ˆra βα = αβ 2 (oi sqèseic βα = α kai βα = αβ den mporoÔn na isqÔoun).

{α2 }. γ. β. Drˆseic Omˆdwn √ 1 3 me = −1 kai ω = − + i tìte eÔkola mporoÔme na diapist¸soume ìti 2 2 h omˆda pou parˆgetai apì touc pÐnakec A kai B eÐnai èna parˆdeigma miac tètoiac omˆdac. EÔkola prokÔptei ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ γK3 ∪ αγK3 . 'Ara G = {1. 'Ara upˆrqei mìno mia. 3 = < αβ 2 >. K2 = < α >. K3 ⊃ G ˆra | G | = 3. afoÔ | G/K3 | = 4. 'Ara gia kˆpoio x ∈ K2 prèpei x−1 βx = β . K2 = < αβ >. {α3 . {β. {α2 β. Diˆgramma Upoomˆdwn G <α> < αβ > < αβ 2 > < α2 β > Z(G) G {1} T¸ra upojètoume ìti h K2 eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . H perÐptwsh x−1 βx = β den mporeÐ na isqÔei giatÐ h G ja  tan Abelian . . 'Ara eÐnai h ènwsh suzug¸n klˆsewn kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 den an kei se mia tètoia. dhlad  ìti K2 = < α. MporoÔme na upojèsoume ìti α−1 βα = β . α2 β 2 }. αγβ 2 }. αγ. αβ 2 }. h < α2 β >. γ | α2 = γ 2 = (αγ)2 = 1 > = {1. gia kˆje x ∈ K2 èqoume x−1 βx ∈ K3 . α2 }. Epeid  K3 G. i2 Klˆseic suzugÐac {1}. αβ. β 2 }. K3 = < β > kai K2 ∩ K3 = {1}.432 5. 2 Upˆrqoun treic kuklikèc upoomˆdec tˆxhc 4. 'Opwc prin. β 2 . {α. α. α3 β. αβ 2 . αγ}. αβ. Kèntro thc G: Z(G) = {1. γβ 2 . γ. αγβ. α. Upoomˆda metajet¸n: G = K3 . K2 Kˆje upoomˆda tˆxhc 6 eÐnai kanonik  (deÐktou 2). 'Ara α−1 βα = β 2 . α3 β 2 }. γβ.

D.3. β. γ. αγ = γα. Ta Jewr mata tou Sylow 433 Sunep¸c βα = αβ 2 . Abelian¸n omˆdwn tˆxhc megalÔterhc tou 15 gÐnetai arketˆ pio dÔskolo kai autì mporeÐ na faneÐ apì ton pio kˆtw pÐnaka ston opoÐo dÐnoume to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 100. β 2 . An eÐnai β tìte (αγ)−1 βαγ = β 2 kai antÐstrofa.V. Wood [29] ). γβ 2 . EÔkola epÐshc prokÔptei ìti γ −1 βγ = β   β 2 . Shmei¸noume ìti metaxÔ twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 1000 upˆrqoun mìno 5 aplèc mh Abelianèc omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai 60. βγ = γβ kai βα = αβ 2 . T 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 P 0 0 0 0 0 1 0 2 0 1 0 3 0 1 0 9 0 3 0 3 T 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 P 1 1 0 12 0 1 2 2 0 3 0 44 0 1 0 10 0 1 1 11 T 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 P 0 5 0 2 0 1 0 47 0 3 0 3 0 12 1 10 1 2 0 11 T 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 P 0 1 2 256 0 3 0 3 0 3 0 44 0 1 1 0 0 5 0 47 T 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 P 10 1 0 13 0 1 0 9 0 8 0 2 1 1 0 223 0 3 0 10 5. To prìblhma thc taxinìmhshc twn mh-isìmorfwn mh- Ed¸ T eÐnai h tˆxh miac omˆdac kai P to pl joc twn mh-isìmorfwn mh-Abelian¸n omˆdwn me tˆxh T.28 Parat rhsh. 'Estw loipìn ìti γ −1 βγ = β kai (αγ)−1 βαγ = β 2 . Mia tètoia omˆda eÐnai h diedrik  D6 . αγβ. γβ. Thomas and G.3. ( Blèpe A. αγ. 168. α. 'Opoio kai an isqÔei paÐrnoume isìmorfec omˆdec G. β 3 = 1.5. αβ. . αγβ} me ton pollaplasiasmì na upìkeitai stic sqèseic α2 = γ 2 = 1. αβ 2 . 'Etsi èqoume ìti G = {1.

5. n ≤ 6. Senior [12]. g) An G = A4 kai p = 3. DeÐxte ìti an | G | = 56 tìte h G den eÐnai apl . Prìsfata èqei brejeÐ to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 2000. 9. . 504 kai 600 kai oi dÔo apì autèc eÐnai h A5 kai h A6 . DeÐxte ìti upˆrqei mìno mia omˆda tˆxhc 33.434 5. 2. G] eÐnai megalÔterh   Ðsh tou p2 . Ask seic 5. P2 . 4. Drˆseic Omˆdwn 360. G] twn metajet¸n kai èqei tˆxh p. . Hall kai J. 'Estw ìti mia peperasmènh omˆda G èqei n to pl joc p-upoomˆdec tou Sylow P1 . Na deiqjeÐ ìti upˆrqei ènac omomorfismìc φ : G −→ Sn ìpou Sn eÐnai h summetrik  omˆda bajmoÔ n. 3. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 7 upˆrqoun se mia apl  omˆda tˆxhc 168? 8. DeÐxte ìti to kèntro Z(G) miac mh-Abelian c omˆdac tˆxhc p3 . 'Omoia.K. 'Estw G mia peperasmènh mh Abelian  p−omˆda. blèpe M. Na brejeÐ o pur nac ker φ sunart sei twn kanonikopoious¸n upoomˆdwn NG (Pi ) twn Pi : a) Genikˆ b) An mia apì tic Sylow p-upoomˆdec eÐnai kanonik  sthn G. Gia tic omˆdec tˆxhc 2n . DeÐxte ìti h tˆxh thc omˆdac G/[G. sumpÐptei me thn upoomˆda [G. Na kataskeuˆsete mia mh Abelian  omˆda tˆxhc 39 . .3 1. Na brejoÔn oi Sylow p-upoomˆdec thc GL2 (Zp ) kai genikˆ thc GLn (Zp ). mia omˆda tˆxhc 312 den eÐnai apl . . Pn . ìpou p pr¸toc. 7. 6. . DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc 30 den eÐnai apl .

Tìte èqoume | S(g. O teleutaÐoc to qrhsimopoÐhse se probl mata thc jewrÐac omˆdwn. x) ∈ G × X | g · x = x. ·) | = r gia kˆje α ∈ U kai | S(·. H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 435 5. β) | . Tìte èqoume tic xènec en¸seic · · S= α∈U S(α.4. v) ∈ S | u = α } S(·. g ∈ G. ·) | = β∈V | S(·. ·) | = | F (g) | kai | S(·. β) = { (u. OrÐzoume S(α.1 Je¸rhma. 1 |G| | F (g) | g∈G Apìdeixh. Ed¸ ja efarmìsoume aut  th mèjodo gia na aparijm soume to pl joc twn troqi¸n enìc peperasmènou sunìlou X kˆtw apì th drˆsh miac peperasmènhc omˆdac. èstw U kai V dÔo peperasmèna sÔnola kai S ⊆ U × V . ·) = { (u. v) ∈ S | v = β }. opìte paÐrnoume san apotèlesma r |U | = s |V | . β) opìte |S | = α∈U | S(α. 5. Se pollèc peript¸seic sumbaÐnei na èqoume | S(α. 'Estw N to pl joc twn troqi¸n thc drˆshc thc omˆdac G pˆnw sto X . .4.5. ·) = β∈V S(·. x) | = | Gx | kai ˆra |S | = g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | . Tìte N= ìpou F (g) = { x ∈ X | g · x = x }. x ∈ X } tou G × X . JewroÔme to uposÔnolo S = { (g. To epìmeno apotèlesma ofeÐletai stouc Cauchy kai Frobenius allˆ èqei epikrat sei na onomˆzetai L mma tou Burnside. β) | = s. Akribèstera. gia kˆje β ∈ V .4 H AparÐjmhsh twn Troqi¸n Mia basik  mèjodoc thc Sunduastik c eÐnai na aparijm soume ta stoiqeÐa enìc peperasmènou sunìlou me dÔo diaforetikoÔc trìpouc kai metˆ na exis¸soume ta apotelèsmata pou brÐskoume.

Sunep¸c gia kˆje x ∈ Txi èqoume | Gx | = | gGxi g −1 | = | Gxi | kai ˆra N N | F (g) | = i=1 | Txi | · | Gxi | = i=1 |G| = N |G| . 'Enac katˆllhloc trìpoc gia na katano soume thn isì- | Gx | pou eÐnai Ðso me to prohgoÔmeno ˆjroisma. Opìte g −1 · ((g g) · xi ) = xi . tìte N | F (g) | = g∈G i=1 x∈Txi | Gx | . . . tìte gia g ∈ Gx èqoume (g g) · xi = x.4. .2 Parat rhsh. 3}: i (12) (13) (23) (123) (132) 1 1 0 0 1 0 0 2 2 1 0 1 0 0 0 2 3 1 1 0 0 0 0 2 3 1 1 1 0 0 6 = | Gx | = | F (g) | . dhlad  Gx ⊆ gGxi g −1 . Me ton Ðdio trìpo prokÔptei ìti gGxi g −1 ⊆ Gx kai ˆra Gx = gGxi g −1 . Gia parˆdeigma. JewroÔme èna pÐnaka me | G | grammèc kai | X | st lec. To stoiqeÐo tou pÐnaka pou antistoiqeÐ sthn (g. xN ∈ X antiproswpeÔoun tic N troqièc. . x2 . 'Ara g −1 g g ∈ Gxi pou shmaÐnei ìti g ∈ gGxi g −1 . Ta stoiqeÐa tou X ta topojetoÔme katˆ m koc sthn epˆnw gramm  tou pÐnaka kai autˆ thc G ta topojetoÔme sthn arister  kˆjeth st lh tou pÐnaka. 2. Allˆ an x ∈ Txi . thta g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | eÐnai o ex c. x) jèsh eÐnai 1   0 an g ∈ Gx (  isodÔnama an x ∈ F (g))   g ∈ Gx / antÐstoiqa. èqoume ton parakˆtw pÐnaka gia thn perÐptwsh thc omˆdac S3 . h opoÐa dra sto sÔnolo X = {1. Kˆnontac to Ðdio gia tic st lec paÐrnoume to antÐstoiqo ˆjroisma g∈G x∈X 5. gia kˆje g ∈ Gx . èstw g · xi = x. An prosjèsoume tic monˆdec se kˆje gramm  tìte to ˆjroisma twn arijm¸n pou ja broÔme eÐnai akrib¸c to | F (g) |. Drˆseic Omˆdwn An x1 . dhlad  N= 1 |G| | F (g) | . Se kˆje gramm  antistoiqoÔme èna stoiqeÐo g thc G kai se kˆje st lh èna stoiqeÐo x tou X .436 5.

Me ˆlla lìgia. An t eÐnai ènac jetikìc akèraioc. Γ. gia kˆje x ∈ X kai kˆje k ∈ Z. (132) }. Tìte h G dra pˆnw sto F me (gf )(x) = f (g −1 · x). (23) } kai C ((123)) = {(123). 'Etsi èqoume N= 1 |G| s ki | F (gi ) | i=1 ìpou {g1 . . C ((12)) = { (12). 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou dra pˆnw se èna peperasmèno sÔnolo X . (13). Allˆ g ·f = f shmaÐnei ìti f (g −1 ·x) = f (x). B. Apì to je¸rhma tou Burnside (Je¸rhma 5. t} kai èstw F to sÔnolo twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt . 3.4. E } stic korufèc 1.4. Ac broÔme to pl joc N ìlwn twn dunat¸n trìpwn topojèthshc twn pènte grammˆtwn tou sunìlou S = { A. . f ∈ F (g) an kai mìnon an h f eÐnai stajer  . 3 tou trig¸nou ètsi ¸ste toulˆqiston dÔo grˆmmata se kˆje koruf  na eÐnai diaforetikˆ. γ ∈ S kai dÔo toulˆqiston apì 10! autˆ eÐnai diakekrimèna.4. . 2. 1. JewroÔme thn omˆda summetrÐac S3 tou trig¸nou na dra pˆnw sto sÔnolo X ìlwn twn triˆdwn (α. èpetai ìti to pl joc twn troqi¸n aut c thc drˆshc eÐnai o akèraioc arijmìc 1 |G| | F (g) | g∈G ìpou F (g) = { f ∈ F | g ·f = f }. .3 ParadeÐgmata. 5. . | F ((12)) | = 20 (afoÔ h (12) af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa (α. H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 437 Sto prohgoÔmeno je¸rhma o tÔpoc pou mac dÐnei to pl joc N twn troqi¸n mporeÐ na beltiwjeÐ apì thn parat rhsh ìti an g1 kai g2 eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa thc G tìte | F (g1 ) | = | F (g2 ) |. 6 2. β)) kai | F (123) |= 0. EpÐshc h S3 èqei tic klˆseic C (i) = { i }. jewroÔme to sÔnolo Xt = {1. g2 . 'Ara N = 1 (120 + 60 + 0) = 30. f ∈ F.1). ∆. EÐnai fanerì ìti eÐnai | F (i) | = 120. γ) ìpou α. g ∈ G. 2. 2. . β. gia kˆje x ∈ X .5. α. JewroÔme èna isìpleuro trÐgwno me korufèc 1. gs } eÐnai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn twn klˆsewn suzugÐac thc G kai | C (gi ) |= ki . . β. x ∈ X. Dhlad  f (g k · x) = f (x). . To pl joc twn stoiqeÐwn tou X eÐnai = 3!7! 120 (giatÐ?).

g∈G 3. ac jewr soume mia kuklik  omˆda G tˆxhc p. An G eÐnai mia mh Abelian  peperasmènh omˆda. Drˆseic Omˆdwn apeikìnish epÐ twn troqi¸n thc kuklik c omˆdac < g > pˆnw sto X . gia kˆje g ∈ G. Autì to pl joc twn apeikonÐsewn eÐnai tα(g) ìpou α(g) eÐnai to pl joc twn troqi¸n thc g pˆnw sto X . 'Estw G peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc | G |.438 5. Autì mac lèei ìti o arijmìc 1 |G| tα(g) eÐnai akèraioc gia kˆje jetikì akèraio arijmì t. tìte k(G) > | Z(G) | +1. 5. deÐxte ìti k(G) = 1 |G| | CG (g) | . Sunep¸c to pl joc | F (g) | eÐnai Ðso me to pl joc twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt pou eÐnai stajerèc stic troqièc thc g pˆnw sto X . tìte k(G) = p2 + p − 1. Tìte.4 1. Gia parˆdeigma. h opoÐa orÐzetai apì ton pollaplasiasmì thc G. JewroÔme epÐshc th drˆsh thc G sto sÔnolo X = G. ìpou p pr¸toc arijmìc. DeÐxte ìti an h tˆxh miac mh-Abelian c omˆdac G eÐnai p3 gia kˆpoion pr¸to arijmì p. gia kˆje akèraio t o arijmìc 1 |G| t g∈G α(g) 1 = p p−1 tα(g k=0 k) 1 1 = (tp + (p − 1)t) = (tp − t + pt) p p eÐnai epÐshc akèraioc kai ˆra tou Fermat. 2. . 4. 1 p (t − t) ∈ Z. DeÐxte ìti upˆrqei èna mh mhdenikì diˆnusma u tou V tètoio ¸ste g u = u. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai k(G) to pl joc twn klˆsewn suzugÐac thc. An k(G) ≥ | G | /p. tìte Z(G) = 1. Autì eÐnai to mikrì Je¸rhma p Ask seic 5. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc diˆstashc n epÐ tou s¸matoc Zp kai G mia upoomˆda thc GLn ( Zp ) pou èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.

'Estw X to sÔnolo ìlou tou plhjusmoÔ thc ghc. 2. Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an to shmeÐo x kai to shmeÐo y isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. ParadeÐgmata 1. An R ⊆ X × X eÐnai mÐa sqèsh ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì x R y gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (x. 439 . y ∈ X isqÔei x ∼ y . 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn shmeÐwn enìc epipèdou. β) EÐnai summetrik . Sto sÔnolo X orÐzetai mia sqèsh wc ex c x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). Orismìc 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. dhlad  an gia x. Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an o x kai o y èqoun gennhjeÐ katˆ th diˆrkeia tou idÐou ètouc. γ) EÐnai metabatik . z ∈ X isqÔei x ∼ y kai y ∼ z . dhlad  x ∼ x gia kˆje x ∈ X . 'Estw ϕ : X −→ Y mia apeikìnish pou eÐnai epÐ. 3.Parart mata 6.1 Sqèseic IsodunamÐac mh kenì uposÔnolo tou X × X . tìte y ∼ x. y. MÐa sqèsh sto sÔnolo X eÐnai èna Mia sqèsh se èna sÔnolo X lègetai sqèsh isodunamÐac kai sumbolÐzetai (sunhj¸c) me ∼ an ikanopoieÐ tic akìloujec idiìthtec: α) EÐnai autopaj c. y) an kei sto R kai diabˆzoume: ”To x sqetÐzetai me to y mèsw thc sqèshc R”. dhlad  an gia x. tìte x ∼ z .

tìte x ∼ y kai z ∼ y . Prˆgmati. An apì kˆje klˆsh isodunamÐac pˆroume ènan antiprìswpo. Apì thn teleutaÐa idiìthta èqoume ìti to sÔnolo X eÐnai h diakekrimènh (xènh) ènwsh twn klˆsewn isodunamÐac tou. Mia klˆsh isodunamÐac (sun jwc) sumbolÐzetai me [x] (  Cx ) kai to x onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [x]. twn opoÐwn h ènwsh eÐnai ìlo to sÔnolo X . H antistoiqÐa π : X −→ X/ ∼ me π(x) = [x] profan¸c orÐzei mia apeikìnish. apì ta prohgoÔmena èqoume ìti X = ˙ x∈T [x]. 'Estw ( Ai ). Sto sÔnolo X orÐzoume mÐa sqèsh ∼ wc ex c x ∼ y an kai mìno an upˆrqei i ∈ I ètsi ¸ste x. eÐnai sqèseic isodunamÐac. antipros¸pwn. èstw T . afoÔ x ∼ x. Apì apì thn γ) èqoume tìte [x] = [z]. Prˆgmati. Mia diamèrish enìc sunìlou X eÐnai mia oikogèneia mh ken¸n uposunìlwn tou. 'Opwc eÔkola mporoÔme na epalhjeÔsoume. . Opìte. y ∈ X isqÔei x ∼ y an kai mìno an [x] = [y]. anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. gia kˆje x ∈ X èqoume x ∈ [x]. H teleutaÐa idiìthta eÐnai isodÔnamh me thn γ ) DÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai   eÐnai xènec metaxÔ touc. 'Opwc eÐdame. Orismìc 'Estw ∼ mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo X . i ∈ I mia diamèrish enìc sunìlou X . pou èqoun orisjeÐ sta prohgoÔmena paradeÐgmata. H apeikìnish aut  onomˆzetai “fusik ” apeikìnish apì to X sto X/ ∼. Gia kˆje x ∈ X orÐzetai to sÔnolo { y ∈ X | x ∼ y }. To sÔnolo ìlwn twn klˆsewn isodunamÐac enìc sunìlou X lègetai sÔnolo phlÐko kai sumbolÐzetai X/ ∼. opìte apì th summetrik  kai th metabatik  idiìthta èqoume x ∼ z . y ∈ Ai . mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo diamerÐzei to sÔnolo se klˆseic isodunamÐac oi opoÐec ikanopoioÔn tic parapˆnw idiìthtec a) g). to opoÐo onomˆzetai klˆsh isodunamÐac tou x. h opoÐa eÐnai epÐ. Ja doÔme ìti isqÔei kai to antÐstrofo.440 Parart mata Den eÐnai dÔskolo na epalhjeÔsoume ìti oi sqèseic. an y ∈ [x] ∩ [z]. γ) Gia dÔo stoiqeÐa x. tìte sqhmatÐzoume èna sÔnolo. β) To sÔnolo X eÐnai Ðso me thn ènwsh twn klˆsewn isodÔnamÐac tou. gia tic klˆseic isodunamÐac isqÔoun oi ex c idiìthtec. α) Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou X . afoÔ gia kˆje x ∈ X upˆrqei h klˆsh isodunamÐac [x] ètsi ¸ste x ∈ [x].

upˆrqei mia èna proc èna antistoiqÐa metaxÔ twn sqèsewn isodunamÐac pou orÐzontai se èna sÔnolo X . EpÐshc an x ∼ y kai y ∼ z . tìte y ∈ Ai ∩ Aj kai epeid  to ( Ai ). èqoume i = j . Epiplèon isqÔei [x] = Ai (giatÐ ?). Den eÐnai dÔskolo na doÔme ìti xekin¸ntac apì mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo lambˆnoume mia diamèris  tou. j ∈ I ètsi ¸ste x.1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ tou sunìlou phlÐko X/ ∼ kai tou sunìlou Y . H antistoiqÐa ϕ : X/ ∼ −→ Y me ϕ(ϕ−1 (y)) = y ¯ ¯ orÐzei mia 1 . ¯ ¯ Sunep¸c. Sqèseic IsodunamÐac 441 Profan¸c x ∼ x kai an x ∼ y . h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  diamèrish. Epiplèon. z ∈ Aj . i ∈ I apoteleÐ diamèrish tou X . y ∈ Ai kai y. dhlad  x ∼ z . ParathroÔme ìti oi antÐstrofec eikìnec ϕ−1 (y) twn stoiqeÐwn tou sunìlou Y eÐnai oi klˆseic isodunamÐac. Dhlad  to sÔnolo phlÐko eÐnai to X/ ∼ = { ϕ−1 (y) | y ∈ Y }. h ϕ eÐnai h monadik  apeikìnish me ϕ ◦ π = ϕ. dhlad  upˆrqoun i. Dhlad  h sqèsh ∼ eÐnai sqèsh isodunamÐac. thc opoÐac oi klˆseic isodunamÐac eÐnai ta mèlh thc diamèrishc. 'Opwc epÐshc xekin¸ntac apì mia diamèrish enìc sunìlou lambˆnoume mia sqèsh isodunamÐac. . Sto parˆdeigma 3 eÐqame jewr sei mia apeikìnish ϕ : X −→ Y pou  tan epÐ kai sto sÔnolo X eÐqame orÐsei mia sqèsh isodunamÐac x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  sqèsh isodunamÐac.1. tìte y ∼ x.6. twn diamerÐsewn tic opoÐec dèqetai to X kai twn apeikonÐsewn apì to X epÐ enìc (tuqaÐou) sunìlou Y . Epomènwc apodeÐxame ìti mia diamèrish orÐzei mia sqèsh isodunamÐac. me thn ènnoia pou perigrˆyame parapˆnw.

c} kai B = {1. Y Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish apì to A × A sto A. (c. Sunep¸c. 2) ∈ X dhlad  a → 1. An den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc. Orismìc 'Estw A. an X : A × A → A eÐnai mÐa prˆxh sto A. X An X ⊆ A × B eÐnai mÐa antistoiqÐa ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì X a → b gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (a. gia parˆdeigma. 1). (c.2 Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta Orismìc 'Estw A. a → 2. Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja lègetai apeikìnish (  sunˆrthsh) an gia kˆje a ∈ A upˆrqei monadikì b ∈ B tètoio ¸ste a → b. 2). (a. 1). b. x) ∈ R≥0 × R|x ∈ R} eÐnai mÐa antistoiqÐa apì to sÔnolo R≥0 twn mh arnhtik¸n pragmatik¸n arijm¸n sto sÔnolo R twn pragmatik¸n arijm¸n. b) → c.442 Parart mata 6. 2). 1 → 1 kai 1 → −1. i) pou na an kei sto Y . 2}. 1). 2)} Y = {(b. Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja sumbolÐzetai suqnˆ me X : A → B . H antistoiqÐa Z eÐnai mia apeikìnish apì to A sto B . 1). b) an kei sto X . 2) To sÔnolo X = {(x2 . MÐa antistoiqÐa apì to A sto B eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou A × B . Dhlad  den upˆrqei i tètoio ¸ste a → i. Ta parakˆtw sÔnola eÐnai antistoiqÐec apì to A sto B X = {(a. tìte gia kˆje zeÔgoc (a. (a. 2)} H antistoiqÐa X den eÐnai apeikìnish apì to A sto B giatÐ gia to stoiqeÐo X X a ∈ A èqoume dÔo zeÔgh (a. ja grˆfoume a → b sth jèsh tou a → b. 1). ParadeÐgmata 1) 'Estw A = {a. B dÔo mh kenˆ sÔnola. H antistoiqÐa Y den eÐnai apeikìnish apì to A sto B afoÔ den upˆrqei zeÔgoc thc morf c (a. (b. b) ∈ A × A upˆrqei monadikì c ∈ A tètoio ¸ste (a. 1)} Z = {(a. (b. B dÔo mh kenˆ sÔnola. (c. H antistoiqÐa aut  den eÐnai apeikìnish afoÔ. . Orismìc 'Ena algebrikì sÔsthma eÐnai èna mh kenì sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic.

a2 . . 'Estw a1 . . an (me th sugkekrimènh seirˆ) me thn parembol  parenjèsewn ja lème ìti antistoiqeÐ sth diatetagmènh n-ˆda a1 . Kˆje stoiqeÐo tou A pou mporeÐ na sqhmatisteÐ apì ta a1 . b) → ab. a4 antistoiqoÔn ta ex c stoiqeÐa a1 (a2 (a3 a4 )). . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. Tìte. (a. L mma 'Estw A èna sÔnolo kai A × A → A. . H perÐptwsh m = 1 eÐnai profan c. en¸ gia to epagwgikì b ma èqoume      n m+1 j=1 n m ai i=1  an+j  =  = i=1 ai n   ai  j=1 j=1 m anj  an+m+1   an+j  an+m+1 i=1 n+m = = k=1 ak k=1 n+m+1 an+m+1 ak . b) → ab mÐa prˆxh sto sÔnolo A tètoia ¸ste (ab)c = a(bc) gia kˆje a. m ≥ 1 isqÔei Apìdeixh. . gia kˆje n. . . . . an eÐnai stoiqeÐa tou A. a1 ((a2 a3 )a4 ). . . Ja deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sth diatetagmènh n-ˆda a1 . 'Estw A èna sÔno- lo efodiasmèno me mia prosetairistik  prˆxh A × A → A. (a1 (a2 a3 ))a4 . Je¸rhma (Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta). . a2 .6. Mia tètoia prˆxh onomˆzetai prosetairistik . (a. (a1 a2 )(a3 a4 ). orÐzoume to stoiqeÐo n epagwg  sto pl joc n twn paragìntwn. . . . An a1 . . c ∈ A. Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta 443 'Estw A × A → A. (a. . n i=1 i=1 ai an+1 . wc ex c: Gia n = 1 eÐnai en¸ gia n ≥ 1 orÐzoume n i=1 n+1 i=1 n ai ∈ A me ai = a1 . an eÐnai Ðsa. an . an n = 4 tìte sthn tetrˆda a1 . b) → ab. a3 . ai m j=1 an+j = i=1 n+m k=1 ai = ak . . . QrhsimopoioÔme epagwg  ston m. Gia parˆdeigma. b. .2. 'Estw . ((a1 a2 )a3 )a4 . mia prosetairistik  prˆxh.

a3 eÐnai ta (a1 a2 )a3 . . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sthn triˆda a1 . QrhsimopoioÔme epagwg  ston n. . Autˆ eÐnai Ðsa. n ≥ 3. gia kˆje m-ˆda me m < n. . an ). . . Epiplèon 3 i=1 ai . . 'Estw t¸ra n ≥ 4 kai èstw ìti to je¸rhma isqÔei c= i=1 ai kai d = j=1 n i=1 am+j . . ìpou 1 < m < n. Tìte kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diatetagmènh n-ˆda eÐnai Ðso me to n Apìdeixh. . . . . . an eÐnai thc morf c cd. to d) eÐnai èna stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ se mÐa m-ˆda a1 . . se mÐa n − m-ˆda am+1 . . am (antÐstoiqa. Kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn n-ˆda a1 . a2 . . Gia n = 3.444 Parart mata a1 . a1 (a2 a3 ). . . ìpou to c (antÐstoiqa. Apì th sqèsh (1) èqoume ìti cd = ai . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m n−m i=1 ai = (a1 a2 )a3 .

0R .6. . . . 0R . . b1 . . . . a2 . Apìdeixh. 0R .) + (b0 . h apeikìnish pˆrqei m ∈ N me ak = 0 gia kˆje k > m.)(0R . eÐnai f : R → . 0R . en¸ isqÔei f (a + b) = f (a) + f (b) kai f (ab) = f (a)f (b) gia kˆje a. .) eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn. 1R . . . An jèsoume x = (0R . EÐnai fanerì ìti to ènac upodaktÔlioc tou RN .) =(a0 . . . a1 . . .). 0R . . to mhdenikì stoiqeÐo tou . . a2 .3 Polu¸numa (a0 . . . . . tìte me epagwg  sto n apodeiknÔetai eÔkola ìti xn = (0R . . 0R .)(1R . a1 . a2 .) kai (a0 .)xm .) + (a1 . . ìpou ai ∈ R gia kˆje i ∈ N. . . . . dhlad  to (0R . . a1 . . An (a0 . . 0R . . c1 . Epiplèon. .) =(a0 . . Orismìc 'Ena stoiqeÐo (a0 . .). . . . . b2 . . 0R . a1 + b1 .) ∈ RN orÐzoume 6.) = (a0 + b0 . . . . . . Oi epalhjeÔseic twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai eÔkolec kai af nontai san ˆskhsh. . 0R . . 0R . .) = (c0 .) + (0R . .)x0 + (a1 . 1R . .)(b0 . . a1 . 1R . . . . . .) tou RN onomˆzetai polu¸numo an u'Estw to sÔnolo twn poluwnÔmwn tou RN . . (b0 . 0R . .).). . a1 . Apì ton orismì. . 0R . b ∈ R.) + · · · + (0R . Prìtash To RN me tic parapˆnw prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to (1R . am . . 0R . . a1 .) gia kˆje n ∈ N.) + · · · + (am .) me cn = a0 bn + a1 bn−1 + · · · + an−1 b1 + an b0 gia kˆje n ∈ N. 0R . 0R . . . . am . . . 0R . .)x + · · · + (am . Prˆgmati. ParathroÔme ìti (a0 . . . 0R . . ). Polu¸numa 445 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai RN to sÔnolo twn akolouji¸n (a0 . . 0R . .). a1 . . .3. 0R . . b1 . 0R . . tautÐzetai me to 0R kai to monadiaÐo stoiqeÐo tou tautÐzetai me to 1R . . . am . .) =(a0 . a → (a.). . . . . . . . . . . b1 . 0R . a1 . . Kˆtw apì aut n thn taÔtish. . . . h f eÐnai 1 − 1. . . 'Etsi o R mporeÐ na jewrhjeÐ san upodaktÔlioc tou . Ja tautÐzoume èna a ∈ R me to antÐstoiqo polu¸numo (a.)(0R . . . 0R . kˆje stoiqeÐo tou eÐnai thc morf c (a0 . . . 0R . ìpou to 1R eurÐsketai sth jèsh n + 1. . . . . . . 0R . 1R . . . 0R . 0R . . . . 0R . . . 0R . .

. . m. • An a0 + a1 x + · · · + am xm = b0 + b1 x + · · · + bn xn me m.446 Parart mata 'Ara. . n èqoume ai = bi kai gia kˆje j = n + 1. SunoyÐzontac. 1. Tìte upˆrqei daktÔ- • Kˆje stoiqeÐo tou èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . . . bn ∈ R tìte gia kˆje i = 0. .. . . . ìpou m ∈ N kai ai ∈ R. . O daktÔlioc sumbolÐzetai me R[x]. n ∈ N.   f. to stoiqeÐo (a0 . . IdiaÐtera an a0 + a1 x + · · · + am xm = 0R . . m. . . . . . Tèloc eÐnai profanèc ìti an a0 +a1 x+· · ·+am xm = b0 +b1 x+· · · bn xn me m ≥ n. èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma (to opoÐo diatup¸same sthn Parˆgrafo 2. èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . . . . i = 0. . m ≥ n kai a0 . . . . tìte ai = bi gia kˆje i ≤ n kai aj = 0 gia kˆje j = n + 1. Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai sun jwc me f (x). b0 . m. g(x). . . g. . . am . . . . kˆtw apì thn taÔtish pou anafèrame prin.). . . 1. lioc me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei ton R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ tètoio ¸ste ax = xa gia kˆje a ∈ R. . m èqoume aj = 0R .2). a1 . . Je¸rhma 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. . . . tìte ai = 0R gia kˆje i = 0. . . am . . . Epiplèon eÐnai fanerì ìti ax = xa gia kˆje a ∈ R. 0R . 1.

H. E. 1985. D. E. Inc. Solvability of groups of odd order. Wiley Classical Library. Springer. Campoli. 1991. S. Feit and J. Goldstein. Curtis. Amer. 868-871. Ideals.O’Shea. A Modern Treatment of the 15 Puzzle. 95 (1988). Maliˆkac. W. 1973.M. S. 2nd Edition. 8. J. Tìmoc A.G PapastaurÐdhc. 1992. 7. M. 10. 2003. Representations of Integers as Sums of Squares. Wislon. H. F. Parker. Norton. 2. R. Bˆrsoc. H. Cox. 1989. Clarendon Press. Coxeter. Talèllh. 5. 6. D. A. Dover Publications. Prentice Hall. Introduction to Geometry. Coxeter. Springer. J. Monthly. 1985. D Derizi¸thc. Classical Mechanics. 13(1963) 775-1029. M. Little and D. Conway. 3.S. Ekdìseic SofÐa. Algebra. 4. Artin. London. G. Grosswald. A. P. Math. November 1999. 9. New York. 447 . ATLAS of finite groups. H. 1950. John Wiley.Anaforèc kai BibliografÐa 7. 11. O. R. S. Regular Polytopes. Monthly 106. Pacific J. Archer. Thompson. T. R. Addison-Wesley Publishing Company. A principal ideal domain that is not Euclidean.. A. M. Eisagwg  sth Grammik  'Algebra. Rˆpthc. Math. O. Varieties and Algorithms.1 Anaforèc 1.

Cambridge University Press. Reid. 1984. N. 16. Ekdìseic Nefèlh. H. Senior. F. Mosqobˆkhc. Gazette (1969). Chapman. M. M. Presentations of Groups. 24. Panepist mio Ajhn¸n. Reid. Cambridge University Press. Cambridge University Press 1976. Math. H. Johnson. M. J. H. 1995. Second Edition. 27. Permutation in a group table. 26. M. 25. 28. I. S. J. Undergraduate Algebraic Geometry. A. I. K. N.. Shmei¸seic sth SunolojewrÐa.. 1988. lecture Note Series 22 London Mathematical Society. The Groups of order 2n (n ≤ 6) The Macmillan N. Introduction to Modern Algebra. D. Allyn & Bacon (4th edition) 1987. 1963. McCoy and G. 1993. Rotman. An Introduction to the Theory of Groups. Third Edition. Math. Herstein. Stewart. Robinson. 21. . 1960. I. 293. II. Small. Claredon press. 23. 1990.Y. K. Maliˆkac. MAA. Undergraduate Commutative Algebra. 1993. 22. 1979. Prentice Hall. Applied Combinatorics. 59-61. Roberts. 14. Combinatorial Mathematics. 1999. 15. 18. M. Rosen. 4th Edition. An Introduction to the Theory of Numbers. Metajetik  'Algebra kai Efarmogèc: Eisagwgikèc Shmei¸seic. Hall and J. Wright.448 Anaforèc kai BibliografÐa 12. Chelsea Publicashing Company. Amer. D.Kurosh. 1964. Elementary Number Theory and its Applications. Graduate Texts in Mathematics. Springer-Verlag. 1975. Galois Theory. Topics in Algebra. 17. Janusz. Second Edition. L. Monthly 89 (1982). Wiley. I. Hardy and E. A simple proof of the four squares theorem. The Theory of Groups Vols. 19. F. Addison-Wesley. 13. C.Y. Ryser. N. 1989. New York. G. 20.

Massachusetts. 1964. . Princeton University Press.1. P. Wussing. First Princeton Paperbank printing. V. H. Academic Press. 1984. 33. The MIT Press. Shiva Publishing Limited. H. Geometry and Symmetry. Thomas and G. Finite Permutation Groups. Cambridge. 30. Symmetry. 31. Anaforèc 449 29. 1988. New Jersey. 1982. 32. Yale. Weyl. Princeton. 1980. D. H. The Genesis of the Abstract Group Concept. Group tables. Dover Publications. Wielandt. Wood. A.7.

sunaf  jèmata kai efarmogèc proteÐnoume metaxÔ twn ˆllwn ta parakˆtw eisagwgikˆ biblÐa: Genik  'Algebra R. H.. Topics in Algebra. Herstein. Addison-Wesley (4th edition).Y. A Survey of Modern Algebra. Cohen. Heath and Company 1994. 1974. Algebra 2 Vols. Abstract Algebra. M. Edward Arnold. J. Wiley. Van der Waerden. 1977. Birkoff and S. R. 1963. Machane. Prentice Hall. Herstein. C. Rings. Rinehart and Winston. Algebra Pure and Applied. (2nd edition) Wiley.450 Anaforèc kai BibliografÐa 7. Springer. 1999. Algebra Prentice Hall 1991. Cours d’ Algebre. Prentice Hall. (3rd edition) D. Papantonopoulou. Macmillan (4th edition). Cuypers. J . J. A. N. Algebra (a Graduate Course). Hungerford. Cohn. 1970. . Artin. N. Sterk.T Allenby. 2000. 1974. 2002. Modern Algebra. Ungar. J. I. T. M. I. Holt. Algebra Interactive. 1989.J. A. J. Algebra. L. M. H. A First Course in Abstract Algebra 2nd ed. Fields and Groups. B. Godement. Brooks/Cole Publishing Company. A First Course in Abstract Algebra. N. 1975. A. B. N. Fraleigh. 1990. 1977. 1994. Prentice Hall. J. G. ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Panepisthmiakèc Ekdìseic Kr thc). Gallian. Hermann. W. Contemporary Abstract Algebra.2 BibliografÐa Gia mia peraitèrw melèth sthn 'Algebra. Rotman.M. Inc. I. Isaacs. New York. B. 1983.

O. Dover Publications. S. . Reid. The Theory of Groups. M. N. 2nd ed. Chatters and C. Group Theory. Suzuki. A. M. An Introduction to the Theory of Groups 4th ed. Fields and Rings. 2nd ed. 1990. R. Undergraduate Commutative Algebra. Cambridge University Press. Macmillan. 1966. E. Van Nostrand. Springer. Scott. Hajarvanis. 1965. R. G. Loustaunau. The Theory of Groups. Sharp. AMS. Ginn. Adams and P. J. W. Burton. Burnside. 1959.2. R. Prentice-Hall. Group Theory. 1994. J. J. 1960. Theory of groups of finite order. Oliver and Boyd.R. Chicago. 1973. 1990. N. W. BibliografÐa 451 JewrÐa DaktulÐwn W. McCoy. Oxford University Press. 1964.. JewrÐa Omˆdwn W. Group Theory. Cambridge 1911 (Rover reprint 1955). An Introduction to Grobner Bases. A First Course in Rings and Ideals.. 1970. Kaplansky.Y. Springer. Rotman. Chelsea. N. Steps in Commutative Algebra. Carmichael. 1994. Freeman. 1998. Univ.7. 1937. The Theory of Rings. 1974. 1995. An Introduction to the Theory of Groups. Addison Wesley. Macmillan. An Introductory Course in Commutative Algebra. A Course on Group Theory. D. J. Kurosh. Cambridge University Press. Schenkman. 1982 and 1986. A. Introduction to Group Theory. M. Abstract Theory of Groups. I and II. I.Y. Schmidt. Rose. 1964. (2 Vols) 2nd English ed. Ledermann. Hall Jr.

Rinehart and Winston.. Springer. Symmetry. Armstrong..Galois Theory. JewrÐa Arijm¸n L. B. H. Stewart. H. Number Theory: An Introduction to Algebra. 2nd ed. Dover Publications. J. SummetrÐa kai Omˆdec M. M. Rotman. Gilbert. Abstract Algebra with Applications. 1979. F. J. Dover Publications. P. S. E. A Friendly Introduction to Number Theory. 1989. Wright. 2nd ed. Rosen. 2nd ed. 1971. Chapman and Hall. 2001. Modern Algebra with Applications. Hardy and E. Galois Theory. Rees. London. 1976. Yale. K.. Bloch. . Princeton University Press. J. 1967. The Theory of Groups. Introduction to Geometry. E.Y. 1957. Groups and Symmetry. 1989. H. Wiley 1987. 1988. 1988.452 Anaforèc kai BibliografÐa H. E. Prentice hall. Richman. Springer. 2nd English ed. Zassenhaus. Claredon press. Geometry and Symmetry. Elementary Number Theory and its applications. An Introduction to the Theory of Numbers. 1952.('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic EkdìseicLeader Books) J. J. Weyl. 1988. New York. Efarmogèc thc 'Algebrac N. J. Introduction to Number Theory. N. JewrÐa tou Galois J. H.. Introduction to the Theory of Numbers. Dickson. M. Shockley. A. N. W. 1988 ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Ekdìseic Leader Books). 1998. Brooks/Cole. 1958. Coxeter. G. Wiley. Wiley.Y. Notes on Geometry. Chelsea. Addison-Wesley. Springer. Holt. Silverman.

Koblitz.7. H. Van der Waerden.2. L. A Course in Number Theory and Cryptography. Springer. R. Pilz. Roush. 1985. N. A History of Algebra. Springer. 1983. Applied Abstract Algebra. . BibliografÐa 453 K. Springer. Istorikèc Phgèc B. Kim and F. 1984. Lidl and G. Wiley. W. Applied Abstract Algebra. 1994.

.

diajètoun thn eleujerÐa na antikatast soun kˆpoia antikeÐmena me ˆlla efìson oi sqèseic paramènoun ametˆblhtec. allˆ sqèseic metaxÔ antikei- mènwn. Epomènwc.“Oi majhmatikoÐ den meletoÔn antikeÐmena.” Jules Henri Poincar´ (1854-1912) e .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->