“ GnwrÐzete ìti grˆfw me argì rujmì.

Autì ofeÐletai kurÐwc sto ìti den eÐmai potè ikanopoihmènoc èwc ìtou èqw pei ìso to dunatìn perissìtera me lÐgec lèxeic, kai h sunoptik  graf  apaiteÐ polÔ perissìtero qrìno apì thn ekten  graf .” Carl Friedrich Gauss (1777-1855)

Mia Eisagwg  sthn 'Algebra
DeÔterh 'Ekdosh

Dhm trioc A. Bˆrsoc Dhm trioc I. Derizi¸thc Iwˆnnhc P. Emmanou l Miqa l P. Maliˆkac OlumpÐa Talèllh

[RO,LE]2 [LO] [RE] [CE,CO]

Prìlogoc
Autì to biblÐo apeujÔnetai kurÐwc se proptuqiakoÔc foithtèc twn Majhmatik¸n. Didˆskontac epÐ seirˆ et¸n Majhmatikˆ, brej kame apènanti se èna shmantikì paidagwgikì prìblhma: Ta Majhmatikˆ -kai eidikˆ h 'Algebra- eÐnai apì th fÔsh touc “afairetikˆ”. EkeÐ ègkeitai h dunamik  touc allˆ kai h sqedìn kajolik  qrhsimìthtˆ touc. P¸c loipìn epitugqˆnetai se èna eisagwgikì mˆjhma 'Algebrac mia isorropÐa tou afairetikoÔ stoiqeÐou me to sugkekrimèno? Oi prospˆjeièc mac gia to skopì autì apotup¸nontai sto parìn biblÐo. KÔrio qarakthristikì thc apotÔpwshc aut c eÐnai ìti katabl jhke idiaÐterh prospˆjeia ètsi ¸ste afenìc h afaÐresh na pragmatopoieÐtai stadiakˆ, dhlad  na parèqontai kÐnhtra pou na dikaiologoÔn thn eisagwg  nèwn ennoi¸n, kai afetèrou na epexhgoÔntai me ìso to dunatìn aplì trìpo oi shmantikèc teqnikèc pou qrhsimopoioÔntai stic apodeÐxeic twn apotelesmˆtwn. Gia to skopì autì, sto parìn biblÐo upˆrqei ènac megˆloc arijmìc epexergasmènwn paradeigmˆtwn kai efarmog¸n. Epeid  de pepoÐjhs  mac eÐnai ìti h melèth twn Majhmatik¸n den armìzei se jeatèc allˆ apaiteÐ energhtik  summetoq , epiqeir same na parembˆloume mèsa sto keÐmeno aplèc erwt seic, ¸ste na epibebai¸netai apì ton anagn¸sth katˆ pìso èqei katano sei tic prohghjeÐsec twn erwt sewn ènnoiec. EpÐshc, èqoun sumperilhfjeÐ arketèc ask seic ètsi ¸ste o foitht c pou meletˆ to biblÐo na enjarrÔnetai na qrhsimopoieÐ “qartÐ kai molÔbi”. H lèxh “'Algebra” eÐnai mèroc tou tÐtlou enìc ArabikoÔ keimènou tou 800 m.Q. to opoÐo anaferìtan stouc kanìnec gia th lÔsh twn exis¸sewn kai mèqri perÐpou ta mèsa tou 19ou ai¸na h 'Algebra  tan o klˆdoc twn Majhmatik¸n pou asqoleÐto me th melèth twn exis¸sewn. Den upˆrqei amfibolÐa ìti o ìroc “dom ” katèqei mia apì tic kuriìterec jèseic sta sÔgqrona Majhmatikˆ. Prˆgmati, h swst  katanìhsh kai melèth twn dom¸n jewreÐtai jemeli¸dec ergaleÐo gia thn pro¸jhsh miac enopoihmènhc anˆptuxhc twn Majhmatik¸n. 'Ena apì ta shmantikìtera eÐdh dom¸n apoteleÐ èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. S mera, h 'Algebra 3

4

Prìlogoc

eÐnai h melèth akrib¸c aut¸n twn dom¸n. Gia to lìgo autì, mporeÐ kaneÐc na pei dikaiologhmèna ìti h 'Algebra den apoteleÐ mìno èna mèroc twn Majhmatik¸n, allˆ ìti paÐzei gia ta Majhmatikˆ to rìlo pou autˆ èpaixan kai paÐzoun sthn anˆptuxh twn jetik¸n episthm¸n. EÐnai koin  pepoÐjhsh ìti h nèa antÐlhyh gia to rìlo thc 'Algebrac pou epikrˆthse sth dekaetÐa tou 1920, h opoÐa sundèetai me ta onìmata thc Emmy Noether, twn Emil Artin, B.L. Van der Waerden, Hermann Weyl kai ˆllwn epifan¸n majhmatik¸n, basÐsthke sth melèth jemeliwd¸n dom¸n ìpwc oi Omˆdec, oi DaktÔlioi, ta Prìtupa kai ta S¸mata. Aut  h antÐlhyh thc “SÔgqronhc 'Algebrac” (onomasÐa pou uiojet jhke gia aut  th nèa tˆsh) od ghse se mia jemeli¸dh, kainotìmo kai exairetikˆ apodotik  anˆptuxh thc 'Algebrac. KÔrio qarakthristikì aut c thc anˆptuxhc eÐnai ìti prin lÐga qrìnia lÔjhkan shmantikèc eikasÐec twn prohgoÔmenwn ai¸nwn, pou anafèrontai se klasikˆ Majhmatikˆ. Wc èna tètoio parˆdeigma prèpei na anafèroume th mnhmei¸dh eikasÐa tou Fermat, sÔmfwna me thn opoÐa h exÐswsh xn + y n = z n den èqei kamiˆ akèraia lÔsh (x, y, z), me ta x, y, z ìla diˆfora tou mhdenìc, ìtan to n ≥ 3. H eikasÐa aut  apodeÐqthke ìti isqÔei, apì ton Wiles, èpeita apì 350 qrìnia. 'Alla qarakthristikˆ paradeÐgmata eÐnai to 10o, 14o kai 17o prìblhma tou Hilbert, ìpwc epÐshc kai oi eikasÐec tou Andr´ Weil. 'Ena de apì e ta shmantikìtera apotelèsmata pou èqei epiteuqjeÐ mèqri s mera sthn 'Algebra jewreÐtai h apìdeixh thc eikasÐac twn Burnside kai Galois, pou anafèretai sthn Ðdia th JewrÐa Omˆdwn, gia thn Ôparxh thc taxinìmhshc twn apl¸n peperasmènwn omˆdwn. ApodeÐqjhke to 1980 kai apasqìlhse touc megalÔterouc algebristèc tou perasmènou ai¸na, kurÐwc thc periìdou 1950-1980. To biblÐo autì eÐnai ìso to dunatìn autodÔnamo kai kalÔptei th basik  jewrÐa twn daktulÐwn kai twn omˆdwn. H dom  twn daktulÐwn exetˆzetai stic Enìthtec 2 kai 3, en¸ stic Enìthtec 4 kai 5 anaptÔssetai h jewrÐa twn omˆdwn. Oi Enìthtec 2 kai 4 eÐnai ètsi domhmènec, oÔtwc ¸ste na eÐnai anexˆrthtec h mÐa thc ˆllhc. Sunep¸c, o foitht c eÐnai eleÔjeroc na melet sei touc daktulÐouc prin   metˆ tic omˆdec. Sthn Enìthta 1 melet¸ntai oi basikèc idiìthtec twn akeraÐwn, kaj¸c kai h ènnoia thc monadik c paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. 'Enac apì touc stìqouc thc Enìthtac 3 eÐnai na katadeÐxei thn ènnoia aut  genikìtera stouc daktulÐouc monadik c paragontopoÐhshc kai katìpin na thn efarmìsei gia thn epÐlush sugkekrimènwn Diofantik¸n exis¸sewn. Sthn Enìthta 1 meletˆtai epÐshc h arijmhtik  twn isotimi¸n, èna jemeli¸dec parˆdeigma pou anaptÔssetai genikìtera stic Enìthtec 2 kai 4. Sthn Enìthta 4 meletˆtai h ènnoia thc summetrÐac, pou odhgeÐ fusiologikˆ sthn ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia, anaptÔssetai h basik  jewrÐa twn omˆdwn kai h nèa aut  gn¸sh efarmìzetai gia na lhfjoÔn apotelèsmata sth stoiqei¸dh jew-

5 rÐa arijm¸n. Tèloc, sthn Enìthta 5 anaptÔssetai h ènnoia thc drˆshc miac omˆdac, h opoÐa ousiastikˆ genikeÔei thn ènnoia thc summetrÐac. Wc basik  efarmog  aut c thc ènnoiac, apodeiknÔoume ta jewr mata tou Sylow, pou eÐnai apì ta pio shmantikˆ apotelèsmata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. Epeid  pisteÔoume ìti èna eisagwgikì biblÐo ofeÐlei na parèqei kateujÔnseic ston endiaferìmeno anagn¸sth gia mia peraitèrw embˆjunsh, upˆrqoun sto keÐmeno arketèc parapompèc se jèmata thc JewrÐac Arijm¸n, thc Metajetik c 'Algebrac, thc JewrÐac Omˆdwn, k.ˆ. Ekfrˆzoume tic jermèc euqaristÐec mac stic kurÐec Rìza Gardèrh kai Pìph Mpoli¸th gia thn taqeÐa kai apotelesmatik  daktulogrˆfhsh tou keimènou sto sÔsthma LaTeX. EpÐshc, euqaristoÔme to foitht  BasÐlh Pasqˆlh tou Tm matìc mac pou sunèbale sth diamìrfwsh twn sqhmˆtwn. Oi kÔriec allagèc sth deÔterh aut  èkdosh, pèra apì th diìrjwsh ìlwn twn paroramˆtwn ta opoÐa upèpesan sthn antÐlhy  mac, eÐnai oi ex c: H Enìthta 2 thc pr¸thc èkdoshc diaspˆsthke se dÔo Enìthtec, kaj¸c oi tèsseric teleutaÐec ParˆgrafoÐ thc apoteloÔn t¸ra thn Enìthta 3. Epiplèon, ˆllaxe h seirˆ twn Paragrˆfwn §2.7 kai §2.8 kai prostèjhke h Parˆgrafoc §2.9 (Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc). Anamorf¸jhke h anˆptuxh thc Ôlhc thc Enìthtac 3 thc pr¸thc èkdoshc (pou apoteleÐ t¸ra thn Enìthta 4), me apotèlesma na sugqwneujoÔn oi Parˆgrafoi §3.3 kai §3.4 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.3), oi Parˆgrafoi §3.5 kai §3.8 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.5) kai na diaspasteÐ h Parˆgrafoc §3.9 thc pr¸thc èkdoshc (stic Paragrˆfouc §4.7 kai §4.8). Oi suggrafeÐc Aj na, Septèmbrioc 2005

Perieqìmena

7

8 PERIEQŸOMENA .

1. −1. Ja jewr soume gnwstèc tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn ìpwc kai thc diˆtaxhc. } To sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n. < −1 < 0 < 1 < . Q>0 To sÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. . Oi teqnikèc twn apodeÐxewn pou ja doÔme ed¸ eÐnai tupikèc gia thn 'Algebra. Z = {. pou upˆrqei sto Z me tic opoÐec eÐmaste exoikeiwmènoi apì ta pr¸ta majhtikˆ mac qrìnia. . prˆgma pou ja diapist¸soume parakˆtw ìtan melet soume daktulÐouc. R>0 To sÔnolo twn jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n.. Z>0 To sÔnolo twn jetik¸n akeraÐwn. sthn eidik  perÐptwsh twn akeraÐwn. . C To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n.. Se kamiˆ perÐptwsh h Enìthta aut  den apoteleÐ eisagwg  ston ploÔsio klˆdo thc JewrÐac Arijm¸n. . 'Etsi. R To sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n. O skopìc mac eÐnai dittìc. 0. Z. . . .. s¸mata kai omˆdec. Sto biblÐo autì ja qrhsimopoioÔme touc parakˆtw sumbolismoÔc. 2. 1. Afenìc ja melet soume tic idiìthtec tou Z pou ja qrhsimopoi soume se epìmenec Enìthtec kai afetèrou ja eisˆgoume mèsw tou Z merikèc jemeli¸deic ènnoiec thc 'Algebrac. pou emfanÐzontai parakˆtw.1 Akèraioi Sthn Enìthta aut  ja melet soume idiìthtec tou sunìlou twn akeraÐwn arijm¸n. Q To sÔnolo twn rht¸n arijm¸n. . .. } To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n. N = {0. 9 .. . dÐnetai h eukairÐa ston anagn¸sth na melet sei arketèc apì tic ènnoiec thc 'Algebrac.

tìte h P (n + 1) alhjeÔei. Apì th diˆtaxh pou upˆrqei sto Z. 1. an h P (n) alhjeÔei. 'Estw A to uposÔnolo tou N pou apoteleÐtai apì touc n gia touc opoÐouc h prìtash P (n) den alhjeÔei. Tìte apì to AxÐwma ElaqÐstou to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. Apìdeixh. Ac upojèsoume ìti A = ∅. DiwnumikoÐ Suntelestèc Sthn Parˆgrafo aut  ja upenjumÐsoume th mèjodo apìdeixhc pou onomazetai Majhmatik  Epagwg .. .1.” Prin proqwr soume se paradeÐgmata. tètoia ¸ste 1. Shmei¸noume ìti antÐstoiqh idiìthta den isqÔei stouc pragmatikoÔc   rhtoÔc arijmoÔc. pou aforˆ ton n. Kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei elˆqisto stoiqeÐo. 'Estw m ∈ N.3 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg  me arqikì b ma apì to m). 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì 2) gia kˆje n. Apì thn upìjesh 1) èqoume m > 0. èstw m. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n.2 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg ). MporeÐ na apodeiqjeÐ ìti to Je¸rhma thc Majhmatik c Epagwg c eÐnai isodÔnamo me to AxÐwma ElaqÐstou ('Askhsh 8).} den perièqei elˆqisto stoiqeÐo an kai eÐnai uposÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. H upìjesh 1) sto prohgoÔmeno Je¸rhma sun jwc onomˆzetai “arqikì b ma thc epagwg c” en¸ h upìjesh 2) “epagwgikì b ma.1 Majhmatik  Epagwg . to sÔnolo {1.1. A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei}. EpÐshc ja asqolhjoÔme me touc diwnumikoÔc suntelestèc. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei.10 1 Akèraioi 1. 1/2. Tìte ìmwc h upìjesh 2) dÐnei ìti h P (m) alhjeÔei..1 AxÐwma (AxÐwma ElaqÐstou). anafèroume mia parallag  pou diafèrei sto arqikì b ma thc epagwg c. Apì ton orismì tou m èpetai ìti h prìtash P (m − 1) alhjeÔei. Gia parˆdeigma. .1. EÐdame ìti to prohgoÔmeno Je¸rhma èpetai apì to AxÐwma ElaqÐstou. pou aforˆ ton n. Ja deÐxoume ìti to A eÐnai kenì. Autì eÐnai ˆtopo. H afethrÐa mac eÐnai to epìmeno axÐwma. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n me n ≥ m dÐnetai mia prìtash P (n). 1/3. parathroÔme ìti kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei monadikì elˆqisto stoiqeÐo. kai 1. n dÐnetai mia prìtash P (n). 1/4.

Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje n ∈ N me n ≥ m. 2) 2n > n2 gia kˆje akèraio n ≥ 5. 1. Majhmatik  Epagwg . Epiplèon isqÔei 2n2 = n2 + n · n ≥ n2 + 3n (giatÐ n ≥ 3). Apì tic prohgoÔmenec sqèseic prokÔptei to zhtoÔmeno. H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh kai af netai san ˆskhsh. . pou isqÔei. P (n + 1) Apì thn P (n) èqoume ìti 2n+1 = 2 · 2n > 2n2 . 2 QrhsimopoioÔme epagwg . DiwnumikoÐ Suntelestèc 1) h P (m) alhjeÔei. Gia n = 5 h apodeiktèa sqèsh eÐnai h 25 > 52 . 11 Apìdeixh. kai n2 + 3n ≥ n2 + 2n + 1 = (n + 1)2 . 2 1 To dexiì mèloc thc parapˆnw isìthtac eÐnai (n + 1)(n + 2). kai 2) gia kˆje n ≥ m.4 ParadeÐgmata. QrhsimopoioÔme epagwg .1. 2 P (n + 1) To aristerì mèloc thc P (n + 1) grˆfetai me th bo jeia thc P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = 1 + 2 + · · · + n + (n + 1) = n(n + 1) + (n + 1). 1 1) 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1) gia kˆje jetikì akèraio n.1.1. h apodeiktèa sqèsh 1 eÐnai 1 = 1(1 + 1). Arqikì b ma: Gia n = 1. kai ja apodeÐxoume ìti P (n) 2n+1 > (n + 1)2 . pou isqÔei. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. ìpou n ≥ 5. an h P (n) alhjeÔei. Epagwgikì b ma: 'Estw ìti isqÔei 2 1 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1). pou eÐnai to 2 zhtoÔmeno. 2 Ja apodeÐxoume ìti isqÔei P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = (n + 1)(n + 2). Upojètoume t¸ra ìti isqÔei 2n > n2 .

upˆrqoun 2n + 2n = 2n+1 uposÔnola tou A. èqoume (sunθ + ihmθ)n+1 = (sunθ + ihmθ)n (sunθ + ihmθ) = (sun(nθ) + ihm(nθ))(sunθ + ihmθ) = sun(nθ)sunθ − hm(nθ)hmθ + i(sun(nθ)hmθ + hm(nθ)sunθ) = sun(nθ + θ) + ihm(nθ + θ) = sun((n + 1)θ) + ihm((n + 1)θ). QrhsimopoioÔme epagwg . Tìte to pl joc twn uposunìlwn tou A eÐnai 2n . DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. Tìte Γ = ∆ ∪ {α} me ∆ ⊆ B .12 1 Akèraioi 3) 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo pou èqei n stoiqeÐa.5 Je¸rhma (DeÔterh Morf  thc Majhmatik c Epagwg c). To sÔnolo B = A − {α} èqei n stoiqeÐa kai sunep¸c to pl joc twn uposunìlwn tou eÐnai 2n . Upojètoume ìti aut  isqÔei gia n. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n dÐnetai mia prìtash P (n). Gia n = 0. pou aforˆ ton n. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. Sunolikˆ. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. h prìtash alhjeÔei kaj¸c to kenì sÔnolo èqei 20 = 1 uposÔnola. Qrhsimopoi¸ntac tic gnwstèc trigwnometrikèc tautìthtec sun(θ + ϕ) = sunθsunϕ − hmθhmϕ kai hm(θ + ϕ) = hmθsunϕ + hmϕsunθ. 'Estw θ ∈ R. an h P (k) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì k me 0 ≤ k ≤ n. Ja metr soume to pl joc twn uposunìlwn tou A. 2) 'Estw α ∈ Γ. Upojètoume t¸ra ìti h prìtash alhjeÔei gia kˆje sÔnolo me n ∈ N stoiqeÐa. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. .1. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ N. pou eÐnai to zhtoÔmeno. opìte sumperaÐnoume ìti to pl joc twn Γ eÐnai pˆli 2n . 1. Gia n = 0 h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. 'Estw ìti to A èqei n+1 stoiqeÐa kai α ∈ A. 4) Je¸rhma de Moivre. / Tìte Γ ⊆ B kai sunep¸c to pl joc twn Γ eÐnai 2n . Upˆrqei mÐa ˆllh morf  thc majhmatik c epagwg c pou eÐnai qr simh. kai 2) gia kˆje n. 'Estw Γ ⊆ A. 1) 'Estw α ∈ Γ.

'Omoia 0 1 2 3 3 3 èqoume = 1. (Bl. ArkeÐ na apodeiqjeÐ ìti to sÔnolo A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei} eÐnai kenì. Apì thn upìjesh 1) èqoume ìti m ≥ 1.1.) 1. Tìte n i = n! i!(n − i)! (1) ìpou jètoume 0! = 1 kai gia kˆje jetikì akèraio n. 2 2 2 èqoume = 1. thn pr¸th sqèsh thc parakˆtw prìtashc gia i = n + 1. n fusikoÐ arijmoÐ me i ≤ n . = 1. i−1 i 2) 'Estw i. 1) 'Estw i. ShmeÐwsh.1. Apìdeixh. 'Estw i ≤ n fusikoÐ arijmoÐ. èstw m. n! = 1 · 2 · · · · · n.1. Sth DeÔterh Morf  thc Majhmatik c epagwg c eÐnai dunatìn to arqikì b ma na mhn eÐnai to 0 allˆ opoiosd pote m ∈ N. 'Etsi 0 1 3 grˆfoume ex orismoÔ DiwnumikoÐ suntelestèc (1 + x)n = n n n 2 n n + x+ x + ··· + x . = 1.1. 1) JewroÔme thn tautìthta poluwnÔmwn (1 + x)n+1 = (1 + x)n (1 + x) = (1 + x)n + (1 + x)n x . n fusikoÐ arijmoÐ me 1 ≤ i ≤ n + 1 . = 2. SÔgkrine me to Je¸rhma 1.6 Prìtash. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me to diwnumikì anˆptugma pou ja qrhsin mopoihjeÐ sta epìmena. afoÔ (1 + x)2 = 1 + 2x + x2 . Autì epitrèpei i kˆpoia omoiomorfÐa stic diatup¸seic protˆsewn pou aforoÔn touc diwnumikoÔc suntelestèc. DiwnumikoÐ Suntelestèc 13 Apìdeixh. 0 1 2 n Sthn perÐptwsh pou èqoume i > n sumfwnoÔme ìti n = 0. pou eÐnai ˆtopo. Majhmatik  Epagwg . Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti h prìtash P (k) alhjeÔei gia kˆje k ≤ m − 1. Tìte lìgw tou Axi¸matoc 1. afoÔ (1 + x)3 = 1 + 3x + 3x2 + x3 .1. Apì thn upìjesh 2) prokÔptei ìti h P (m) alhjeÔei.1. 'Estw ìti to A den eÐnai kenì.3. Gia parˆdeigma. Tìte n+1 i = n n + . Me sumbolÐzoume i ton suntelest  tou xi sto anˆptugma tou diwnÔmou (1 + x)n . to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. = 3.

2) 'Estw α ∈ Γ. Gia n = 0. 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. Sto n+1 n aristerì mèloc o en lìgw suntelest c eÐnai . h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c.1. i Tìte Γ − {α} ⊆ B . Tìte Γ ⊆ B . 'Estw loipìn 0 < i ≤ n + 1.7 Efarmog .14 1 Akèraioi kai sugkrÐnoume touc suntelestèc tou xi sto aristerì kai dexiì mèloc. i!(n + 1 − i)! = kai ˆra h (2) isqÔei. Ja metr soume t¸ra to pl joc twn uposunìlwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa. i−1 2) QrhsimopoioÔme epagwg  sto n. tìte i = 0 kai to zhtoÔmeno eÐnai 0 profanèc. opìte apì to 1) thc prìtashc kai thn isìthta (1) èqoume n+1 i = n n + i−1 i n! n! + (i − 1)!(n − i + 1)! i!(n − i)! n! 1 1 = + (i − 1)!(n − i)! n − i + 1 i n! n+1 = (i − 1)!(n − i)! (n − i + 1)i (n + 1)! = . 'Estw Γ èna uposÔnolo tou A pou èqei i stoiqeÐa. 'Estw ìti to A èqei n + 1 stoiqeÐa. Apì thn / n upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn Γ eÐnai . . i Efarmìzoume epagwg  sto n. 1) 'Estw α ∈ Γ. An n = 0. diakrÐnoume dÔo peript¸seic.4 3). opìte i = 0. 'Opwc sto Parˆdeigma 1. èqei uposÔnola me i i stoiqeÐa. en¸ sto dexiì eÐnai + i i n . Upojètontac thn (1) ja apodeÐxoume ìti n+1 i = (n + 1)! . eÔkola epalhjeÔetai h (2). 'Estw ì0 n ti kˆje peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. Apì thn upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn 1. 'Estw a ∈ A kai B = A − {α}. Tìte to pl joc twn uposunìn lwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa eÐnai Ðso me gia kˆje i me 0 ≤ i ≤ n. afoÔ to kenì sÔnolo èqei akrib¸c = 1 uposÔnolo. n > 0. i!(n + 1 − i)! (2) An i = 0.1.

ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔoun: i) f0 + f1 + · · · + fn = fn+2 − 1. 0 Upìdeixh: Gia thn pr¸th tautìthta qrhsimopoi ste ìti (1 + (−1))n = 0. 4) ApodeÐxte ìti gia kˆje k. sugkrÐnete touc suntelestèc tou xn sthn tautìthta (1 + x)2n = (1 + x)n (1 + x)n . Gia thn trÐth. 3) ApodeÐxte ìti i) 3n < n3 gia kˆje n ∈ N. m. n ∈ N me m ≥ 3 kai n ≥ 2. Majhmatik  Epagwg . n ∈ N isqÔoun oi parakˆtw tautìthtec. 5) 'Estw f0 = 0. i) ii) iii) iii) n n n n − + − · · · + (−1)n 0 1 2 n n n n n + + + ··· + 0 1 2 n 2n n = n 0 = 2 = 0. . = 2n . n ≥ 2. Upìdeixh: epagwg  sto m. 1 1 1 n + + ··· + = gia kˆje jetikì 1·2 2·3 n(n + 1) n+1 1 2) ApodeÐxte ìti 13 + 23 + · · · + n3 = n2 (n + 1)2 = (1 + 2 + · · · + n)2 gia 4 kˆje jetikì akèraio n.1 1) ApodeÐxte ìti akèraio n. Sunolikˆ upˆrqoun i−1 uposÔnola tou A pou èqoun i stoiqeÐa. ii) mn < nm gia kˆje m. DiwnumikoÐ Suntelestèc 15 Γ − {α} (kai epomènwc to pl joc twn Γ) eÐnai n n + i i−1 = n+1 i n . Ask seic 1.1. m+n k m 0 n m + k 1 n m + ··· + k−1 k n . f1 = 1 kai fn = fn−1 + fn−2 gia n ≥ 2 (akoloujÐa tou Fibonacci). 2 ii) fn+2 fn − fn+1 = (−1)n+1 . 2 n + 1 2 n + ··· + n .1.

6) Gia kˆje r.2 (Majhmatik  Epagwg ) iii) Je¸rhma 1. . 0 1 n Upìdeixh: Qrhsimopoi ste to iii). r+1 7) 'Estw θ ∈ R.1. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ Z.1.16 1 Akèraioi √ √ 1− 5 1 1+ 5 n n iii) fn = √ (α − β ). β 2 2 5 ikanopoioÔn thn exÐswsh x2 − x − 1 = 0). n ∈ N me r ≤ n apodeÐxte ìti r r+1 n + +···+ r r r = n+1 . ìpou α = kai β = (oi α. i) AxÐwma 1.1. 8) ApodeÐxte ìti ta akìlouja eÐnai isodÔnama. ii) Je¸rhma 1.5 (DeÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c). n n n iv) f2n = f0 + f1 + · · · + fn .1 (AxÐwma ElaqÐstou).

AfoÔ apodeÐxoume ton Algìrijmo DiaÐreshc. Kˆje jetikìc akèraioc diˆforoc tou 1 eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n. ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c).1 Prìtash. upˆrqoun akèraioi e. 'Estw a. O kÔrioc skopìc mac sthn Parˆgrafo aut  eÐnai na apodeÐxoume ìti kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0. • An a|b kai b|c. Diairetìthta kai pr¸toi arijmoÐ 'Estw a. tic opoÐec ja qrhsimopoioÔme sth sunèqeia qwrÐc idiaÐterh mneÐa. Endeiktikˆ apodeiknÔoume thn pr¸th idiìthta: apì thn upìjesh. . a|b ± c. ParathroÔme ìti kˆje akèraioc eÐnai diairèthc tou 0 en¸ to 0 eÐnai diairèthc mìno tou eautoÔ tou. AntÐstoiqo apotèlesma ja sunant soume sthn Enìthta 2.2 Diairetìthta Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z. ìtan melet soume polu¸numa. • An a|b kai b|a. Ja grˆfoume tìte a|b. ja anaptÔxoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth me th bo jeia tou opoÐou ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. sÔmfwna me to opoÐo kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0 kai ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì. c treic akèraioi arijmoÐ. 2. 3. 5 kai 7. 4. 7. Sthn diatÔpwsh thc akìloujhc Prìtashc deqìmaste ìti kˆje pr¸toc arijmìc eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n katˆ tetrimmèno trìpo. 1. tìte a|bx + cy gia kˆje x. b eÐnai jetikoÐ. Diairetìthta 17 1. b ∈ Z. 8 kai 9 oi pr¸toi arijmoÐ eÐnai oi 2. tìte a|c • An a|b kai oi a.1. EÔkola diapist¸noume ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. tìte a = ±b. 3. apì touc 1. Gia parˆdeigma. b. 6. 'Enac jetikìc akèraioc p = 1 lègetai pr¸toc arijmìc an oi mìnoi diairètec tou eÐnai oi ±1 kai ±p.2. Ja lème ìti o a diaireÐ ton b (  ìti o a eÐnai diairèthc tou b   ìti o b eÐnai pollaplˆsio tou a) an upˆrqei c ∈ Z me b = ac. IdiaÐtera.2. • An a|b kai a|c. a|bx + cy . tìte a ≤ b. f tètoioi ¸ste b = ae kai c = af . Sunep¸c. y ∈ Z. EpÐshc h idèa thc monadik c paragontopoÐhshc anaptÔssetai pio genikˆ sthn Enìthta 3. Antikajist¸ntac èqoume ìti bx + cy = aex + af y = a(ex + f y). 5.

2 Je¸rhma (EukleÐdhc). Autì eÐnai ˆtopo. dhlad  m ∈ M . .1. Tìte M = ∅ kai apì to AxÐwma 1. r ∈ Z me tic idiìthtec b = qa + r kai 0 ≤ r < a. Autì eÐnai ˆtopo. r ∈ Z. 'Eqoume r = b − qa. Apìdeixh. 'Estw a. Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou r. . b eÐnai / / ginìmena pr¸twn arijm¸n. b ∈ Z me a > 0. 'Estw ìti h prìtash den isqÔei kai èstw M to sÔnolo twn akeraÐwn n > 1 oi opoÐoi den eÐnai ginìmena pr¸twn arijm¸n.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo m ∈ M . IsqÔei M = ∅ (arkeÐ na jewr soume t < 0 me |t| arketˆ megˆlo. To epìmeno apotèlesma perigrˆfei mia apì tic pio shmantikèc idiìthtec tou Z kai ja qrhsimopoihjeÐ pollèc forèc sta parakˆtw. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti eÐqame b = qa + r. 0 ≤ r < a. .1. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti a ∈ M kai b ∈ M . Tìte upˆrqoun monadikoÐ q. . pm }. ìpou oi pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ (ìqi anagkastikˆ diakekrimènoi). perièqontai sto èrgo StoiqeÐa tou EukleÐdh. . O akèraioc p1 p2 . Apìdeixh.18 1 Akèraioi Apìdeixh. 1. 1. pm + 1 èqei ènan pr¸to diairèth sÔmfwna me thn Prìtash 1. tìte antikajist¸ntac ja eÐqame b − (q + 1)a ≥ 0. gia kˆpoion akèraio q . pm + 1 kai pi |p1 p2 . r ∈ Z kai b = q a + r . kai ja deÐxoume ìti r < a. pk . 1 Upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. An Ðsque r ≥ a. ìpou q .3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc   EukleÐdeia DiaÐresh).2. / Sunep¸c blèpoume ìti kˆje akèraioc diˆforoc twn 0. 1)'Uparxh: Jètoume M = {b − ta ≥ 0|t ∈ Z}. Sunep¸c m = ab gia kˆpoiouc akeraÐouc a. dhlad  pi |1. opìte apì to AxÐwma 1. opìte b − (q + 1)a ∈ M . ìpou me |t| sumbolÐzoume thn apìluth tim  tou t).2.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo r ∈ M . èstw pi . ìpou q. .2. Tìte ìmwc to Ðdio sumbaÐnei gia to ginìmenì touc m = ab. . b ìpou 1 < a < m kai 1 < b < m.1. . . dhlad  oi a. 'Estw ìti to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n eÐnai peperasmèno kai ìti eÐnai to {p1 . AfoÔ pi |p1 p2 . 1 . ìpwc kai o EukleÐdeioc Algìrijmoc. giatÐ r > r − a = b − (q + 1)a. 0 ≤ r < a. .±1 grˆfetai sthn morf  ±p1 . . 'Eqoume m > 1 kai o m den eÐnai pr¸toc (afoÔ kˆje pr¸toc eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno pr¸twn). . pm sumperaÐnoume ìti o pi diaireÐ th diaforˆ. Tìte lambˆnoume (q − q )a = r − r H apìdeixh aut .

2.1. sumperaÐnoume ìti q − q = 0. . Epeid  q − q ∈ Z. Sunep¸c r − r = (q − q )a = 0. Diairetìthta kai 19 −a < r − r < a. 'Ara −a < (q − q )a < a kai sunep¸c (afoÔ a > 0) − 1 < q − q < 1.

. AfairoÔme apì ton b ta mh arnhtikˆ pollaplˆsia tou a. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. 'Estw a. Ac upojèsoume gia eukolÐa ìti b > 0. tìte c|d.1. a. 2a. to opoÐo upˆrqei sÔmfwna me to AxÐwma 1. 'Estw d to elˆqisto stoiqeÐo tou M . y ∈ Z. (H apìdeixh èpetai amèswc apì to Je¸rhma: an o a eÐnai arnhtikìc. 'Etsi exhgeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. Gia parˆdeigma. to parakˆtw apotèlesma parèqei mÐa shmantik  parˆstash tou µκδ pou ja qrhsimopoihjeÐ suqnˆ sta parakˆtw. 'Eqoume d = ax + by gia kˆpoiouc x. To teleutaÐo tètoio pollaplˆsio eÐnai to qa kai h diaforˆ b − qa eÐnai to r. Pèra apì thn Ôparxh. . O fusikìc arijmìc r tou algorÐjmou diaÐreshc onomˆzetai to upìloipo thc diaÐreshc tou b me to a. 'Estw a. Apìdeixh. 'Enac mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b (sumbolikˆ µκδ(a. y ∈ Z kai ax + by > 0} kai parathroÔme ìti M = ∅ (giatÐ a2 + b2 > 0). An paraleÐyoume to a > 0 apì thn upìjesh tou prohgoÔmenou Jewr matoc kai jewr soume a = 0.1. 3a. efarmìzoume to Je¸rhma gia −a sth jèsh tou a). b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. 30) = 6. .20 1 Akèraioi Shmei¸seic 1. b)) eÐnai ènac jetikìc akèraioc d pou èqei tic idiìthtec 1. H apìdeixh thc Ôparxhc twn q kai r sto prohgoÔmeno Je¸rhma sunÐstatai sthn austhr  diatÔpwsh thc akìloujhc apl c idèac. b) = ax + by . Epiplèon upˆrqoun x. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b. Sto stˆdio autì den eÐnai teleÐwc safèc ìti upˆrqei µκδ gia kˆje a. Mègistoc koinìc diairèthc 1. an c ∈ Z me c|a kai c|b. . b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. tìte to mìno pou allˆzei eÐnai h anisìthta tou sumperˆsmatoc pou prèpei na eÐnai t¸ra 0 ≤ r < |a|. b). . 'Uparxh: Jètoume M = {ax + by|x. èqoume µκδ(12. ParathroÔme ìti an d = µκδ(a. 2. dhlad  ta 0.2. y ∈ Z tètoioi ¸ste µκδ(a. b)   (a.4 Je¸rhma. tìte kˆje ˆlloc koinìc diairèthc c twn a kai b eÐnai tètoioc ¸ste c ≤ d lìgw thc sunj khc 2 tou orismoÔ. d|a kai d|b 2. 3. ètsi ¸ste h diaforˆ b − ta na paramènei mh arnhtik .

r tètoioi ¸ste a = qd+r. èstw ìti 2 = m . 1. MporoÔme na upojèsoume ìti n µκδ(m. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqjeÐ ìti gia kˆje jetikì √ akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou o arijmìc a eÐnai ˆrrhtoc ('Askhsh 15). Prin apì autì. b) kai d |d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. tìte ja diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc ai .4 upˆrqoun akèraioi x kai y tètoioi ¸ste 1 = ax + py . Sunep¸c p|µκδ(m. n). Gia ton skopì autì. Monadikìthta: An d kai d  tan mègistoi koinoÐ diairètec twn a. An n = 1.5 L mma. pou èpetai apì to Je¸rhma 1. 0 ≤ r < d. ìmwc.2.2. 'Estw ìti o p den diaireÐ ton a. Epeid  p|abx kai p|pyb prokÔptei ìti p|abx + pyb. 'Omoia apodeiknÔetai ìti d|b.5 eÐnai idiaÐtera qr simo. 'Eqoume r = a−qd = a−q(ax+by) = a(1−qx)+b(−qy). T¸ra èstw c|a kai c|b. apì to L mma 1. ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.1 upˆrqei pr¸toc p me p|n.3. b.2. Allˆ tìte 2 = m ∈ Z.5. Me epagwg  mporeÐ na genikeujeÐ to prohgoÔmeno L mma sthn perÐptwsh perissotèrwn paragìntwn: An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou diaireÐ to ginìmeno a1 .2.2. ìpou oi m. . . d > 0 paÐrnoume d = d . H apìdeixh af netai san ˆskhsh. 'Estw a. Tìte p|m2 kai ˆra p|m. 'Ara d = ±d . Apì to Je¸rhma 1. 1. 'Ara n = 1. An o p diaireÐ to ginìmeno ab. √ dhlad  p|1. n) = 1. To L mma 1. AfoÔ o p eÐnai pr¸toc èqoume µκδ(a. pou eÐnai ˆtopo. 'Ara b = abx + pyb. Mia tupik  efarmog  tou eÐnai √ √ h apìdeixh ìti o arijmìc 2 eÐnai ˆrrhtoc. 'Ara r = 0 kai sunep¸c d|a. p) = 1.2. kai afoÔ d. b).6 Parathr seic. Apìdeixh. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma. b.2.4. 'Eqoume m2 = 2n2 . p ∈ Z ìpou o p eÐnai pr¸toc arijmìc. ja eÐqame d|d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. tìte sÔmfwna me thn Prìtash 1. (ai ∈ Z). tìte o p diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc a kai b. tìte r ∈ M .2. . n eÐnai jetikoÐ akèraioi. pou eÐnai ˆtopo. deÐqnoume pr¸ta ìti d|a kai d|b. 'Ara prˆgmati o d eÐnai ènac µκδ twn a kai b. am . H prohgoÔmenh apìdeixh parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou µκδ (wc to elˆqisto tou sunìlou M ). Epeid  èqoume d = ax + by sumperaÐnoume ìti c|d. Prˆgmati. 1.1. upˆrqoun akèraioi q. 2. Autì shmaÐnei ìti an r = 0. Upˆrqei ìmwc ènac pio praktikìc trìpoc (EukleÐdeioc Algìrijmoc) pou perigrˆfetai parakˆtw.2. Diairetìthta 21 Ja apodeÐxoume ìti d = µκδ(a. giatÐ diaforetikˆ aplopoioÔme to klˆsma. pou ìmwc eÐnai ˆtopo lìgw tou elaqÐstou tou d. SÔmfwna me to Je¸rhma 1. dhlad  p|b. b).

opìte apì ton orismì tou µκδ paÐrnoume µκδ(a. EukleÐdeioc Algìrijmoc Perigrˆfoume t¸ra mÐa praktik  diadikasÐa pou upologÐzei to µκδ(a. pm = q1 . pm = q1 . qn . tìte m = n kai. 'Estw a > 1 ènac akèraioc arijmìc. b)|r kai µκδ(a. opìte efarmìzoume epagwg  sto m. . . .22 1 Akèraioi 1. . b) = 1. metˆ endeqomènwc apì mia anadiˆtaxh twn qj .2. . pm pou èqoun thn idiìthta a = p1 . . 'Eqoume dhlad  µκδ(a. MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. . . a). . . ±1 èqei monadik  parˆstash (qwrÐc na lambˆnetai upìyh h seirˆ twn paragìntwn) thc morf c a = ±pa1 . . Ja deÐxoume t¸ra th monadikìthta thc parˆstashc aut c. Apìdeixh.7 Je¸rhma (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). dÔo akèraioi eÐnai sqetikˆ pr¸toi an den èqoun koinì pr¸to parˆgonta. 'Estw ìti a = p1 . b). . b) = µκδ(r. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti µκδ(r. b)|µκδ(r. èqoume p1 = q1 . H paragontopoÐhsh aut  kaleÐtai anˆlush tou a se ginìmeno pr¸twn kai oi pr¸toi arijmoÐ p1 . .6. . a). . qn .4. qj eÐnai pr¸toi arijmoÐ. Sthn Prìtash 1. . pm . (1) Prˆgmati. Epeid  o q1 eÐnai pr¸toc paÐrnoume p1 = q1 . a)|µκδ(a. . qn . pn onomˆzontai pr¸toi parˆgontec tou a. pi pr¸toc. kˆje akèraioc a = 0. Epeid  o µκδ eÐnai jetikìc akèraioc. . ìpou oi pi . . . apì thn isìthta b = aq + r èpetai ìti µκδ(a. pm = q1 . èstw ton q1 . Gia m = 1 èqoume p1 = q1 . metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. 'Estw t¸ra m > 1. . b) = µκδ(r. ìti p2 . pm = qm . . .2.b onomˆzontai sqetikˆ pr¸toi an µκδ(a. b)|r. . DÔo akèraioi a. . b)|a. . b) kai epiplèon prosdiorÐzei akeraÐouc x.2. Onomˆzetai de EukleÐdeioc algìrijmoc kai sthrÐzetai sthn epanalambanìmenh efarmog  thc akìloujhc apl c parat rhshc: b = aq + r ⇒ µκδ(a. ìpou oi pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi arijmoÐ kai n 1 oi ai eÐnai jetikoÐ akèraioi. H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia: an a = p1 . . qn (pi . IsodÔnama. qn opìte o p1 ja diaireÐ kˆpoion apì touc qj sÔmfwna me thn Parat rhsh 1. a). . To zhtoÔmeno prokÔptei t¸ra apì thn epagwgik  upìjesh. . pan . a = p1 . . . 'Etsi 1 = q2 .2. y ètsi ¸ste na isqÔei µκδ(a.1 deÐxame ìti upˆrqoun pr¸toi arijmoÐ p1 . pm = q2 . qj pr¸toi). . . . . qn paÐrnoume ìpwc prin. Apì thn isìthta p1 . Kˆje akè- raioc a > 1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn arijm¸n. prˆgma pou shmaÐnei ìti n = 1. . . b) = ax + by sÔmfwna me to Je¸rhma 1. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. . apì tic dÔo teleutaÐec sqèseic prokÔptei ìti µκδ(a. . pm .

rn ) = rn . 50) = µκδ(10. Apì thn tautìthta diaÐreshc lambˆnoume diadoqikˆ 240 = 4 · 50 + 40 50 = 1 · 40 + 10 40 = 4 · 10 + 0 Efarmìzontac thn (1) se kˆje mia apì tic treic isìthtec. b) = µκδ(r. Prˆgmati. 40) = µκδ(0. 0 ≤ r1 < r r = r1 q2 + r2 . 0 ≤ r < a a = rq1 + r1 . . a) = µκδ(r1 . r) = µκδ(r2 . r1 ) = · · · = µκδ(rn . 0 ≤ r2 < r1 r1 = r2 q3 + r3 . 0 ≤ rn < rn−1 rn−1 = rn qn+1 + 0. Diairetìthta 23 Parˆdeigma 'Estw a = 50 kai b = 240. y tètoiouc ¸ste 10 = 50x + 240y xekinˆme apì thn teleutaÐa tautìthta diaÐreshc pou èqei mh mhdenikì upìloipo (thn 50 = 1 · 40 + 10) kai ekteloÔme diadoqikèc antikatastˆseic “ergazìmenoi proc ta pˆnw”. 0 ≤ r3 < r2 ··· rn−2 = rn−1 qn + rn .2.1. rn−1 ) = µκδ(0. 10) = 10. (H diadikasÐa aut  onomˆzetai antanaÐresh). èqoume µκδ(50. Gia na prosdiorÐsoume akeraÐouc x. 10 = 50 − 1 · 40 = = 50 − 1 · (240 − 4 · 50) = = 50 · 5 + 240 · (−1). Apì to prohgoÔmeno parˆdeigma blèpoume ìti o µκδ dÔo akeraÐwn a kai b(a = 0) isoÔtai me to teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo (rn ) pou sunantˆme ston antÐstoiqo EukleÐdeio algìrijmo: b = aq + r. opìte x = 5 kai y = −1. efarmìzontac diadoqikˆ thn (1) èqoume µκδ(a. 240) = µκδ(40.

Shmei¸noume ìti oi x. pn giatÐ epitrèpoume ed¸ mhdenikoÔc . . y ∈ Z pou èqoun thn idiìthta µκδ(a. b jetikoÐ akèraioi kai a = pa1 · · · pan kai b = pb1 · · · pbn n n 1 1 (2) ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi kai ai . bi ∈ N. b) kai thc Ôparxhc x. H apˆnthsh eÐnai jetik . dhlad  èqoume a > r > r1 > · · · > rn . b) = ax + by . IsqÔei ìmwc µκδ(x. y) = 1 ('Askhsh 9). rn = rn−2 (1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ) = (rn−4 −rn−3 qn−2 )(1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ). giatÐ ta upìloipa sqhmatÐzoun mia austhrˆ fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n me arq  to a. b) sth morf  ax + by pr¸ta epilÔoume tic parapˆnw exis¸seic wc proc ta upìloipa lambˆnontac r = b − aq r1 = a − rq1 r2 = r − r1 q2 r3 = r1 − r2 q3 ··· rn−2 = rn−4 − rn−3 qn−2 rn−1 = rn−3 − rn−2 qn−1 rn = rn−2 − rn−1 qn . (Kai oi dÔo paragontopoi seic perièqoun touc Ðdiouc pr¸touc p1 . 'Estw a. Parathr seic sthn anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn 1) H anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn parèqei ènan ˆllo trìpo upologismoÔ tou µκδ . Sth sunèqeia antikajistoÔme sthn teleutaÐa exÐswsh ton rn−1 apì thn proteleutaÐa rn = rn−2 − (rn−3 − rn−2 qn−1 )qn = rn−2 (1 + qn−1 qn ) + rn−3 (−qn ). Sth nèa exÐswsh antikajistoÔme thn èkfrash pou èqoume gia ton rn−2 . afoÔ ax + by = a(x + b) + b(y − a). . SuneqÐzontac katˆ ton trìpo autì fjˆnoume telikˆ se mia parˆstash thc morf c rn = ax + by . .24 1 Akèraioi Ed¸ upˆrqei to er¸thma an h diadikasÐa twn diadoqik¸n diairèsewn termatÐzetai metˆ apì peperasmèno arijmì epanal yewn. Gia na grˆyoume ton µκδ(a. . y den eÐnai anagkastikˆ monadikoÐ . ParathroÔme ìti h parapˆnw mèjodoc parèqei mia nèa apìdeixh thc Ôparxhc tou µκδ(a.

ìpwc gia parˆdeigma thn µκδ(ca. cb) = c · µκδ(a. . b akèraioi apì touc opoÐouc toulˆqiston ènac eÐnai mh mhdenikìc. n 1 (4) Gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. . pan diaireÐ n 2 ton pb2 .6 1. EÐnai safèc ìti an upˆrqei κπ twn a. (3) Prˆgmati. b) = pd1 . Thn mèjodo aut  parousiˆzoume sunoptikˆ sthn Parˆgrafo 1. blèpoume ìti o e ikanopoieÐ tic dÔo sunj kec ston orismì tou ekp. n 1 tìte e = 25 · 36 · 52 . . Se autì akrib¸c to gegonìc sthrÐzetai mia axiìpisth kai diadedomènh mèjodoc kruptogrˆfhshc mhnumˆtwn.1. . an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . Qrhsimopoi¸ntac thn (3) kai ton orismì tou µκδ mporoÔme na doÔme ìti µκδ(a. . h RSA. b se ginìmena pr¸twn. pbn . . Apì thn Parat rhsh 1. SumbolÐzetai de me κπ(a. Sunep¸c to κπ twn a. . pbn . b). Genikˆ h eÔresh thc anˆlushc enìc megˆlou arijmoÔ se ginìmeno pr¸twn eÐnai ènac qronobìroc upologismìc pou pollèc forèc kajÐstatai praktikˆ adÔnatoc. Gia kˆje i jètoume ei = max{ai . b) = 2 · 34 · 50 . . tìte e|c. blèpoume ìti p1 |pi gia kˆpoio n 2 i = 1. .2. pen . tìte µκδ(a. a = ±pa1 . . .2. Tìte apì thn (2) paÐrnoume ìti o p11 −b1 pa2 . b tìte autì eÐnai monadikì. an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . (5) Shmei¸noume ìti o trìpoc upologismoÔ tou µκδ pou dÐnetai sthn (4) den eÐnai polÔ praktikìc gia megˆlouc arijmoÔc giatÐ proôpojètei th gn¸sh analÔsewn se ginìmena pr¸twn. h apìdeixh thc kateÔjunshc ‘⇐’ eÐnai ˆmesh. bi }. pan kai n 1 b = ±pb1 .6 parakˆtw. b). AntÐstrofa. Autì eÐnai ˆtopo. bi } kai orÐzoume ton jetikì n 1 akèraio e = pe1 . ìpou gia kˆje i eÐnai di = min{ai . Diairetìthta ekjètec). 'Ena elˆqisto koinì pollaplˆsio ( κπ) twn a. akìma kai an qrhsimopoihjoÔn isquroÐ upologistèc. b eÐnai ènac jetikìc akèraioc e pou èqei tic idiìthtec • a|e kai b|e • an o c ∈ Z eÐnai tètoioc ¸ste a|c kai b|c. pdn . Ac jewr soume tic paragontopoi seic twn a. 2) 'Estw a. Apì thn (4) mporoÔme na sunˆgoume qr simec sqèseic. ParathroÔme ìti isqÔei 25 a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. b upˆrqei kai eÐnai monadikì. . . Qrhsimopoi¸ntac thn (3). èstw a|b a kai èstw ìti a1 > b1 .

'Estw ab = c2 kai a = pa1 . n) = 1.2. b) = |ab|. n6 − 1 = n2 (n4 − 1) + n2 − 1. Epeid  isqÔei µκδ(a. PaÐrnoume c = cax + cby . Apì th sqèsh (pa1 . 4. pbr . pbr ) = p2c1 . . b) eÐnai o elˆqistoc. b/d) = 1. eÔkola apodeiknÔetai ìti µκδ(a. bi eÐnai mh mhdenikìc. . An o akèraioc c diaireÐ kai ton a/d kai ton b/d. . 1. b) κπ(a. b) = d pou shmaÐnei ìti c = ±1. n) = |mn|. b eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. m. Epeid  µκδ(a. b. Sunep¸c kˆje ai (kai bi ) eÐnai Ðso eÐte me 0 eÐte me 2ci . b) = 1. y ∈ Z me 1 = ax + by (Je¸rhma 1. An a. n) = 1. tìte mn|a. .2. 5. 2. . c ∈ Z me a|bc. n10 − 1) Apì tic sqèseic n10 − 1 = n4 (n6 − 1) + n4 − 1. . . An isqÔei µκδ(a. Epomènwc o a (kai o b) eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. c = pc1 . blèpoume ìti gia kˆje i to polÔ ènac apì touc ai . . b = pb1 . . bi } + max{ai . bi } = ai + bi .8 ParadeÐgmata. . p2cr kai th monadikìthta thc r r r 1 1 1 paragontopoÐhshc sto Z èqoume ìti ai + bi = 2ci gia kˆje i. pcr analÔseic r r r 1 1 1 se ginìmena pr¸twn ìpwc sthn (2). Qrhsimopoi¸ntac th sqèsh min{ai . 3. 'Estw a. n ∈ Z me m|a kai n|a. (6) 1. n4 − 1 = (n2 + 1)(n2 − 1). giatÐ µκδ(m.2. b) = d. b ∈ Z kai µκδ(a. ìpou e = κπ(m. n). tìte o cd diaireÐ kai ton a kai ton b.4).26 1 Akèraioi Apì th deÔterh idiìthta ston orismì tou κπ eÐnai safèc ìti anˆmesa stouc jetikoÔc akeraÐouc pou eÐnai koinˆ pollaplˆsia twn a kai b to κπ(a. An µκδ(m. b) = 1. 'Ara o cd ja diaireÐ ton µκδ(a. 'Eqoume a|cax kai apì thn upìjesh èpetai ìti a|cby . 'Estw a. par )(pb1 . . Epeid  èqoume m|a kai n|a. par . paÐrnoume e|a.5). 'Ara o a ja diaireÐ ton cax+cby = c. . (Mia ˆllh apìdeixh mporeÐ na dojeÐ qrhsimopoi¸ntac analÔseic se ginìmena pr¸twn). An to ginìmeno dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn arijm¸n a. Na brejeÐ o µκδ(n6 − 1. tìte a|c. tìte oi a. b eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. . upˆrqoun x. (SÔgkrine me to L mma 1. tìte µκδ(a/d. Allˆ apì thn (6) èqoume κπ(m. b) = 1.

Sunep¸c oi dunatèc timèc tou d eÐnai 1   2. pnbr . Ja deÐxoume ìti ta zhtoÔmena zeÔgh (m. n = 1 èqoume d = 2. Sunep¸c a = 1   2. n4 − 1) = µκδ(n4 − 1. bn = pnb1 . m − n). Na brejoÔn ìloi oi jetikoÐ akèraioi m. n jetikoÐ akèraioi. Tìte kˆje jetikìc akèraioc n èqei monadik  parˆstash thc morf c n = ak bk + ak−1 bk−1 + · · · + a1 b + a0 . (4. 'Estw a = pa1 . nb − 1) = nd − 1.1. Epeid  d|m + n kai d|m − n.1. paÐrnoume d|(m + n) + (m − n) kai d|(m + n) − (m − n). Ja deÐxoume ìti h apˆnthsh eÐnai 1   2.2. n2 − 1) = n2 − 1. 'Eqoume an = pna1 . n tètoioi ¸ste mn = nm . 8. m) ìpou m eÐnai jetikìc akèraoc. Tìte an |bn an kai mìno an a|b. n) apì thn (??) kai ˆra d|2. Tìte antikajist¸ntac sthn arqik  exÐswsh kai lambˆnontac n-stec rÐzec paÐrnoume an = na . ìpou d = µκδ(a. Genikˆ isqÔei µκδ(na − 1. . 7. . bi ∈ N. Apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume n|m. opìte n = 2. 2n). Gia m = 2. 'Estw d = µκδ(m + n.2) kai (m. 'Ara d|µκδ(2m. pnar . 'Estw µκδ(m.4). n = 1 èqoume d = 1. ApodeÐxame ìti oi pijanèc timèc tou d eÐnai 1 kai 2. Diairetìthta sunˆgoume ìti 27 µκδ(n10 − 1. . n) eÐnai ta ex c: (2. en¸ gia m = 3. . 'Omwc µκδ(2m. dhlad  d = 1   2. MporoÔme na upojèsoume ìti m ≥ n ≥ 2. . 'Omwc eÐnai eÔkolo na deiqjeÐ me epagwg  sto a ìti an < na gia kˆje a ≥ 3 kai n ≥ 2 ('Askhsh 1. 6. n) = 1. par kai b = pb1 . r r 1 1 Apì th sqèsh (3) paÐrnoume an |bn ⇔ nai ≤ nbi gia kˆje i ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i ⇔ a|b. Tìte nn |nm dhlad  nn |mn .3). Na brejoÔn oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m + n. 'Estw m = an. b) ('Askhsh 17). 'Estw a. pbr ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi r r 1 1 pr¸toi arijmoÐ kai ai . . dhlad  d|2m kai d|2n. . 9) 'Estw b ènac akèraioc me b > 1. . b. . Gia a = 1 èqoume m = n kai gia a = 2 èqoume 2n = n2 . m − n). 2n) = 2µκδ(m. n6 − 1) = µκδ(n6 − 1.

ìpou 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. Upìdeixh: L mma 1.2. 1. 0 ≤ a1 ≤ b − 1 . Sthn pr¸th isìthta n = bq0 + a0 antikajistoÔme to q0 apì th deÔterh. cj ∈ N me 0 ≤ cj ≤ b − 1 gia j = 0. giatÐ kajèna apì autˆ eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou n me ton b..2 1) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|an .5 2) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|a kai p|a2 + b2 . y tètoiouc ¸ste µκδ(36. 0 < ak ≤ b − 1. apodeÐxte ìti pn |an . 1. . apodeÐxte ìti p|b. Upojètoume ìti qk eÐnai to pr¸to phlÐko pou isoÔtai me 0. 'Eqoume q0 > q1 > . . H parapˆnw isìthta pou apodeÐxame onomˆzetai h parˆstash tou n wc proc th bˆsh b. ìpou l. To zhtoÔmeno prokÔptei an efarmosteÐ h upìjesh thc epagwg c ston akèraio (n − a0 )/b. k kai ak = 0. . To zhtoÔmeno eÐnai profanèc gia n = 1. 'Eqoume a0 = c0 . 0 ≤ a0 ≤ b − 1 q0 = bq1 + a1 . . . 1. . .28 1 Akèraioi ìpou k. . 'Estw n > 1. efarmìzontac diadoqikˆ ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume n = bq0 + a0 . 210) = 36x + 210y . . ìpwc kai akeraÐouc x. . Gia b = 2 èqoume th duadik  parˆstash tou n. sth sunèqeia to q1 apì thn trÐth kai oÔtw kaj' ex c. . . l kai cl = 0. 0 ≤ ak−1 ≤ b − 1 qk−1 = b0 + ak . 210).. EpishmaÐnoume ìti h apìdeixh thc Ôparxhc pou d¸same parèqei ènan algìrijmo me ton opoÐo mporoÔme na broÔme ta 'yhfÐa' ai sthn parˆstash tou n wc proc mia bˆsh b. Upojètoume ìti h monadikìthta isqÔei gia kˆje jetikì akèraio mikrìtero tou n. 3) ProsdiorÐste ton µκδ(36. Prˆgmati. . . 'Estw ìti èqoume kai thn parˆstash n = cl bl + cl−1 bl−1 + · · · + c1 b + c0 . Telikˆ prokÔptei mÐa parˆstash thc morf c n = ak bk +ak−1 bk−1 +· · ·+a1 b+a0 . . Gia b = 10 èqoume th sun jh dekadik  parˆstash tou n. Gia thn apìdeixh thc monadikìthtac qrhsimopoioÔme th deÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c. qk−2 = bqk−1 + ak−1 . Ask seic 1. k kai ak = 0. . aj ∈ N me 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0.

. orÐzoume to κπ(a1 . . . . . . . i) ApodeÐxte ìti to κπ(a1 . a − 1 = µκδ(a − 1. n) = 1. y) = 1. iii) UpologÐste ton µκδ(135. 310). . 7) ApodeÐxte ìti µκδ(m + n. . κπ(a2 . . c} eÐnai Ðsoc me a + b + c − min{a. a3 ) iii) ApodeÐxte ìti κπ(a1 . an eÐnai to elˆqisto. . ii) ApodeÐxte ìti an ai = 0 gia kˆje i kai n ≥ 3 tìte µκδ(a1 . an )). . . a−1 am − 1 Upìdeixh: = (am−1 − 1) + (am−2 − 1) + · · · + (a − 1) + m. . . . n) kai d = mx + ny . a + 2) = 1 kai µκδ(a. iv) GenikeÔste th sqèsh (4). 29 6) ApodeÐxte ìti 6|a an kai mìno an µκδ(a. 170. . . m ∈ Z me m > 0 kai a = 1. b. a2 . an−2 . b. . c}. . an ) = a1 x1 + · · · + an xn . an ) wc ènan jetikì akèraio e pou èqei tic idiìthtec 1) ai |e gia kˆje i. an−2 . b} − min{b. a2 . an ) = µκδ(a1 . a3 ) Upìdeixh: Gia kˆje arijmoÔc a. an )) = µκδ(a1 . an )). 13) An a1 . . an ) = κπ(a1 . . . m). . . . . . . . . c o max{a. . . a + 3) = a. a1 a2 a3 µκδ(a1 . a2 )µκδ(a2 . apodeÐxte ìti κπ(a1 . ApodeÐxte ìti am − 1 µκδ . Diairetìthta 4) Na brejeÐ o akèraioc a > 1 an µκδ(a. . .2. . . n) gia kˆje k ∈ N. . . . 10) ApodeÐxte th sqèsh (6). mn) = 1 an µκδ(m. 11) 'Estw a. eÐnai monadikì kai anˆmesa sta jetikˆ koinˆ pollaplˆsia twn a1 . . an ) wc ènan jetikì akèraio d pou èqei tic idiìthtec 1) d|ai gia kˆje i. an ∈ Z eÐnai mh mhdenikoÐ akèraioi. .1. . an ) upˆrqei. c} − min{a. kai 2) an c ∈ Z me c|ai gia kˆje i tìte c|d. kai 2) an c ∈ Z me ai |c gia kˆje i tìte e|c. 205. a−1 12) An a1 . a3 )µκδ(a1 . . a3 ) = µκδ(a1 . . a + 3) = 1. ii) An ta ai eÐnai mh mhdenikˆ kai n ≥ 3. 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei µκδ(3n + 1. . . an )) = κπ(a1 . . 9) An d = µκδ(m. 10n + 3) = 1. an ) upˆrqei. . i) ApodeÐxte ìti o µκδ(a1 . µκδ(a2 . . . κπ(an−1 . an ∈ Z (ìqi ìloi mhdèn) orÐzoume ton µκδ(a1 . . . eÐnai monadikìc kai epiplèon upˆrqoun xi ∈ Z me µκδ(a1 . . apodeÐxte ìti µκδ(x. . c} + min{a. n) = µκδ(m + kn. 5) ApodeÐxte ìti µκδ(m. b. . µκδ(an−1 . .

n) = 100. a1 . b. 21) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N o akèraioc 52n+1 + 62n+1 eÐnai pollaplˆsio tou 11. . . Paramènei mèqri s mera anoiktì to er¸thma an upˆrqoun ˆpeira zeÔgh thc morf c (p. ShmeÐwsh: 'Ena fhmismèno kai dÔskolo je¸rhma thc JewrÐac Arijm¸n eÐnai autì tou Dirichlet. Upìdeixh: Tropopoi ste katˆllhla thn apìdeixh tou EukleÐdh ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ jewr¸ntac ton arijmì 4a1 . p + 2). p + 2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. . b). p + 4). ShmeÐwsh. . n > 1. upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. ApodeÐxte ìti upˆrqoun monadikˆ q. pou lèei ìti se kˆje arijmhtik  prìodo an + b. apodeÐxte ìti a = 2 kai o n eÐnai pr¸toc. iii) ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ thc morf c 4n + 3. am +3. n ∈ N. ìpou oi p. p + 4 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. 20) An a. ìpou {3. p + 2. . b ∈ Z} ii) {24a + 36b + 8c > 0|a. 16) Poiˆ eÐnai ta elˆqista stoiqeÐa twn parakˆtw sunìlwn. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. a. 22) Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste o p + 5 na eÐnai pr¸toc. 18) 'Estw a. 23) ApodeÐxte ìti upˆrqei monadik  triˆda thc morf c (p. 17) ApodeÐxte ìti µκδ(na − 1. r ∈ Z me b = qa + r kai −a/2 ≤ r < a/2. ìpou µκδ(a. tètoioi ¸ste n > 1 kai o an −1 eÐnai pr¸toc. ìpou n ∈ N. ii) ApodeÐxte ìti kˆje fusikìc arijmìc thc morf c 4n + 3 èqei ènan toulˆqiston pr¸to diairèth thc morf c 4n + 3. p + 2.30 1 Akèraioi 14) ProsdiorÐste ìlouc touc jetikoÔc akeraÐouc m. n ∈ N. b) = 1. b. ìpou oi p. 15) ApodeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou √ to a eÐnai ˆrrhtoc. i) {24a + 36b > 0|a. nb − 1) = nd − 1. am } eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn thc morf c 4n + 3. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. ìpou d = µκδ(a. c ∈ Z} iii) {a > 0|a eÐnai pollaplˆsio tou 24 kai tou 36}. . . n ¸ste κπ(m. a > 1. b ∈ Z. 19) i) ApodeÐxte ìti kˆje pr¸toc arijmìc diˆforoc tou 2 eÐnai thc morf c 4n + 1   4n + 3.

kai ètsi den isqÔei se autì to anˆlogo Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. 30 eÐnai pr¸ta stoiqeÐa tou 2Z. 10. poièc eÐnai oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m2 +n2 . ta 2. 'Ena stoiqeÐo q tou 2Z onomˆzetai “pr¸to”. n ≥ 2. b ∈ Z kai n ∈ N.2. • a|bn ⇒ a|b • an |bn ⇒ a|b • an |b ⇒ a|b • a3 |b2 ⇒ a|b 27) 'Estw a. . Diairetìthta 31 24) H ˆskhsh aut  dÐnei èna parˆdeigma uposunìlou tou N ìpou. y ∈ Z. 'Estw 2Z to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. ii) ApodeÐxte ìti µκδ(a2 + 1. m.1. b ∈ 2Z me q = ab. 30) DeÐxte ìti gia gia kˆje n ∈ N. n) = 1. a2 + 1) = 1   2. fn+1 ) = 1 gia kˆje n ∈ N. 25) An µκδ(m. 6. den upˆrqei pr¸toc arijmìc p me n! + 2 ≤ p ≤ n! + n.5) deÐxte ìti µκδ(fn . ApodeÐxte ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou 2Z grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn. n jetikoÐ akèraioi me m < n.5) apodeÐxte ìti to fn diaireÐtai me to 3 an kai mìno an to n diaireÐtai me to 4.1. 'Estw a. 26) Exetˆste poièc apì tic parakˆtw sunepagwgèc eÐnai swstèc. m+n). 31) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. 28) m n m n i) ApodeÐxte ìti h exÐswsh x2 − y 2 = 2 den èqei lÔsh me x. iii) Qrhsimopoi¸ntac to ii) apodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. Parathr ste ìti to 60 = 2 · 30 = 6 · 10 grˆfetai katˆ dÔo diaforetikoÔc trìpouc wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn tou 2Z. 32) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. x y 7 (Upìdeixh: Paragontopoi ste). Gia parˆdeigma.1. y ∈ Z. i) ApodeÐxte ìti a2 + 1|a2 − 1. h graf  den eÐnai monadik . en¸ kˆje stoiqeÐo grˆfetai wc ginìmeno “pr¸twn”. 29) DeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei p pr¸toc me n < p ≤ n! + 1 kai katˆ sunèpeia upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. 1 1 1 ii) LÔste thn exÐswsh + = ìpou x. an den upˆrqoun a.

ApodeÐxte ìti µκδ(m. 'Estw 2α h mègisth dÔnamh tou 2 pou eÐnai mikrìterh   Ðsh apì to n. . An èna toulˆqiston apì ta ai den eÐnai mhdèn. o rhtìc arijmìc 1 + 1/2 + 1/3 + · · · + 1/n den eÐnai akèraioc. n)). n dÔo jetikoÐ akèraioi. 35) 'Estw f (x) = a0 + · · · + an xn èna polu¸numo. κπ(m. 1 Akèraioi 34) ApodeÐxete ìti gia kˆje akèraio n > 1.32 33) 'Estw m. deÐxte ìti upˆrqei y ∈ Z tètoioc ¸ste o f (y) den eÐnai pr¸toc. ìpou ai ∈ Z kai n ≥ 1. Pollaplasiˆste me 2α−1 r gia na fjˆsete se ˆtopo. 'Estw r to ginìmeno twn mègistwn dunˆmewn twn peritt¸n pr¸twn pou eÐnai mikrìterec   Ðsec apì to n. n) = µκδ(m + n. Upìdeixh: 'Estw ìti 1+1/2+1/3+· · ·+1/n = q ∈ N.

Tìte: 1) IsqÔei a ≡ b mod m an kai mìno an oi a kai b af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to m. Apìdeixh. 1) Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume a = mq1 + r1 . Sthn Ðdia apˆnthsh ja fjˆname an sth jèsh tou 7001 eÐqame 8. an kai èqoun perˆsei perissìtera apì 200 qrìnia apì thn kukloforÐa tou Disquitiones Arithmeticae.3. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc kai a. Ac jewr soume èna polÔ aplì parˆdeigma. EkeÐ eis qjhke o sumbolismìc a ≡ b mod m o opoÐoc epikrˆthse apì tìte. IsotimÐec 33 1. to biblÐo autì jewreÐtai ‘ sÔgqrono ’ kai diabˆzetai me eukolÐa. 'Ara dÔo akèraioi eÐnai isìtimoi modulo 0 an kai mìno an eÐnai Ðsoi. AnaptÔqjhke de susthmatikˆ apì ton Gauss sto èrgo tou Disquitiones Arithmeticae (1801). dhlad  an kai mìno an a = b. 1. Gia parˆdeigma.3.3 IsotimÐec Suqnˆ sumbaÐnei oi lÔseic problhmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc na exart¸ntai mìno apì upìloipa diairèsewn. 'Estw m ènac akèraioc. Sunep¸c h apˆnthsh eÐnai Deutèra. 15   opoiond pote fusikì arijmì thc morf c 7m + 1. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume a ≡ b mod m. H apˆnthsh sto er¸thma ‘poiˆ hmèra thc edbomˆdac ja eÐnai 7001 hmèrec apì thn epìmenh Kuriak ’ faÐnetai amèswc an skefjoÔme ìti oi hmèrec thc ebdomˆdac epanalambˆnontai me perÐodo 7 kai ìti 7001 = 7·1000+1.1. DÔo akèraioi a kai b ja lègontai isìtimoi modulo m (  isoôpìloipoi modulo m ) an o m diaireÐ th diaforˆ a − b.1 Orismìc. 0 ≤ r2 < m. 2) Upˆrqei akrib¸c ènac akèraioc r me a ≡ r mod m kai 0 ≤ r < m. tìte a ≡ b mod m an kai mìno an 0|a − b.2 Prìtash. dhlad 1 a ≡ b mod m ⇔ m|a − b. EÐnai axioshmeÐwto ìti. 1 . H ènnoia thc isotimÐac eÐnai exairetikˆ qr simh sth JewrÐa Arijm¸n allˆ kai sthn 'Algebra ìpou emfanÐzetai pio genikˆ upì th morf  twn dom¸n phlÐko. èqoume 7001 ≡ 1 mod 7 afoÔ o 7 diaireÐ ton 7001 − 1 = 7000. mporoÔme na jewr soume ston parapˆnw orismì ìti o m eÐnai mh arnhtikìc. b dÔo akèraioi. ParathroÔme ìti an m = 0.3. Epeid  isqÔei m|a − b an kai mìno an −m|a − b. EpÐshc 14 ≡ −2 mod 8 afoÔ o 8 diaireÐ ton 14 − (−2) = 16. 0 ≤ r1 < m b = mq2 + r2 . 1.

tìte a + c ≡ b + d mod m kai ac ≡ bd mod m Apìdeixh. 1. dhlad  m|a − c. tìte b ≡ a mod m. afoÔ apì tic sqèseic m|a − b kai m|b − c èpetai ìti m|(a − b) + (b − c). 'Ara ac ≡ bd mod m. Gia thn ˆllh sqèsh. afoÔ m|a − a gia kˆje a ∈ Z. 0 ≤ r < m kai a ≡ s mod m.3.3 ShmeÐwsh. tìte a + c ≡ b + c mod m. 0 ≤ s < m. 1) a ≡ a mod m gia kˆje a ∈ Z. 1. m|(a − b) + (c − d). An a ≡ b mod m kai c ≡ d mod m. 3) an a ≡ b mod m kai b ≡ c mod m. r2 ∈ Z. mod m . pou eÐnai pollaplˆsio tou m afoÔ m|a − b kai m|c − d. 2) an a ≡ b mod m. Epomènwc. ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. tìte apì to 1) kai th monadikìthta tou upoloÐpou diaÐreshc me to m prokÔptei r = s. Telikˆ. afoÔ apì m|a − b èpetai ìti m| − (a − b). ac ≡ bc mod m kai an ≡ bn gia kˆje fusikì arijmì n. dhlad  m|b − a. An a ≡ b mod m.34 ìpou q1 . m|a − b an kai mìno an r1 − r2 = 0. dhlad  m|(a + c) − (b + d) pou shmaÐnei ìti a + c ≡ b + d mod m.5 Pìrisma. Apì thn upìjesh èqoume m|a − b kai m|c − d. h prohgoÔmenh isìthta dÐnei: m|a − b an kai mìno an m|r1 − r2 . Gia th monadikìthta parathroÔme ìti an a ≡ r mod m. Tìte 1 Akèraioi a − b = m(q1 − q2 ) + r1 − r2 kai apì tic anisìthtec paÐrnoume |r1 − r2 | < m. parathroÔme ìti ac − bd = ac − bc + bc − bd = (a − b)c + b(c − d). r1 . 1.3. q2 . 2) 'Enac r pou ikanopoieÐ tic sunj kec thc prìtashc eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou a me ton m.3. Epeid  ìmwc |r1 − r2 | < m. paÐrnoume: m|r1 − r2 an kai mìno an r1 − r2 = 0. tìte a ≡ c mod m.4 Prìtash. Epeid  m|m(q1 − q2 ). DeÐqnoume t¸ra ìti oi isotimÐec ‘ sumperifèrontai kalˆ ’ se sqèsh me thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z.

2) An ac ≡ bc mod m. An ìmwc isqÔei µκδ(c. Sqetikˆ isqÔei to ex c apotèlesma. Apìdeixh. tìte ac ≡ bc mod m. MporoÔme na pollaplasiˆsoume   na prosjèsoume katˆ mèlh dÔo isotimÐec. 2. ìpou toulˆqiston ènac apì touc c. EpÐshc mporoÔme na uy¸soume ta mèlh miac isotimÐac se fusik  dÔnamh.2. 'Ara d d d d m 1 kai ˆra a − b.8 Efarmogèc. d EÐnai fanerì ìti isqÔoun ta antÐstrofa twn 1) kai 2) sthn prohgoÔmenh Prìtash. 'Estw a ∈ N thc morf c 4n + 3 kai èstw x. tìte a − b = em. m c m c (a−b).1. m eÐnai mh mhdenikìc. kai an a ≡ b m mod . d 1. tìte ac ≡ bc mod (cm). 'Omwc µκδ . dhlad  an a ≡ b mod m. 1.3. tìte apì thn isotimÐa ac ≡ bc mod m sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod m sÔmfwna me to Parˆdeigma 1.7 Prìtash. m) = 1. IsotimÐec 35 me tic isotimÐec modulo m san isìthtec. 1. m). 1. tìte a ≡ b mod m. m). 1) An ac − bc = ecm me c = 0. 'Omwc qreiˆzetai prosoq  sth ‘diaÐresh’ ìpwc exhgoÔme amèswc parakˆtw. ìpou c eÐnai diˆforoc tou mhdenìc.3. 1. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc me to 4. tìte m a ≡ b mod . 3.3.8 1). Allˆ 4 ≡ 0 . Apì ta prohgoÔmena sunˆgoume ìti mporoÔme na qeiristoÔ- Nìmoc Diagraf c Den alhjeÔei genikˆ ìti apì ac ≡ bc mod m èpetai ìti a = b mod m. 1) An ac ≡ bc mod (cm). ìpou d = µκδ(c.3. Epomènwc x2 ≡ 0   1   4   9 mod 4. ìpou r = 0. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 3 (n ∈ N) pou na eÐnai to ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn.6 ShmeÐwsh. = 2) Apì thn upìjesh èqoume m|c(a−b). èpetai ìti kˆje akèraioc eÐnai thc morf c 4n + r. d ìpou d = µκδ(c. Epeid  4n + r ≡ r mod 4. y ∈ Z me a = x2 + y 2 . Gia prˆdeigma èqoume 7 · 2 ≡ 4 · 2 mod 6. allˆ ìqi 7 ≡ 4 mod 6. paÐrnoume x ≡ 0   1   2   3 mod 4.

3. 'Estw p pr¸toc me p > 3. 1. kai katˆ sunèpeia 1n + 2n + · · · + (n − 1)n ≡ 0 mod n. . 5. Sthn Parˆgrafo 2. Gia kˆje perittì n ∈ N o 1n + 2n + · · · + (n − 1)n eÐnai pollaplˆsioc tou n. 1. 3   4 mod 5 kai katˆ sunèpeia x2 ≡ 0. Dokimˆzontac merikoÔc mikroÔc pr¸touc arijmoÔc. 'Ara x2 ≡ 3 mod 5. 2. ParathroÔme ìti to ˆjroisma mporeÐ na grafeÐ k= n−1 2 k= n−1 2 k= n−1 2 1n +2n +· · ·+(n−1)n = k=1 kn + k=1 (n−k)n = k=1 (k n +(n−k)n ). Tìte èqoume x2 − 5y 2 ≡ 13 mod 5. tìte p + 14 ≡ 15 mod 3. 2. 'Eqoume n − k ≡ −k mod n kai ˆra (n − k)n ≡ (−k)n ≡ (−1)n k n ≡ −k n mod n.36 1 Akèraioi mod 4 kai 9 ≡ 1 mod 4. tìte p + 10 ≡ 12 mod 3. Tìte p ≡ 1   2 mod 3. 1   4 mod 5. kai epomènwc o p + 14 den eÐnai pr¸toc afoÔ eÐnai pollaplˆsio tou 3 kai diˆforoc tou 3. dhlad  a ≡ 0   1   2 mod 4. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqoun akèraioi x. An p ≡ 2 mod 3. èqoume 33n = (33 )n = 27n ≡ 5n mod 11. 'Estw ìti upˆrqoun tètoioi akèraioi. 4. giatÐ o n eÐnai perittìc. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo giatÐ apì thn upìjesh èqoume a ≡ 3 mod 4. dhlad  p + 14 ≡ 0 mod 3. 4. 'Omoia èqoume y 2 ≡ 0   1 mod 4. dhlad  x2 ≡ 0. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste oi p + 10 kai p + 14 na eÐnai pr¸toi.12 apodeiknÔetai èna Je¸rhma pou qarakthrÐzei touc fusikoÔc arijmouc pou eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc anˆlushc akeraÐwn se ginìmena pr¸twn allˆ kai aplèc idiìthtec isotimi¸n ja prosdiorÐsoume ìlouc touc akeraÐouc x. 9   16 mod 5. Pujagìreiec triˆdec. 'Ara x2 ≡ 0   1 mod 4. 'Ara èqoume x2 + y 2 ≡ 0   1   2 mod 4. blèpoume ìti gia p = 3 oi 13 kai 17 eÐnai pr¸toi. afoÔ gia kˆje akèraio x èqoume x ≡ 0. 6. y. z pou èqoun thn idiìthta x2 + y 2 = z 2 . dhlad  p + 10 ≡ 0 mod 3. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo. Gia kˆje n ∈ N. Ja deÐxoume t¸ra ìti den upˆrqei ˆlloc p. Epeid  33 = 27 ≡ 5 mod 11. 'Ara 33n − 5n ≡ 0 mod 11. An p ≡ 1 mod 3. Ara k n + (n − k)n ≡ 0 mod n. o akèraioc 33n − 5n eÐnai pollaplˆsioc tou 11. kai katˆ sunèpeia o p + 10 den eÐnai pr¸toc. y me x2 − 5y 2 = 13. 'Omwc 5y 2 ≡ 0 mod 5 kai 13 ≡ 3 mod 5.

y. sÔmfwna me thn Efarmog  1. z) = 1) eÐnai thc morf c x = d(u2 − v 2 )+. y. 'Eqoume y 2 = z 2 − x2 = (z − x)(z + x). z) ('Askhsh 1.2. z eÐnai lÔseic. a = u2 . Sthn perÐptwsh aut . opìte d|µκδ(2z. y/d. d(u2 + v 2 )).8 4). z) = 1. 'Ara z + x = 2u2 . v) = 1. 2duv. a) = 1. z + x eÐnai ˆrtioi. x) = 2. 2x) = 2µκδ(z. ParathroÔme ìti o z den eÐnai ˆrtioc. µκδ(u. onomˆzontai ‘Pujagìreiec triˆdec’. opìte. Epeid  ìmwc oi z − x. Prˆgmati.12). Isqurizìmaste ìti µκδ(z − x. y.1. b = y/2. y0 . Epomènwc kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc ja eÐnai thc morf c (dx0 . me ènan eÔkolo upologismì epalhjeÔetai ìti oi parapˆnw akèraioi x. y = 2duv. paÐrnoume d = 2. tìte kai oi (±x. oi x. z = u2 + v 2 . . ìpou d. z0 ) eÐnai mia lÔsh me µκδ(x0 . z0 ) = 1. ApodeÐxame ìti kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc x2 +y 2 = z 2 me x. tìte oi x. oi a. z + x). ìpou µκδ(u. an d = µκδ(z − x. tìte d|(z − x) + (z + x) = 2z kai d|(z − x) − (z + x) = −2x. v ∈ N. tìte (x/d)2 + (y/d)2 = (z/d)2 kai µκδ(x/d. IsotimÐec 37 An h triˆda (x. ±y. akrib¸c ènac apì touc x. u ≥ v kai µκδ(u. z/d) = 1. y0 . ParathroÔme ìti an d = µκδ(x. y. y. c eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ apì th mia meriˆ èqoume z 2 ≡ 0 mod 4 kai apì thn ˆllh z 2 = x2 + y 2 ≡ 1 + 1 ≡ 2 mod 4. z) = 1.3. v) = 1. Sunep¸c mporoÔme na upojèsoume ìti: x perittìc. Epeid  µκδ(z −x. z +x) = 2. Apì t¸ra kai sto ex c upojètoume ìti µκδ(x. y 2 = (2u2 )(2v 2 ) kai epomènwc x = u2 − v 2 . y. ìpou d eÐnai jetikìc akèraioc kai (x0 . ±z) eÐnai lÔseic kai epomènwc mporoÔme na upojèsoume ìti oi x. y. èqoume µκδ(c. dz0 ). v) = 1. AntÐstrofa.2. IdiaÐtera. z − x = 2v 2 . y. c = (z − x)/2 (pou eÐnai mh arnhtikoÐ akèraioi) opìte b2 = ac. c = v 2 . z eÐnai mh arnhtikoÐ. y. y ˆrtioc kai z perittìc. Jètoume a = (z + x)/2. y ja  tan perittoÐ. Epiplèon isqÔei u ≥ v . u. y = 2uv. an o z  tan ˆrtioc. z eÐnai ˆrtioc. Oi triˆdec akeraÐwn thc morf c (d(u2 − v 2 ). z) eÐnai mia lÔsh thc exÐswshc x2 + y 2 = z 2 . dy0 . z + x) = 2. afoÔ µκδ(x. z ∈ N (qwrÐc ton periorismì µκδ(x. Prˆgmati. z = d(u2 + v 2 ). y. z eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi.

'Eqoume e4 + f 4 = a2 . b. d = f 2 . d) = 1 tètoioi ¸ste x = c2 − d2 . Efarmìzoume pˆli tic Pujagìreiec triˆdec.8 4). ν = 2ν . allˆ den ˆfhse kanèna sqetikì graptì èrgo. z) = 1 giatÐ an p eÐnai ènac pr¸toc koinìc diairèthc twn x. c) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 4 . o ν eÐnai perittìc kai katˆ sunèpeia x2 = u2 − ν 2 ≡ −1 mod 4. ν eÐnai ˆrtioc. Epeidh y 2 = 2uν èqoume 4|y 2 kai ˆra toulˆqiston ènac apì touc u. Epeid  y 2 = 4uν kai µκδ(u. d eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. S mera epikrateÐ h ˆpoyh ìti o Fermat èkane lˆjoc. ν ) = 1. Autì arkeÐ giatÐ an (a. Telikˆ o isqurismìc tou Fermat apodeÐqthke apì ton A.1. tìte (a. 'Estw ìti upˆrqei lÔsh (x. Epeid  b2 = ν = cd. ν. O Fermat (perÐ to 1637) pÐsteue ìti br ke mia apìdeixh. Je¸rhma tou Fermat2 gia n = 4. SÔmfwna me to ‘Je¸rhma tou Fermat’ . Gia ton skopì autì ja apodeÐxoume ìti h exÐswsh x4 + y 4 = z 2 (∗) den èqei jetikèc akèraiec lÔseic. Epomènwc o u eÐnai perittìc kai o ν ˆrtioc. z/p2 ). c = e2 . apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume x2 = u2 − ν 2 . pou eÐnai mia apì tic an¸tatec diakrÐseic sta Majhmatikˆ. y 2 = 2uν. pou eÐnai ˆtopo (bl. Tìte µκδ(x. h exÐswsh xn + y n = z n den èqei jetikèc akèraiec lÔseic ìtan n ≥ 3. ν = 2cd. An o u eÐnai ˆrtioc.38 1 Akèraioi 7. y/p. ν eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn: u = a2 . sumperaÐnoume ìti oi c. y. z > 0 jetikoÐ akèraioi. Epomènwc upˆrqoun jetikoÐ akèraioi c. ν = b2 (Parˆdeigma 1. y. aut  th forˆ sthn exÐswsh x2 + ν 2 = u2 . b. oi u. 2 . u) = 1. Allˆ tìte mÐa lÔsh thc (*) eÐnai h (x/p. y. H apìdeixh eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai gia thn ergasÐa aut  apenem jh ston Wiles to Cole Prize. z = u2 + ν 2 ìpou u. ν) = 1. Grˆfontac (x2 )2 + (y 2 )2 = z 2 . Epilègoume mia lÔsh me z elˆqisto. Efarmog  1). ν eÐnai jetikoÐ akèraioi kai µκδ(u. ParathroÔme ìti o ν eÐnai ˆrtioc kai oi x. Me th bo jeia twn PujagoreÐwn triˆdwn ja apodeÐxoume ed¸ ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. Wiles (1995). u perittoÐ kai ìti µκδ(x. z o p4 diaireÐ ton x4 + y 4 kai ˆra o p2 diaireÐ ton z . z) thc (*) me x. c2 ) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 2 . prˆgma ˆtopo afoÔ z/p2 < z . y. u = c2 + d2 . z pou èqoun thn idiìthta x4 + y 4 = z 4 . y. H prospˆjeia apìdeixhc tou isqurismoÔ tou Fermat od ghse sthn anˆptuxh nèwn shmantik¸n klˆdwn twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai h Algebrik  JewrÐa Arijm¸n kai h Metajetik  'Algebra. d me µκδ(c.

1. Se kˆje 'Ellhna forologoÔmeno polÐth antistoiqeÐ ènac enniay fioc Arijmìc ForologikoÔ Mhtr¸ou (AFM). An o kwdikìc ISBN eÐnai a1 a2 . 8. to teleutaÐo yhfÐo upˆrqei gia na apofeÔgontai lˆjh   kai na entopÐzontai plastoÐ AFM. prèpei na isqÔei a9 = 0.3. . ìpwc ton tìpo kai qrìno èkdoshc. AFM. . . . an a1 . 9} kai a10 ∈ {0. Allˆ èqoume z = u2 + ν 2 = a4 + 4b4 > a4 ≥ a. ìtan to aristerì mèloc den eÐnai isodÔnamo me to 10 mod 11. 10} tìte prèpei na isqÔei a1 + 2a2 + · · · + 9a9 ≡ a10 mod 11. H teqnik  pou akolouj same sthn parapˆnw apìdeixh. sÔmfwna me thn opoÐa kataskeuˆsame mia lÔsh pou eÐnai ‘ mikrìterh’ apì mia ‘ elˆqisth’. . a9 eÐnai o AFM tìte prèpei na isqÔei 28 a1 + 27 a2 + · · · + 2a8 ≡ a9 mod 11. To teleutaÐo yhfÐo qrhsimeÔei na entopÐzontai lˆjh. a9 ∈ {0. . IsotimÐec 39 dhlad  mia lÔsh thc arqik c exÐswshc eÐnai h (e. Ta pr¸ta 9 yhfÐa parèqoun plhroforÐec gia to biblÐo. . . Ask seic 1. a). Sugkekrimèna. f.3 1) ApodeÐxte ìti an a ≡ b mod m kai n|m tìte a ≡ b mod n. Diaforetikˆ. ìpou a1 . . Kˆje dhmosieumèno biblÐo perièqei ènan kwdikì. a10 . . . Oi kwdikoÐ ISBN. H apìdeixh eÐnai pl rhc. . . . o opoÐoc apoteleÐtai apì 9 yhfÐa kai ènan akèraio metaxÔ 0 kai 10. O kwdikìc autìc onomˆzetai ISBN (International Standard Book Number). 2) Exetˆste an isqÔoun ta parakˆtw isotimÐec i) 2004 ≡ 1003 mod 11 ii) (7 − a)2 ≡ a2 mod 7 gia kˆje a ∈ Z iii) (1 − 2n)2 ≡ (4n + 1)10 mod 4n gia kˆje n ∈ Z iv) (6n + 5)2 ≡ 1 mod 4 gia kˆje n ∈ Z 3) ApodeÐxte ìti . Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou z . 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. dhlad  z > a. . . 9. ofeÐletai ston Fermat kai onomˆzetai h ‘mèjodoc thc kajìdou’.

6) ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ Z isqÔei a2 ≡ 0. . 9) Gia kˆje n ∈ N apodeÐxte ìti 4n ≡ 1 + 3n mod 9. Katˆ sunèpeia o arijmìc 200340067085 den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. diaireÐtai me to 9. tìte x ≡ 0   1 mod p. ìpou m. ai .40 1 Akèraioi i) a ≡ b mod 2 ⇒ a2 ≡ b2 mod 4 ii) a ≡ b mod 3 ⇒ a3 ≡ b3 mod 9 4) ApodeÐxte ìti a ≡ b mod m an kai mìno an a2 + b2 ≡ 2ab mod m2 . ApodeÐxte ìti an gia ton akèraio x isqÔei x2 ≡ x mod p. 10) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi 0 ≤ x ≤ 101 pou ikanopoioÔn x2 ≡ 1 mod 101. Upìdeixh: Efarmog  1. i 17) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 5 an kai mìno an o arijmìc a0 diaireÐtai me to 5. Upìdeixh: ErgasteÐte mod 8.8 7). 11) 'Estw p pr¸toc arijmìc. pou eÐnai diaforˆ dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 1   4 mod 8. m) an a ≡ b mod m. ìpou n ∈ Z. i 16) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 11 an kai mìno an o arijmìc (−1)i ai diaireÐtai me to 11. Exetˆste an alhjeÔei to antÐstrofo. m) = µκδ(b. 8) ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 2. 14) ApodeÐxte ìti µκδ(a.2. 7) ApodeÐxte ìti kanènac akèraioc thc morf c 3m +3n +1. n jetikoÐ akèraioi. 5) ApodeÐxte ìti gia kˆje perittì akèraio a isqÔei a2 ≡ 1 mod 8. Upìdeixh: Metr ste modulo 7 arqÐzontac apì thn 13h IanouarÐou. 12) Poiì eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 11. 13) ApodeÐxete ìti kˆje hmerologiakì ètoc (dÐsekto   mh) èqei mÐa toulˆqiston “TrÐth kai 13”. den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 15) 'Enac akèraioc arijmìc (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 9 an kai mìno an to ˆjroisma twn yhfÐwn tou.

y. 28) ApodeÐxte ìti an oi m. sumperˆnate ìti kajèna apì ta x. y. 27) 'Estw m. n eÐnai perittoÐ tìte 1m + 2m + · · · + (n − 1)m ≡ 0 mod n. tìte eÐnai thc morf c 7k   7k + 1. m. 26) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei i) 10n + 3 · 4n+2 ≡ 4 mod 9 ii) (n + 1)2n + 4n2n+1 den eÐnai pollaplˆsio tou 3. z eÐnai pollaplˆsio tou 5.3. ii) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x pou ikanopoioÔn x ≡ 7 mod 8 kai x ≡ 7 mod 9 19) Na brejoÔn ìlec oi triˆdec (p. z eÐnai pollaplˆsio tou 3. ApodeÐxte ìti a ≡ b mod e. z me x2 +y 2 = 3z 2 . y0 . Upìdeixh:Mèjodoc thc kajìdou: 'Estw (x.1. . ApodeÐxte ìti kˆje akèraioc eÐnai isìn−1 n−3 timoc modulo n me akrib¸c ènan akèraio apì touc − . 2 2 n−3 n−1 −1. n). y. p + 8 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. p + 4. . y. p + 4. n ∈ N me ton n perittì. Apì x2 +y 2 = 3z 2 . . 25) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 21|4n+2 + 52n+1 . z ∈ Z) apodeÐxte ìti èna toulˆqiston apì touc x. 23) ApodeÐxte ìti an o m ∈ N eÐnai tetrˆgwno akeraÐou kai kÔboc akeraÐou.− .. 1. 20) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun akèraioi x. Tìte o akèraioc in + (m − i)n eÐnai pollaplˆsioc tou m gia kˆje i = 0. . . y me 7x2 − 15y 2 = 1. IsotimÐec 18) 41 i) 'Estw a ≡ b mod m kai a ≡ b mod n. Aplopoi¸ntac lambˆnoume mia nèa lÔsh (x0 . Autì eÐnai ˆtopo.. . 2 2 . 29) 'Estw n perittìc fusikìc arijmìc. 24) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 11|33n+1 + 24n+3 . ìpou e = κπ(m.. . . 0. p + 8) ìpou oi p.. y. . . 22) An o x2 + y 2 + z 2 eÐnai pollaplˆsio tou 5 (ìpou x. 21) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. z0 ) me 0 < x0 < x. z) ∈ Z × Z × Z mia lÔsh me x jetikì kai elˆqisto.

Tìte eÐnai safèc ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. b) ∈ X . 2) 'Estw A to sÔnolo twn shmeÐwn tou pragmatikoÔ epipèdou. EpÐshc. Mia sqèsh se èna sÔnolo A eÐnai èna uposÔnolo tou kartesianoÔ ginomènou A × A = {(a. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: P ∼ Q an kai mìno an ta shmeÐa P . pollèc forèc ja grˆfoume a ∼ b. Ja doÔme ìti oi arijmhtik  sto Zm èqei ˆmesh sqèsh me thn arijmhtik  isotimi¸n modulo m. 1) 'Estw A èna mh kenì sÔnolo.42 1 Akèraioi 1. Ja qreiastoÔme ed¸ (allˆ kai se epìmenec Enìthtec) basikˆ stoiqeÐa apì tic isodunamÐec ta opoÐa ja upenjumÐsoume. 'Estw X mia sqèsh sto A. Mia sqèsh sto mh kenì sÔnolo A ja lègetai sqèsh isodunamÐac sto A an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec.4 Oi Akèraioi modulo m Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo diapist¸same ìti oi isotimÐec modulo m ikanopoioÔn arijmhtikèc idiìthtec parìmoiec me idiìthtec twn akeraÐwn. tìte a ∼ c (metabatik  idiìthta). Sthn Parˆgrafo aut  ja kataskeuˆsoume èna peperasmèno sÔnolo Zm kai ja orÐsoume katˆ fusikì trìpo to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. b)|a. To sÔnolo Zm me tic prˆxeic autèc parousiˆzei idiaÐtero endiafèron. Q isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. 1) a ∼ a gia kˆje a ∈ A (anaklastik  idiìthta) 2) an a ∼ b.1 ParadeÐgmata. Tìte orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. b) ∈ X kai a ∼ b eÐnai isodÔnamoi. AntÐ na grˆfoume (a. ìtan eÐnai fanerì poio sÔnolo X ennooÔme. Sunep¸c oi sumbolismoÐ (a. kai 3) an a ∼ b kai b ∼ c. tìte b ∼ a (summetrik  idiìthta). suqnˆ qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ∼ b.4. b ∈ A}. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a = b. X Sqèseic isodunamÐac 1. afetèrou de autì apoteleÐ èna shmantikì parˆdeigma dÔo genikìterwn ennoi¸n pou ja melet soume stic epìmenec Enìthtec. . giatÐ afenìc men oi upologismoÐ se autì epitrèpoun suqnˆ thn exagwg  me sÔntomo kai komyì trìpo qr simwn sumperasmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc.

onomˆzetai 1. EÔkola diapist¸netai ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto R. [a] = [b] an kai mìno an ta a.4. b eÐnai isodÔnama. 2. AntÐstrofa. To sÔnolo A mporeÐ na parastajeÐ wc xènh ènwsh klˆsewn isodunamÐac. To sÔnolo [a] = {x ∈ A|x ∼ a}. prˆgma pou mporoÔme na poÔme lìgw thc summetrik c idiìthtac). Profan¸c èqoume a ∈ [a] afoÔ a ∼ a.2 ParadeÐgmata. 'Omoia. tìte x ∼ a. Sunep¸c [a] ⊆ [b]. Eidikˆ èqoume [k] = Z gia kˆje k ∈ Z. Tìte a ∈ [a] = [b]. Tèloc an ta a. ja lème ìti to a eÐnai isodÔnamo me to b (  ìti ta a kai b eÐnai isodÔnama. b den eÐnai isodÔnama. pou eÐnai ˆtopo. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A. Tìte 1. 1. dhlad  to sÔnolo twn stoiqeÐwn tou A pou eÐnai isodÔnama me to a. H epìmenh Prìtash perigrˆfei tic idiìthtec twn klˆsewn isodunamÐac pou ja qreiastoÔme. b ∈ A me a ∼ b. isqÔei [a] = {a}. klˆsh isodunamÐac tou a.1. h klˆsh isodunamÐac [P ] eÐnai to sÔnolo twn shmeÐwn tou kÔklou pou dièrqetai apì to P kai èqei kèntro thn arq  twn axìnwn. 2) Gia kˆje shmeÐo P . Epomènwc èqoume a ∼ b.4. b eÐnai isodÔnama. Oi Akèraioi modulo m 43 3) 'Estw A = R. isqÔei [a] = {a + m ∈ R|m ∈ Z}. 3. An a. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a. 1. Apì th sqèsh x ∈ [a] sumperaÐnoume ìti a ∼ x. 1) Gia kˆje a ∈ A.4. (sunèqeia) H arÐjmhsh ed¸ anafèretai sta prohgoÔmena paradeÐgmata. 'Estw ìti ta a kai b den eÐnai isodÔnama kai èstw x ∈ [a] ∩ [b]. Apìdeixh. 'Estw [a] = [b]. apì ton orismì thc klˆshc isodunamÐac. opìte èqoume x ∈ [b]. An x ∈ [a]. ìpwc . b ∈ A. 3) Gia kˆje a ∈ R. èstw a ∼ b kai x ∈ A. JewroÔme th sqèsh sto R pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a − b ∈ Z. h metabatik  idiìthta dÐnei x ∼ b. 'Ara [a] = [b]. èqoume ìti x ∼ β . tìte [a] = [b]. opìte a ∼ b.3 Prìtash. [a] ∩ [b] = ∅ an kai mìno ta a. Epeid  a ∼ b. 2. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti [b] ⊆ [a].

Apì thn Prìtash 1.44 1 Akèraioi eÐdame prohgoumènwc. 3. 'Estw m ènac fusikìc arijmìc.3. −4. (3) To sÔnolo twn klˆsewn isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac (1) sumbolÐzetai me Zm . .3 èqoume ìti [a] = [b] ⇔ a ≡ b mod m. H ènwsh aut  den eÐnai anagkastikˆ xènh. (2) Dhlad . Tìte èqoume A = [b] kai epiplèon apì to 2 sumperaÐnoume ìti [b] ∩ [b ] = ∅. .4. Sto sÔnolo Z jewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c b∈B a∈A To sÔnolo Zm a ∼ b ⇔ a ≡ b mod m (1) Sth ShmeÐwsh 1. Gia ton lìgo autì sunhjÐzetai o sumbolismìc [a] = a + mZ. Zm = {[a] | a ∈ Z}. gia kˆje b. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash èpetai ìti èna b ∈ A eÐnai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. sun jwc qrhsimopoioÔme ton sumbolismì [a]m . 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. k ∈ Z.   a mod m. H klˆsh isodunamÐac tou a ∈ Z eÐnai [a] = {x ∈ Z|x ≡ a mod m} = {x ∈ Z|m diaireÐ ton x − a} = {x ∈ Z|x − a = km. ta stoiqeÐa tou sunìlou [a] eÐnai thc morf c a + km. 'Otan jèloume na dhl¸soume thn exˆrthsh tou sunìlou [a] apì to m. Gia parˆdeigma. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a ∈ A. . 0. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x ˆrtioc} kai [1] = {x ∈ Z|x perittìc}. dhlad  an kai mìno an a ∼ b. −2. 2.3 eÐdame ìti h parapˆnw sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. Ja efarmìsoume t¸ra ta parapˆnw se mÐa endiafèrousa perÐptwsh. EÐnai fanerì ìti A = [a]. Epeid  oi akèraioi . gia kˆpoio k ∈ Z} = {a + km ∈ Z|k ∈ Z}. Kˆje stoiqeÐo thc klˆshc isodunamÐac [a] onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. . an kai mìno an [a] = [b]. Kˆje tètoio sÔnolo B onomˆzetai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn thc sqèshc isodunamÐac X . 4. b ∈ B me b = b . opìte [a] ∩ [b] = [a] = [b] = ∅. èstw m = 2.

= [−1] = [2] = [5] = .4. Kˆje klˆsh isodunamÐac [a] an kei sto sÔnolo {[a0 ]. èqoume . . −3. 'Estw t¸ra m = 3. . . k ∈ Z}. . . . ParathroÔme ìti èqoume Z3 = {[−3]. −1. [a1 ]}. ìpwc epÐshc . Epomènwc Zm = {[a0 ]. 0. [1]}. Apìdeixh. k ∈ Z}. . [1].. −m. . apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume α = qm + r. i = 0. [a2 ]} ìpou ai ≡ i mod 3. . ParathroÔme ìti oi klˆseic isodunamÐac [ai ]. 'Ara Z3 = {[0]. [a1 ]. . 1. an [ai ] = [aj ] me 0 ≤ i. . tou ˆxona ja tautistoÔn pˆnw ston kÔklo. −1. 0. = [−3] = [0] = [3] = .2 2) èqoume i = j . 1. . . . . EpÐshc. [2]} = . . m + 1. . [−1]} = {[−3]. . . afoÔ oi akèraioi . = [−2] = [1] = [4] = . Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x = 3k. −2. . . . . . . .4 Prìtash. . .1. .. . ParathroÔme ìti Z2 = {[−4]. . . k ∈ Z} kai [2] = {x ∈ Z|x = 3k + 2. .. . [−3]} = {[−4]. . OmoÐwc ja tautistoÔn ta shmeÐa . Prˆgmati. GÔrw apì ènan kÔklo me m koc perifèreiac m tulÐgoume ton ˆxona twn pragmatik¸n arijm¸n. = [−3] = [−1] = [1] = [3] = . [a1 ]. 1. ìpou ai ≡ i mod 2. eÐnai isìtimoi mod 2. . −m + 1. −3. . ìpou 0 ≤ r ≤ m − 1. . . . 3. eÐnai isìtimoi mod 2 èqoume. . [1] = {. . 3. . . . . . [−2]. . . . Apì th sqèsh (3) èqoume ìti . Dhlad . . [a1 ]. . tìte apì thn (3) èqoume i ≡ j mod m. Parathr seic 1) 'Enac diaisjhtikìc trìpoc na skeftìmaste to sÔnolo Zm eÐnai o ex c. m. Prˆgmati. .}. . lìgw thc (3). [am−1 ]}. . .. [1]} = . . .} kai [2] = {. 2m. . . . m − 1 eÐnai diakekrimènec. Gia kˆje jetikì akèraio m èqoume Zm = {[0]. [am−1 ]}. To Zm onomˆzetai to sÔnolo twn akeraÐwn modulo m kai ta stoiqeÐa tou onomˆzontai klˆseic isotimÐac modulo m. [1]. . .3. [am−1 ]}.. 'Ara Z2 = {[0]. kai . .4. 5. . . 1. [a1 ]. . . [am−1 ]}. j ≤ m − 1.. . . [2]}. . . . [1] = {x ∈ Z|x = 3k + 1. . ìpou oi ai eÐnai akèraioi tètoioi ¸ste ai ≡ i mod m gia kˆje i.}. kai genikˆ Z2 = {[a0 ]. 2m + 1. . . [0] = {. kai genikˆ Z3 = {[a0 ]. Pio genikˆ èqoume Zm = {[a0 ]. . Sunep¸c apodeÐxame ìti Zm ⊆ {[a0 ]. . [1]. 4. Tìte ta shmeÐa . 2. . ìti . [m−1]}. opìte apì thn Prìtash 1. .   klˆseic upoloÐpwn modulo m. . = [−4] = [−2] = [0] = [2] = [4] = . . . . opìte a ≡ r mod m kai ˆra [a] = [r] = [ar ]. [a1 ]. . Oi Akèraioi modulo m 45 .

Prèpei na deÐxoume ìti: an ([a]. H prìsjesh (antÐstoiqa. [b]. tìte a + b ≡ c + d mod m kai ab ≡ cd mod m. ton ab). Me ˆlla lìgia. tìte èpetai ìti [a + b] = [c + d] kai [ab] = [cd]. ([a]. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac enìc akeraÐou a eÐnai ìlo to sÔnolo Z kai ˆra to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 1 eÐnai èna monosÔnolo. + : Zm × Zm → Zm . [d]). o pollaplasiasmìc) akeraÐwn antistoiqeÐ se kˆje zeÔgoc (a. Dhlad  èqoume apeikonÐseic + : Z × Z → Z. ton a+b (antÐstoiqa. [b]) = ([c]. ([a] + [b]) + [c] = [a] + ([b] + [c]) . b) → ab. orÐzoume tic antistoiqÐec. Me th bo jeia aut¸n. [b]) → [a + b] · : Zm × Zm → Zm . 'Omwc autì isqÔei apì thn Prìtash 1. [2][2] = [4] = [1]. b. dhlad  an [a] = [c] kai [b] = [d]. [c] ∈ Zm èqoume ìti: 1. Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma an mporoÔme na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa tou Zm me anˆlogo trìpo. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac tou a apoteleÐtai apì èna mìno stoiqeÐo. (a. Gia kˆje [a]. Sto Z. Sto Z10 èqoume [4] + [7] = [11] = [1]. (a. b) akeraÐwn monadikì akèraio. tautÐzontac to sÔnolo {a} me to stoiqeÐo a. gnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa. [a] = {a}.4. [b]) → [ab]. An m = 0. an a ≡ c mod m kai b ≡ d mod m. [5][6] = [30] = [0]. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. sto Z3 èqoume [4] + [2] = [6] = [0]. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b an kai mìno an a = b. ([a]. ìmwc. Tìte. b) → a + b · : Z × Z → Z. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b gia kˆje dÔo akeraÐouc a. H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc sto Zm Kataskeuˆsame to sÔnolo Zm me th bo jeia miac sqèshc isodunamÐac sto sÔnolo Z. dhlad  akeraÐwn. Blèpoume ìti h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc klˆsewn upoloÐpwn anˆgontai sth prìsjesh kai ston pollaplasiasmì antipros¸pwn touc. mporoÔme na jewr soume ìti to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 0 eÐnai to Z. 3) An m = 1. Gia thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐsame sto Zm isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec pou jumÐzoun genikèc idiìthtec thc Arijmhtik c. Gia parˆdeigma.3. [4][7] = [28] = [8].46 1 Akèraioi 2) Sthn prohgoÔmenh Prìtash eÐqame upojèsei ìti o m eÐnai jetikìc.

dhlad  2a = 1 + 6n. ([a][b])[c] = [a]([b][c]) 6. èqoume [1][3] = [5][3] me [3] = [0] kai [1] = [5]. Antistrèyima stoiqeÐa sto Zm [a][x] = [b] ⇒ [a ]([a][x]) = [a ][b] ⇒ [x] = [a b]. Gia parˆdeigma. dhlad  an upˆrqei akèraioc a tètoioc ¸ste aa ≡ 1 mod m. 47 Parat rhsh Prèpei na tonisteÐ ed¸. b. èqoume [2][3] = [0].1. èstw [2] ∈ Z6 . upˆrqoun shmantikèc diaforèc. 'Omwc den upˆrqei pˆnta tètoia klˆsh [a ]. pou eÐnai ˆtopo. [a][b] = [b][a] 9. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. tìte [2a ] = [1] kai ˆra 2a ≡ 1 mod 6. EpÐshc ja lème ìti èna antÐstrofo modulo m tou akeraÐou a eÐnai o akèraioc . an oi akèraioi a. c eÐnai tètoioi ¸ste ac = bc kai c = 0. tìte a = b. Sto Z6 . ([a] + [b])[c] = [a][c] + [b][c] 8. 'Ena stoiqeÐo [a] ∈ Zm lègetai antistrèyimo an upˆrqei [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. Sth melèth thc Arijmhtik c tou Zm (dhlad  twn idiot twn thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ tou Zm ) eÐnai fusikì na jewr soume poluwnumikèc exis¸seic sto Zm . EpÐshc. dhlad  poluwnumikèc exis¸seic me suntelestèc stoiqeÐa tou Zm . Sto Z6 . [a] + [0] = [0] + [a] 3. [a] + [b] = [b] + [a] 5. [a] + [−a] = [−a] + [a] = [0] 4. [a]([b] + [c]) = [a][b] + [a][c] 7. MÐa apì tic aploÔsterec apì autèc tic exis¸seic eÐnai h [a][x] = [b]. to stoiqeÐo [a ] onomˆzetai antÐstrofo tou [a]. n ∈ Z. ìmwc. Oi Akèraioi modulo m 2. Gia parˆdeigma. Sthn perÐptwsh aut . ìti an kai h prìsjesh kai o pollapla- siasmìc stoiqeÐwn tou Zm èqoun idiìthtec pou jumÐzoun thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì akeraÐwn.4. sto Z to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n stoiqeÐwn eÐnai mh mhdenikì. ìmwc. Sthn perÐptwsh pou upˆrqei klˆsh [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a ][a] = [1] mporoÔme eÔkola na lÔsoume thn exÐswsh pollaplasiˆzontˆc thn me thn [a ]. An up rqe [a ] ∈ Z6 me [2][a ] = [1]. Oi idiìthtec 1-9 ja efarmìzontai sta parakˆtw qwrÐc idiaÐterh mneÐa. [a][1] = [1][a] = [a] Oi apodeÐxeic eÐnai aplèc kai paraleÐpontai.

Pollaplasiˆzontac thn (1) me [y] paÐrnoume [x] = [11y]. To stoiqeÐo [a] ∈ Zm eÐnai antistrèyimo an kai mìno an Apìdeixh. ta mìna antistrèyima stoiqeÐa tou Z6 eÐnai ta [1].6 Efarmog . Tìte upˆrqei monadikì stoiqeÐo [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. dhlad  to [a] eÐnai antistrèyimo. sto Z6 to[5] eÐnai antistrèyimo afoÔ [5][5] = [1]. µκδ(a. Mˆlista. Gia parˆdeigma. Sto Z7 to[2] eÐnai antistrèyimo afoÔ [2][4] = [1].5 Prìtash. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm sumbolÐzetai me U (Zm ). AntÐstrofa. ìpwc gnwrÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. en¸ to [2] den eÐnai. èstw µκδ(a. 'Enac tètoioc akèraioc x mporeÐ na brejeÐ qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo. Ja brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 8x ≡ 11 mod 15. to stoiqeÐo [8] eÐnai antistrèyimo sto Z15 sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash. Prˆgmati. Ja doÔme amèswc parakˆtw èna sqetikì parˆdeigma. to antÐstrofo tou [a] eÐnai to [x]. 'Estw [8][y] = [1]. dhlad  ab = mn + 1 gia kˆpoio n ∈ Z. (1) Epeid  µκδ(8. 1. Qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo gia to zeÔgoc (8. an eÐqame [a][a ] = [1] kai [a][a ] = [1]. dhlad  1. .4. ShmeÐwsh H parapˆnw apìdeixh perièqei ènan praktikì trìpo upologismoÔ tou antistrìfou (efìson autì upˆrqei)tou [a]. tìte [a ] = [a ][1] = [a ]([a][a ]) = ([a ][a])[a ] = ([a ][a])[a ] = [1][a ] = [a ]. Sthn epìmenh Prìtash prosdiorÐzonta ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zm . ìpwc eÐdame prin. Tìte upˆrqoun x. Tìte ab ≡ 1 mod m. [8][x] = [11].2. 15) = 1. m) = 1.4.48 1 Akèraioi a . 15) èqoume 15 = 1 · 8 + 7. 'Estw [a] èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Zm . [5]. Me to sumbolismì thc apìdeixhc. 8 = 1 · 7 + 1. 'Estw ìti [a][b] = 1. 'Eqoume [ax + my] = [1] ⇒ [ax] + [my] = [1] ⇒ [a][x] + [m][y] = [1] ⇒ [a][x] + [0][y] = [1] ⇒ [a][x] = [1].2. y ∈ Z tètoioi ¸ste ax + my = 1 (Je¸rhma 1. kai sunep¸c arkeÐ na prosdiorÐsoume ènan akèraio y .4). m) = 1. Apì thn teleutaÐa sqèsh prokÔptei ìti µκδ(a. Ergazìmenoi sto Z15 èqoume [8x] = [11]. m) = 1.

Apì thn epagwgik  upìjesh isqÔei ap ≡ a mod p kai sunep¸c (a + 1)p ≡ a + 1 mod p. 2. Ed¸ ja apodeÐxoume thn eidik  perÐptwsh pou o m = p eÐnai pr¸toc. Autì ja apodeiqjeÐ sthn Parˆgrafo 1. Sunep¸c [1] = [8 · 2] + [15 · (−1)] = [8][2] kai ˆra mporoÔme na jèsoume y = 2. .1. tìte ap−1 ≡ 1 mod p. . . . opìte p diaireÐ ton .6 1. . isqÔei [a]k = [1] gia kˆje [a] ∈ U (Zm ). pou eÐnai to zhtoÔmeno. Telikˆ [x] = [11 · 2] = [22] = [7]. Oi Akèraioi modulo m 49 'Ara 1 = 8 − 1 · 7 = 8 − 1 · (15 − 1 · 8) = 8 · 2 + 15(−1). Gia parˆdeigma. Sthn perÐptwsh aut . 'Omwc o p den diaireÐ kanèna apì touc 1. grˆfontac (p − i + 1) . . Gia na deÐxoume thn pr¸th sqèsh. (p − 1)p = p 1 · 2 · · · · · i parathroÔme ìti o p diaireÐ to aristerì mèloc kai ˆra to i dexiì.5 èqoume ìti k = p − 1. ja thn apodeÐxoume gia ton a + 1. i. Tìte ap ≡ a mod p. . h sqèsh eÐnai profan c. 1 2 p−1 p (p − i + 1) · · · (p − 1)p = eÐnai pollaplˆsioi i 1.7 Je¸rhma (Mikrì Je¸rhma tou Fermat).4 kai thn Prìtash 1.4. apì thn Prìtash 1. . Apì to diwnumikì anˆptugma èqoume (a + 1)p = ap + p p−1 p p−2 p a + a + ··· + a + 1. Prˆgmati. Apìdeixh.4. An epiplèon o p den diaireÐ ton a.4. .6. p − 1.4. Upojètontac ìti isqÔei h isotimÐa gia ton a. jewroÔme arqikˆ thn perÐptwsh a ∈ N kai qrhsimopoioÔme epagwg  ston a. . 'Estw a ∈ Z kai p ènac pr¸toc arijmìc. Epomènwc èqoume ìti i Isqurizìmaste ìti oi akèraioi (a + 1)p ≡ ap + 1 mod p. dhlad  x = 15n + 7. i tou p ìtan i = 1. ìpou k eÐnai to pl joc twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). 1. n ∈ Z. 2. . Gia a = 0. .2. AfoÔ o p eÐnai pr¸toc ja diaireÐ ènan toulˆqiston parˆgonta lìgw thc Parat rhshc 1. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm èqei endiafèrousec idiìthtec wc proc ton pollaplasiasmì tou Zm .2 .

'Estw [b][a] = [1]. 'Estw t¸ra a ∈ Z. 'Ara ap ≡ a mod p. tìte to antÐstrofo tou [a] sto Zp eÐnai to [ap−2 ]. Ja apodeÐxoume t¸ra th deÔterh sqèsh.50 1 Akèraioi 'Eqoume apodeÐxei thn pr¸th sqèsh gia a ∈ N.5). Apì th deÔterh isotimÐa sto Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ìti an o p eÐnai pr¸toc kai o a ∈ Z den diaireÐtai me ton p. Epeid  èqoume 222 = 31 · 7 + 5 paÐrnoume 222 ≡ 5 mod 7. 1) To Mikrì Je¸rhma tou Fermat mac dieukolÔnei na upologÐsoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n me pr¸touc. An o p eÐnai perittìc èqoume ap = −(−a)p ≡ −(−a) mod p apì thn perÐptwsh thc isotimÐac pou apodeÐxame prin. a) = 1. Allˆ 53 ≡ (−2)3 ≡ −8 ≡ 6 mod 7. To zhtoÔmeno upìloipo eÐnai 6. 1.8 Parat rhsh. to stoiqeÐo [a] eÐnai antistrèyimo sto Zp (Prìtash 1. b ∈ Z me ap ≡ bp mod p. 'An p = 2.4. Sunep¸c b = a + kp.9 ParadeÐgmata. 'Ara 222555 ≡ 5555 mod 7. Tìte qrhsimopoi¸ntac to diwnumikì anˆptugma èqoume bp − ap = (a + kp)p − ap = p p−1 p p−2 p a (kp) + a (kp)2 + · · · + (kp)p . tìte a2 = (−a)2 ≡ −a mod 2. qrhsimoipoi¸ntac to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. Tìte ap ≡ bp mod p2 Prˆgmati. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume 56 ≡ 1 mod 7. 1 2 p EÐnai profanèc ìti sto dexiì mèloc kˆje prosjetèoc diaireÐtai me ton p2 . . 1. apì thn upìjesh sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod p.4. ac upologÐsoume to upìloipo thc diaÐreshc tou 222555 me to 7. Apì th sqèsh 555 = 92 · 6 + 3 paÐrnoume 5555 = (56 )92 · 53 .4. Sunep¸c 5555 ≡ 53 mod 7. Gia parˆdeigma. Epeid  èqoume µκδ(p. Pollaplasiˆzontac th sqèsh [ap ] = [a] me [b] prokÔptei ìti [ap−1 ] = [1]. 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai a. Allˆ −a ≡ a mod 2 kai katˆ sunèpeia a2 ≡ a mod 2. k ∈ Z. a < 0.

3) Na lujeÐ sto Z127 h exÐswsh [58][x] = [3]. m)|b. 'Eqoume 42 = 2 · 3 · 7. Gia kajèna apì autˆ upologÐste to antÐstrofo stoiqeÐo.4. Ask seic 1. 2) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 12x ≡ 11 mod 13. 6) Na lujoÔn oi parakˆtw exis¸seic • [x]2 = [1] sto Z8 • [x]4 = [1] sto Z5 • [x]3 = [1] sto Z5 • [x]2 + [3][x] + [2] = [0] sto Z6 • [x] + [x] + [x] = [0] sto Z3 .2. Gia th deÔterh parathroÔme ìti efarmìzontac dÔo forèc to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 3 èqoume n7 = (n3 )2 n ≡ n2 n ≡ n mod 3 Me parìmoio trìpo (  kai ˆmesa) apodeiknÔetai kai h trÐth isotimÐa. arkeÐ na apodeiqjeÐ ìti isqÔei kˆje mia apì tic isotimÐec n7 ≡ n mod 7 n7 ≡ n mod 3 n7 ≡ n mod 2 H pr¸th isqÔei apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 7. . Apì to Parˆdeigma 1.1. Oi Akèraioi modulo m 51 3) Gia kˆje n ∈ N isqÔei 42|n7 − n.4 1) Poia eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z10 . 5) ApodeÐxte ìti h exÐswsh [a][x] = [b] èqei lÔsh sto Zm an kai mìno an µκδ(a. Poia apì ta antistrèyima stoiqeÐa sumpÐptoun me to antÐstrofo touc.8 2). 4) AlhjeÔei ìti h exÐswsh [4][x] = [3] èqei lÔsh sto Z6 .

. 9 mod 11. m. 16) UpologÐste to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm ìtan m = 3. ApodeÐxte ìti an o m eÐnai perittìc. . m. 5. tìte to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai Ðso me [0]. ApodeÐxte ìti o elˆqistoc jetikìc akèraioc n gia ton opoÐo isqÔei sto U (Zp ) ìti [a]n = [1] eÐnai diairèthc tou p − 1. . 4. i = 1. 6. 13) Poia hmèra thc ebdomˆdac ja eÐnai 333444 hmèrec apì s mera. ApodeÐxte ìti ta stoiqeÐa [a] + [ai ]. [a + am ]}. . 9) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n49 ≡ n mod 1547. 18) 'Estw Zm = {[a1 ]. ApodeÐxte ìti den upˆrqei [a] ∈ Zp me [a]2 = [−1]. . 10) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei (n + 1)9 + 4n5 ≡ 1 mod 5 11) ApodeÐxte ìti n12 + 12n ≡ 5 mod 11 an kai mìno an n ≡ 2. AlhjeÔei ìti ta stoiqeÐa [a][ai ]. eÐnai diakekrimèna kai epomènwc Zm = {[a + a1 ]. . . 15) 'Estw p pr¸toc kai a ∈ Z pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. 19) Exetˆste an alhjeÔei ìti to ˆjroisma dÔo antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai antistrèyimo. ìpou i = 1. 12) Poio eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 13. . Upìdeixh: 1547 = 7 · 13 · 17. . . . [am ]} kai [a] ∈ Zm . 14) Na brejeÐ èna stoiqeÐo [a] tou U (Z5 ) ¸ste kˆje ˆllo stoiqeÐo tou U (Z5 ) na eÐnai thc morf c [a]n . . . Me tÐ isoÔtai to en lìgw ˆjroisma ìtan o m eÐnai ˆrtioc.52 1 Akèraioi 7) ApodeÐxte ìti o akèraioc p eÐnai pr¸toc an kai mìno an to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zp eÐnai p − 1. 'Estw epiplèon ìti [a] = [0]. 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n5 ≡ n mod 30. eÐnai diakekrimèna. 17) 'Estw p pr¸toc arijmìc me p ≡ 3 mod 4. . . . n ∈ N. Upˆrqei tètoio stoiqeÐo sto U (Z8 ).

1. . b den eÐnai mhden. 1) Upojètoume ìti o d den diaireÐ ton c. AfoÔ d|a kai d|b. . n ∈ Z. paÐrnoume d|c. Jètoume d = µκδ(a. . 1) An o d den diaireÐ ton c. . .1 Je¸rhma. xn ) = 0. Me th qr sh aut c ja lÔsoume thn isotimÐa ax ≡ b mod m. y = y0 − n. b). èqoume c = de.5 Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec Pollˆ majhmatikˆ probl mata pou sunantˆme sthn kajhmerin  mac zw  anˆgontai se exis¸seic stic opoÐec epizhtoÔme lÔseic pou na eÐnai akèraioi arijmoÐ. ax + by = c. 2) Upojètoume ìti o d diaireÐ ton c. . pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = se. .5. Tèloc ja asqolhjoÔme me sust mata isotimi¸n (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). Ja deÐxoume ìti h dojeÐsa Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. y0 = te. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 53 1. c ∈ Z tètoioi ¸ste toulˆqiston ènac apì touc a. Epeid  µκδ(a.1. Epiplèon an (x0 . onomˆzetai Diofantik  ìtan mac endiafèroun mìno oi akèraiec lÔseic thc. n ∈ Z. tìte kˆje ˆllh lÔsh èqei th morf  b a x = x0 + n.5. 'Estw b a x = x0 + n kai y = y0 − n. y tètoioi ¸ste ax + by = c. EÔkola epalhjeÔetai me prˆxeic ìti d d ax + by = c. b. 2) An o d diaireÐ ton c. tìte h Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. tìte h Diofantik  exÐswsh ax + by = c den èqei lÔseic. xn me akeraÐouc suntelestèc. y0 ) eÐnai mÐa lÔsh. b) = d. . pou eÐnai ˆtopo. Apì thn (2) paÐrnoume (2) c = de = a(se) + b(te). Ja asqolhjoÔme ed¸ me thn pr¸th mh tetrimmènh Diofantik  exÐswsh. d d (1) Apìdeixh. t ∈ Z me d = as + bt AfoÔ d|c. Mia exÐswsh thc morf c f (x1 . . kai ja perigrˆyoume pl rwc tic lÔseic thc. Oi exis¸seic aut c thc morf c paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n kai sthn 'Algebra. ìpou e ∈ Z. . 'Estw a. upˆrqoun s. ìpou to f (x1 . xn ) eÐnai èna polu¸numo twn x1 . 'Estw ìti upˆrqoun akèraioi x.

6 Eur¸ gia mia epistol  pou kostÐzei 8 Eur¸.5. Ja lÔsoume th Diofantik  exÐswsh 4x + 6y = 80 kai ja broÔme th lÔsh (x. AfoÔ µκδ(4.1. 3) Jèloume na agorˆsoume grammatìshma twn 0. x. d d d d d a a 'Ara upˆrqei n ∈ Z me y0 − y = n. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac bohjˆ na melet soume isotimÐec. Epomènwc kˆje lÔsh. m ∈ Z me m = 0 kai d = µκδ(a. d d b An o a den eÐnai mhdèn. 1. 8) = 4 pou den diaireÐ ton 10. 'Ara h zhtoÔmenh lÔsh prokÔptei gia n = 14 kai eÐnai h x = 2. sÔmfwna me to Je¸rhma 1. 6) = 2 pou diaireÐ to 80. Gia tic lÔseic thc isotimÐac isqÔoun ta ex c: 1) an d b.54 1 Akèraioi T¸ra ja deÐxoume ìti kˆje lÔsh eÐnai thc morf c (1). dhlad  y = y0 − n . 1. 'Estw x0 . upˆrqoun lÔseic. BrÐskoume tic lÔseic wc ex c: Apì ton EukleÐdeio algìrijmo èqoume 21 = 1 · 14 + 7.3 Je¸rhma. tìte apì thn (3) paÐrnoume x = x0 + n. Epeid  x ≥ 0 èqoume n ≥ 14. ìpou n ∈ Z. tìte den upˆrqoun lÔseic. eÐnai thc morf c x = 10 + 2n kai y = −10 − 3n.5. y = 40 − 2n. 'Estw a. 1) H Diofantik  exÐswsh 4x + 8y = 10 den èqei lÔseic afoÔ µκδ(4. = 1. y0 = 40. 'Ara kˆje lÔsh eÐnai thc morf c x = −40 + 3n. AfoÔ µκδ . y = 12. m).4 Eur¸ pou apaitoÔntai. y0 . b. 14) = 7 pou diaireÐ to 70.2 ParadeÐgmata. èqoume ìti y − y0 . H apìdeixh d sthn perÐptwsh pou o b den eÐnai mhdèn eÐnai parìmoia. 'Etsi mÐa lÔsh eÐnai h x0 = 10.4 Eur¸ kai 0. kai ax ≡ b mod m . 2) H Diofantik  exÐswsh 21x+14y = 70 èqei ˆpeirec lÔseic afoÔ µκδ(21. Afair¸ntac katˆ mèlh paÐrnoume a(x − x0 ) = b(y0 − y) kai ˆra (3) a b a b a (x − x0 ) = (y − y0 ). Epomènwc 7 = 1 · 21 + (−1) · 14 kai ˆra 70 = 10 · 21 + (−10) · 14.5. y) ìpou o x eÐnai mh arnhtikìc akèraioc kai elˆqistoc kai y ≥ 0. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc grammatos mwn 0. y ∈ Z me ax + by = c kai ax0 + by0 = c. y0 = −10. 14 = 2 · 7 = 0. Apì ton EukleÐdeio Algìrijmo paÐrnoume 80 = (−40) · 4 + 40 · 6 pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = −40.

3. Sunep¸c. ja lème ìti h isotimÐa ax ≡ b mod m èqei akrib¸c d lÔseic.1. H isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me th Diofantik  exÐswsh ax − my = b. m m Prˆgmati. 1) An c ∈ Z eÐnai mia lÔsh thc isotimÐac ax ≡ b mod m tìte kˆje c ∈ Z me c ≡ c mod m ja eÐnai lÔsh thc isotimÐac lìgw thc Prìtashc 1. d − 1. na èqei akrib¸c mia lÔsh   na èqei perissìterec lÔseic.3.1: an d b tìte den upˆrqoun lÔseic. tìte m m t1 ≡ t2 mod m kai ˆra x1 ≡ x2 mod m. . Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 2) an d|b tìte upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. 55 Apìdeixh. blèpoume ìti mia prwtobˆjmia exÐswsh sto Zm mporeÐ na mhn èqei lÔseic. an t1 ≡ t2 mod d. en¸ an d|b tìte upˆrqoun ˆpeirec lÔseic pou dÐnontai apì tic sqèseic x = x0 + −m a t. 1. y = y0 − t (t ∈ Z). d d 'Ara apodeÐxame ìti upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. Oi lÔseic aut c perigrˆfontai apì to Je¸rhma 1. Apì thn Prìtash d d 1. apì t¸ra kai sto ex c ìtan lème lÔsh miac isotimÐac ax ≡ b mod m ennooÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo m. 'Etsi sth deÔterh perÐptwsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc. 2) Epeid  h isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me thn exÐswsh [a][x] = [b] sto Zm . m t. MÐa epilog  d mh isodunˆmwn lÔsewn modulo m dÐnetai apì th sqèsh x = x0 − gia t = 0. y0 ) eÐnai mia sugkekrimènh lÔsh thc exÐswshc. . . . AntÐstrofa. an x1 ≡ x2 mod m. d d ìpou (x0 .4. t2 ∈ Z kai x1 = x0 − Ja apodeÐxoume t¸ra ìti m m t1 kai x2 = x0 − t2 .5. tètoia ¸ste kˆje stoiqeÐo x thc klˆshc ikanopoieÐ thn isotimÐa. 'Estw t1 .7 prokÔptei ìti t1 ≡ t2 mod d. tìte t1 ≡ t2 mod m. d d x1 ≡ x2 mod m ⇔ t1 ≡ t2 mod d.5. d (4) Shmei¸seic .

'Ara upˆrqoun akrib¸c 3 klˆseic upoloÐpwn mod 15 pou eÐnai lÔseic. dojeÐsa isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn 3x ≡ 4 mod 5. . a ≡ 3 mod 10.5. isìthta (4). P¸c sqetÐzetai aut  h lÔsh me tic treic lÔseic pou br kame sto Parˆdeigma 1. y0 ) = (8. x ≡ 13 mod 15. m jetikoÐ akèraioi tètoioi ¸ste d|m. Pollaplasiˆzontac thn arqik  isotimÐa me a paÐrnoume x ≡ 22a mod 10. èstw 7a ≡ 1 mod 10. Tìte gia kˆje akèraio r èqoume thn xènh ènwsh [r]d = [r]m ∪ [r + d]m ∪ · · · ∪ r + H apìdeixh af netai san ˆskhsh. pou èqei akrib¸c mÐa lÔsh apì to Je¸rhma 1.5). Me ˆlla lìgia blèpoume ìti èqoume dÔo perigrafèc tou idÐou sunìlou.5). 1) Ja prosdiorÐsoume touc x ∈ Z pou èqoun thn idiìthta 9x ≡ 12 mod 15.5. Me ton EukleÐdeio algìrijmo (  me ìpoion ˆllo trìpo jèloume) brÐskoume to antÐstrofo tou 7 modulo 10.4. 15) = 3 kai 3|12.5.3. x ≡ 3 mod 15. Apì thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. to 7 eÐnai antistrèyimo modulo 10 (Prìtash 1.5. mporeÐ na apodeiqjeÐ to ex c. ìlec oi lÔseic thc arqik c isotimÐac eÐnai x ≡ 8 mod 15.4 1).4 1) mporoÔme na ergastoÔme kai wc ex c. tìte eÐnai eÔkolo na doÔme ìti ShmeÐwsh Sto Parˆdeigma 1. H [3]5 = [3]15 ∪ [8]15 ∪ [13]15 . Gia na broÔme mia lÔsh thc antÐstoiqhc Diofantik c exÐswshc 9x−15y = 12 efarmìzoume ton EukleÐdeio algìrijmo 15 = 9 · 1 + 6 9=1·6+3 6 = 2 · 3. Pio genikˆ. Jètoume (x0 . 10) = 1.5.3. 'Estw d. m −1 d d m . 'Eqoume d = µκδ(9. 'Ara x ≡ 66 ≡ 6 mod 10 (deÐte kai thn Efarmog  metˆ thn Prìtash 1. An sumbolÐsoume thn klˆsh upoloÐpwn mod m tou a me [a]m . 'Ara 3 = 9 − 6 · 1 = 9 − (15 − 9 · 1) = 9 · 2 − 15 · 1 kai pollaplasiˆzontac me 4 èqoume 9 · 8 − 15 · 4 = 12.4. thn x ≡ 3 mod 5. dhlad  tou {x ∈ Z|9x ≡ 12 mod 15}.4 ParadeÐgmata. 4). 2) MporoÔme na lÔsoume thn isotimÐa 7x ≡ 22 mod 10 me thn prohgoÔmenh mèjodo   enallaktikˆ na parathr soume ìti afoÔ µκδ(7.56 1 Akèraioi 1.

'Uparxh: Jètoume Mk = x = a1 M1 y1 + · · · + ar Mr yr (5) Epeid  gia i = k èqoume mi |Mk h (5) dÐnei x ≡ ak Mk yk mod mk . mr . . x pou ikanopoioÔn to sÔsthma x ≡ a mod m x ≡ b mod n paÐrnoume x ≡ x mod m kai x ≡ x mod n. . 'Ara x ≡ ak mod mk . lìgw thc umk pìjeshc. Jètoume Apìdeixh. an upˆrqei lÔsh. . aut  eÐnai monadik  mod e. M kai parathroÔme ìti.5. giatÐ apì thn pr¸th isotimÐa paÐrnoume 2|x − 1 kai apì th deÔterh paÐrnoume 2|x − 2 kai epomènwc 2|1. Tìte to sÔsthma isotimi¸n x ≡ a1 x ≡ ar mod m1 . k = 1. Sqetikì eÐnai to parakˆtw Je¸rhma. . . mk ) = 1. dhlad  m|x − x kai n|x − x . Sthn eidik  perÐptwsh pou isqÔei µκδ(m. . . ìpou e = κπ(m. . 'Estw m1 . Arqikˆ parathroÔme ìti eÐnai dunatìn èna sÔsthma na mhn èqei lÔsh an kai kˆje isotimÐa tou sust matoc èqei lÔsh. . Sthn perÐptwsh pou upˆrqoun akèraioi x. 2. k = 1.5. Ac jewr soume. Autì den èqei lÔsh. isqÔei µκδ(Mk . . kai epomènwc e|x − x . gia parˆdeigma. r.1. mod mr èqei monadik  lÔsh modulo M = m1 m2 . . r. 'Otan lème lÔsh enìc sust matoc isotimi¸n ennooÔme kˆje akèraio pou ikanopoieÐ ìlec tic isotimÐec tou sust matoc. dhlad  mod (mn)). Sunep¸c. .5 Je¸rhma (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). n). tìte mporoÔme na deÐxoume ìti to prohgoÔmeno sÔsthma èqei lÔsh (kai eÐnai monadik  mod e. 2. to sÔsthma x ≡ 1 mod 2 x ≡ 2 mod 6. m2 . Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 57 Sust mata isotimi¸n Sth sunèqeia ja jewr soume sust mata isotimi¸n. . . . Epomènwc to Mk eÐnai antistrèyimo modulo mk 'Estw Mk yk ≡ 1 mod mk . . n) = 1. mr anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi jetikoÐ akèraioi. 1. .

.2. M2 = = 21 kai M3 = = 15. BrÐskoume to y2 apì thn 21y2 ≡ 1 mod 5. M = 3 · 5 · 7 = 105 105 105 = 35. . 'Eqoume y3 ≡ 1 mod 7. Gia parˆdeigma èstw x ≡ 1 mod 5 x ≡ 2 mod 6 x≡3 mod 7 GnwrÐzoume apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ìti to sÔsthma èqei monadik  lÔsh mod 210 thn opoÐa mporoÔme na broÔme wc ex c. u ∈ Z. . allˆ sthn perÐptwsh aut  den gnwrÐzoume ek twn protèrwn an upˆrqei lÔsh). dhlad  thn 2y1 ≡ 1 mod 3.8 2) sumperaÐnoume ìti M |x − x . . .58 1 Akèraioi Monadikìthta: 'Estw x kai x dÔo lÔseic tou arqikoÔ sust matoc. TonÐzoume ed¸. Gia na 105. (Gia th mèjodo aut  den qreiˆzontai ta moduli mk na eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. . Telikˆ x ≡ 1 · 35 · 2 + 2 · 21 · 1 + 3 · 15 · 1 mod 105. . ìti to sÔnolo twn akeraÐwn pou eÐnai lÔseic tou sust matoc tou prohgoumènou Jewr matoc eÐnai h tom  twn klˆsewn [a1 ]m1 . r èqoume x ≡ x mod mk .5. 2. 2) MporoÔme suqnˆ na lÔsoume sust mata isotimi¸n kai me diadoqikèc antikatastˆseic. 'Ara t = 6u + 5. [ar ]mr . afoÔ oi mk eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. t ∈ Z. sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. BrÐskoume to y3 apì thn 15y3 ≡ 1 mod 7.6 ParadeÐgmata. 1. 'Eqoume y2 ≡ 1 mod 5. M1 = 3 5 7 broÔme to y1 lÔnoume thn isotimÐa 35y1 ≡ 1 mod 3. 'Eqoume y1 ≡ 2 mod 3. thn opoÐa lÔnoume gia na broÔme t ≡ 5 mod 6. Apì to Parˆdeigma 1. Apì thn pr¸th isotimÐa èqoume x = 5t + 1.5. 1) Gia na lÔsoume to sÔsthma x≡1 x≡2 mod 3 mod 5 x ≡ 3 mod 7 jètoume. dhlad  mk |x − x .5. . dhlad  x ≡ 157 ≡ 52 mod 105. . Sunep¸c x = 5(6u + 5) + 1 = 30u + 26. Antikajist¸ntac sth deÔterh èqoume 5t ≡ 1 mod 6. Tìte gia kˆje k = 1.

blèpoume ìti h deÔterh isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 6 mod 7. To sÔsthma autì mporeÐ na lujeÐ me to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. Telikˆ x = 30(7v + 6) + 26 = 210v + 206. Me parìmoio trìpo. 4) Ac jewr soume to sÔsthma 2x ≡ 1 mod 3 5x ≡ 2 mod 7. ac jewr soume thn x2 ≡ 1 mod 77. g) x ≡ 34 mod 77. d) x ≡ 43 mod 77. Gia parˆdeigma. Oi a) kai b) lÔnontai ˆmesa en¸ sta g) kai d) efarmìzoume to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn.5. 'Ara u = 7v + 6. Epeid  x2 − 1 = (x + 1)(x − 1) kai 77 = 7 · 11. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 59 Antikajist¸ntac sthn trÐth isotimÐa paÐrnoume 30u ≡ 5 mod 7. h pr¸th isotimÐa tou sust matoc eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 2 mod 3. Sunep¸c to arqikì sÔsthma eÐnai isodÔnamo me to x≡2 mod 3 x ≡ 6 mod 7. v ∈ Z. .1. Sunep¸c x ≡ 206 mod 210. ParathroÔme ìti se autì den mporoÔme na efarmìsoume ˆmesa to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn.5.3. 3) Me th bo jeia tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn mporoÔme merikèc forèc na lÔsoume isotimÐec pio polÔplokec apì autèc pou melet same sto Je¸rhma 1. H lÔsh eÐnai u ≡ 6 mod 7. eÔkola epalhjeÔoume ìti h en lìgw isotimÐa isodunameÐ me ta ex c 4 sust mata isotimi¸n a) x + 1 ≡ 0 mod 77 b) x − 1 ≡ 0 mod 77 g) x + 1 ≡ 0 mod 7 x − 1 ≡ 0 mod 11 d) x + 1 ≡ 0 mod 11 x − 1 ≡ 0 mod 7. Blèpoume ìti oi lÔseic eÐnai: a) x ≡ 76 mod 77. b) x ≡ 1 mod 77. Epeid  to 2 eÐnai antistrèyimo modulo 3 (kai èna antÐstrofì tou eÐnai to 2).

EÐnai dunatìn me sunolikˆ 50 nomÐsmata twn 2. b. Katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc mporeÐ na sqhmatisteÐ èna posì 510 Eur¸ apì qartonomÐsmata twn 20 kai 50 Eur¸. ii) 10x + 6y + 15z = 40 6. y) ∈ N × N upˆrqoun tètoia ¸ste 2x + 3y = 70. i) ApodeÐxte ìti h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei lÔsh an kai mìno an µκδ(a. 5. ii) ApodeÐxte ìti an h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei mÐa lÔsh. z ∈ Z pou eÐnai lÔseic tou sust matoc x + y + z = 100 x + 8y + 50z = 156. Poiec apì tic parakˆtw isotimÐec èqoun lÔseic. tìte èqei ˆpeirec. c ∈ Z − {0} kai d ∈ Z. 8. Na brejoÔn oi akèraioi x. b. LÔste tic Diofantikèc exis¸seic i) 2x + 3y + 4z = 79 Upìdeixh: Jèste w = 3y + 4z kai lÔste pr¸ta thn 2x + w = 79. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun) i) 2x ≡ 6 mod 12 ii) 101x ≡ 7 mod 102 . c)|d. y.5 1. 'Estw a.60 1 Akèraioi Ask seic 1. LÔste tic parakˆtw Diofantikèc exis¸seic. Pìsa zeÔgh (x. i) 5x + 8y = 99 ii) 6x + 4y = 100 iii) 6x + 4y = 99 iv) 110x + 150y = 30 v) 14x + 49y = 42 2. 4. 10 kai 50 Eur¸ na sqhmatisteÐ posì 760 Eur¸. 3. 7.

5. kai ii) o dorufìroc sumplhr¸nei 11 peristrofèc se qronik  perÐodo pou arqÐzei ìtan èna 24wro rolìi deÐqnei 0 kai l gei (kˆpoiec hmèrec argìtera) ìtan to rolìi deÐqnei 17. 'Enac dorufìroc pou kineÐtai gÔrw apì thn Gh èqei perÐodo t pou eÐnai akèraio pollaplˆsio thc miac ¸rac. . 7 kai 9 af nei upìloipa 1. 'Estw m ∈ N perittìc kai m = pm1 . Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 61 iii) 14x ≡ 3 mod 21 iv) 9x ≡ 5 mod 35. Na brejeÐ o t. BreÐte ìlouc touc x ∈ Z tètoiouc ¸ste x2 ≡ 1 mod 91. BreÐte ton elˆqisto jetikì akèraio pou ìtan diairejeÐ me touc 5. Poia apì ta parakˆtw sust mata èqoun lÔseic.1. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun). . 13. 11. 3 antÐstoiqa. . LÔste to sÔsthma x≡4 mod 6 x ≡ 13 mod 15 12. i) x ≡ 3 mod 5 x ≡ 5 mod 6 x ≡ 1 mod 7 ii) 2x ≡ 1 mod 7 x ≡ 4 mod 8 iii) 6x ≡ 2 mod 9 5x ≡ 1 mod 10 iv) 4x ≡ 2 mod 10 3x ≡ 4 mod 11 10. m 14. ApodeÐxte ìti h isotimÐa x2 ≡ 1 mod m èqei akrib¸c 2r lÔseic mod m. pr r h anˆlus  tou se ginìmeno 1 pr¸twn me pi = pj an i = j . 9. GnwrÐzoume ìti i) t ≤ 24. 2.

y ∈ Z ¸ste to sÔsthma 1 Akèraioi 2x + 4y ≡ 3 3x + 2y ≡ 5 na èqei lÔsh. BreÐte ìlouc touc x. (SugkrÐnate me ton kanìna tou Cramer gia th lÔsh 2 × 2 grammik¸n susthmˆtwn epÐ tou R). b ∈ Zm . tìte x = [1]   x = [−1]. m) = 1. a = [0]) èqei lÔsh sto Zm . 5 augˆ. b ∈ Zm ) èqei to polÔ mia lÔsh sto Zm . 4. 18. 17.62 15. 16. 5 kai 6 tìte paramènoun antÐstoiqa 1. ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc arijmìc tètoioc ¸ste ta dÔo teleutaÐa yhfÐa tou tetrag¸nou tou (sth sun jh dekadik  graf ) na eÐnai 35. tìte upˆrqei monadik  lÔsh mod m pou dÐnetai apì ¯ x = ∆(de − bf ) mod m ¯ y = ∆(af − ce) mod m. Exetˆste an oi parakˆtw protˆseic pou aforoÔn to Zm eÐnai alhjeÐc   yeudeÐc i) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. 2. . 19. ApodeÐxte ìti upˆrqoun m to pl joc diadoqikoÐ jetikoÐ akèraioi kajènac apì touc opoÐouc diaireÐtai me èna toulˆqiston tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. ¯ ìpou ∆ eÐnai to antÐstrofo tou ∆ modulo m. tìte x = [0]. ii) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc aug¸n pou ja mporoÔse na perièqei to kalˆji. ApodeÐxte ìti an µκδ(∆. 4. 3. iii) An x2 = [1] sto Zm . An afairejoÔn ta augˆ apì èna kalˆji anˆ 2. 20. JewroÔme to sÔsthma mod 11 mod 11 ax + by ≡ e mod m cx + dy ≡ f mod m kai jètoume ∆ = ad − bc. 'Otan ìmwc afairejoÔn ta augˆ anˆ 7 sto tèloc to kalˆji eÐnai ˆdeio. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. iv) An x2 = [0] sto Zm . ('Ena arqaÐo Indikì prìblhma). 3.

1. SuneqÐste efarmìzontac to Kinezikì Je¸rhma. 0 ≤ b ≤ 60 tètoioc ¸ste to sÔsthma 63 12x ≡ b mod 30 22x ≡ b mod 11 na èqei lÔsh. Me dokimèc lÔste kˆje mÐa apì tic isotimèc f (x) ≡ 0 mod 3. 22.5. f (x) ≡ 0 mod 7. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 21. . Upìdeixh: 'Estw f (x) = x3 + 2x2 − x − 5. BreÐte ìlouc touc akeraÐouc x tètoiouc ¸ste x3 + 2x2 − x − 5 ≡ 0 mod 105. f (x) ≡ 0 mod 5. Exetˆste an upˆrqei b ∈ Z.

m) = 1} 1) Oi jetikoÐ akèraioi pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai den eÐnai sqetikˆ pr¸toi me autìn eÐnai ta pollaplˆsia tou p thc morf c ap.1 Prìtash. ϕ(4) = 2. 1) Gia kˆje pr¸to p isqÔei ϕ(pi ) = pi − pi−1 . ìpou 1 ≤ a ≤ pi−1 . . 2) An µκδ(m.. EÐnai fanerì ìti qrhsimopoi¸ntac ton orismì den eÐnai eÔkolo na upologistoÔn oi timèc ϕ(m) gia megˆla m. oi opoÐoi eÐnai tètoioi ¸ste H sunˆrthsh tou Euler 1 ≤ a ≤ m kai µκδ(a.5 èpetai ìti ϕ(m) eÐnai to pl joc twn akeraÐwn a. Tìte. n) = 1. ϕ(5) = 4. [a]n ).4 ìti U (Zm ) = {[α] ∈ Zm |µκδ(α. . 2) ArkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei 1-1 kai epÐ apeikìnish ψ : U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ).4. Apìdeixh. UpenjumÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. m) = 1. . giatÐ an [a]mn = [b]mn .6 H Sunˆrthsh tou Euler Ja sumbolÐzoume me ϕ(m) to pl joc twn stoiqeÐwn tou sunìlou U (Zm ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm . opìte m|a − b kai n|a − b. ìpou me [a]k ∈ Zk paristˆnoume thn klˆsh upoloÐpwn modulo k tou a.64 1 Akèraioi 1. pou onomˆzetai sunˆrthsh tou Euler . Sunep¸c to pl joc twn jetik¸n akeraÐwn pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai sqetikˆ pr¸toi proc autìn eÐnai pi − pi−1 . 3) An h anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn eÐnai n = pn1 . 1 − 1 ps . orÐzetai mia sunˆrthsh φ : Z>0 → Z>0 . Gia parˆdeigma èqoume ϕ(1) = 1. ϕ(2) = 1. dhlad  [a]m = [b]m kai . pns . ϕ(6) = 2. To pl joc touc eÐnai pi−1 . OrÐzoume ψ([a]mn ) = ([a]m . H antistoiqÐa ψ eÐnai mia apeikìnish. (pns − pns −1 ) s s 1 1 2 =n 1− 1 p1 1− 1 p2 . Apì thn Prìtash 1. tìte ϕ(mn) = ϕ(m)ϕ(n). . ϕ(3) = 2. tìte n ϕ(n) = (pn1 − pn1 −1 )(pn2 − p2 2 −1 ) . H parakˆtw Prìtash parèqei ènan diaforetikì trìpo upologismoÔ tou akeraÐou ϕ(m).6.. tìte mn|a − b. ìpou oi pi s 1 eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. 1.

[b] ∈ U (Zm ) ⇒ [ab] ∈ U (Zm ). mn) = 1 kai ˆra [x]mn ∈ U (Zmn ). 'Omwc h apìdeixh pou d¸same ed¸ parousiˆzei endiafèron giatÐ qrhsimopoieÐ mia diasÔndesh metaxÔ twn U (Zmn ). Gia to x autì èqoume µκδ(x. Shmei¸noume ìti h sqèsh 2) sto prohgoÔmeno Je¸rhma mporeÐ na apodeiqjeÐ qwrÐc th qr sh tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn. . . apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn upˆrqei akèraioc x me x ≡ a mod m kai x ≡ b mod n. Epeid  µκδ(a. Gia parˆdeigma. m) = 1 èqoume µκδ(ab. b (L mma 1. an [a]mn ∈ U (Zmn ) tìte ([a]m . p) = 1. 'Estw [a]. m) = µκδ(a. (1) . (pns − pns −1 ) = s s 1 1 = pn1 . Sunep¸c apodeÐxame ìti Je¸rhma tou Euler [a]. m) = µκδ(b. a) = 1. ϕ(pns ) = s 1 = (pn1 − pn1 −1 ) . parathroÔme ìti dojèntoc tou ([a]m . a) = 1.. tìte µκδ(m. n) = 1. Tèloc. m) = 1 kai µκδ(x. ψ([x]mn ) = ([x]m . Sunep¸c. tìte [a]m = [b]m kai [a]n = [b]n . Epeid  ìmwc µκδ(m. . Autì eÐnai ˆtopo. . m > 0 kai µκδ(a. opìte m|a − b kai n|a − b. n) = 1. [a]n ) ∈ U (Zm ) × U (Zn ). Prˆgmati. . ìtan o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc me µκδ(a. H ψ eÐnai 1-1. m) = 1. [b]n ). èqoume ϕ(1000) = ϕ(23 53 ) = ϕ(23 )ϕ(53 ) = (8 − 4)(125 − 25) = 400. m). H Sunˆrthsh tou Euler 65 [a]n = [b]n . 1 − 1 ps .. m).. èqoume mn|a−b. . Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gnwrÐzoume ìti ap−1 ≡ 1 mod p. .. n) = µκδ(b. U (Zm ). [b] ∈ U (Zm ). U (Zn ) pou ja melethjeÐ genikìtera sthn Enìthta 2. 1 − H sqèsh 3) eÐnai qr simh gia upologismoÔc. µκδ(x.1. kˆje pr¸toc arijmìc pou eÐnai koinìc diairèthc twn ab kai m ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a. pns ) = s 1 = ϕ(pn1 ) . giatÐ an µκδ(mn.2. m ∈ Z. pns 1 − s 1 =n 1− 1 p1 1 p1 . Ja apodeÐxoume ed¸ mia genÐkeush pou lèei ìti aϕ(m) ≡ 1 mod m. gia na doÔme ìti h ψ eÐnai epÐ. m) = 1. a) = µκδ(n. 3) H sqèsh aut  prokÔptei apì tic 1) kai 2): ϕ(n) = ϕ(pn1 .6. EpÐshc. 1 ps = . . [x]n ) = ([a]m . ìpou a. [b]n ) ∈ U (Zm )× U (Zn ).5) kai katˆ sunèpeia ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc µκδ(a. Epiplèon. µκδ(b. dhlad  [a]mn = [b]mn . giatÐ an ψ(a) = ψ(b).

afoÔ µκδ(a. aϕ(m) ≡ 1 mod m. .66 'Estw 1 Akèraioi U (Zm ) = {[a1 ]. (3) SqhmatÐzoume to ginìmeno ìlwn twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). m) = 1. . [ak ] ⇒ [ak ][a1 . . [aak ]}. . m) = 1. . dhlad  aϕ(m) ≡ 1 mod m. . pou eÐnai o plhjˆrijmoc tou U (Zm ). opìte m|ai − aj . . . . [ak ]}.2 Je¸rhma (Euler ). ak ] paÐrnoume [ak ] = [1]. . 1 . ak ] ∈ U (Zm ). Sthn eidik  perÐptwsh tou Jewr matoc tou Euler pou o m = p eÐnai pr¸toc. . .6. m) = 1. . Apì to (1) èqoume ìti [aai ] ∈ U (Zm ). To episthmonikì èrgo tou eÐnai terˆstio kai o Euler jewreÐtai o polugrafìtatoc Majhmatikìc ìlwn twn epoq¸n. Udrodunamik  kai Mhqanik . . (2) 'Estw [a] ∈ U (Zm ). ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h Nauphgik . [aak ] = [a1 ] . O Euler (1707-1783) xekÐnhse stic spoudèc tou sto Panepist mio tou Basel thc ElbetÐac ìtan  tan mìlic 13 qron¸n kai trÐa qrìnia argìtera apèkthse master’s sth FilosofÐa. . (4) Apì th sqèsh (1) èqoume [a1 . k = ϕ(m). An µκδ(a. kai ˆra [ai ] = [aj ]. . Ergˆsthke de se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n allˆ kai ˆllwn klˆdwn. . 'Ara prokÔptei mia ˆllh apìdeixh gia to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. . kai epeid  to k eÐnai peperasmèno. . 'Eqoume apodeÐxei to akìloujo apotèlesma. Apì tic (3) kai (2) paÐrnoume [aa1 ] . i = 1. k . tìte 1 'Estw a. tìte m|a(ai − aj ). . m ∈ Z kai m > 0. èqoume ϕ(m) = p − 1 kai epiplèon isqÔei µκδ(a. tìte to antÐstrofo tou [a] ∈ Zm eÐnai to [aϕ(m)−1 ]. Epiplèon ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. ak ]. Apì to Je¸rhma autì blèpoume ìti an µκδ(a. paÐrnoume U (Zm ) = {[aa1 ]. . p) = 1 an kai mìno an o p den diaireÐ ton a. Pollaplasiˆzontac thn (4) me to antÐstrofo tou [a1 . Epeid  t¸ra to pl joc twn [aai ] eÐnai k . ak ] = [a1 . 1. . giatÐ an [aai ] = [aaj ]. . .

To RSA sunÐstatai sta epìmena b mata.6.6. Sth sunèqeia jètei n = pq kai epilègei ènan jetikì akèraio e sqetikˆ pr¸to me ton 2 H mèjodoc kruptogrˆfhshc RSA To sÔsthma RSA epino jhke apì touc Rivest. Shamir kai Adleman to 1978.9 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. 1. stratiwtikoÔc kai oikonomikoÔc skopoÔc. EpÐshc ϕ(24) = ϕ(23 3) = (23 − 22 )(3 − 1) = 8 (Prìtash 1. 0 ≤ r < k . Gia autì ergazìmaste kˆpwc diaforetikˆ: ArkeÐ na deÐxoume ìti a12 ≡ 1 mod 8 kai a12 ≡ 1 mod 9. 1. apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume ϕ(m) = qk + r. H Sunˆrthsh tou Euler 67 To Je¸rhma tou Euler mac epitrèpei suqnˆ na upologÐzoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n. H KruptografÐa asqoleÐtai me thn eÔresh kai ulopoÐhsh mejìdwn apostol c kai l yhc mustik¸n mhnumˆtwn. 2. giatÐ oi akèraioi 8. 8) = 1 kai ˆra apì to Je¸rhma tou Euler isqÔei aϕ(8) = a4 ≡ 1 mod 8. Gia parˆdeigma. 'Omoia apodeiknÔetai kai h isotimÐa a12 ≡ 1 mod 9. Gia kˆje akèraio a me µκδ(a. Epeid  2002 = 250 · 8 + 2 èqoume 3652002 = (3658 )250 · 3652 ≡ (58 )250 · 52 ≡ 1250 · 52 ≡ 1 mod 24. Sunep¸c aϕ(m) = (ak )q ar . An efarmìsoume ˆmesa to Je¸rhma tou Euler. m ∈ Z me m > 0 kai µκδ(a. . Apì to Je¸rhma tou Euler kai ton orismì tou k paÐrnoume 1 ≡ ar mod m. Kaj¸c µκδ(5.2 Autì eÐnai apì ta pio diadedomèna sust mata kaj¸c qrhsimopoieÐtai apì krˆth kai organismoÔc gia diplwmatikoÔc.q. agorèc me pistwtik  kˆrta).1. IsqÔei 365 = 15 · 24 + 5 kai ˆra 365 ≡ 5 mod 24. Tìte k|ϕ(m). Epeid  µκδ(a.3 ParadeÐgmata. 72) = 1 isqÔei a12 ≡ 1 mod 72. 'Estw a. 24) = 1. ìpwc kai apì polÐtec se kajhmerinèc oikonomikèc sunallagèc (p. 'Estw k o elˆqistoc jetikìc akèraioc tètoioc ¸ste ak ≡ 1 mod m (tètoioc k upˆrqei apì to Je¸rhma tou Euler kai to AxÐwma ElaqÐstou). Prˆgmati. lambˆnoume aϕ(72) = aϕ(8)ϕ(9) = a24 ≡ 1 mod 72 pou den eÐnai h zhtoÔmenh isotimÐa. Lìgw tou elaqÐstou tou k paÐrnoume r = 0.6. apì to Je¸rhma tou Euler èqoume 58 ≡ 1 mod 24. m) = 1. ac broÔme to upìloipo thc diaÐreshc tou 3652002 me to 24. Epomènwc èqoume a12 = (a4 )3 ≡ 1 mod 8. 72) = 1 èqoume ìti µκδ(a. Ja perigrˆyoume ed¸ to sÔsthma kruptogrˆfhshc RSA. B ma 1 : O protijèmenoc paral pthc tou mhnÔmatoc epilègei dÔo diakekrimènouc megˆlouc pr¸touc arijmoÔc (pq thc tˆxhc tou 10100 ).1). 'Ara k|ϕ(m).

'Etsi epanakt¸ntai oi arijmoÐ X .5). X . UpologÐzontac ta Y (X) brÐskoume3 0445 2224 1123 2224 0572 0304 2315 2326 2256 0155 2334 2224 3 Oi sugkekrimènoi upologismoÐ èginan me to prìgramma GAP . B → 02. O paral pthc upologÐzei èna tètoio d (pq me ton EukleÐdeio Algìrijmo). Y (X) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou X e me ton n.4. Metatrèpoume to m numa se mia seirˆ apì yhfÐa kai omadopoioÔme se tetray fiouc arijmoÔc lambˆnontac 1901 1201 0807 1201 1909 1001 0509 1301 1922 1707 1809 1201 sÔmfwna me to pr¸to tm ma tou B matoc 2. dhlad  to arqikì mh kruptografhmèno m numa. Tìte n = pq = 2537 kai ϕ(n) = (p − 1)(q − 1) = 2436. 'Estw e = 13 opìte µκδ(13. B ma 2 (kruptogrˆfhsh): O apostolèac metatrèpei to m numa pou jèlei na steÐlei se mia seirˆ apì yhfÐa sÔmfwna me thn 1-1 antistoiqÐa A → 01. èstw p = 43 kai q = 59. . Sth sunèqeia uy¸nei kˆje Y (X) sth dÔnamh d kai efarmìzei to Je¸rhma tou Euler Y (X)d ≡ X ed = X kϕ(n)+1 = (X ϕ(n) )k X ≡ X mod n. q eÐnai toulˆqiston pentay fioi arijmoÐ en¸ oi X eÐnai tetray fioi). 'Ara upˆrqei d ∈ N me de = kϕ(n)+1. ja prosjètame to “anÔparkto grˆmma” 25 dÔo forèc). . µκδ(X. Gia kajènan.68 1 Akèraioi ϕ(n) = (p − 1)(q − 1). apì touc tetray fiouc autoÔc arijmoÔc upologÐzei Y (X) ≡ X e mod n. ϕ(n)) = 1. Sth sunèqeia omadopoieÐ ta yhfÐa se tetray fiouc arijmoÔc. (Sthn prˆxh ja epilègame megˆlouc arijmoÔc). 2436) = 1. isqÔei ed¸ giatÐ ta p. (ParathroÔme ìti h upìjesh tou Jewr matoc tou Euler. n) gnwstopoieÐtai ston protijèmeno apostolèa (katˆ fanerì trìpo). B ma 3 (apokruptogrˆfhsh): Kaj¸c apì thn upìjesh eÐnai µκδ(e. gia kˆpoio k ∈ Z. Ω → 24. Oi arijmoÐ Y (X) stèlnontai ston paral pth (katˆ fanerì trìpo). . To zeÔgoc (e. Gia parˆdeigma. h klˆsh [e] sto Zϕ(n) eÐnai antistrèyimh (Prìtash 1. n) = 1. 0 < Y (X) < n. . (An sthn teleutaÐa omadopoÐhsh eÐqame 2 yhfÐa. Ac upojèsoume ìti jèloume na steÐloume to parakˆtw m numa (qwrÐc thn teleÐa) TA MAJHMATIKA EINAI QRHSIMA. Dhlad .

H Sunˆrthsh tou Euler 69 pou eÐnai to kruptografhmèno m numa pou stèlnoume ston paral pth.6. oktˆdec klp. qwrÐc na qrhsimopoieÐtai h paragontopoÐhsh tou n. H eÔresh megˆlwn pr¸twn arijm¸n p. Me ˆlla lìgia. 0 ≤ X < 2537.1. 2.6). 2537) = 1. tìte to kruptografhmèno m numa ja mporoÔse na apokruptografhjeÐ aplˆ lambˆnontac rÐzec e-tˆxhc twn Y (X). Mèqri s mera. X ≡ Y (X)937 mod 2537.6 1. (p − 1)(q − 1)) = 1. eÐnai anoiktì er¸thma an upˆrqei trìpoc apokruptogrˆfhshc mhnumˆtwn pou èqoun kruptografhjeÐ me to RSA.4. BreÐte to upìloipo thc diaÐreshc tou 51000 me to 14. d èqoun to polÔ 200 yhfÐa. (Elègqoume ìti sto sugkekrimèno parˆdeigma ikanopoieÐtai aut  h sunj kh gia kˆje X . e. Pˆntwc. 3. An h paragontopoÐhsh tou n  tan gnwst  (se ènan upoklopèa tou mhnÔmatoc) tìte ja  tan gnwst  h tim  ϕ(n) lìgw thc Prìtashc 1. An eÐqame epilèxei megˆla p.kai ˆra praktikˆ adÔnato . 4. Sth sunèqeia upologÐzei touc X sÔmfwna me to B ma 3. q den apaiteÐ parˆ elˆqista leptˆ se upologistèc. to e prèpei na eÐnai arketˆ megˆlo ¸ste sto B ma 2 na sumbaÐnei anagwg  modulo n. efìson µκδ(X. q afoÔ tìte µκδ(e. q tìte autìc o èlegqoc den ja  tan aparaÐthtoc).na paragontopoihjoÔn megˆloi arijmoÐ. Parathr seic 1. H omadopoÐhsh sto B ma 2 ja mporoÔse na gÐnei kai se exˆdec. ìpwc kai na epilegeÐ o e ja prèpei na ikanopoieÐ thn anisìthta 101e > n (o arijmìc 101=0101 antistoiqeÐ sta grˆmmata AA). .6. An eÐqame 2424e < n (o arijmìc 2424 antistoiqeÐ sta grˆmmata ΩΩ ). H asfˆleia thc mejìdou RSA ofeÐletai sto gegonìc ìti mèqri s mera kai parˆ thn taqÔthta twn upologist¸n eÐnai exairetikˆ qronobìro . Ask seic 1. Oi upologismoÐ sta B mata 2 kai 3 tou RSA apaitoÔn lÐga deuterìlepta se upologistèc ìtan oi arijmoÐ n. O paral pthc upologÐzei me th bo jeia tou EukleÐdeiou algìrijmou ìti sto Z2436 to antÐstrofo tou [13] eÐnai to [937] (bl Efarmog  1.1. Sunep¸c ja mporoÔse na upologisteÐ o akèraioc d kai sth sunèqeia na gÐnei h apokruptogrˆfhsh. 'Enac trìpoc epilog c tou e eÐnai h eÔresh ènoc pr¸tou megalÔterou twn p.

. m) = 1. 6. ApodeÐxte ìti an o n diaireÐtai me k diakekrimènouc perittoÔc pr¸touc. i) Na brejeÐ o elˆqistoc jetikìc akèraioc k ¸ste 2k ≡ 1 mod 7. Gia poia n o ϕ(n) eÐnai ˆrtioc. ìpou Mi = M/mi . 3. m) = 1. . Poiˆ eÐnai ta teleutaÐa 2 yhfÐa tou 7100 sto dekadikì sÔsthma. mr . apodeÐxte ìti k = ϕ(m). me µκδ(a. Poiˆ èndeixh ja deÐqnei èna 24wro rolìi 719 ¸rec metˆ tic 1:00. 7. k apodeÐxte ìti ϕ(nk ) = nk−1 ϕ(n). . ϕ(d) 13. ApodeÐxte ìti ϕ(mn) = d ϕ(m)ϕ(n).70 1 Akèraioi 2. 5. kai k o elˆqistoc jetikìc akèraioc ¸ste ak ≡ 1 mod m. b). m jetikoÐ akèraioi me µκδ(a. ApodeÐxte ìti a7 ≡ a mod 63 an µκδ(a. ApodeÐxte ìti aϕ(b) + bϕ(a) ≡ 1 mod ab. An k > ϕ(m)/2. 12. dÐnetai apì x ≡ a1 M1 ϕ(m1 ) ϕ(m + · · · + ar Mr r ) mod M. an n perittìc 2ϕ(n). . 4. ìpou d = µκδ(a. 'Estw a. an n ˆrtioc 11. ApodeÐxte ìti h monadik  lÔsh modulo M tou sust matoc x ≡ a1 . ApodeÐxte ìti 1 + a + a2 + · · · + aϕ(m)−1 ≡ 0 mod m. 'Estw a. x ≡ ar mod m1 mod mr ìpou ta mi eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. 3) = 1. 8. ii) 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. m) = µκδ(a−1. Gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc n. a ∈ Z. tìte 2k |ϕ(n). 9. ApodeÐxte ìti ϕ(2n) = ϕ(n). 10. . b ∈ Z sqetikˆ pr¸toi akèraioi. M = m1 m2 .

. n} = Ad . 'Ena klˆsma .6. Jètoume Ad = {m ∈ {1. (Ja qreiasteÐte kˆpoio upologistikì prìgramma giatÐ diaforetikˆ oi prˆxeic ja eÐnai qronobìrec). 'Estw m. n) = µκδ(a. . onomˆzetai anˆgwgo an µκδ(a. mn) = 1. n}| µκδ(m. 19.1. a 15. 2) Sumperˆnate ìti n = d|n d|n ϕ(n/d) apì thn xènh ènwsh {1. ìpou a. n jetikoÐ akèraioi me d|n. . b a ApodeÐxte ìti to pl joc twn anag¸gwn klasmˆtwn me 1 ≤ a < b ≤ n b n eÐnai ϕ(k). k=1 16. . . d|n 3) 'Ara n = ϕ(d). b) = 1. Apokruptograf sete to m numa 0456 1863 2228 1736 1588 2132 1134 2225 1092 1593 1278 0095 1588 0739 2495 0129 1157 0629 1786 pou kruptograf jhke me th mèjodo RSA gia n = 43 · 59 = 2537 kai e = 13. ApodeÐxte ìti ϕ(n)|n an kai mìno an n = 1. 1) ApodeÐxte ìti to sÔnolo Ad perièqei akrib¸c ϕ(n/d) stoiqeÐa. 2a   2a · 3b . GiatÐ sto B ma 2 tou RSA èqoume 0 < Y (X) < n kai ìqi 0 ≤ Y (X) < n. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. . H Sunˆrthsh tou Euler 71 14. b ∈ Z−{0}. . ìpou a. n jetikoÐ akèraioi kai a ∈ Z me µκδ(m. 'Estw d. 18. 17. ApodeÐxte ìti ak ≡ 1 mod mn gia kˆje koinì pollaplˆsio k twn ϕ(m) kai ϕ(n). . n) = d}. .

.

Blèpoume. orÐsame dÔo prˆxeic se autì kai diapist¸same ìti autèc èqoun arketèc koinèc idiìthtec me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z (blèpe idiìthtec 1-7 sthn Parˆgrafo 1.gia parˆdeigma to èna eÐnai peperasmèno kai ta ˆlla ˆpeira . Mn (R) diafèroun shmantikˆ . H jewrÐa daktulÐwn apoteleÐ mia apì tic pio shmantikèc perioqèc thc sÔgqronhc 'Algebrac kai èqei pollèc efarmogèc se ˆllec perioqèc twn Majhmatik¸n. allˆ se kˆje sÔnolo pou eÐnai antikeÐmeno thc melèthc. 73 . To ìfeloc apì mia tètoia antimet¸pish eÐnai ìti kˆje sumpèrasma pou ja apodeiqjeÐ den ja isqÔei mìno sto Z. OdhgoÔmaste ètsi sth melèth daktulÐwn. Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pragmatik¸n pinˆkwn oi prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . Sunep¸c eÐnai eÔlogo na epiqeir soume mia eniaÐa melèth sunìlwn efodiasmènwn me prˆxeic pou èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ twn Z. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h JewrÐa Arijm¸n kai h Algebrik  GewmetrÐa.7. Zn . dhlad . ìti an kai ta sÔnola Z. h melèth se genikìtero plaÐsio pollèc forèc apokalÔptei nèec ptuqèc twn eidik¸n peript¸sewn. Zn . kataskeuˆsame to sÔnolo. EpÐshc.oi parapˆnw prˆxeic pou orÐzontai se autˆ èqoun arketèc koinèc idiìthtec. ìpwc eÐnai h KruptografÐa kai h JewrÐa KwdÐkwn. Zn .7. Zn kai Mn (R). Ja doÔme sth sunèqeia kai pollˆ ˆlla paradeÐgmata sunìlwn sta opoÐa orÐzontai katˆ fusiologikì trìpo dÔo prˆxeic pou ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . kai Mn (R). allˆ kai se ˆlla episthmonikˆ antikeÐmena. twn akeraÐwn modulo n.2 DaktÔlioi Sthn Enìthta 1.4).

H antistoiqÐa Z × Z (m. en¸ den orÐzei prˆxh sto Q. en¸ den orÐzei prˆxh sto N. . (m. n) → m − n ∈ Z. Dhlad .74 2 DaktÔlioi 2.1 DaktÔlioi. dÔo “prˆxeic” sto Zn . n) → m + n ∈ N. giatÐ to apotèlesma m − n endèqetai na mhn eÐnai stoiqeÐo tou N. n) → mn ∈ Z. (Q − {0}) × (Q − {0}) (r. n) → mn ∈ N. (m. H prìsjesh akeraÐwn kai o pollaplasiasmìc akeraÐwn orÐzoun prˆxeic sto Z kai N. 'Estw m. Kai stic dÔo peript¸seic antistoiqÐsame se kˆje zeÔgoc stoiqeÐwn tou Zn monadikì stoiqeÐo tou Zn . Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish thc morf c A × A → A. S¸mata Sthn Parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me touc orismoÔc kai tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec pou aforoÔn daktulÐouc. n) → m + n ∈ Z. Prˆxeic [a] + [b] = [a + b] [a][b] = [ab]. 4. ParadeÐgmata 1. 2. orÐzei prˆxh sto Q − {0}. n ∈ Z. Jètoume max(m. Z×Z N×N (m. n) = n an m < n. n) ∈ Z eÐnai mÐa prˆxh sto Z. Z×Z N×N (m. s) → rs−1 ∈ Q − {0}.   ìpwc lème. n) → max(m. 3. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti mporoÔme na “prosjèsoume” kai na “pollaplasiˆsoume” dÔo stoiqeÐa tou Zn . giatÐ endèqetai o paronomast c na eÐnai mhdèn. H afaÐresh akeraÐwn orÐzei prˆxh sto Z Z×Z (m. n) = m an m ≥ n kai max(m. eÐqame orÐsei dÔo apeikonÐseic Zn × Zn → Zn . H diaÐresh rht¸n arijm¸n. Akèraiec Perioqèc.

6. b) → a ∈ A. EÔkola diapist¸noume ìti an to A apoteleÐtai apì dÔo stoiqeÐa. ⊕. Gia parˆdeigma. DaktÔlioi. O perÐergoc trìpoc orismoÔ tou ginomènou dÔo pinˆkwn dikaiologeÐtai apì to gegonìc ìti o pÐnakac autìc antistoiqeÐ sth sÔnjesh dÔo grammik¸n apeikonÐsewn. sthn melèth thc arijmhtik c tou Z shmantikì rìlo paÐzoun oi isotimÐec modulo n kai h arijmhtik  touc kai katˆ sunèpeia odhgoÔmaste sthn melèth tou Zn kai twn dÔo prˆxewn pou orÐsame se autì (bl. a ∗ b. Parˆgrafo 1. Akèraiec Perioqèc. a · b. Sto sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn h sun jhc prìsjesh pinˆkwn (aij )+(bij ) = (cij ). Prèpei na tonÐsoume ed¸ ìti h 'Algebra den asqoleÐtai me thn melèth thc ìpoiac prˆxhc pou mporeÐ na epino sei kˆpoioc. 1 Upì ton tÐtlo “Sqìlia” ja parajètoume epexhg seic   diaisjhtikèc parathr seic pou krÐnontai bohjhtikèc gia thn katanìhsh tou biblÐou. na qrhsimopoioÔme sumbolismoÔc ìpwc eÐnai oi +. ·. a ⊕ b. Sto sÔnolo Mn (C) orÐzetai h prˆxh Mn (C) × Mn (C) → Mn (C). crs = ars brs (“pollaplasiasmìc katˆ stoiqeÐo”). Oi prˆxeic pou meletˆme phgˆzoun apì sugkekrimèna probl mata twn Majhmatik¸n. cij = aij +bij . ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi Z×Z Zn × Zn (a. SunhjÐzetai sthn 'Algebra. S¸mata 75 5. orÐzoun prˆxeic. (bkl )) → (crs ). b) → a2 b − 3ab5 + 1 ∈ Z.2.4). b) na sumbolÐzetai antÐstoiqa a + b. 'Ena ˆllo qarakthristikì parˆdeigma sunantˆme sth Grammik  'Algebra. [b]) → [a][b] + [a] + [b] ∈ Zn . EpÐshc parathroÔme ìti se sÔnola ìpou èqoun  dh orisjeÐ prˆxeic mporoÔme na orÐsoume nèec prˆxeic. a ⊗ b. gia parˆdeigma h A × A (a. tìte mporoÔn na orisjoÔn se autì 16 diaforetikèc prˆxeic. sth jèsh tou sumbolismoÔ apeikonÐsewn f : A × A → A gia mia prˆxh sto A.1. kai o sun jhc pollaplasiasmìc n (aij )(bkl ) = (crs ). ((aij ). èstw kai an autèc den eÐnai diatupwmènec me austhrì trìpo. . ⊗ kai h eikìna tou stoiqeÐou (a. ∗. ([a]. crs = t=1 art bts . Sqìlia1 H ènnoia thc prˆxhc eÐnai polÔ genik : Se kˆje mh kenì sÔnolo A mporeÐ na orisjeÐ mÐa prˆxh.

to 1R ja onomˆzetai monadiaÐo stoiqeÐo (  monˆda) tou R kai ja lème ìti o R eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (  me monˆda). Ja doÔme parakˆtw ìti se kˆje daktÔlio R upˆrqei monadikì mhdenikì stoiqeÐo kai ìti kˆje a ∈ R èqei monadikì antÐjeto. b. b. kai Mn (R). 2. (a · b) · c = a · (b · c) gia kˆje a.4. EpÐshc. ja grˆfoume suqnˆ 1R = 1. ja qrhsimopoioÔme ton aploÔstero sumbolismì ab sth jèsh tou a · b. b. o R ja lègetai metajetikìc. gia kˆje a ∈ R upˆrqei stoiqeÐo a ∈ R tètoio ¸ste a + a = a + a = 0R 4. + : R × R → R kai · : R × R → R. (a + b) · c = a · c + b · c gia kˆje a. tou pollaplasiasmoÔ). b ∈ R 5. a + b = b + a gia kˆje a. kai 7. To antÐjeto tou a ja to sumbolÐzoume suqnˆ me −a. upˆrqei stoiqeÐo 0R ∈ R tètoio ¸ste a + 0R = 0R + a = a gia kˆje a ∈ R 3. a · (b + c) = a · b + a · c gia kˆje a. dhlad  tic idiìthtec 1 . To stoiqeÐo 0R onomˆzetai mhdenikì stoiqeÐo tou daktulÐou R kai to stoiqeÐo a antÐjeto tou a. An sto daktÔlio R upˆrqei stoiqeÐo 1R me thn idiìthta 1R · r = r · 1R = r. gia kˆje a. b ∈ R. onomˆzetai daktÔlioc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec: 1.7 thc Paragrˆfou 1. . ·) ston parapˆnw orismì sun jwc onomˆzetai h prìsjesh (antÐstoiqa.76 2 DaktÔlioi Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me thn perÐptwsh pou èqoun oristeÐ dÔo prˆxeic se èna sÔnolo oi opoÐec ikanopoioÔn idiìthtec pou mac jumÐzoun tic basikèc idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z.1 Orismìc. c ∈ R. H idiìthta 1 (antÐstoiqa. 'Ena sÔnolo R efodiasmèno me dÔo prˆxeic. b. sthn perÐptwsh pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo 1R . c ∈ R. c ∈ R 2. Zn . Ja doÔme parakˆtw ìti to monadiaÐo stoiqeÐo (ìtan upˆrqei) eÐnai monadikì. (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a.1. An ston daktÔlio R isqÔei a · b = b · a. c ∈ R 6. gia to stoiqeÐo 0R tou R ja qrhsimopoioÔme suqnˆ to sumbolismì 0R = 0 kai. gia kˆje r ∈ R. Oi idiìthtec 6 kai 7 sun jwc onomˆzontai epimeristikoÐ nìmoi. h 5) sun jwc onomˆzetai h prosetairistik  idìthta thc prìsjeshc (antÐstoiqa. o pollaplasiasmìc) tou daktulÐou R. H prˆxh + (antÐstoiqa. Shmei¸seic 1) PolÔ suqnˆ.

R). R kai C me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ migadik¸n arijm¸n eÐnai paradeÐgmata metajetik¸n daktulÐwn me monˆda. en¸ to antÐjeto tou A = (aij ) ∈ Mn (C) eÐnai to −A = (−aij ).1. 2. ·). to antÐjeto thc klˆshc [a] eÐnai h klˆsh [−a] kai to monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [1]. èstw R ènac daktÔlioc. R) → F (R. to sÔnolo Mn (Z) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc (me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn) eÐnai daktÔlioc. 2) Akèraioi modulo n To sÔnolo Zn me tic prˆxeic pou orÐsame sthn Parˆgrafo 1. 0 0 ··· 1 To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai o pÐnakac tou opoÐou ìla ta stoiqeÐa eÐnai 0. Akèraiec Perioqèc.4 eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. EpÐshc. +. R) × F (R. · : F (R. S¸mata 77 2) An jèloume na dhl¸soume ton sumbolismì twn dÔo prˆxewn + kai · se èna daktÔlio R. (f. tìte kai o Mn (R) èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 1) Ta sÔnola Z. 'Estw A.2. O Mn (C) den eÐnai metajetikìc an n = 1. g) → f · g . R) × F (R. R). Wc proc tic prˆxeic autèc to sÔnolo + : F (R. DaktÔlioi. 3) n × n pÐnakec To sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ton tautotikì n × n pÐnaka   1 0 ··· 0  0 1 ··· 0   In =   · · · · · · · · · · · · . R) ìlwn twn apeikonÐsewn f : R → R eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic k=1 aik bkj . A = (aij ). 4) To sÔnolo F (R. Pio genikˆ. OrÐzoume A + B = (aij + bij )kai AB = (cij ). B ∈ Mn (R).1. Q. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [0]. sun jwc ton paristˆnoume san triˆda (R. B = (bij ). ìpou cij = n Mn (R) eÐnai ènac daktÔlioc. giatÐ tìte upˆrqoun A. g) → f + g. Tìte sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to R orÐzoume dÔo prˆxeic wc ex c. (f. An o R èqei monaiaÐo stoiqeÐo. B ∈ Mn (C) me AB = BA.2 ParadeÐgmata.

prèpei na jumhjoÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo suneq¸n apeikonÐsewn R → R eÐnai suneqeÐc apeikonÐseic). R) eÐnai ènac daktÔlioc. 5) To sÔnolo C(R. Me tic prˆxeic autèc. ParathroÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Z[i] an koun sto Z[i]. to Q[ 2] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. (f · g)(x) = f (x)g(x) O daktÔlioc autìc èqei monadiaÐo stoiqeÐo thn stajer  apeikìnish R → R. R). ìpou m ∈ N. m > 1. (f + g)(x) = f (x) + g(x). To Ðdio alhjeÔei gia to sÔnolo mZ = {mk|k ∈ Z) me tic Ðdiec prˆxeic. R) ìpou (f + g)(x) = f (x) + g(x) gia kˆje x ∈ X . x → 1. . Me tic prˆxeic autèc. ìpou f g(x) = f (x)g(x) gia kˆje x ∈ X . 6) To sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc pou den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Sto sÔnolo F (X. b ∈ Q}. R) ìlwn twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me tic prˆxeic tou paradeÐgmatoc 4 eÐnai ènac daktÔlioc. 7) Akèraioi tou Gauss JewroÔme to uposÔnolo twn migadik¸n arijm¸n Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Wc proc tic prˆxeic autèc to F (X. orÐzoume f + g ∈ F (X. ParathroÔme ìti to ˆjroisma√ to ginìmeno dÔo pragkai matik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Q[ 2] eÐnai pˆli stoiqeÐa tou √ √ Q[ 2]. R). Dhlad  an f. (Den isqÔei h idiìthta 3). kai f g ∈ F (X. R). 9) To sÔnolo N me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ fusik¸n arijm¸n den eÐnai daktÔlioc. (Gia na orÐzei h prìsjesh kai to ginìmeno apeikonÐsewn prˆxeic sto sÔnolo C(R. to Z[i] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. kai eÐnai metajetikìc. R) ìlwn twn apeikonÐsewn X → R orÐzoume prˆxeic +. · me trìpo parìmoio proc ton prohgoÔmeno. kai f · g : R → R. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai R ènac daktÔlioc.78 ìpou 2 DaktÔlioi f + g : R → R. √ √ 8) JewroÔme to uposÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ Z}. g ∈ F (X.

•) eÐnai ènac daktÔlioc kai mˆlista metajetikìc me mhdenikì stoiqeÐo to 1 kai monadiaÐo stoiqeÐo to 2. Akèraiec Perioqèc. jètoume A+B = A∪B−A∩B kai AB = A ∩ B . . o opoÐoc den eÐnai metajetikìc (n > 1).2. c ∈ Z. Me anˆlogo trìpo orÐzetai o daktÔlioc Tn (R) twn n × n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn me stoiqeÐa apì èna daktÔlio R. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to kenì sÔnolo kai to antÐjeto tou A eÐnai to Ðdio to A. DaktÔlioi. To sÔnolo Tn (C) efodiasmèno me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. S¸mata 79 10) Sto sÔnolo Z orÐzoume tic prˆxeic ⊕ : Z × Z → Z.1. 'Eqoume (a • b) • c = (ab − (a + b) + 2) • c = (ab − (a + b) + 2)c − (ab − (a + b) + 2 + c) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c kai a • (b • c) = a • (bc − (b + c) + 2) = a(bc − (b + c) + 2) − (a + bc − (b + c) + 2) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c. To antÐjeto tou a prosdiorÐzetai apì th sqèsh a ⊕ b = 1. gia parˆdeigma thn prosetairistik  idiìthta thc •. 12) JewroÔme to sÔnolo Tn (C) twn migadik¸n n×n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn. a • b = ab − (a + b) + 2. To ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n n × n pinˆkwn pou eÐnai ˆnw trigwnikoÐ eÐnai pˆli ˆnw trigwnikìc. H epal jeush twn idiot twn se autì to parˆdeigma den eÐnai teleÐwc ˆmesh. B ∈ P (X). MporeÐ na apodeiqteÐ ìti to (Z. Blèpoume ìti to antÐjeto tou a to 2 − a. ⊕. dhlad  apì thn a + b − 1 = 1. b. 'Ara (a • b) • c = a • (b • c) gia kˆje a. OrÐzoume dÔo prˆxeic sto P (X): an A. dhlad  −A = A. (Merikèc apì tic idiìthtec den eÐnai teleÐwc ˆmesec. Apì autèc endeiktikˆ exetˆzoume mÐa. • : Z × Z → Z. ìpou a ⊕ b = a + b − 1. Ta diagrˆmmata Venn Ðswc mac bohj soun epoptikˆ sthn apìdeix  touc). 11) DaktÔlioc tou Boole 'Estw X èna sÔnolo kai P (X) to sÔnolo twn uposunìlwn tou X . To P (X) me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to X . To parˆdeigma autì deÐqnei ìti eÐnai dunatì èna sÔnolo na eÐnai daktÔlioc me polloÔc diaforetikoÔc trìpouc.

g ∈ L(V. Dhlad  h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc diatetagmènwn zeug¸n orÐzontai katˆ suntetagmènh. s)|r ∈ R. Sto kartesianì ginìmeno R × S = {(r. −s). Wc proc tic prˆxeic autèc to L(V. ·). Prˆgmati. tìte afenìc 0R = 0R + 0R lìgw thc idiìthtac 2 gia to 0R . to R × S eÐnai ènac daktÔlioc pou onomˆzetai to eujÔ ginìmeno twn R kai S . . MporoÔme na kataskeuˆsoume ènan nèo daktÔlio wc ex c. V ) orÐzoume tic apeikonÐseic f + g : V → V kai f ◦ g : V → V . b. to a thc idiìthtac 3 eÐnai monadikì. 3. kai afetèrou 0R + 0R = 0R lìgw thc Ðdiac idiìthtac gia to 0R . èstw 0R .80 2 DaktÔlioi 13) EujÔ ginìmeno daktulÐwn 'Estw (R. . ⊕. v → v ). V ). ìpou gia kˆje v ∈ V èqoume (f + g)(v) = f (v) + g(v) kai f ◦ g(v) = f (g(v)). s) + (r . 14) 'Estw V ènac R-dianusmatikìc q¸roc kai L(V. To stoiqeÐo 0R ∈ R eÐnai monadikì wc proc thn idiìthta 2. tìte qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec èqoume a = a + 0R = a + (a + a ) = (a + a) + a = 0R + a = a . Ac doÔme t¸ra merikèc ˆmesec sunèpeiec tou orismoÔ. Prˆgmati. . An gia ta a. an up rqe kai èna ˆllo. . prosjètontac katˆ mèlh to −a sthn pr¸th sqèsh kai qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec paÐrnoume −a + (a + b) = − a + (a + c) ⇒ (−a + a) + b = (a + a) + c ⇒ 0R + b = 0R + c ⇒ b = c. èstw a . 1. Rn eÐnai daktÔlioi. s ) = (r + r . c ∈ R isqÔei a + b = a + c. Prˆgmati. EÔkola apodeiknÔetai ìti f + g. s s ). s) = (−r. +. 'Eqoume 0R×S = (0R . (S. Gia kˆje a ∈ R. . s ) = (r · r . Me tic prˆxeic autèc. f ◦ g ∈ L(V. Nìmoc diagraf c. V ) to sÔnolo twn grammik¸n apeikonÐsewn V → V . 'Estw R ènac daktÔlioc. s ∈ S} orÐzoume tic prˆxeic (r. s ⊕ s ) kai (r. to kartesianì ginìmeno R1 × · · · × Rn eÐnai ènac daktÔlioc wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐzontai katˆ suntetagmènh. An R1 . ) dÔo daktÔlioi. s)(r . an up rqe kai èna ˆllo. V ) eÐnai ènac daktÔlioc pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo (thn tautotik  apeikìnish I : V → V . tìte b = c. 0S ) kai −(r. An f. 2.

(EpÐshc prokÔptei apì th monadikìthta tou −a). 'Eqoume aa = a(a + 0R ) = aa + a0R . DaktÔlioi. Prˆgmati. Gia kˆje a. 7. Apì to 4 prokÔptei ìti a(−b) = −(ab).1. Apì thn (5) prokÔptei to zhtoÔmeno. Prˆgmati. Akèraiec perioqèc kai s¸mata . Autì prokÔptei amèswc ìtan efarmìsoume ton nìmo thc diagraf c sth sqèsh a + b = a + (−a). 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. b ∈ R isqÔei a + b = 0R . 8. Autì èpetai amèswc apì th sqèsh a + (−a) = (−a) + a = 0R (pou leei ìti to antÐjeto tou −a eÐnai to a). èqoume (a + b) + ((−a) + (−b)) = ((a + b) + (−a)) + (−b) = ((b + a) + (−a)) + (−b) = (b + (a + (−a))) + (−b) = (b + 0R ) + (−b) = b + (−b) = 0R . 5. Gia kˆje a. Akèraiec Perioqèc. Pr¸ta parathroÔme ìti isqÔei (a + b) + ((−a) + (−b)) = 0R . autì eÐnai monadikì. b ∈ R isqÔei (−a)(−b) = ab. ìmwc. tìte b = −a. parathroÔme ìti isqÔei [2][3] = [0]. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. (5) Prˆgmati. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me kˆpoiec eidikèc allˆ shmantikèc kathgorÐec daktulÐwn. 10. b ∈ R isqÔei a(−b) = (−a)b = −(ab). UpenjumÐzoume ìti to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n akeraÐwn den eÐnai mhdèn. Dhlad  eÐnai dunatì se èna daktÔlio R na upˆrqoun mh mhdenikˆ stoiqeÐa a kai b me thn idiìthta ab = 0. Gia kˆje a ∈ R isqÔei a0R = 0R a = 0R . 'Eqoume 0R = a0R = a(b + (−b)) = ab + a(−b). b ∈ R isqÔei −(a + b) = (−a) + (−b). Gia kˆje a ∈ R isqÔei −(−a) = a. 9. an u. 'Etsi aa + 0R = aa = aa + a0R kai apì to nìmo thc diagraf c paÐrnoume 0R = a0R . An gia ta a. Oi prohgoÔmenec idiìthtec ja qrhsimopoioÔntai parakˆtw qwrÐc na gÐnetai idiaÐterh mneÐa. Sto Z6 .2. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Gia kˆje a. v  tan monadiaÐa stoiqeÐa ja eÐqame u = uv = v . autì prokÔptei an jèsoume −b sth jèsh tou b sthn 8 kai qrhsimopoi soume ìti −(−b) = b. 6. S¸mata 81 4.

An o daktÔlioc R eÐnai metajetikìc. c ∈ R me ab = ac. H sunj kh 1R = 0R ston orismì 2. Tìte ja perièqei dÔo toulˆqiston stoiqeÐa kai katˆ sunèpeia n > 1. o 2Z den eÐnai akèraia perioq  giatÐ den èqei monadiaÐo stoiqeÐo.4 Prìtash.1. 2) 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a. EpÐshc oi √ Z[i] kai Q[ 2] eÐnai akèraiec perioqèc. Gia parˆdeigma. AfoÔ o R eÐnai akeraÐa perioq  kai a = 0 paÐrnoume b − c = 0. den eÐnai akeraÐa perioq  giatÐ èqei ènan toulˆqiston mhdenodiairèth. AntÐstrofa. Shmei¸seic 2. èqoume ab − ac = 0 dhlad  a(b − c) = 0. tìte gia to tuqaÐo a ∈ R èqoume a = 1R a = 0R a = 0R . ja lème ìti to a (kai to b) eÐnai mhdenodiairèthc tou R. C eÐnai akèraiec perioqèc. isqÔei 2 1 1 1 = 0.82 2 DaktÔlioi Sthn perÐptwsh aut . 1) 'Estw ènac daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . tìte bèbaia 1R = 0R . O daktÔlioc Zn eÐnai akeraÐa perioq  an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc   mhdèn.3 Orismìc. O daktÔlioc Mn (C). an 1R = 0R . afoÔ.3 shmaÐnei ìti deqìmaste ìti o mhdenikìc daktÔlioc den eÐnai akeraÐa perioq . To Ðdio sumbaÐnei gia ton F (R. An a = 0. 'Estw ìti o Zn eÐnai akeraÐa perioq  kai n = 0. Apìdeixh. to a onomˆzetai aristerìc mhdenodiairèthc tou R kai to b dexiìc mhdenodiairèthc tou R. ìtan o daktÔlioc eÐnai metajetikìc kai upˆrqoun mh mhdenikˆ a. den eÐnai akeraÐa perioq . O Z6 . gia parˆdeigma. Prˆgmati. Gia parˆdeigma. To 2 1 ∈ M2 (C) 4 2 eÐnai aristerìc mhdenodiairèthc tou M2 (C). 4 2 −2 −2 2. tìte [0] = [n] = [a][b]. Q. an kai eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo diˆforo tou 0.1.1. giatÐ den eÐnai metajetikìc. b. ìpou a. Kˆje daktÔlioc R pou apoteleÐtai apì akrib¸c èna stoiqeÐo (pou anagkastikˆ eÐnai to mhdenikì stoiqeÐo tou R). 'Etsi.3) isodunameÐ me th sunj kh R = {0}. pou shmaÐnei ìti R = {0R }. b ∈ R me ab = 0. tìte oi aristeroÐ kai dexioÐ mhdenodiairètec tautÐzontai. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R onomˆzetai akeraÐa perioq  an den èqei mhdenodiairètec. H sunj kh 1R = 0R (pou emfanÐzetai ston Orismì 2. R. an R = {0}. Prˆgmati. An n = ab. EpÐshc. ap' ìpou sumperaÐnoume ìti [a] = [0]   . oi daktÔlioi Z. onomˆzetai mhdenikìc daktÔlioc. R) (bl. 'Askhsh 21). n > 1. tìte b = c.1. to [2] ∈ Z6 eÐnai mhdenodiairèthc tou Z6 . b eÐnai jetikoÐ akèraioi. R = {0R }.

To antÐstrofo den alhjeÔei. Kˆje peperasmènh akeraÐa perioq  eÐnai s¸ma. a + b 2. tìte pollaplasiˆzontac me a−1 paÐrnoume b = 0. b enìc s¸matoc isqÔei ab = 0 me a = 0. UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Mn (C) eÐnai oi pÐnakec pou èqoun mh mhdenik  orÐzousa. R.1. dhlad  n|ab. tìte [ab] = [0]. An [a][b] = [0]. 2. allˆ ìqi o Z4 . Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zn eÐnai ta [a] ∈ Zn gia ta opoÐa isqÔei µκδ(a. ParathroÔme ìti kˆje s¸ma eÐnai akeraÐa perioq . AntÐstrofa. eÔkola blèpoume ìti upˆrqei monadikì v ∈ R me uv = vu = 1R . tìte b = 0 kai epilÔontac √ √ wc proc 2 brÐskoume 2 ∈ Q. giatÐ an gia ta stoiqeÐa a. Sthn perÐptwsh pou to stoiqeÐo u ∈ R eÐnai antistrèyimo. b ∈ Z}. èstw ìti o n eÐnai pr¸toc. ìpou oi prˆxeic eÐnai oi sun jeic prˆxeic twn √ pragmatik¸n arijm¸n.6 Prìtash. ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a. n) = 1. −1. Tèloc. Tìte n > 1 kai ˆra [1] = [0]. To v onomˆzetai to antÐstrofo tou u kai sun jwc sumbolÐzetai me u−1 . afoÔ.2. Sto Q kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. b ∈ Q} eÐnai s¸ma giatÐ kˆje mh mhdenikì√ stoi√ √ −1 1 a−b 2 √ √ = qeÐo tou. dhlad  o n eÐnai pr¸toc. 'Omwc isqÔei to ex c apotèlesma. DaktÔlioi.5 Orismìc.2. b ∈ Z. 'Ena stoiqeÐo u enìc daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R onomˆzetai antistrèyimo sto R an upˆrqei v ∈ R me thn idiìthta uv = vu = 1R . Gia √ parˆdeigma.1. b (L mma 1. S¸mata 83 [b] = [0] lìgw thc upìjeshc. gia parˆdeigma.5).2). s¸mata eÐnai oi daktÔlioi Q. an n = 0. gia parˆdeigma. 2. Akèraiec Perioqèc. tìte w = w1R = w(uv) = (wu)v = 1R v = v). o daktÔlioc √ √ Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. eÐnai antistrèyimo afoÔ (a + b 2) = a+b 2a−b 2 √ a −b √ 2 ∈ Q[ 2].1. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R sto opoÐo kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo onomˆzetai s¸ma. Epomènwc èqoume [a] = [0]   [b] = [0]. AfoÔ o n eÐnai pr¸toc. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou R sumbolÐzetai me U (R). to 2 ∈ Z[ 2] den √ eÐnai antistrèyimo: an 2(a + b 2) = 1 me a. ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z eÐnai ta 1. 'Ara n|a   n|b kai sunep¸c a = n   b = n. pou eÐnai ˆtopo. den eÐnai s¸ma afoÔ. C allˆ ìqi o Z. Oi Z2 kai Z3 eÐnai s¸mata. O daktÔ√ lioc Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. o Z den eÐnai s¸ma. AntÐjeta. (An up rqe kai ˆllo. . (Oi paronomastèc den eÐnai mhdèn giatÐ to + 2 2 − 2b2 2 a a − 2b √ 2 eÐnai ˆrrhtoc ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. Gia parˆdeigma. tìte Zn = Z. èstw w.

1. rn }. OdhgoÔmaste ètsi sthn ènnoia tou upodaktulÐou. rrn Autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora.5. ja prèpei na katast soume safèc ti ennoÔme me ton ìro “periorismìc miac prˆxhc”. . Lambˆnontac ton periorismì thc prˆxhc sto S×S èqoume mia apeikìnish S× S → R pou genikˆ den orÐzei prˆxh sto S . Shmei¸noume ìti to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ˆmesa kai apì thn Prìtash 1. JewroÔme ta stoiqeÐa tou R rr1 . . An ìmwc to S eÐnai tètoio ¸ste a ∗ b ∈ S gia kˆje a. .1. . . Prin d¸soume ton orismì.1. Apì thn Prìtash 2. 'Ara. 'Estw ìti o R eÐnai peperasmènh akeraÐa perioq  kai èstw R = {r1 . . SÔmfwna me touc orismoÔc. . 'Estw ∗ : R×R → R mia prˆxh sto sÔnolo R kai èstw S èna uposÔnolo tou R. . . tìte r(ri − rj ) = 0. H melèth twn idiot twn enìc daktulÐou R suqnˆ dieukolÔnetai an estiˆsoume thn prosoq  mac se “katˆllhla” uposÔnola tou R. rr2 .84 2 DaktÔlioi Apìdeixh. Gia parˆdeigma. O daktÔlioc Zn eÐnai s¸ma an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc. Sthn perÐptwsh aut  lème ìti to S eÐnai kleistì wc proc thn ∗ : R × R → R kai ìti h prˆxh ∗ : S × S → S eÐnai o periorismìc sto S thc prˆxhc ∗ : R × R → R. . Epeid  1R ∈ R. Mn (Z) ⊆ Mn (R) kai Tn (C) ⊆ Mn (C). rrn } = R. .6 sunˆgoume to ex c apotèlesma. rr2 . eÐdame peript¸seic daktulÐwn R pou perièqoun uposÔnola S ⊆ R pou kai autˆ eÐnai daktÔlioi wc proc touc “periorismoÔc” sto S twn prˆxewn tou R. {rr1 . . apì to opoÐo sumperaÐnoume ìti ri − rj = 0. sumperaÐnoume ìti to r eÐnai antistrèyimo. èqoume 1R = rrj gia kˆpoio j . H apìdeixh af netai san ˆskhsh. h prìsjesh akeraÐwn den dÐnei prˆxh sto uposÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn giatÐ to ˆjroisma dÔo peritt¸n den eÐnai perittìc. èqoume 2Z ⊆ Z. rrn } apoteleÐtai apì n stoiqeÐa kai eÐnai uposÔnolo tou R pou kai autì apoteleÐtai apì n stoiqeÐa.7 Pìrisma. Epeid  o R eÐnai metajetikìc. giatÐ an rri = rrj . tìte orÐzetai mia prˆxh sto S pou sun jwc sumbolÐzoume pˆli me ∗ : S × S → S . . epeid  to ˆjroisma dÔo artÐwn akeraÐwn eÐnai ˆrtioc.1. Gia parˆdeigma.4 kai thn Prìtash 2. 2. Sunep¸c to peperasmèno sÔnolo {rr1 . .4. b ∈ S . UpodaktÔlioi . . to 2Z eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh akeraÐwn kai ètsi lambˆnoume ton periorismì + : 2Z×2Z → 2Z thc prìsjeshc tou Z sto 2Z. Sta ParadeÐgmata 2. arkeÐ na deÐxoume ìti to tuqaÐo mh mhdenikì r ∈ R eÐnai antistrèyimo. giatÐ r = 0 kai to R eÐnai akeraÐa perioq . Gia parˆdeigma.2. rr2 . . Z ⊆ Q.

to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. EÐnai safèc ìti oi idiìthtec 1. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S èna mh kenì uposÔnolo tou R + : S × S → S. 2. · : S × S → S. B ∈ Mn (Z). S = ∅. S¸mata 85 EpÐshc. to uposÔnolo twn ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn tou Mn (C) eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh pinˆkwn kai wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. Gia thn idiìthta 2. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. isqÔoun sto S . . èstw a ∈ S . Mia isodÔnamh diatÔpwsh thc prohgoÔmenhc Prìtashc eÐnai h akìloujh. tètoio ¸ste oi periorismoÐ twn dÔo prˆxewn tou R.1.1 eÐnai tètoiec pou an isqÔoun se èna sÔnolo. · : R×R → R. Tìte apì thn deÔterh idiìthta thc Prìtashc èqoume −a ∈ S .1. Gia parˆdeigma. ja lème ìti to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. + : R×R → R. 2. An to S eÐnai upodaktÔlioc tou R tìte bèbaia isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. 'Etsi. to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn den eÐnai upodaktÔlioc tou Z.1. sto S × S na eÐnai prˆxeic sto S . AntÐstrofa. opìte h pr¸th dÐnei a + (−a) ∈ S . dhlad  0 ∈ S .1. b ∈ S ⇒ a + b ∈ S kai ab ∈ S • a ∈ S ⇒ −a ∈ S . AntÐjeta. An to S me tic prˆxeic autèc eÐnai daktÔlioc. MporeÐ na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) sÔmfwna me ton orismì. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec • a. Akèraiec Perioqèc. eÐnai upodaktÔlioc tou Z. 4. SÔmfwna me thn pr¸th idiìthta. Apìdeixh.2.9 Prìtash. 6. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. EpÐshc to sÔnolo twn artÐwn fusik¸n arijm¸n 2N den eÐnai upodaktÔlioc tou Z an kai eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. gia na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) arkeÐ na elègxei ìti A + B ∈ Mn (Z). 2Z. 5. 7 ston Orismì 2. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. DaktÔlioi. Upˆrqei ìmwc ènac pio “oikonomikìc” trìpoc pou perigrˆfetai apì to akìloujo krit rio. AB ∈ Mn (Z) kai −A ∈ Mn (Z) gia kˆje A. Tèloc h idiìthta 3 isqÔei lìgw thc deÔterhc idiìthtac. oi periorismoÐ twn prˆxewn tou R sto S × S eÐnai prˆxeic sto S . ja isqÔoun se kˆje mh kenì uposÔnolì tou. Efìson isqÔoun sto R.8 Orismìc.

. . den alhjeÔei genikˆ ìti 1S = 1R . . Prˆgmati. Gia na apodeÐxoume ìti Z[a] ⊆ R. An o S eÐnai s¸ma. o 2 eÐnai algebrikìc akèraioc. 'Estw ìti m ≥ 1 kai an+m−1 ∈ R. . Gia parˆdeigma. Tìte 0S = 0R . S = ∅. ja lème ìti eÐnai èna upìswma tou R. o a onomˆzetai algebrikìc akèraioc. eÐnai fanerì ìti R ⊆ Z[a].2 'Estw R = {sn−1 an−1 + · · · + s1 a + s0 ∈ C|s0 . . tìte 1R = (1. . Gia m = 0.1. b ∈ S ⇒ a − b ∈ S kai ab ∈ S. Prˆgmati. 'Estw a ∈ C tètoio ¸ste upˆrqoun akèraioi r0 . . QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. EpÐshc. rn−1 . 1) kai 1S = (1. kˆje √ akèraioc eÐnai algebrikìc akèraioc. ApodeiknÔetai ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q (bl. .86 2 DaktÔlioi 2. Sthn perÐptwsh aut . 0). . Gia parˆdeigma to Q eÐnai èna upìswma tou C. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. an a + b 2. sm ∈ Z. me thn idiìthta an + rn−1 an−1 + · · · + r0 = 0. an R = Z × Z kai S = {(a. Jètoume Z[a] = {sm am + · · · + s1 a + as0 ∈ C|s0 . 'Askhsh 23). 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. .1. Tìte R = Z[a]. 'Estw S ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc R.1. ìpou n ≥ 1. tìte √ √ √ √ • (a + b 2) + (c + d 2) = (a + c) + (b + d) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ √ • (a + b 2)(c + d 2) = (ac + 2bd) + (ad + bc) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ • −(a + b 2) = (−a) + (−b) 2 ∈ R[ 2] 2) 'Estw a ∈ C. . Sthn 2. 0) ∈ Z × Z}.11 ParadeÐgmata. . sn−1 ∈ Z}. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun a. perÐptwsh pou oi R. . c + d 2 ∈ Z[ 2]. 2 2 2 . Oi daktÔlioi thc morf c Z[a] paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n. 1. . Tìte to Z[a] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou C. sÔmfwna me thn Prìtash 2. . √ √ 1) To sÔnolo Z[ 2] = {a+b 2 ∈ R|a. Tìte an+m = an+m−1 a = (sn−1 an−1 +· · ·+s1 a+s0 ) a = sn−1 an +sn−2 an−1 +· · ·+s0 a = sn−1 (−rn−1 an−1 − · · · − r1 a − a0 ) + sn−2 an−1 + · · · + s0 a = (−sn−1 rn−1 + sn−2 )an−1 + (−sn−1 rn−2 + sn−3 )an−2 + · · · + (−sn−1 a0 ) ∈ R.9. m ≥ 1}. . Prˆgmati. ShmeÐwsh 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R.10 Prìtash. en¸ oi arijmoÐ 1 1 . b ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R √ √ √ sÔmfwna me thn Prìtash 2. arkeÐ na deÐxoume ìti an+m ∈ R gia kˆje m = 0.1.9. √ den eÐnai algebrikoÐ akèraioi. èqoume an+m = an = −rn−1 an−1 − · · · − r1 a − r0 ∈ R.

9. b me 3 4 = a + b 3 2). b ∈ Q} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R sÔmfwna me thn Prìtash 2.1. S¸mata 87 √ 3) To sÔnolo R = {a + b 3 2 ∈ R|a. EÐnai de metajetikìc giatÐ a b −b a c d −d c = = ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd c d −d c a b −b a kai epiplèon èqei monadiaÐo stoiqeÐo to I= 1 0 0 1 ∈R pou fusikˆ eÐnai diˆforo tou mhdenikoÔ pÐnaka.1. √ √ 4) To sÔnolo Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. − a b −b a Apì thn Prìtash 2. DaktÔlioi. Epiplèon eÐnai èna upìswma ìpwc eÐdame pio pˆnw. to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (R).1. tou −b a −d c R èqoume a b −b a a b −b a + c d −d c c d −d c = = = a+c b+d −(b + d) a + c ∈R ∈R ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd −a −b −(−b) −a ∈ R.9. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa . 5) 'Estw R to uposÔnolo tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b −b a me a. b ∈ R. Akèraiec Perioqèc. Ja deÐxoume ìti to R eÐnai èna s¸ma me prˆxeic thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 'Estw a. √ √ giatÐ den eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. Arqikˆ deÐqnoume ìti to R eÐnai upodaa b c d ktÔlioc tou M2 (R). Mènei na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou R eÐnai antistrèyimo. Prˆgmati. b ∈ Z} den eÐnai upodaktÔlioc tou R.2. b ∈ R ìqi . 3 2 3 2 = √ 3 4 ∈ R (Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti den upˆrqoun akèraioi / √ √ a.

dexiì) pÐnaka PÐnakec prˆxewn + [0] [1] [2] [3] [0] [0] [1] [2] [3] [1] [1] [2] [3] [0] [2] [2] [3] [0] [1] [3] [3] [0] [1] [2] · [0] [1] [2] [3] [0] [0] [0] [0] [0] [1] [0] [1] [2] [1] [2] [0] [2] [0] [2] [3] [0] [3] [2] [1] PÐnakec prˆxewn sto Z4 Gia parˆdeigma. “Pollaplasiasmìc” stoiqeÐwn daktulÐou me akeraÐouc Se kˆje daktÔlio R èqoume (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. To stoiqeÐo autì sumbolÐzetai me a + b + c. dhlad  to A eÐnai antistrèyimo. [a][b]) brÐsketai sthn tom  thc gramm c tou [a] me th st lh tou [b] ston aristerì (antÐstoiqa. Anˆlogo apotèlesma isqÔei sthn perÐptwsh pou èqoume opoiod pote peperasmèno pl joc prosjetèwn kai ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a1 + a2 + · · · + an . Gia parˆdeigma. a + (b + (c + d)). c ∈ R. (Sto ex¸fullo tou parìntoc biblÐou ta dÔo tetrˆgwna paristˆnoun touc pÐnakec thc prìsjeshc tou Z4 kai tou Z2 × Z2 ). tautÐzontai. SunhjÐzetai de na paraleÐpontai oi parenjèseic kai na qrhsimopoieÐtai o aploÔsteroc sumbolismìc a + b + c + d.88 kai ta dÔo mhdèn kai 2 DaktÔlioi A= a b −b a . EpÐshc. blèpoume ston aristerì pÐnaka ìti [2] + [3] = [1] kai ston dexiì [2][3] = [2]. ìlec oi parastˆseic ((a + b) + c) + d. B= a2 1 + b2 a −b b a . a + ((b + c) + d). To apotèlesma thc prˆxhc [a] + [b] (antÐstoiqa. Gia kˆje mia apì tic dÔo prˆxeic enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ènan pÐnaka pou dÐnei ta apotelèsmata thc antÐstoiqhc prˆxhc. Mia endiafèrousa efarmog  twn pinˆkwn twn prˆxewn ja doÔme sthn Parˆgrafo 2. 6) To sÔnolo R = a b a. b ∈ R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou T2 (R) 0 a kai to T2 (R) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou M2 (R). An . b.7. ((a + (b + c)) + d. (a + b) + (c + d). Oloklhr¸noume thn Parˆgrafo aut  me merikèc parathr seic kai paradeÐgmata. Tìte B ∈ R kai AB = BA = I . oi dÔo prˆxeic tou Z4 perigrˆfontai apì touc parakˆtw pÐnakec.

2 giatÐ apaiteÐ dusanˆlogh èktash sth diatÔpws  thc. n > 0 kai a ∈ R. b ∈ R tètoia n n n−i i a b. ìpwc epÐshc kai (am )n = amn . S¸mata 89 kai h apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ den eÐnai dÔskolh. akìma kai an m = 0 kai a = 0R . 'Estw R ènac daktÔlioc. MporeÐ na diapist¸sei kaneÐc ìti isqÔoun idiìthtec ìpwc (m + n)a = ma + na. (−m)a = m(−a) = −(ma) gia kˆje m.2. Sthn perÐptwsh pou o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. b ∈ R. OrÐzoume  m>0  a + · · · + a. (ma)(nb) = (mn)(ab). am an = am+n gia kˆje m. jètoume a0 = 1R gia kˆje a ∈ R. m(ab) = (ma)b = a(mb). Gia parˆdeigma. Gia kˆje n ∈ N isqÔei (a + b)n = i=0 i Gia thn apìdeixh qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. ¸ste ab = ba. 2. Oi apodeÐxeic eÐnai eÔkolec kai paraleÐpontai.12 ParadeÐgmata. m > 0.1. an gia ginìmena. Shmei¸noume ìti eÐnai dunatì na isqÔei ma = 0 ìpou m ∈ Z kai a ∈ R. m(a + b) = ma + mb. sto Zn èqoume n1Zn = n[1] = [n] = [0]. Epeid  isqÔei h prosetairistik  idìthta tou pollaplasiasmoÔ. n ∈ Z kai a. . 0. Gia to epagwgikì b ma èqoume (a + b)n+1 = (a + b)n (a + b) = (a + b)n a + (a + b)n b. a. . Gia n = 0 h apodeiktèa isìthta grˆfetai 1 = 1.1. . a ∈ R kai m ∈ Z. m=0 ma = kai  (−a) + (−a) + · · · + (−a). ìpou to a kai to −a epanalambˆnetai |m| forèc. mporoÔme na qrhsimopoioÔme antÐstoiqo sumbolismì a1 a2 . . ja thn af soume gia to Parˆrthma 6. m < 0 am = a . Akèraiec Perioqèc. 1) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw a. . DaktÔlioi.

Tìte gia kˆje a. 'Ara i n+1 (a + b)n+1 = i=0 n + 1 n+1−i i a b. . Gia i = 0. Tìte kˆje [a] ∈ Zm − {[0]} eÐnai antistrèyimo   mhdenodiairèthc. n. 0 n+1 Sunep¸c se kˆje perÐptwsh o suntelest c tou an+1−i bi sto dexiì mèloc n+1 eÐnai . . . m). . qrhsimopoioÔme epagwg  sto n.6 1) èqoume + i i−1 i n n+1 = . i i=0 p Allˆ gnwrÐzoume ìti p . .1. eÐnai 1 = . kai ii) (a + b)p = ap + bp gia kˆje jetikì akèraio n. ('Enac tètoioc daktÔlioc eÐnai o Zp ). . i = 1. . Gia to epagwgikì b ma èqoume n n n (a + b)p = ((a + b)p )p (ap + bp )p n−1 n n n−1 n = ap + bp . i = 1. .90 2 DaktÔlioi Epeid  ab = ba o suntelest c tou an+1−i bi .4. . 'Estw d = µκδ(a. . Gia n = 1. Apì thn Prìtash 1.5 èqoume µκδ(a. . . 'Estw [a] mh mhdenikì stoiqeÐo tou Zm pou den eÐnai antistrèyimo. i 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai R ènac metajetikìc daktÔlioc gia ton opoÐo isqÔei pa = 0 gia kˆje a ∈ R. Sunep¸c i (a + b)p = ap + bp . h sqèsh èqei  dh apodeiqteÐ. b ∈ R èqoume i) (a + b)p = ap + bp . o suntelest c sto i−1 i n+1 n+1 dexiì mèloc eÐnai 1 = kai gia i = n + 1.7) kai katˆ sunèpeia a b = 0. . . apì to prohgoÔmeno Parˆdeigma èqoume p p p−i i (a + b)p = a b. Tìte apì thn Prìtash 1. n. Gia na apodeÐxoume th deÔterh sqèsh. .(apìdeixh tou Jewr matoc i p p−i i 1. gia i = 1. 3) 'Estw m > 0. . p − 1. p − 1. ìtan i = 1. Prˆgmati. . sto dexiì n n n mèloc eÐnai + .4. m) = 1.

j. Epomènwc. pr¸ta ja orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn thc bˆshc. EÐnai [a] = [0] kai epÐshc [ ] = 0 giatÐ d = 1. i. To H qrhsimopoieÐtai sthn perigraf  peristrof¸n se tridiˆstatouc kai tetradiˆstatouc q¸rouc kai èqei pollèc efarmogèc sth Fusik . Akèraiec Perioqèc. giatÐ ta a. i. UpologÐzontac parathroÔme ìti (a + bi + cj + dk)(a − bi − cj − dk) = a2 + b2 + c2 + d2 . jk = i. dhlad  m a . Me tic prˆxeic thc prìsjeshc tou dianusmatikoÔ q¸rou H kai tou pollaplasiasmoÔ pou mìlic orÐsame mporeÐ na apodeiqjeÐ eÔkola ìti to H eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. S¸mata 91 m a Tìte d|a kai d|m. An jèsoume β = a2 + b2 + c2 + d2 kai upojèsoume ìti a + bi + cj + dk = 0 tìte β = 0. β β Oi quaternions epino jhkan apì ton Hamilton to 1843 ( o opoÐoc nwrÐtera eÐqe d¸sei thn pr¸th perigraf  tou C qrhsimopoi¸ntac zeÔgh pragmatik¸n arijm¸n) wc èna algebrikì sÔsthma pou perièqei to C. Jètoume 1x = x1 = x gia kˆje x ∈ {1. 'Ara sto Zm èqoume d d m m [a][ ] = [0].1. ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. qrhsimopoioÔme touc epimeristikoÔc nìmouc kai tic parapˆnw isìthtec. k} mÐa bˆsh tou H. (To mìno axÐwma pou den eÐnai profanèc eÐnai h prosetairistikìthta tou pollaplasiasmoÔ pou qreiˆzetai upologismoÔc). kj = −i. d eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ. katˆ trìpo anˆlogo pou to C perièqei to R. b. k . Gia na orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. ik = −j. j. ki = j ji = −k. DaktÔlioi. . O H eÐnai ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou R pou èqei diˆstash 4. 'Ara to [a] d d eÐnai mhdenodiairèthc.2. To ìti o pollaplasiasmìc sto H den eÐnai metajetikìc kai ìti h diˆstash tou H epÐ tou R eÐnai 4 kai ìqi 3  tan thn epoq  aut  shmantikˆ b mata. Gia parˆdeigma. èqoume (a+bi+cj +dk) 1 a − bi − cj − dk a − bi − cj − dk = (a+bi+cj +dk) = 1. Gia na pollaplasiˆsoume dÔo stoiqeÐa tou H. IsqÔei m m. 'Estw {1. c. j. k} i2 = j 2 = k 2 = −1 ij = k. Ja deÐxoume t¸ra ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou H eÐnai antistrèyimo. apait¸ntac to 1 na eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo kai ta stoiqeÐa tou R na metatÐjentai me ta i. DÐnoume ed¸ èna shmantikì parˆdeigma mh metajetikoÔ daktulÐou H. 4) (Quaternions1 epÐ tou C). èqoume (2+3i−5k)(1+7j) = 2+14j +3i+21ij −5k−35kj = 2 + 14j + 3i + 21k − 5k − 35(−i) = 2 + 32i + 14j + 16k .

EÐnai profanèc ìti ènac daktÔlioc me diaÐresh den eÐnai kat' anˆgkh s¸ma giatÐ den apaiteÐtai na eÐnai metajetikìc o pollaplasiasmìc. ìpou c = max{a. b ∈ R} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou H. i) R = M2 (R). S = 0 0 0 a ∈ M2 (R) . . b} ii) A = Zm . ParathroÔme ìti to sÔnolo twn migadik¸n C = {a + bi|a. a ∗ b = c. 1 0 ∈ M2 (R) . S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|a. 0 a √ √ √ iii) R = Z[ 2]. O H sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. Exetˆste an to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. b ˆrtioi}. S = ii) R = M2 (R). a • b = a − b ii) A = {f : R → R}. Gia mia apìdeixh tou jewr matoc autoÔ parapèmpoume sto biblÐo tou I. i) A = Z. kai an eÐnai s¸ma.1 1. ShmeÐwsh Ask seic 2. b} iii) A = {f : R → R|f epÐ}. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw antistoiqÐec orÐzoun prˆxeic sto A. Herstein [14]. Stic peript¸seic pou o S eÐnai upodaktÔlioc tou R exetˆste an eÐnai metajetikìc. [a] ∗ [b] = [c]. 'Ena Je¸rhma tou Wedderburn lèei ìti kˆje peperasmènoc daktÔlioc diaÐreshc eÐnai s¸ma. √ √ √ iv) R = Z[ 2]. ìpou c = max{a. B • C = BC − CB . Tètoioi daktÔlioi onomˆzontai daktÔlioi me diaÐresh (  mh metajetikˆ s¸mata). S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|b ˆrtioc}. an eÐnai akeraÐa perioq . ApodeÐxte ìti oi parakˆtw prˆxeic sto A den ikanopoioÔn thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ tou daktulÐou. i) A = Z. an èqei monadiaÐo stoiqeÐo.92 2 DaktÔlioi To stoiqeÐo a − bi − cj − dk onomˆzetai suzugèc tou a + bi + cj + dk katˆ analogÐa me touc migadikoÔc arijmoÔc. f ∗ g = f ◦ g (sÔnjesh sunart sewn) 2. f • g = f ◦ g − g ◦ f iii) A = Mn (R). 3.

S = {[0]. S = {a + bi ∈ Z[i]|a ≡ b ≡ 0 mod 10}. c. ìpou oi a. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. i) 'Estw Ri . d ∈ Z. [4].1. . Poio eÐnai to kèntro twn quaternions. i ∈ I . 7. d ∈ Q}. iii) ApodeÐxte ìti C(M2 (R)) = a 0 0 a ∈ M2 (R) . Upìdeixh: Jewr¸ntac to stoiqeÐo (r + s)2 + (r + s). ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou Z eÐnai thc morf c mZ. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R. R). S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. iii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. c. S dÔo daktÔlioi. ii) ApodeÐxte ìti to C(R) eÐnai upodaktÔlioc tou R. vii) R = H. ApodeÐxte ìti h tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to 1R eÐnai o upodaktÔlioc {n1R |n ∈ Z}. 'Askhsh 7). iv) Poio eÐnai to kèntro tou Mn (R) . vi) R = H. b. 6. m ∈ Z. S = {f : R → R|f (1) = 1}. R). Akèraiec Perioqèc. xi) R = Zmn . x) R = Z12 . S = {f : R → R|f (1) = 0}. apodeÐxte pr¸ta ìti rs + sr ∈ C(R) gia kˆje r. i∈I ii) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ApodeÐxte ìti aZ ∩ bZ = eZ. 10. To kèntro tou R eÐnai to sÔnolo C(R) = {a ∈ R|ar = ra gia kˆje r ∈ R}. 5. b eÐnai jetikoÐ akèraioi kai e = εκπ(a. ix) R = F (R. 8. 'Estw R ènac daktÔlioc. 'Estw R. i) ApodeÐxte ìti C(R) = R an kai mìno an o R eÐnai metajetikìc. a ˆrtioc}. b). [8]}. DaktÔlioi. S = {[kn]|k ∈ Z}.2. isqÔei r2 +r ∈ C(R) (bl. ApodeÐxte ìti h tom  Ri eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. 4. S¸mata 93 v) R = Z[i]. o daktÔlioc autìc eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc tou R pou perièqei to 1R . ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. 9. upodaktÔlioi tou daktulÐou R. viii) R = F (R. b. Gia ton lìgo autì. BreÐte èna m tètoio ¸ste mZ = 12Z ∩ 18Z. s ∈ R.

Pìsa antistrèyima stoiqeÐa perièqei o daktÔlioc Z60 × Z10 . [c] ∈ U (Zm ). ApodeÐxte ìti oi akìloujec sunj kec eÐnai isodÔnamec. ii) ApodeÐxte ìti o R × S èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai mìno an oi R. ii) EÐnai o R metajetikìc. 11. 14. (ParadeÐgmata tètoiwn daktulÐwn eÐnai o Z2 × Z2 kai o daktÔlioc tou Boole). s¸ma). b ∈ R iii) (a − b)2 = a2 − 2ab + b2 gia kˆje a. 'Estw R = [a] [b] [0] [c] ∈ M2 (Zm ) . S eÐnai metajetikoÐ. i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (Zm ) . 13. 12.94 2 DaktÔlioi i) ApodeÐxte ìti o R × S eÐnai metajetikìc an kai mìno an oi R. 'Estw R ènac daktÔlioc. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. Sto . iv) ApodeÐxte ìti o plhjˆrijmoc tou U (R) eÐnai mϕ(m)2 . 0 c ii) Gia poiˆ m ∈ Z to M2 (R). 2 m 3 m eÐnai antistrèyimo sto M2 (Z). iii) AlhjeÔei ìti U (M2 (Z)) = U (M2 (R)). b ∈ R iv) a2 − b2 = (a + b)(a − b) gia kˆje a. ApodeÐxte ìti U (R × S) = U (R) × U (S) . i) o R eÐnai metajetikìc ii) (a + b)2 = a2 + 2ab + b2 gia kˆje a. iii) ApodeÐxte ìti [a] [b] [0] [c] ∈ U (R) ⇔ [a]. b ∈ R. iii) AlhjeÔei ìti to kartesianì ginìmeno dÔo akeraÐwn perioq¸n (antÐstoiqa. ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ R isqÔei 2a = 0 kai ìti o R eÐnai metajetikìc. i) Poiˆ eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou a b ∈ M2 (Z) . 'Estw R. swmˆtwn) eÐnai akeraÐa perioq  (antÐstoiqa. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste a2 = a gia kˆje a ∈ R. 15. S dÔo daktÔlioi me monadiaÐa stoiqeÐa.

b ∈ Q} √ √ kai Q[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. √ √ ii) Poiˆ eÐnai h tom  twn uposwmˆtwn Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. s. b ∈ Q}. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + 0 e a b 0 0 e a b e e 0 b a a a b 0 e b b a e 0 · 0 e a b 0 0 0 0 0 e 0 e a b a 0 a b e b 0 b e a Upojètontac ìti o F eÐnai daktÔlioc.2. i) D¸ste èna parˆdeigma pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo en¸ o S den èqei. 22. 21. Pìsec lÔseic èqei sto H h exÐswsh x2 = x. 17.1. b ∈ R me a antistrèyimo kai b2 = 0. ApodeÐxte ìti sto daktÔlio twn quaternions H h exÐswsh x2 = −1 èqei ˆpeirec lÔseic. Akèraiec Perioqèc. √ √ 20. b ∈ Q} me tic sun jeic prˆxeic migadik¸n arijm¸n eÐnai èna s¸ma. i) ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q. 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. + r s t r r s t s t s t r s · r s t r s t r r r s t r 19. S¸mata 95 16. 'Estw d ∈ N. ApodeÐxte ìti to sÔnolo Q[ d] = {a + b d ∈ C|a. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a. S eÐnai akèraiec perioqèc. iii) Apodeixte ìti 1R = 1S . An o R = {r. 23. DaktÔlioi. an oi R. ApodeÐxte ìti to a + b eÐnai antistrèyimo. apodeÐxte ìti eÐnai s¸ma. 18. . t} eÐnai daktÔlioc kai gnwrÐzoume ta parakˆtw tm mata twn pinˆkwn twn prˆxewn. sumplhr¸ste touc pÐnakec autoÔc. S èqoun diaforetikˆ monadiaÐa stoiqeÐa. e. ii) D¸ste èna parˆdeigma pou oi R. a. 'Estw F = {0. Exhg ste giatÐ o daktÔlioc twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me prˆxeic (f + g)(x) = f (x) + g(x) kai (f g)(x) = f (x)g(x) den eÐnai akeraÐa perioq .

tìte kai to 1 − ba eÐnai antistrèyimo. An a.96 2 DaktÔlioi 24. Upìdeixh: An rn = sm = 0. Parˆdeigma 2. a. iii) ApodeÐxte ìti o R perièqetai se kˆje upodaktÔlio tou Q pou perièqei 1 1 ta stoiqeÐa kai .12. vi) AlhjeÔei ìti Z ⊆ R. 'Ena stoiqeÐo r enìc daktulÐou R onomˆzetai mhdenodÔnamo an rn = 0 gia kˆpoio jetikì akèraio n. 29. ApodeÐxte ìti kˆje peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc pou den èqei mhdenodiairètec perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai eÐnai s¸ma. 27. tìte to 1 − r eÐnai antistrèyimo. b ∈ √ eÐnai ˆpeiro. 30. 2 3 1 / iv) ApodeÐxte ìti ∈ R. Upìdeixh: Ta stoiqeÐa (3 + 2 2)n . ii) EÐnai o R akeraÐa perioq . 26. 5 v) AlhjeÔei ìti o R eÐnai s¸ma. b ∈ R eÐnai tètoia ¸ste am = bm kai an = bn . 'Estw R = m m ∈ Z. 25. n) = 1. i) ApodeÐxte ìti an o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai to r eÐnai mhdenodÔnamo. b ∈ N . ApodeÐxte ìti to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou √ √ Z} Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. ii) ApodeÐxte ìti an o R eÐnai metajetikìc. ApodeÐxte ìti an sto daktÔlio R to 1 − ab eÐnai antistrèyimo. 2a 3b i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Q.1. tìte to ˆjroisma dÔo mhdenodÔnamwn stoiqeÐwn eÐnai mhdenodÔnamo. 28. 'Estw R ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc kai m. apodeÐxte ìti (r+s)m+n−1 me th bo jeia tou diwnumikoÔ anaptÔgmatoc. eÐnai antistrèyima. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. Pou qrhsimopoi sate thn upìjesh ìti o R perièqetai se s¸ma . . Upìdeixh: Jewr ste th gewmetrik  seirˆ. apodeÐxte ìti a = b. Upìdeixh: Kai ed¸ h je¸rhsh thc gewmetrik c seirˆc bohjˆei. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste x3 = x gia kˆje x ∈ R. n ∈ N. n ∈ N me µκδ(m.

R. Xekin¸ntac t¸ra apì tuqaÐo daktÔlio R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo ja kataskeuˆsoume to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun suntelestèc apì to R. tìte f (x) + g(x) = 2x2 + 4 kai f (x)g(x) = 2x3 − 2x2 − x2 + x + 5x − 5 = 2x3 − 3x2 + 6x − 5. tìte ri = si gia kˆje i ≤ n kai sj = 0R gia kˆje j > n.. ja doÔme ìti o daktÔlioc R[x] èqei algebrikèc idiìthtec parìmoiec me autèc tou Z pou melet same sthn Enìthta 1. • An r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn = s0 + s1 x + s2 x2 + · · · + sm xm me n.2 Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic Stic epìmenec treic Paragrˆfouc ja melet soume to daktÔlio R[x] twn poluwnÔmwn miac metablht c twn opoÐwn oi suntelestèc an koun se tuqaÐo daktÔlio R. . 2.1 Je¸rhma.2. ìpou n ∈ N kai ri ∈ R gia kˆje i. Tìte upˆrqei daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei to R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ R tètoio ¸ste rx = xr gia kˆje r ∈ R. sj ∈ R gia kˆje i kai j . ìpwc eÐnai o algìrijmoc diaÐreshc kai h monos manth anˆlush se ginìmeno pr¸twn. Gia parˆdeigma an f (x) = 2x2 − x + 5 kai g(x) = x − 1. Ja sumbolÐzoume ton daktÔlio R me R[x]. C   to Zp . n ≤ m kai ri .2.2. ètsi ¸ste to R[x] na gÐnetai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai na perièqei to R wc upodaktÔlio. m ∈ N. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 97 2. Ja orÐsoume se autì dÔo prˆxeic qrhsimopoi¸ntac tic antÐstoiqec prˆxeic tou R. ìpou to p eÐnai pr¸toc. Polu¸numa Apì ta majhtikˆ mac qrìnia eÐmaste exoikeiwmènoi me polu¸numa pou èqoun pragmatikoÔc suntelestèc. Ja diapist¸soume ìti pollèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì ton R. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. to opoÐo sumbolÐzoume me R[x]. • Kˆje stoiqeÐo tou R èqei mia parˆstash thc morf c r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . gia parˆdeigma to Q. GnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume tètoia polu¸numa.

Epomènwc an f (x). H qr sh tou ìrou “metablht ” gia autì eÐnai diaforetik  me thn ènnoia thc metablht c pou upˆrqei stic apeikonÐseic. Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai me f (x). EpÐshc deqìmaste ìti −∞ < n gia kˆje fusikì arijmì n.98 2 DaktÔlioi Ja d¸soume thn apìdeixh tou Jewr matoc sto Parˆrthma 6. ìpou gia kˆje i èqoume ci = f0 gi + f1 gi−1 + f2 gi−2 + · · · + fi−1 g1 + fi g0 . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.2. .3. . mporoÔme na grˆyoume f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn an autì krÐnetai skìpimo. Ja epanèljoume sto shmeÐo autì lÐgo parakˆtw ìtan melet soume poluwnumikèc sunart seic. Epeid  o R eÐnai upodaktÔlioc tou R[x]. Epeid  o R[x] eÐnai daktÔlioc. Autì mac epitrèpei kˆpoia oikonomÐa stic diatup¸seic protˆsewn.2 Parat rhsh. An f (x) ∈ R[x] kai f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn me fn = 0R . Ta polu¸numa thc morf c rxi onomˆzontai mon¸numa. tìte lème ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai n. isqÔei 0R xi = 0R . Ta polu¸numa bajmoÔ 0 mazÐ me to mhdenikì polu¸numo onomˆzontai stajerˆ polu¸numa. TonÐzoume ed¸ ìti to x eÐnai èna sugkekrimèno stoiqeÐo tou daktulÐou R[x]. To stoiqeÐo autì ja to sumbolÐzoume suqnˆ me 0. ìpou c ∈ R kai c = 0R . ìtan . giatÐ aut  de bohjˆ ˆmesa to skopì mac pou eÐnai h melèth twn idiot twn poluwnÔmwn. èqoume 0R[x] = 0R . (1) 2. To eidikì stoiqeÐo x ∈ R onomˆzetai metablht  kai ta stoiqeÐa tou R[x] onomˆzontai polu¸numa thc metablht c x me suntelestèc apì ton R. g(x) eÐnai tuqaÐa stoiqeÐa tou R[x]. g(x) . tìte kai o R[x] eÐnai metajetikìc. Epomènwc ta polu¸numa bajmoÔ 0 sto R[x] èqoun th morf  f (x) = c. EÐnai fanerì ìti an o R eÐnai metajetikìc.. O R[x] onomˆzetai o daktÔlioc twn poluwnÔmwn thc metablht c x me suntelestèc apì to R. Gia parˆdeigma. Deqìmaste ex orismoÔ ìti o bajmìc tou mhdenikoÔ poluwnÔmou f (x) = 0R eÐnai −∞. Sto R[x] èqoume (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn ) + (g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn ) = (f0 + g0 ) + (f1 + g1 )x + (f2 + g2 )x2 + · · · + (fn + gn ) kai (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn )(g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm ) = (f0 g0 ) + (f0 g1 + f1 g0 )x + · · · + ci xi + · · · + (fn gm )xn+m . Sunep¸c mporoÔme na paraleÐpoume   na parembˆlloume ìrouc thc morf c 0R xi sthn parˆstash kˆje poluwnÔmou wc ˆjroisma monwnÔmwn.

tìte deg(f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) 3) Ta antistrèyima stoiqeÐa tou R[x] eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. Anafèrame sthn eisagwg  thc Paragrˆfou aut c ìti pollèc algebrikèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì to R. An f (x) ∈ R[x]. 2. Ta f (x) kai g(x) eÐnai mh mhdenikˆ (giatÐ 1R = 0R ).2. To f0 onomˆzetai stajerìc ìroc tou f (x). g(x) ∈ R[x] mh mhdenikˆ polu¸numa. IdiaÐtera. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec isqÔei rn sm = 0 kai sunep¸c f (x)g(x) = 0. tìte f (x)g(x) = 1R gia kˆpoio g(x) ∈ R[x]. ennoÔme ìti to f (x) èqei bajmì 1   0. onomˆzoume megistobˆjmio suntelest  tou f (x) ton fn .2. 2) An f (x). Sunep¸c ta f (x) kai g(x) eÐnai antistrèyima stoiqeÐa tou R. Apì to 2) thc Prìtashc èqoume 0 = deg((f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) kai ˆra deg f (x) = deg g(x) = 0.   ìti eÐnai to mhdenikì polu¸numo. deg g(x)}. 'Estw R mia akeraÐa perioq . 2. dhlad  U (R[x]) = U (R). EpÐshc 1R[x] = 1R = 0R = 0R[x] .2. g(x) ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikˆ polu¸numa. f (x) = f0 +f1 x+f2 x2 +· · ·+fn xn kai fn = 0R .4 Prìtash. Apì ta parapˆnw èqoume deg(f (x)g(x)) = m + n = degf (x) + deg g(x). ta antistrèyima stoiqeÐa tou F [x]. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 99 lème “èstw polu¸numo f (x) bajmoÔ mikrìterou   Ðsou tou 1”. Tìte f (x) = r0 +r1 x+r2 x2 +· · ·+rn xn kai g(x) = s0 +s1 x+s2 x2 +· · ·+sm xm me rn = 0 kai sm = 0. Tìte 1) O R[x] eÐnai akeraÐa perioq . Sqetik  eÐnai h parakˆtw Prìtash. . èqoume ìti o R[x] eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Epomènwc o R[x] den èqei mhdenodiairètec. 3.3 Parat rhsh. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. 'Eqoume f (x)g(x) = (r0 s0 ) + (r0 s1 + r1 s0 )x + · · · + (rn sm )xn+m . 2. An to f (x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R[x]. Epeid  o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.2. Apìdeixh. eÐnai akrib¸c ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F . 'Estw f (x). Apì ton orismì thc prìsjeshc poluwnÔmwn prokÔptei ìti deg(f (x) + g(x)) ≤ max{deg f (x). 1.

an sto R[x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + h(x). 1 2.2. To parakˆtw parˆdeigma deÐqnei ìti autì den eÐnai pˆnta epitreptì gia tuqaÐo R sth jèsh tou R. 2) EpÐshc.5 Shmei¸seic. 2. eÐnai dunatìn na isqÔei deg(f (x)g(x)) < deg f (x)+ deg g(x). sto Z4 [x] èqoume (2x+1)2 = 1. g(x) ∈ R[x] kai kˆje r ∈ R isqÔoun • (f + g)(r) = f (r) + g(r).6 Parat rhsh. to stoiqeÐo [a] ∈ Zn ja sumbolÐzetai aploÔstera a ∈ Zn . kai • (f g)(r) = f (r)g(r). kai r ∈ R jètoume f (r) = f0 +f1 r+· · ·+fn rn . 'Ara 2x+1 ∈ U (Z4 [x]). ¯ OrÐzetai ètsi mia sunˆrthsh pou sumbolÐzoume me f . Apì ed¸ kai sto ex c. 'Estw R = Z3 kai f (x). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.2. kai g(x) = 2x. an den upˆrqei prìblhma sÔgqushc. Tìte to ginìmeno f (x)g(x) = 6x2 + 5x + 1 = 5x + 1 èqei bajmì 1. 1) Gia tuqaÐo daktÔlio R me monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai fanerì ìti isqÔei deg(f (x)g(x)) ≤ deg f (x) + deg g(x) gia kˆje f (x).100 2 DaktÔlioi 2. èstw f (x) = 2x+1 ∈ Z6 [x] kai g(x) = 3x+1 ∈ Z6 [x].7 Parˆdeigma. An o R èqei mhdenodiairètec. Gia parˆdeigma. Oi parapˆnw dÔo idiìthtec mac epitrèpoun na “antikatast soume to x me to r” se isìthtec poluwnÔmwn. h opoÐa onomˆzetai h poluwnumik  sunˆrthsh pou epˆgetai apì to f (x) sto R. EÔkola diapist¸noume ìti gia kˆje f (x). An f (x) ∈ R[x]. g(x) ∈ R[x]. Poluwnumikèc sunart seic ¯ f : R → R. Genikˆ isqÔei U (R) ⊆ U (R[x]). an o R èqei mhdenodiairètec. eÐnai dunatìn diaforetikˆ polu¸numa na epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh. Metˆ apì upologismoÔc sto Z3 blèpoume ìti1 f (0) = 0 = g(0).2. Gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. EÐnai profanèc ìti Ðsa polu¸numa sto R[x] epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh sto R. tìte gia kˆje r ∈ R èqoume f (r) = q(r)g(r) + h(r). 'Omwc. g(x) ∈ Z3 [x] ìpou f (x) = x3 + x . r → f (r). eÐnai dunatìn na èqoume U (R[x]) = U (R). ShmeÐwsh EÐnai polÔ pijanì na eÐqame sunhjÐsei sta majhtikˆ mac qrìnia na tautÐzoume èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] me thn antÐstoiqh poluwnumik  sunˆr¯ thsh f : R → R. ìpou f (x) = f0 +f1 x+· · ·+fn xn .

g0 ). An g(x) = gn−1 xn−1 + · · · + g1 x + g0 . f0 ). . diakekrimèna stoiqeÐa tou F . To f (x) eÐnai monadikì wc proc tic idiìthtec autèc. . .4). Apìdeixh. 'Estw b1 . g : Z3 → Z3 eÐnai Ðsec. n n n me agn¸stouc touc xi . bn stoiqeÐa tou F . Oi suntelestèc an koun sto F . Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 101 f (1) = 2 = g(1) kai f (2) = 1 = g(2). kai thn Parˆgrafo 3. exetˆzetai sthn epìmenh Parˆgrafo). x1 .9 Pìrisma. . f (an+1 ) ìpou ta ai eÐnai diakekrimèna. g1 . . . . . an xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = b1 1 1 1 ··· xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = bn . an kai ¯ ta polu¸numa f (x). (Bl. Jètoume f (x) = fn−1 xn−1 + · · · + f1 x + f0 ∈ F [x]. . ('Ena krit rio pou mac plhroforeÐ pìte dÔo poluwnumikèc sunart seic F → F eÐnai Ðsec. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Apì thn upìjesh èpetai ìti i<j (ai − aj ) = 0 kai ka- i<j tˆ sunèpeia to sÔsthma èqei (monadik ) lÔsh. dhlad  f (s) = g(s) gia kˆje s ∈ Z3 . . Tìte èqoume f (ai ) = bi gia kˆje i. èstw thn (xn−1 .2.8 Je¸rhma (Parembol  tou Lagrange ).2. . . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . . . x0 ) = (fn−1 .2. Epeid  h lÔsh tou sust matoc eÐnai monadik  sumperaÐnoume ìti f (x) = g(x). g(x) den eÐnai Ðsa.2. ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. a2 . . Tìte upˆrqei èna polu¸numo f (x) ∈ F [x] bajmoÔ to polÔ n − 1 tètoio ¸ste f (ai ) = bi gia kˆje i. H orÐzousa twn suntelest¸n eÐnai h an−1 · · · a1 a0 1 1 1 . Mia eujeÐa kajorÐzetai apì dÔo diakekrimèna shmeÐa thc. . ¯ 'Ara. tìte mÐa lÔsh tou sust matoc eÐnai h (gn−1 . 2. ¯ Tìte upˆrqei polu¸numo f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f = g . 'Estw ìti upˆrqei kai ˆllo g(x) ∈ F [x] me deg g(x) ≤ n − 1 kai g(ai ) = bi gia kˆje i. ··· an−1 · · · a1 a0 n n n Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti h orÐzousa aut  (pou eÐnai gnwst  wc orÐzousa tou Vandermonde) isoÔtai me to ginìmeno (ai − aj ). f1 . . èna polu¸numo f (x) bajmoÔ n me suntelestèc apì èna s¸ma kajorÐzetai apì n + 1 timèc tou f (a1 ). SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. . oi poluwnumikèc sunart seic f : Z3 → Z3 . JewroÔme to n × n grammikì sÔsthma 2. . . . . b2 . . . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma kai g : F → F mia apeikìnish. .

. i = 1. . y) = m. upˆrqei f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (ai ) = bi = g(ai ). kˆje apeikìnish apì èna peperasmèno s¸ma F ston eautì tou eÐnai poluwnumik . . 'Estw F = {a1 . . . SÔmfwna me to prohgoÔmeno Pìrisma. to polu¸numo tou dexioÔ mèlouc èqei bajmì to polÔ n−1 kai paÐrnei tic timèc bi ìtan to x antikatastajeÐ me to ai . . . . x → ex . O . . ìpou fi (x) ∈ R[x]. O sun jhc sumbolismìc gia ta stoiqeÐa tou eÐnai f (x. xn me suntelestèc apì to R.j=0 rij xi y i . .8. an } kai bi = g(ai ). Antikajist¸ntac ta fi (x) blèpoume ìti to tuqaÐo stoiqeÐo tou S[y] eÐnai thc morf c m. h ekjetik  apeikìnish R → R. . . (EpishmaÐnoume ìti h parapˆnw parˆstash tou poluwnÔmou autoÔ prokÔptei apì ton kanìna tou Cramer sthn epÐlush grammik¸n susthmˆtwn) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai S = R[x].j=0 ìpou rij ∈ R. n. Efarmìzontac to Je¸rhma 2. Me anˆlogo trìpo kataskeuˆzetai o daktÔlioc R[x1 . .102 2 DaktÔlioi Apìdeixh. Gia parˆdeigma. n eÐnai to n f (x) = i=1 bi (x − a1 ) · · · (x − ai−1 )(x − ai+1 ) · · · (x − an ) . (ai − a1 ) · · · (ai − ai−1 )(ai − ai+1 ) · · · (ai − an ) Prˆgmati. y] kai onomˆzetai daktÔlioc twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x. y me suntelestèc apì to R. . O daktÔlioc S[y] sumbolÐzetai me R[x. Apì th monadikìthta. . den eÐnai poluwnumik  (giatÐ.1 gia to S sth jèsh tou R lambˆnoume to daktÔlio tou opoÐou ta stoiqeÐa eÐnai thc morf c fn (x)y n + · · · + f1 (x)y + f0 (x). xn ] twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x1 . . . . .n daktÔlioc R[x] = S eÐnai profan¸c upodaktÔlioc tou S[y] = R[x. n.2.2. xn ] apoteleÐ mia eureÐa perioq  thc 'Algebrac kai eÐnai to kentrikì jèma thc Algebrik c GewmetrÐac i=0. . . . . . . . . i = 1. n.). to polu¸numo autì tautÐzetai me to f (x). i=0. Gia ˆpeira s¸mata to sumpèrasma autì den alhjeÔei. apodeiknÔetai ìti to monadikì f (x) me deg f (x) ≤ n−1 pou èqei thn idiìthta f (ai ) = bi . . Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma. . . i = 1.n Polu¸numa poll¸n metablht¸n rij xi y j = r00 + · · · + rij xi y j + · · · + rmn xm y n . . y]. H jewrÐa twn poluwnumik¸n daktulÐwn poll¸n metablht¸n R[x1 . Qrhsimopoi¸ntac to sumbolismì tou Jewr matoc 2. i = 1.

D¸ste èna parˆdeigma enìc daktulÐou R tètoio ¸ste U (R[x]) = U (R).26).2. An o R eÐnai mÐa akeraÐa perioq  gnwrÐzoume ìti U (R[x]) = U (R). ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou F [x]. deg g(x)}. 5. 8. BreÐte apeÐrou pl jouc tètoia polu¸numa. tìte to an ∈ R eÐnai mhdenodiairèthc. 10. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 103 kai thc Metajetik c 'Algebrac. Upìdeixh: (2x + 1)2 = (4x2 + 4x + 1) = 1.1. Ask seic 2. i) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 0} ii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 2} iii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) ˆrtioc} iv) {f (x) ∈ Z[x]| deg f (x) ≤ 10} 6. 9.2. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì 2. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ènac upodaktÔlioc tou R. 3. 7. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc. DeÐxte me parˆdeigma ìti eÐnai dunato na isqÔei deg(f (x) + g(x)) < max{deg f (x). eÐnai ˆpeiro sÔnolo. 'Eqei de kai axioshmeÐwtec efarmogèc se ˆllouc tomeÐc twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai ta Upologistikˆ Majhmatikˆ kai h JewrÐa KwdÐkwn. 2.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi perièqoun monadiaÐo stoiqeÐo. ìpou F eÐnai s¸ma. An to polu¸numo an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. eÐnai mhdenodiairèthc. an autìc perièqei toulˆqiston èna polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ. 'Askhsh 2. BreÐte èna f (x) ∈ Z10 [x] tètoio ¸ste deg((2x + 1)f (x)) = deg f (x). 1. ìpou an = 0. Poia apì ta parakˆtw sÔnola eÐnai upodaktÔlioi tou Z[x]. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì mikrìtero   Ðso tou 100. ApodeÐxte ìti sto Z4 [x] upˆrqoun antistrèyima polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. ApodeÐxte ìti to ax + b ∈ R[x] eÐnai antistrèyimo an kai mìno an to b eÐnai antistrèyimo sto R kai to a eÐnai mhdenodÔnamo sto R (bl. . ApodeÐxte ìti o S[x] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. 4.

y) = xg(x. Upìdeixh: Mikrì Je¸rhma tou Fermat. 12. y] tou opoÐou o stajerìc ìroc isoÔtai me 0. h(x. y) ∈ Q[x. Poiˆ sunˆrthsh epˆgei to xp−1 − 1 ∈ Zp . AlhjeÔei ìti f (x. i) ApodeÐxte ìti to x3 − x ∈ Z6 [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Z6 → Z6 . y) = 0. y] tètoia ¸ste f (x. ApodeÐxte ìti upˆrqoun g(x. y) ∈ Q[x. i) 'Estw f (x.104 2 DaktÔlioi 11. 13. y) + yh(x. y). ii) 'Estw f (x. ApodeÐxte ìti an o p eÐnai pr¸toc. apodeÐxte ìti to polu¸numo xp −x ∈ Zp [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Zp → Zp . tìte (f (x))p = f (xp ) gia kˆje f (x) ∈ Zp [x]. y) ∈ Q[x. y] tètoio ¸ste f (x. Upìdeixh: Bl. y).12 2). 14. . y) = 0.1. ii) Gia kˆje pr¸to arijmì p. 0) = f (0. EÐnai dunatìn o daktÔlioc R[x] na eÐnai s¸ma. Parˆdeigma 2.

ja diapist¸soume ìti oi daktÔlioi Z kai F [x] èqoun pollèc koinèc idiìthtec. 3) Gia kˆje antistrèyimo c ∈ R èqoume c|f (x). to x − 3 diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x] giatÐ x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3).2. Diairetìthta PoluwnÔmwn 105 2.2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). Oi apodeÐxeic twn 1). h(x) ∈ R[x]. me f (x) = cg(x). 'Estw f (x) = 0. H idiìthta 4) prokÔptei ˆmesa apì thn Prìtash 2. 5) An g(x)|f (x) kai f (x)|g(x) kai o R eÐnai akeraÐa perioq .3 Diairetìthta PoluwnÔmwn Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac ston poluwnumikì daktÔlio R[x]. tìte g(x)|a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆje a(x). Ed¸ ja anaptÔxoume ènan algìrijmo diaÐreshc gia polu¸numa kai ja lˆboume anˆloga arijmhtikˆ apotelèsmata gia ton F [x]. kai epomènwc.3. o R[x] eÐnai akeraÐa perioq .4 2). Tìte isqÔoun ta ex c: 1) An g(x)|f (x) kai g(x)|h(x). . Diairetìthta kai anˆgwga polu¸numa 2. tìte upˆrqei antistrèyimo c ∈ R. Apìdeixh. b(x) ∈ R[x] paÐrnoume f (x) = f (x)b(x)a(x).3. ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. g(x) ∈ R[x]. g(x). Epeid  f (x) = g(x)a(x) kai g(x) = f (x)b(x) gia kˆpoia a(x). Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq . tìte g(x) = 0 kai eÐnai profanèc ìti isqÔei to zhtoÔmeno. afoÔ x2 − 5x + 6 = (c(x − 2))(c−1 (x − 3)). tìte h(x)|f (x). ìpou c ∈ Q − {0}. Lème ìti to g(x) diaireÐ to f (x) sto R[x] (  ìti to f (x) eÐnai pollaplˆsio tou g(x) sto R[x]   ìti to g(x) eÐnai diairèthc tou f (x) sto R[x]) kai grˆfoume g(x)|f (x) an upˆrqei h(x) ∈ R[x] me f (x) = h(x)g(x). tìte deg g(x) ≤ deg f (x). Allˆ kai kˆje c(x − 3) diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x]. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti pollèc arijmhtikèc idiìthtèc tou Z  tan sunèpeiec tou algorÐjmou diaÐreshc. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). Gia parˆdeigma. b(x) ∈ R[x]. 2) An g(x)|f (x) kai h(x)|g(x). 2) kai 3) eÐnai ˆmesec kai af nontai san ask seic.1 Prìtash. èstw F . Gia thn apìdeixh thc 5) èqoume: An f (x) = 0. 4) An g(x)|f (x) ìpou f (x) = 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq .

pou eÐnai h melèth thc arijmhtik c sto F [x]. Sth sunèqeia ja estiˆsoume to endiafèron mac sthn perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai mˆlista s¸ma. . IdiaÐtera. kˆje polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 1 eÐnai anˆgwgo sto R[x] (Prìtash 2. 2. To 5x + 1 ∈ Z6 [x] an kai eÐnai bajmoÔ 1 den eÐnai anˆgwgo sto Z6 [x] giatÐ isqÔei 5x+1 = (2x+1)(3x+1). EpishmaÐnoume ìti to er¸thma an èna dedomèno polu¸numo f (x) ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo sto R[x] eÐnai sth genikìthtˆ tou dÔskolo kai paramènei praktikˆ ˆluto akìma kai ìtan R = Q.3. g(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ me p(x) = f (x)g(x).106 2 DaktÔlioi 1 = b(x)a(x). To x2 + 1 ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo epÐ tou R allˆ ìqi epÐ tou C giatÐ sto C[x] isqÔei x2 + 1 = (x + i)(x − i). opìte q(x) = 0 kai r(x) = f (x). Apì thn Prìtash 2. Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x] 2. 1) 'Uparxh: 'Estw f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm me gm = 0. g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. Gia parˆdeigma. 'Ara to a(x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]. (Ja doÔme parakˆtw ìti oi apant seic gia R = R kai R = C eÐnai gnwstèc). 'Ena polu¸numo p(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ onomˆzetai anˆgwgo sto R[x] (  anˆgwgo epÐ tou R) an den upˆrqoun polu¸numa f (x). èqoume f (x) = 0g(x) + f (x). dhlad  twn idiot twn twn dÔo prˆxewn tou F [x].4 2).2.3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x]). r(x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x).3. Ja diapist¸soume sth sunèqeia ìti an F eÐnai èna s¸ma. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. an o R eÐnai akeraÐa perioq . Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). ja apodeÐxoume ìti kˆje polu¸numo sto F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn. b > 1 me p = ab. 'Estw F èna s¸ma. tìte ta anˆgwga polu¸numa sto F [x] eqoun idiìthtec anˆlogec me ekeÐnec twn pr¸twn arijm¸n sto Z.2. UpenjumÐzoume ìti ènac akèraioc p > 1 eÐnai pr¸toc an den upˆrqoun akèraioi a > 1. H antÐstoiqh ènnoia gia polu¸numa dÐnetai ston epìmeno orismì. An deg f (x) < deg g(x).2 Orismìc. Lambˆnoume ètsi èna apotèlesma anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.4 3) paÐrnoume ìti to a(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. To parakˆtw apotèlesma eÐnai idiaÐtera shmantikì gia to skopì mac. Apìdeixh.

to phlÐko) thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x). To g0 eÐnai mh −1 mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc kai ˆra antistrèyimo. loipo (antÐstoiqa. o trìpoc autìc diaÐreshc poluwnÔmwn eÐnai akrib¸c autìc pou gnwrÐzoume apì ta majhtikˆ mac qrìnia.2.3. ja upojèsoume ìti upˆrqoun q(x). Apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqoun q(x).4 2) prokÔptei ìti deg(r (x) − r(x)) ≥ deg g(x). O megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai to 2 ∈ Z5 (gm = 2. kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) kai deg r (x) < deg g(x). Ja efarmìsoume epagwg  sto deg f (x). g(x) = 2x2 + 1 ∈ Z5 [x]. r(x). Afair¸ntac katˆ mèlh lambˆnoume (q(x) − q (x))g(x) = r (x) − r(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 107 'Estw ìti deg f (x) ≥ deg g(x). An q(x) − q (x) = 0. To r(x) (antÐstoiqa. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti upˆrqoun q(x). r (x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). tìte deg g(x) = 0 kai ˆra f (x) = f0 kai g(x) = g0 . tìte apì thn Prìtash 2. Epomènwc −1 f (x) = (fn gm xn−m + q(x))g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). SÔmfwna 2. me ton sumbolismì thc apìdeixhc) kai to antÐstrofì tou eÐnai to 3 ∈ Z5 . JewroÔme to polu¸numo −1 h(x) = f (x) − fn gm xn−m g(x) ∈ F [x].4 Parˆdeigma. q (x). Sunep¸c f0 = (f0 g0 )g0 + 0. Ja doÔme ed¸ èna parˆdeigma gia diaforetikì s¸ma. An deg f (x) = 0. H apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc mac parèqei ènan .2. 'Ara deg h(x) < n = deg f (x). 'Estw F = Z5 kai f (x) = x4 + 4x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. 'Otan to s¸ma F eÐnai to Q   to R. 'Ara q(x) = q (x) kai ètsi r(x) = r (x). q(x)) sto prohgoÔmeno Je¸rhma onomˆzetai to upì- praktikì trìpo upologismoÔ twn q(x) kai r(x). Autì eÐnai ˆtopo giatÐ deg r(x) < deg g(x) kai deg r (x) < deg g(x). −1 opìte q(x) = f0 g0 kai r(x) = 0. r(x) ∈ F [x] me −1 f (x) − fn gm xn−m g(x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). Gia to epagwgikì b ma. r(x) me f (x) = q(x)g(x)+r(x) kai deg r(x) < deg g(x) gia kˆje polu¸numo f (x) me deg f (x) < n.3. −1 O suntelest c tou xn sto h(x) eÐnai fn − fn gm gm = 0.

'Ara q(x) = 3x2 + 3 kai r(x) = x − 2. dhlad  Q[x. Ed¸ termatÐzetai h diadikasÐa twn afairèsewn giatÐ o bajmìc tou x − 2 eÐnai mikrìteroc tou bajmoÔ tou g(x). y) = xy 2 − 1 kai g(x. Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). perioq  kai f (x). JewroÔme ta stoiqeÐa tou Q[x. g(x) ∈ R[x] ètsi ¸ste o megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ to akìloujo apotèlesma. 'Eqoume x2 + x + 1 − 3g(x) = x − 2. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. r(x) ∈ R[x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). y] jewroÔme ta polu¸numa f (x. To monadikì shmeÐo sthn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc ìpou qrhsimopoi same ìti ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai antistrèyima  tan gia na antistrèyoume ton megistobˆjmio suntelest  tou g(x). y) = y − x.5 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto R[x]).3. Apì tic parapˆnw dÔo tautìthtec paÐrnoume f (x) = 3x2 g(x) + x2 + x + 1 = 3x2 g(x) + 3g(x) + x − 2 = (3x2 + 3)g(x) + x − 2. 2. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ R[x] onomˆzetai monikì an o megistobˆjmioc suntelest c tou eÐnai to 1. ParathroÔme ìti ìtan to F eÐnai s¸ma kai f (x) ∈ F [x] eÐnai mh mhdenikì me megistobˆjmio suntelest  c ∈ F . y] = (Q[x])[y]. Sunep¸c. 'Eqoume f (x) − 3x2 g(x) = x2 + x + 1. Epanalambˆnoume t¸ra thn Ðdia diadikasÐa gia to x2 + x + 1 sth jèsh tou f (x). tìte to c−1 f (x) eÐnai monikì. Kat analogÐa me ton daktÔlio Z mporoÔme na orÐsoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth poluwnÔmwn sto F [x].108 2 DaktÔlioi me thn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc (kai sugkekrimèna sto shmeÐo ìpou jewr same to h(x)) apì to f (x) afairoÔme to 3x4−2 g(x). 'Estw R mia akeraÐa Parˆdeigma Ston daktÔlio Q[x. y] wc polu¸numa sth metablht  y me suntelestèc apì to daktÔlio Q[x]. Mègistoc koinìc diairèthc . Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc brÐskoume xy 2 − 1 = (xy + x2 )(y − x) + x3 − 1.

2. 'Estw d(x) ∈ I èna mh mhdenikì polu¸numo elˆqistou bajmoÔ. tìte µκδ(f (x). b(x) ∈ F [x]. g(x) èqei bajmì pou eÐnai mikrìteroc   Ðsoc tou deg d(x). 2. (1) . Gia parˆdeigma. g(x)) twn f (x) kai g(x) sto F [x]. Sto parˆdeigmˆ mac. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆqiston èna den eÐnai mhdèn. upˆrqoun a(x). Ja doÔme sto epìmeno je¸rhma ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). g(x). kˆje polu¸numo thc morf c c(x + 1). SumbolÐzetai de me µκδ(f (x). c ∈ R − {0} ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . g(x)) = x + 1.3. kai 2) an c(x) ∈ F [x]. an f (x) = 2x + 2 ∈ R[x] kai g(x) = x2 − 1 ∈ R[x]. tìte apì thn idiìthta 2) kˆje ˆlloc koinìc diairèthc twn f (x). 'Uparxh: JewroÔme to sÔnolo I = {a(x)f (x) + b(x)g(x) ∈ F [x]|a(x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). H apìdeixh pou akoloujeÐ eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou antÐstoiqou Jewr matoc gia ton daktÔlio Z. b(x) ∈ F [x]}. c(x)|f (x) kai c(x)|g(x) tìte c(x)|d(x). b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste µκδ(f (x). Apìdeixh. g(x)). g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆ- Shmei¸noume ìti an to d(x) eÐnai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc µκδ(f (x).3.6 Orismìc. Epiplèon.3. Epeid  èna toulˆqiston apì ta f (x) kai g(x) den eÐnai mhdèn. 2. Diairetìthta PoluwnÔmwn 109 qiston èna eÐnai mh mhdenikì. to I perièqei mh mhdenikˆ polu¸numa. g(x) ∈ F [x] (apì ta opoÐa toulˆqiston èna eÐnai mh mhdenikì) upˆrqei kai eÐnai monadikìc. 'Etsi dikaiologeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. 'Ena monikì polu¸numo d(x) ∈ F [x] onomˆzetai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) an ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) d(x)|f (x) kai d(x)|g(x) sto F [x]. H upìjesh ìti o µκδ eÐnai monikì polu¸numo qreiˆzetai gia na eÐnai autìc monadikìc. Tìte èqoume d(x) = a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆpoia a(x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x).7 Je¸rhma.

p(x) ∈ F [x]. eÔkola diapist¸noume ìti kai to monikì polu¸numo d−1 d(x) n tic ikanopoieÐ. Epeid  c(x)|f (x). g(x). Gia na deÐxoume thn idiìthta 2) ston orismì tou mkd. upˆrqoun q(x). 'Eqoume apodeÐxei ìti upˆrqei d(x) ∈ F [x] pou ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . tìte to p(x) diaireÐ èna toulˆqiston apì ta f (x). ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. 'Omoia paÐrnoume d(x)|c(x). upˆrqei kai ed¸ ènac praktikìc trìpoc pou upologÐzei ton µκδ kai poluwnuma a(x). g(x)) = a(x)f (x)+b(x)g(x). Tèloc.8 L mma. Epeid  ta c(x) kai d(x) eÐnai monikˆ. d(x) ∈ F [x] dÔo mègistoi koinoÐ diairètec twn f (x) kai g(x).110 2 DaktÔlioi Ja deÐxoume ìti to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . Apì th sqèsh (??) sumperaÐnoume ìti c(x)|d(x). r(x) ∈ F [x] me tic idiìthtec f (x) = q(x)d(x) + r(x). afoÔ d(x) = 0 kai epeid  to F eÐnai s¸ma to dn eÐnai antistrèyimo. deg r(x) < deg d(x). Apì thn Prìtash 2. g(x). Prin asqolhjoÔme me autì. .1 5) èqoume c(x) = rd(x) gia kˆpoio mh mhdenikì r ∈ F .2. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc. DÔo polu¸numa ja lègontai sqetikˆ pr¸ta an o µκδ touc eÐnai to 1. èqoume d−1 d(x) = (d−1 a(x))f (x) + (d−1 b(x))g(x). n n n Monadikìthta: 'Estw c(x). Endèqetai to d(x) na mhn eÐnai monikì. AfoÔ to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2). b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). Antikajist¸ntac èqoume r(x) = f (x) − q(x)d(x) = f (x) − q(x)(a(x)f (x) + b(x)g(x)) = (1 − q(x)a(x))f (x) + (−q(x)b(x))g(x) kai ˆra r(x) ∈ I. 2.5).3. paÐrnoume r = 1. Epomènwc d(x)|f (x). ac apodeÐxoume èna apotèlesma pou eÐnai anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). Apì th sqèsh deg r(x) < deg d(x) kai tou orismoÔ tou d(x) sunˆgoume ìti r(x) = 0. 'Estw dn o megistobˆjmioc suntelest c tou d(x). An p(x)|f (x)g(x). EÐnai dn = 0. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti d(x)|g(x). kai to L mma 1. c(x)|g(x) kai to d(x) eÐnai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) paÐrnoume apì thn idiìthta 2) tou orismoÔ ìti c(x)|d(x). 'Opwc sthn perÐptwsh tou daktulÐou Z twn akeraÐwn. èstw c(x) ∈ F [x] me c(x)|f (x) kai c(x)|g(x).3. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma (bl.

7 upˆrqoun a(x). pm (x) = q1 (x) . qn (x). . Apìdeixh. . . 'Ara p1 (x) = c1 q1 (x) kai c1 q1 (x) = q1 (x) . to p1 (x) ja eÐnai thc morf c c1   c1 q1 (x). Apì to Je¸rhma 2. Apì to elˆqisto tou bajmoÔ tou g(x) prokÔptei ìti a(x) ∈ M kai b(x) ∈ M kai katˆ sunèpeia ta a(x) / / kai b(x) grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn. 'Estw F èna s¸ma.3. Apì to Pìrisma 2. ìpou kˆje pi (x) kai qj (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. . Tìte. . pi (x) anˆgwgo.9 èqoume (endeqomènwc metˆ apì kˆpoia anadiˆtaxh) ìti p1 (x)|q1 (x). Tìte kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn sto F [x]. Apìdeixh.9 Pìrisma. tìte to p(x) ja diaireÐ èna toulˆqiston apì ta ai (x). . An f (x) = p1 (x) .7): MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. qn (x). pi (x) ∈ F [x]. an (x). pm (x). p(x) ∈ F [x]. f (x) = p1 (x) . AfoÔ g(x) ∈ M .3. Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x). . Epeid  to q1 (x) eÐnai anˆgwgo. an (x). tìte n = m kai metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh èqoume p1 (x) = c1 q1 (x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 111 Apìdeixh. 2. pou eÐnai ˆtopo. . Epilègoume èna g(x) ∈ M elˆqistou bajmoÔ. Monadikìthta (SÔgkrine me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1.10 Je¸rhma. 2. qn (x). H apìdeixh af netai san ˆskhsh. ja diaireÐ kai to g(x). 'Ara g(x) = a(x)b(x) gia kˆpoia a(x).2.2. 'Omwc to p1 (x) den eÐnai mia stajerˆ afoÔ eÐnai anˆgwgo. pm (x) = cm qm (x). . . 'Estw ìti to p(x) den diaireÐ to f (x). b(x) ∈ F [x] me deg a(x) < deg g(x) kai deg b(x) < deg g(x). b(x) ∈ F [x] me 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x).3. An p(x)|a1 (x) . 'Estw F èna s¸ma kai a1 (x).2. . . . Epeid  to p(x) diaireÐ to a(x)f (x)g(x) kai to b(x)p(x)g(x). Gia m = 1 èqoume p1 (x) = q1 (x) . 'Estw n > 1.1): 'Estw M to sÔnolo twn f (x) ∈ F [x] pou den grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn kai èstw ìti M = ∅. . .3. 'Uparxh (SÔgkrine me thn apìdeixh thc Prìtashc 1. QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. to g(x) den eÐnai anˆgwgo (kˆje anˆgwgo polu¸numo eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno anag¸gwn). ìpou c1 ∈ F − {0}. To Ðdio sumbaÐnei tìte kai gia to ginìmenì touc a(x)b(x) = g(x). . opìte paÐrnoume g(x) = a(x)f (x)g(x) + b(x)p(x)g(x). afoÔ to F [x] eÐnai akeraÐa perioq  kai . ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. . .3. . p(x)) = 1. H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia. ìpou ci ∈ F gia kˆje i. .

qn (x). . tìte µκδ(f (x). ta pi (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa kai oi ri eÐnai jetikoÐ akèraioi. . . r0 (x) = q2 (x)r1 (x) + r2 (x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). Apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume diadoqikˆ f (x) = q0 (x)g(x) + r0 (x).9 paÐrnoume ìpwc prin ìti p1 (x) = c1 q1 (x).112 2 DaktÔlioi q1 (x) = 0 paÐrnoume c1 = q2 (x) . . H paragontopoÐhsh aut  onomˆzetai h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn Gia parˆdeigma. pm (x) = c1 q2 (x) . g(x) = q1 (x)r0 (x) + r1 (x). 'Estw f (x).). . r(x)) (giatÐ. g(x) ∈ F [x] kai thn eÔresh poluwnÔmwn a(x) kai b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). . . . . SÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma kˆje f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ monadikì trìpo wc f (x) = cp1 (x)r1 . qn (x). gia kˆje i = 2. o algìrijmoc autìc sunÐstatai se diadoqikèc efarmogèc tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x] kai thc akìloujhc parat rhshc: an sto F [x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + r(x). r1 (x) = q3 (x)r2 (x) + r3 (x). . g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. Apì thn isìthta p1 (x) . g(x)) = µκδ(g(x). O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] 'Estw F èna s¸ma. . .2. H antÐstoiqh anˆlush tou idÐou poluwnÔmou an jewrhjeÐ wc stoiqeÐo tou C[x] eÐnai (x − i)2 (x + i)2 (x − 1). Autì eÐnai ˆtopo (Prìtash 2. qn (x) kai to Pìrisma 2. . pm (x)rm . EÐnai fanerì ìti an to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo kai èqei megistobˆjmio suntelest  s. m upˆrqoun ci ∈ F − {0} me pi (x) = ci qi (x). . deg r0 (x) < deg g(x) deg r1 (x) < deg r0 (x) deg r2 (x) < deg r1 (x) deg r3 (x) < deg r2 (x) deg rn (x) < deg rn−1 (x) (0) (1) (2) (3) (n) . kai p2 (x) . 'Estw t¸ra m > 1. metˆ apì anadiˆtaxh.4) kai ˆra n = 1. . O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] qrhsimopoieÐtai gia ton upologismì tou µκδ dÔo poluwnÔmwn f (x). . rn−1 (x) = qn+1 (x)rn (x) + 0. pm (x) = q1 (x) . Kata analogÐa me thn perÐptwsh tou Z. tìte to s−1 p(x) eÐnai anˆgwgo kai monikì. ········· rn−2 (x) = qn (x)rn−1 (x) + rn (x). gia kˆpoio c1 ∈ F −{0}. ìpou c ∈ F − {0}. Apì thn epagwgik  upìjesh prokÔptei ìti m − 1 = n − 1 kai ìti. h anˆlush tou x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 ∈ R[x] se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 = (x2 + 1)2 (x − 1).3.

2. kai oÔtw kˆje ex c. . 'Ena parˆdeigma ìpou efarmìzetai o parapˆnw algìrijmoc upˆrqei amèswc parakˆtw. kai efarmìzontac thn parakˆtw diadikasÐa. Upojètoume ìti to rn+1 (x) eÐnai to pr¸to upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. r1 (x)) = · · · = µκδ(rn (x). giatÐ h akoloujÐa twn fusik¸n arijm¸n deg g(x) > deg r0 (x) > deg r1 (x) > deg r2 (x) > . Sto tèloc ja prokÔyei mia parˆstash thc morf c rn (x) = A(x)f (x) + B(x)g(x).3. Efarmìzontac diadoqikˆ thn parat rhsh pou epishmˆname prin paÐrnoume µκδ(f (x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 113 Metˆ apì peperasmèno pl joc bhmˆtwn ja broÔme èna upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. Sthn isìthta aut  antikajistoÔme to rn−3 (x) apì thn isìthta (n − 2) . rn+1 (x) = 0. . An s eÐnai o megistobˆjmioc suntelest c tou rn (x) èqoume s−1 rn (x) = s−1 A(x)f (x) + s−1 B(x)g(x) opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = s−1 A(x) kai b(x) = s−1 B(x). r0 (x)) = µκδ(r0 (x). 0) = s−1 rn (x). Grˆfoume tic isìthtec (0) − (n) wc ex c r0 (x) = f (x) − q0 (x)g(x) r1 (x) = g(x) − q1 (x)r0 (x) r2 (x) = r0 (x) − q2 (x)r1 (x) ········· rn−1 (x) = rn−3 (x) − qn−1 (x)rn−2 (x) rn (x) = rn−2 (x) − qn (x)rn−1 (x). thn (n). . (0 ) (1 ) (2 ) (n − 1 ) (n ) AntikajistoÔme t¸ra to rn−1 (x) apì thn (n − 1) sthn (n) . b(x) prosdiorÐzontai me diadoqikèc antikatastˆseic xekin¸ntac apì thn proteleutaÐa isìthta. 0). eÐnai gn sia fjÐnousa. Ta a(x). An s eÐnai o megistobˆjmioc ìroc tou (mh mhdenikoÔ poluwnÔmou) rn (x). Lambˆnoume ètsi mia parˆstash thc morf c rn (x) = an−3 (x)rn−3 (x) + bn−2 (x)rn−2 (x). g(x)) = µκδ(g(x). tìte eÐnai fanerì ìti µκδ(f (x). g(x)) = µκδ(rn (x).

g(x)).3. BrÐskoume ta ex c f (x) = (6x)g(x) + 5x2 + 4x + 5 g(x) = (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) + 4x + 3 5x2 + 4x + 5 = (3x + 4)(4x + 3) + 0. Metˆ apì prˆxeic brÐskoume 4x + 3 = (5x + 2)f (x) + (5x2 + 2x + 1)g(x). To teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo eÐnai to 4x + 3.4. qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio Algìrijmo. g(x) ∈ Z7 [x] ìpou f (x) = 4x4 + 2x3 + 6x2 + 4x + 5 kai g(x) = 3x3 + 5x2 + 6x. 'Ara µκδ(f (x). Gia na prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x). dhlad  to 2. Ja upologÐsoume ton µκδ(f (x). To antÐstrofo tou 4 sto Z7 eÐnai to 2. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. Pollaplasiˆzontac me to antÐstrofo tou 4 sto Z7 . grˆfoume thn proteleutaÐa isìthta wc 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) kai antikajistoÔme to 5x2 + 4x + 5 apì thn pr¸th.114 2 DaktÔlioi 2. 2) 'Estw f (x) = x4 +2x3 +4x2 +8x+9 ∈ Zp [x] kai g(x) = x2 +2x+3 ∈ Zp [x]. . g(x)) èqei bajmì 2. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). Gia poioÔc p o µκδ(f (x).11 ParadeÐgmata. Gia ton Algìrijmo DiaÐreshc efarmìzoume th mèjodo pou perigrˆyame sto Parˆdeigma 2. ¸ste µκδ(f (x). kai ja prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x) tètoia ¸ste µκδ(f (x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x).3. èqoume x + 6 = (3x + 4)f (x) + (3x2 + 4x + 2)g(x). 1) 'Estw f (x). 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(f (x) − (6x)g(x)). opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = 3x + 4 kai b(x) = 3x2 + 4x + 2. g(x)) = 2(4x + 3) = x + 6.

. g(x)) ⇔ g(x)|f (x).3. q(x). Ac to apodeÐxoume autì me dÔo trìpouc.7 èqoume 1 = a(x)p(x) + b(x)q(x).10 èpetai ìti h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai thc morf c f (x) = cp(x)n1 q(x)n2 p3 (x)n3 . g(x)) = 1.3. ìpou to F eÐnai èna s¸ma.2. 4) 'Estw f (x). . . g(x)) = 2 ⇔ g(x) = µκδ(f (x). An p(x)|f (x) kai q(x)|f (x). opìte f (x) = a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). tìte den upˆrqoun polu¸numa . To upìloipo 6x + 6 eÐnai 0 an kai mìno an p = 2   3. 2. . Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Zp [x] brÐskoume f (x) = (x2 + 1)g(x) + 6x + 6. q(x) ∈ F [x] diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. g(x)). pm (x)nm .3.2. p3 (x). Apì to Je¸rhma 2. 3) 'Estw F èna s¸ma kai p(x). H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou ParadeÐgmatoc 1. Diairetìthta PoluwnÔmwn 115 Epeid  µκδ(f (x). 1. blèpoume apì thn Prìtash 2. .8 1). Apì thn upìjesh kai to Je¸rhma 2. q(x)) = 1. Apì thn upìjesh isqÔei µκδ(p(x). tìte p(x)q(x)|f (x). 5) Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa.2. ìpou oi ni eÐnai jetikoÐ akèraioi kai ta p(x). Sunep¸c p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) kai p(x)q(x)|b(x)q(x)f (x). g(x))|g(x) kai to g(x) eÐnai deutèrou bajmoÔ kai monikì. ìpou f (x) ∈ F [x].4 2) ìti deg µκδ(f (x). b(x) ∈ F [x]. pm (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. Apì ton orismì tou µκδ kai epeid  to g(x) eÐnai monikì eÐnai fanerì ìti g(x) = µκδ(f (x). Epomènwc p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). IsqÔei p(x)q(x)|p(x)f (x). g(x). me f (x)|g(x)h(x) kai µκδ(f (x). dhlad  p(x)q(x)|f (x). ìpou a(x). 'Ara p(x)q(x)|f (x). . h(x) ∈ F [x]. Ja apodeÐxoume ed¸ ìti an n > 2. Tìte f (x)|h(x).

3. h(x) eÐnai antÐstoiqa a. h apìdeixh tou Jewr matoc tou Fermat gia to Z eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai jewreÐtai èna apì ta shmantikˆ epiteÔgmata twn sÔgqronwn Majhmatik¸n. 'Ara to (f (x))n−1 diaireÐ to h(x)g(x) − h(x) g(x) sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Efarmog . ParagwgÐzontac thn arqik  sqèsh kai diair¸ntac me to n lambˆnoume (f (x))n−1 f (x) + (g(x))n−1 g(x) = (h(x))n−1 h(x) . Epeid  isqÔei a ≥ b kai a ≥ c paÐrnoume 2a − 1 ≥ (n − 1)a opìte n ≤ 2. h(x)) = 1. Jewr¸ntac bajmoÔc èqoume b + c − 1 ≥ deg(h(x)g(x) − h(x) g(x)) ≥ deg(f (x))n−1 = (n − 1)a. 'Ara èqoume µκδ(f (x). An kai oi daktÔlioi Z kai F [x] parousiˆzoun pollèc shmantikèc omoiìthtec.3. sto Z3 [x] èqoume x3 + (x + 1)3 = (2x + 1)3 . ìpwc èqoume  dh epishmˆnei sthn Efarmog  1. g(x)) = 1 kai (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ me µκδ(f (x). Kˆje anˆgwgoc koinìc parˆgontac twn f (x). h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ tètoia ¸ste µκδ(f (x). 'Estw ìti oi bajmoÐ twn f (x). h(x) diaireÐ to g(x) sÔmfwna me to Pìrisma 2. Epeid  µκδ(f (x). ShmeÐwsh To Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa den alhjeÔei gia tuqaÐo s¸ma F sth jèsh tou C.9 kai katˆ sunèpeia diaireÐ ton µκδ(f (x). g(x). QwrÐc blˆbh thc genikìthtac mporoÔme na upojèsoume ìti a ≥ b kai a ≥ c. . g(x). g(x). g(x)) pou eÐnai 1. 'Estw ìti upˆrqoun f (x). c.8 7. Apì aut  kai thn arqik  sqèsh paÐrnoume (f (x))n−1 (f (x)g(x) − f (x) g(x)) = (h(x))n−1 (h(x)g(x) − h(x) g(x)). h(x)) = 1 èqoume ìti µκδ((f (x))n−1 . Gia thn apìdeixh ja qreiastoÔme stoiqei¸deic idiìthtec thc parag¸gou poluwnÔmou me suntelestèc apì to C tic opoÐec ja jewr soume gnwstèc. (h(x))n−1 ) = 1. b.116 2 DaktÔlioi f (x). pou eÐnai ˆtopo. g(x)) = 1 tètoia ¸ste (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . Gia parˆdeigma.

vi.3 1. g(x) sto F [x] isoÔtai me ton µκδ twn f (x). ìpou d = µκδ(m. iii. f (x) = x5 + 1.8 9). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). isqÔei µκδ(xm −1. r(x) ∈ F [x] me deg r(x) < deg g(x) kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) gia dÔo polu¸numa q (x). g(x) = x2 + 1.2 i. g(x) ∈ F [x]. F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1 g(x) = x3 + 4x2 + x − 6.2. g(x) sto E[x]. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Sto Z[x] jewroÔme ta f (x) = x5 +3x4 +x3 +4x2 −3x−1. fn (x) ∈ F [x] me f (x) = fn (x)g(x)n + · · · + f1 (x)g(x) + f0 (x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai deg g(x) ≥ 1. apodeÐxte ìti to f (x) diaireÐtai me to g(x). 3.3. g(x) ∈ R[x]. g(x) = x3 + 4x2 + x − 6. An ìmwc jewr soume ta polu¸numa autˆ sto Z5 [x]. 2 . . F = Q f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. g(x) = 3x2 + 2. b(x) ∈ F [x] ¸ste µκδ(f (x). g(x) = 3x2 + 2. ii. . Parˆdeigma 1. x6 − 1) sto F [x]. ProsdiorÐste ton µκδ(x8 − 1. Apì tic dÔo tautìthtec diaÐreshc sto F [x] kai E[x] èqoume ìti f (x) = q(x)g(x) + r(x) gia dÔo polu¸numa q(x). deg fi (x) < deg g(x) ìpou fn (x) = 0. F = Z5 f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. F = C. F = Z7 f (x) = x3 − ix2 + 4x − 4i. axÐzei na parathr sei kaneÐc ìti (ìpwc kai sthn perÐptwsh tou µκδ akeraÐwn arijm¸n) ta polu¸numa a(x). Na upologisteÐ o mkd twn parakˆtw poluwnÔmwn sto F [x]. ApodeÐxte ìti q(x) = q (x) kai r(x) = r (x). ApodeÐxte ìti sto F [x]. . 5. Upìdeixh: Bl. Ed¸. iv. 6. 'Estw F èna upìswma tou s¸matoc E kai f (x). 'Estw f (x). Qrhsimopoi¸ntac ton algìrijmo diaÐreshc deÐxte ìti to f (x) den diaireÐtai me to g(x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma.2. 2. Sumperˆnete ìti o µκδ twn f (x). . An sto C[x] isqÔei f (x)|g(x) tìte kai sto R[x] isqÔei f (x)|g(x). b(x) me tic parapˆnw idiìthtec den eÐnai monadikˆ. n). r (x) ∈ E[x] me deg r (x) < deg g(x). Sth sunèqeia na brejoÔn a(x). 4. F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1. Tìte upˆrqoun monadikˆ f0 (x). v. g(x) = x3 + 1. 'Estw f (x). xn − 1) = xd − 1. 7. Diairetìthta PoluwnÔmwn 117 Ask seic 2. g(x) = x2 +x+1. g(x) ∈ F [x] dÔo polu¸numa me g(x) = 0.

12. ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeira to pl joc anˆgwga polu¸numa sto F [x]. .118 2 DaktÔlioi 8. 13. i. 2. Gia poioÔc pr¸touc p o bajmìc tou µκδ(f (x). 9. 0. eÐnai mh mhdenikì. Sto Zp [x]. èstw f (x) = 2x3 − 3x2 + x + 6. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. 'Estw f (x). g(x) = c2 b(x)n . 'Estw ìti to F eÐnai peperasmèno. (Q[y])[x]. g(x) = x2 − 2x. g(x. g(x) = x2 − 3x + 2. y) = x2 y 2 − xy + 1. g(x)) eÐnai i. ci ∈ F . An upˆrqei h(x) ∈ F [x] me f (x)g(x) = h(x)n . ii. g(x) ∈ F [x]. sqetikˆ pr¸ta polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. ii. ii. èstw f (x) = x3 − 4x2 + 3x. iii. x2 + 1) = 1 kai µκδ(f (x). 14. y) = x2 − y jewr¸ntac autˆ wc stoiqeÐa tou i. 1. x2 − 3x + 2) = 1. ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei anˆgwgo polu¸numo sto F [x] bajmoÔ ≥ n. 11. Efarmìste ton Algìrijmo DiaÐreshc sta polu¸numa f (x. Sto Zp [x]. 10. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. b(x) ∈ F [x] me f (x) = c1 a(x)n . ApodeÐxte ìti den upˆrqei f (x) ∈ R[x] tètoio ¸ste (x−1)143 +(x+1)2002 = f (x)13 . (Q[x])[y] ii. èqei mh mhdenikì stajerì ìro. Gia poioÔc pr¸touc p to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x) i. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. Na prosdioristeÐ èna mh mhdenikì f (x) ∈ Q[x] bajmoÔ to polÔ 3 tètoio ¸ste µκδ(f (x). tìte upˆrqoun a(x). 'Estw F èna s¸ma.

2. oi rÐzec tou x2 − 5x + 6 ∈ R[x] eÐnai oi 2 kai 3. 'Estw a ∈ F mia rÐza tou f (x). èstw r(x) = c ∈ F . An to f (x) den èqei rÐzec sto F tìte to Je¸rhma alhjeÔei. en¸ to x2 + 1 ∈ R[x] den èqei rÐzec sto R. Epeid  deg r(x) < 1 to r(x) eÐnai èna stajerì polu¸numo. pou  tan anˆlogec me idiìthtec tou Z.2 Pìrisma. r(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = q(x)(x − a) + r(x). deg r(x) < 1. Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma èqoume f (x) = (x − a)g(x).4 RÐzec PoluwnÔmwn Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo melet same idiìthtec tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. èstw F . f (x) ∈ F [x] kai a ∈ F . Apìdeixh. dhlad  an kai mìno an x − a|f (x). Autèc anafèrontai se rÐzec poluwnÔmwn. 'Estw t¸ra ìti alhjeÔei to Je¸rhma gia kˆje polu¸numo bajmoÔ n − 1. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] upˆrqoun q(x). 2. 'Estw F èna s¸ma. Tìte to f (x) èqei to polÔ deg f (x) rÐzec sto F . RÐzec PoluwnÔmwn 119 2. . Gia n = 0.4. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. mporoÔme na sunˆgoume apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] shmantikˆ sumperˆsmata pou aforoÔn rÐzec enìc f (x) ∈ F [x]. Gia parˆdeigma. An ìmwc jewr soume ìti x2 + 1 ∈ C[x].4. Sthn Parˆgrafo aut  ja exetˆsoume ˆllec shmantikèc idiìthtec tou F [x] gia tic opoÐec den upˆrqoun antÐstoiqec idiìthtec tou Z. Sthn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. to f (x) eÐnai mia mh mhdenik  stajerˆ kai katˆ sunèpeia den èqei rÐzec. 2. RÐzec poluwnÔmwn 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x) ∈ R[x]. 2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] èna mh mhdenikì polu¸numo. 'Ara c = f (x) − q(x)(x − a) kai katˆ sunèpeia c = f (a) − q(a)(a − a) = f (a). 'Ena stoiqeÐo a ∈ R onomˆzetai rÐza tou f (x) an f (a) = 0. g(x) ∈ F [x]. tìte oi rÐzec tou eÐnai to i kai to −i. To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − a eÐnai 0. 2) To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an x − a|f (x). Tìte: 1) To upìloipo thc diˆireshc tou f (x) me to x − a eÐnai to f (a). Ja qrhsimopoi soume epagwg  sto n = deg f (x).1 Je¸rhma. Apìdeixh.4. 1.

2 den alhjeÔei ìtan o R den eÐnai akeraÐa perioq .3. Gia parˆdeigma.4. epeid  to x − a pou emfanÐzetai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. . Ta stoiqeÐa 12 . ParathroÔme ta ex c: 1.1 kai to Pìrisma 2.4 Efarmog . EÔkola blèpoume ìti sto Z3 h exÐswsh x2 = 2 den èqei lÔsh. parìlo pou o bajmìc tou eÐnai 3. 22 . an i2 = j 2 tìte (i − j)(i + j) = 0 kai epeid  o Zp eÐnai akeraÐa perioq  paÐrnoume i = j   i + j = 0.2. 2. ArkeÐ na deÐxoume ìti S = T . . . kai T = {b ∈ Zp |br = 1}. To epìmeno krit rio tou Euler perigrˆfei ta stoiqeÐa tou Zp pou èqoun tetragwnik  rÐza sto Zp : 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc kai a ∈ Zp me a = 0. .4. an s ∈ S .4. to stoiqeÐo 2 ∈ Z3 den èqei tetragwnik  rÐza sto Z3 . S = {b ∈ Zp − {0}|b = x2 gia kˆpoio x ∈ Zp }.1 eÐnai monikì. . to g(x) èqei to polÔ n − 1 rÐzec sto F .3 Shmei¸seic. 2 Ja deÐxoume ìti: upˆrqei x ∈ Zp me a = x2 an kai mìno an ar = 1. .120 2 DaktÔlioi Apì thn Prìtash 2. 'Omwc den eÐnai dunatì na isqÔei h teleutaÐa isìthta.4. . To f (x) èqei 6 rÐzec sto Z6 . Prˆgmati. Je¸rhma 2. èstw r = . Gia to skopì autì èstw 2. 2r = p − 1} pou den perièqei to 0. mporoÔme na efarmìsoume ton Algìrijmo DiaÐreshc sto R[x]. afoÔ to i + j an kei sto sÔnolo {2. 1) To Je¸rhma 2. r2 tou S eÐnai diakekrimèna. Tìte to a èqei p−1 tetragwnik  rÐza sto Zp an kai mìno an a 2 = 1. èstw f (x) = x3 −x ∈ Z6 [x]. IsqÔei S ⊆ T . opìte apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat paÐrnoume sr = x2r = xp−1 = 1. sth jèsh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x]. p−1 Prˆgmati. 2. Prˆgmati.2 isqÔoun kai ìtan sth jèsh tou s¸matoc F upˆrqei mia akeraÐa perioq  R.4. 3.5. . 2) To Pìrisma 2. Prˆgmati. Dhlad . . Apì thn epagwgik  upìjesh. Tìte eÔkola epalhjeÔoume me prˆxeic sto Z6 ìti f (a) = 0 gia kˆje a ∈ Z6 .4. Apì ekeÐ kai pèra oi apodeÐxeic den diaforopoioÔntai.4 2) paÐrnoume deg g(x) = n − 1. pou eÐnai ènac akèraioc arijmìc lìgw thc upìjeshc. tìte s = x2 gia kˆpoio mh mhdenikì x ∈ Zp . 'Ara to pl joc twn riz¸n tou f (x) eÐnai to polÔ 1 + (n − 1) = n.

4. 2. 'Ara h zhtoÔmenh anˆlush tou f (x) eÐnai f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2).6 Efarmogèc.4. ìpou deg g(x) < deg f (x) kai deg h(x) < deg f (x). Apì to Je¸rhma 2.4.2 giatÐ kˆje stoiqeÐo tou T eÐnai rÐza tou poluwnÔmou xr − 1 ∈ Zp [x].2.4. 'Estw ìti deg f (x) = 2   3 kai ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto F [x]. To sÔnolo T perièqei to polÔ r stoiqeÐa. b ∈ F . upˆrqoun mh stajerˆ g(x). Exetˆzoume t¸ra an to x3 + x2 + 2 eÐnai anˆgwgo. apì thn Prìtash 2. Epeid  to polu¸numo autì èqei bajmì 3. Prˆgmati.5 Prìtash. Epeid  deg f (x) = 2   3 sumperaÐnoume ìti èna toulˆqiston apì ta h(x) kai g(x) èqei bajmì 1. Apìdeixh. Me prˆxeic diapist¸noume ìti to x3 + x2 + 2 den èqei rÐza sto Z3 .4. 1) Ja prosdiorÐsoume thn anˆlush tou f (x) = x4 +2x3 +x2 +2x+2 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. Allˆ kˆje polu¸numo sto F [x] bajmoÔ 1 eÐnai thc morf c ax + b. UpologÐzoume ta f (0). Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Z3 [x] brÐskoume ìti f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2). An to f (x) den èqei rÐza sto F tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) = 2   3. Apì to Je¸rhma 2. Ja deÐxoume ìti to f (x) èqei mia toulˆqiston rÐza sto F .3 sumperaÐnoume ìti S = T . 'Otan ìmwc o bajmìc tou f (x) eÐnai 2   3 èqoume to akìloujo apotèlesma. Apì ta 1. Pr¸ta elègqoume an to f (x) èqei rÐzec sto Z3 . 'Ara deg f (x) = deg h(x) + deg g(x).1 2) eÐnai fanerì ìti an to f (x) eÐnai anˆgwgo. ìpou a.5 èqoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x].4. To antÐstrofo genikˆ den isqÔei. tìte den èqei rÐza sto F . a = 0. RÐzec kai anˆgwga polu¸numa 'Estw f (x) ∈ F [x] me deg f (x) > 1. autì èpetai apì to Pìrisma 2.1 2) sumperaÐnoume ìti x − 2|f (x). Gia parˆdeigma to (x2 + 1)2 ∈ R[x] den èqei rÐza sto R kai den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. 2. kai sunep¸c èqei rÐza (thn −a−1 b) sto F . Epeid  to f (x) den eÐnai anˆgwgo. RÐzec PoluwnÔmwn 121 3. h(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = g(x)h(x).2. f (1) kai f (2) kai diapist¸noume ìti f (2) = 0.4. .

Epeid  ìmwc deg g(x) = deg f (x).3. . 'Ara sto Zp èqoume −1 = (−1)p−1 · 1 · 2 · . (−(p − 1)) = (−1)p−1 · 1 · 2 · . g(x) ∈ F [x]. (x − (p − 1)). Sunep¸c apì to Je¸rhma 2.2 èqoume ìti f (x) − g(x) = 0. Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp ⇔ xp − x|f (x) − g(x). . Tìte to polu¸numo g(x) − f (x) èqei ˆpeirec rÐzec. · (p − 1) ∈ Zp . Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F ⇔ f (x) = g(x). .·(p−1) sto Zp . a = 0. . Epeid  o p eÐnai perittìc èqoume (−1)p−1 = 1 kai ˆra −1 = 1·2·.1 ∈ Zp en¸ o suntelest c tou x sto dexiì mèloc thc (??) eÐnai (−1)(−2) . Telikˆ sto Z èqoume −1 ≡ (p − 1)! mod p. eÐnai monikˆ anˆgwga kai anˆ dÔo diˆfora. Sto Zp [x] isqÔei 2 DaktÔlioi xp − x = x(x − 1)(x − 2) . apì th sqèsh g(x)|f (x) sumperaÐnoume ìti f (x) = cg(x) gia kˆpoio c ∈ Zp . . . . 4) 'Estw F èna ˆpeiro s¸ma kai f (x). 5) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x). .122 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.4. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat.4. . (x − (p − 1)). èstw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp . 'Ara c = 1 kai f (x) = g(x). 'Estw t¸ra ìti p > 2. Tìte kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x) − g(x). tìte eÐnai profanèc ìti f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . an f (x) = g(x). Prˆgmati. ParathroÔme ìti ta f (x) kai g(x) eÐnai monikˆ. kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x). 'Estw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . Epeid  ta polu¸numa x − a. . O suntelest c tou x tou aristeroÔ mèlouc thc isìthtac (??) sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai . . afoÔ 1 ≡ −1 mod 2. Dhlad  èqoume g(x)|f (x). èstw f (x) = xp − x kai g(x) = x(x − 1)(x − 2) . .11 2) ìti to ginìmenì touc diaireÐ to f (x). 1. paÐrnoume apì to Parˆdeigma 2. EÐnai fanerì ìti to zhtoÔmeno isqÔei gia p = 2. . AntÐstrofa. (1) Prˆgmati. 3) (Je¸rhma tou Wilson) Gia kˆje pr¸to arijmì p isqÔei (p − 1)! ≡ −1 mod p.1 2) sumperaÐnoume ìti x − a|f (x) gia kˆje a ∈ Zp . . . · (p − 1). 'Opwc akrib¸c sthn apìdeixh thc Efarmog c 2) . . g(x) ∈ Zp [x]. p − 1 ∈ Zp . Apì to Pìrisma 2.

2 ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ F [x].4. Kˆje polu¸numo f (x) ∈ C[x] GnwrÐzoume ìti kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x]. . To Pìrisma 2. .3.7). Allˆ x(x − 1) . an ∈ C (ìqi anagkastikˆ diakekrimèna). 2. (x − an ).9 mac . èstw ìti xp − x|f (x) − g(x) opìte upˆrqei h(x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (x) − g(x) = (xp − x)h(x). Tìte èqoume f (a) − g(a) = (ap − a)h(a) = 0 gia kˆje a ∈ Zp .4. F s¸ma.4. . g(x) ∈ F [x].6 4) mac plhroforeÐ ìti an to F eÐnai ˆpeiro isqÔei to antÐstrofo. Ja paraleÐyoume thn apìdeixh giatÐ ìlec oi gnwstèc apodeÐxeic qrhsimopoioÔn mèsa pou uperbaÐnoun to skopì tou biblÐou autoÔ.9 Pìrisma. ìpou to F eÐnai s¸ma. . .2) eÐnai Ðsec. Kˆje f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n ≥ 1 èqei mia paragontopoÐhsh f (x) = c(x − a1 )(x − a2 ) .7 ShmeÐwsh. H Efarmog  2. g : F → F (bl. èqei to polÔ n = deg f (x) rÐzec sto F . GnwrÐzoume ìti to antÐstrofo genikˆ den isqÔei (bl.4. tìte ¯ ¯ f = g ⇒ xp − x|f (x) − g(x). .4. Parˆdeigma 2. EÐnai profanèc ¯¯ ìti an f (x) = g(x) tìte oi antÐstoiqec poluwnumikèc sunart seic f . (x − (p − 1)) = xp − x. grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn (Je¸rhma 2.4. afoÔ ap − a = 0 gia kˆje a ∈ Zp apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. Epomènwc isqÔei to ex c. To parakˆtw Je¸rhma apodeÐqthke apì ton Gauss sth didaktorik  diatrib  tou to 1799 kai eÐnai tìso shmantikì gia thn 'Algebra me apotèlesma na onomˆzetai to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. H efarmog  2. Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac Ja asqolhjoÔme t¸ra me polu¸numa twn opoÐwn oi suntelestèc an koun sto R   to C. (x − (p − 1))|f (x) − g(x). 2. . jetikoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston rÐza sto C. RÐzec PoluwnÔmwn 123 paÐrnoume ìti x(x − 1) . AntÐstrofa. Parˆgrafo 2. . me c ∈ C \ {0} kai a1 . .6 5) mac plhroforeÐ ìti an F = Zp . ¯ ¯ f = g ⇒ f (x) = g(x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x).4.2. . p pr¸toc.2.10).4. thc morf c 2. EÐdame sto Pìrisma 2. To Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac mac plhroforeÐ ìti ta anˆgwga polu¸numa tou C[x] eÐnai ta polu¸numa pou èqoun bajmì 1.8 Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac.

Apì to 1. 1. . Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. z1 · z2 = z1 · z2 gia ¯ kˆje z1 . dhlad  an kai mìno an b2 − 4ac < 0. z2 ∈ C.3. to f (x) èqei mia rÐza z ∈ C. z = a + bi(a. tìte to f (x) den eÐnai anˆgwgo. to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an den èqei kamiˆ pragmatik  rÐza. Epeid  ¯ deg f (x) > 2 autì shmaÐnei ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. 'Estw t¸ra f (x) ∈ R[x] èna polu¸numo bajmoÔ ≥ 3.1 2) dÐnei ìti x − z|f (x) kai x − z |f (x) sto C[x].2 èqoume ìti (x − z)(x − z )|f (x) sto R[x].4. tìte kai o suzug c tou. 'Estw f (x) ∈ R[x]. Ja deÐxoume ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo. ja prosdiorÐsoume t¸ra ìla ta anˆgwga polu¸numa tou R[x]. 1.11 3) èqoume ìti (x − z)(x − ¯ z )|f (x) sto C[x]. ¯ Epeid  isqÔei z = z apì to Parˆdeigma 2. 'Estw z ∈ C mÐa rÐza tou f (x) ∈ R[x]. Tìte paÐrnoume: 0 = f (z) ⇒ 0 = f (z) = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = f (¯). a = 0. Apìdeixh. z .4.5.   • f (x) = ax2 + bx + c kai b2 − 4ac < 0.4. UpenjumÐzoume ìti an z ∈ C. ¯ ¯ z 2. 2. tou Jewr matoc to z eÐnai epÐshc rÐza. 'Estw z ∈ C−R. b ∈ R) tìte o suzug c tou z eÐnai z = a − bi.10 Je¸rhma. 'Estw f (x) = ax2 + bx + c ∈ R[x]. Tìte suntelestèc. To f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an • f (x) = ax + b. 'Ena apotèlesma pou mac bohjˆ na prosdiorÐzoume pijanèc rhtèc rÐzec enìc poluwnÔmou pou èqei akeraÐouc suntelestèc eÐnai to epìmeno.124 2 DaktÔlioi plhroforeÐ ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n èqei akrib¸c n rÐzec (ìqi anagkastikˆ diakekrimènec) sto C. Qrhsimopoi¸ntac ta prohgoÔmena. An o migadikìc arijmìc z eÐnai rÐza tou f (x). An z ∈ R. Allˆ parathroÔme ìti to (x − z)(x − z ) èqei pragmatikoÔc ¯ ¯ 2 − (z + z )x + z z kai z + z . 'Eqoume z1 + z2 = z1 + z2 . 2. ¯ eÐnai rÐza tou f (x). Apì thn Prìtash 2. ¯ h Prìtash 2. z z ∈ R.3. Jewr¸ntac ìti f (x) ∈ C[x]. f (x) = fn xn + · · · + f1 x + f0 . afoÔ (x − z)(x − z ) = x ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ sÔmfwna me thn 'Askhsh 2.

Poia apì ta parakˆtw polu¸numa eÐnai anˆgwga epÐ tou F . EÐnai fanerì ìti to x2 + 2 eÐnai anˆgwgo sto Q[x]. s) = 1. An to eÐnai mÐa rÐza tou f (x). 2. x2 − 7. 4. . x2 − 7. ParathroÔme ìti f (3) = 0. Gia poiouc pr¸touc p to x3 + 3x2 − 6x + 1 ∈ Zp [x] diaireÐtai me to x − 1. ApodeÐxte ìti kˆje f (x) ∈ R[x] perittoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston pragmatik  rÐza. Apì th sqèsh f r = 0 paÐrnoume s an rn + an−1 rn−1 s + · · · + a1 rsn−1 + a0 sn = 0.4. 'Estw f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]. tìte r|a0 kai s|an . Na brejeÐ to a ¸ste to upìloipo thc diaÐreshc tou x3 +2x2 −3ax+1 ∈ Q[x] me to x − 2 na eÐnai 1. µκδ(r. Pìsec rÐzec èqei to x2 − x sto Z10 . F = Z5 .4 1.2. Me ìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti s|an . 5. F = Q c. 6. Apìdeixh. Sto Z11 . 3. exetˆzoume pr¸ta an to f (x) èqei rÐza sto Q. F = C d. ±6. Epomènwc o akèraioc r diaireÐ ton a0 sn . x2 − 7. Parˆdeigma. F = Z11 e. F = R b.4. GiatÐ oi apant seic eÐnai diaforetikèc. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume f (x) = (x − 3)(x2 + 2). x3 − 9. Gia na broÔme thn anˆlush tou f (x) = x3 − 3x2 + 2x − 6 ∈ Q[x] Ask seic 2. ìpou r. D¸ste èna parˆdeigma poluwnÔmou sto R[x] bajmoÔ 2004 pou den èqei pragmatikèc rÐzec. ±3. Na brejeÐ èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 4 pou af nei upìloipa 3 kai 4 ìtan diairejeÐ me ta x − 1 kai x − 2 antÐstoiqa. a. SÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash oi upoy fiec rhtèc rÐzec tou f (x) eÐnai ±1. èqoume r|a0 . s ∈ Z. s) = 1.11 Prìtash. 2x3 + x2 + 2x + 2. RÐzec PoluwnÔmwn 125 r ∈Q s 2. se ginìmeno anag¸gwn. Epeid  µκδ(r. 'Ara x − 3|f (x). ±2.

Poia eÐnai h paragontopoÐhsh tou x3 + 2x2 + x + 1 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. 14. 'Estw ζ = sun 2π 2π +ihm ∈ C ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. 11. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ R[x]|f (1) = 0} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. n 0≤k<l≤n−1 18. Na brejeÐ èna polu¸numo sto Z5 [x] bajmoÔ to polÔ 4 pou epˆgei thn Ðdia apeikìnish Z5 → Z5 me aut n pou epˆgei to polu¸numo x9 +2x7 +3x3 +1. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x4 + x2 + 1 sto C an eÐnai gnwstì √ −1 + i 3 ìti mÐa rÐza tou eÐnai h . 2 16.126 2 DaktÔlioi 7. 0<i<j<p ij ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p > 3. 8. . 13. 15. 'Estw F èna s¸ma kai a1 . DeÐxte n n n − 1 = (x − 1)(x − ζ)(x − ζ 2 ) · · · (x − ζ n−1 ). Na brejeÐ h paragontopoÐhsh tou x4 − 1 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn R. Z2 kai Z3 . AlhjeÔei ìti to S eÐnai s¸ma. . . Sumperˆnete ìti an ìti x (k + l)2π n ≥ 3 tìte sun = 0. 10. 0<i<j<k<p . AlhjeÔei ìti to stoiqeÐo 3 ∈ Z11 èqei tetragwnik  rÐza. 17. x5 + 3x4 + 2x + 1 ∈ Z5 [x] se ginìmeno anag¸gwn. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x3 − 4x2 + 6x − 4 sto C an eÐnai gnwstì ìti mÐa rÐza tou eÐnai h 1 − i. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ F [x]|f (a1 ) = · · · = f (an ) = 0} eÐnai upodaktÔlioc tou F [x] kai ìti S = {(x − a1 ) · · · (x − an )g(x)|g(x) ∈ F [x]}. Upˆrqei akèraioc b tètoioc ¸ste 7 ≡ b2 mod 31. 9. ApodeÐxte ìti S = {(x − 1)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. GiatÐ h apeikìnish R x → hmx ∈ R den eÐnai poluwnumik . l ∈ N. . ApodeÐxte ìti i. ii. ìpou k. 12. C. an diakekrimèna stoiqeÐa tou. AkeraÐa perioq . Poia eÐnai h paragontopoÐhsh twn x4 + 2. kai ijk ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p ≥ 5.

Na brejeÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou 98! me to 101 kai na deiqjeÐ ìti (50!)2 ≡ −1 mod 101. . . ii. R kai C. 23. EÐnai praktikìc katˆ th gn¸mh sac autìc o algìrijmoc. 19. DeÐxte ìti an deg f (x) > 1 kai to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z2 [x] tìte to f (x) èqei stajerì ìro to 1 kai èna perittì pl joc mh-mhdenik¸n suntelest¸n. SuneqÐzontac thn prohgoÔmenh ergasÐa. . p−1 2 2 ≡ 1 mod p. 2 21. p pr¸toc. p−1 ! ≡ ±1 mod p. Na brejeÐ h anˆlush tou f (x) = x4 − 2x3 − 2x + 4 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn Q. H ˆskhsh aut  aforˆ polu¸numa uperˆnw tou Z2 kai skiagrafeÐ èna algìrijmo pou prosdiorÐzei ta anˆgwga polu¸numa. iv. 22. ApodeÐxte ìti i. KajorÐste ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 4 sto Z2 [x]. iii. 20. .2. eÐnai anˆgwgo an kai mìno an den upˆrqoun a. i. 12 32 52 . . mporeÐte na breÐte ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 5 sto Z2 . RÐzec PoluwnÔmwn Upìdeixh: Qrhsimopoi ste th sqèsh xp − x = p−1 i=0 (x 127 − i) ∈ Zp [x]. iii. ApodeÐxte ìti to x2 + 1 ∈ Zp [x]. b ∈ Z me p = a + b kai ab ≡ 1 mod p.4. 24. (p − 2)2 ≡ 1 mod p. ApodeÐxte ìti to x2 + x + 1 diaireÐ to (x + 1)n + xn + 1 sto C[x] an kai mìno an n ≡ 2. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc tètoioc ¸ste p ≡ 3 mod 4. 4 mod 6. DeÐxte ìti to x − 1 diaireÐ to f (x) sto Z2 [x] an kai mìnon an to f (x) èqei ˆrtio pl joc mh mhdenik¸n suntelest¸n. 12 22 32 . ii.

(Akrib c orismìc dÐnetai parakˆtw). 'Estw to sÔnolo R = {a. Ac doÔme èna polÔ aplì parˆdeigma. Autì shmaÐnei ìti oi prˆxeic sto R eÐnai ousiastikˆ Ðdiec me tic antÐstoiqec prˆxeic sto Z2 kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. . MetaxÔ tou R kai C upˆrqei h 1 − 1 kai epÐ apeikìnish φ:R a b −b a → a + bi ∈ C. b ∈ R. isìmorfoi. To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n C = {a + bi|a.128 2 DaktÔlioi 2.1. a.5 OmomorfismoÐ kai Ide¸dh OmomorfismoÐ daktulÐwn 'Ena apì ta pio basikˆ erwt mata pou sunantˆme sth melèth algebrik¸n susthmˆtwn (dhlad . ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi daktÔlioi) eÐnai na apofanjoÔme an dÔo apì autˆ eÐnai “Ðdia”. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + a b a a b b b a · a b a a a b a b EÔkola elègqoume ìti to R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (to b). Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai. ìpwc lème. Ac doÔme t¸ra èna ˆllo parˆdeigma. EÔkola apodeiknÔetai ìti to R wc proc th prìsjesh −b a kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai daktÔlioc (bl. tìte prokÔptoun oi pÐnakec gia ton Z2 . [1] antÐstoiqa. JewroÔme to uposÔnolo R tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b . b ∈ R} me tic sun jeic prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc. Sunep¸c oi R kai Z2 èqoun tic Ðdiec idiìthtec wc daktÔlioi kai epomènwc den upˆrqei lìgoc diˆkris c touc. sunìlwn pou eÐnai efodiasmèna me mÐa   perissìterec prˆxeic. Parˆdeigma 2. Ac upologÐsoume tic eikìnec tou ajroÐsmatoc kai tou ginomènou dÔo pinˆkwn.11 5). JewroÔme t¸ra to daktÔlio Z2 kai touc antÐstoiqouc pÐnakec: + [0] [1] [0] [0] [1] [1] [1] [0] · [0] [1] [0] [0] [0] [1] [0] [1] ParathroÔme ìti an stouc pr¸touc pÐnakec “metonomˆsoume” ta stoiqeÐa a kai b se [0].

. isìmorfoi. den upˆrqei lìgoc diˆkrishc twn R kai C.2. ·) kai (S. Mia apeikìnish φ : R → S onomˆzetai omomorfismìc daktulÐwn an gia kˆje a. b ∈ R isqÔoun φ(a + b) = φ(a) ⊕ φ(b) kai φ(a · b) = φ(a) ∗ φ(b) An epiplèon h φ eÐnai epÐ (antÐstoiqa.5. Apì th skopiˆ thc 'Algebrac. monomorfismìc). Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai. +. φ a b −b a c d −d c =φ ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd = (ac − bd) + (ad + bd)i = (a + bi)(c + di) =φ Dhlad  èqoume a b −b a φ c d −c d . C) kajorÐzontai pl rwc apì tic prˆxeic sto C (antÐstoiqa.5. R). ⊕. dhlad  apì th skopiˆ thc melèthc twn idiot twn twn prˆxewn twn R kai C. ìpwc lème. 1-1) ja onomˆzetai epimorfismìc (antÐstoiqa. an tautÐsoume ton pÐnaka A = a b me ton migadikì arijmì φ(A) = a + bi.1 Orismìc. 'Enac omomorfismìc daktulÐwn onomˆzetai isomorfismìc an eÐnai 1-1 kai epÐ apeikìnish. Epeid  h φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. φ(A + B) = φ(A) + φ(B). tìte oi prˆxeic twn R kai −b a C eÐnai ousiastikˆ oi Ðdiec kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. sumperaÐnoume ìti oi prˆxeic sto R (antÐstoiqa. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 'Eqoume 129 φ a b −b a + c d −d c =φ a+c b+d −(b + d) a + c = (a + c) + (b + d)i = (a + bi) + (a + d)i =φ kai a b −b a +φ c d −c d . B ∈ R. 'Estw (R. ∗) dÔo daktÔlioi. 2. φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A.

ϕ(a) = [0] kai ϕ(b) = [1]. S h apeikìnish R → S . ϕ(a + bi) = a − bi.11 a b −b a ϕ : R → C. φ = a + bi ∈ C eÐnai ènac isomorfismìc ìpwc eÐdame pio pˆnw. h tautotik  apeikìnish R → R. 2. Ja doÔme parakˆtw ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “sugkrÐnoume” dÔo daktulÐouc kai eidikˆ oi isomorfismoÐ eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “tautÐzoume” dÔo daktulÐouc. 3) Gia kˆje daktÔlio R. ϕ : R → Z2 . eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn.2 ParadeÐgmata. r → 0S . H apeikìnish. oi apeikonÐseic pou meletˆme sthn 'Algebra eÐnai sun jwc tètoiec pou diathroÔn tic prˆxeic twn algebrik¸n susthmˆtwn. . r → r. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ ϕ((a + bi) + (c + di)) = ϕ((a + c) + (b + d)i) = (a + c) − (b + d)i = (a − bi) + (c − di) = ϕ(a + bi) + ϕ(c + di) kai ϕ((a + bi)(c + di)) = ϕ((ac − bd) + (ad + bc)i) = (ac − bd) − (ad + bc)i = (a − bi)(c − di) = ϕ(a + bi)ϕ(c + di).130 2 DaktÔlioi Sqìlio Blèpoume ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn “diathroÔn tic prˆxeic”.1. b} o daktÔlioc pou eÐdame sthn arq  aut c thc Paragrˆfou. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Gia kˆje dÔo daktulÐouc R. 2) 'Estw R = {a. UpenjumÐzoume ìti mia anˆlogh perÐptwsh èqoume sunant sei sth Grammik  'Algebra me tic grammikèc apeikonÐseic dianusmatik¸n q¸rwn. H apeikìnish ∈ M2 (R) o daktÔlioc tou ParadeÐgmatoc 2. Epeid  kˆje algebrikì sÔsthma eÐnai èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou onomˆzetai o tetrimmènoc omomorfismìc (  mhdenikìc omomorfismìc).5. 1) 'Estw R = a b −b a 5). 4) H apeikìnish ϕ : C → C.

Parˆgrafo 1. 'Ara aut  eÐnai isomorfismìc. Epomènwc √ √ √ √ ϕ(a + b 2) = ϕ(c + d 2) ⇒ a − b 2 = c − d 2 √ ⇒ a − c + (d − b) 2 = 0 ⇒ a − c = d − b = 0 √ √ ⇒ a = c kai b = d ⇒ a + b 2 = c + d 2. Gia na to doÔme autì. a → a. b ∈ Z èqoume ϕ(a + b) = [a + b] = [a] + [b] = ϕ(a) + ϕ(b). pr¸ta parathroÔme ìti an a. tìte a = 0. An b = 0. èstw a + b 2 = 0. tìte √ 2 = −a/b ∈ Q. Prˆgmati.2. ϕ(ab) = [ab] = [a][b] = ϕ(a)ϕ(b). Tèloc eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai epÐ kai katˆ sunèpeia eÐnai isomorfismìc. afoÔ eÐnai epÐ kai gia kˆje a. ϕ(a) = [a] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. 6) H apeikìnish ϕ : Z → Zn . kai Mn (Z) → Mn (Q).2). √ Prˆgmati. A → A. 7) H apeikonÐseic Z → Q. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn allˆ ìqi epimorfismoÐ. ParathroÔme ìti o ϕ den eÐnai monomorfismìc ìtan n = 0. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 131 Epiplèon eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. . An b = 0. ìpwc sto prohgoÔmeno parˆdeigma.5. H apeikìnish ϕ : Z[ 2] → √ √ √ Z[ 2]. Epiplèon o ϕ eÐnai 1 − 1. √ √ √ 5) 'Estw o daktÔlioc Z[ 2] = {a+b 2|a. pou eÐnai ˆtopo (bl. b ∈ Z}. èqoume √ √ √ ϕ(a + b 2 + c + d 2) = ϕ(a + c + (b + d) 2) √ = a + c − (b + d) 2 √ √ = ϕ(a + b 2) + ϕ(c + d 2). ϕ(a+b 2) = a−b 2. b ∈ Z. tìte √ a + b 2 = 0 ⇔ a = b = 0. kai √ √ √ ϕ (a + b 2)(c + d 2) = ϕ(ac + 2bd + (ad + bc) 2) √ = ac + 2bd − (ad + bc) 2 √ √ = (a − b 2)(c − d 2) √ √ = ϕ(a − b 2)ϕ(c − d 2).

132 2 DaktÔlioi 8) 'Estw R = F (R. H apeikìnish r onomˆzetai h ektÐmhsh sto r. eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai epimorfi- H apeikìnish R → S . Tìte h apeikìnish ϕ : R → R. Autì prokÔptei apì to Pìrisma 2. Gia kˆje r ∈ R. R = kai a 0 0 a ∈ M2 (Z) a 0 0 a → S = a 0 0 0 smìc.9. JewroÔme to daktÔlio F (R. 'Estw c ∈ R. Prˆgmati.6 èpetai ìti h apeikìnish ψ : R[x] ¯ f (x) → f ∈ F (R. p pr¸toc. Ac exetˆsoume an h ψ eÐnai 1 − 1   epÐ se orismènec peript¸seic. gia parˆdeigma. Tìte h ψ eÐnai epÐ. afoÔ. 'Omwc h ψ den eÐnai 1 − 1. a 0 0 0 ∈ M2 (Z) . tìte ψ(f (x)) = ψ(f (x) + xp − x).2.2. .4. g ∈ R èqoume ϕ(f + g) = (f + g)(c) = f (c) + g(c) = ϕ(f ) + ϕ(g) kai ϕ(f g) = (f g)(c) = f (c)g(c) = ϕ(f )ϕ(g). giatÐ an f (x) ∈ Zp [x]. Apì thn Parat rhsh 2. h ekjetik  apeikìnish R a → ea ∈ R den eÐnai poluwnumik .6 4)). (Bl.2. 11) JewroÔme touc upodaktulÐouc tou M2 (Z). a 0 0 a → a 0 0 0 . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. afoÔ eÐnai epÐ (giatÐ. Efarmog  2. 'Estw t¸ra R = Zp . Parat rhsh 2. eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. R) o daktÔlioc twn sunart sewn R → R. 9) Omomorfismìc ektÐmhshc. H apeikìnish R → M2 (Z). apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ψ(xp − x) = 0.) kai gia kˆje f. f (x) → f (r). EÔkola epalhjeÔetai ìti h r eÐnai ènac epimomorfismìc daktulÐwn (bl. R) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. eÐnai ènac isomorfismìc . R) twn apeikonÐsewn R → R. 'Estw R = R. orÐzoume thn apeikìnish r : R[x] → R.6). Tìte h ψ den eÐnai epÐ. ϕ(f ) = f (c). 10) 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. O ψ eÐnai 1 − 1. opìte ψ(f (x) + xp − x) = ψ(f (x)) + ψ(xp − x) = ψ(f (x)).

12) 'Estw R = a 0 ∈ M2 (Z) . n ≥ 1 • ϕ(a1 . an ∈ R. . EÔkola apodeÐknÔetai ìti o R eÐ0 b nai ènac upodaktÔlioc tou M2 (Z) kai ìti h apeikìnish R → Z × Z. gia kˆje m ∈ Z kai a ∈ R • ϕ(an ) = ϕ(a)n . n ≥ 1 • ϕ(ma) = mϕ(a). Prˆgmati. kai S → Z. . gia kˆje jetikì akèraio n kai a ∈ R. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. a 0 → (a. ϕ(an ). .2. . UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti se kˆje f ∈ L(V. . V ). an ) = ϕ(a1 ) . a 0 0 0 → a eÐnai isomorfismoÐ daktulÐwn. . Prˆgmati. b) eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh daktulÐwn. f → [f ]B . g ∈ L(V. gia thn pr¸th sqèsh parathroÔme ìti 0R + 0R = 0R kai ˆra ϕ(0R + 0R ) = ϕ(0R ). 133 a 0 0 a → a. dhlad  ϕ(0R ) + ϕ(0R ) = ϕ(0R ) kai epomènwc ϕ(0R ) = 0S lìgw tou nìmou thc diagraf c. (Bl. 0 b 13) 'Estw V ènac peperasmènhc diˆstashc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc kai èstw n h diˆstas  tou. an ∈ R. . kai isqÔoun oi idiìthtec [f + g]B = [f ]B + [g]B [f ◦ g]B = [f ]B [g]B gia kˆje f. . 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte isqÔoun ta parakˆtw: • ϕ(0R ) = 0S • ϕ(−a) = −ϕ(a) gia kˆje a ∈ R • ϕ(a1 + · · · + an ) = ϕ(a1 ) + · · · + ϕ(an ). èstw B mÐa diatetagmènh bˆsh tou V . Ac doÔme t¸ra merikèc aplèc idiìthtec twn omomorfism¸n. . Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn L(V. . gia kˆje a1 . V ) antistoiqeÐ ènac n × n pragmatikìc pÐnakac. EpÐshc oi apeikonÐseic R → Z. V ) → Mn (R). Gia th deÔterh sqèsh èqoume 0S = ϕ(0R ) = . . pou sumbolÐzoume me [f ]B . . [4]). gia kˆje a1 . V ) → Mn (R).5. H apeikìnish aut  eÐnai 1 − 1 kai epÐ. opìte eÐnai ènac isomorfismìc. Sunep¸c h apeikìnish L(V.

[kb]n ) = ([0]m . Oi teleutaÐec dÔo sqèseic prokÔptoun ˆmesa apì tic prohgoÔmenec. tìte kai o S perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai epiplèon èqoume ϕ(1R ) = 1S . EÔkola apodeiknÔetai ìti aut  eÐnai mia apeikìnish. [b]n ) = ψ([a]mn )+ψ([b]mn ). JewroÔme thn antistoiqÐa Efarmog  ψ : Zmn → Zm × Zn . Ja deÐxoume t¸ra ìti h ψ eÐnai 1 − 1. afoÔ h ψ eÐnai 1 − 1 kai [e]mn = [0]mn . an x = ([a]m . 'Omwc ψ([e]mn ) = ψ([0]mn ). 'Estw ([a]m . [b]n ).1 eÐqame jewr sei mia apeikìnish U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). èqoume e < mn (afoÔ mn = de ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. EpishmaÐnoume ìti aut  eÐnai periori- . n → (n. Qreiazìmaste mÐa parat rhsh: An k ∈ Z eÐnai èna koinì pollaplˆsio twn m. H ψ eÐnai ènac omomorfismìc afoÔ ψ([a]mn +[b]mn ) = ψ([a+b]mn ) = ([a+b]m . n) = 1. 'Ara [a]mn = [b]mn kai h φ eÐnai 1 − 1. èstw ìti µκδ(m. [a+b]n ) = ([a]m . [a]n ) = ([b]m . n) = 1 qrhsimopoi jhke gia na apodeÐxoume ìti h ψ eÐnai 1 − 1. n dÔo jetikoÐ akèraioi. An ìmwc o ϕ eÐnai epimorfismìc kai o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. sumperaÐnoume ìti h ψ eÐnai kai epÐ. n tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ Zm × Zn èqoume kx = 0Zm ×Zn . [a]mn → ([a]m . sumperaÐnoume ìti to ϕ(1R ) eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo tou S . Prˆgmati. H upìjesh µκδ(m. èqoume mn|a−b.134 2 DaktÔlioi ϕ(a + (−a)) = ϕ(a) + ϕ(−a). kai ìmoia ψ([a]mn [b]mn ) = ψ([a]mn )ψ([b]mn ). 'Estw t¸ra e = κπ(m. [a]n ). Epeid  d > 1. tìte kx = ([ka]m . 0). n) = 1. 2) UpenjumÐzoume ìti sthn apìdeixh thc Prìtashc 1. [a]n )+ ([b]m . n). Epeid  h ϕ eÐnai epÐ. Epeid  ta sÔnola Zmn kai Zm × Zn èqoun to Ðdio peperasmèno pl joc stoiqeÐwn kai h ψ : Zmn → Zm × Zn eÐnai 1 − 1. an r ∈ R tìte ϕ(r) = ϕ(r1R ) = ϕ(r)ϕ(1R ) kai ìmoia ϕ(r) = ϕ(1R )ϕ(r). An oi R kai S perièqoun monadiaÐa stoiqeÐa. ìpwc faÐnetai sto parˆdeigma Z → Z × Z.2. n.6. 'Estw m. Oi epìmenec dÔo sqèseic apodeiknÔontai eÔkola me epagwg  sto n. opìte ϕ(−a) = −ϕ(a) pˆli lìgw tou nìmou thc diagraf c. den eÐnai aparaÐthto na isqÔei ϕ(1R ) = 1S . Prˆgmati. Prˆgmati. Parathr seic 1) H apeikìnish ψ : Zmn → Zm × Zn sthn prohgoÔmenh Efarmog  eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc m. Ja fjˆsoume se ˆtopo. [0]n ).) kai ˆra [e]mn = [0]mn . n) > 1 kai ψ : Zmn → Zm × Zn ènac isomorfismìc daktulÐwn. [b]n ). n) = 1. 'Estw t¸ra ìti d = µκδ(m. Tìte m|a−b kai n|a−b. Autì eÐnai ˆtopo. Prˆgmati. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn → Zm × Zn an kai mìno an µκδ(m. ψ([e]mn ) = ψ(e[1]mn ) = eψ([1mn ]) = 0Zm ×Zn = ψ([0]mn ). Telikˆ h ψ eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Epeid  µκδ(m.

isìmorfoc me to S kai ja grˆfoume R ∼ S . Epomènwc ϕ−1 (s1 + s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 ) + ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 + r2 )) = r1 + r2 = ϕ−1 (s1 ) + ϕ−1 (s2 ). S eÐnai   den eÐnai isìmorfoi. opìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish ϕ−1 : S → R. . ja lème ìti o R eÐnai 2. allˆ kai pollèc ˆllec . kai èqoume ϕ−1 (s) = r an kai mìno an s = ϕ(r). Sqìlio TonÐsame prohgoumènwc ìti sthn 'Algebra isìmorfoi daktÔlioi jewroÔntai “Ðdioi”. kai ϕ−1 (s1 s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 )ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 r2 )) = r1 r2 = ϕ−1 (s1 )ϕ−1 (s2 ). s2 ∈ S . i = 1.5. Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma me poio trìpo mporoÔme na apofanjoÔme an dÔo daktÔlioi R. Tìte = = upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ T . Tìte upˆrqoun r1 . 'Estw s1 . 2) Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti h sÔnjesh dÔo isomorfism¸n eÐnai isomorfismìc. ArkeÐ na deÐxoume ìti aut  eÐnai omomorfismìc. Isìmorfoi daktÔlioi èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn. Af noume thn apìdeixh san ˆskhsh. 2. = 2) 'Estw ìti upˆrqoun isomorfismoÐ daktulÐwn R ∼ S kai S ∼ T . = Apìdeixh.2. 1) 'Estw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ S . Tìte upˆrqei = ènac isomorfismìc daktulÐwn S ∼ R. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh smìc thc ψ sto U (Zmn ). .3 Prìtash. Qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh Efarmog  kai epagwg  sto r mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi daktÔlioi Zn kai Zpn1 × · · · × Zpnr r 1 eÐnai isìmorfoi. = An upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . pnr h anˆlus  tou se r 1 ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn. 1) 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn.5. EÔkola diapist¸noume ìti kai h ϕ−1 eÐnai isomorfismìc daktulÐwn: Prˆgmati h ϕ−1 eÐnai 1-1 kai epÐ. 135 'Estw n > 1 ènac jetikìc akèraioc kai n = pn1 . H apeikìnish ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. r2 ∈ R me si = ϕ(ri ).

136 2 DaktÔlioi koinèc idiìthtec. Allˆ to ± 2 den an kei sto Z[ 3] (giatÐ. b ∈ Z . 'Omwc o daktÔlioc Z[ 2] den eÐnai isìmorfoc me ton a 2b R= |a. b ∈√ . Gia parˆdeigma. ϕ( 2) = ± 2 . akeraÐa perioq ) tìte kai o ˆlloc eÐnai metajetikìc (antÐstoiqa. s¸ma. giatÐ an ϕ √Z[ 2] → Z[ 3] eÐnai ènac isomorfi: √ 2 smìc. √ 3. b ∈ Z . Sto pr¸to parˆdeigma qrhsimopoi same to gegonìc ìti h exÐswsh x2 = −1 den èqei lÔsh sto R kai sto deÔtero ìti h exÐswsh x2 = 2 √ den èqei lÔsh sto Z[ 3]. 'Allec idiìthtec pou diathroÔntai apì isomorfismoÔc upˆrqoun sthn 'Askhsh 1. Sunep¸c an apì dÔo daktulÐouc mìno o ènac èqei kˆpoia apì tic prohgoÔmenec idiìthtec sumperaÐnoume ìti autoÐ den eÐnai isìmorfoi. Z[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. C den eÐnai isìmorfoi giatÐ an ϕ : C → R eÐnai ènac isomorfismìc èqoume −1 = −ϕ(1) = ϕ(−1) = ϕ(i2 ) = (ϕ(i))2 pou eÐnai ˆtopo. eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish a + b 2 → 2b a √ eÐnai ènac isomorfismìc. afoÔ ϕ(i) ∈ R. oi Z kai Q den eÐnai isìmorfoi (an kai èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn wc ˆpeira arijm sima sÔnola) afoÔ o Z den eÐnai s¸ma. = √ √ √ Sunep¸c. √ √ √ √ 2. 2 2 2 2 2 −2 −2 2 = 0 0 0 0 . an ènac apì dÔo isìmorfouc daktulÐouc eÐnai metajetikìc (s¸ma. gia parˆdeigma. en¸ o R èqei afoÔ.). den eÐnai pˆnta profanèc poia idiìthta prèpei na exetˆsoume sthn prospˆjeia apìdeixhc ìti dÔo daktÔlioi den eÐnai isìmorfoi. ParadeÐgmata 1. 'Omwc. b ∈ Z} √ Z} den eÐnai isìmorfoi. o Z[ 2] den èqei mhdenodiairètec afoÔ eÐnai upodaktÔlioc enìc s¸matoc. . O daktÔlioc Z[ 2] eÐnai isìmorfoc me ton a b 2b a |a. tìte èqoume (ϕ( 2)) = ϕ(( 2)2 ) = ϕ(2) = ϕ(1 + 1)√ 2ϕ(1) = 2. Ac doÔme merikˆ aplˆ paradeÐgmata. akeraÐa perioq ). 2b a √ Prˆgmati. √ a b Prˆgmati. Oi R. Gia parˆdeigma. EpÐshc oi Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a.

˜ Prˆgmati. S eÐnai daktÔlioi ja lème ìti o S eÐnai omomorfik  eikìna tou R an upˆrqei ènac epimorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . tìte to ϕ(f (x)) = x3 − 2 den eÐnai ˜ anˆgwgo sto Z5 [x] afoÔ èqei mia rÐza sto Z5 . ϕ(h(x)) eÐnai monikˆ kai ˜ ˜ deg ϕ(g(x)) = deg g(x). tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . me eÔkolouc upologismoÔc epalhjeÔetai ìti ϕ(f (x) + g(x)) = ϕ(f (x)) + ϕ(g(x)) kai ˜ ˜ ˜ ϕ(f (x)g(x)) = ϕ(f (x))ϕ(g(x)) ˜ ˜ ˜ gia kˆje f (x).2 6) kai 9). deg ϕ(h(x)) = deg h(x). Apì to 2 èpetai ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x]. Epeid  to ϕ(f (x)) ˜ ˜ ˜ ˜ eÐnai anˆgwgo katal goume se ˆtopo.2.5. to x3 + x2 − 1 den èqei rÐza kai epeid  o bajmìc tou eÐnai 3 sumperaÐnoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x]. ParathroÔme ˜ ìti sto Z3 . 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 137 An R. ϕ(rm xm + · · · + r0 ) = ϕ(rm )xm + · · · + ϕ(r0 ) ˜ ˜ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . MporoÔme na upojèsoume ìti ta g(x). Efarmog  ('Ena krit rio gia anˆgwga polu¸numa) 1. ìpou ϕ : Z[x] → Zm [x] eÐnai h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm sto Z[x]. ShmeÐwsh An epilègame m = 5. èstw ìti upˆrqoun jetikoÔ bajmoÔ polu¸numa g(x). h(x) ∈ Z[x] me f (x) = g(x)h(x). èstw m = 3. To f (x) = x3 + 10x2 + 30x − 1027 ∈ Z[x] eÐnai anˆgwgo. Prˆgmati. g(x) ∈ R[x]. 'Estw f (x) ∈ Z[x] èna monikì polu¸numo. h(x) eÐnai monikˆ. H ϕ onomˆzetai h epèktash thc ϕ sto R[x] ˜ 2. ˜ ˜ Apì to 1 èqoume epÐshc ìti ϕ(f (x)) = ϕ(g(x))ϕ(h(x)). 3. Tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x] an upˆrqei m > 0 tètoio ¸ste to ϕ(f (x)) eÐnai anˆgwgo sto ˜ Zm [x]. Gia parˆdeigma o Zm eÐnai omomorfik  eikìna tou Z kai o R eÐnai omomorfik  eikìna tou R[x] (bl antÐstoiqa ta ParadeÐgmata 2. Sunep¸c gia autìn ton m to krit rio den mporeÐ na efarmosteÐ. Tìte ta ϕ(g(x)). . thn 3.5. Tìte ϕ(f (x)) = x3 + x2 − 1. Tìte h apeikìnish ϕ : R[x] → S[x]. Prˆgmati.

a b [a] [b] [0] [0] 'Eqoume ker ϕ = ∈ M2 (Z) = = c d [c] [d] [0] [0] ma mb a . EpÐshc. S na diafèroun ousiastikˆ. EpÐshc.1. d ∈ Z = M2 (mZ). èstw a. opìte a − b ∈ ker ϕ. Apì thn Prìtash 2. an o R eÐnai metajetikìc. m ∈ N. eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun stajerì ìro Ðso me mhdèn. H apeikìnish ϕ : M2 (Z) → M2 (Zm ). To ker ϕ onomˆzetai o pur nac thc ϕ kai to Imϕ h eikìna thc ϕ. O ker ϕ eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai h Imϕ ènac upodaktÔlioc tou S . S èqoun kˆpoiec koinèc idiìthtec. Gia parˆdeigma. Tìte oi R. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. èstw ψ : mc md . o Z den eÐnai s¸ma allˆ h omomorfik  tou eikìna Zp (p pr¸toc) eÐnai. b ∈ ker ϕ. Gia parˆdeigma.138 2 DaktÔlioi Sqìlio 'Estw ìti o daktÔlioc S eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. o Z.10 èpetai ìti o ker ϕ eÐnai upodaktÔlioc tou R. 'Eqoume ϕ(a − b) = ϕ(a) − ϕ(b) = 0S − 0S = 0S . a → [a]. b . tìte kai o R den eÐnai metajetikìc. allˆ mÐa omomorfik  eikìna tou. Prˆgmati. Sunep¸c an mÐa omomorfik  eikìna tou R den eÐnai metajetikìc daktÔlioc. c . H apìdeixh gia thn Imϕ eÐnai parìmoia. ParadeÐgmata 1. o daktÔlioc Z × M2 (Z) den eÐnai metajetikìc. ϕ(ab) = ϕ(a)ϕ(b) = 0S 0S = 0S . Pio genikˆ. O pur nac tou omomorfismoÔ Z[x] → Z. ìpou ϕ a b c d = [a] [b] [c] [d] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. ParathroÔme ìti autˆ eÐnai mh kenˆ. o pur nac tou omomorfismoÔ Z → Zm . kai to uposÔnolo tou S Imϕ = {ϕ(r)|r ∈ R}. tìte kai o S eÐnai metajetikìc. en¸ h eikìna eÐnai to Z. eÐnai. Se kˆje omomorfismì daktulÐwn ja antistoiqÐsoume t¸ra dÔo ˆllouc daktulÐouc. 'Allec tètoiec idiìthtec upˆrqoun sthn 'Askhsh 2. apì th sqèsh ϕ(0R ) = 0S èpetai ìti 0R ∈ ker ϕ kai 0S ∈ Imϕ. Prˆgmati. Gia parˆdeigma. eÐnai to mZ. 'Omwc eÐnai dunatìn oi R. opìte ab ∈ ker ϕ. OrÐzoume to uposÔnolo tou R ker ϕ = {r ∈ R|ϕ(r) = 0S }. f (x) → f (0).

'Eqoume ta ex c • O omomorfismìc ψ ◦ϕ eÐnai tetrimmènoc an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ • ker ϕ ⊆ ker(ψ ◦ ϕ) • Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ .4. Pio genikˆ. O pur nac tou omomorfismoÔ ektÐmhshc (bl. mb) ∈ Z×Z|a. (aij ) → (ψ(aij )) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn me ker ϕ = {(aij ) ∈ Mn (R)|aij ∈ ker ψ} = Mn (ker ψ). Kaj¸c (ψ ◦ ϕ)(r) = ψ(ϕ(r)) ∈ Imψ . Tìte h sÔnjesh ψ ◦ ϕ : R → T eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. h sqèsh I ⊆ ker a eÐnai profan c. 'Ara f (x) ∈ I kai ker a ⊆ I .2 9)) a : R[x] → R. f (x) → f (a) eÐnai to sÔnolo I = {(x − a)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. 2. Parˆdeigma 2. a → [a]. tìte gia ton pur na thc epèktashc ϕ : R[x] → S[x] èqoume ker ϕ = ˜ ˜ {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]|ai ∈ ker ϕ gia kˆje i}. An ϕ(r) = 0S . an ϕ : R → S eÐnai ènac omomorfismìc metaxÔ dÔo daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . èqoume ψ(ϕ(r)) = 0 gia kˆje r ∈ R an kai mìno an ϕ(r) ∈ ker ψ gia kˆje r ∈ R. 4. (a. 3.2. O pur nac tou omomorfismoÔ Z × Z → Z × Zm . h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm . tìte ψ(ϕ(r)) = ψ(0S ) = 0T kai ˆra r ∈ ker(ψ ◦ ϕ).5. 'Estw ϕ : Z[x] → Zm [x]. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 139 R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati. èqoume Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a ∈ R.5. Tìte h apekìnish ϕ : Mn (R) → Mn (S). 'Estw ϕ : R → S kai ψ : S → T dÔo omomorfismoÐ daktulÐwn. Sunep¸c ker a = I . dhlad  an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ . [b]) eÐnai to sÔnolo Z×mZ = {(a. gia kˆje r ∈ R. 5. Prˆgmati. b ∈ Z}. H eikìna tou omomorfismoÔ autoÔ eÐnai to sÔnolo {(0. 'Estw f (x) ∈ ker a . Tìte ker ϕ = {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]|m|ai ˜ gia kˆje i}. m ∈ N.3 1)). . b) → (0. [b]) ∈ Z × Zm }. Tìte f (a) = 0 kai epomènwc x − a|f (x) (ShmeÐwsh 2.

opìte r = r . ìpwc ja diapist¸soume sthn epìmenh Parˆgrafo. H apeikìnish 2 DaktÔlioi ϕ : Q[x] → Q × Q. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Apìdeixh. 0)} kai sunep¸c o ϕ eÐnai monomorfismìc.140 6. 2. Gia ton pur na èqoume ker ϕ = {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = f (1) = 0} = {f (x) ∈ Q[x]|x|f (x) kai x − 1|f (x)} (Je¸rhma 2. Prˆgmati. Mˆlista o ϕ eÐnai isomorfismìc. ϕ(ra) = ϕ(r)ϕ(a) = ϕ(r)0S = 0S .4 Prìtash. f (x) → (f (0). opìte ra ∈ ker ϕ. 0). Ja doÔme sth sunèqeia ìti o pur nac èqei endiafèrousec idiìthtec. (a. (a. ìpwc eÐdame prin. b) → (a. paÐrnoume r = 0R . b) ∈ Z×Z} = {0}×Z. f (1)) eÐnai ènac omomorfismìc. Tìte ϕ(r) = 0S = ϕ(0R ) kai.1) = {f (x) ∈ Q[x]|x(x − 1)|f (x)} (Parˆdeigma 2. eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn.4. . ψ : Z × Z → Z × Z. èstw ker ϕ = {0R } kai ϕ(r) = ϕ(r ). giatÐ dojèntoc tou (a. O ψ den eÐnai monomorfismìc. 'Eqoume ker ϕ = {(0. Mia apì tic idiìthtec tou pur na enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai ìti autìc eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. a).11 2)) = {x(x − 1)g(x)|g(x) ∈ Q[x]}. Tìte o ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an ker ϕ = {0R }.3. AntÐstrofa. Oi upodaktÔlioi tou R pou èqoun thn prohgoÔmenh idiìthta paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth tou R. b). Parˆdeigma Oi apeikonÐseic ϕ : Z × Z → Z × Z. Sunep¸c ker ϕ = {0R }. Gia ton ψ èqoume ker ψ = {(0. b) ∈ Q × Q èqoume ϕ((b − a)x + a) = (a. Sunep¸c r − r ∈ ker ϕ = {0R }.5. epeid  h apeikìnish ϕ eÐnai 1-1. b) → (b. Apì thn teleutaÐa sqèsh èqoume ϕ(r) − ϕ(r ) = 0S . Gia ton lìgo autì dÐnoume ton ex c orismì. 'Estw ìti o ϕ eÐnai monomorfismìc kai r ∈ ker ϕ. SÔmfwna me thn epìmenh prìtash o ker ϕ kajorÐzei to an o ϕ eÐnai monomorfismìc. dhlad  ϕ(r − r ) = 0S . Mia ˆllh idiìthta tou ker ϕ eÐnai ìti Ide¸dh r ∈ R kai a ∈ ker ϕ ⇒ ra ∈ ker ϕ kai ar ∈ ker ϕ. 'Omoia èqoume ar ∈ ker ϕ. IsqÔei Imϕ = Q×Q.

4.2 8). Prˆgmati. Mˆlista.5. 5. [2]. Ide¸dh tou daktulÐou R eÐnai to Ðdio to R kai to sÔnolo {0R } pou onomˆzetai mhdenikì ide¸dec. 6. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai upodaktÔlioc tou R. To {ra ∈ R|r ∈ R} onomˆzetai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai sumbolÐzetai suqnˆ me < a >.5 Orismìc. 'Ara f (x. an ra. y) = cx   f (x. . 'Estw R ènac daktÔlioc.2. [8]} sto Z10 eÐnai èna ide¸dec. sa ∈ I kai t ∈ R. y) = c. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 141 2. b ∈ I ⇒ a − b ∈ I . Prˆgmati. 'Askhsh 2. y) >. èstw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a ∈ R. Prˆgmati. Gia parˆdeigma.5. y) ∈ C[x. Mˆlista. Tìte to sÔnolo {ra ∈ R|r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to a. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R. Gia R = Z kai a = n. R) kai c ∈ R. 'Ena mh kenì uposÔnolo I tou R onomˆzetai ide¸dec tou R an isqÔoun oi idiìthtec • a. [6]. giatÐ diaforetikˆ ja eÐqame 1/2 = (1/2)1 ∈ Z. GenikeÔontac lÐgo to prohgoÔmeno parˆdeigma. dhlad  I =< [2] >. I eÐnai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to [2]. 'Estw R = F (R. o upodaktÔlioc Z tou Q den eÐnai ide¸dec tou Q. • r ∈ R. to I eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ tou ParadeÐgmatoc 2. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ y ∈ I . 3. 1.5).5. y]. tìte ra − sa = (r − s)a ∈ I kai t(ra) = (tr)a ∈ I . [4]. c ∈ C − {0}. Den isqÔei to antÐstrofo. Parat rhsh SugkrÐnontac ton prohgoÔmeno Orismì me thn Prìtash 2.1.6 ParadeÐgmata. y)f (x. ParathroÔme ìti sto parˆdeigma autì èqoume I =< [2] >=< [4] >=< [6] >=< [8] >.10. 2.5. 2. Epeid  x ∈ I èqoume x = g(x.1. To I = {[0]. èqoume < n >= nZ. To ide¸dec I tou C[x. To nZ eÐnai èna ide¸dec tou Z. y) gia kˆpoio g(x. To sÔnolo I = {f ∈ R|f (c) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R. kˆje ide¸dec tou Z eÐnai thc morf c nZ (bl. EpÐshc a = 1 a ∈ I . y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro den eÐnai kÔrio. a ∈ I ⇒ ra ∈ I kai ar ∈ I . èstw I =< f (x.

to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to x − r. eÐnai o omomorfismoc ektÐmhshc tou ParadeÐgmatoc 2.3 1). Apì to 1 blèpoume ìti ta mìna ide¸dh enìc s¸matoc F eÐnai to Ðdio to F kai to mhdenikì ide¸dec. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq . Ja deÐxoume ìti den upˆrqoun ˆlla ide¸dh tou R ektìc apì to mhdenikì kai to R. Pur nac omomorfismoÔ ektÐmhshc 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai r ∈ R. 'Allo parˆdeigma dÐnetai amèswc parakˆtw. To I eÐnai ide¸dec giatÐ gia kˆje b.). Sunep¸c. Apì to 2 kai thn Prìtash 2. r. f (x) → f (r).2 9). Autì èpetai apì th ShmeÐwsh 2. Thn idiìthta aut  mporeÐ na èqei ènac daktÔlioc pou den eÐnai s¸ma.4.5. Tìte to sÔnolo I = {f (x) ∈ R[x]|f (r) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R[x]. Prˆgmati. R ⊆ I .142 2 DaktÔlioi 7.7 Parathr seic. 'Ara gia to tuqaÐo r ∈ R èqoume r = 1r ∈ I . 8. an uν = νu = 1 me ν ∈ R. eÐnai mhdenikìc   monomorfismìc. .4 sumperaÐnoume ìti kˆje omomorfismìc daktulÐwn F → S .5. 3. s ∈ R 0 b 0 0 r s 0 r 0 b 0 0 − 0 b 0 0 0 b 0 0 r s 0 r = = = 0 b−b 0 0 0 rb 0 0 0 br 0 0 ∈ I. IsqÔei I = ker r . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw I èna ide¸dec tou R. ìpou r : R[x] → R. ìpwc gia parˆdeigma o daktÔlioc twn quaternions H (giatÐ. ParathroÔme ìti an to I perièqei èna antistrèyimo stoiqeÐo u tìte I = R. 2. 2. ∈ I kai ∈ I. èqoume I = ker r =< x − r >. 1. b ∈ R jewroÔme to uposÔnolo I = 0 b 0 0 èqoume b ∈ R . ìpou to F eÐnai s¸ma.5. Parˆdeigma 'Estw F èna s¸ma kai R = M2 (F ). tìte 1 = uν ∈ I . Sto daktÔlio R = a b 0 a a. opìte R = I . b .

Oi aploÐ daktÔlioi eÐnai shmantikoÐ sth jewrÐa daktulÐwn kai èqoun spoudaÐec efarmogèc sth jewrÐa twn peperasmènwn omˆdwn. 1) tou pÐnaka A c d ShmeÐwsh 'Enac daktÔlioc pou den èqei ˆlla ide¸dh ektìc apì ton eautì tou kai to mhdenikì lègetai aplìc. B ∈ M2 (F ).5. Tìte upˆrqei mh mhdenikìc pÐnakac a b ∈ I . gia kˆje z ∈ F 0 1 0 0 ∈ I. 'Estw ìti a = 0. H genik  perÐptwsh anˆgetai se aut . gia kˆje w ∈ F Epeid  kˆje stoiqeÐo tou M2 (F ) eÐnai thc morf c x y z w = x 0 0 0 + 0 y 0 0 + 0 0 z 0 + 0 0 0 w . gia kˆje x ∈ F. b. c. tìte upˆrqoun pÐnakec A. d eÐnai mh mhdenikì. sth jèsh (1. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 143 'Estw I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. giatÐ an èna apì ta a. . ∈ I. gia kˆje y ∈ F ∈ I.2. Apì th sqèsh aut  kai to gegonìc ìti to I eÐnai ide¸dec sumperaÐnoume ìti 0 y 0 0 0 0 z 0 0 0 0 w = = = y 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 0 z 0 0 0 w 0 0 0 ∈ I. ApodeÐxame ton isqurismì mac sthn perÐptwsh pou a = 0. Epeid  to I eÐnai ide¸dec èqoume c d 1 0 0 0 dhlad  a b c d a 0 0 0 1 0 0 0 ∈ I. Epomènwc xa−1 0 0 0 x 0 0 0 a 0 0 0 ∈ I. èqoume M2 (F ) ⊆ I . gia kˆje x ∈ F dhlad  ∈ I. 'Ara M2 (F ) = I . tètoioi ¸ste to stoiqeÐo autì na brÐsketai a b B ∈ I.

Gia parˆdeigma. b ∈ J} (giatÐ. Oi apodeÐxeic gia ta ˆlla sÔnola eÐnai anˆlogec kai af nontai san ask seic. c ∈ I kai b. to 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z ('Askhsh 7). 'Estw R ènac daktÔlioc kai I . b ∈ J} den eÐnai genikˆ Ðso me to IJ . b ∈ J} den eÐnai ide¸dec. x2 . 'Estw I . 'Omoia èqoume (a + b)r = ar + br ∈ I + J . 'Estw a ∈ I . 'Estw I kai J uposÔnola enìc daktulÐou R. 2. Tìte to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. EpÐshc r(a + b) = ra + rb ∈ I + J . bi ∈ J. x3 . x4 ].5. I =< x1 > + < x2 >. b ∈ J} IJ = {a1 b1 + · · · + an bn ∈ R|ai ∈ I. J ⊆ I + J . Tìte x1 x3 + x2 x4 ∈ IJ allˆ x1 x3 + x2 x4 ∈ {ab ∈ R|a ∈ I. Tìte èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I + J . SumperaÐnoume ìti a1 b1 + · · · + an bn ∈ I ∩ J gia kˆje ai ∈ I kai bj ∈ J . b ∈ J} ⊆ IJ . Epiplèon èqoume I ⊆ I + J . 'Ara IJ ⊆ I ∩ J . afoÔ ra ∈ I kai rb ∈ J . To parˆdeigma autì deÐqnei ìti genikˆ to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. 'Ara I ⊆ I + J . / IsqÔei ìti {ab ∈ R|a ∈ I. J ⊆ I + J kai IJ ⊆ I ∩ J . afoÔ a − c ∈ I kai b − d ∈ J . Sunep¸c to I + J eÐnai ide¸dec tou R. 'Omoia. èstw R = Q[x1 .8 Prìtash. Gia parˆdeigma. n ≥ 1}. ìpou a. c + d ∈ I + J . Apìdeixh. To sÔnolo I + J eÐnai mh kenì afoÔ 0R = 0R + 0R ∈ I + J . a + b ∈ I + J . 2. J ide¸dh enìc daktulÐou R. J =< x3 > + < x4 >. EÐnai dunatì h ènwsh idewd¸n na mhn eÐnai ide¸dec. Gia kˆje a ∈ I kai b ∈ J èqoume ab ∈ I kai ab ∈ J giatÐ ta I kai J eÐnai ide¸dh.). Tìte ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R • I ∩J • I +J • IJ . OrÐzoume ta uposÔnola tou R I + J = {a + b ∈ R|a ∈ I. . J ide¸dh tou R. Parathr seic 1. Tìte a = a + 0R ∈ I + J . 'Estw r ∈ R.144 2 DaktÔlioi Kataskeu  idewd¸n Ja doÔme ed¸ ìti apì dedomèna ide¸dh enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ˆlla ide¸dh. Ja apodeÐxoume ìti to I + J eÐnai ide¸dec tou R. d ∈ J .

ai ∈ X. ìpou to I diatrèqei ta ide¸dh tou R pou perièqoun to X . Sthn perÐptwsh pou gia èna ide¸dec I èqoume I =< X >. eÔkola apodeiknÔetai ìti to J eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to X . EÔkola apodeiknÔetai ìti h tom  opoioud pote pl jouc idewd¸n enìc daktulÐou R eÐnai èna ide¸dec tou R.9 Prìtash. xy 2 − 1 > J =< x − y. .5. . Gia parˆdeigma. Ja deÐxoume ìti I = J . Qrhsimopoi¸ntac th metajetikìthta tou R. Tìte < X >= {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. pou perièqei to X .tìte èqoume parast sei me < a > dÔo endeqomènwc diaforetikˆ prˆgmata. autˆ sumpÐptoun. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai thn tom  ìlwn twn idewd¸n pou perièqoun to a.5. Prˆgmati. ai ∈ X. Sthn perÐptwsh pou to X eÐnai peperasmèno. apì tic sqèseic x − y = y(x2 y − 1) − x(xy 2 − 1) (1) . . SÔmfwna me thn epìmenh Prìtash. EpishmaÐnoume ìti an to a eÐnai èna stoiqeÐo enìc metajetikoÔ daktulÐou pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. èstw X = {a1 . 'Estw J = {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. . an }. H parakˆtw Prìtash dÐnei mÐa qr simh perigraf  tou < X > ìtan o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.). OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 145 3. I⊇X Parˆdeigma. 2} tìte to < x. . 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo enìc metajetikoÔ daktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo.2. Sunep¸c to J eÐnai èna apì ta I . To ide¸dec autì sumbolÐzetai me < X >. 2. . 'Ara < X >⊆ J . sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Parat rhsh. 2 > eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn sto Z[x] pou èqoun ˆrtio stajerì ìro (giatÐ. an R = Z[x] kai X = {x.   ìti to X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tou I . 'Eqoume < X >= I . m ≥ 1} Apìdeixh. Sto daktÔlio Q[x. H tom  ìlwn twn idewd¸n tou R pou perièqoun to X eÐnai èna ide¸dec tou R. y] jewroÔme ta ide¸dh I =< x2 y − 1. an >. . x3 − 1 > . ja lème ìti to I parˆgetai apì to X . EÐnai fanerì ìti to J perièqetai se kˆje tètoio I . ja qrhsimopoioÔme to sumbolismì < X >=< a1 . 'Ara J ⊆< X >. . m ≥ 1}. 'Estw R ènac daktÔlioc kai èstw X èna mh kenì uposÔnolo tou R.

h eÔresh miac parˆstashc enìc stoiqeÐou ide¸douc poluwnumikoÔ daktulÐou sunart sei dedomènwn gennhtìrwn eÐnai èna endiafèron prìblhma thc Upologistik c 'Algebrac. x3 − 1} ⊆ I kai ˆra J ⊆ I . H Emmy Noether (1882-1935) ergˆsthke kurÐwc sth Majhmatik  Fusik  kai sthn 'Algebra me idiaÐterh èmfash sth jewrÐa daktulÐwn. Prˆgmati. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw idiìthtec eÐnai algebrikèc. Sunep¸c I = J . [6]. diairoÔme ta x2 y − 1. y] = (Q[x])[y]. DaktÔlioi thc Noether eÐnai. ìpou to X èqei èna stoiqeÐo. Ask seic 2. kˆje ide¸dec aut¸n eÐnai kÔrio (bl. gia parˆdeigma. tìte kai o R[x] eÐnai daktÔlioc thc Noether (bl. i) R eÐnai metajetikìc. Bl. Apì tic sqèseic (2) x2 y − 1 = −x2 (x − y) + x3 − 1 xy 2 − 1 = (−xy − x2 )(x − y) + x3 − 1 sumperaÐnoume ìti {x2 y − 1.146 2 DaktÔlioi x3 − 1 = (x2 y + 1)(x2 y − 1) − x3 (xy 2 − 1) sumperaÐnoume ìti {x − y. Plhroforiakˆ anafèroume èna shmantikì je¸rhma tou Hilbert sÔmfwna me to opoÐo an o R eÐnai daktÔlioc thc Noether. (3) (4) EpishmaÐnoume ìti oi isìthtec (3) kai (4) prokÔptoun apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Q[x. Gia tic isìthtec (1) kai (2) den eÐnai dunatì na dojeÐ ikanopoihtik  ex ghsh mèsa se lÐgec grammèc. Dhlad . Genikˆ. 1 . xy 2 − 1 me to y − x sto (Q[x])[y]. 'Askhsh 11). oi Z kai F [x] ìpou to F eÐnai s¸ma. xy 2 − 1} ⊆ J kai ˆra I ⊆ J . Mia idiìthta enìc daktulÐou R onomˆzetai “algebrik ” an kˆje daktÔlioc isìmorfoc me ton R èqei thn idiìthta aut . SÔmfwna me ton Alexandroff “H Emmy Noether mac dÐdaxe na skeptìmaste me pio aplì kai genikì trìpo: me omomorfismoÔc kai ide¸dh . Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether1 . dhlad  eÐnai thc morf c < X >. ShmeÐwsh PolloÐ metajetikoÐ daktÔlioi R pou emfanÐzontai sthn 'Algebra èqoun thn idiìthta ìti gia kˆje ide¸dec I tou R upˆrqei peperasmèno uposÔnolo X tou I tètoio ¸ste < X >= I . [21]).5 1.kai ìqi me polÔplokouc algebrikoÔc upologismoÔc”.

R ii) 2Z. xiv) R × R. Z iii) 2Z. vi) R eÐnai arijm simo sÔnolo. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 147 ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 3Z iv) Z[x]. √ xiii) Z[ 3]. H sunepagwg  “R akeraÐa perioq  ⇒ S akeraÐa perioq ” den alhjeÔei D¸ste èna sugkekrimèno antiparˆdeigma. ix) kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio.5. ApodeÐxte ìti: i) R metajetikìc ⇒ S metajetikìc ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo ⇒ S èqei monadiaÐo stoiqeÐo iii) kˆje mh stajerì f (x) ∈ R[x] èqei rÐza sto R ⇒ kˆje mh stajerì g(x) ∈ S[x] èqei rÐza sto S . viii) R eÐnai s¸ma. H idiìthta: “to R eÐnai uposÔnolo tou C” den eÐnai algebrik . C a b −b a a 3b 3b a ∈ M2 (Z) |a. a 0 0 0 0 b 0 0 ∈ M2 (Z) ∈ M2 (Z) xi) Zm . b ∈ Z . 3. 2.2. M2 (Z) √ √ vii) Z[ 2]. iii) R èqei mhdenodiairètec. Gia kajèna apì ta parakˆtw zeÔgh exetˆste an oi daktÔlioi eÐnai isìmorfoi i) Z. M2 (Z) vi) Q. iv) R eÐnai peperasmèno sÔnolo. ìpou m ∈ Z>0 . Q[x] v) Z. Q[i] ix) Z. 'Estw S ènac daktÔlioc pou eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. xi) mr = 0 gia kˆje r ∈ R. Zn xii) Z[i]. v) R eÐnai ˆpeiro sÔnolo. x) U (R) eÐnai peperasmèno sÔnolo. x) Z. vii) R eÐnai akeraÐa perioq . Z[ 5] viii) Z[i].

'Estw I . 'Estw m. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. φ(a) = [a + 1]. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. φ(a) = [1] [0] [0] [a] . iv) φ : Q[x] → Q. ApodeÐxte tic parakˆtw isìthtec idewd¸n sto Z. n) kai e = κπ(m. iii) φ : Z → Z. 0 b 0 c a b 0 c ∈R ∈ R|b ∈ 2Z 6. v) φ : Q[x] → Q. 9. n). i) ApodeÐxte ìti sto Z isqÔei < m >⊆< n >⇔ n|m. φ(f (x)) = 1. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R= i) ii) 0 b 0 0 a b 0 0 ∈R ∈R a b 0 c iii) iv) ∈ M2 (Z) . i) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 0} ii) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 1} iii) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) = 0} 7. 8. iv) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) ∈ 2Z} v) {f (x) ∈ Q[x]|f (1) = f (2) = 0} vi) {f (x) ∈ Q[x]|x2 − 2x + 1|f (x)} i) ApodeÐxte pl rwc thn Prìtash 2. φ(a) = [a]. ii) 'Estw a.148 2 DaktÔlioi 4. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. dÔo jetikoÐ akèraioi d = µκδ(m. 10. 5. ii) φ : Z → Zm . na upologisteÐ o pur nac tou.5. i) φ : Z → Zm .8. . φ(f (x)) = f (1). Stic peript¸seic pou o ϕ eÐnai omomorfismìc. ApodeÐxte ìti < a >=< b > an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou Q[x]. ApodeÐxte ìti I + J = I an kai mìno an J ⊆ I . n. vi) φ : Z → M2 (Zm ). ii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z. φ(a) = −a.

J ) diatrèqei ta ide¸dh tou R (antÐstoiqa. x − y > < x. kai oi apeikonÐseic R → R × S. y >. ApodeÐxte ìti ta ide¸dh tou R × S eÐnai ta I × J ìpou to I (antÐstoiqa. . s) → s eÐnai epimorfismoÐ daktulÐwn me antÐstoiqouc pur nec {(0. S ). f (x) → f (2x + 3). y] èqoume < x + y. xy >. 'Estw I = {f (x) ∈ R[x]|f (2 − 3i) = 0} kai J to kÔrio ide¸dec tou R[x] pou parˆgetai apì to x2 − 4x + 13. ii) H apeikìnish ψ : Z4 [x] → Z4 [x]. 13. i) H apeikìnish ϕ : Q[x] → Q[x]. f (x) → f (2x + 3). i) Sto daktÔlio Q[x. 16. r → (r. ApodeÐxte ìti I = J . 0) S → R × S.5. x + y >= Q[x. 'Estw R. (r. ApodeÐxte ìti oi apeikonÐseic R × S → R. y]. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. 14. Upìdeixh: Algìrijmoc diaÐreshc. x − y >=< x. s) ∈ R × S}. i) ApodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou Z kai kˆje ide¸dec tou F [x] (F s¸ma) eÐnai kÔrio. iii) < x2 + y 2 + 2xy > < x2 + y 2 . 17. s) eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn. y >. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai isomorfismìc. 12.2. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 149 i) < m > + < n >=< d > ii) < m > ∩ < n >=< e > iii) < m >< n >=< mn > 11. ii) Sto daktÔlio Z[x. ii) Na brejeÐ to pl joc twn idewd¸n I tou Z pou èqoun thn idiìthta 20Z ⊆ I ⊆ 2Z. s) → r R × S → S. 0) ∈ R × S}. S daktÔlioi. y] èqoume < x + y. ApodeÐxte ìti sto Q[x. x + y >=< x + y > ii) < x2 − y 2 + 1. {(r. 15. y] èqoume i) < x2 − y 2 . s → (0. (r.

n ∈ Z. ii) 'Estw ìti o R eÐnai metajetikìc kai I + J = R. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. eÐnai ta < 0 >. √ √ ii) 'Estw R = Z. Poiì eÐnai to < 0 >. den eÐnai trÐth dÔnamh akeraÐou. 24. iv) Kˆje ide¸dec tou Z × Z eÐnai kÔrio. To rizikì √ tou I eÐnai to sÔnolo I = {r ∈ R|rn ∈ I gia kˆpoio n ≥ 1}. y >. n ∈ N. AlhjeÔei ìti IJ = I ∩ J. iii) Kˆje ide¸dec tou Z×Z eÐnai thc morf c < m > × < n >. Upìdeixh: 'Askhsh 10. . 23. 19. m. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro. Tìte mZ ∼ nZ an kai mìno an m = n. 10. ApodeÐxte ìti IJ = I ∩ J . Poiì eÐnai to < 0 >. = ii) Sto Z isqÔei < 6 >=< 24 > + < m > an kai mìno an µκδ(6. ìpou n = pn1 . Na prosdiorÐsete ta < 3 >. 22. 26. Qrhsimopoi¸ntac ton fusikì epimorfismì Z → Z8 . √ iv) 'Estw R = Z6 . √ v) 'Estw R = Zn . 20. 'Estw φ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. ApodeÐxte ìti < 0 > =< [p1 . . . 'Estw I. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. . 'Estw I to ide¸dec tou C[x. i) 'Estw m. . apodeÐxte ìti kanènac apì touc akeraÐouc 2. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. 18. pr ]n >. . Exetˆste poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai alhjeÐc.150 18. 2 DaktÔlioi i) GnwrÐzoume ìti IJ ⊆ I ∩ J . Mn (F ). ApodeÐxte ìti I =< x > + < y >= < x. √ iii) 'Estw R = Z4 . m) = 1. < 12 >. √ i) ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I . ApodeÐxte ìti ta mìna ide¸dh tou Mn (F ). AlhjeÔei ìti h eikìna Imφ eÐnai ide¸dec tou S. 21. . pnr eÐnai h anˆlush tou n se ginìmeno diakekrimènwn r 1 pr¸twn. .

r(1−e) > eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. = 27. ii) DeÐxte me sugkekrimèno parˆdeigma ìti h sunepagwg  “I ide¸dec tou R ⇒ ϕ(I) ide¸dec tou S” den alhjeÔei. I ∩ J =< 0 >.1. iii) ApodeÐxte ìti h sunepagwg  tou ii) eÐnai alhj c an upojèsoume ìti h ϕ eÐnai epÐ. EÐdame ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn ∼ Zm × Zn . n) = 1. Tìte u ∈ U (R) an kai mìno an ϕ(u) ∈ U (S). n iii) R = R Upìdeixh: Kˆje r ∈ R eÐnai ìrio akoloujÐac rht¸n arijm¸n. er = re gia kˆje r ∈ R.26) apoteleÐ ide¸dec tou R. 26. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 28. J tou R pou èqoun tic idiìthtec I + J = R. ApodeÐxte ìti ta < e >= {re|r ∈ R} kai < 1−e >= {r(1−e)|r ∈ R} eÐnai ide¸dh tou R. . i) ApodeÐxte ìti: J ide¸dec tou S ⇒ ϕ−1 (J) ide¸dec tou R. kai h apeikìnish ϕ : R →< e > × < 1−e >. stic parakˆtw peript¸seic. D¸ste mÐa ˆllh apìdeixh = qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh ˆskhsh. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai e ∈ R pou èqei tic idiìthtec: e2 = e. 'Estw m. ApodeÐxte ìti upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn R ∼ I × J . ii) R = Q Upìdeixh: f ( m ) = mf n 1 n kai f (1) = nf 1 .2. (1−e)2 = 1−e. ϕ(r) =< re. ApodeÐxte ìti upˆrqei mìno ènac isomorfismìc daktulÐwn R → R. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 29. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai ide¸dh I . 31.5. 30. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. ApodeÐxte ìti to sÔnolo N (R) twn mhdenodunˆmwn stoiqeÐwn tou R (bl 'Askhsh 2. i) R = Z Upìdeixh: f (n) = nf (1). ii) H apeikìnish U (R) u → ϕ(u) ∈ U (S) eÐnai 1 − 1 kai epÐ. n jetikoÐ akèraioi me µκδ(m. ApodeÐxte tic ex c protˆseic: i) 'Estw u ∈ R. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 151 25.

2 DaktÔlioi i) 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. An kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. AlhjeÔei ìti upˆrqei daktÔlioc S kai omomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S me ker ϕ = Z. ii) Na brejoÔn ìla ta ide¸dh tou Z6 kai Z12 . . ApodeÐxte ìti h antistoiqÐa ϕ : Z12 → Z4 . Na brejeÐ o ker ϕ. 35. 33. apodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. 'Ara kˆje ide¸dec tou Zm eÐnai kÔrio.152 32. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ daktulÐwn i) Zm → Z ii) Z → Zm iii) Z6 → Z2 iv) Z2 → Z6 34. ϕ([a]12 ) = [a]4 eÐnai mÐa apeikìnish kai mˆlista ènac epimorfismìc daktulÐwn.

4) ìti dÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai (an oi antiprìswpoÐ touc eÐnai isodÔnamoi) eÐte eÐnai xèna sÔnola. 'Otan to I eÐnai dedomèno suqnˆ ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ≡ b sth jèsh tou a ≡ b mod I . H klˆsh 1 + 2Z eÐnai to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn. UpenjumÐzoume (bl. 3) An èqoume a ≡ b kai b ≡ c. Aut  h sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. upodaktÔlioc tou R.4 èqoume 1 + 2Z = [1]. Sunep¸c b − a ∈ I dhlad  b ≡ a. Parˆgrafo 1. b − c ∈ I kai ˆra (a − b) + (b − c) ∈ I . OrÐzoume mia sqèsh sto R. Prˆgmati. . 1 + 2Z}. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. H mèjodoc pou ja doÔme ed¸ apoteleÐ genÐkeush thc kataskeu c tou Zn pou melet same sthn Parˆgrafo 1.5. gia parˆdeigma.4. an R = Z kai I = 2Z. Me ton sumbolismì thc Paragrˆfou 1. parathroÔme ìti: 1) a − a = 0 ∈ I gia kˆje a ∈ R. DaktÔlioc PhlÐko 153 2. Epomènwc a + I = b + I ⇔ a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I.6 DaktÔlioc PhlÐko O skopìc thc Paragrˆfou aut c eÐnai na exhg soume p¸c apì èna daktÔlio R kai èna ide¸dec I tou R kataskeuˆzetai ènac nèoc daktÔlioc R/I . tìte a − b ∈ I kai ˆra −(a − b) ∈ I . 2) An èqoume a ≡ b.2. dhlad  a ≡ c. H klˆsh isodunamÐac tou a sumbolÐzetai me a + I . Qrhsimopoi¸ntac tic prˆxeic tou R. pou onomˆzetai daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . H klˆsh isodunamÐac a + I onomˆzetai h klˆsh tou a modulo I . ja orÐsoume t¸ra dÔo prˆxeic sto R/I wc proc tic opoÐec to R/I eÐnai daktÔlioc. Sunep¸c to sÔnolo R/I èqei nìhma ìtan to I eÐnai.5). ParathroÔme ìti a + I = {x ∈ R|x ≡ a} = {x ∈ R|x − a ∈ I} = {x ∈ R|x − a = y ∈ I} = {a + y|y ∈ I}. wc ex c: a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. Sunep¸c a − c ∈ I . (1) EpishmaÐnoume ìti mèqri ed¸ den èqei qrhsimopoihjeÐ h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc (Orismìc 2. R/I = {a + I|a ∈ R}. tìte a − b ∈ I .6. Gia parˆdeigma. tìte Z/2Z = {2Z. To sÔnolo aut¸n twn klˆsewn isodunamÐac sumbolÐzetai me R/I . Ed¸ ja qrhsimopoihjeÐ kai h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc.

To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to 0 + I = I. en¸ to antÐjeto tou a + I eÐnai to (−a) + I . an o R eÐnai metajetikìc tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. (a + I. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. b + I) → ab + I . 'Estw loipìn a + I = c + I kai b + I = d + I . èqoume to ex c apotèlesma: 2. To R/I eÐnai daktÔlioc wc proc tic prˆxeic R/I × R/I → R/I. Gia ton pollaplasiasmì èqoume ab − cd = ab − cb + cb − cd = (a − c)b + c(b − d) ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. dhlad  a − c ∈ I kai b − d ∈ I . (a + I. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1. ParathroÔme ìti sthn apìdeixh kˆje miac apì autèc tic idiìthtec gia to R/I . (a + I. Gia parˆdeigma. gia thn prosetairistik  idiìthta thc prìsjeshc èqoume: ((a + I) + (b + I)) + (c + I) = ((a + b) + I) + (c + I) = ((a + b) + c) + I = (a + (b + c)) + I = (a + I) + ((b + c) + I) = (a + I) + ((b + I) + (c + I)). SunoyÐzontac ta parapˆnw. giatÐ (a + I)(b + I) = ab + I = ba + I = (b + I)(a + I). tìte o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1+I giatÐ (1 + I)(a + I) = 1a + I = a + I kai ìmoia (a + I)(1 + I) = a + I gia kˆje a ∈ R. dhlad  −(a + I) = (−a) + I.6. b + I) → ab + I Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. O daktÔlioc R/I onomˆzetai o daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . H epal jeush t¸ra twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai upìjesh routÐnac. Epiplèon. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. qrhsimopoioÔme thn antÐstoiqh idiìthta tou R. Tìte gia thn prìsjesh èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I ⇒ (a + b) + I = (c + d) + I.154 2 DaktÔlioi H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc orÐzontai apì tic antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. (a + I. 'Ara ab + I = cd + I .1 Prìtash. Tìte 1. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

155

2. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo, tìte kai o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 3. An o R eÐnai metajetikìc, tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. ParathroÔme ìti h apeikìnish π : R → R/I , r → r + I , eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati, eÐnai profanèc ìti h π eÐnai epÐ. EpÐshc èqoume π(a +b) = (a+ b)+I = (a +I)+(b +I) = π(a)+ π(b). 'Omoia apodeiknÔetai ìti π(ab) = π(a)π(b). H apeikìnish aut  onomˆzetai fusikìc epimorfismìc.

2.6.2 ParadeÐgmata.
1) Gia R = Z kai I = nZ èqoume Z/nZ = Zn . 2) Gia R = 2Z kai I = 4Z èqoume 2Z/4Z = {4Z, 2 + 4Z}. Shmei¸noume ìti o daktÔlioc 2Z/4Z den eÐnai isìmorfoc me ton Z2 (giatÐ;).

3) Sto Q[x] jewroÔme to kÔrio de¸dec I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1)|f (x) ∈ Q[x]}. Ja sqoliˆsoume thn arijmhtik  sto phlÐko Q[x]/I .
To Q[x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo sÔmfwna me thn parapˆnw Prìtash. Kˆje stoiqeÐo tou Q[x]/I èqei th morf  f (x) + I , ìpou f (x) ∈ Q[x] kai isqÔei

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x − 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I an kai mìno an, ta polu¸numa

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x − 1. (2)
Epomènwc, an r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − 1, tìte f (x) + I = r(x) + I. Allˆ to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x−1 eÐnai to f (1) sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. 'Ara f (x) + I = f (1) + I . Gia parˆdeigma, èqoume (x2 − 2x + 4) + I = 3 + I . 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena, eÐnai fusikì na jewr soume thn antistoiqÐa ϕ : Q[x]/I → Q, f (x) + I → f (1),

156

2 DaktÔlioi pou eÐnai apeikìnish (kai mˆlista 1-1) lìgw tou (2). EÐnai de kai epÐ giatÐ dojèntoc tou c ∈ Q, èqoume ϕ(c + I) = c. H ϕ eÐnai kai omomorfismìc daktulÐwn afoÔ

ϕ((f (x) + I) + (g(x) + I)) = ϕ((f (x) + g(x)) + I) = f (1) + g(1) = ϕ(f (x) + I) + ϕ(f (x) + I), kai ϕ((f (x) + I)(g(x) + I)) = ϕ((f (x)g(x) + I)) = f (1)g(1) = ϕ(f (x) + I)ϕ(f (x) + I).
Sunep¸c o daktÔlioc Q[x]/I eÐnai isìmorfoc me to Q, kai ˆra eÐnai s¸ma. To antÐstrofo tou mh mhdenikoÔ f (x) + I eÐnai to f (1)−1 + 1. (Efìson to f (x) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou èqoume f (x) + I = I , dhlad  to x − 1 den diaireÐ to f (x) kai ˆra f (1) = 0.) Blèpoume, loipìn, ìti h arijmhtik  twn klˆsewn f (x) + I anˆgetai sthn arijmhtik  tou Q kˆtw apì thn antistoiqÐa f (x) + I → f (1). Ja diapist¸soume parakˆtw ìti o isomorfismìc autoÔ tou paradeÐgmatoc entˆssetai se èna genikìtero plaÐsio, bl. Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n. 4) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + x + 1 > tou Z2 [x]. Ja deÐxoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I eÐnai èna s¸ma pou apoteleÐtai apì 4 stoiqeÐa. SÔmfwna me thn Prìtash 2.6.1 to Z2 [x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Eqoume

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x + x + 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I , an kai mìno an, ta polu¸numa
2

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x2 + x + 1.
Blèpoume, ètsi, ìti kˆje f (x) + I èqei mÐa parˆstash thc morf c

f (x) + I = r(x) + I,
ìpou r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x2 + x + 1. Epeid  deg r(x) < 2 èqoume

f (x) + I = (ax + b) + I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

157

H parˆstash aut  tou f (x) + I me antiprìswpo polu¸numo bajmoÔ ≤ 1 eÐnai bèbaia monadik , giatÐ

(ax + b) + I = (cx + d) + I ⇒ x + x + 1|(ax + b) − (cx + d) ⇒ (ax + b) − (cx + d) = 0.
Epeid  èqoume ìti a, b ∈ Z2 , sumperaÐnoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I apoteleÐtai apo 2 · 2 = 4 stoiqeÐa,
2

Z2 [x]/I = {I, 1 + I, x + I, (x + 1) + I}.
'Eqoume (x + I)((x + 1) + I) = (x2 + x) + I = 1 + I , giatÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou x2 + x me to x2 + x + 1 sto Z2 [x] eÐnai to 1. 'Ara ta x + I kai (x + 1) + I eÐnai antistrèyima kai sunep¸c to Z2 [x]/I eÐnai s¸ma. Jètontac gia suntomÐa 0 = I , 1 = 1 + I , α = x + I , blèpoume metˆ apì merikoÔc upologismoÔc ìti oi pÐnakec twn prˆxewn eÐnai: + 0 1 α α+1 0 0 1 α α+1 0 0 0 0 0 1 1 0 α+1 α 1 0 1 α α+1

α α α+1 0 1 α 0 α α+1 1

α+1 α+1 α 1 0 α+1 0 α+1 1 α

· 0 1 α α+1

Mia efarmog  twn pinˆkwn aut¸n se èna endiafèron sunduastikì prìblhma ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.7. 5) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + 1 > tou Z2 [x]. Tìte to phlÐko Z2 [x]/I den eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati, sto Z2 [x] èqoume x2 + 1 = (x + 1)2 . EpÐshc to (x + 1) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou, dhlad  (x + 1) + I = I , afoÔ to x2 + 1 den diaireÐ to x + 1 sto Z2 [x]. 'Enac mhdenodiarèthc tou phlÐkou Z2 [x]/I eÐnai to (x + 1) + I , giatÐ

((x + 1) + I)((x + 1) + I) = (x + 1)2 + I = (x2 + 1) + I = I.

158

2 DaktÔlioi

6) 'Estw R = M2 (Z) kai I = M2 (2Z). EÔkola apodeiknÔetai ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R. Ja doÔme ed¸ ìti to pl joc twn stoiqeÐwn tou R/I a1 a2 ∈ R. 'Estw ri to upìloipo eÐnai Ðso me 16. Prˆgmati, èstw a3 a4 thc diaÐreshc tou ai me to 2. Tìte

a1 a2 a3 a4

r1 r2 r3 r4

∈ I,

kai katˆ sunèpeia sto R/I èqoume

a1 a2 a3 a4

+I =

r1 r2 r3 r4

+I

Epeid  ri ∈ {0, 1}, sumperaÐnoume ìti o R/I èqei to polÔ 16 stoiqeÐa. r1 r2 r1 r2 = me ri , ri ∈ {0, 1}, tìte EÐnai fanerì ìti an r3 r4 r3 r4 r1 r2 r1 r2 +I = + I . 'Ara o R/I apoteleÐtai apì 16 stoir3 r4 r3 r4 qeÐa. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti R/I ∼ M2 (Z2 ): Prˆgmati, h apeikìnish = r1 r2 [r1 ] [r2 ] R/I → M2 (Z2 ), +I → ∈ M2 (Z2 ) eÐnai ènac r3 r4 [r3 ] [r4 ] isomorfismìc daktulÐwn. (Bl. 'Askhsh 26). Apì ta paradeÐgmata pou mìlic eÐdame, ta 3, 4 kai 5 aforoÔsan phlÐka thc morf c F [x]/I , ìpou F eÐnai èna s¸ma kai I èna ide¸dec thc morf c < p(x) >. Sta paradeÐgmata 3 kai 4 to p(x)  tan anˆgwgo kai ta antÐstoiqa phlÐka  tan s¸mata. Sto parˆdeigma 5 to p(x) den  tan anˆgwgo kai to antÐstoiqo phlÐko den  tan s¸ma. Sqetikˆ isqÔei to akìloujo apotèlesma.

2.6.3 Je¸rhma. 'Estw F èna s¸ma, p(x) ∈ F [x] kai I =< p(x) >. Tìte o

daktÔlioc phlÐko F [x]/I eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apìdeixh. 'Estw ìti o F [x]/I eÐnai s¸ma kai p(x) = a(x)b(x) me a(x), b(x) ∈ F [x] kai deg a(x) < deg p(x) kai deg b(x) < deg p(x). Tìte sto F [x]/I isqÔei

I = p(x) + I = a(x)b(x) + I = (a(x) + I)(b(x) + I).
Epeid  to F [x]/I den èqei mhdenodiairètec èqoume a(x) + I = I   b(x) + I = I , dhlad  a(x) ∈ I   b(x) ∈ I . Epeid  I =< p(x) > paÐrnoume p(x)|a(x)   p(x)|b(x) pou shmaÐnei ìti deg a(x) ≥ deg p(x)   deg b(x) ≥ deg p(x). Autì eÐnai ˆtopo.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

159

AntÐstrofa, èstw ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apì thn Prìtash 2.6.1 arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F [x]/I eÐnai antistrèyimo. 'Estw f (x) + I ∈ F [x]/I me f (x) + I = I . Tìte to f (x) den an kei sto I kai katˆ sunèpeia to p(x) den diaireÐ to f (x). Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x), p(x)) = 1. Apì to Je¸rhma 2.3.7 upˆrqoun a(x), b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). Epeid  b(x)p(x) ∈ I èqoume b(x)p(x) + I = I kai epomènwc

1 + I = (a(x)f (x) + I) + (b(x)p(x) + I) = a(x)f (x) + I = (a(x) + I)(f (x) + I).
'Ara to f (x) + I eÐnai antistrèyimo.

ShmeÐwsh Kalì eÐnai na sugkrijeÐ h parapˆnw apìdeixh me aut  thc Prìtashc

1.4.5 kai na shmeiwjeÐ h analogÐa metaxÔ anag¸gwn poluwnÔmwn kai pr¸twn arijm¸n. H apìdeixh mac parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou antÐstrofou enìc mh mhdenikoÔ stoiqeÐou tou F [x]/ < p(x) >. Ac doÔme èna parˆdeigma. to p(x) den èqei rÐza sto Z5 , apì thn Prìtash 2.4.5 èqoume ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto Z5 [x]. 'Ara to phlÐko Z5 [x]/I , ìpou I =< p(x) >, eÐnai s¸ma lìgw tou Jewr matoc 2.6.3. Ja prosdiorÐsoume to antÐstrofo tou f (x) + I , ìpou f (x) = x3 +x+1. Efarmìzontac ton EukleÐdeio Algìrijmo (Parˆgrafoc 2.3) brÐskoume µκδ(f (x), p(x)) = 1 kai

2.6.4 Parˆdeigma. 'Estw p(x) = x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Epeid  deg p(x) = 2 kai

1 = (3x + 2)f (x) + (2x2 − 4x + 4)p(x).
'Ara to antÐstrofo tou f (x) + I eÐnai to (3x + 2) + I . Sth sunèqeia ja exetˆsoume th sqèsh metaxÔ idewd¸n, omomorfism¸n daktulÐwn kai daktulÐwn phlÐko. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn eÐnai èna ide¸dec. Ja doÔme t¸ra ìti kˆje ide¸dec I eÐnai pur nac kˆpoiou omomorfismoÔ daktulÐwn.

2.6.5 Prìtash. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Tìte h apeikìnish
π : R → R/I, π(r) = r + I
eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn kai isqÔei ker π = I .

160

2 DaktÔlioi

Apìdeixh. EÐdame metˆ thn Prìtash 2.6.1 ìti h apeikìnish π eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac tou eÐnai ker π = {r ∈ R|π(r) = 0R/I } = {r ∈ R|r + I = I} = {r ∈ R|r ∈ I} = I . Epeid  o pur nac ker ϕ enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R, to sÔnolo R/ ker ϕ eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic thc Prìtashc 2.6.1. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma oi daktÔlioi R/ ker ϕ kai Imϕ eÐnai isìmorfoi. ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte h apeikìnish

2.6.6 Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n DaktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S
R/ ker φ ∼ Imφ, r + ker φ → φ(r) =
eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Apìdeixh. Pr¸ta ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

ψ : R/ ker ϕ → Imϕ, ψ(r + ker ϕ) = ϕ(r)
eÐnai mÐa apeikìnish. Gia suntomÐa èstw I = ker ϕ. 'Estw r + I = s + I , ìpou r, s ∈ R. Tìte

r + I = s + I ⇒ r − s ∈ I ⇒ φ(r − s) = 0 ⇒ φ(r) = φ(s) ⇒ ψ(r + I) = ψ(s + I).
H ψ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn epeid  gia kˆje r, s ∈ R, èqoume

ψ((r + I) + (s + I)) = ψ((r + s) + I) = φ(r + s) = φ(r) + φ(s) = ψ(r + I) + ψ(s + I)
kai

ψ((r + I)(s + I)) = ψ(rs + I) = φ(rs) = φ(r)φ(s) = ψ(r + I)ψ(s + I).
EÐnai profanèc ìti h apeikìnish ψ eÐnai epÐ. Tèloc, gia na diapist¸soume ìti o ψ eÐnai monomorfismìc, arkeÐ na deÐxoume ìti ker ψ = {0R/I }. 'Eqoume

r + I ∈ ker ψ ⇒ ψ(r + I) = 0S ⇒ φ(r) = 0S ⇒ r ∈ ker φ = I ⇒ r + I = I = 0R/I .
To prohgoÔmeno je¸rhma mac epitrèpei pollèc forèc na “anagnwrÐsoume” san kˆti pio oikeÐo èna daktÔlio phlÐko, ìpwc faÐnetai sta parakˆtw paradeÐgmata.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

161

2.6.7 ParadeÐgmata.
1) Gia kˆje m, n ∈ Z upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn

Zmn ∼ = Zn . <n> Prˆgmati, eÔkola diapist¸noume ìti h antistoiqÐa Zmn → Zn , [a]mn → [a]n eÐnai mÐa apeikìnish afoÔ an [a]mn = [b]mn tìte n|a − b kai ˆra [a]n = [b]n . H apeikìnish aut  eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac thc eÐnai to ide¸dec < n > tou Zmn . 'Ara apì to pr¸to Je¸rhma Zmn ∼ Isomorfism¸n upˆrqei ènac isomorfismìc = Zn . <n>

2) H apeikìnish 0 : Z[x] → Z, f (x) → f (0), eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. IsqÔei ker 0 =< x >. (Bl. Parˆdeigma 2.5.6 7)). Apì to Je¸rhma 2.6.6, èqoume Z[x]/ < x >∼ Z. = 3) 'Estw F èna s¸ma kai I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1) ∈ F [x]|f (x) ∈ F [x]} to kÔrio ide¸dec tou F [x] pou parˆgetai apì to x − 1. Isqurizìmaste ìti F [x]/I ∼ F . Prˆgmati, jewroÔme ton epimorfismì daktulÐwn 1 : = F [x] → F , 1 (f (x)) = f (1). 'Eqoume ker 1 =< x − 1 > sÔmfwna me to Parˆdeigma 2.5.6 7). To Je¸rhma 2.6.6 dÐnei to zhtoÔmeno. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti F [x]/I ∼ F , ìpou I = = < ax − b >, a, b ∈ F , a = 0. 4) Ta s¸mata R[x]/ < x2 + 1 > kai C eÐnai isìmorfa. Prˆgmati, h apeikìnish ϕ : R[x] → C, f (x) → f (i) eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. An f (x) ∈ ker ϕ, tìte x − i|f (x) sto C[x] sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. Apì to Je¸rhma 2.4.10 sumperaÐnoume ìti x + i|f (x). 'Ara x2 + 1|f (x) sto C[x], afoÔ ta x − i, x + i eÐnai sqetikˆ pr¸ta polu¸numa. Apì thn 'Askhsh 2.3.2 èqoume ìti x2 + 1|f (x) sto R[x]. 'Ara ker ϕ ⊆< x2 + 1 >. Profan¸c èqoume < x2 + 1 >⊆ ker ϕ, opìte < x2 + 1 >= ker ϕ. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n èqoume ìti R[x]/ < x2 + 1 >∼ C. = 5) JewroÔme to daktÔlio R kai to ide¸dec I tou paradeÐgmatoc 2.5.6 8). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ R. Prˆgmati, èstw h apeikìnish =

φ : R → R, φ

a b 0 a

= a.

162 H ϕ eÐnai epimorfismìc daktulÐwn epeid 

2 DaktÔlioi

φ

a b 0 a

+

c d 0 c

a+c b+d 0 a+c a b 0 a +φ c d 0 c

=a+c=φ
kai

φ

a b 0 a

·

c d 0 c

ac ad + bc 0 ac a b 0 a ·φ c d 0 c

= ac = φ

gia kˆje a, b, c, d ∈ R. Epiplèon, o pur nac eÐnai

ker ϕ =
'Ara R/I ∼ R. =

a b 0 a

a=0

= I.

6) 'Estw R = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc} kai I = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc, m ˆrtioc }. Tìte to R eÐnai ènac daktÔlioc kai to I èna ide¸dec tou R (ˆskhsh). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ Z2 . Prˆgmati, orÐzoume thn apeikìnish ϕ : R → Z2 , ìpou = ϕ(m/n) = [0], an to m eÐnai ˆrtioc, kai ϕ(m/n) = [1], an to m eÐnai perittìc (ennoeÐtai ìti µκδ(m, n) = 1). Tìte h ϕ eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to I (ˆskhsh), opìte to zhtoÔmeno prokÔptei apì to Je¸rhma 2.6.6. 7) Oi daktÔlioi R[x]/ < x2 > kai S =

foi. Prˆgmati, eÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish

a b 0 a

∈ M2 (R)

eÐnai isìmor-

ϕ : R[x] → S, fn xn + · · · + f1 x + f0 →

f0 f1 0 f0

∈S

eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. 'Eqoume ker ϕ = {fn xn + · · · + f1 x + f0 ∈ R[x]|f0 = f1 = 0} = {fn xn + · · · + f2 x2 ∈ R[x]} =< x2 >. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n sunˆgoume ìti R[x]/ < x2 >∼ S . =

2.6.8 DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I, J ide¸dh enìc daktulÐou
R. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn I ∼ I +J . = I ∩J J

2.6. DaktÔlioc PhlÐko Apìdeixh. H apeikìnish ϕ : I →

163

I +J , a → a+J , eÐnai ènac omomorfismìc. J EÐnai de kai epÐ, afoÔ an a ∈ I kai b ∈ J , tìte a+b+J = a+J = ϕ(a). 'Eqoume ker ϕ = I ∩ J . To zhtoÔmeno prokÔptei apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n. J R R me I ⊆ J . Tìte to eÐnai èna ide¸dec tou kai upˆrqei ènac isomorfismìc I I daktulÐwn R/I ∼ R = J/I J R R Apìdeixh. H antistoiqÐa → , r + I → r + J , eÐnai apeikìnish afoÔ I J I ⊆ J . EÐnai fanerì ìti aut  eÐnai ènac epimomorfismìc. O pur nac thc eÐnai J R J eÐnai èna ide¸dec tou . to sÔnolo {a + I|a ∈ J} dhlad  to . Sunep¸c to I I I o Je¸rhma Isomorfism¸n prokÔptei ìti R/I ∼ R . Apì to 1 = J/I J

2.6.9 TrÐto Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I , J ide¸dh enìc daktulÐou

Parˆdeigma

'Estw m, n jetikoÐ akèraioi kai d = µκδ(m, n), e = κπ(m, n). GnwrÐzoume ìti mZ ∩ nZ = eZ kai mZ + nZ = dZ (bl. 'Askhsh 2.5.10). 'Etsi, o isomorfismìc mZ ∼ mZ + nZ tou 2ou Jewr matoc Isomorfism¸n anˆgetai se ènan = mZ ∩ nZ nZ mZ ∼ dZ isomorfismì daktulÐwn . = eZ nZ smìc daktulÐwn kai I = ker ϕ. 'Estw X to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou S . Tìte h apeikìnish

2.6.10 Je¸rhma AntistoiqÐac Idewd¸n. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfi-

Φ : X → Y, A → ϕ(A)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ. EpÐshc h apeikìnish

Φ : X → Y , J → ϕ(J)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ, ìpou X eÐnai to sÔnolo twn idewd¸n tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn idewd¸n tou S . Apìdeixh. Ac apodeÐxoume ìti h Φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. H apìdeixh gia th Φ eÐnai parìmoia. 'Estw J ∈ X . AfoÔ h ϕ eÐnai epimorfismìc, to ϕ(J) eÐnai èna ide¸dec tou S (giatÐ;) kai epomènwc ϕ(J) ∈ Y . 'Estw J1 , J2 ∈ X me ϕ(J1 ) = ϕ(J2 ). An a ∈ J1 , tìte ϕ(a) = ϕ(b) gia kˆpoio b ∈ J2 kai ˆra

Tìte kˆje ide¸dec K tou R/I eÐnai thc morf c K = J/I gia kˆpoio ide¸dec J tou R pou perièqei to I .5. 'Ara J1 = J2 kai h Φ eÐnai 1 − 1. . 'Omoia apodeiknÔetai ìti J2 ⊆ J1 . m = 24. 3Z/24Z.11 sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou Z/mZ. Tìte ta ide¸dh tou Z/24Z eÐnai ta ex c: Z/24Z. 'Estw t¸ra K èna ide¸dec tou S . gia kˆje K upˆrqei monadikì tètoio J . m ∈ N. Gia ton daktÔlio R = Z/24Z to en lìgw diˆgramma eÐnai to ex c. J tou R sundèontai me mÐa akm  an isqÔei I ⊆ J   J ⊆ I kai den upˆrqei ide¸dec K me I K J  J K I . 'Estw. Sunep¸c J1 ⊆ J2 . DÔo ide¸dh I. Tìte to ϕ−1 (K) eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I (giatÐ.11 Pìrisma. 2. Epiplèon. to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “ˆnw ˆkro”thc akm c perièqei to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “kˆtw ˆkro”. 24Z/24Z =< 0 >. Apìdeixh. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. 4Z/24Z. gia parˆdeigma. 8Z/24Z. H apìdeixh èpetai ˆmesa an efarmìsoume to prohgoÔmeno Je¸rhma gia ton fusikì epimorfismì R → R/I . Apì to prohgoÔmeno Pìrisma kai thn 'Askhsh 2. Epeid  I ⊆ J2 sumperaÐnoume ìti a ∈ J2 . MporoÔme na kataskeuˆsoume to “grˆfhma twn idewd¸n”tou daktulÐou R = Z/24Z: Oi korufèc tou graf matoc antistoiqoÔn sta ide¸dh tou R. 6Z/24Z. 2Z/24Z. IsqÔei ϕ(ϕ−1 (K)) = K kai ˆra h Φ eÐnai epÐ. eÐnai thc morf c dZ/mZ gia monadikì d ∈ N pou eÐnai diairèthc tou m.164 2 DaktÔlioi a − b ∈ ker ϕ = I . 12Z/24Z.6. ParadeÐgmata 1.). Sthn perÐptwsh aut .

Epomènwc to diˆgramma twn idewd¸n tou R eÐnai to akìloujo. 'Estw F èna s¸ma kai R = F [x]/ < x2 >. Apì to Pìrisma 2. Apì to 3o Je¸rhma . Ja taxinom soume ta ide¸dh tou R.6. ìpou me I sumbolÐzoume to ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. 'Eqoume I =< x > / < x2 >.2.11 kai thn 'Askhsh 2. DaktÔlioc PhlÐko 165 Z/24Z     d d 2Z/24Z d d d 3Z/24Z 4Z/24Z d d d 6Z/24Z 8Z/24Z d d 12Z/24Z     <0> 2.11 eÐnai fanerì ìti o R perièqei èna monadikì ide¸dec I me I =< 0 > kai I = R. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. Q[x]/I     d d < x − 1 > /I d d d < x > /I < (x − 1)2 > /I d d < x(x − 1) > /I     <0> 3. 'Eqoume f (x) = x(x − 1)2 . 'Estw R = Q[x]/ < x3 − 2x2 + x >. èstw f (x) = x3 − 2x2 + x ∈ Q[x]. Gia suntomÐa. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai thc morf c < g(x) > / < f (x) >. ìpou g(x) ∈ Q[x] kai g(x)|f (x).6.5.

ApodeÐxte ìti Z[x]/ < x2 + 1 >∼ Z[i]. = 5. 'Ara o R/I eÐnai èna s¸ma. ApodeÐxte ìti i) O R/I eÐnai èna s¸ma. = 7. 'Estw R. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R × R. n) ∈ Z × Z|m. n ∈ Z. AfoÔ apodeÐxete ìti o daktÔlioc Z5 [x]/ < p(x) > eÐnai s¸ma. 0) ∈ Z × Z|m ∈ Z}. n ApodeÐxte ìti to Ip eÐnai èna ide¸dec tou Rp kai Rp /Ip ∼ Zp . Rp = Ip = m ∈ Q|m. ii) O R/J den eÐnai s¸ma. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. JewroÔme to ide¸dec I = {[0]. [3]} tou Z6 . p n. n) = 1. p n. = 4. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn twn Z6 /I kai diapist¸ste ìti Z6 /I ∼ Z3 . = 9. JewroÔme ton daktÔlio R = a b 0 c ∈ M2 (R) kai to ide¸dec I= 0 b 0 0 ∈ M2 (R) . I = {(3m. ìpou p(x) = x2 + x + 2. p|m . µκδ(m. n m ∈ Q|m. breÐte to antÐstrofo tou 2x + 3+ < p(x) >. b ∈ R. ApodeÐxte ìti o R/I eÐnai metajetikìc an kai mìno an ab − ba ∈ I gia kˆje a. n ∈ Z. 'Estw R = Z × Z.6 1. = 6. S duo daktÔlioi kai I = {(r. .166 2 DaktÔlioi Isomorfism¸n èqoume R/I ∼ F [x]/ < x >. = 3. 10. 2. 0)|r ∈ R} ⊆ R × S . UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn tou daktulÐou 3Z/6Z. ApodeÐxte ìti (Z × Z)/(mZ × nZ) ∼ Zm × Zn . n) = 1 . µκδ(m. 11. Ask seic 2. Epeid  F [x]/ < x >∼ F = = paÐrnoume ìti o R/I eÐnai isìmorfoc me to F . ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R × S kai ìti (R × S)/I ∼ S . n ∈ Z} kai J = {(3m. Parathr ste ìti o 3Z/6Z èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai o 3Z den èqei.

= kai . 'Estw R = R[x]. = 13.2. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc i) Z[x. ApodeÐxte ìti F [x]/ < ax − b >∼ F [x]/ < cx − d >. 'Estw f (x) = x2 + 1 ∈ Z3 [x]. ApodeÐxte ìti to Z3 [x]/ < f (x) > eÐnai èna s¸ma pou èqei 9 stoiqeÐa. Z2 [x]/ < f (x) >= {I. b. Poio eÐnai to antÐstrofo (an upˆrqei) tou x4 + x + 1+ < f (x) > sto Z3 [x]/ < f (x) >. c. Na upologisteÐ to (x + I)−1 ((x + 1) + I)64 . y]/ < x > ii) Z[x. 5 > 14. J =< x2 + 2 >. (x + 1) + I}.6. y]/ < xy > iii) Z[x. y > 15. y]/ < x. 16. x + I. = ii) ApodeÐxte ìti √ Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[ 2]. 'Estw f (x) = x2 + x + 1 ∈ Z2 [x]. 1 + I. DaktÔlioc PhlÐko 167 12. I =< x2 + 1 >. 19. 18. Sto Parˆdeigma 2. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai s¸mata i) Z5 [x]/ < x2 + 3. ìpou I =< f (x) >.2 4) eÐdame ìti to phlÐko Z2 [x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma pou èqei 4 stoiqeÐa. = √ Q[x]/ < x2 − 3 >∼ Q[ 3] = Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 − 3 > . d ∈ F me a = 0.6. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R/J kai I = J . 3 > ii) Z5 [x]/ < x2 + 3. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa. c = 0. i) Z[x]/ < x > ii) Q[x]/ < x2 − 9 > iii) Q[x]/ < x3 − 2 > iv) Z3 [x]/ < x2 + x + 1 > 17. i) 'Estw F èna s¸ma kai a. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata  /kai akèraiec perioqèc.

6. I =< m >. n) = 1. 'Estw f (x) = xn + an−1 xn−1 + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. 'Estw F = {a1 . r + J). ApodeÐxte ìti kˆje isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R[x] → R[x] me ϕ(r) = r gia kˆje r ∈ R eÐnai thc morf c ϕ(f (x)) = f (ax + b). 26. ApodeÐxte ìti to Mn (I) eÐnai ide¸dec tou Mn (R) kai Mn (R)/Mn (I) ∼ Mn (R/I). = 23. J ide¸dh tou R. 25. J =< n >.2 4)). 'Estw p(x) = (x − a1 )(x − a2 ) · · · (x − an ) ∈ F [x]. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I.168 2 DaktÔlioi 20. . 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. an } èna peperasmèno s¸ma. = Upìdeixh: 'Askhsh 20. BreÐte kai apodeÐxte mÐa genÐkeush. iii) Gia R = Z. Parˆ=   0 0 a deigma 2. ìpou R eÐnai o daktÔlioc twn apeikonÐse= wn F → F (bl.     a b c  24. ìpou a ∈ U (R). b ∈ R. ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn F [x]/ < p(x) >∼ R. 'Estw R mia akeraÐa perioq .10. . r + I ∩ J → (r + I. i) ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac monomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . . ApodeÐxte ìti Q[x]/ < x2 − 1 >∼ Q × Q. = 27. . Poiì eÐnai to diˆgramma twn   a  0  0 idewd¸n tou daktulÐou   b c  a b  ∈ M3 (R) . ìpou µκδ(m. ii) An ta ide¸dh I.7 7). Apodeixte ìti R[x]/ < f (x) >∼ = C ⇔ deg f (x) = 2 kai a2 − 4a0 < 0 1 R ⇔ deg f (x) = 1 22. . = 21. prokÔptei ìti Zmn ∼ Zm × Zn .6. J eÐnai tètoia ¸ste I + J = R. Exetˆste an upˆrqei isomorfismìc Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 + 2 >.1. 28.  0 a Upìdeixh: 'Askhsh 24 kai Je¸rhma 2. ApodeÐxte ìti R[x]/ < x3 >∼  0 a b  ∈ M3 (R) (bl. Parˆdeigma 2. Kinezikì je¸rhma upoloÐpwn. apodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J .

. DaktÔlioc PhlÐko 169 29.2. b + I) → ab + I eÐnai apeikonÐseic an kai mìno an to I eÐnai ide¸dec. ApodeÐxte ìti oi antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. (a + I. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I ènac upodaktÔlioc tou R. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. (a + I.6.

. apì thn = β . β). ìpou (α. δ). −5). 'Estw (α. tìte αδ = βγ kai ˆra (γ. β) ≡ (γ. β) ≡ (α. (γ. (γ.170 2 DaktÔlioi 2. 15). . Sto sÔnolo R×(R−{0}) orÐzoume mia sqèsh S¸ma phlÐkwn akeraÐac perioq c (α. . 1) (α. O rhtìc arijmìc α/β antiproswpeÔei to sÔnolo autì. β) ≡ (γ. y) ∈ R × (R − {0})|(x. β) ≡ (γ. Sto Q isqÔei 3/5 = −3/ − 5 = 6/10 = 9/15 = . β). β) ≡ ( . dhlad  (α. ìpou (α. 5). (γ. ζ). (6. δ) an kai mìno an αδ = βγ” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. 3) an (α. δ) ≡ (α. ζ). β) ∈ R × (R − {0}). tìte αδ = βγ kai γζ = dhlad  αζδ = β δ . H sqèsh aut  eÐnai sqèsh isodunamÐac giatÐ. 10). ìpou (α. dhlad  5α = 3β . β) ≡ (γ. ( . δ) ⇔ αδ = βγ. β)}. H kÔria idèa ed¸ eÐnai ìti sto sÔnolo Z × (Z − {0}). . (−3. 2) an (α. Me F sumbolÐzoume to sÔnolo twn parapˆnw klˆsewn isodunamÐac F = {α/β|(α. . β) ∈ Z × (Z − {0}). Epeid  δ = teleutaÐa isìthta èpetai ìti αζ . δ). . 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . O rhtìc arijmìc 3/5 eÐnai h klˆsh isodunamÐac pou perièqei to stoiqeÐo (3. δ) kai (γ.7 S¸ma PhlÐkwn. Qarakthristik  DaktulÐou To s¸ma Q twn rht¸n arijm¸n perièqei thn akeraÐa perioq  Z twn akeraÐwn arijm¸n kai kˆje stoiqeÐo tou Q eÐnai “phlÐko” dÔo stoiqeÐwn tou Z. 5) allˆ èna sÔnolo diatetagmènwn zeug¸n pou perilambˆnei ta (3. prˆgma pou shmaÐnei ìti o rhtìc arijmìc 3/5 den antiproswpeÔei mìno to diatetagmèno zeÔgoc (3. δ) ≡ ( {0}). β) gia kˆje (α. Xekin¸ntac apì mia akeraÐa perioq  R ja kataskeuˆsoume èna s¸ma F pou “perièqei” to R kai pou apoteleÐtai apì “phlÐka” stoiqeÐwn tou R. Sth sunèqeia ja oristoÔn sto F dÔo prˆxeic wc proc tic opoÐec to F eÐnai èna s¸ma tètoio ¸ste na perièqei daktÔlio isìmorfo me to R. 5). y) ≡ (α. Prin proqwr soume sthn kataskeu  tou F dÐnoume ed¸ th basik  idèa thc. ζ) ∈ R × (R − δ opìte αδζ = (βγ)ζ = β(γζ) = βδ . afoÔ αβ = βα. β). β) α/β = {(x. an kai mìno an α/β = 3/5. (9. h sqèsh pou orÐzetai apì “(α. Me α/β sumbolÐzoume thn klˆsh isodunamÐac tou (α. β). 'Estw R mia akeraÐa perioq . β) ∈ R × (R − {0})}. δ) ∈ . δ) ∈ R × (R − {0}).

Tìte eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish F → Q[i]. /ζ ∈ F . onomˆzetai h fusik  emfÔteush tou R sto F . To monadiaÐo stoiqeÐo tou F eÐnai to 1R /1R kai an to α/β eÐnai mh mhdenikì. Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. (αδ + βγ)/βδ = (α δ + β γ )/β δ . H apeikìnish i : R → F . Endeiktikˆ. Sunep¸c. γ/δ. α → α/1R . tìte to antÐstrofì tou eÐnai to β/α. To mhdenikì stoiqeÐo tou F eÐnai to 0R /1R . eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ sto F isqÔei (α + β)/1F = α/1F + β/1F kai (αβ)/1F = (α/1F )(β/1F ). ac doÔme ton epimeristikì nìmo. tìte α = 0R . Me parìmoio trìpo deÐqnei kaneÐc ìti kai h · : F × F → F eÐnai apeikìnish. O pur nac thc i eÐnai tetrimmènoc. pou shmaÐnei ìti h + : F × F → F eÐnai apeikìnish. giatÐ an α/1F = 0R /1R . Ta dexiˆ mèlh eÐnai Ðsa giatÐ (αγζ + αδ )(β 2 δζ) = βδζ(αγβζ + βδα ). giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . 'Estw α/β. . 'Ara èqoume R ∼ Imi. = To s¸ma F pou kataskeuˆsame apì thn akeraÐa perioq  R onomˆzetai to s¸ma phlÐkwn thc R kai o monomorfismìc daktulÐwn i : R → F . b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[i] = {a + bi ∈ C|a. Gia to skopì autì. Qarakthristik  DaktulÐou 171 R × (R − {0}). ParadeÐgmata 1. To antÐjeto tou α/β eÐnai to (−α)/β . To s¸ma phlÐkwn twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. α/β → αβ −1 . dhlˆd  α/β + γ/δ = α /β + γ /δ . Tìte afenìc α/β(γ/δ + /ζ) = (α(γζ + δ ))/βδζ = (αγζ + αδ )/βδζ kai afetèrou (α/β)(γ/δ) + (α/β)( /ζ) = (αγ)/(βδ) + (α )/(βζ) = (αγβζ + βδα )/(β 2 δζ). Tìte èqoume (αδ + βγ)β δ = αδβ δ + βγβ δ = (αβ )δδ + (γδ )ββ = (α β)δδ + (δγ )ββ = (α δ + β γ )βδ. b ∈ Q}. èstw α/β = α /β kai γ/δ = γ /δ . α → α/1R . Prˆgmati. Tìte βδ = 0.2. èstw F to s¸ma phlÐkwn tou Z[i]. H epal jeush twn idiot twn ston orismì tou s¸matoc eÐnai jèma routÐnac.7. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti to s¸ma F perièqei ènan daktÔlio isìmorfo me ton R. OrÐzoume dÔo antistoiqÐec + : F × F → F kai · : F × F → F jètontac α/β + γ/δ = (αδ + βγ)/βδ kai (α/β)(γ/δ) = αγ/βδ. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. dhlad  αβ = βα kai γδ = δγ . S¸ma PhlÐkwn.

oi daktÔlioi Z. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. An o daktÔlioc R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Tìte to s¸ma phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x] eÐnai to {f (x)/g(x)|f (x). 'Estw F èna s¸ma.1 Prìtash. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai mhdèn. 2. O Zm ×Zn . g(x) ∈ F [x]. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc R. Gia kˆje α ∈ R èqoume (ψ ◦ i)(α) = ψ(α/1R ) = ϕ(α)ϕ(1R )−1 . ìpou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai o E eÐnai s¸ma. m > 0. tìte ja “perièqei” kai to s¸ma phlÐkwn thc R. • An den upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. 'Estw ϕ : R → E ènac monomorfismìc daktulÐwn. To s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c √ √ Z[ √2] = {a + b √2 ∈ R|a. H epìmenh Prìtash mac plhroforeÐ ìti an èna s¸ma perièqei ènan upodaktÔlio R pou eÐnai akeraÐa perioq . 2. ìpou m eÐnai ènac mh mhdenikìc akèraioc kai r èna mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. Q. • An upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. orismì thc qarakthristik c arkeÐ na exetˆsei kaneÐc pìte isqÔei m1R = 0. Tìte upˆrqei ènac monomorfismìc ψ : F → E . Qarakthristik  daktulÐou 2. ìpou i : R → F eÐnai h fusik  emfÔteush. n > 0. n). b ∈ Q} 2 DaktÔlioi 3. Se èna daktÔlio R eÐnai dunatìn na isqÔei mr = 0. H epal jeush ìti o ψ eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn eÐnai jèma routÐnac pou af netai san ˆskhsh. tìte ston . H qarakthristik  tou daktulÐou R sumbolÐzetai me qarR. C èqoun qarakthristik  mhdèn. R.7.7. gia ton opoÐo isqÔei ψ ◦ i = ϕ. èqei qarakthristik  to κπ(m. O Zm . Gia parˆdeigma.3 Parat rhsh. 'Estw R ènac daktÔlioc.7. g(x) = 0}. EÐnai fanerì ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Z kai ˆra perièqei to Q. 'Eqoume ϕ(1R ) = 1S kai ˆra (ψ ◦ i)(α) = ϕ(α). ìpou m. èqei qarakthristik  m. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai o elˆqistoc tètoioc m. èqoume dei ìti eÐnai dunatìn na upˆrqei mh mhdenikìc akèraioc m tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R na isqÔei mr = 0. OrÐzoume ψ(α/β) = ϕ(α)ϕ(β)−1 . Akribèstera: An den upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. To s¸ma phlÐkwn tou F [x] sun jwc sumbolÐzetai me F (x). Akìma perissìtero. Apìdeixh.2 Orismìc.172 2.

Epiplèon èqoume qarR = = m.2.6.3. 'Estw R mia akeraÐa perioq . Epeid  o ker ϕ eÐnai èna ide¸dec tou Z. opìte apì to Je¸rhma 2. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.5 Pìrisma. EÐnai fanerì ìti Imϕ = SR . Sunep¸c Zm ∼ Z/ < m >∼ SR . Apì thn prohgoÔmenh Prìtash. Ja deÐxoume = = = t¸ra ìti qarR = m. Apì thn Prìtash 2.7. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai < m > o pur nac tou omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : Z → R. sthn pr¸th perÐptwsh prokÔptei ˆmesa apì ton orismì ìti qarR = 0. Apìdeixh. tou R pou perièqei to 1R eÐnai isìmorfoc eÐte me to Z (an qarR = 0) eÐte me to s¸ma Zp (an qarR = p > 0). JewroÔme ton elˆqisto tètoio m. Tìte gia kˆje r ∈ R. 2.6 èqoume Z/ < m >∼ SR . Pr¸ta parathroÔme ìti apì th sqèsh m1R = 0 èpetai ìti qarR ≤ m sÔmfwna me thn Parat rhsh 2. autìc ja eÐnai thc morf c < m > gia kˆpoio m ∈ N. 'Estw R mia akeraÐa perioq  qarakthristik c m. Gia thn ˆllh perÐptwsh. S¸ma PhlÐkwn. Prˆgmati. en¸ an upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0.6 Pìrisma. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec. blèpoume ìti o R perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me to Zm .1. tìte h qarR isoÔtai me ton elˆqisto tètoio m. o Zm den èqei mhdenodiairètec.7. Epeid  ìmwc isqÔei (qarR)1R = 0. 'Ara m = qarR.7.4 Prìtash. Tìte o mikrìteroc upodaktÔlioc . 2. H qarakthristik  miac akeraÐac perioq c eÐnai 0   ènac pr¸toc arijmìc. èstw ìti upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. Sunep¸c qarR = m. dhlad  qarR ∈< m > kai ˆra qarR ≥ m. Apìdeixh. Tìte to sÔnolo SR = {n1R ∈ R|n ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai mˆlista eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc pou perièqei to 1R ('Askhsh 2. èqoume mr = m(1R r) = (m1R )r = 0r = 0 kai katˆ sunèpeia qarR ≤ m. Qarakthristik  DaktulÐou 173 tìte qarR = 0. EpÐshc èqoume qarR ∈ ker ϕ apì ton orismì thc qarakthristik c.7.4 sumperaÐnoume ìti o m eÐnai 0   pr¸toc. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn SR ∼ Zm .1. H epìmenh prìtash mac plhroforeÐ ìti h qarakthristik  tou R “prosdiorÐzei” to SR . 2.7. ϕ(n) = n1R .4). to elˆqisto tou m dÐnei m ≤ qarR.

5. èqoume ìti qarF = 0   p (p pr¸toc). n ∈ Z me µκδ(m. H tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou F eÐnai èna upìswma tou F .7 1.7. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q kai to F eÐnai isìmorfo me upìswma tou Q. √ √ 2. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn enìc s¸matoc F eÐnai isìmorfo me to F . Apì thn Prìtash 2. ApodeÐxte ìti isìmorfoi daktÔlioi èqoun Ðsec qarakthristikèc. tìte deÐxte ìti a = b. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma. èstw F . Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Zp .4 kai to Pìrisma 2. 3. Ask seic 2. 6. 'Estw ìti qarF = p (p pr¸toc). An an = bn kai am = bm gia kˆpoia m. UpenjumÐzoume ìti to Q den perièqei gn sio upìswma. 4. to pr¸to upìswma tou Zp eÐnai to Zp . ApodeÐxte ìti isìmorfec akèraiec perioqèc èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn.1 èpetai ìti to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn tou Z[ 3] eÐnai isìmorfo me to Q[ 3]. 'Ara to pr¸to upìswma tou Q eÐnai to Q.7.7. 2. b ∈ R èqoume (a + b)4 = (a2 + b2 )2 kai genikˆ (a + b)2 = (a2 + b2 )2 gia kˆje n ∈ N. Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. 'Estw a. . tìte F ∼ Q.7 Prìtash. Epeid  to Q den perièqei gn sio upìswma. Poia eÐnai h qarakthristik  twn daktulÐwn M2 (Zm ). An qarF = 0. D¸ste èna parˆdeigma mh isìmorfwn akeraÐwn perioq¸n pou èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. To upìswma autì onomˆzetai to pr¸to upìswma tou F . n) = 1. èqoume F ∼ Q. 'Estw F èna s¸ma kai F to pr¸to upìswma tou F . en¸ an qarF = p (p pr¸toc). ApodeÐxte ìti gia kˆje n+1 n n a. M2 (Z) kai Z3 ×Q[x]. 'Estw ìti qarF = 0. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R.174 2 DaktÔlioi Apìdeixh.7. Tìte to F perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me ton Z. 'Estw ìti qarF = 0. = = Apìdeixh. H apìdeixh sthn perÐptwsh pou qarF = p = (p pr¸toc) eÐnai parìmoia. To Pìrisma èpetai ˆmesa apì thn Prìtash 2. 'Omoia.5. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me qarR = 4. tìte F ∼ Zp .

ApodeÐxte ìti qarR =qarF . n) = 1. ˆpeirou s¸matoc pou èqei jetik  qarakthristik  b. 'Estw ìti o R eÐnai mia akeraÐa perioq . 'Estw S ènac mh tetrimmènoc upodaktÔlioc tou daktulÐou R. µκδ(m. qarR1 = m. a.6. daktulÐou pou èqei qarakthristik  pr¸to arijmì kai den eÐnai akeraÐa perioq .7. qarR2 = n.2. ApodeÐxte ìti qarS =qarR. . R2 tou R tètoioi ¸ste R ∼ R1 × R2 . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo tètoioc ¸ste qarR = mn. ApodeÐxte ìti qarF =qarE . = Upìdeixh: Efarmìste thn 'Askhsh 2. b. 11. D¸ste èna parˆdeigma a. 'Estw F → E ènac monomorfismìc swmˆtwn. An o S eÐnai akeraÐa perioq . 10. 12.20 gia katˆllhla ide¸dh tou R. S¸ma PhlÐkwn. 9. alhjeÔei ìti qarS =qarR. ApodeÐxte ìti upˆrqoun upodaktÔlioi R1 . 8. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c R. Poièc eÐnai oi qarakthristikèc twn parakˆtw daktulÐwn? i) Z[i]/ < 3 > ii) Z[i]/ < 2 + i > iii) Z6 [x]/ < 2 >. AlhjeÔei ìti qarS =qarR. Qarakthristik  DaktulÐou 175 7. c.

3 èpetai ìti h qarakthristik  tou F eÐnai p.7. . eÐnai s¸mata kai mˆlista peperasmèna. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n lambˆnoume ènan monomorfismì Z/I → F .dianusmatikìc q¸roc eÐnai peperasmènh. H epal jeush twn idiot twn tou orismoÔ tou dianusmatikoÔ q¸rou eÐnai polÔ eÔkolh kai paraleÐpetai. Kˆje stoiqeÐo tou F grˆfetai katˆ monadikì trìpo sth morf  α1 x1 + · · · + αk xk . èqoume p = 0. ìpou αi ∈ Zp . Tìte gia kˆpoio jetikì akèraio k èqoume |F | = pk . . Epomènwc èqoume to ex c apotèlesma: 2. Sth sunèqeia ja taxinom soume ta upos¸mata twn peperasmènwn swmˆtwn.6 eÐdame ìti phlÐka tou poluwnumikoÔ daktulÐou Zp [x] me ide¸dh thc morf c < f (x) >. . Apì thn Parat rhsh 2.176 2 DaktÔlioi 2. . Epeid  to F eÐnai peperasmèno. H apeikìnish ϕ:Z m → m1F ∈ F eÐnai ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. Tèloc ja melet soume mia efarmog  sth sunduastik .1 Je¸rhma. H diˆstash tou F wc Zp . 'Ara o daktÔlioc Z/I eÐnai mia akeraÐa perioq . 'Estw {x1 . kai epeid  o Z/I eÐnai akeraÐa perioq  èqoume ìti o p eÐnai pr¸toc. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma.8. ìpou α ∈ Zp .8 Peperasmèna S¸mata Se paradeÐgmata thc Paragrˆfou 2.dianusmatikì q¸ro: h prìsjesh twn stoiqeÐwn tou F eÐnai h prìsjesh tou s¸matoc F kai o pollaplasiasmìc stoiqeÐwn tou F me stoiqeÐa tou Zp dÐdetai apì thn apeikìnish Zp × F → F pou stèlnei to (α. Epeid  to Zp èqei p stoiqeÐa blèpoume ìti to pl joc twn stoiqeÐwn thc morf c α1 x1 + · · · + αk xk eÐnai pk . Peperasmèna s¸mata 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. . Sth sunèqeia ja tautÐzoume to s¸ma Zp me thn eikìna tou. x ∈ F . JewroÔme to F wc ènan Zp . Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k ja apodeÐxoume thn Ôparxh enìc s¸matoc pou èqei pk stoiqeÐa. Ta basikˆ b mata thc apìdeixhc pou ja d¸soume eÐnai ta ex c. xk } mia bˆsh tou. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. giatÐ to F eÐnai èna peperasmèno sÔnolo. to I eÐnai mh mhdenikì. Wc ide¸dec tou Z. Sunep¸c ja grˆfoume αx sth jèsh tou ψ(α)x. Epomènwc èqoume ènan monomorfismì swmˆtwn ψ : Zp → F. x) sto ψ(α)x. 'Estw I = ker ϕ. ψ(Zp ). ìpou o pr¸toc p eÐnai h qarakthristik  tou F . ìpou to f (x) eÐnai anˆgwgo. AfoÔ to I eÐnai mh mhdenikì. to I eÐnai thc morf c I =< p > gia kˆpoio p ∈ N.

Gia to 1) ja apodeÐxoume kˆti genikìtero (pou isqÔei gia tuqaÐo s¸ma .2 Je¸rhma. MÐa rÐza tou poluwnÔmou ψ(f (x)) eÐnai to x+ < p(x) >. mporoÔme na orÐsoume ènan omomorfismì daktulÐwn k k ϕ : F [x] → E[x]. kai to Q[x]/ < x2 + 1 > eÐnai epèktash tou Q. ˜ gia ton opoÐo isqÔei ϕ(a) = ϕ(a) gia kˆje a ∈ F . Peperasmèna S¸mata 177 1) Upˆrqei èna s¸ma E pou perièqei to Zp kai eÐnai tètoio ¸ste to polu¸k numo xp − x ∈ E[x] na èqei pk rÐzec sto E . 2) Oi rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec. (Bl. tìte ˜ ψ(f (x)) = (an + I)xn + · · · + (a1 + I)x + (a0 + I) . EÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish ψ:F a → a+ < p(x) >∈ E ˜ eÐnai ènac monomorfismìc swmˆtwn. an xn + · · · + a0 → ϕ(an )xn + · · · + ϕ(a0 ).8. Apìdeixh. F .3). Tìte upˆrqei epèktash E tou F tètoia ¸ste to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza sto E . An upˆrqei monomorfismìc swmˆtwn ϕ : F → E . to phlÐko E = F [x]/ < p(x) > eÐnai èna s¸ma. to C eÐnai mia epèktash tou R. to ϕ(F ).6. An ϕ : F → E eÐnai ènac omomorfismìc swmˆtwn. ja lème ìti to E eÐnai mia epèktash tou F .ìqi anagkastikˆ peperasmèno . Sthn perÐptwsh aut .8. eÐnai fanerì ìti to E perièqei upìswma. Apì to Je¸rhma 2. to C eÐnai epèktash tou Q[x]/ < x2 + 1 >. thn Efarmog  metˆ ˜ thn Prìtash 2. sumbolÐzontac gia suntomÐa to ide¸dec < p(x) > tou F [x] me I . 2. ìpwc eÐdame prin. Kˆje peperasmèno s¸ma pou apoteleÐtai apì pk stoiqeÐa eÐnai epèktash tou Zp . pou eÐnai isìmorfo me to F . Suqnˆ ja tautÐzoume ta ϕ(F ).5. 'Estw p(x) ènac anˆgwgoc parˆgontac tou f (x). Prˆgmati. 'Estw F èna s¸ma (ìqi anagkastikˆ peperasmèno) kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) ≥ 1. 3) To sÔnolo twn riz¸n tou xp − x sto E eÐnai èna s¸ma. ja tautizoume suqnˆ èna f (x) ∈ F [x] me thn eikìna tou sto E[x]. Ja deÐxoume ìti to E eÐnai mia epèktash tou F pou perièqei toulˆqiston mÐa rÐza tou f (x). Sthn perÐptwsh pou o ϕ eÐnai monomorfismìc. MporoÔme tìte na jewr soume ìti F [x] ⊆ E[x].kai tuqaÐo polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ). èqoume: An f (x) = an xn + · · · + a0 . Gia parˆdeigma.2.3.

5 Pìrisma. Tìte upˆrqei mÐa epèktash E tou F ìpou to f (x) diaspˆtai. EpishmaÐnoume ìti pa = 0 gia kˆje a ∈ E . to s¸ma R[x]/ < x2 + 1 >. ìpou to F eÐnai èna s¸ma (ìqi aparaÐthta . 2. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou Z2 . 'Estw F = Z2 kai f (x) = x2 + x + 1.1).4. . . . Prˆgmati. . 3. Ja lème ìti èna polu¸numo f (x) ∈ E[x] diaspˆtai sto E an upˆrqei mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = c(x−ρ1 )(x−ρ2 ) . g(x) ∈ F [x]. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. 2. 'Estw f (x) ∈ F [x]. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. Mia epèktash tou R ìpou to f (x) èqei rÐza.8.√ρn ∈ . 'Estw F = R kai f (x) = x2 + 1. ìpou ρ ∈ F . g(x) ∈ E[x] (Je¸rhma 2. eÐnai. 'Estw F = Z2 kai f (x) = (x2 + x + 1)g(x). . èqoume ρ2 + 1 = 0. Sunep¸c sto E[x] èqoume mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = (x − ρ)g(x).8.178 kai qrhsimopoi¸ntac prˆxeic sto phlÐko F [x]/I èqoume 2 DaktÔlioi (an + I)(x + I)n + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an + I)(xn + I) + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an xn + I) + · · · + (a1 x + I) + (a0 + I) = f (x) + I = I = 0E . H proteleutaÐa isìthta isqÔei giatÐ to p(x) diaireÐ to f (x). to x2 − 2 den diaspˆtai sto Q. allˆ diaspˆtai sto Q[ 2] = {a + b 2|a. EÐdame ìti dedomènou enìc f (x) ∈ F [x] upˆrqei epèktash E ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mia rÐza. c. 'Estw E mia epèktash tou Zp . 2. 1. Prˆgmati. 2. an sumbolÐsoume me ρ thn eikìna tou x sto R[x]/ < x2 + 1 > kˆtw apì ton fusikì epimorfismì R[x] g(x) → g(x)+ < x2 + 1 >∈ R[x]/ < x2 + 1 >. peperasmèno) kai deg f (x) ≥ 1. sÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. (x−ρn ).8.3 ParadeÐgmata. èqoume ρ2 + ρ + 1 = 0. An ρ eÐnai h eikìna tou x sto Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. Gia√ parˆdeigma.4 ShmeÐwsh. ρ1 . E . To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou R. pa = (p1E )a = (p1Zp )a = 0a = 0. b ∈ Q}. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac kˆje f (x) ∈ C[x] diaspˆtai sto C.

Gia ton skopì autì. ja qreiastoÔme thn ènnoia thc parag¸gou poluwnÔmou. Ja deÐxoume t¸ra ìti oi rÐzec autoÔ tou poluwnÔmou sto E eÐnai diakekrimènec. Epeid  den èqoume (toulˆqiston katˆ profan  trìpo) thn ènnoia tou orÐou se tuqaÐo s¸ma ja d¸soume èna algebrikì orismì. to f (x) diaspˆtai sto E . g(x) ∈ E1 [x]. QrhsimopoioÔme epagwg  sto n = deg f (x). g(x) ∈ F [x]. Epistrèfoume t¸ra sthn sugkekrimèmh perÐptwsh pou mac endiafèrei. Mia rÐza tou f (x) pou den eÐnai epanalambanìmenh lègetai apl . . Apì to prohgoÔmeno Pìrisma gnwrÐzoume ìti upˆrqei epèktash E tou Zp ìpou k to polu¸numo xp − x diaspˆtai. gia kˆje a. af netai san ˆskhsh. 'Estw F èna s¸ma. Mia rÐza ρ ∈ F enìc f (x) ∈ F [x] onomˆzetai epanalambanìmenh (  pollapl ) an (x − ρ)2 |f (x). An n = 1. 'Eqoume deg g(x) = n − 1 kai apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqei epèktash E tou E1 ìpou to g(x) diaspˆtai. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ F [x] mporeÐ na èqei rÐzec se diaforetikèc epektˆseic tou F . Sunep¸c f (x) = (x − ρ)g(x). H parˆgwgìc tou f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ F [x] eÐnai to f (x) = nan xn−1 + (n − 1)an−1 xn−2 + · · · + a1 ∈ F [x]. An èna f (x) diaspˆtai sto E . Sqìlio 'Otan to f (x) diaspˆtai sto E . (f (x)g(x)) = f (x) g(x) + f (x)g(x) . 'Eqoume to akìloujo aplì. To pl joc autì eÐnai to mègisto pl joc riz¸n tou f (x) pou eÐnai dunatìn na perièqei èna s¸ma (Pìrisma 2. 'Estw t¸ra n > 1. ìpou ρ ∈ E1 .8. (af (x) + bg(x)) = af (x) + bg(x) .kai mˆllon kataqrhstikˆ ìti to E “perièqei ìlec tic rÐzec” tou f (x). Peperasmèna S¸mata 179 Apìdeixh. dhlad  autì diaspˆtai sto F . lème suqnˆ .2. Oi rÐzec enìc f (x) den eÐnai monos manta orismènec allˆ exart¸ntai apì thn epèktash pou tic perièqei. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma upˆrqei mia epèktash E1 ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza. Gia parˆdeigma. kai to f (x) èqei mÐa rÐza sto F .4. 'Etsi dikaiologeÐtai h qr sh thc parapˆnw èkfrashc. allˆ qr simo krit rio. tìte sto E perièqontai deg f (x) rÐzec tou f (x). AfoÔ to E perièqei kai to ρ. b ∈ F . tìte f (x) = a1 x+a0 . f (x). a1 = 0.2). to x2 + 1 èqei dÔo rizec sto C kai dÔo ˆllec rÐzec sto R[x]/ < x2 + 1 >. H epal jeush twn gn¸rimwn kanìnwn parag¸gishc.

β ∈ F . β p = β .5). kai an α = 0. dhlad .8. ìti gia kˆje α. 'Estw E mia epèktash tou Zp .7 Pìrisma. Sthn prˆxh. tìte g(ρ) = 0 kai ˆra to x − ρ den diaireÐ to g(x). Tìte oi pk rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec. sun jwc brÐskoume èna anˆgwgo polu¸numo f (x) ∈ Zp [x] bajmoÔ k (autì den k k k k k .7.8. ìpou to xp −x diaspˆtai (Pìrisma k 2. Apì to Pìrisma 2. Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma F tètoio ¸ste |F | = pk . 'Estw ìti to polu¸numo xp − k k − 1 = −1. β ∈ F èqoume α − β ∈ F . kai f (x) = g(x) + (x − ρ)g(x) . An h ρ eÐnai apl . tìte α−1 ∈ F .8. Apìdeixh. k k −1 2.8. 'Estw E mia epèktash tou Zp . Tìte mia rÐza ρ tou f (x) f (x) = (x − ρ)g(x). Apì thn deÔterh isìthta èqoume f (ρ) = g(ρ) = 0.1. opìte apì to Parˆdeigma 2. Ja deÐxoume ìti to F eÐnai èna s¸ma.4.6 L mma. gia na kataskeuˆsoume èna s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. ìpou k > 0. AntÐstrofa.8 Je¸rhma ('Uparxh peperasmènwn swmˆtwn). èqoume pa = 0 gia kˆje a ∈ E . To zhtoÔmeno prokÔptei 2. Gia ton skopì autì arkeÐ na apodeÐxoume ìti to F eÐnai upodaktÔlioc tou E kai kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo.180 2 DaktÔlioi sto F eÐnai apl  an kai mìno an f (ρ) = 0. Apìdeixh. αβ ∈ F . tìte apì thn pr¸th isìthta paÐrnoume ìti to x − ρ den diaireÐ to g(x).12 2) paÐrnoume (α − β)p = αp − β p = α − β EpÐshc èqoume k k k (αβ)p = αp β p = αβ. g(x) ∈ F [x].8. x diaspˆtai sto E . kai (α−1 )p = (αp )−1 = a−1 . 'Eqoume (xp − x) = pk xp ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. k k 'Estw α. èqoume ìti |F | = pk . dhlad  g(ρ) = 0. opìte αp = α. opìte to (x − ρ)2 den diaireÐ to f (x). k Apìdeixh.8. an f (ρ) = 0. Apì th ShmeÐwsh 2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x]. 'Eqoume 2. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou xp − x.

ParadeÐgmata thc kataskeu c aut c eÐdame sthn Parˆgrafo 2. an opìte pˆli apì to nìmo thc diagraf c èqoume an = 1. . Epomènwc stoiqeÐo tou F eÐnai rÐza tou xp − x. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma me |F | = pk . An a ∈ {a1 . . . . èpetai kai apì to “Je¸rhma tou Lagrange” stic omˆdec. aan }. Autì shmaÐnei ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai rÐza tou xp èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma. . Epomènwc èna s¸ma pou èqei 8 stoiqeÐa eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x + 1 > kai èna ˆllo eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x2 + 1 >. .2): 'Estw F ∗ = {a1 . . Peperasmèna S¸mata 181 eÐnai pˆnta eÔkolo) kai sqhmatÐzoume to phlÐko Zp [x]/ < f (x) >. . Poiˆ eÐnai h sqèsh aut¸n twn dÔo swmˆtwn. Upˆrqei èna Je¸rhma sÔmfwna me to opoÐo kˆje dÔo peperasmèna s¸mata me to Ðdio pl joc stoiqeÐwn eÐnai isìmorfa. en¸ den eÐnai dÔskolh.6. . H apìdeixh. Autèc melet¸ntai sthn Enìthta 4.2.8.8 kataskeuˆsame èna s¸ma pou èqei pk k stoiqeÐa wc èna sÔnolo riz¸n tou xp − x ∈ Zp [x]. . tìte apì to nìmo thc diagraf c tou pollaplasiasmoÔ sumperaÐnoume ìti {a1 . . Oi “omˆdec” eÐnai jemeli¸dh algebrikˆ sust mata pou èqoun mÐa mìno prˆxh. . an } = {aa1 . H isìthta (1) pou mìlic apodeÐxame. k k −1 (1) −1. Sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2.8. eÐnai kˆpwc makroskel c giatÐ apaitoÔntai merikˆ stoiqeÐa apì th JewrÐa Swmˆtwn sta opoÐa den èqoume anaferjeÐ. an } to sÔnolo twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn peperasmènou s¸matoc F . MporoÔme na deÐxoume ìti k ta stoiqeÐa kˆje s¸matoc F me |F | = pk eÐnai rÐzec tou xp − x. .8. 2. H teqnik  thc apìdeixhc eÐnai parìmoia me aut  pou eÐdame sto Je¸rhma tou Euler sthn Enìthta 1 (Bl. . an }. ìpou |F | = pk kai n = pk − 1. .9 Prìtash. Epeid  to Je¸rhma autì den ja qrhsimopoihjeÐ parakˆtw ja paraleÐyoume thn apìdeixh. Je¸rhma 1. . . . . . . Tìte kˆje ShmeÐwsh ParathroÔme ìti sthn apìdeixh thc parapˆnw Prìtashc qrhsimopoi same mìno idiìthtec tou pollaplasiasmoÔ tou s¸matoc. an = an a1 .6. Pollaplasiˆzontac paÐrnoume a1 .

2. dhlad  r|k . ìpou r|12. Gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. 2. r k 2.10 Je¸rhma.4. gia kˆpoio r. An n = dimF E . Tìte 1. MporoÔme na parast soume ta upos¸mata tou E me to parakˆtw diˆgramma. ìpou r|k . Tìte to F eÐnai èna s¸ma kai |F | = pr (sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Apì thn Prìtash 2. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc akeraÐwn paÐrnoume m = pr .8. p pr¸toc. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. Sunep¸c to pl joc twn stoiqeÐwn tou F eÐnai pr . èqoume pk − 1 = (pr − 1)((pr )s−1 + · · · + pr + 1). an k = rs. Apì thn Prìtash 2.8. 'Estw F èna upìswma tou E pou apoteleÐtai apì m stoiqeÐa. Kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk . Tìte o pr − 1 diaireÐ ton pk − 1 epeid . 1.8.9 kai to Pìrisma 2. tìte me ènan sullogismì parìmoio me autìn pou eÐdame prin apì to Je¸rhma 2.8.11 Parˆdeigma.2 prokÔptei ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo diaforetikˆ upos¸mata tou E pou èqoun pr stoiqeÐa.182 2 DaktÔlioi Upos¸mata peperasmènwn swmˆtwn 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk .8. Epomènwc to polu¸numo xp −1 − 1 diaireÐ to xp −1 − 1 sto Zp [x] kai ˆra to r k xp − x diaireÐ to xp − x. 'Estw E èna s¸ma me p12 stoiqeÐa. Apìdeixh. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou r xp − x. gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. Ja taxinom soume ta upos¸mata tou E .8.9. ìpou r|k . MporoÔme na jewr soume to E wc ènan dianusmatikì q¸ro uperˆnw tou F . 'Eqoume apodeÐxei ìti kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. Me E(pr ). Pèra apì autˆ den upˆrqoun ˆlla upos¸mata tou E . kai katˆ sunèpeia pk = prn . 2. ìpou to r diaireÐ to k . 'Estw r ènac diairèthc tou k .1 sumperaÐnoume ìti pk = mn . . sumbolÐzoume to monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. ta stoiqeÐa tou E eÐnai rÐzec k tou xp − x.8).

an } pou èqei thn idiìthta ìti se kˆje gramm  kai kˆje st lh to ai emfanÐzetai akrib¸c mÐa forˆ. . 2. an }. . . . . Prìblhma. . Me poiì trìpo mporeÐ na sqediˆsei èna peÐrama pou ja pragmatopoihjeÐ se èna qwrˆfi kai ja dÐnei apˆnthsh sto er¸thma autì. . . Peperasmèna S¸mata 183 E(p12 )     d d E(p6 ) d d d E(p4 ) E(p3 ) d d     E(p2 ) E(p) Efarmog : Latinikˆ tetrˆgwna Ja exetˆsoume ed¸ mia efarmog  twn peperasmènwn swmˆtwn ston sqediasmì peiramˆtwn. . . o gewpìnoc apofasÐzei na qwrÐsei to qwrˆfi se treic grammèc kai treic st lec ¸ste kˆje eÐdoc sitarioÔ na kallierghjeÐ akrib¸c mia forˆ se kˆje gramm  kai st lh kai ìmoia kˆje eÐdoc lipˆsmatoc na qrhsimopoihjeÐ akrib¸c mÐa forˆ se kˆje gramm  kai st lh. h lÔsh tou probl matoc autoÔ isodunameÐ me thn Ôparxh dÔo 3 × 3 “orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn”. Gia to lìgo autì. . EÐnai safèc ìti ja prèpei na qwristeÐ to qwrˆfi se 3 × 3 = 9 tm mata ¸ste kˆje mia apì tic poikilÐec sitarioÔ na kallierghjeÐ me th bo jeia kajenìc apì ta eÐdh lipˆsmatoc. . i = 1. . . .2. Orismìc 'Ena n×n Latinikì tetrˆgwno eÐnai enac n×n pÐnakac me stoiqeÐa apì èna sÔnolo {a1 . EpijumeÐ de na entopÐsei to sunduasmì lipˆsmatoc . 'Omwc gia na eÐnai to peÐrama ìso gÐnetai axiìpisto. Sun jwc qrhsimopoioÔme to sÔnolo {1. n.8. ja prèpei na elaqistopoihjeÐ h epÐdrash pou mporeÐ na èqei to gegonìc ìti kˆpoia shmeÐa tou qwrafioÔ eÐnai pio gìnima apì ta upìloipa. n} sth jèsh tou {a1 . .sitarioÔ pou èqei th mègisth apìdosh. 'Enac gewpìnoc jèlei na melet sei thn epÐdrash tri¸n diaforetik¸n eid¸n lipˆsmatoc se treic diaforetikèc poikilÐec sitarioÔ. . EÐnai autì dunatì. 'Opwc ja doÔme sth sunèqeia.

bij ). . dhlad  h eÔresh dÔo 3 × 3 orjogwnÐwn . . eÐnai Latinikˆ tetrˆgwna. . 3) (2. j = 1. . 1) (1. . . Ta zeÔgh autˆ perigrˆfoun ton trìpo pou mporeÐ na pragmatopoihjeÐ to peÐrama: an h pr¸th suntetagmènh paristˆnei thn poikilÐa sitarioÔ kai h deÔterh to eÐdoc lipˆsmatoc. 3). Aj eÐnai orjog¸nia gia kˆje i = j . bij ). 3) C =  (2. . . B pou eÐdame prin lÔnoun to prìblhmˆ mac. èpetai ìti o pÐnakac thc prìsjeshc kˆje peperasmènou daktulÐou eÐnai èna Latininkì tetrˆgwno.  Shmei¸seic 1) H lÔsh tou probl matoc gia n = 3. . bij )|i. SqhmatÐzoume ton pÐnaka  (1. .  3 2 1  1 3 2 2 1 3 den eÐnai orjog¸nia afoÔ (a12 . 1) ìpou sthn i gramm  kai j st lh tou pÐnaka C upˆrqei to diatetagmèno zeÔgoc (aij . . . Ta Orismìc DÔo n × n Latinikˆ tetrˆgwna A = (aij ). Apì ton nìmo thc diagraf c. Am } n × n Latinik¸n tetrag¸nwn onomˆzetai orjog¸nio an ta Ai . ta A. . 'Ena sÔnolo {A1 . eÐnai diakekri-     3 2 1 1 3 2  2 1 3 . Ta orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna A. . . ìpwc kai o pÐnakac pollaplasiasmoÔ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc.   isodÔnama an {(aij . j = 1.184 Gia parˆdeigma. n} × {1. n. 2) (1. en¸ to   mèna. ta 2 DaktÔlioi    1 2 3 1 2 3 A =  2 3 1 . . Gia parˆdeigma. B = (bij ) onomˆzontai orjog¸nia an ta diatetagmèna zeÔgh (aij . 1) (2. B =  3 1 2  3 1 2 2 3 1  1 2 3  2 1 3  3 2 1 den eÐnai. 3) (3. tìte gnwrÐzoume se poio shmeÐo tou qwrafioÔ ja kallierghjeÐ kˆje poikilÐa kai poio lÐpasma ja qrhsimopoi soume. . . . b21 ) = (2. 2) (3. i. B pou eÐdame prin eÐnai orjog¸nia. b12 ) = (a21 . n}. . n} = {1. 2)  (3.

p pr¸toc. 2) O Euler melèthse to 1782 èna prìblhma isodÔnamo me thn eÔresh dÔo 6 × 6 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. MporeÐ na apodeiqteÐ sqetikˆ eÔkola ìti o plhjˆrijmoc kˆje orjogwnÐou sunìlou n × n Latinik¸n tetrag¸nwn eÐnai to polÔ n − 1 ('Askhsh 7). . [22]). . B .8. Gia na (r) (s) (r) (s) deÐxoume ìti autˆ eÐnai anˆ dÔo orjog¸nia èstw ìti (aij . 'Omwc h sunduastik  poluplokìthta tou probl matoc auxˆnei ragdaÐa me to n. 2. F = {a1 = 1. den upˆrqei amfibolÐa ìti ja brÐskame ta sugkekrimèna A. PolÔ argìtera (to 1901) apodeÐqthke ìti den upˆrqoun dÔo 6 × 6 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. Sunep¸c kˆje Ar eÐnai Latinikì tetrˆgwno. pou ìmwc den mpìrese na lÔsei. an = 0} Gia kˆje r = 1. ParathroÔme ìti (r) (r) aij = ail ⇒ ar ai + aj = ar ai + al ⇒ aj = al kai katˆ sunèpeia kˆje gramm  perièqei kˆje stoiqeÐo tou F akrib¸c mÐa forˆ. Akìma kai pio eidikˆ erwt mata eÐnai dÔskola. 'Estw F èna s¸ma me |F | = n (gnwrÐzoume ìti upˆrqei tètoio s¸ma apì to Je¸rhma 2. 2. n − 1 orÐzoume ton pÐnaka Ar ∈ Mn (F ). ektìc apì n = 6. . Apìdeixh.8. Gia kˆje n thc morf c n = pk .8).8. . afoÔ ar = 0 (r = n). . Gia parˆdeigma. To epìmeno apotèlesma parèqei gia kˆje n thc morf c n = pr . . p pr¸toc. Gia tic st lec èqoume (r) (r) aij = alj ⇒ ar ai + aj = ar al + aj ⇒ ar ai = ar al ⇒ ai = al .12 Je¸rhma. . upˆrqoun toulˆqiston dÔo n × n orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna (bl. aij ) = (auν . 'Ena zeÔgoc 10×10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn kataskeuˆsthke gia pr¸th forˆ mìlic to 1958. ìpou aij = ar ai + aj . a2 . Ar = (aij ). p pr¸toc.2. upˆrqei orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. 'Ena anoiktì er¸thma eÐnai h eÔresh ìlwn twn n tètoiwn ¸ste upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa.  tan eÔkolh. Peperasmèna S¸mata 185 Latinik¸n tetrag¸nwn. Metˆ apì kˆpoiec dokimèc me 3 × 3 pÐnakec. . an−1 . 'Estw n = pk . S mera eÐnai gnwstì ìti gia kˆje n ≥ 3. èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. paramènei anoiktì to er¸thma thc eÔreshc tou mègistou pl jouc 10 × 10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. auν ) me (r) (r) .

2 4).6.2 4). a3 = a + 1. Me th bo jeia twn pinˆkwn twn prˆxewn tou ParadeÐgmatoc 2.6. dhlad  j = ν . j) to stoiqeÐo ai + aj . a4 = 0}. dhlad  i = u. Antikajist¸ntac sthn pr¸th exÐswsh blèpoume ìti aj = aν . Tìte ar ai + aj = ar au + aν as ai + aj = as au + aν .12 to pr¸to Latinikì tetrˆgwno èqei sth jèsh (i. SÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. a2 = a. Ja kataskeuˆsoume ed¸ trÐa 4 × 4 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. a1  a4  a3 a1  . UpenjumÐzoume ìti F = {a1 = 1. [26]). brÐskoume Parˆdeigma a4  a3 A1 =   a2 a1 SuneqÐzontac lambˆnoume  a3 a4 a1 a2 a2 a1 a4 a3  a1 a2   a3  a4 a3  a2 A2 =   a4 a1 a2  a4 A3 =   a3 a1   a4 a1 a3 a2 a1 a3 a4 a2 a1 a4 a2 a3 a4 a2 a1 a3  a2 a3  . Afair¸ntac paÐrnoume (ar − as )ai = (ar − as )au kai epeid  ar − as = 0 èqoume ai = au .7. ìti to prìblhma tou prosdiorismoÔ twn n ≥ 3 gia touc opoÐouc upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n−1 stoiqeÐa eÐnai isodÔnamo me èna prìblhma thc Probolik c GewmetrÐac. . a2  a4 Anafèroume plhroforiakˆ. Ta probl mata autˆ paramènoun mèqri s mera anoiktˆ. autì thc Ôparxhc “probolikoÔ epipèdou tˆxhc n” (bl. Gia to skopì autì ja qrhsimopoi soume to s¸ma F twn 4 stoiqeÐwn pou kataskeuˆsame sto Parˆdeigma 2.186 2 DaktÔlioi r = s.

ApodeÐxte ìti h apeikìnish ϕ : F → F.2. Peperasmèna S¸mata 187 Ask seic 2. Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 7 × 7 Latinik¸n tetrag¸nwn. 1). Upìdeixh: Allˆzoume th jèsh twn sthl¸n kˆje LatinikoÔ tetrag¸nou tou sunìlou ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 123 . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma.8 1. ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou F pou perièqei to α2 tautÐzetai me to F . 'Estw ρ mia rÐza tou x2 + 1 sto s¸ma Z3 [x]/ < x2 + 1 >. 8. Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 8 × 8 Latinik¸n tetrag¸nwn. ApodeÐxte ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo upos¸mata F1 . Metr ste t¸ra tic dunatìthtec gia to stoiqeÐo sth jèsh (2. JewroÔme to s¸ma F = Z2 [x]/ < x3 + x + 1 >. 7. = = 2. 4. . F2 tou F tètoia ¸ste F1 ∼ Z5 . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma qarakthristik c p. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa kai èna ˆllo pou èqei 27 stoiqeÐa. 5. Poio eÐnai to diˆgramma uposwmˆtwn enìc s¸matoc pou èqei p36 stoiqeÐa (p pr¸toc). 3. a → ap eÐnai ènac isomorfismìc kai ìti ϕ(a) = a gia kˆje a ∈ Zp . . To nèo sÔnolo paramènei orjog¸nio. Kataskeuˆste èna polu¸numo sto Z3 [x] deutèrou bajmoÔ pou èqei rÐzec tic 2ρ + 1 kai ρ + 1. n. SumbolÐzoume me α thn eikìna tou x sto F . Kˆje orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn perièqei to polÔ n − 1 stoiqeÐa. 9.8. 6. F2 ∼ Z7 . .

èpetai eÔkola ìti kˆje Q-dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diastˆsewc eÐnai arijm simo sÔnolo. mporoÔme na orÐsoume s' autì th dom  enìc E -dianusmatikoÔ q¸rou. 2. ja orÐsoume austhrˆ ti shmaÐnei kataskeu  me kanìna kai diab th kai ja perigrˆyoume algebrikˆ to sÔnolo twn shmeÐwn pou kataskeuˆzontai me ton trìpo autì. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th èna kanonikì polÔgwno me n pleurèc (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou). apì thn epoq  tou EukleÐdh mèqri to 19o ai¸na. blèpoume ìti o bajmìc [R : Q] eÐnai ˆpeiroc. Tìte. Gia na deÐxoume to ˆluto twn problhmˆtwn aut¸n. Qrhsimopoi¸ntac ton pollaplasiasmì tou s¸matoc F . 4. Kaj¸c to s¸ma R eÐnai uperarijm simo. Ta parapˆnw probl mata apasqìlhsan touc majhmatikoÔc epÐ ai¸nec.9 Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc Sthn Parˆgrafo aut  ja doÔme p¸c mporoÔme na qrhsimopoi soume merikˆ basikˆ apotelèsmata apì th jewrÐa twn swmˆtwn gia na deÐxoume ìti orismèna klasikˆ probl mata thc EukleÐdeiac GewmetrÐac den èqoun lÔsh. ja doÔme ìti ta zhtoÔmena sumperˆsmata prokÔptoun apì orismènec basikèc idiìthtec twn epektˆsewn swmˆtwn.1 ParadeÐgmata. jewroÔme ta parakˆtw probl mata: 1.9. 2) 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me pn stoiqeÐa. Epektˆseic swmˆtwn kai algebrikoÐ arijmoÐ. H diˆstash dimE F tou dianusmatikoÔ autoÔ q¸rou onomˆzetai bajmìc thc epèktashc E ⊆ F kai sumbolÐzetai me [F : E]. opìte apodeÐqthke ìti autˆ eÐnai ˆluta. Na triqotomhjeÐ me kanìna kai diab th mia dedomènh gwnÐa (triqotìmhsh gwnÐac). H epèktash E ⊆ F lègetai peperasmènhc diastˆsewc an o bajmìc [F : E] eÐnai peperasmènoc. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h akm  enìc kÔbou me ìgko diplˆsio tou ìgkou enìc dojèntoc kÔbou (diplasiasmìc tou kÔbou). Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì enìc dedomènou kÔklou (tetragwnismìc tou kÔklou). Qrhsimopoi¸ntac thn arijmhsimìthta tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n. 1) Gia thn epèktash R ⊆ C èqoume [C : R] = dimR C = 2.188 2 DaktÔlioi 2. 3. 2. Pio sugkekrimèna. 'Estw F èna s¸ma kai E ⊆ F èna upìswmˆ tou. gia kˆpoion pr¸to arijmì .

Tìte. . èpetai ìti i νij wi = 0 ∈ F gia kˆje j = 1. . uposwmˆtwn) tou s¸matoc C eÐnai ènac upodaktÔlioc (antist. 'Epetai ˆmesa apì touc orismoÔc ìti h tom  kˆje sullog c upodaktulÐwn (antist. tou F -dianusmatikoÔ q¸rou K ). . ac upojèsoume ìti oi bajmoÐ [F : E] = a kai [K : F ] = b eÐnai peperasmènoi. Mˆlista. èpetai ìti ta stoiqeÐa v1 . Kat' arq n. . Grˆfontac λj = a µij wi gia kai=1 j=1 µij wi uj kai ˆra to B parˆgei ton E tˆllhla µij ∈ E . Ac upojèsoume ìti [K : E] < ∞. j . ub ) tou E dianusmatikoÔ q¸rou F (antist. u1 . wa (antist. ta opoÐa eÐnai upos¸mata tou s¸matoc C twn migadik¸n arijm¸n. . Gia na deÐxoume th grammik  anexarthsÐa tou B pˆnw apì to E . parathroÔme ìti kˆje stoiqeÐo v ∈ K eÐnai thc morf c b λj uj gia katˆllhla λj ∈ F . sthn perÐptwsh aut . o bajmìc [K : E] eÐnai peperasmènoc an kai mìno an kai oi dÔo bajmoÐ [K : F ] kai [F : E] eÐnai peperasmènoi.j dianusmatikì q¸ro K . . . 1 ≤ j ≤ b}. Tìte. GnwrÐzoume ìti kˆje tètoio s¸ma E eÐnai mia epèktash tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n (blèpe thn parˆgrafo prin apo thn Prìtash 2. . Eidikìtera. JewroÔme mia bˆsh w1 .2. . Ja deÐxoume ìti to sÔnolo B = {wi uj : 1 ≤ i ≤ a.j νij wi uj = 0 ∈ K gia kˆpoia νij ∈ E . an E eÐnai èna upìswma tou C kai S èna sÔnolo . . . . EÐnai gnwstì apì th Grammik  'Algebra ìti kˆje upìqwroc tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K eÐnai epÐshc peperasmènhc diastˆsewc. qrhsimopoi¸ntac th grammik  anexarthsÐa twn uj pˆnw apì to F . ìpwc èqoume dei sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo. upìswma) tou C.2 Prìtash. èpetai ìti νij = 0 ∈ E gia kˆje i. . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 189 p kai kˆpoio jetikì akèraio n. Apìdeixh. . dhlad  ìti o K eÐnai peperasmènhc diastˆsewc E -dianusmatikìc q¸roc. gia ton upìqwro F tou K isqÔei [F : E] = dimE F < ∞. Tìte.9. . . b. H epìmenh apl  idiìthta tou bajmoÔ miac epèktashc ja apodeiqteÐ polÔ qr simh sth sunèqeia. to opoÐo èqei ab to pl joc stoiqeÐa. . . pou eÐnai tètoia ¸ste kˆje v ∈ K grˆfetai wc grammikìc sunduasmìc twn vi me suntelestèc apì to E . Kaj¸c E ⊆ F . 2. to E eÐnai mia epèktash tou Zp bajmoÔ n. . JewroÔme dÔo diadoqikèc epektˆseic swmˆtwn E ⊆ F ⊆ K . vn tou K . upˆrqoun peperasmèna to pl joc stoiqeÐa v1 . Tìte. ac upojèsoume ìti i. Qrhsimopoi¸ntac tèloc th grammik  anexarthsÐa twn wi pˆnw apì to E . vn parˆgoun ton F -dianusmatikì q¸ro K kai ˆra [K : F ] = dimF K ≤ n < ∞. èpetai ìti v = i. . apoteleÐ mia bˆsh tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K . Ja estiˆsoume thn prosoq  mac se s¸mata E . AntÐstrofa. èqoume [K : E] = [K : F ] · [F : E].7. Eidikìtera.1).9.

Tìte ìmwc to F (wc s¸ma) perièqei ìla ta stoiqeÐa thc morf c a/b. . xn ) ∈ E[x1 . xn ) ∈ E[x1 . . . . xn ] −→ C. . . . . . zn ). o opoÐoc perièqei to E kai to S . autì shmaÐnei ìti R = E[S]. to s¸ma E(S)) parˆgetai apì to E kai to S (antist. .3 Prìtash. . zn }. . . (i) O daktÔlioc E[S] pou parˆgetai apì to E kai to S apoteleÐtai apì ta stoiqeÐa f (z1 . . zn ) ∈ C. Sunep¸c. . . . f (x1 . (ii) To s¸ma twn phlÐkwn K thc akeraÐac perioq c E[S] eÐnai mia epèktash tou E pou perièqei to S . . . . tìte to F (wc ènac upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S ) perièqei thn akeraÐa perioq  E[S]. tìte ja grˆfoume E[S] = E[z1 . mporoÔme na jewr soume ton elˆqisto upodaktÔlio E[S] pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . . . . . me a. . o opoÐoc antistoiqeÐ se kˆje polu¸numo f (x1 . dhlad  thn tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . . . sÔnolo migadik¸n arijm¸n S . (i) EÐnai fanerì ìti to sÔnolo R pou apoteleÐtai apì ta anaferìmena stoiqeÐa eÐnai ènac upodaktÔlioc tou s¸matoc twn migadik¸n arijm¸n. . zn ) ∈ C. . Ja lème ìti o daktÔlioc E[S] (antist. . . . f (z1 . . An F eÐnai èna ˆllo upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . zn ] eÐnai h eikìna tou omomorfismoÔ 2. . xn ) ∈ E[x1 . EÐnai fanerì ìti an S = ∅. . . . . . . kai ˆra K ⊆ F . . . . kaj¸c kai to elˆqisto upìswma E(S) pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . zn ) ∈ R gia kˆje polu¸numo f (x1 . eÐnai h epèktash tou E pou parˆgetai apì to S ). . . tìte E[S] = E(S) = E . xn ] kai kˆje epilog  z1 . . dhlad  thn tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . . xn ] eÐnai èna polu¸numo n metablht¸n me suntelestèc apì to E (blèpe ton orismì sto tèloc thc Paragrˆfou 2. xn ] thn tim  tou f (z1 . . JewroÔme èna upìswma E tou s¸matoc C kai èna mh-kenì φ : E[x1 . . . . . An E eÐnai èna upìswma tou C kai S = {z1 . .2) kai z1 . . . . . (ii) H epèktash E(S) tou E pou parˆgetai apì to S eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn thc akeraÐac perioq c E[S] ⊆ C. Tìte. ìpou n ≥ 1. EÐnai fanerì ìti o daktÔlioc E[z1 . zn ∈ S . . . Apìdeixh.190 2 DaktÔlioi migadik¸n arijm¸n. dhlad  K = E(S). Me ˆlla lìgia. b ∈ E[S] kai b = 0. Ac jewr soume ènan ˆllo upodaktÔlio R tou C pou perièqei to E kai to S . SumperaÐnoume loipìn ìti to K eÐnai to elˆqisto upìswma tou C pou perièqei to E kai to S .9. ja èqoume R ⊆ R kai ˆra o R eÐnai prˆgmati o elˆqistoc upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S . . zn ] kai E(S) = E(z1 . . zn ∈ S . . . .

me φ(f (x)) = f (z) gia kˆje polu¸numo f (x) ∈ E[x]. .5. Gia mia apìdeixh.4 Orismìc. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou E = Q. . .3 (ii) èpetai ìti h eikìna Im ψ tou ψ eÐnai akrib¸c h epèktash E(z) tou E pou parˆgetai apì to z . Lindemann to 1882. z 2 . tètoio ¸ste f (z) = 0. Apì thn Prìtash 2. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. o opoÐoc eÐnai 1-1 kai èqei eikìna to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . z 2 . .11 (i)). tètoio ¸ste ker φ = < f (x) >. Apì thn Prìtash 2. èpetai ìti o bajmìc [E(z) : E] eÐnai ˆpeiroc. tìte o z lègetai uperbatikìc uperˆnw tou E . . upˆrqei èna mh-mhdenikì polu¸numo pou an kei ston pur na ker φ tou φ. to opoÐo deÐqthke pr¸ta apì ton F.9. O z lègetai algebrikìc uperˆnw tou E an upˆrqei mh-mhdenikì polu¸numo f (x) ∈ 2. Ac upojèsoume t¸ra ìti o migadikìc arijmìc z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E . ìpou E(x) eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou E[x] (blèpe to Parˆdeigma 3. eÐnai uperbatikìc. Tìte. Kaj¸c ta stoiqeÐa 1.1.9. milˆme aplˆ gia algebrikoÔc kai uperbatikoÔc arijmoÔc. apì ton orismì. Tìte. JewroÔme ton omomorfismì daktulÐwn φ : E[x] −→ C.2. o opoÐoc eÐnai uperbatikìc uperˆnw tou E . o omomorfismìc φ pou orÐsthke parapˆnw den eÐnai 1-1.1). parapèmpoume ston I.7. 1) To i ∈ C eÐnai algebrikì (uperˆnw tou Q). den eÐnai apl  kai xefeÔgei apì touc skopoÔc tou parìntoc biblÐou. . ta stoiqeÐa 1. prin apì thn Prìtash 2. èpetai ìti o φ epekteÐnetai se èna monomorfismì ψ : E(x) −→ C. 2. Kaj¸c kˆje ide¸dec tou daktulÐou poluwnÔmwn E[x] eÐnai kÔrio ('Askhsh 2. upˆrqei èna monadikì monikì polu¸numo f (x) ∈ E[x]. z. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ.9. . tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E(z) eÐnai grammikˆ anexˆrthta. afoÔ eÐnai rÐza tou poluwnÔmou x2 + 1 ∈ Q[x]. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 191 E[x]. Prˆgmati.5 ParadeÐgmata. tou E dianusmatikoÔ q¸rou C eÐnai grammikˆ anexˆrthta. To polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai to monikì .14159 . . An den upˆrqei tètoio mh-mhdenikì polu¸numo.7. z. Ac jewr soume èna upìswma E tou C kai èna migadikì arijmì z . 2) O arijmìc π = 3. Stewart [28].9.

2. √ √ Sunep¸c. Jewr¸ntac ta s¸mata E[x] kai C wc dianusmatikoÔc q¸rouc uperˆnw tou E .9. tètoio ¸ste oi √ √ tetragwnikèc rÐzec ± a ∈ C den an koun sto E . eÐnai epiplèon ènac isomorfismìc E -dianusmatik¸n q¸rwn. 'Etsi. o z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E an kai mìno an h epèktash E ⊆ E(z) eÐnai peperasmènhc diastˆsewc. Ja deÐxoume ìti o migadikìc arijmìc a eÐnai algebrikìc kai ja prosdiorÐsoume to elˆqisto polu¸numì tou. Sunep¸c.6 Je¸rhma. kˆje ˆllo polu¸numo g(x) ∈ E[x] pou èqei rÐza to z eÐnai pollaplˆsio tou f (x). √ 2) 'Estw a = 2+i.192 2 DaktÔlioi polu¸numo me ton elˆqisto bajmì pou èqei rÐza to z kai kaleÐtai to elˆqisto polu¸numo tou z uperˆnw tou s¸matoc E . √ 1 èqoume i = 1 (a + a3 ) kai 2 = 6 (5a − a3 ). to stoiqeÐo a eÐnai algebrikì uperˆnw tou E me elˆqisto polu¸numo x2 − a ∈ E[x]. kai sthn perÐptwsh aut . Kaj¸c h diˆstash tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E[x]/ < f (x) > eÐnai Ðsh me to bajmì tou poluwnÔmou f (x) (giatÐ?). arkeÐ na deÐxoume ìti [Q(a) : Q] = 4. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. o isomorfismìc twn daktulÐwn E[x]/ < f (x) > E[z]. Apì to Je¸rhma 2. Sthn perÐptwsh aut . h apeikìnish φ eÐnai profan¸c grammik . Diatup¸noume ta parapˆnw sumperˆsmata me th morf  enìc jewr matoc: Tìte.6).6. èqoume a2 = 1 + 2 2i kai ˆra (a2 − 1)2 = −8. √ Prˆgmati.6. o opoÐoc kataskeuˆsthke sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. dhlad  E[z] = E(z). me to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . sumperaÐnoume ìti gia to bajmì thc epèktashc E(z) = E[z] tou E isqÔei [E(z) : E] = deg f (x). H eikìna tou omomorfismoÔ φ isoÔtai.9.3 èpetai ìti to polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai anˆgwgo. 2. 1) 'Estw E èna upìswma tou C kai a ∈ E èna stoiqeÐo tou.√Gia to skopì autì. 'Etsi.6. èqoume E(z) = E[z]. Epiplèon. sÔmfwna me to pr¸to je¸rhma twn isomorfism¸n daktulÐwn (Je¸rhma 2. a4 − 2a2 + 9 = 0 kai ˆra to a eÐnai algebrikì me elˆqisto polu¸numo èna diairèth tou f (x) = x4 − 2x2 + 9 ∈ Q[x]. Q[a] = Q[i. Ja deÐxoume ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo kai ˆra isoÔtai me to elˆqisto polu¸numo tou a. Sunep¸c. to Ðdio je¸rhma mac lèei ìti o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma. 2] kai 6 . en¸ o bajmìc [E(z) : E] eÐnai Ðsoc me to bajmì tou elˆqistou poluwnÔmou tou z uperˆnw tou E . o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai isìmorfoc me thn akeraÐa perioq  E[z] ⊆ C.7 ParadeÐgmata. h akeraÐa perioq  E[z] eÐnai epÐshc s¸ma kai ˆra isoÔtai me to s¸ma E(z) twn phlÐkwn thc. Sunep¸c.6. Tìte. Tìte ìmwc. Kaj¸c a3 = − √2 + 5i. h epèktash E ⊆ E[ a] = E( a) eÐnai bajmoÔ 2.

h trigwnometrik  tautìthta cos 3t = 4 cos3 t − 3 cos t. Sunep¸c.4). Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ 4 8 ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. Prˆgmati. èpetai ìti to elˆqisto polu¸numo f (x) tou b eÐnai trÐtou bajmoÔ (kai mˆlista f (x) = x3 + 1 x2 − 1 x − 1 ).2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ Q ⊆ Q( z) ⊆ Q(z).9. me bˆsh to 1) parapˆnw.9. jewroÔme thn prwtarqik  èbdomh rÐza thc monˆdac ζ = e2πi/7 kai parathroÔme ìti 1 + ζ + ζ 2 + ζ 3 + ζ 4 + ζ 5 + ζ 6 = 0.9. 5) 'Estw a = cos π ∈ R. 2]. deÐqnei ìti 2 = 4a − 3a kai ˆra o arijmìc a eÐnai rÐza tou monikoÔ poluwnÔmou f (x) = x3 − 3 x − 1 ∈ Q[x].2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ √ Q ⊆ Q[i] ⊆ (Q[i])[ 2] = Q[i. Tìte.9. √ 3) Gia kˆje migadikì arijmì z o bajmìc thc epèktashc Q( z) ⊆ Q(z) eÐnai 1   2 (blèpe 1) parapˆnw).5 2)). √ 4) O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai mhdenÐzei to anˆgwgo monikì polu¸numo x3 − 2 ∈ Q[x]. h isìthta (2) grˆfetai isodÔnama 1 + 2b + (4b2 − 2) + (8b3 − 6b) = 0 kai ˆra o arijmìc b eÐnai rÐza tou poluwnÔmou 8x3 + 4x2 − 4x − 1 ∈ Q[x]. EpÐshc. 2 2 8 . o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2.9. Ja deÐxoume ìti o arijmìc b eÐnai algebrikìc kai 7 mˆlista isqÔei [Q(b) : Q] = 3. tìte kai o √ √ z eÐnai uperbatikìc. Gia to skopì autì. efarmìzontac thn Prìtash 2. èqoume ζ 2 + 2 + ζ −2 = 4b2 kai ˆra ζ 2 + ζ 5 = ζ 2 + ζ −2 = 4b2 − 2.6. èpetai ìti autì eÐnai akrib¸c to elˆqisto polu¸numo tou a. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti to polu¸numo autì eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2.4). qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2.2.9. 6) 'Estw b = cos 2π ∈ R.9. efarmìzontac thn Prìtash 2. o arijmìc a eÐnai algebrikìc kai mˆlista 9 isqÔei [Q(a) : Q] = 3. Sunep¸c. (2) Kaj¸c ζ + ζ 6 = ζ + ζ −1 = 2b. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 193 ˆra h zhtoÔmenh sqèsh èpetai ˆmesa. Sunep¸c. √ èpetai ìti [Q(z) : Q] ≤ 2 · [Q( z) : Q]. Eidikìtera. 'Etsi. gia t = π 1 3 9 . ζ 3 + 3ζ + 3ζ −1 + ζ −3 = 8b3 kai ˆra ζ 3 + ζ 4 = ζ 3 + ζ −3 = 8b3 − 6b. blèpoume ìti an o arijmìc z eÐnai uperbatikìc. to x3 − 2 eÐnai to elˆqisto polu¸numo tou √ √ 3 2 kai ˆra h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3.

b2 . b. 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 . C2 ∈ C(Σ). λ) èna shmeÐo me P ∈ Σ . EÐnai fanerì ìti oi suntelestèc a1 . c2 mporeÐ na epilegoÔn apì to s¸ma E . oi opoÐec dièrqontai apì dÔo (diaforetikˆ metaxÔ touc) shmeÐa tou Σ. pou apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou Σ kaj¸c kai ta shmeÐa tom c dÔo diakekrimènwn eujei¸n L1 . (ii) Upˆrqei mia eujeÐa L ∈ L(Σ) kai ènac kÔkloc C ∈ C(Σ). OrÐzoume de ta sÔnola L(Σ) kai C(Σ). gia tic tetagmènec y1 . t ∈ E . Qrhsimopoi¸ntac ton kanìna tou Cramer. Tìte. (iii) Upˆrqoun dÔo diakekrimènoi temnìmenoi kÔkloi C1 . L2 ∈ L(Σ). L2 ∈ L(Σ)   miac eujeÐac L ∈ L(Σ) kai enìc kÔklou C ∈ C(Σ)   dÔo diakekrimènwn kÔklwn C1 . c1 . JewroÔme tic exis¸seic a1 x + b1 y + c1 = 0 kai a2 x + b2 y + c2 = 0 twn eujei¸n L1 kai L2 antÐstoiqa.9. blèpoume ìti o bajmìc thc epèkta√ shc E ⊆ E(κ) = E(κ. λ) eÐnai 1 an o migadikìc arijmìc s2 − 4t an kei sto E kai 2 an ìqi (blèpe Parˆdeigma 2. wc ex c: • To sÔnolo L(Σ) eÐnai to sÔnolo twn eujei¸n tou epipèdou. LÔnontac thn exÐswsh thc eujeÐac wc proc mÐa metablht . • To sÔnolo C(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kÔklwn tou epipèdou. x2 twn shmeÐwn tom c thc eujeÐac kai tou kÔklou dÐnontai apì tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc thc morf c x2 + sx + t = 0 me s. Ja sumbolÐzoume me Σ to sÔnolo twn shmeÐwn tou epipèdou Π. C2 ∈ C(Σ). 'Estw ìti oi exis¸seic twn kÔklwn eÐnai x2 + y 2 + d1 x + . ètsi ¸ste P ∈ L ∩ C . c. kai antikajist¸ntac sthn exÐswsh tou kÔklou. ètsi ¸ste P ∈ L1 ∩ L2 . λ) = E . f na an koun sto E . a2 . e. ac poÔme thn y .8 Prìtash. y1 ) = E(x1 ) kai E(x2 . Qrhsimopoi¸ntac to gnwstì tÔpo gia tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc. y2 twn shmeÐwn tom c ja eÐnai E(x1 . d. oi opoÐoi èqoun kèntro kˆpoio shmeÐo tou Σ kai aktÐna Ðsh me thn apìstash metaxÔ dÔo shmeÐwn tou Σ.9. Apìdeixh. blèpoume ìti oi tetmhmènec x1 . 2.7 1)). E to upìswma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ kai P = (κ. Gia na diatup¸soume austhrˆ to prìblhma twn EukleÐdeiwn kataskeu¸n (twn kataskeu¸n dhlad  me kanìna kai diab th). blèpoume ìti oi suntetagmènec κ kai λ tou shmeÐou tom c P twn eujei¸n aut¸n an koun sto E kai ˆra E(κ. b1 . Ja prèpei na diakrÐnoume treic peript¸seic: (i) Upˆrqoun dÔo diakekrimènec temnìmenec eujeÐec L1 . λ) eÐnai 1   2. jewroÔme to epÐpedo Π kai èna sÔnolo shmeÐwn Σ ⊆ Π. Epiplèon. y2 ) = E(x2 ). ètsi ¸ste P ∈ C1 ∩ C2 . o bajmìc thc epèktashc E ⊆ E(κ.194 2 DaktÔlioi Kataskeuèc me kanìna kai diab th. JewroÔme thn exÐswsh ax + by + c = 0 thc eujeÐac L kai thn exÐswsh x2 + y 2 + dx + ey + f = 0 tou kÔklou C me touc suntelestèc a.

to sÔnolo Γ(Σ) apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou epipèdou Π ta opoÐa mporoÔn na kataskeuastoÔn se èna peperasmèno arijmì bhmˆtwn me th qr sh tou kanìna kai tou diab th apì ta shmeÐa tou Σ. 0) kai P3 = (cos θ. sto Γ(Σ)? 4. ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. . kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . 'Etsi. sto Γ(Σ)? 3. P2 }. sin θ). 0). e1 . JewroÔme to sÔnolo Γ(Σ). Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 195 e1 y + f1 = 0 kai x2 + y 2 + d2 x + e2 y + f2 = 0 antÐstoiqa. kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . . . P2 }. P2 }. JewroÔme epÐshc thn eujeÐa L me exÐswsh (d1 −d2 )x+(e1 −e2 )y+(f1 −f2 ) = 0. ParathroÔme ìti an to sÔnolo Σ perièqei mìno èna   kanèna shmeÐo. . to opoÐo orÐzei mazÐ me n n ta P1 kai P2 tic korufèc tou kanonikoÔ n-g¸nou. Pi−1 }) gia kˆje i = 1. sin 2π ). 0). 0) kai P2 = (1. sto Γ(Σ)? . n. tìte Γ(Σ) = Σ. .9. . 0). 0). (triqotìmhsh gwnÐac) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. . 0) kai P2 = (1. . kai to sÔnolo θ θ Σ = {P1 . ta tèssera gewmetrikˆ probl mata pou anafèrame sthn arq  thc Paragrˆfou aut c mporoÔn na diatupwjoÔn wc ex c: 1. Pn me Pn = P . 0) (to opoÐo orÐzei mazÐ me to P1 ton kÔbo me ìgko 2 kubikèc monˆdec) sto sÔnolo Γ(Σ) twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou? 2. ta opoÐa orÐzoun thn akm  tou monadiaÐou kÔbou. d2 . . mporoÔme na upojèsoume ìti P1 = (0. P2 = (1. to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta shmeÐa P tou epipèdou pou èqoun thn ex c idiìthta: Upˆrqei n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn tou epipèdou P1 . (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. An kei to shmeÐo P = (cos 3 . e2 . 0). 0) kai P2 = (1. An kei to shmeÐo P = ( π. 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou Π. Ja lème ìti to Γ(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou. ta opoÐa orÐzoun tic pleurèc thc gwnÐac θ. gia katˆllhlouc suntelestèc d1 . . An kei to shmeÐo P = ( 3 2. . 0) kai P2 = (1.2. An kei to shmeÐo P = (cos 2π . tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ ∪ {P1 . to opoÐo mazÐ me to P1 orÐzei thn pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì tou kÔklou. (tetragwnismìc tou kÔklou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. anagìmaste sthn perÐptwsh (ii) parapˆnw. P3 }. P2 . f1 . f2 ∈ E . (diplasiasmìc tou kÔbou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. Sunep¸c. Epilègontac katˆllhla to Kartesianì sÔsthma suntetagmènwn. . P2 . 0). Me ton parapˆnw sumbolismì. kai to sÔnolo Σ = {P1 . h endiafèrousa perÐptwsh eÐnai aut  ìpou to Σ perièqei toulˆqiston dÔo shmeÐa P1 . sin 3 ). ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. Kaj¸c eÐnai profanèc ìti C1 ∩C2 = C1 ∩L. to opoÐo orÐzei mazÐ me θ ta P1 kai P2 tic pleurèc thc gwnÐac 3 .

b ∈ En . Gia parˆdeigma. n. 0). apì thn Prìtash 2. gia ton pragmatikì arijmì a = cos π .9. Sunep¸c.9. (diplasiasmìc tou kÔbou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. Sunep¸c. me bˆsh to Je¸rhma 2. 23 ). upˆrqei ènac fusikìc arijmìc n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn P1 . dhlad  [E(a) : E] = 2u kai [E(b) : E] = 2v gia katˆllhlouc fusikoÔc arijmoÔc u. . . ac upojèsoume ìti (cos π . 2. Me skopì na odhghjoÔme se ˆtopo. Kaj¸c Ei = Ei−1 (ai . √ √ O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3 (blèpe Parˆdeigma 2. Ja deÐxoume ìti autì to teleutaÐo sumbaÐnei an θ = π . gia kˆje shmeÐo P = (a. n. Upˆrqoun ìmwc kai gwnÐec θ oi opoÐec de mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. ma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ. oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) eÐnai upoepektˆseic thc epèktashc E ⊆ En . . JewroÔme tic diadoqikèc epektˆseic 2. Sunep¸c. . sin π ) ∈ Γ(Σ). . . 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 kai E to upìsw- E = E0 ⊆ E1 ⊆ E2 ⊆ · · · ⊆ En . . Apìdeixh. . 'Estw ìti Pi = (ai . 0) ∈ Γ(Σ) kai ˆra den eÐnai dunatì na diplasiasteÐ o kÔboc me kanìna / kai diab th. . b) pou an kei sto Γ(Σ) oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) èqoun bajmì dunˆmeic tou 2. . b1 . . bi ) gia kˆje i.8 kai na sumperˆnoume ìti o bajmìc thc epèktashc Ei−1 ⊆ Ei eÐnai 1   2 gia kˆje i = 1. Pi−1 }) gia kˆje i = 1. Kaj¸c a. Sthn perÐ3 ptws  mac.2.196 2 DaktÔlioi To krit rio pou apodeiknÔetai sto epìmeno apotèlesma ja mac epitrèyei na deÐxoume to adÔnato twn parapˆnw gewmetrik¸n problhmˆtwn.9. Tìte. v . Kaj¸c P ∈ Γ(Σ).9.7 4)). 0).9). afoÔ 2 eÐnai gnwstì ìti mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th gwnÐa 30o . bi ) gia kˆje i. Tìte. 0)} kai ˆra E = Q. .9. bi ). mporoÔme na qrhsimopoi soume thn Prìtash 2. tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ∪{P1 . èqoume Σ = {(0. (triqotìmhsh gwnÐac) Upˆrqoun gwnÐec θ oi opoÐec mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. kaj¸c (cos π . . 23 )} 3 3 2 2 √ kai ˆra E = Q( 3). 0).9. . .9. Kaj¸c to √ √ . o bajmìc thc 9 9 9 epèktashc E ⊆ E(a) eÐnai mia dÔnamh tou 2 (blèpe Je¸rhma 2. . . . ìpou Ei = E(a1 . èqoume an = a kai bn = b. Pn me Pn = P . ( 1 . . a2 . (1. b2 . Eidikìtera. sin π ) = ( 1 .2 èpetai ìti o bajmìc thc epèktashc E ⊆ En eÐnai mia dÔnamh tou 2.9 Je¸rhma. (1. . blèpoume √ ìti ( 3 2. EÐmaste t¸ra se jèsh na dikaiolog soume to adÔnato thc lÔshc twn tessˆrwn gewmetrik¸n problhmˆtwn: 1. autì sumbaÐnei an θ = π . to zhtoÔmeno èpetai apì thn Prìtash 2. ai .9.

√ / to krit rio tou Jewr matoc 2. Autì ìmwc èpetai apì to Parˆdeigma 2. Upˆrqoun timèc tou fusikoÔ arijmoÔ n gia tic opoÐec h kataskeu  enìc kanonikoÔ n-g¸nou eÐnai dunat . 5. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 197 E eÐnai mia gn sia tetragwnik  epèktash tou Q (blèpe Parˆdeigma 2. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me p pleurèc n mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th an kai mìno an p = 22 +1 gia kˆpoio fusikì arijmì n. arkeÐ na deiqteÐ / 7 7 ìti gia ton pragmatikì arijmì b = cos 2π o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(b) 7 den eÐnai mia dÔnamh tou 2. (Den eÐnai gnwstì an upˆrqoun ˆlloi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. paÐrnoume touc pr¸touc 3. Kaj¸c o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2.7 1)). 0) ∈ Γ(Σ). ac jewr soume ènan akèraio n ≥ 1.9. èqoume [E : Q] = 2 kai ˆra o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ E(a) eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2 (blèpe Prìtash 2. den eÐnai dunatì na tetragwnisteÐ o kÔkloc me kanìna kai diab th. 0)} kai ˆra E = Q. afoÔ [Q(a) : Q] = 3. me elˆqisto polu¸numo (uperˆnw tou E ) perittoÔ bajmoÔ. autì sumbaÐnei an n = 4. 'Estw a. b ∈ C dÔo algebrikoÐ arijmoÐ. Autì ìmwc de sumbaÐnei gia ìlec tic timèc tou n.9. o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(a) ja prèpei na eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2. ps eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. 2 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.9.9 √ √ √ √ 1.9. 2. (tetragwnismìc tou kÔklou) Kai ed¸ èqoume Σ = {(0. Gia parˆdeigma. Gia n = 0. (1. ìpwc deÐqthke sto Parˆdeigma 2. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me n pleurèc eÐnai kataskeuˆsimo me kanìna kai diab th an kai mìno an o n eÐnai thc morf c 2m p1 · · · ps . b).7 5).9. Oi pr¸toi arijmoÐ thc morf c aut c onomˆzontai pr¸toi arijmoÐ tou Fermat.2.9 mac deÐqnei ìti ( π. (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. 'Omwc [E(a) : Q] = [E(a) : Q(a)] · [Q(a) : Q] kai ˆra [Q(a) : Q] | [E(a) : Q]. 3. Ask seic 2. . . o arijmìc 22 + 1 = 641 · 6700417 den eÐnai pr¸toc. 3 kai 4.2 Qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2. Autì to teleutaÐo ìmwc de sumbaÐnei. sin 2π ) ∈ Γ(Σ). Sunep¸c. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc pou eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E . ektìc apì touc prohgoÔmenouc. . Na deiqteÐ ìti Q( √ 3) = Q( 2 + 3) kai na brejeÐ to elˆqisto po2.9.7 6). (1. 0).9. Na deiqteÐ ìti E(z) = E(z 2 ). 17. 4. 2.9. 3.) Pio genikˆ. . 257 kai 65537 antÐstoiqa. Upìdeixh: Jewr ste tic diadoqikèc epektˆseic Q ⊆ Q(a) ⊆ Q(a. . Gia 5 n = 5.2). √ lu¸numo tou 2 + 3 uperˆnw tou Q. deÐqnontac ìti (cos 2π . Na deiqteÐ ìti o a + b eÐnai epÐshc algebrikìc. Ja deÐxoume ìti to kanonikì eptˆgwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. Sunep¸c. ìpou deÐxame ìti [Q(b) : Q] = 3. ìpou m ≥ 0 kai oi p1 . 0)} kai ˆra √ E = Q.9. 0).7 3)). 1.

Na deiqteÐ ìti Γ(Σ) = Γ(Γ(Σ)). 5. ìpou a(x) = 8x3 − 6x − 1 kai b(x) = 8x3 + 4x2 − 4x − 1. b(x) ∈ Q[x]. . 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou kai Γ(Σ) to sÔnolo twn shmeÐwn pou mporoÔn na kataskeuastoÔn me kanìna kai diab th apì to Σ. ja mporoÔsame na kataskeuˆsoume kai mia gwnÐa 20o . eÐnai anˆgwga. 6.198 2 DaktÔlioi 4. Na deiqteÐ ìti ta polu¸numa a(x). Na deiqteÐ ìti to kanonikì 9-gwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. Upìdeixh: An mporoÔsame na kataskeuˆsoume mia gwnÐa 40o .

to ide¸dec < p(x) > tou F [x] eÐnai pr¸to lìgw tou L mmatoc 2.1 Orismìc.6.2. b ∈ R. 6) To ide¸dec < x > tou Z[x] eÐnai pr¸to. den eÐnai pr¸to giatÐ (x − 1)(x − 2) ∈< f (x) >.2 ParadeÐgmata. tìte èqoume (bl. (1) Qrhsimopoi¸ntac ide¸dh sto Z. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai a. allˆ x − 1 ∈< f (x) > kai / x − 2 ∈< f (x) >.3. / 5) Se kˆje akeraÐa perioq  to mhdenikì ide¸dec eÐnai pr¸to. 2) To ide¸dec < 6 > tou Z den eÐnai pr¸to giatÐ 2·3 ∈< 6 >. 2.8. ìpou F eÐnai èna s¸ma. Sto parˆdeigma 6 parathroÔme ìti o daktÔlioc phlÐko Z[x]/ < x > eÐnai isìmorfoc me to Z (Parˆdeigma 2.7 2)) kai ˆra den eÐnai s¸ma. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 199 2. .10. Sta paradeÐgmata 1 kai 3 gnwrÐzoume ìti oi antÐstoiqoi daktÔlioi phlÐka eÐnai s¸mata. eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo. ìpou f (x) = (x − 1)(x − 2). To P onomˆzetai pr¸to ide¸dec an a. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai p(x) ∈ F [x]. 1) Gia kˆje pr¸to arijmì p to ide¸dec < p > tou Z eÐnai pr¸to.6 eÐdame ìti to phlÐko F [x]/ < p(x) >. L mma 1.5) p|ab ⇒ p|a   p|b. b ∈ Z. allˆ 2 ∈< 6 > / kai 3 ∈< 6 >. blèpoume ìti h idiìthta (??) eÐnai isodÔnamh me thn ab ∈< p >⇒ a ∈< p >   b ∈< p > . ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P. allˆ mìno akeraÐa perioq . Sqetikˆ èqoume to akìloujo apotèlesma. / 3) Gia kˆje anˆgwgo polu¸numo p(x) ∈ F [x].2. Sthn paroÔsa Parˆgrafo ja exetˆsoume genikìtera pìte o daktÔlioc phlÐko R/I eÐnai s¸ma   akeraÐa perioq . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai I èna ide¸dec tou R. 2.1 eÐdame ìti to phlÐko Z/ < p > eÐnai èna s¸ma an kai mìno an o p eÐnai pr¸toc arijmìc kai sthn Parˆgrafo 2.10. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai P = R èna ide¸dec tou R.10.10 Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh Sthn Parˆgrafo 2. 4) To ide¸dec < f (x) > tou Q[x].

1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.200 2 DaktÔlioi Tìte èna ide¸dec P tou R eÐnai pr¸to an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai akeraÐa perioq . GnwrÐzoume ìti den upˆrqoun mh tetrimmèna gn sia ide¸dh enìc s¸matoc. 'Ara to ide¸dec P eÐnai pr¸to. èstw ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . To M onomˆzetai megistikì an gia kˆje ide¸dec I tou R me M ⊆ I eÐnai I = M   I = R. 'Estw R ènac daktÔlioc kai M = R èna ide¸dec tou R. b ∈ R. Gia na deÐxoume ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq .10.6.10. 'Estw ab ∈ P .3 Je¸rhma. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. AntÐstrofa. (a + P )(b + P ) = P . GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. loipìn. ìpou to J eÐnai èna ide¸dec tètoio ¸ste I ⊆ J ⊆ R (Pìrisma 2. 'Ara 1 ∈ I pou shmaÐnei ìti I = Z.5 Parˆdeigma. / Sto R/P èqoume ab + P = P ⇒ (a + P )(b + P ) = P = 0R/P ⇒ a + P = P   b + P = P (giatÐ o R/P eÐnai akeraÐa perioq ) ⇒ a ∈ P   b ∈ P.2.11). dhlad  P = 1 + P kai katˆ sunèpeia 1 ∈ P .6. ìpou a. 2. a) = 1 kai apì to Je¸rhma 1. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 2.4 Orismìc. tìte J = I   J = R. Apì ton orismì tou pr¸tou ide¸douc èqoume P = R kai ˆra 1 ∈ P . EpÐshc gnwrÐzoume ìti kˆje ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . 'Estw ìti to P eÐnai pr¸to ide¸dec. 'Estw. Epeid  a ∈ I kai p ∈< p >⊆ I paÐrnoume bp + ac ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. Ac upojèsoume ìti o R/I eÐnai s¸ma.10. IsqÔei µκδ(p. Sunep¸c to < p > eÐnai megistikì. Apìdeixh. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.4 upˆrqoun b. Prˆgmati. èstw I èna ide¸dec tou Z pou perièqei to < p > kai èstw ìti < p >= I . Tìte ab + P = P ⇒ ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P (giatÐ to P eÐnai pr¸to) ⇒ a + P = P = 0R/P   b + P = P = 0R/P . / Sunep¸c sto R/P isqÔei 0R/P = P = 1 + P = 1R/P . Tìte to ide¸dec < p > tou Z eÐnai megistikì. . Tìte 0R/P = 1R/P . 2. Epomènwc an to J eÐnai èna ide¸dec tou R kai I ⊆ J ⊆ R. c ∈ Z me 1 = bp + ac. 'Ara P = R. EÐdame prin ìti gia na eÐnai o daktÔlioc R/I s¸ma den arkeÐ to I na eÐnai pr¸to ide¸dec. Tìte upˆrqei èna a ∈ I pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. arkeÐ na deÐxoume ìti o daktÔlioc autìc den perièqei mhdenodiairètec.

2. To Pìrisma èpetai apì to Je¸rhma 2.6. pou shmaÐnei ìti to a + M eÐnai antistrèyimo sto R/M .6 kai to Je¸rhma 2.11 (  kai apì touc orismoÔc) sumperaÐnoume ìti I = R. Autì èpetai ˆmesa apì to Je¸rhma 2. Ta megistikˆ ide¸dh tou Z eÐnai ta < p >. r ∈ R. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 201 Tìte èna ide¸dec M tou R eÐnai megistikì an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai s¸ma.10.10. a + M = M . 1. Tìte to I/M eÐnai èna mh tetrimmèno ide¸dec tou R/M .10.6. AfoÔ 1 − ra = m ∈ M èqoume sto R/M th sqèsh 1 + M = ra + M . giatÐ a ∈ M kai a ∈ I . IsqÔei M = I .7 Pìrisma. Epeid  o R/M eÐnai s¸ma sumperaÐnoume ìti I/M = R/M . AntÐstrofa. 2.3. Gia na / deÐxoume ìti o R/M eÐnai s¸ma. arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. 'Estw ìti to M eÐnai megistikì ide¸dec. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. Prìtash 2.10. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.8 ParadeÐgmata. Apì to Pìrisma 2. Epomènwc 1 + M = ra + M = (r + M )(a + M ). Sunep¸c / èqoume 1 ∈ R = I kai ˆra 1 = m + ra gia kˆpoia m ∈ M .10. An to F eÐnai èna s¸ma kai to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo.5. 2.10. . tìte to ide¸dec < p(x) > eÐnai megistikì.10. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai M = I .3. Tìte kˆje megistikì ide¸dec tou R eÐnai pr¸to.8). Apìdeixh.6. Ta ide¸dh autˆ mazÐ me to < 0 > eÐnai ta pr¸ta ide¸dh tou Z. Sunep¸c sto R/M isqÔei 0R/M = M = 1 + M = 1R/M . Apìdeixh. To / sÔnolo I = M + < a >= {m + ra ∈ R|m ∈ M. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai metajetikìc me monadiaÐo stoiqeÐo. Tìte a ∈ M . èstw ìti o R/M eÐnai èna s¸ma. Apì ton orismì tou megistikoÔ ide¸douc èqoume M = R kai ˆra 1 ∈ M .6 kai to Je¸rhma 2. Epeid  to M eÐnai megistikì paÐrnoume I = R.6 Je¸rhma. 'Estw a + M ∈ R/M . 2. 2. r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to M (bl.

ShmeÐwsh O prosdiorismìc twn megistik¸n (kai twn pr¸twn) idewd¸n tou Z[i] epituqgˆnetai sthn Parˆgrafo 3. Ja deÐxoume ìti to M eÐnai èna megistikì ide¸dec. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. LÔnontac to sÔsthma 1 = 2x − y kai 0 = 2y + x. b ∈ 5Z}. 'Eqoume 5 = 4+1 = (2+i)(2−i) ∈ I . < x. EkeÐ dÐnetai kai mia endiafèrousa arijmojewrhtik  efarmog  tou apotelèsmatoc autoÔ. sumperaÐnoume . f (x) → f (a). allˆ ìqi megistikì afoÔ Z[x]/ < x >∼ Z pou eÐnai akeraÐa perioq  allˆ ìqi s¸ma. Epeid  isqÔei kai h sqèsh 3∈M ⊆I paÐrnoume 1 ∈ I . Tìte upˆrqei a+bi ∈ I . 'Ara I = R kai katˆ sunèpeia to M eÐnai megistikì. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. Ja deÐxoume ìti to M den eÐnai megistikì ide¸dec. Sunep¸c µκδ(a2 + b2 . Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. 6. jewr¸ntac ton epimorfismì a : C[x] → C. / 'Estw I = R. 5. 3) = 1 kai ˆra upˆrqoun akèraioi x.202 2 DaktÔlioi 3. y . Mènei na deÐxoume ìti I = R. allˆ ìqi megistikˆ. 4. b ∈ 3Z}. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. Prˆgmati. y] eÐnai pr¸ta. a →< x − a > . giatÐ a2 + b2 = (a + bi)(a − bi) kai to I eÐnai ide¸dec pou perièqei to a + bi. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai I = M . JewroÔme to ide¸dec I =< 2+i >. IsqÔei a2 + b2 ∈ I. Tìte 1 ∈ I kai epomènwc 1 = (2 + i)(x + yi) gia kˆpoiouc akeraÐouc x. To ide¸dec < x > sto Z[x] eÐnai pr¸to. b den eÐnai akèraio pollaplˆsio tou 3. Ja apodeÐxoume ìti upˆrqei mia 1-1 kai epÐ antistoiqÐa J : C → X. < y >. Qrhsimopoi¸ntac isotimÐec mod 3 blèpoume ìti to a2 + b2 den eÐnai pollaplˆsio tou 3 (ˆskhsh). IsqÔei M = I giatÐ 2+i ∈ M . y > tou Z[x.3. 'Omoia. 'Estw X to sÔnolo twn megistik¸n idewd¸n tou C[x]. y me 1 = (a2 + b2 )x + 3y. ta ide¸dh = < x >. 'Ara M ⊆ I . Gia kˆje a ∈ C to ide¸dec < x − a > tou C[x] eÐnai megistikì. brÐskoume x = 5/2 pou eÐnai ˆtopo. ìpou èna toulˆqiston apì ta a.

6 èqoume ìti to C[x]/M eÐnai s¸ma. SÔmfwna me to Je¸rhma 2. To apotèlesma autì eÐnai èna apì ta jemeli¸dh jewr mata thc Algebrik c GewmetrÐac. an ∈ C}. . . Apì thn 'Askhsh 2. [6]} sto Z12 To Je¸rhma autì apodeÐqjhke apì ton D. . xn − an > |a1 . Poia apì ta parakˆtw ide¸dh eÐnai pr¸ta   kai megistikˆ. Epeid  to C eÐnai s¸ma. mporoÔme na upojèsoume ìti to f (x) eÐnai monikì. D¸ste èna parˆdeigma pr¸tou ide¸douc tou Q[x] pou den eÐnai megistikì. Apì to Je¸rhma 2.5. . xn ] eÐnai to {< x1 − a1 . Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert (Nullstellensatz1 ). . gistik¸n idewd¸n tou C[x1 . 'Ara h apeikìnish J eÐnai 1-1.2. [4]} sto Z6 vii) {[0].3 to f (x) eÐnai anˆgwgo. .9). 'Estw M èna megistikì ide¸dec tou C[x]. 2. 'Ara h apeikìnish J eÐnai epÐ. Gia mia apìdeix  tou parapèmpoume sto M. To sÔnolo twn me- Ask seic 2. . gia kˆpoio a ∈ C. v) < 0 > sto Z7 . . Hilbert to 1893. Maliˆkac [17]). 'Estw < x − a >=< x − b >. (bl. Sunep¸c to f (x) eÐnai thc morf c x − a. to ide¸dec < x − a > eÐnai megistikì. Sunep¸c f (x) = 1 kai a = b.6. Reid [20] ìpou mporeÐ na breÐ o anagn¸sthc kai mia prosit  ex ghsh thc shmasÐac tou apotelèsmatoc autoÔ.10. .10 1. Pìrisma 2. [2]. epÐshc M. i) < x − 1 > sto Q[x] ii) < x2 − 1 > sto Q[x] iii) < x2 + 1 > sto Q[x] iv) < 0 > sto Z6 . vi) {[0].6) ìti C[x]/ < x − a >∼ C. Tìte x − a ∈< x − b > kai ˆra upˆrqei f (x) ∈ C[x] me x − a = f (x)(x − b).10.10. = SÔmfwna me to Je¸rhma 2. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 203 apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n (bl 2.11 èqoume M =< f (x) >. O ìroc Nullstellensatz shmaÐnei sta Germanikˆ “Je¸rhma riz¸n” 1 . Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Algebrac sumperaÐnoume ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai 1 (bl. ShmeÐwsh To prohgoÔmeno apotèlesma mporeÐ na genikeujeÐ wc ex c. gia kˆpoio f (x) ∈ C[x].4. .6. .6. .

i) ApodeÐxte ìti to ϕ−1 (J) eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R gia kˆje pr¸to ide¸dec J tou S . Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata. 'Estw ϕ : R → F ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. Upìdeixh: Bl.6. To ide¸dec < p > ×Z tou Z × Z eÐnai megistikì an kai mìno o p eÐnai pr¸toc arijmìc. 11. Na brejoÔn ìla ta megistikˆ ide¸dh twn daktulÐwn Z4 . ApodeÐxte ìti kˆje pr¸to ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . 6.1. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. ApodeÐxte ìti to ide¸dec ker ϕ eÐnai pr¸to. 10. 3. ìpou J eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R pou perièqei to I . 7. 9. AlhjeÔei ìti to ide¸dec < p > × < p > tou Z × Z eÐnai megistikì an to p eÐnai pr¸toc. 8. D¸ste èna parˆdeigma pou deÐqnei ìti h tom  dÔo pr¸twn idewd¸n den eÐnai genikˆ pr¸to ide¸dec. 'Estw R peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ii) 'Estw I èna ide¸dec tou R. ìpou o R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai to F eÐnai èna s¸ma. Prìtash 2. 5. ApodeÐxte ìti ta pr¸ta kai ta megistikˆ ide¸dh tou R tautÐzontai. i) Z[x]/ < x2 + 1 > ii) Q[x]/ < x3 + 2 > iii) R[x]/ < x3 + 2 > iv) Z[i]/ < 4 > v) Z[i]/ < 7 > vi) Z[i]/ < 1 + i > 2 DaktÔlioi 4. Z6 kai Z12 kai na prosdiorisjoÔn ta antÐstoiqa phlÐka. .204 viii) < 1 + i > sto Z[i] ix) < 2 > sto Z[i]. To ide¸dec I = {f (x) ∈ Z[x]|f (0) ∈ 2Z} tou Z[x] eÐnai megistikì.

= = . xn − an > tou F [x1 . 'Estw M kai N dÔo diakekrimèna megistikˆ ide¸dh enìc metajetikoÔ daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo. . i) I ⊆ ker ϕ. xn ) ∈ ker ϕ. . . . iii) I = ker ϕ. .10. . H ˆskhsh aut  sqetÐzetai me to Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert. . . . . f (x1 . . xn ) = n i−1 gi (x1 . . . . Na brejeÐ èna parˆdeigma daktulÐou pou den èqei kanèna mh-mhdenikì megistikì ide¸dec. Upìdeixh: Z → Z2 . I = Z[x. . . . AlhjeÔei ìti to < 3 > eÐnai megistikì.3. . . . Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 205 iii) AlhjeÔei ìti gia kˆje pr¸to ide¸dec I tou R to ϕ(I) eÐnai pr¸to ide¸dec tou S. . xn )(xi − ai ).5. . . . b ∈ Z} tou Z[ 2] = {a + b 2|a. . I =< 3 >. . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . . JewroÔme to ide¸dec I =< x1 − a1 . xn ) → f (a1 . . an ∈ F . y]. xn ) ∈ k[x1 . . . . Tìte upˆrqoun polu¸numa gi (x1 . Sto Parˆdeigma 2. MporeÐte na breÐte èna parˆdeigma enìc tètoiou daktulÐou. Na brejeÐ èna ide¸dec I tou Z[x. . iv) To ide¸dec I eÐnai megistikì. . Upìdeixh: Qrhsimopoi ste epagwg  sto n kai to Je¸rhma 2. tètoia ¸ste f (x1 . . b ∈ Z} eÐnai megistikì. n. ApodeÐxte ìti oi daktÔlioi M kai N eÐnai s¸mata kai ìti R ∼ R/M ×R/N ∼ M ×N . y > I . √ √ √ 12. To ide¸dec < 5 >= {5a + 5b 2|a. o opoÐoc na mhn eÐnai metajetikìc? 15. H apeikìnish ϕ : F [x1 . . y] eÐnai pr¸to allˆ ìqi megistikì. . . . y] tètoio ¸ste < x. 16. i = 1. 14.2. . . . . xn ] → F. 13.10. . . . . tètoia ¸ste M ∩ N =< 0 >. y > tou Z[x. xn ]. ApodeÐxte ta ex c. xn ]. ii) 'Estw f (x1 . . .8 3) eÐdame ìti to ide¸dec < x. an ) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn.

.

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sthn Enìthta 1 melet same thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z kai wc efarmog  thc monadikìthtac thc paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n lÔsame th Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z 2 . xn + y n = z n . apèdeixe ìti oi parˆgontec sto dexiì mèloc eÐnai “sqetikˆ pr¸toi”sto Z[ζ]. Upojètontac ìti sto Z oi x. Stic epìmenec Paragrˆfouc ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac se tuqaÐec akèraiec perioqèc. y. je¸rhse sto daktÔlio Z[ζ] = {an−1 ζ n−1 + · · · + a1 ζ + a0 ∈ C|ai ∈ Z} thn paragontopoÐhsh xn = z n − y n = (z − y)(z − ζy)(z − ζ 2 y) · · · (z − ζ n−1 y). Jètontac ζ = sun(2π/n) + ihm(2π/n) ∈ C. 'Estw ìti upˆrqoun x. n > 2. H basik  idèa tou sullogismoÔ tou Lame  tan h ex c. Apì ekeÐ sunèqise gia na ftˆsei se ˆtopo. Me th bo jeia aut c deÐxame ìti h Diofantik  exÐswsh x4 + y 4 = z 4 den èqei mh tetrimmènec lÔseic. thn kentrik  ènnoia aut c thc Enìthtac. To 1874 o Lame anakoÐnwse sthn AkadhmÐa twn ParisÐwn thn “apìdeix ”tou ìti h exÐswsh tou Fermat. Sth sunèqeia epiqeirhmatolìghse ìti afoÔ to ginìmeno twn paragìntwn aut¸n eÐnai mia n-st  dÔnamh. z ∈ Z − {0} me xn + y n = z n . Sto b ma autì upˆrqei lˆjoc giatÐ h sugkekrimènh idiìthta thc paragontopoÐhshc pou qrhsimopoÐhse o Lame den isqÔei genikˆ sto Z[ζ]. z eÐnai sqetikˆ pr¸toi. H idiìthta aut  proôpojètei thn monadikìthta thc “paragontopoÐhshc se ginìmeno anag¸gwn”. Sth sunèqeia ja 207 . Ja orÐsoume mia oikogèneia daktulÐwn (tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc) ìpou h diairetìthta èqei idiìthtec parìmoiec me autèc pou exetˆsame stouc akeraÐouc kai ta polu¸numa. den èqei mh tetrimmènec akèraiec lÔseic. y. tìte kˆje ènac apì autoÔc eÐnai mia n-sth dÔnamh sto Z[ζ].

208 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh asqolhjoÔme me thn eÔresh perioq¸n pou an koun sthn oikogèneia aut  kai ja doÔme diˆforec efarmogèc. .

b eÐnai suntrofikˆ sto R. An a. 'Estw a. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume “a|b sto R”   aplˆ a|b an eÐnai safèc poiìn R ennoÔme.1 Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 'Estw R mia akeraÐa perioq . Gia na orÐsoume ta stoiqeÐa tou R pou ja èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc twn pr¸twn arijm¸n kai twn anag¸gwn poluwnÔmwn pˆnw apì s¸ma. allˆ ìqi sto Z. • an a|b kai b|c tìte a|c. 'Estw R mia akeraÐa perioq  kai p ∈ R èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo.1. An a = 0. dhlad  to u eÐnai antistrèyimo. ìpou u ∈ F − {0}.   ìti ta a. Ta suntrofikˆ enìc poluwnÔmou f (x) ∈ F [x]. èstw a|b kai b|a. b ∈ R. IsqÔoun ed¸ merikèc aplèc idiìthtec: • an a|b kai a|c tìte a|rb + sc gia kˆje r. 3. ParathroÔme ìti oi diairètec tou monadiaÐou stoiqeÐou 1 ∈ R eÐnai akrib¸c ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. qreiazìmaste thn ènnoia thc diairetìthtac. ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. opìte a = νua. èqoume 2|3 sto Q. eÐnai ta uf (x).1 Orismìc. Tìte apì th sqèsh a = ub paÐrnoume νa = νub = b kai ˆra a|b. Sqetikˆ dÐnoume ton ex c orismì. Ja lème ìti to a diaireÐ to b sto R (  ìti to b eÐnai pollaplˆsio tou a sto R   ìti to a eÐnai diairèthc tou b sto R) an upˆrqei c ∈ R me b = ac. Se èna s¸ma kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa eÐnai suntrofikˆ. F s¸ma. ja lème ìti to a eÐnai suntrofikì tou b sto R. To p onomˆzetai anˆgwgo sto R an oi mìnoi diairètec . IdiaÐtero endiafèron parousiˆzei h perÐptwsh pou to a den èqei ˆllouc diairètec. Kˆje a ∈ R èqei merikoÔc profaneÐc diairètec. tìte b = 0 kai h idiìthta isqÔei. Sto Z[i] ta stoiqeÐa 3 + 2i kai −2 + 3i eÐnai suntrofikˆ afoÔ 3 + 2i = −i(−2 + 3i) kai to −i eÐnai antistrèyimo. b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R tètoia ¸ste a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. tou sto R eÐnai ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 209 3. Epeid  to u eÐnai antistrèyimo upˆrqei ν ∈ R me νu = 1. Gia parˆdeigma. opìte b|a. an kai mìno an a|b kai b|a. AntÐstrofa. Tìte upˆrqoun u. • a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. s ∈ R. EÔkola epalhjeÔetai ìti h sqèsh pou orÐzetai R me “a ∼ b an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq  lambˆnoume 1 = νu. Gia parˆdeigma. Upojètoume ìti a = 0. ν ∈ R me b = ua kai a = νb. Ac apodeÐxoume thn trÐth idiìthta.1.3. ta suntrofikˆ stoiqeÐa tou m sto Z eÐnai to m kai to −m. 'Estw ìti a = ub.

2. b ∈ R. ìpou R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Sthn perÐptwsh ìmwc pou to F den eÐnai s¸ma qreiˆzetai lÐgh prosoq  sthn orologÐa: Sto Z[x] to polu¸numo 2x + 2 eÐnai anˆgwgo sÔmfwna me ton Orismì 2.2.2. Sto parˆdeigma pou ako√ √ loujeÐ deÐqnoume ìti h perioq  Z[ −5] = {a + b −5 ∈ C|a. Gia parˆdeigma. kai deÐqnoume ìti èna apì ta a. . ìpou p eÐnai pr¸toc. 1 + −5. o Z[x] kai o poluwnumikìc daktÔlioc R[x1 . Kˆje stoiqeÐo tou R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. b eÐnai antistrèyimo. sun jwc upojètoume ìti p = ab. . Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. . An a = p1 . eÐnai autˆ pou onomˆsame anˆgwga polu¸numa ston Orismì 2. tìte r = s kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) gia kˆje i to pi eÐnai suntrofikì tou qi . tìte to ˆllo ja eÐnai suntrofikì tou p. eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc lìgw tou Jewr matoc 2. h akeraÐa perioq  Z eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc sÔmfwna me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c (Je¸rhma 1. 1.3. Sthn prˆxh. giatÐ o diairèthc 2 den eÐnai oÔte antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[x] oÔte suntrofikì tou 2x + 2. . ìpwc eÐnai o Z[i]. 2. . 3. (1) √ √ Ja deÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2.1. giatÐ an èna apì ta a. MporoÔme t¸ra na orÐsoume thn kÔria ènnoia aut c thc Paragrˆfou.2 Orismìc. afoÔ kˆje stoiqeÐo tou eÐnai 0   antistrèyimo. xn ]. Autì arkeÐ. .1. 3. blèpoume ìti den upˆrqoun anˆgwga stoiqeÐa se èna s¸ma.1. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. ìpou a.210 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Gia parˆdeigma. F s¸ma. EpÐshc kˆje s¸ma eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc katˆ tetrimmèno trìpo. qs . parathroÔme ìti √ √ 6 = 2 · 3 = (1 + −5)(1 − −5).2. ìpou F s¸ma.10. Epeid  kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc eÐnai antistrèyimo.1. b eÐnai antistrèyimo. ìpou ta pi kai qj eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R. .3. √ √ 3. Prˆgmati.3 Parˆdeigma. .1.3. gia na deÐxoume ìti èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo p ∈ R eÐnai anˆgwgo.7). allˆ den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[x] sÔmfwna me ton Orismì 3. O poluwnumikìc daktÔlioc F [x]. pr kai a = q1 . 1 − −5 . Ja deÐxoume ìti h akeraÐa perioq  Z[ −5] = {a+b −5 ∈ C|a. b ∈ Z} den ikanopoieÐ thn idiìthta 2 tou OrismoÔ 3. ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z eÐnai ta p kai −p. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja apodeÐxoume apotelèsmata apì ta opoÐa prokÔptoun pollˆ ˆlla paradeÐgmata perioq¸n monadik c paragontopoÐhshc.

  4. ìpou u0 . 'Estw 2 = cd. ta u. Tìte èqoume c2 + 5c2 = 2.1. 1. 3. 1 − −5. 'Ara ta 0 1 √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta√ . DeÐqnoume ìti to 2 eÐnai anˆgwgo sto Z[ −5]. Sto parˆdeigma autì. (1 − √ √ −5) den eÐnai tetrˆgwno sto Z[ −5]. √ tìte N (d) = 1 opìte to d eÐnai antistrèyimo. Epeid  ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta ±1. An N (c) = 1. pbn . Tìte N (2) = N (cd). Sthn akeraÐa perioq  Z[ −5] èqoume thn paragontopoÐhsh √ √ 62 = 2 · 3 · (1 + −5) · (1 − −5). dhlad  4 = N (c)N (d) kai katˆ sunèpeia N (c) = 1. 'Estw N (c) = 2. y ∈ Z[ −5]. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou n 1 . 1 + −5. tìte èqoume a = upa1 . giatÐ o √ a2 + 5b2 eÐnai to tetrˆgwno tou mètrou tou migadikoÔ arijmoÔ a + b −5. 211 Apì tic idiìthtec autèc eÐnai fanerì ìti h (??) parèqei dÔo √ diaforetikèc paragontopoi seic tou 6 se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou Z[ −5]. tìte u2 + 5u2 = 1 kai epomènwc u0 = ±1 kai u1 = 0. opìte N (u) = 1. OrÐzoume thn apeikìnish √ √ N : Z[ −5] → N. bi ∈ N. Me √ th bo jeia thc N brÐskoume ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5].4 Parathr seic. kai c = c0 + c1 −5. An N (c) = 4. anˆ dÔo eÐnai mh suntrofikˆ. eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. u1 ∈ Z. √ 'Omwc kanèna apì ta (anˆ dÔo mh suntrofikˆ stoiqeÐa) 2. Oi apodeÐxeic gia ta upìloipa √ stoiqeÐa eÐnai parìmoiec. N (a + b −5) = a2 + 5b2 √ kai parathroÔme ìti N (xy) = N (x)N (y) gia kˆje x.   2.3. EÐnai fanerì ìti aut  h Diofantik  0 1 exÐswsh den èqei lÔseic. d ∈ Z[ −5]. 3. tìte c = ±1 (ìpwc eÐdame prin) kai to c eÐnai antistrèyimo.1. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 1. eÐnai anˆgwga 3. . ac doÔme to lˆjoc tou Lame pou anafèrame sthn √ eisagwg  thc Paragrˆfou aut c. . tìte apì th sqèsh uν = 1 paÐrnoume N (uν) = √ N (1). 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 1) 'An a. . eÐnai profanèc ìti √ √ ta stoiqeÐa 2. giatÐ ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆgwga! 3. b ∈ R eÐnai mh mhdenikˆ stoiqeÐa. pan kai n 1 b = νpb1 . (1 + −5). ±1 2. An to √ u ∈ Z[ −5] eÐnai antistrèyimo. √ 3. ìpou c. . An u = u0 + u1 −5. den eÐnai antistrèyima 2. ìpou ai . dhlad  N (u)N (ν) = 1.

r3 . 2) An a ∈ R eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. . 'Estw a|b. . Prˆgmati. h sunepagwg  “⇐” eÐnai profan c. isodÔnama. . . tìte apì thn prohgoÔmenh parat rhsh sumperaÐnoume oti kˆje ri ja èqei mia parˆstash thc morf c bi b ri = νi p1 1 . pbn = νp11 −b1 . tìte den upˆrqei ˆpeirh akoloujÐa stoiqeÐwn tou R thc morf c r1 = a.1. h opoÐa bèbaia den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. Prˆgmati.  . ìpou to u eÐnai antistrèyimo kai ta n 1 pi eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. .. . . Apì thn isìthta aut  kai thn idiìthta 2 ston Orismì 3. . Jètoume ∂(ri ) = bi1 + · · · + bin kai parathroÔme ìti ∂(ri+1 ) < ∂(ri ) efìson to ri+1 diaireÐ to ri kai to ri+1 den eÐnai suntrofikì tou ri . . j = 1. an èqoume a = upa1 . pnin . Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. tìte to pl joc twn diairet¸n tou a eÐnai peperasmèno. . . . ìpou gia kˆje i to ri+1 diaireÐ to ri kai den eÐnai suntrofikì tou. . . .. pan c. pan c n n 2 giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . pan . 3) An diatup¸soume thn prohgoÔmenh parat rhsh me ide¸dh èqoume: den upˆrqei gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 > < r2 > < r3 > . Apì th sqèsh b = ac èqoume upb1 . . blèpoume ìti an exairèsoume antistrèyima stoiqeÐa kai an tautÐsoume suntrofikoÔc diairètec. Sthn perÐptwsh aut  isqÔei a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. . Sunep¸c paÐrnoume mia gn sia fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n ∂(r1 ) > ∂(r2 ) > ∂(r3 ) > .212 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh R kai ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. ìpou gia kˆje i to νi eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo kai bij ≤ aj gia kˆje j .. r2 .2 sumperaÐnoume ìti to p1 eÐnai suntrofikì me kˆpoio pj . . T¸ra an a1 > b1 paÐrnoume n n 1 1 a upb2 . kˆje aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 >⊆< r2 >⊆< r3 >⊆ . pbn = νpa1 . Autì eÐnai ˆtopo. . .

en¸ ri+1 |ri kai ri+1 mh suntrofikì tou ri ⇔< ri > < ri+1 > . Genikˆ se kˆje perioq  monadik c paragontopoÐhshc R isqÔei to akìloujo. Mia akeraÐa perioq  R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an isqÔoun oi parakˆtw dÔo idiìthtec.3. b. 'Estw a ∈ R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo kai èstw ìti to a den grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 213 eÐnai telikˆ stajer  (dhlad  upˆrqei N ∈ N tètoio ¸ste < rN >=< rN +1 >=< rN +2 >= . pou eÐnai ˆtopo. tìte p|a   p|b. IsqÔei bèbaia < a >⊆< a1 >. ìpou a. parathroÔme ìti ri+1 |ri ⇔< ri >⊆< ri+1 >. . kai 2.1. ìpou a. b ∈ R. An ta a1 kai b1 eÐnai ginìmena anag¸gwn. Tìte to a den eÐnai anˆgwgo kai ètsi èqoume a = a1 b1 . 4) GnwrÐzoume ìti an o pr¸toc p diaireÐ to ginìmeno ab dÔo akeraÐwn a.5). Apìdeixh.3. b ∈ R. An to p eÐnai anˆgwgo kai p|ab. H dèuterh isodunamÐa aÐnai ˆmesh sunèpeia thc pr¸thc. Gia thn apìdeixh thc pr¸thc isodunamÐac èqoume ri+1 |ri ⇔ ri = cri+1 . èqoume to akìloujo krit rio pou mac plhroforeÐ pìte mia akeraÐa perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . 1. H mia sunepagwg  èqei apodeiqteÐ stic prohgoÔmenec Parathr seic. AntÐstoiqo apotèlesma eÐdame kai sta polu¸numa (L mma 2. b1 ∈ R eÐnai mh antistrèyima stoiqeÐa. . Akribèstera. 3.8).). An to p ∈ R eÐnai anˆgwgo kai p|ab.2.5 Je¸rhma. AntÐstrofa. tìte to Ðdio sumbaÐnei kai gia to a = a1 b1 . . ìpou a1 . apì thn opoÐa èpetai ìti ta ri kai ri+1 eÐnai suntrofikˆ an kai mìno an < ri >=< ri+1 >. Oi idiìthtec pou anafèrontai stic Parathr seic 3) kai 4) parousiˆzoun idiaÐtero endiafèron giatÐ qarakthrÐzoun tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou Jewr matoc. 'Estw ìti to a1 den eÐnai ginìmeno anag¸gwn. tìte to p diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a kai b. H apìdeixh prokÔptei ˆmesa apì thn Parat rhsh 1). tìte ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a kai b (L mma 1. c ∈ R ⇔ ri ∈< ri+1 >⇔< ri >⊆< ri+1 > .1. Prˆgmati.

'Etsi lambˆnoume èna mh antistrèyimo a2 pou den eÐnai ginìmeno anag¸gwn kai < a1 > < a2 > .. Ja qreiastoÔme sth sunèqeia thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth se tuqaÐa perioq  monadik c paragontopoÐhshc. pou eÐnai ˆtopo. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou R kai n 1 ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ.4 2) mporoÔme na qrhsimopoi soume ton orismì tou anag¸gou stoiqeÐou.. b lègontai sqetikˆ pr¸ta an to 1 eÐnai ènac mègistoc .214 kai epiplèon 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh < a >=< a1 > . F [x].). ìpou F s¸ma. 3. parathroÔme ìti to stoiqeÐo c = pn1 . ìpou ai .4 1). bi ∈ N. sth jèsh twn ci èqoume antistrèyima stoiqeÐa tou R kai sth jèsh thc Prìtashc 2. ìpou u ∈ R eÐnai antistrèyimo. . b = n 1 νpb1 . . .8 èqoume thn idiìthta 2 tou Jewr matoc. a. bi }. Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. b. TonÐzoume ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn a. th sqèsh (??)) kai katˆ sunèpeia to b1 eÐnai antistrèyimo. Apì thn idiìthta 1 autì eÐnai ˆtopo. SuneqÐzontac lambˆnoume mÐa gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n.1.2. . Kˆje stoiqeÐo thc morf c uc onomˆzetai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn a.2 eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. an < a >=< a1 > tìte ta a.10 (Monadikìthta): Sth jèsh tou L mmatoc 2. ta u.3. se antÐjesh me tic eidikèc peript¸seic R = Z. b den orÐzetai ed¸ monos manta. Blèpoume ètsi ìti oi dÔo idiìthtec tou Jewr matoc autoÔ anafèrontai se kÔria ide¸dh. pcn diaireÐ ta a kai b kai n 1 epiplèon diaireÐtai apì kˆje koinì diairèth twn a. Jètontac ci = min{ai . H apìdeixh thc idiìthtac 2 ston Orismì 3. Tic idiìthtec autèc èqei kˆje stoiqeÐo thc morf c uc. pbn . b sÔmfwna me thn Parat rhsh 3.1. b ∈ R mh mhdenikˆ stoiqeÐa kai a = upa1 .1.. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja efarmìsoume to prohgoÔmeno krit rio gia na apodeÐxoume ìti oi “akèraiec perioqèc kurÐwn idewd¸n” eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. < a > < a1 > < a2 > . a1 eÐnai suntrofikˆ (bl. . T¸ra epanalambˆnoume thn prohgoÔmenh diadikasÐa gia to a1 sth jèsh tou a. Prˆgmati. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. pan .6 ShmeÐwsh. . 'Omwc to kÔrio ide¸dec < c > orÐzetai monos manta (giatÐ. Ta stoiqeÐa a.3. H idiìthta 2 sto prohgoÔmeno Je¸rhma eÐnai isodÔnamh me thn ex c idiìthta: an to p ∈ R eÐnai anˆgwgo tìte to ide¸dec < p > eÐnai pr¸to.

'Estw S mÐa perioq  pou perièqetai se perioq  monadik c paragontopoÐhshc. dhlad  an den upˆrqei anˆgwgo stoiqeÐo tou R pou diaireÐ ta a.10. b. Tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo an kai mìno an to ϕ(p) ∈ S eÐnai anˆgwgo. Ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta ±1.1 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. tìte to R eÐnai s¸ma. √ √ 10.1. 3.3. 5. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 215 koinìc diairèthc twn a. ±i. Sto Parˆdeigma 2. 6. Kˆje suntrofikì stoiqeÐo enìc anag¸gou stoiqeÐou eÐnai anˆgwgo. 8. AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 1. √ √ 9. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. An to mh mhdenikì ide¸dec < p > tou R eÐnai pr¸to tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo. AlhjeÔei ìti h S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. b. Ask seic 3. . b ∈ R me a = 0. allˆ to 5 den eÐnai. An to b den eÐnai antistrèyimo. b. √ √ Upìdeixh: 4 = 2 · 2 = (1 + −3)(1 − −3). b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 2. 4.3. 7. Sto Z[i] to 3 eÐnai anˆgwgo. 'Estw a. O daktÔlioc Z[ −6] = {a + b −6 ∈ C|a. O daktÔlioc Z[ −3] = {a + b −3 ∈ C|a. to 2 eÐnai eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. allˆ to ide¸dec < 2 > den eÐnai pr¸to. An kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou R eÐnai suntrofikˆ. ApodeÐxte ta ex c: a. tìte ja eÐnai < ab > < a >. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn.

√ √ Upìdeixh: 2|n(n − 1) = (n + n)(n − n). ApodeÐxte ìti an o daktÔlioc Z[ n] = {a + b n ∈ C|a.216 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 11. 1 ènac akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou √ √ megalutèrou tou 1. b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . 'Estw n = 0. tìte to 2 den eÐnai anˆgwgo se autìn.

1. EukleÐdeiec Perioqèc Perioqèc kurÐwn idewd¸n EÐdame sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti se mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc 1) kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n eÐnai telikˆ stajer . g(x) ∈ Z[x]}. x) to h(x) diaireÐ to x kai ˆra h(x) = ±1   h(x) = ±x. kai 2) kˆje kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì anˆgwgo stoiqeÐo eÐnai pr¸to. jewroÔme to ide¸dec < 2.2. x >=< x >.2 Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. Prˆgmati. Prˆgmati. x >=< h(x) > gia kˆpoio h(x) ∈ F [x]. Gia parˆdeigma. EpÐshc. . Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. opìte 2 = xg(x) gia kˆpoio g(x) ∈ Z[x]. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  kurÐwn idewd¸n an kˆje ide¸dec thc R eÐnai kÔrio. opìte Ik1 ⊆ Ik2 kai katˆ sunèpeia a. 'Estw I1 ⊆ I2 ⊆ I3 ⊆ . Epeid  to Ik2 eÐnai ide¸dec èqoume a − b ∈ Ik2 ⊆ I kai epeid  to Ik1 eÐnai ide¸dec èqoume ra ∈ Ik1 ⊆ I . Sthn pr¸th perÐptwsh èqoume ±1 = 2f (x) + xg(x). eÐnai perioqèc kurÐwn idewd¸n.6 4)). y] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n (bl. b ∈ I kai r ∈ R tìte a ∈ Ik1 kai b ∈ Ik2 gia kˆpoia k1 kai k2 . gia kˆpoia f (x). 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. Sunep¸c blèpoume ìti stic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc ta kÔria ide¸dh paÐzoun shmantikì rìlo. To I eÐnai èna ide¸dec tou R.1 Orismìc. Epeid  x ∈ (2. ∞ Apìdeixh. an a. H pr¸th idiìthta tou Jewr matoc autoÔ isqÔei gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n: 3. JewroÔme to sÔnolo I = k=1 Ik . pou eÐnai to kÔrio apotèlesma aut c thc Paragrˆfou. pou blèpoume ìti eÐnai ˆtopo an jewr soume touc stajeroÔc ìrouc. Kˆje s¸ma eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n giatÐ ta mìna ide¸dh s¸matoc eÐnai to < 0 > kai to < 1 > pou eÐnai kÔria. . .5. Tìte kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . 'Estw ìti < 2. Gia ton skopì autì ja efarmìsoume to Je¸rhma 3. x >= {2f (x) + xg(x)|f (x). Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Parˆdeigma 2. ìpou F s¸ma.2. ˆtopo. èqoume 2 ∈< 2. b ∈ Ik2 . EukleÐdeiec Perioqèc 217 3.2. Sth deÔterh perÐptwsh. 3. MporoÔme na upojèsoume qwrÐc periorismì thc genikìthtac ìti k1 ≤ k2 . mia akoloujÐa idewd¸n tou R.5.2 L mma. g(x) ∈ Z[x]. 'Ena parˆdeigma akeraÐac perioq c pou den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai o daktÔlioc Z[x].3. o Z kai o F [x]. kai h akeraÐa perioq  C[x.

6 sumperaÐnoume to ex c.4 Je¸rhma. ìpou F eÐnai èna s¸ma. Apì ta dÔo prohgoÔmena L mmata. en¸ sth deÔterh perÐptwsh isqÔei < a >=< p > (apì th sqèsh (??) thc Paragrˆfou 3. ShmeÐwsh H idiìthta “kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer ” qarakthrÐzei mia eureÐa oikogèneia daktulÐwn.1. .3 eÐdame ìti sto Z kai F [x]. . Epeid  isqÔei kai IN ⊆ I èqoume IN = I .1.4 ìti o Z[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.218 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apì thn upìjesh èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R.2.. Stic Paragrˆfouc 1. AfoÔ p ∈< a > èqoume a|p kai epeid  to p eÐnai anˆgwgo to a ja eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo   suntrofikì tou p. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n.2.5). Kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. sthn prospˆjeiˆ mac na EukleÐdeiec perioqèc . Apì thn upìjesh sto R èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. H pr¸th perÐptwsh apokleÐetai giatÐ I = R. 'Ara a ∈ IN gia kˆpoio N . MÐa apì autèc eÐnai h monadik  paragontopoÐhsh se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn. Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether proc tim  thc Emmy Noether (1882-1935) pou touc melèthse susthmatikˆ. EÐdame  dh ìti o daktÔlioc Z[x] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. SÔmfwna me to epìmeno L mma. èqoume < a >⊆ IN kai ˆra I ⊆ IN . to Je¸rhma 3. An p ∈ R eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo tìte to ide¸dec < p > eÐnai megistikì.5 kai th ShmeÐwsh 3. Oi daktÔlioi thc Noether eÐnai exairetikˆ shmantikoÐ gia th Metajetik  'Algebra.2 kai 2.1. Prˆgmati. (Bl. Ja apodeÐxoume sthn Parˆgrafo 3. Shmei¸noume ìti to antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei.1). thn Algebrik  GewmetrÐa kai thn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n. Isqurizìmaste ìti IN = IN +1 = IN +2 = . Gia kˆje k ∈ N isqÔei IN ⊆ IN +k ⊆ I kai epomènwc IN = IN +k . isqÔei kai h deÔterh idiìthta tou Jewr matoc 3. kai thn ShmeÐwsh sto tèloc thc Paragrˆfou 2. Ja deÐxoume ìti I =< p >. upˆrqoun Algìrijmoi DiaÐreshc apì touc opoÐouc èpontai jemeli¸deic idiìthtec twn Z kai F [x]. 'Estw I èna gn sio ide¸dec tou R pou perièqei to < p >. 3.5 gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n. 3. Apìdeixh. 'Ara eÐnai fusiologikì.3 L mma.

ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). b ∈ R. èstw δ(u) = δ(1). sunˆgoume apì ton orismì tou δ(a) ìti r = 0. Aut  qrhsimopoieÐtai suqnˆ gia ton prosdiorismì twn antistrèyimwn stoiqeÐwn. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ kai I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R.2. upˆrqoun q. Prˆgmati. 3. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. na jewr soume daktulÐouc pou eÐnai efodiasmènoi me ènan “algìrijmo diaÐreshc”. r ∈ R me b = qa + r. IsqÔei I =< a >. ˆtopo. Apìdeixh. Kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. tìte apì u|1 paÐrnoume δ(u) ≤ δ(1). dhlad  δ(u) ≤ (r). 'Ara b = qa ∈< a > kai katˆ sunèpeia I =< a >. 3.5 Orismìc.3. Epeid  r = b − qa ∈ I .6 Je¸rhma. eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(f (x)) = deg f (x) (bajmìc poluwnÔmou). 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena paradeÐgmata. ìpou F eÐnai èna s¸ma. h perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(m) = |m| (apìluth tim ). Sunep¸c to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. Tìte to u ∈ R eÐnai antistrèyimo an kai mìno an δ(u) = δ(1).2.2. Allˆ isqÔei bèbaia 1|u kai δ(1) ≤ δ(u). Shmei¸noume ìti mporeÐ mia perioq  na eÐnai EukleÐdeia wc proc diaforetikèc apeikonÐseic (bl. a = 0. 'Ara δ(u) = δ(1). Gia parˆdeigma.7 Prìtash. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ . Apìdeixh. 'Estw a ∈ I {0} me thn idiìthta o jetikìc akèraioc δ(a) na eÐnai elˆqistoc. to epìmeno apotèlesma eÐnai qwrÐc amfibolÐa anamenìmeno. r ∈ R me b = qa + r. an b ∈ I . To F [x]. Epomènwc kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. tìte upˆrqoun q. 3. An r = 0 èqoume 1|r kai ˆra δ(1) ≤ δ(r). .2. EukleÐdeiec Perioqèc 219 prosdiorÐsoume kai ˆllec perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. 'Eqoume 1 = qu + r me r = 0   δ(r) < δ(u). Mia EukleÐdeia perioq  eÐnai mia akeraÐa perioq  R efodiasmènh me mÐa apeikìnish δ : R − {0} → Z>0 pou èqei tic idiìthtec • a|b ⇒ δ(a) ≤ δ(b) • Gia kˆje a. 'Etsi r = 0 kai epomènwc to u eÐnai antistrèyimo. ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). H apeikìnish δ onomˆzetai EukleÐdeia sunˆrthsh thc R. Sthn apìdeixh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den qrhsimopoi same thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ thc EukleÐdeiac perioq c. An to u eÐnai antistrèyimo. 'Askhsh 4). AntÐstrofa.

.7 èqoume δ(u) = δ(1) = 1 ⇒ u2 + u2 = 1 ⇒ u = ±1. pou sumbolÐzoume pˆli me δ . An z = a + bi ∈ C. Gia th deÔterh idiìthta. 2 Akèraioi tou Gauss Ja doÔme ed¸ ìti o daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. tìte apì thn Prìtash 3. ìpou a.2. An a + bi ∈ Z[i]. ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou OrismoÔ 3.6 eÐnai eÔlogo na anarwthjoÔme an upˆrqei mia perioq  kurÐwn idewd¸n pou den eÐnai EukleÐdeia. jètoume δ(z) = (a + bi)(a − bi) = a2 + b2 kai upenjumÐzoume ìti δ(zz ) = δ(z)δ(z ) gia kˆje z.2. β ∈ Z[i]. H en lìgw perioq  eÐnai to sÔnolo √ −1 + −19 twn migadik¸n arijm¸n thc morf c a + bw. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja asqolhjoÔme pio susthmatikˆ me to Z[i]: ja perigrˆyoume ta anˆgwga stoiqeÐa tou kai ja doÔme wc efarmog  merikˆ klassikˆ apotelèsmata pou aforoÔn ajroÐsmata tetrag¸nwn akeraÐwn. Mia pio katatopistik  anˆlush autoÔ tou paradeÐgmatoc upˆrqei sto ˆrjro [5]. To pr¸to tètoio parˆdeigma brèjhke to 1949 apì ton Motzkin. 'Eqoume √ |α/β − q| ≤ 2/2 < 1. z ∈ C. b ∈ R) paristˆnetai sto pragmatikì epÐpedo apì to shmeÐo (a. 'Estw q mia tètoia koruf . ±i 0 1 giatÐ u0 . Epeid  to m koc kˆje diagwnÐou √ tetrag¸nou me pleurˆ mhkouc 1 eÐnai 2. 'Eqontac upìyh to Je¸rhma 3. O migadikìc arijmìc a + bi (a. b ∈ Z kai w = . b).2. Jètontac r = α − βq èqoume α = βq + r kai |r| = |α − βq| = |β||α/β − q| < |β|. b) èqei akèraiec suntetagmènec kai ta shmeÐa autˆ apoteloÔn korufèc tetrag¸nwn me m koc pleurˆc 1. β = 0. ìpou a. b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia perioq  (kai ˆra perioq  kurÐwn idewd¸n kai perioq  monadik c paragontopoÐhshc). SunoyÐzontac ta parapˆnw èqoume apodeÐxei to ex c. Wc efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc sto Z[i] ja lÔsoume mia Diofantik  exÐswsh pou ofeÐletai sto Fermat.5. tìte to shmeÐo (a. JewroÔme to α/β ∈ C. èstw α. Epomènwc isqÔei δ(r) = |r|2 < |β|2 = δ(β) kai o Z[i] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh δ . b ∈ R. u1 ∈ Z.220 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sugkekrimènec efarmogèc thc prohgoÔmenhc Prìtashc ja doÔme parakˆtw. An u = u0 + u1 i eÐnai èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. Epomènwc o periorismìc thc apeikìnishc δ sto Z[i] − {0}. upˆrqei koruf  tetrag¸nou apì thn √ opoÐa to shmeÐo α/β apèqei apìstash mikrìterh   Ðsh tou 2/2.

2.1. −1. Shmei¸noume ìti gia d < 0 o . o daktÔlioc phlÐko Z[i]/ < α > eÐnai peperasmènoc. r ∈ Z[i] tètoia ¸ste β = qα + r kai r = 0   δ(r) < δ(α). 5 = (2 + i)(2 − i). EukleÐdeiec Perioqèc 221 Z} eÐnai mÐa EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish pou orÐzetai apì th sqèsh δ(a + bi) = a2 + b2 .3). ìpou o d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. H sunj kh aut . i. −i}. EpÐshc den alhjeÔei ìti kˆje pr¸toc arijmìc p eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i]. Prˆgmati. Tìte β+ < α >= r+ < α >. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. 2 − i.3. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. ìpou β ∈ Z[i]. b ∈ 3. Sth sunèqeia epanalambˆnetai h diadikasÐa gia to phlÐko kai oÔtw kˆj' ex c.3 ìti o daktÔlioc Z[ d] den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai ˆra den eÐnai EukleÐdeia perioq . ìmwc. Prˆgmati. kai ta 2 + i.2. Allˆ upˆrqoun peperasmèna to pl joc r me δ(r) < δ(α). dhlad  to β   to γ eÐnai antistrèyimo. to 2 + i eÐnai anˆgwgo afoÔ δ(2 + i) = 5. Epeid  δ(1 + 3i) = 10 kai h sunˆrthsh δ ikanopoieÐ th sqèsh δ(xy) = δ(x)δ(y) exetˆzoume an upˆrqoun a + bi me δ(a + bi) = 2   5. Telikˆ. Me parìmoio trìpo diapist¸noume ìti eÐnai anˆgwgo kai to 1 + i. Gia d = −5. Gia parˆdeigma. 3.9 Parathr seic. Upˆrqoun q. b ∈ Z}. ìpou z < δ(α). gia parˆdeigma. eÐdame sto Parˆdeigma √ 3. 1) H akìloujh apl  parat rhsh eÐnai suqnˆ qr simh ìtan anazhtoÔme anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i].2. èqei profan¸c peperasmèno pl joc lÔsewn . 2) Ac broÔme thn paragontopoÐhsh tou 1+3i se ginìmeno anag¸gwn. 4) O √ daktÔlioc Z[i] eÐnai ènac apì mia oikogèneia daktulÐwn thc morf c √ Z[ d] = {a + b d ∈ C|a. afoÔ h Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z . den eÐnai anagkaÐa afoÔ. to δ(2 + i) = 5 eÐnai pr¸toc. h zhtoÔmenh paragontopoÐhsh eÐnai 1 + 3i = (1 + i)(2 + i). Gia parˆdeigma. An α ∈ Z[i] eÐnai tètoio ¸ste δ(α) = p. ìmwc. tìte to α eÐnai anˆgwgo. DiairoÔme to 1 + 3i me to 1 + i sto C kai parathroÔme ìti to phlÐko 2 + i eÐnai stoiqeÐo tou Z[i] (an den  tan ja aporrÐptame to 1 + i wc diairèth). Apì thn prohgoÔmenh parat rhsh to 2 + i eÐnai anˆgwgo. 'Eqoume δ(1 + i) = 2. kˆje klˆsh modulo(α) eÐnai thc morf c β+ < α >. O daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a+bi ∈ C|a. 3) Gia kˆje mh mhdenikì α ∈ Z[i]. Perissìtera epÐ autoÔ ja doÔme sthn epìmenh Parˆgrafo (Je¸rhma 3. to 3 eÐnai anˆgwgo sto Z[i] (ˆskhsh) allˆ δ(3) = 9 pou den eÐnai pr¸toc.8 Je¸rhma.3. an α = βγ tìte p = δ(α) = δ(β)δ(γ) kai ˆra δ(β) = 1   δ(γ) = 1. eÐnai anˆgwga afoÔ δ(2 + i) = δ(2 − i) = 5 pou eÐnai pr¸toc. Sto sugkekrimèno parˆdeigma. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z[i] eÐnai to U (Z[i]) = {1.

. . r 1 ìpou to w eÐnai antistrèyimo. . UpenjumÐzoume ìti dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa a. j1 . Ja qreiastoÔme mia genÐkeush autoÔ. . . qreiazìmaste pr¸ta èna L mma. Gia jetikˆ d to er¸thma poioi apì touc Z[ d] eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc paramènei mèqri s mera anoiktì. ci c nc i kai {i1 . exÐswshc 3. GnwrÐzoume apì thn Enìthta 1 ìti an to ginìmeno ab dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn eÐnai n-st  dÔnamh akeraÐou. ta pi eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ anˆgwga stoiqeÐa kai oi ci eÐnai jetikoÐ akèraioi. . . v ∈ R tètoia ¸ste a = udn kai b = ven . b eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. . pck . . pis is . Epeid  ta a. . 'Estw c = wpc1 . GnwrÐzoume apì thn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti upˆrqoun daktÔlioi pou. b miac perioq c monadik c paragontopoÐhshc R lègontai sqetikˆ pr¸ta an den upˆrqei anˆgwgo p ∈ R tètoio ¸ste p|a kai p|b. c ∈ R me ab = cn . tìte upˆrqoun d. Apìdeixh. den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. giatÐ mporoÔme tìte na ergastoÔme ston eurÔtero daktÔlio kai na qrhsimopoi soume idiìthtèc tou. b eÐnai sqetikˆ pr¸ta. blèpoume ìti gia kˆje i akrib¸c èna apì ta ai .2. . H perÐptwsh ìmwc pou ènac daktÔlioc perièqei to Z kai èqei thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc eÐnai suqnˆ qr simh sthn epÐlush Diofantik¸n exis¸sewn. . b. r}. is . b = νpb1 . an kai perièqoun to Z. apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R sumperaÐnoume ìti a = upa1 . . pjt jt . piss kai e = c j1 cjt pj1 .11 Efarmog  (Fermat). Efarmog  se Diofantikèc exis¸seic 3. . . . r r 1 1 ìpou uν = wn kai ai . 2. .10 L mma. . . jt } = {1. An ta a. n > 0. . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai a. b eÐnai n-stèc dunˆmeic. . Gia thn efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc tou Z[i] pou akoloujeÐ. Epeid  èqoume ab = cn . pjt . . . . pbk . pak . b = νpj1 nc ncj1 .2. . Ja apodeÐxoume ìti oi lÔseic thc Diofantik c 2x3 = y 2 + 1 . bi eÐnai 0.222 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh √ Z[ d] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an d = −1 √   −2 ('Askhsh 22). tìte oi a. Jètoume d = pi11 . . Sunep¸c a = upi1 nci1 . bi ∈ N me ai + bi = nci . e ∈ R kai antistrèyima u.

2. δ) = (1. −1). (0. To 1 + i eÐnai anˆgwgo apì thn Parat rhsh 3. y ∈ Z tètoioi ¸ste 2x3 = y 2 + 1. δ ∈ Z. −1). Epeid  o y eÐnai perittìc èqoume y + i = 2k + 1 + i. ±2). kai katˆ sunèpeia lambˆnoume to sÔsthma y = γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 = (γ + δ)(γ 2 − 4γδ + δ 2 ) 1 = γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 = (γ − δ)(γ 2 + 4γδ + δ 2 ). ParathroÔme ìti o y eÐnai perittìc. y) = (1. 'Estw x. gia kˆpoio k ∈ Z. ±11). 1).2. (1) Kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i diaireÐ to (y + i) − (y − i) = 2i = (1 + i)2 . Sto Z[i] jewroÔme thn paragontopoÐhsh (y + i)(y − i) = 2x3 . tìte u(γ + δi)3 = ν 3 (γ + δi)3 = (νγ + νδi)3 ).10 èpetai ìti upˆrqei antistrèyimo u ∈ Z[i] kai γ + δi ∈ Z[i] me a + bi = u(γ + δi)3 . Prˆgmati. Apì to L mma 3. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc. y) = (2. EpÐshc to 1 + i diaireÐ to y − i = 2k + 1 − i. kai ˆra to y + i diaireÐtai me to 1 + i allˆ ìqi me to (1 + i)2 . Sunep¸c ènac µκδ twn y + i kai y − i eÐnai to 1 + i. 0).2. ìpou ta a + bi. 'Eqoume y + i = (1 + i)(a + bi) = (1 + i)(γ + δi)3 = = (γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 ) + (γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 )i.3. Qrhsimopoi¸ntac thn (??) lambˆnoume (ix)3 = (a + bi)(c + di). pou epÐshc melet jhke apì ton Fermat. Antikajist¸ntac sthn pr¸th brÐskoume ìti y = ±1. opìte èqoume y + i = (1 + i)(a + bi) kai y − i = (1 + i)(c + di). Epeid  γ. opìte x = 1. EukleÐdeiec Perioqèc 223 eÐnai oi (x. eÔkola diapist¸noume apì thn deÔterh exÐswsh tou sust matoc ìti (γ. Epeid  kˆje antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i] eÐnai trÐth dÔnamh sto Z[i]. opìte grˆfontac x = 2X . (1 + i)2 . eÐnai oi (x. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. 1 + i. mporoÔme na upojèsoume ìti u = 1 (giatÐ an u = ν 3 . (1. c + di ∈ Z[i] eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. (5.9 1) kai epomènwc apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] paÐrnoume ìti kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i eÐnai suntrofikìc me ènan apì touc 1. x3 = y 2 + 4. an o x eÐnai ˆrtioc tìte kai o y eÐnai ˆrtioc.

Na brejeÐ èna d ∈ Z[i] tètoio ¸ste < 2 > + < 3 + 3i >=< d >. 8. ta q. 5. Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. b. 6. H perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δk pou orÐzetai apì δk (m) = |m| + k . r den eÐnai anagkastikˆ monadikˆ. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a ∈ R. ApodeÐxte ìti: n a. ìpou k ∈ N.224 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai y = 2Y paÐrnoume thn exÐswsh 2X 3 = Y 2 + 1 pou lÔsame prohgoumènwc. Kˆje gn sio ide¸dec miac perioq c kurÐwn idewd¸n perièqetai se megistikì ide¸dec. 2.2. èstw a = 5 + 3i. 'Estw R = { m |m. 7. 2 − yi eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto Z[i]. Tìte < a > + < b >=< d > an kai mìno an to d eÐnai ènac µκδ twn a. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a. 4. ApodeÐxte ìti to pl joc twn idewd¸n tou R pou perièqoun to < a > eÐnai peperasmèno. Ask seic 3.10 sth sqèsh (2 + yi)(2 − yi) = x3 . a = 0. . 'Ara mporoÔme na upojèsoume ìti o x eÐnai perittìc. n perittìc}. O R eÐnai mia akeraia perioq  pou perièqei to Z.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R. Epomènwc efarmìzoume to L mma 3. 3. y = δ(3γ 2 − δ 2 ) pou eÔkola epilÔetai afoÔ γ. Ston orismì thc EukleÐdeiac perioq c. b = −4 + i. δ ∈ Z. Upìdeixh: Sto Z[i]. Me thn upìjesh aut  mporoÔme na apodeÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2 + yi. 'Ena q eÐnai to −1 + i kai èna ˆllo eÐnai to −1. To sÔsthma pou prokÔptei ed¸ eÐnai to 2 = γ(γ 2 − 3δ 2 ). 1. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p > eÐnai megistikì an kai mìno an to p eÐnai anˆgwgo. n ∈ Z. p = 0. b ∈ R.

12. Upìdeixh: An I eÐnai mh mhdenikì ide¸dec tou R. ApodeÐxte ìti an o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n.2. EukleÐdeiec Perioqèc 225 b. ìpou k eÐnai elˆqisto me thn idiìthta 2k ∈ I . 9. . Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. a. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. 13. R/ < p > eÐnai s¸ma c. Efarmìste thn 'Askhsh 11. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn.2. 11.3. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n kai o S akeraÐa perioq . ApodeÐxte ìti an o ϕ den eÐnai isomorfismìc. 10. R/ < p > eÐnai akeraÐa perioq . 15. 'Estw R mÐa perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R − {0}. . Ta akolouja eÐnai isodÔnama a. ApodeÐxte ìti o R eÐnai s¸ma.3. . Efarmìste to L mma 3. O pur nac eÐnai to < x >. tìte to S eÐnai s¸ma. 14. 16. Tìte kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. Kˆje mh mhdenikì ide¸dec tou R perièqei stoiqeÐo thc morf c 2t gia kˆpoio t > 0. jewr ste thn akoloujÐa < a >⊇< a2 >⊇ . Upìdeixh: An I eÐnai èna ide¸dec tou R jewr ste to sÔnolo Z ∩ I . Exetˆste an alhjeÔoun oi parakˆtw protˆseic. eÐnai peperasmènh. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. n perittoÔc eÐnai antistrèyima. n c. ApodeÐxte ìti to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. Upìdeixh: Gia na deÐxete ìti to a = 0 eÐnai antistrèyimo. b. 'Estw R mia perioq  me thn idiìthta: kˆje gn sia fjÐnousa akoloujÐa idewd¸n I1 I2 . apodeÐxte ìti I =< 2k >. 'Estw R ènac daktÔlioc me Z ⊆ R ⊆ Q. . R EukleÐdeia perioq  ⇒ R[x] EukleÐdeia perioq . p eÐnai anˆgwgo b. R perioq  kurÐwn idewd¸n ⇒ R[x] perioq  kurÐwn idewd¸n. Kˆje mh mhdenikì pr¸to ide¸dec perioq c kurÐwn idewd¸n eÐnai megistikì. tìte o R s¸ma. Ta stoiqeÐa thc morf c m me m. H perioq  R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. . d. Upìdeixh: O pur nac eÐnai mh mhdenikì pr¸to ide¸dec. Upìdeixh: Jewr ste ton epimorfismì R[x] f (x) → f (0) ∈ R.

226 17. ApodeÐxte ìti Z[i]/ < 1 + i >∼ Z2 . =

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

18. Na prosdioristeÐ èna m tètoio ¸ste Z[i]/ < 1 + 3i >∼ Zm . = Upìdeixh: AnalÔste to 1 + 3i se ginìmeno anag¸gwn kai efarmìste to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ('Askhsh 2.6.19). 19. Sto Z[i], pou eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc, èqoume 10 = 2 · 5 = (1 + 3i)(1 − 3i). Exhg ste. √ √ 20. ApodeÐxte ìti o Z[ −2] = {a + b −2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia √ perioq  wc proc thn apeikìnish δ(a + b −2) = a2 + 2b2 . 21. Sumplhr¸ste thn apìdeixh ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc x3 = y 2 + 4 eÐnai oi (x, y) = (2, ±2), (5, ±11). (Bl. thn Efarmog  3.2.11). 22. 'Estw n ènac arnhtikìc akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. ApodeÐxte ìti:

a. An n ≤ −2, tìte ta monadikˆ antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou √ √ Z[ n] = {a + b n ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai ta ±1. √ b. O daktÔlioc Z[ n] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an n = −1, −2. Upìdeixh: Upojètontac ìti n < −2 kai ìti o daktÔlioc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc apodeÐxte me th bo jeia thc sunˆrth√ shc δ(a + b n) = a2 − nb2 , ìti to 2 eÐnai anˆgwgo. Autì eÐnai ˆtopo lìgw thc 'Askhshc 3.1.11. Gia to antÐstrofo, dec thn 'Askhsh 20.

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

227

3.3 Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn
Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] ja apodeÐxoume ed¸ èna je¸rhma tou Fermat pou perigrˆfei touc fusikoÔc arijmoÔc pou mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume èna Je¸rhma tou Lagrange pou lèei ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + y 2

Estiˆzontac arqikˆ thn prosoq  mac stouc pr¸touc arijmoÔc, parathroÔme ìti 2 = 12 + 12 , 5 = 12 + 22 , 13 = 22 + 32 , 17 = 12 + 42 , 29 = 22 + 52 , en¸ oi 3, 7, 11, 19, 23 den mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To epìmeno apotèlesma mac lèei ìti o pr¸toc p = 2 eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn an kai mìno an p ≡ 1 mod 4. nama

3.3.1 Je¸rhma. 'Estw p > 2 ènac pr¸toc arijmìc. Ta akìlouja eÐnai isodÔ1. p ≡ 1 mod 4 2. to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i] 3. upˆrqoun akèraioi a, b tètoioi ¸ste p = a2 + b2 . Apìdeixh. 1 ⇒ 2. 'Estw p ≡ 1 mod 4. Tìte (−1) 2 = 1. Epomènwc apì to krit rio tou Euler (Efarmog  2.4.4) èpetai ìti upˆrqei q ∈ Z tètoioc ¸ste
p−1

q 2 ≡ −1

mod p.

To p diaireÐ to q 2 + 1 sto Z kai katˆ sunèpeia diaireÐ to (q + i)(q − i) sto Z[i]. Gia na deÐxoume ìti to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo sto Z[i], ja deÐxoume ìti to p den diaireÐ kanèna apì ta q + i, q − i sto Z[i]. Autì arkeÐ giatÐ o Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw p|q + i. Tìte q + i = p(a + bi), gia kˆpoia a, b ∈ Z, kai epomènwc 1 = pb, pou eÐnai ˆtopo. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti to p den diaireÐ to q − i. 2 ⇒ 3. Profan¸c to p den eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. AfoÔ to p den eÐnai anˆgwgo sto Z[i] èqoume p = (a + bi)(c + di) gia kˆpoia mh antistrèyima stoiqeÐa a + bi, c + di ∈ Z[i]. Epomènwc δ(p) = δ(a + bi)δ(c + di), ìpou δ eÐnai h sunˆrthsh pou eÐdame sto Je¸rhma 3.2.8. 'Ara p2 = (a2 + b2 )(c2 + d2 ). Epeid  a2 + b2 , c2 + d2 > 1, apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z paÐrnoume p = a2 + b2 (= c2 + d2 ). 3 ⇒ 1. 'Estw p = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Epeid  to tetrˆgwno kˆje akeraÐou

228

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

eÐnai isìtimo me 0, 1 mod 4 paÐrnoume p ≡ 0, 1, 2 mod 4. Allˆ o p eÐnai perittìc akèraioc diˆforoc tou 2. 'Ara p ≡ 1 mod 4. 1) Sthn ekf¸nhsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den sumperilˆbame ton pr¸to 2. Ston daktÔlio Z[i] to stoiqeÐo 2 den eÐnai anˆgwgo, afoÔ 2 = −i(1 + i)2 kai to 1 + i eÐnai anˆgwgo (giatÐ δ(1 + i) = 2 pou eÐnai pr¸toc arijmìc, bl Parat rhsh 3.2.9 1)). 2) EpishmaÐnoume ìti an o pr¸toc p grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn mh arnhtik¸n akeraÐwn, p = a2 + b2 , tìte oi a, b eÐnai “ousiastikˆ” monadikoÐ. Bl. 'Askhsh 5. 'Eqoume prosdiorÐsei touc pr¸touc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Ja qarakthrÐsoume t¸ra touc fusikoÔc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apì th stoiqei¸dh tautìthta

Shmei¸seic

Oi fusikoÐ arijmoÐ n thc morf c n = x2 + y 2

(a2 + b2 )(c2 + d2 ) = (ac − bd)2 + (ad + bc)2

(1)

sumperaÐnoume ìti to ginìmeno dÔo akeraÐwn pou grˆfontai wc ajroÐsmata dÔo tetrag¸nwn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Sunep¸c, apì to Je¸rhma 3.3.1 èqoume ìti kˆje dÔnamh pm , ìpou p ≡ 1 mod 4, eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To Ðdio sumbaÐnei gia tic dunˆmeic 2m . 'Estw
r+1 n = 2n0 pn1 . . . pnr pr+1 . . . pns r s 1

n

h paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn, ìpou

p1 , . . . , pr ≡ 1 mod 4 kai pr+1 , . . . , ps ≡ 3

mod 4.

Kajènac apì touc parˆgontec 2n0 , pn1 , . . . , pnr eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸r 1 nwn kai sunep¸c to ginìmenì touc eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. An upojèsoume ìti oi ekjètec nr+1 , . . . , ns eÐnai ˆrtioi, tìte bèbaia kajènac apì touc nr+1 pr+1 , . . . , pns eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn (katˆ tetrimmèno trìpo), opìs te apì thn (??) sumperaÐnoume ìti to n eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti isqÔei kai to antÐstrofo:

3.3.2 Je¸rhma. 'Enac fusikìc arijmìc n grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n an kai mìno an sthn anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn o ekjèthc kˆje pr¸tou p me p ≡ 3 mod 4 eÐnai ˆrtioc.

Gia parˆdeigma, o 2002 = 2 · 7 · 11 · 13 den grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, en¸ o 154154 = 2 · 72 · 112 · 13 grˆfetai. Gia thn apìdeixh tou prohgoumènou Jewr matoc ja qreiastoÔme ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i].

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

229

3.3.3 Je¸rhma. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta akìlouja:
1) ±p, ±ip, ìpou p ∈ N eÐnai pr¸toc me p ≡ 3 mod 4 2) a + bi ∈ Z[i], ìpou a2 + b2 eÐnai pr¸toc. Apìdeixh. Apì to Je¸rhma 3.3.1 kai to gegonìc ìti ta ±1, ±i eÐnai antistrèyima sto Z[i], prokÔptei amèswc ìti ta stoiqeÐa tou 1) eÐnai anˆgwga. Sthn Parat rhsh 3.2.9 1) eÐdame ìti ta stoiqeÐa sthn perÐptwsh 2) tou jewr matoc eÐnai epÐshc anˆgwga. AntÐstrofa, èstw a + bi ∈ Z[i] èna anˆgwgo stoiqeÐo. An b = 0, tìte epeid  to a ∈ Z eÐnai anˆgwgo, o |a| einai pr¸toc. Apì to Je¸rhma 3.2.1, èpetai ìti a ≡ 3 mod 4. An a = 0, apodeiknÔetai me parìmoio trìpo ìti b = ±p, ìpou p pr¸toc me p ≡ 3 mod 4. 'Estw t¸ra a, b = 0. Wc eikìna anag¸gou stoiqeÐou kˆtw apì ènan isomorfismì daktulÐwn to a − bi ∈ Z[i] eÐnai anˆgwgo ('Askhsh 3.1.8). 'Eqoume

a2 + b2 = (a + bi)(a − bi).
'Estw a2 +b2 = cd, me c, d ∈ N, c, d > 1. An ta c, d  tan anˆgwga sto Z[i], tìte apì thn isìthta (a + bi)(a − bi) = cd kai to gegonìc ìti o daktÔlioc Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc ja paÐrname ìti to a + bi eÐnai suntrofikì me to c   d, prˆgma ˆtopo. An èna apì ta c, d den  tan anˆgwgo, tìte h isìthta (a + bi)(a − bi) = cd odhgeÐ pˆli se ˆtopo afoÔ sto aristerì mèloc èqoume ginìmeno dÔo anag¸gwn stoiqeÐwn kai sto dexiì èqoume ginìmeno toulˆqiston tri¸n. ApodeÐxame ìti o a2 + b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma 3.3.2. Apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. H mÐa kateÔjunsh èqei  dh apodeiqteÐ sta sqìlia pou prohg jhkan thc ekf¸nhshc tou Jewr matoc. 'Estw t¸ra n = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Tìte

n = (a + ib)(a − ib).
'Estw

a + ib = π1 . . . πr (a1 + ib1 ) . . . (as + ibs )
h paragontopoÐhsh tou a + ib se ginìmeno anag¸gwn, ìpou ta πj eÐnai thc morf c ±pj   ±ipj (pj ∈ Z eÐnai pr¸toc kai pj ≡ 3 mod 4) kai gia ta aj +ibj ∈ Z[i] isqÔei ìti oi a2 + b2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ (Je¸rhma 3.3.3). Jewr¸ntac j j suzugeÐc migadikoÔc paÐrnoume

a − ib = π1 . . . πr (a1 − ib1 ) . . . (as − ibs )

230 kai katˆ sunèpeia

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

n = |π1 |2 . . . |πr |2 (a2 + b2 ) . . . (a2 + b2 ). 1 1 s s

(2)

Gia kˆje j = 1, . . . , r isqÔei |πj |2 = p2 kai pj ≡ 3 mod 4. Kajènac apì j touc a2 + b2 (j = 1, . . . , s) eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou den eÐnai isìtimoc me j j to 3 modulo 4 (Je¸rhma 3.3.1). Sunep¸c o ekjèthc sto dexiì mèloc thc (??) kˆje pr¸tou pou eÐnai isìtimoc me to 3 modulo 4 eÐnai ˆrtioc arijmìc.

Sqìlia
Ed¸ egeÐrontai pollˆ endiafèronta erwt mata. Gia parˆdeigma, upˆrqei k tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma k tetrag¸nwn; An nai poio eÐnai èna k; Epeid  to 7 den grˆfetai wc ˆjroisma 3 tetrag¸nwn, blèpoume ìti an upˆrqei k , tìte k ≥ 4. O Lagrange apèdeixe ìti to elˆqisto k eÐnai 4: kˆje fusikìc arijmìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn. Arketèc apodeÐxeic autoÔ eÐnai gnwstèc s mera. Sto biblÐo twn Hardy kai Wright [13] upˆrqoun treic. Mia ˆllh apìdeixh dÐnoume parakˆtw. Poio genikˆ, dojèntoc tou n upˆrqei g(n) tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma g(n) to pl joc n-st¸n dunˆmewn; Autì eÐnai gnwstì wc to prìblhma tou Waring (o opoÐoc to melèthse to 1770). H apˆnthsh eÐnai jetik  ìpwc èdeixe o Hilbert to 1909. Poioc eÐnai o elˆqistoc g(n); To 1964, apedeÐqjh ìti gia n = 5 o elˆqistoc g(n) eÐnai 37. Gia megˆla n, h elˆqisth tim  tou g(n) paramènei mèqri s mera ˆgnwsth. 'Ena ˆllo er¸thma pou mporoÔme na jèsoume ed¸ eÐnai: katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc parÐstatai ènac fusikìc arijmìc wc ˆjroisma g(n) n-stwn dunˆmewn; Gia sunaf  probl mata kai apotelèsmata parapèmpoume sto biblÐo tou Grosswald [11]. GiatÐ na endiaferjeÐ kaneÐc gia tètoia probl mata; O Ðdioc o Grosswald lèei: “En¸ oi MajhmatikoÐ spˆnia egeÐroun tètoiouc problhmatismoÔc, suqnˆ epishmaÐnoun tic efarmogèc twn kajar¸n majhmatik¸n sth fusik , mhqanologÐa kai ˆllouc episthmonikoÔc tomeÐc. EpÐshc, sthn paroÔsa perÐptwsh, mporeÐ na uposthriqjeÐ h jèsh ìti h melèth ajroismˆtwn tetrag¸nwn akeraÐwn eÐnai qr simh se probl mata pou aforoÔn shmeÐa diktuwt¸n (lattices), sthn krustallografÐa, kai se orismèna probl mata sth mhqanik .”

Sto Je¸rhma 3.3.1 qarakthrÐsame touc pr¸touc p pou grˆfontai sth morf  p = x2 + y 2 . Ta kÔria shmeÐa thc apìdeixhc  tan ta ex c.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + 2y 2

• H isotimÐa q 2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1 mod 4

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

231

• O Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Ac jewr soume ed¸ èna sunafèc er¸thma: Poioi pr¸toi p grˆfontai sth morf 

p = x2 + 2y 2 ;
Kaj¸c h perÐptwsh p = 2 eÐnai tetrimmènh upojètoume p = 2. Jewr¸ntac peript¸seic modulo 2 gia ta x, y blèpoume ìti x2 + 2y 2 ≡ 0, 1, 2, 3, modulo 8 kai epeid  o p eÐnai perittìc pr¸toc brÐskoume thn anagkaÐa sunj kh

p ≡ 1, 3 mod 8.
ApodeiknÔetai ìti h sunj kh aut  eÐnai kai ikan . Den ja to apodeÐxoume autì, allˆ ja arkestoÔme sto na perigrˆyoume ta basikˆ shmeÐa thc apìdeixhc. Ac upojèsoume ìti gnwrÐzoume ta ex c.

i) H isotimÐa q 2 ≡ −2 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1, 3 mod 8 √ √ ii) O Z[ −2] = {a + bi 2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Tìte apì to i) upˆrqei q ∈ Z me p|q 2 + 2, opìte √ √ √ p|(q + i 2)(q − i 2) sto Z[ −2]. √ To p den eÐnai anˆgwgo sto Z[ −2], giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja èprepe, √ √ lìgw tou ii), na diaireÐ èna apì ta q + −2, q − −2, prˆgma adÔnato. Ta √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −2] eÐnai ta ±1 (ˆskhsh). Epomènwc èqoume √ √ √ √ p = (a + b −2)(c + d −2), ìpou a + b −2, c + d −2 = ±1. Lambˆnontac ta tetrˆgwna twn mètrwn migadik¸n arijm¸n èqoume p2 = (a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ). Epeid  a2 + 2b2 , c2 + 2d2 > 1, h monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z dÐnei p = a2 + 2b2 (= c2 + 2d2 ). Sunep¸c o p eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 . Ac sqoliˆsoume t¸ra√ upojèseic i) kai ii). Gia thn ii) mporeÐ na apotic deiqteÐ ìti o daktÔlioc Z[ √−2] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh √ δ : Z[ −2] → N, δ(a + bi 2) = a2 + 2b2 ('Askhsh 3.2.20) Epomènwc o daktÔlioc autìc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H apìdeixh tou i) eÐnai kˆpwc teqnik  kai gia ton lìgo autì paraleÐpetai. Genikˆ to er¸thma pìte mia isotimÐa thc morf c x2 ≡ a mod p èqei lÔsh eÐnai èna shmantikì jèma thc JewrÐac Arijm¸n pou melet jhke susthmatikˆ - metaxÔ twn ˆllwn - apì touc Euler, Legendre, Jacobi kai Gauss. Parapèmpoume sto biblÐo tou Rosen [24] kai eidikˆ sto Kefˆlaio 9.

232

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

Gia suntomÐa èstw A to sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n n thc morf c n = x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N. Apì thn tautìthta

Oi fusikoÐ arijmoÐ thc morf c n = x2 + 2y 2

(a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ) = (ac − 2bd)2 + 2(ad + bc)2
sumperaÐnoume ìti

m, n ∈ A ⇒ mn ∈ A.
Apì autì kai ton qarakthrismì twn pr¸twn thc morf c x2 + 2y 2 pou eÐdame pio pˆnw sunˆgoume ìti: an sthn paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth, tìte n ∈ A. MporeÐ na apodeiqteÐ to antÐstrofo katˆ trìpo parìmoio me thn apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. Gia to skopì autì ja prèpei na prosdioristoÔn ta √ anˆgwga stoiqeÐa thc EukleÐdeiac perioq c Z[ √ . Autˆ eÐnai ta ±p, ìpou p −2] eÐnai pr¸toc me p ≡ 5, 7 mod 8, kai ta a + bi 2, ìpou a2 + 2b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. H apìdeixh eÐnai parìmoia me aut  tou Jewr matoc 3.3.3. Telikˆ apodeiknÔetai ìti o fusikìc arijmìc n eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N, an kai mìno an sthn paragontopoÐhsh tou n kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth.

Sqìlia
Dustuq¸c h mèjodoc pou perigrˆyame prohgoÔmena den efarmìzetai se pio genikèc parastˆseic thc morf c n = x2 + dy 2 , ìpou to d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. Autì ofeÐletai sto gegonìc √ ìti gia d > 2 oi daktÔlioi Z[ −d] den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc (bl. 'Askhsh 3.2.22). 'Omwc, èqoun anaptuqjeÐ ˆllec mèjodoi sthn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n pou uposkelÐzoun thn èlleiyh thc idiìthtac thc monadikìthtac sthn paragontopoÐhsh stoiqeÐwn se ginìmeno anag¸gwn. Mia apì autèc basÐzetai sth monadikìthta thc paragontopoÐhshc idewd¸n ori√ smènwn daktulÐwn, ìpwc eÐnai oi Z[ −d], se ginìmeno pr¸twn idewd¸n. H idèa aut  an kei ston Kummer kai  tan o lìgoc pou eis gage th nèa gia thn epoq  aut  ènnoia tou ide¸douc! Gia sugkekrimèna paradeÐgmata thc mejìdou aut c parapèmpoume sthn Parˆgrafo 11.12 tou Artin, Algebra, [2].

Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn

Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. H apìdeixh pou ja d¸soume qrhsimopoieÐ 2 × 2

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

233

pÐnakec me stoiqeÐa apì to Z[i] kai ofeÐletai ston C. Small [27]. An kai h apìdeixh aut  den qrhsimopoieÐ th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i], thn anaptÔssoume ed¸ lìgw thc komyìthtac pou parousiˆzei. Sthn parakˆtw apìdeixh ja jewr soume gnwstèc basikèc idiìthtec apì th JewrÐa Omˆdwn, oi opoÐec melet¸ntai sthn Enìthta 4. Sugkekrimèna ja qrhsimopoi soume to Je¸rhma tou Lagrange kai to gegonìc ìti h pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc eÐnai kuklik . tetrag¸nwn stoiqeÐwn tou F . Epiplèon, an h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . An h qarakthristik  tou F den eÐnai 2, tìte akrib¸c ta misˆ apì ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai tetrˆgwna. Apìdeixh. An h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte h apeikìnish F a → a2 ∈ F eÐnai 1 − 1. Epeid  to F eÐnai peperasmèno, h apeikìnish aut  eÐnai epÐ. 'Ara kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . 'Estw t¸ra ìti h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. GnwrÐzoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn tou F eÐnai kuklik , kai apì to Je¸rhma 2.7.1 h omˆda aut  èqei ˆrtia tˆxh. 'Ara F ∗ = {g, g 2 , . . . , g 2m = 1} g ∈ F . Ta stoiqeÐa g 2 , g 4 , . . . , g 2m eÐnai bèbaia tetrˆgwna. Kˆje stoiqeÐo thc morf c g 2k+1 den eÐnai tetrˆgwno giatÐ an upˆrqei h ∈ F ∗ me g 2k+1 = h2 , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange stic omˆdec paÐrnoume g (2k+1)m = h2m = 1 opìte 2m|(2k + 1)m, dhlad  2|2k + 1, pou eÐnai ˆtopo. ApodeÐxame ìti akrib¸c ta misˆ apì ta stoiqeÐa tou F ∗ eÐnai tetrˆgwna. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. 'Estw z ∈ F ∗ , ìpou to z den eÐnai tetrˆgwno. JewroÔme ta uposÔnola tou F ∗

3.3.4 L mma. Kˆje stoiqeÐo enìc peperasmènou s¸matoc F eÐnai ˆjroisma dÔo

T = {x2 ∈ F ∗ |x ∈ F ∗ } kai S = {z − y 2 ∈ F ∗ |y ∈ F ∗ }.
Ta T kai S èqoun ton Ðdio plhjˆrijmo giatÐ h antistoiqÐa T x2 → z − x2 ∈ S 1 eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 'Ara F ∗ | = |T | = |S|. Epeid  z ∈ T , z ∈ S , sumperaÐnoume / / 2 ìti S ∩ T = ∅. 'Ara upˆrqoun x, y ∈ F me x2 = z − y 2 , dhlad  z = x2 + y 2 .

3.3.5 Pìrisma. An o jetikìc akèraioc n eÐnai pr¸toc   to ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn, tìte kˆje stoiqeÐo tou Zn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apìdeixh. An n = p eÐnai pr¸toc, o Zp eÐnai s¸ma kai to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. 'Estw n = p1 . . . pr , ìpou ta pi eÐnai diakekrimènoi pr¸toi. UpenjumÐzoume apì thn 'Askhsh 2.6.20 ìti upˆrqei ènac ismorfismìc daktulÐwn

ϕ : Zn

a → (a1 , . . . , ar ) ∈ Zp1 × · · · × Zpr ,

234

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

ìpou ai eÐnai h klˆsh upoloÐpwn modulo pi enìc (opoioud pote) antipros¸pou thc klˆshc a. SÔmfwna me to L mma 3.3.4, kˆje ai ∈ Zpi grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, ai = b2 + c2 , ìpou bi , ci ∈ Zpi . Sunep¸c h eikìna tou a eÐnai i i

ϕ(a) = (a1 , . . . , ar ) = = (b2 + c2 , . . . , b2 + c2 ) = 1 1 r r = (b2 , . . . , b2 ) + (c2 , . . . , c2 ) = 1 r 1 r = (b1 , . . . , br )2 + (c1 , . . . , cr )2 .
Epeid  o ϕ eÐnai isomorfismìc daktulÐwn, sumperaÐnoume ìti to a ∈ Zn grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn sto Zn . Erqìmaste t¸ra sto kentrikì shmeÐo thc apìdeixhc. Ja ergastoÔme me to daktÔlio M2 (Z[i]) twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa apì to Z[i]. Gia lìgouc a b suntomÐac èstw M = M2 (Z[i]). An A = ∈ M , jètoume A∗ = c d a c ¯ ¯ ¯ d ∈ M , ton suzug  anˆstrofo tou A. b ¯

3.3.6 L mma. 'Estw m, n, c, d ∈ Z kai
A= n c + di c − di m ∈ M.

An det A = 1, tìte upˆrqei B ∈ M tètoio ¸ste A = BB ∗ . Apìdeixh. Efarmìzoume epagwg  sto c2 +d2 . An c2 +d2 = 0, tìte c = d = 0 kai epomènwc A = I . Sthn perÐptwsh aut  jètoume B = I . 'Estw t¸ra c2 + d2 > 0. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 1h PerÐptwsh 0 < n ≤ m. Jètoume 1 0 C= ∈ M kai D = CAC ∗ . x − yi 1 Pollaplasiˆzontac parathroÔme ìti

D=

n r + si r − si ∗

∈ M, ìpou r = c + nx, s = d + ny

kai ∗ eÐnai kˆpoioc akèraioc. EpÐshc det D = (det C)(det A)(det C ∗ ) = 1. Isqurizìmaste ìti upˆrqoun x, y ∈ Z tètoia ¸ste r2 + s2 < c2 + d2 . An alhjeÔei o isqurismìc, tìte apì thn epagwgik  upìjesh upˆrqei E ∈ M tètoio

1 A= 1 n c + di c − di m To Je¸rhma autì apodeÐqthke apì ton J. tìte kai to n eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. Arqikˆ parathroÔme ìti n = 1. Mènei na exetˆsoume thn perÐptwsh pou |c| ≤ n/2 kai |d| ≤ n/2. Apìdeixh. pou eÐnai to zhtoÔmeno. JewroÔme ton pÐnaka 3. An c < −n/2.3. ìpwc eÐnai h JewrÐa Arijm¸n.3. d tètoioi ¸ste −1 ≡ c2 + d2 mod n. o Logismìc twn Metabol¸n. y. Apì to Pìrisma 3. pou eÐnai ˆtopo. DiakrÐnoume peript¸seic. m ∈ Z.7 Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. Lagrange to 1770. q = w2 + x2 + y 2 + z 2 . O Lagrange ergˆsjhke se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n kai thc Fusik c. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. H perÐptwsh aut  eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh: Jètoume C= 1 x + yi 0 1 ∈M kai akoloujoÔme anˆloga b mata. .3. epilègoume x = 0 kai y = 1. 2h PerÐptwsh 0 < m ≤ n. h JewrÐa twn Exis¸sewn. Jètontac B = C −1 E eÔkola epalhjeÔoume ìti BB ∗ = A. z tètoioi ¸ste n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn 235 ¸ste D = EE ∗ . epilègoume x = 1 kai y = 0. Ja deÐxoume ìti sthn perÐptwsh aut  den empÐptei kanèna n. giatÐ an n = a2 q kai to q eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. dhlad  èqoume mn − c2 − d2 = 1. epilègoume x = 0 kai y = −1. d eÐnai mh mhdenikoÐ. 'Estw t¸ra n > 1. An d > −n/2. opìte r2 +s2 = (c−n)2 +d2 < c2 +d2 . oi Diaforikèc Exis¸seic. h Ourˆnia Mhqanik  kai h Udrodunamik .5 upˆrqoun akèraioi c. epilègoume x = −1 kai y = 0. Gia kˆje fusikì arijmì n upˆrqoun fusikoÐ arijmoÐ w. n = (aw)2 + (ax)2 + (ay)2 + (az)2 . Apì thn upìjesh èqoume 0 < n ≤ m. kai epomènwc n2 ≤ nm = c2 + d2 + 1 ≤ (n/2)2 + (n/2)2 + 1 = n2 /2 + 1 < n2 . afoÔ oi akèraioi c. MporoÔme na upojèsoume ìti o n den diaireÐtai me to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. x. An c > n/2. T¸ra apodeiknÔoume ton parapˆnw isqurismì.3. An d < −n/2.

3. b = d eÐte a = d. ìpou a. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn twn 2002 kai 2004 √ sto Z[i]. ApodeÐxte ìti to −b a R eÐnai s¸ma an kai mìno an p ≡ 3 mod 4. b dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. 'Estw p ènac pr¸toc tètoioc ¸ste p = a2 +b2 = c2 +d2 .3 1. 5. c. d ∈ N. Na brejeÐ h anˆlush twn 29 kai 31 se ginìmena anag¸gwn sto Z[i]. Upìdeixh: Jewr mata 3. Gia poiˆ p h isotimÐa (x + 1)2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh. Poia eÐnai h sqèsh tou daktulÐou autoÔ me ton R thc prohgoÔmenhc ˆskhshc. 7. k perittìc kai arketˆ megˆloc. ApodeÐxte ìti kˆje jetikìc diairèthc tou akeraÐou a2 + b2 eÐnai thc morf c c2 + d2 ìpou µκδ(c. 2.3.3.3. Upìdeixh: (a + ib)(a − ib) = (c + id)(c − id). 'Estw a. 6. Estw R to uposÔnolo tou M2 (Zp ) pou a b apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c . Qrhsimopoi ste th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] kai to Je¸rhma 3. Tìte eÐte a = c.6 paÐrnoume A = BB ∗ gia kˆpoio B ∈ M .3. Ask seic 3. Gia kˆje n ∈ N upˆrqei akèraioc m > n pou den eÐnai ˆjroisma twn tetrag¸nwn 4 jetik¸n akeraÐwn. d) = 1.3. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.236 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai parathroÔme ìti det A = 1. . 4. b = c. Sto Z[ −2]. Efarmìzontac to L mma 3.2 kai 3. 8. Apì th sqèsh n c + di c − di m = w + xi y + zi ∗ ∗ w − xi ∗ y − zi ∗ blèpoume ìti n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . b. Gia poioÔc pr¸touc p o daktÔlioc Zp [x]/ < x2 + 1 > eÐnai s¸ma. Upìdeixh: m = 2k .3.

eÐnai anamenìmeno ìti sth melèth thc susqètishc twn poluwÔmwn tou R[x] kai F [x] shmantikì rìlo ja paÐxoun oi suntelestèc. . Gia na paragontopoi soume èna f (x) ∈ R[x] se ginìmeno anag¸gwn efarmìzoume epagwg  sto deg f (x). SÔmfwna me to epìmeno L mma. . kˆje monikì polu¸numo tou R[x] eÐnai prwtarqikì. tìte ta g(x). Sthn Parˆgrafo aut  ja apodeÐxoume ìti o poluwnumikìc daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H basik  idèa thc apìdeixhc tou parapˆnw Jewr matoc eÐnai apl . Gia parˆdeigma. gia kˆpoio g(x) ∈ R[x] pou eÐnai prwtarqikì. 3. Gia th monadikìthta thc paragontopoÐhshc aut c. tìte kai o daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ìpou ta c. f (x) = 0. Epeid  to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. an .1 Je¸rhma.2 L mma. tìte èqoume f (x) = cg(x). jewroÔme to f (x) wc stoiqeÐo tou F [x]. DÐnoume touc akìloujouc orismoÔc. 3. Kˆje tètoio c onomˆzetai perieqìmeno tou f (x). . sto Z[x] èqoume 6x2 − 3x + 12 = 3(2x2 − x + 4) = (−3)(−2x2 + x − 4). ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. Upˆrqoun bèbaia kˆpoiec duskolÐec kaj¸c den gnwrÐzoume (proc to parìn) an èna anˆgwgo polu¸numo tou R[x] paramènei anˆgwgo sto F [x].3. c eÐnai perieqìmena tou f (x). .4. en¸ to 2x3 − 6x2 + 4x − 4 ∈ Z[x] den eÐnai. An f (x) = cg(x) kai f (x) = c g (x). EpÐshc ja doÔme merikèc efarmogèc. . an . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x]. .4 Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. To 2x3 − 6x2 + 5x − 4 ∈ Z[x] eÐnai prwtarqikì. .4. ParathroÔme ìti an f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikì kai c eÐnai ènac µκδ twn suntelest¸n a0 . kˆje dÔo perieqìmena enìc poluwnÔmou eÐnai suntrofikˆ stoiqeÐa. . 'Ena f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] onomˆzetai prwtarqikì an to 1 eÐnai ènac µκδ twn a0 . . opìte èna perieqìmeno tou 6x2 − 3x + 12 ∈ Z[x] eÐnai to 3 kai èna ˆllo eÐnai to −3. An o daktÔlioc R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Gia parˆdeigma. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 237 3. ParathroÔme ìti autì den orÐzetai monadikˆ.4. kai qrhsimopoioÔme th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x]. g (x) eÐnai prwtarqikˆ kai upˆrqei antistrèyimo R tètoio ¸ste c = uc kai g(x) = u−1 g (x).

Sunep¸c to Ðdio isqÔei gia to h1 (x)h2 (x). Ta hi (x) eÐnai prwtarqikˆ. 'Estw ìti to g(x) den eÐnai anˆgwgo. QrhsimopoioÔme epagwg  sto deg g(x). H apeikìnish ϕ : R[x] → R [x]. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Eqoume f (x) = cg(x). Tìte to ginìmeno dÔo prwtarqik¸n poluwnÔmwn tou R[x] eÐnai prwtarqikì. h2 (x) ∈ R[x] me g(x) = h1 (x)h2 (x). Apì thn upìjesh thc epagwg c kˆje hi (x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. afoÔ eÐnai prwtarqikì. 'Estw ìti deg g(x) > 0. Apìdeixh. An deg g(x) = 0. g(x) ∈ R[x] dÔo prwtarqikˆ polu¸numa. 'Estw f (x). Ac upojèsoume ìti to ginìmeno f (x)g(x) den eÐnai prwtarqikì. afoÔ to ginìmenì touc eÐnai prwtarqikì. 3. Epeid  to g(x) eÐnai prwtarqikì.238 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apìdeixh. èqoume to zhtoÔmeno. An to g(x) eÐnai anˆgwgo. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x] pou den eÐnai antistrèyimo   to mhdenikì polu¸numo. EÐnai profanèc ìti ta g(x). kˆje anˆgwgo stoiqeÐo tou R eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou R[x]. afoÔ to R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.1. UpenjumÐzoume pr¸ta ìti qrhsimopoioÔme thn ènnoia tou anag¸gou stoiqeÐou sÔmfwna me ton Orismì 3.3 Prìtash. an xn + · · · + a0 → an xn + · · · + a0 . g (x) eÐnai prwtarqikˆ. Gia parˆdeigma. 'Ara arkeÐ na apodeÐxoume ìti kˆje prwtarqikì polu¸numo eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn.1. ìpou g(x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikì. upˆrqoun h1 (x).4. Tìte upˆrqei anˆgwgo p ∈ R pou diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)g(x).4. Gia na apant soume sto er¸thma autì qreiazìmaste to akìloujo apotèlesma. <p> . To c eÐnai eÐte antistrèyimo eÐte ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R.1.4. tìte to g(x) eÐnai antistrèyimo.4 L mma tou Gauss. 'Eqoume cg(x) = c g (x) opìte g(x) = u−1 g (x). H apìdeixh tou “ˆllou misoÔ” tou Jewr matoc eÐnai kˆpwc pio apaithtik  kaj¸c prèpei na katano soume th sqèsh twn anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x] me autˆ tou F [x]. 3. Epiplèon. 0 < deg h1 (x) < deg g(x) kai < deg h2 (x) < deg g(x). Apìdeixh. Apì ton orismì tou perieqomènou prokÔptei ìti c = uc gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. Ac apodeÐxoume t¸ra to “eÔkolo misì” tou Jewr matoc 3. alhjeÔei ìti èna anˆgwgo f (x) ∈ Z[x] paramènei anˆgwgo sto Q[x]. Tìte to f (x) grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x].

g(x) eÐnai prwtarqikˆ polu¸numa.4. h(x) ∈ R[x].4. h1 (x) = c2 h2 (x). Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ìpou a = a+ < p >∈ ¯ 239 R . c1 . Sunep¸c to f (x) eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. ìpou g(x). 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Eqoume <p> ϕ(f (x)g(x)) = 0 kai ˆra ϕ(f (x))ϕ(g(x)) = 0. An to f (x) eÐnai prwtarqikì kai anˆgwgo sto F [x] tìte eÐnai anˆgwgo sto R[x]. F to s¸ma 1. dhlad  deg g(x) = 0   deg h(x) = 0.4). c. c2 ∈ R kai deg f (x) = deg f1 (x). h2 (x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikˆ. 1. g1 (x) = c1 g2 (x). ApaloÐfontac touc paronomastèc ìlwn twn suntelest¸n (to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R) paÐrnoume df (x) = g1 (x)h1 (x).1. prˆgma pou shmaÐnei ìti o p diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)   ìlouc touc suntelestèc tou g(x). 'Eqoume f (x) = cf1 (x). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn.3. 'Ara ϕ(f (x)) = 0   ϕ(g(x)) = 0. 2. g1 (x). 3.6).10.3). . afoÔ to p eÐnai anˆgwgo (ShmeÐwsh 3. Autì eÐnai ˆmeso afoÔ R[x] ⊆ F [x] kai to f (x) eÐnai prwtarqikì. An to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] tìte eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. deg g1 (x) = deg g(x). deg g1 (x) = deg g2 (x). Epeid  to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] paÐrnoume deg g2 (x) = 0   deg h2 (x) = 0.5 Pìrisma. deg h1 (x) = deg h(x). 'Estw ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x]. phlÐkwn thc R kai f (x) ∈ R[x]. Apìdeixh. kai sunep¸c o R/ < p > eÐnai R akeraÐa perioq  (Je¸rhma 2. opìte dcf1 (x) = dcug2 (x)h2 (x) kai f (x) = cf1 (x) = cug2 (x)h2 (x). 'Eqoume dcf1 (x) = c1 c2 g2 (x)h2 (x) kai apì to L mma tou Gauss èpetai ìti to g2 (x)h2 (x) eÐnai prwtarqikì. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ ta f (x). To ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. Apì to L mma 3. deg h1 (x) = deg h2 (x). opìte kai o daktÔlioc [x] eÐnai akeraÐa <p> perioq  (Prìtash 2. 'Estw f (x) = g(x)h(x). ìpou R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.2 èqoume c1 c2 = dcu gia kˆpoio antistrèyimo u. g2 (x). 2.4. h(x) ∈ F [x].2. ìpou ta f1 (x). ìpou d ∈ R. ApodeiknÔoume t¸ra th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R[x].

m = n. 'Ara pi (x) = ui qi (x) gia kˆpoia ui ∈ F . deg qj (x) > 0.4. . Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x] paÐrnoume m = n kai. 1) Algebrikèc kampÔlec . AfoÔ ta pi (x). . . . kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) ta ci . . cs p1 (x) . . An o daktÔlioc R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.4.3 kai thn Prìtash 3. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. . xn ]. qn (x) (1) dÔo paragontopoi seic tou f (x) se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. qj (x) eÐnai jetikoÔ bajmoÔ kai anˆgwga. bi ∈ R èqoume bi pi (x) = ai qi (x). Grˆfontac ui = ai /bi me ai . pm (x) = uq1 (x) . . metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh.240 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 3. eÐnai prwtarqikˆ. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. . .4. dt q1 (x) . oi daktÔlioi Z[x1 . .4.2 kai thn isìthta (??) paÐrnoume ìti ta c1 . .4. q1 (x) . Apì to L mma 3. pm (x).2 èqoume ìti ta pi (x). . 3. ta ci . Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R paÐrnoume s = t kai. .5. Ta pi (x). . . 'Ena shmantikì apotèlesma pou apodeiknÔetai eÔkola me epagwg  eÐnai to akìloujo. d1 . xn ] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc gia kˆje jetikì akèraio n. cs . . qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. di eÐnai suntrofikˆ. . ìpou F eÐnai èna s¸ma. dj ∈ R kai deg pi (x). 'Ara p1 (x) .4.6 prokÔptei to Je¸rhma 3.4. . . opìte apì to L mma 3. . qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto F [x]. qn (x) gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. ta pi (x).7 Pìrisma.4. . . . ìpou ci . Gia parˆdeigma.4. . dt eÐnai suntrofikˆ. tìte kai o R[x1 . qn (x) eÐnai prwtarqikˆ. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) = c1 . xn ] kai F [x1 . . Apì to L mma tou Gauss ta polu¸numa p1 (x) . .1.8 Efarmogèc. 3. Apìdeixh. . Apì thn Prìtash 3. . . . .6 Prìtash. Tìte s = t. pm (x) = d1 . eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. qj (x) eÐnai anˆgwga sto F [x] apì to Pìrisma 3. di eÐnai suntrofikˆ sto R kai ta pi (x).

3. to f (x. y) ∈ C[x. y] pou den eÐnai pollaplˆsio tou f (x. MporoÔme qwrÐc periorismì thc genikìthtac na upojèsoume ìti o bajmìc tou f (x. y)B (x. y). y) = f (x. tìte to Cf eÐnai h gnwst  mac parabol . Epiplèon to f (x. y) kai epeid  to f (x. to sÔsthma f (x. y] kai den diaireÐ to g(x. g(x. y). Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 241 'Estw F èna s¸ma kai f (x. y) + g(x. A (x. y).7) upˆrqoun A(x. Gia thn apìdeixh tou pr¸tou isqurismoÔ mac. . èstw f (x. oi kampÔlec Cf . y).12. y) ∈ F (y)[x] tètoia ¸ste f (x. y) eÐnai anˆgwgo tìte oi kampÔlec Cf . x ∈ R). Sunep¸c paÐrnoume C(y)g(x. y) = 0 èqei peperasmèno sÔnolo lÔsewn) an kai mìno an ta f (x. y). b) ∈ F × F gia ta opoÐa isqÔei f (a. y]. an f (x. b) = 0 onomˆzetai epÐpedh algebrik  kampÔlh1 kai sumbolÐzetai me Cf . y) sumperaÐnoume ìti to f (x. y) ∈ F [x.4. en¸ h lèxh epÐpedh upodhl¸nei ìti h kampÔlh eÐnai uposÔnolo tou disdiˆstatou q¸rou F × F . Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn gia kˆje g(x. ìpou B(x. y]. y) = C(y). y) wc stoiqeÐa tou F (y)[x]. y)B(x. dhlad  wc polu¸numa sth metablht  x me suntelestèc apì to s¸ma F (y) pou eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou F [y]. y] kai C(y) ∈ F [y]. y]. y) exakoloujeÐ na mh diaireÐ to g(x. ìpou to f (x. y) eÐnai anˆgwgo kai den diaireÐ to g(x. y)) = 1 kai epomènwc (Je¸rhma 2.3. Wc stoiqeÐo tou F (y)[x]. g(x. y) diaireÐ to C(y). Ja jewr soume ta polu¸numa f (x. y) wc proc x eÐnai jetikìc. y) ∈ F [x. y) = x2 − y kai F = R. ìpou B(x. C(y) = 0. y) = f (x. giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja eÐqame g(x. Me apaloif  paronomast¸n paÐrnoume mia sqèsh thc morf c f (x. y) + g(x. y). y). g(x. y) ∈ F [x. g(x. y) paramènei anˆgwgo sÔmfwna me to Pìrisma 2. y) gia kˆpoio A(x. y). Apì ta prohgoÔmena prokÔptei ìti ston daktÔlio F (y)[x] isqÔei µκδ(f (x. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto C[x. To sÔnolo twn shmeÐwn (a. Gia parˆdeigma. y) sto F (y)[x]. y]. y) = g(x. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ o bajmìc tou f (x. ja apodeÐxoume ìti: An to f (x. Qrhsimopoi¸ntac thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc tou F [x. y)A(x. Allˆ kˆje stoiqeÐo tou F (y)[x] èqei th morf  B(x. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn (dhlad . y) = 1. g(x. y) ∈ F [x. 1 H lèxh algebrik  tonÐzei ìti h kampÔlh orÐzetai apì polu¸numo (se antÐjesh gia parˆdeigma me thn kampÔlh pou orÐzetai apì th sqèsh y = ex . y)/C(y). y)A(x. y) eÐnai anˆgwgo sthn perioq  monadik c paragontopoÐhshc F [x. y) ∈ F (y)[x].5. y] kai C(y) ∈ F [y]. Apì autì mporoÔme na sumperˆnoume ìti gia tuqaÐa mh mhdenikˆ polu¸numa f (x. y) ∈ F [x. y] ('Askhsh 9). y). y)B(x. B (x. y)A (x. y) wc proc x eÐnai jetikìc.

. . . . b) pou eÐnai polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ wc proc x. . . an stoiqeÐa enìc metajetikoÔ da- . . y] ìpou to f (x. y) eÐnai anˆgwgo.. onomˆzetai omogenèc bajmoÔ r an eÐnai thc morf c f (x1 . . . b) = 0 gia kˆpoio (a. . . . b) ∈ C × C (ˆskhsh). xn ) ∈ C[x1 . xn ] mhdenÐzetai stic lÔseic tou sust matoc f1 (x1 . . . to pl joc twn riz¸n tou eÐnai peperasmèno. Epeid  kˆje mh stajerì polu¸numo sto C[x. den eÐnai omogenèc. . . xn )f1 (x1 . Etsi to pl joc twn b eÐnai peperasmèno. . .in ∈ R. gm (x1 . . . . Epeid  to C(y) eÐnai mh mhdenikì polu¸numo me suntelestèc apì s¸ma. xn ] kai k ∈ N tètoia ¸ste (g(x1 . xn )fm (x1 .in xi1 .8 6)). y). parathroÔme ìti an Cf ⊆ Cg tìte to f (x. Gia parˆdeigma to 3x2 + 5y 2 − n 1 4xy ∈ Z[x. y) ∈ C[x. . . . xin . xn ) + · · · + gm (x1 . H prìtash aut  eÐnai mia eidik  perÐptwsh enìc jemeli¸douc jewr matoc thc Algebrik c GewmetrÐac pou lèei ìti an kˆpoio g(x1 . xn ) = · · · = fm (x1 . OrÐzousa Vandermonde . y) eÐnai anˆgwgo kai Cf ⊆ Cg . . . . 'Estw a1 . . . . Ac jewr soume t¸ra thn eidik  perÐptwsh F = C. y] ìpou to f (x. To apotèlesma autì eÐnai mÐa ˆllh morf  tou ” Nullstellensatz ’ (bl. Parˆdeigma 2. xn ] pou sqetÐzontai me th monadikìthta thc paragontopoÐhshc gia na lˆboume mia qr simh mèjodo upologismoÔ orizous¸n. . . . 'Estw f (x.. xn ) = = ai1 . EÔkola diapist¸noume ìti to ginìmeno dÔo omogen¸n poluwnÔmwn bajm¸n r kai s eÐnai omogenèc bajmoÔ r +s. xn ). y). UpenjumÐzoume ìti èna mh mhdenikì polu¸numo tou R[x1 .. dhlad  f (a. Epeid  kˆje a eÐnai rÐza tou f (x. xn ))k = g1 (x1 . H apìdeixh eÐnai pl rhc. .9 Parat rhsh.9. . . . xn ) ∈ C[x1 . .242 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 'Estw (a. y) diaireÐ to g(x. . . tìte upˆrqoun g1 (x1 . . . . . y) ∈ C[x. EpÐshc eÐnai profanèc ìti to ginìmeno enìc mh omogenoÔc poluwnÔmou me èna omogenèc. xn ]. b) ∈ Cf ∩ Cg . g(x. . . ApodeÐxame ètsi ìti: an f (x. . b) = g(a. b) ∈ F × F . ìpou ai1 . . . . tìte to g(x. . g(x. xn ) = 0. y) eÐnai pollaplˆsio tou f (x. . . . . . . . Apì thn parapˆnw sqèsh èqoume C(b) = 0. y). xn ).4. y] èqei ˆpeirec rÐzec (a. . . . . . i1 +···+in =r 3. . R akeraÐa perioq . . 2) Upologismìc orizous¸n Sth sunèqeia ja efarmìsoume idiìthtec tou Z[x1 . . . y). y] eÐnai omogenèc bajmoÔ 2 allˆ to 3x2 +5y 2 −4x den eÐnai omogenèc. . . sumperaÐnoume ìti kai to pl joc twn a eÐnai peperasmèno. ..

1 kai th ShmeÐwsh 2. xn ]. xn ] → R. 'Ara f = 1 kai 1≤i<j≤n ∆= 1≤i<j≤n (xi − xj ).9 sumperaÐnoume ìti to f eÐnai omogenèc bajmoÔ 0. . xn 1 Jewr¸ntac to ∆ wc polu¸numo sth metablht  x1 me suntelestèc apì to Z[x2 . . Gia na n−1 n−2 prosdiorÐsoume to f sugkrÐnoume touc suntelestèc tou x1 x2 . . an ). blèpoume ìti to ∆ diaireÐtai me kˆje xi − xj (i < j). .4. an 1 Gia to skopì autì jewroÔme sto Z[x1 . . . .3. Apì thn Parat rhsh 2 3. . . afoÔ mia orÐzousa me dÔo Ðsec st lec eÐnai mhdèn.3 1) sumperaÐnoume ìti to x1 − xi diaireÐ to ∆. . . . EpÐshc to ∆ eÐnai èna omogenèc po2 (n − 1)n lu¸numo bajmoÔ (n − 1) + (n − 2) + · · · + 1 = . . . . parathroÔme ìti h antikatˆstash x1 → xi (i = 1) to mhdenÐzei. . Ja upologÐsoume thn orÐzousa 243 an−1 an−1 2 1 an−2 an−2 2 1 D = ··· ··· a1 a2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an−1 n an−2 n ··· . xn ] to polu¸numo xn−1 xn−1 1 2 xn−2 xn−2 1 2 ∆ = ··· ··· x1 x2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· n−1 xn n−2 xn ··· .4. Sunep¸c to ginìmenì touc diaireÐ to ∆. afoÔ eÐnai monikˆ bajmoÔ 1. xn−1 sta polu¸numa ∆ kai f (xi − xj ) kai blèpoume ìti eÐnai 1 kai f antÐstoiqa. kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. 1≤i<j≤n gia kˆpoio f ∈ Z[x1 . Me parìmoio trìpo. . . h(x1 . . . .4. .4. . . xn ]. xn ]. JewroÔme t¸ra ton omomorfismì daktulÐwn Φ : Z[x1 . dhlad  f ∈ Z. xn ) → h(a1 . . . . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. . Ta polu¸numa autˆ eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou Z[x1 . . dhlad  ∆=f (xi − xj ). Apì to Je¸rhma 2. ParathroÔme ìti to omogenèc polu¸numo bajmoÔ 1≤i<j≤n (xi − xj ) eÐnai èna (n − 1)n .

Ja upologÐsoume thn orÐzousa a1 a2 an a1 C = an−1 an ··· ··· a2 a3 a3 a2 a1 ··· a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . Gia to skopì autì ston poluwnumikì daktÔlio C[x1 . H nèa pr¸th st lh eÐnai h n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn n−1 2 xn + ζk x1 + ζk x2 + · · · + ζk xn−1 n−1 2 xn−1 + ζk xn + ζk x1 + · · · + ζk xn−2 ··· n−1 2 x2 + ζk x3 + ζk x4 + · · · + ζk xn Apì kˆje stoiqeÐo thc st lhc aut c bgˆzoume koinì parˆgonta to n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn . Sthn orÐzousa ekteloÔme thn ex c prˆxh sthl¸n: prosjètoume sthn pr¸th st lh to ζk = sun n−1 2 ζk Γ2 + ζk Γ3 + · · · + ζk Γn . . 1≤i<j≤n Kukloeid c orÐzousa. . 1. . 'Eqoume ìti ζk = 1. ··· a1 ìpou ai ∈ C. . n n n k = 0. . . Ac doÔme èna ˆllo parˆdeigma lÐgo pio polÔploko. ··· x1 2kπ 2kπ + ihm ∈ C. . n − 1.244 Telikˆ èqoume 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh D = Φ(∆) = (ai − aj ). ìpou Γi paristˆnei thn i st lh thc Γ . . . xn ] jewroÔme to polu¸numo x1 x2 xn x1 Γ = xn−1 xn ··· ··· x2 x3 'Estw x3 x2 x1 ··· x4 ··· ··· ··· ··· ··· xn xn−1 xn−2 .

SugkrÐnontac suntelestèc tou xn . . ektìc an anafèretai saf¸c kˆti ˆllo. parathroÔme ìti to f eÐnai omogenec bajmoÔ 0. . . Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou 2x2 − 2x + 4 sto Z[x]. xn ] → C. 1. Sunep¸c Γ = f f ∈ C[x1 .4 Stic ask seic pou akoloujoÔn. allˆ ìqi sto Z[x]. . xn ]. . 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . sumperaÐnoume ìti f = 1. i) AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 1. 4. an ). ApodeÐxte ìti kˆje diairèthc tou f (x) eÐnai prwtarqikì polu¸numo. D¸ste èna parˆdeigma dÔo poluwnÔmwn tou Z[x] pou eÐnai suntrofikˆ sto Q[x]. h(x1 . paÐrnoume telikˆ C= 0≤k≤n−1 n−1 2 (a1 + ζk a2 + ζk a3 + · · · + ζk an ). Ask seic 3. . 'Opwc kai sthn perÐptwsh thc orÐzousac Vandermonde. . Sto Q[x]. 2. . 'Estw f (x) ∈ R[x] èna prwtarqikì polu¸numo. .3. . xn ) → h(a1 . . R paristˆnei mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai F to s¸ma phlÐkwn thc. . n − 1) diairoÔn to Γ kai epeid  eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. . . opìte 1 Γ = n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ). . ApodeÐxte ìti kai o R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. paÐrnoume ìti to n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ) 0≤k≤n−1 diaireÐ to Γ . 5. . . dhlad  f ∈ C. . . 0≤k≤n−1 0≤k≤n−1 n−1 2 (x1 +ζk x2 +zk x3 +· · ·+ζk xn ) gia kˆpoio Efarmìzontac ton omomorfismì daktulÐwn C[x1 .4. 3. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 245 Sunep¸c ta polu¸numa autˆ (gia k = 0. .

b. a1 a2 a3 −an a1 a2 −an−1 −an a1 ··· ··· ··· −a2 −a3 −a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . ApodeÐxte ìti oi kampÔlec Cf . 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. y) = f (x. 'Estw f (x. 7. an an 1 2 an−2 an−2 1 2 an−3 an−3 1 2 ··· ··· 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an n an−2 n an−3 . y] mh mhdenikˆ polu¸numa. AlhjeÔei ìti to S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn an kai mìno an ta f (x. 'Omoia kai o R[x. ìpou R = Z[i]/I. allˆ ìqi EukleÐdeia perioq . y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. y). Diatup¸ste kai apodeÐxte mia genÐkeush. y] pou apoteleÐtai apì ta f (x. . y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ··· a1 11. 8. ApodeÐxte ìti to R eÐnai s¸ma. y). ìpou ai ∈ C. y]. i) 'Estw f (x) ∈ Z[x]. g(x. Up’odeixh: x2 y 2 = (xy)(xy). Gia poia apì ta parakˆtw ide¸dh tou Z[i] o daktÔlioc R[x. 6. y) ∈ C[x. O Z[x. ìpou R = Z[i]. y) pou èqoun thn idiìthta f (−x. −y) = f (x.246 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh ii) 'Estw S o upodaktÔlioc tou Q[x. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta. < 7 > 3. 10. 1. An to f (x) eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. g(x. < 5 > 2. ìpou ai eÐnai stoiqeÐa n ··· 1 metajetikoÔ daktulÐou me monadiaÐo stoiqeÐo. tìte to ide¸dec < f (x) > eÐnai pr¸to ide¸dec ston Z[x]. UpologÐste tic orÐzousec a. < −2 + 3i > 9. y).

(i) 'Estw f (x. y] tètoio ¸ste h eikìna tou. Ac jewr soume èna s¸ma F . y]. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p(x). y]. y) ∈ k[x. y) eÐnai anˆgwgo. tìte to ide¸dec < f (x.4. y) > eÐnai megistikì ide¸dec tou k[x. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p. y).3. y]. (ii) 'Estw p(x) ∈ k[x] èna anˆgwgo polu¸numo (opìte deg p(x) ≥ 1) ¯ kai f (x. 12. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. f (x. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 247 ii) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x) ∈ Z[x] tètoio ¸ste h eikìna ¯ tou f (x). y) > eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou k[x. pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì Z → Zp . y) ∈ k[x. . f (x. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. kˆtw apì ton omomorfismì (k[x])[y] → (k[x]/ < p(x) >)[y] pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì k[x] → k[x]/ < p(x) >. f (x) > eÐnai megistikì ide¸dec tou Z[x]. An to f (x. kˆtw apì ton omomorfismì Z[x] → Zp [x].

248 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh .

249 .4 Omˆdec S aut . Sthn arq  melet¸ntai sugkekrimènec omˆdec mèsw twn opoÐwn phgˆzei h jemeli¸dhc ènnoia thc omˆdac. thn tètarth. Ta apotelèsmata thc melèthc aut c efarmìzontai se diˆfora jèmata pou èqoun sqèsh me th jewrÐa arijm¸n. Mèsw aut¸n anaptÔssetai h basik  melèth thc dom c miac omˆdac. Sth sunèqeia upeisèrqetai h ènnoia thc upoomˆdac miac omˆdac kai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. Enìthta tou biblÐou anaptÔssetai h stoiqei¸dhc jewrÐa twn omˆdwn. Katìpin dÐnontai arketˆ paradeÐgmata omˆdwn kai exetˆzontai stoiqei¸deic idiìthtec aut¸n.

Ed¸ ja exetˆsoume aut  th susqètish me gewmetrikì trìpo pou eÐnai idiaÐtera diaisjhtikìc . Gewmetrikˆ. Gia parˆdeigma. o opoÐoc “metakineД to sq ma me tètoio trìpo pou h nèa tou jèsh na mh diakrÐnetai apì thn arqik  tou.1 3 EÐnai fanerì.1. toulˆqiston diaisjhtikˆ. E2 kai E3 antÐstoiqa (sq ma 4.1. R2 kai R3 wc proc tic eujeÐec E1 . Omˆdec 4. me korufèc 1. Ðswc. perissìtero exoikeiwmènoc kai apì aut  thn idèa tou arijmoÔ.1. 2 kai 3 kai èstw E h eujeÐa gramm  pou dièrqetai apì thn koruf  1 kai eÐnai kˆjeth sthn pleurˆ pou sundèei tic korufèc 2 kai 3. me thn opoÐa o ˆnjrwpoc eÐnai. ac jewr soume èna isoskelèc trÐgwno.1 Omˆdec SummetrÐac 'Enac apì touc lìgouc pou h ènnoia thc omˆdac emfanÐzetai kai qrhsimopoieÐtai sqedìn se ìlec tic epist mec eÐnai ìti sqetÐzetai me thn idèa thc summetrÐac.1. ε 1 2 Sq ma 4. ìpwc sto sq ma 4. pou den eÐnai isìpleuro. Gia mia filosofikomajhmatik  kai pio leptomer  je¸rhsh thc ènnoiac “summetrÐa” parapèmpoume ton anagn¸sth sto klassikì biblÐo “Symmetry” grammèno apì to megˆlo majhmatikì tou perasmènou ai¸na Hermann Weyl [30] .2) kai oi dÔo strofèc S1 kai S2 gÔrw apì to kèntro tou trig¸nou katˆ gwnÐa 1200 kai 2400 antÐstoiqa katˆ th jetik  forˆ. pou eÐnai oi treic anaklˆseic R1 . An ìmwc jewr soume èna isìpleuro trÐgwno. ìti h anˆklash R wc proc thn eujeÐa E eÐnai h monadik  summetrÐa tou jewroÔmenou trig¸nou. tìte autì èqei pènte summetrÐec. Dhlad  metˆ thn metakÐnhs  tou na faÐnetai san na mhn èqei metakinhjeÐ.250 4. (pou eÐnai h antÐjeth . o koinˆ apodektìc ìroc “summetrÐa” enìc gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai kˆje dunatìc “metasqhmatismìc”.

Epiplèon an efarmìsoume sto prÐsma thn anˆklash R kai metˆ mÐa apì tic strofèc S1 .1. an jewr soume th diatom  tou prÐsmatoc (sq ma 4. Omˆdec SummetrÐac proc th forˆ twn deikt¸n tou wrologÐou).1. h anˆklash R wc proc to epÐpedo pou tèmnei kˆjeta to prÐsma sto mèson tou.1.3β Autèc oi strofèc den allˆzoun th morf  kai th jèsh tou prÐsmatoc.3β èqei eptˆ summetrÐec. 251 ε1 1 2 ε2 Sq ma 4. EpÐshc.3α Sq ma 4.1.2 3 ε3 'Omoia.1. S2 kai S3 paÐrnoume tic upìloipec treic summetrÐec tou.4. 1800 kai 2700 antÐstoiqa. 'Allec endiafèrousec summetrÐec sunantˆme se pollˆ diakosmhtikˆ sqèdia. orÐzei mÐa ˆllh summetrÐa. Sq ma 4.1. Gia parˆdeigma an upojèsoume ìti èna ˆnjoc epanalambˆnetai me stajer  a- . to orjì prÐsma tou sq matoc 4. Oi summetrÐec autèc eÐnai prˆgmati oi mìnec summetrÐec tou prÐsmatoc (giatÐ?). Prˆgmati. S2 kai S3 gÔrw apì to kèntro thc katˆ gwnÐa 900 .3α ) aut  èqei treic summetrÐec pou eÐnai oi strofèc S1 .

tìte oi ˆpeirec epanal yeic thc olisjaÐnousac anˆklashc A wc proc thn eujeÐa E katˆ diˆsthma δ (dhlad  metatìpish katˆ m koc thc eujeÐac E kai anˆklash) eÐnai ìlec oi summetrÐec tou sq matoc. allˆ ìpwc ja doÔme kai pio kˆtw. .1. . . Sq ma 4. . Sunep¸c eÐnai fusiologikì na strèyoume thn prosoq  mac sth leptomer  melèth twn idiot twn tou sunìlou twn summetri¸n enìc sq matoc. . . ìpwc faÐnetai sto sq ma 4. xn ). Gia th melèth aut  eÐnai qr simo na d¸soume t¸ra ènan orismì thc summetrÐac. yn ) ∈ Rn . y = ( y1 .4. . Omˆdec pìstash δ ˆpeirec forèc katˆ m koc thc eujeÐac E .4 EÐnai fanerì apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata. . y ) = i=1 pote) shmeÐwn x = ( x1 .252 4. ìti to sÔnolo twn summetri¸n enìc sq matoc kajorÐzei orismènec apì tic idiìthtec pou èqoun h morf  kai h jèsh tou.1. . UpenjumÐzoume ìti ston EukleÐdeio q¸ro Rn orÐzetai to eswterikì ginìmeno √ ( xi − yi )2 dÔo (opoiwnd x · y = n xi yi kai h apìstash d( x.

gia kˆje x ∈ Rn (blèpe 'Askhsh 4. f (y) ) = d( x. pou an efarmosjeÐ prin   metˆ thn efarmog  thc f epÐ tou M to apotèlesma eÐnai to Ðdio me autì thc I . Epiplèon an f (0) = 0. Sunep¸c mporoÔme na doÔme ìti sthn f antistoiqeÐ mia ˆllh summetrÐa tou M (h opoÐa endèqetai na eÐnai kai h Ðdia h f ). afoÔ apì ton orismì an x = y .1 (4) ). An mÐa isometrÐa den eÐnai orjog¸nioc metasqhmatismìc. Oi prohgoÔmenec idiìthtec ousiastikˆ anafèrontai sthn idèa thc “diadoqik c efarmog c” pou sth gl¸ssa twn apeikonÐsewn eÐnai h sÔnjes  touc. Mia pr¸th genik  idiìthta pou diakrÐnoume gia tic summetrÐec tou M eÐnai ìti an efarmìsoume sto M diadoqikˆ dÔo (  perissìterec) summetrÐec tou. dhlad  d( f (x). Epomènwc ja mporoÔsame na poÔme akribèstera ìti autèc oi idiìthtec eÐnai idiìthtec tou sunìlou S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. α ∈ Rn . gia kˆje x. Thn lème de tautotik  summetrÐa tou M   tautotikì stoiqeÐo tou S( M ).1 Orismìc. ApodeiknÔetai ìti kˆje isometrÐa eÐnai kai epÐ apeikìnish. To sÔnolo twn summetri¸n tou M to sumbolÐzoume me S( M ).1 eÐnai èna stoiqeÐo tou S( M ). tìte aut  eÐnai h sÔnjesh g ◦ τα enìc orjog¸niou metasqhmatismoÔ g kai mÐac metatìpishc τα . sÔmfwna me ton Orismì 4. ìpou M Kˆje isometrÐa f eÐnai mÐa 1 . Aut  h apeikìnish I . lègetai isometrÐa. 4. y ∈ Rn .1 kai epÐ apeikìnish ('Askhsh 4. tìte f (x) = f (y). y ). dhlad  aut  eÐnai h antÐstrofh apeikìnish f −1 thc f . dhlad  f (x) · f (y) = x · y . Sthn perÐptwsh aut  h f lègetai orjog¸nioc metasqhmatismìc. . 'Opwc anafèrjhke prohgoumènwc kˆje summetrÐa f tou M eÐnai 1 . tìte h f eÐnai mia grammik  apeikìnish pou af nei to eswterikì ginìmeno analloÐwto. ìpou τα ( x ) = x + α. tìte ja pˆroume eÐte mÐa summetrÐa tou M   thn apeikìnish pou af nei kˆje shmeÐo tou M stajerì. to apotèlesma eÐnai to Ðdio me to apotèlesma pou prokÔptei an efarmìsoume pr¸ta th summetrÐa pou prokÔptei apì th diadoqik  efarmog  thc f1 kai f2 kai metˆ efarmìsoume thn f3 .1 (4)). An efarmìsoume diadoqikˆ mÐa summetrÐa f1 kai metˆ th summetrÐa pou pèrnoume apì th diadoqik  efarmog  dÔo summetri¸n f2 kai f3 .4. Mia deÔterh genik  idiìthta pou profan¸c isqÔei metaxÔ twn stoiqeÐwn tou sunìlou S( M ) eÐnai: An prin   metˆ thn efarmog  miac summetrÐac f epÐ tou M efarmìsoume thn I .1. Omˆdec SummetrÐac 253 eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou Rn . Mia isometrÐa f ja lègetai summetrÐa tou M an f ( M ) = M . h opoÐa molonìti gia mh majhmatikoÔc Ðswc na mhn jewreÐtai summetrÐa.1 apeikìnish. Mia apeikìnish f : Rn −→ Rn pou diathreÐ thn apìstash.1. tìte to apotèlesma eÐnai to Ðdio an efarmìzame mìno thn f epÐ tou M . dhlad  thn tautotik  apeikìnish I . Tèloc mia tètarth genik  idiìthta pou diakrÐnoume eÐnai h ex c.1. Aut  eÐnai h trÐth genik  idiìthta.

1. R1 ◦ R1 = R2 ◦ R2 = R3 ◦ R3 = I. MporoÔme 1 2 na doÔme ìti h omˆda summetrÐac S( M ) apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 ('Askhsh 4. R3 . ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. 4. R2 . To sÔnolo S( M ). 'Opwc èqoume  dh anafèrei to M èqei mÐa mh tetrimmènh summetrÐa R gia thn opoÐa isqÔei R ◦ R = I . o kÔkloc eÐnai èna apì ta gewmetrikˆ sq mata pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. Gia kˆje f ∈ S( M ) upˆrqei èna stoiqeÐo f −1 ∈ S( M ) . S1 . R3 . 4. Omˆdec Ed¸ ja jèlame na parathr soume ìti autèc oi idiìthtec. B.2 Orismìc.ìpwc gnwrÐzoume s mera . H omˆda summetrÐac ( S( M ). gia parˆdeigma. S1 kai S2 eÐnai antÐstoiqa ta stoiqeÐa R1 . R3 ◦ R1 = S1 kai S2 ◦ R3 = R1 .3 ParadeÐgmata. R3 . R }.1. S2 kai S1 . g. G.254 4. Gia f.1. efodiasmèno me thn sÔnjesh apeikonÐsewn “◦” lègetai omˆda summetri¸n tou M . S2 }. Ed¸ to antÐstrofo stoiqeÐo tou R eÐnai to R kai tou I to I . An to M eÐnai to isìpleuro trÐgwno pou eÐqame jewr sei sthn arq  thc paragrˆfou. Gia opoiad pote dÔo stoiqeÐa f. R2 . 'Etsi lème ìti to sÔnolo S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. g tou S( M ) isqÔei f ◦ g ∈ S( M ). D.1 (6) ). h ∈ S( M ) isqÔei f ◦ ( g ◦ h ) = ( f ◦ g ) ◦ h.to antÐstrofo thc f . Autì diapist¸netai brÐskontac thn omˆda summetrÐac tou. A. 'Eqoume de. gia kˆje stoiqeÐo f tou S( M ).jemeli¸dh rìlo sthn anˆptuxh thc sÔgqronhc 'Algebrac kai genikˆ sta Majhmatikˆ. EÐnai skìpimo t¸ra na diatup¸soume tic parapˆnw idiìthtec qrhsimopoi¸ntac to sÔmbolo “◦” thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. Diaisjhtikˆ. 'Estw M o monadiaÐoc kÔkloc x2 + x2 = 1.tètoio ¸ste f ◦ f −1 = f −1 ◦ f = I .tìte h omˆda summetrÐac ( S( M ). R2 .  tan polÔ dÔskolo gia ton ˆnjrwpo na tic diagn¸sei kai na diablèyei ìti ja èpaizan . Ta antÐstrofa twn R1 . Upˆrqei èna stoiqeÐo I tou S( M ) tètoio ¸ste I ◦ f = f ◦ I = f . an kai eÐnai polÔ eÔkolo na apodeiqjeÐ ìti isqÔoun gia to S( M ). AutoÐ eÐnai afenìc . R1 . 'Estw M èna isoskelèc trÐgwno pou den eÐnai isìpleuro. 2. 3.

Autèc oi isìthtec epibebai¸noun tic anaferjeÐsec idiìthtec thc S( M ). pou ekfrˆzontai. H omˆda summetrÐac S( M ) onomˆzetai orjog¸nia omˆda kai th sumbolÐzoume O( R2 ). 0). Apì tic prohgoÔmenec isìthtec blèpoume ìti to sÔnolo ìlwn twn strof¸n A( θ ). ikanopoieÐ kai autì tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h O2 ( R ).4. EpÐshc. . wc proc th bˆsh { (1. Autèc ekfrˆzontai upì morf n pÐnaka. A( θ ) ◦ R( θ ) = R( θ+θ ) kai A( θ )◦A( θ ) = A( θ+θ ) (ˆra A( θ )◦A( −θ ) = I ). Blèpoume de ìti SO2 ( R ) = { T ∈ O2 ( R ) | det T = 1 }. Omˆdec SummetrÐac 255 ìlec oi strofèc. Parat rhsh. ˙ dhlad  O2 ( R ) = SO2 ( R ) ∪ R( θ ) SO2 ( R ) (xènh ènwsh). 1) } upì morf n pÐnaka wc A(θ) = sun θ −hm θ hm θ sun θ (strof  gÔrw apì thn arq  twn axìnwn katˆ gwnÐa θ) kai afetèrou ìlec oi anaklˆseic wc proc tic eujeÐec thc morf c Eθ : x1 hm( θ /2 ) − x2 sun( θ /2 ) = 0 pou dièrqontai apì thn arq  twn axìnwn kai sqhmatÐzoun me ton ˆxona x gwnÐa Ðsh me θ /2. Autì to sÔnolo efodiasmèno me th sÔnjesh apeikonÐsewn to onomˆzoume eidik  orjog¸nia omˆda kai to sumbolÐzoume SO2 ( R ). afoÔ h sÔnjesh dÔo anaklˆsewn eÐnai mia strof . tìte thn orjog¸nia omˆda th sumbolÐzoume O2 ( R ). ja eÐnai èna stoiqeÐo tou sunìlou R( θ ) SO2 ( R ) = { R( θ )A( θ ) | 0 < θ ≤ 2π }. (0. Ac shmeiwjeÐ ìti kˆti anˆlogo den isqÔei gia to sÔnolo twn anaklˆsewn. R( θ ) ◦ A( θ ) = R( θ − θ ). wc ex c R(θ) = sun θ hm θ hm θ −sun θ Shmei¸noume ìti isqÔoun oi sqèseic R( θ ) ◦ R( θ ) = A( θ − θ ) (ˆra R( θ ) ◦ R( θ ) = I ). èna stoiqeÐo thc O2 ( R ) an den eÐnai stoiqeÐo thc SO2 ( R ). An touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc touc jewr soume upì morf n pinˆkwn.1. gia mÐa stajer  anˆklash R( θ ) = I . se sqèsh me th sÔnjesh.

Kˆje T ∈ S(Πn. me thn opoÐa ja asqolhjoÔme leptomerèstera argìtera. Kˆje fusikìc arijmìc d pr¸toc proc ton n kai mikrìteroc tou n/2 orÐzei èna kanonikì polÔgwno Πn. Upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me 2 korufèc tic 0.1. 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 Sq ma 4. an n = 5.d . .5 En¸ gia n = 9 upˆrqoun trÐa kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4. n − 1 ('Askhsh 4. Mia ˆllh omˆda summetrÐac. tìte upˆrqoun dÔo kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4. κ 1 ≤ κ ≤ n. .1. Omˆdec 4. .1.1 ) perièqei th strof  gÔrw apì to O katˆ gwnÐa 2π/n pou paristˆnetai algebrikˆ me ton pÐnaka A = A(2π/n). 'Estw 0. . tou opoÐou oi pleurèc eÐnai autèc pou en¸noun thn koruf  i me thn koruf  ( i + d ) mod n. . .1 ) af nei to O stajerì kai ˆra S(Πn. Gia parˆdeigma.1. .1 ) ⊆ O2 (R). H S(Πn.6 'Ola autˆ ta kanonikˆ polÔgwna èqoun thn Ðdia omˆda summetrÐac. h opoÐa mporeÐ na melethjeÐ mèsw tou (monadikoÔ) kurtoÔ kanonikoÔ polug¸nou Πn. 1. 1 0 2 4 3 2 1 5 3 4 Sq ma 4. eÐnai aut  enìc kanonikoÔ polug¸nou Πn me n korufèc. .6). ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler (dhlad  φ(n) eÐnai to pl joc twn fusik¸n arijm¸n mikrotèrwn tou n kai pr¸twn proc to n). 1.1 (9)). aut  perièqei kai ìlec tic strofèc A(2πκ/n) = ( A ◦ A ◦ · · · ◦ A ). to opoÐo eÐnai eggegrammèno se kÔklo (èstw ton monadiaÐo) kèntrou O. EpÐshc. .256 4.1 . n − 1 oi korufèc tou.5).

1 1.1 ) onomˆzetai diedrik  omˆda kai th sumbolÐzoume me Dn . j = 0. dhlad  {A(2πκ/n) | 1 ≤ κ ≤ n} = S(Πn. Ask seic 4. 'Ara h omˆda S(Πn. An o n eÐnai perittìc.1. Apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata blèpoume ìti h omˆda summetrÐac enìc uposunìlou M tou Rn mac dÐnei èna mètro summetrÐac tou M . 'Oso megalÔterh eÐnai h omˆda summetrÐac tou M tìso pio summetrikì eÐnai to M . To polÔgwno Πn. n−1 n H omˆda S(Πn. afoÔ h omˆda summetrÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . n − 1 (dec Parˆdeigma 3). Omˆdec SummetrÐac 257 To sÔnolo aut¸n twn strof¸n ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h S(Πn.4. An o n eÐnai ˆrtioc. Poiec eÐnai oi dunatèc metajèseic twn koruf¸n enìc tetrag¸nou pou den antistoiqoÔn se summetrÐec tou tetrag¸nou ? . 1. en¸ kˆje ˆxonac summetrÐac dièrqetai apì to mèson miac pleurˆc kai apì thn apènanti koruf . Coxeter. 1. tìte upˆrqoun dÔo tÔpoi axìnwn: n/2 to pl joc ˆxonec pou dièrqontai apì apènanti korufèc kai n/2 ˆxonec pou dièrqontai apì ta mèsa apènanti pleur¸n. . en¸ h omˆda summetrÐac enìc skalinoÔ trig¸nou apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  apeikìnish. . dhlad  h S(Πn.1 ) èqei 2n stoiqeÐa. . . “Regular Polytopes” [8]. (A ◦ A ◦ · · · ◦ A) = I kai R(0) · A · R(0) = (A ◦ A ◦ · · · ◦ A). tìte kˆje pleura èqei apènantÐ thc mÐa koruf . n − 1 kai tic anaklˆseic R(2πj/n) = R(0) · A(2πj/n). pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. EpÐshc blèpoume ìti isqÔei R(0) · R(0) = I . M. Sthn anˆklash σ antistoiqeÐ o 1 0 pÐnakac R(0) = .1 (ìpwc kai kˆje Πn. . en¸ stic ˆllec anaklˆseic antistoiqoÔn oi 0 −1 pÐnakec R(2πj/n). Gia mia leptomer  melèth kanonik¸n sqhmˆtwn o anagn¸sthc parapèmpetai sto biblÐo tou H.d ) èqei n ˆxonec summetrÐac. S.1 ) apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πj/n). dhlad  mac lèei pìso summetrikì eÐnai to M . 'Estw σ h anˆklash wc proc ton ˆxona pou dièrqetai apì thn koruf  0 kai ac jewr soume autìn ton ˆxona san ton x-ˆxona sto R2 . j = 0. . Gia parˆdeigma o kÔkloc eÐnai metaxÔ twn sqhmˆtwn tou epipèdou. .1 ) ∩ SO2 (R).1 ) kai eÐnai uposÔnolo thc SO2 (R). .

g) xy = 1 ? 4. 10. . 6. TaxinomeÐste ìla ta kefalaÐa grˆmmata thc alfab tou wc proc tic omˆdec summetrÐac twn. ¡ ¡ ¡ ¡ rr ¡ ¡ ¡ r¡ ¡ ¡rr 9. DeÐxte ìti h diedrik  omˆda Dn èqei akrib¸c n + + 2 2 tètoia ¸ste x ◦ x = 1. DeÐxte ìti kˆje isometrÐa tou Rn mporeÐ na grafteÐ monadikˆ wc g ◦ τ .258 2. Na brejoÔn oi omˆdec summetrÐac twn sqhmˆtwn 4. . DeÐxte ìti h omˆda summetrÐac tou monadiaÐou kÔklou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . (Jewr ste to O wc mia èlleiyh). Poiec eÐnai oi omˆdec summetrÐac twn grafhmˆtwn twn exis¸sewn a) y = x2 . b) na perilambˆnei trÐa isìpleura trÐgwna kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D3 . 7. Omˆdec d   d  d d     d  d  d d   3. Poia eÐnai h omˆda summetrÐac miac 4 × 4 skakièrac me enallassìmena ˆspra-maÔra tetragwnÐdia? To Ðdio er¸thma gia mia 3 × 3 skakièra. ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. Apì autì na sumperˆnete ìti mia isometrÐa eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 8. 5. . Sqediˆste èna epÐpedo sq ma ètsi ¸ste a) na perilambˆnei dÔo orjog¸nia parallhlìgramma kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D4 . ìpou g eÐnai ènac orjog¸nioc metasqhmatismìc kai τ eÐnai mia metatìpish. 1. . n − 1. . b) 3x2 + 4y 2 = 12. Prosjèste sto epìmeno sq ma mia eujeÐa oÔtwc ¸ste to sq ma na gÐnei ìso to dunatìn perissìtero summetrikì. 1 (−1)n stoiqeÐa x 11. DeÐxte ìti upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me korufèc tic 2 0.

σ(x) = x+1. sto je¸rhma tou Cayley. an X = { 1. tìte h σ eÐnai mÐa metˆjesh tou Z. ìpou σ(i) eÐnai h eikìna tou i mèsw thc σ . σ(3) = 3 kai σ(4) = 3 den eÐnai. h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 3. gia lìgouc eukolÐac. MÐa apeikìnish σ : X −→ X pou eÐnai 1 . .1 kai epÐ lègetai metˆjesh tou X . 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. . eÐnai 1 . σ(2) = 2. 2.2. σ(x) = ex . Sta epìmena ja jewroÔme to sÔnolo X na eÐnai peperasmèno. . 2. σ(2). 2. σ(n). tìte èqoume tic ex c èxi metajèseic tou . an X eÐnai oi pragmatikoÐ arijmoÐ R. . h apeikìnish σ : R −→ R. 'Opwc ja diapistwjeÐ pio kˆtw ta stoiqeÐa tou sunìlou X den paÐzoun kanèna ousiastikì rìlo sth melèth twn metajèsewn kai eÐnai koin  apodoq . . . ParadeÐgmatoc qˆrin. ìpwc ja doÔme sta epìmena. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc. dhlad  paristˆnoume th σ wc σ = 1 2 3 ··· σ(1) σ(2) σ(3) · · · n σ(n) . en¸ h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 2.2 Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 'Ena apì ta shmantikìtera paradeÐgmata peperasmènwn omˆdwn eÐnai oi summetrikèc omˆdec. . An X eÐnai oi akèraioi Z kai σ : Z −→ Z. na jewroÔme gia èna sÔnolo me n stoiqeÐa to sÔnolo X = { 1. n }. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 259 4. Ja doÔme argìtera pwc oi metajèseic mporoÔn na qrhsimopoihjoÔn san èna basikì ergaleÐo gia thn perigraf  twn summetri¸n enìc gewmetrikoÔ sq matoc. H pr¸th gramm  apoteleÐtai apì touc arijmoÔc 1. dhlad  ja jewroÔme metajèseic peperasmènwn sunìlwn. . EÐnai loipìn skìpimo ed¸ na melet soume arketèc apì tic idiìthtec twn summetrik¸n omˆdwn afoÔ autèc ja mac bohj soun na katano soume th “dom ” twn omˆdwn. ParadeÐgmatoc qˆrh. Ousiastikˆ autì anafèrei ìti h melèth twn peperasmènwn omˆdwn anˆgetai sthn melèth twn omˆdwn metajèsewn. σ(3) = 4 kai σ(4) = 1 eÐnai mÐa metˆjesh tou X .4. . EpÐshc mÐa metˆjesh σ tou X sun jwc perigrˆfetai apì èna pÐnaka me 2 grammèc kai n st lec. . n kai h deÔterh gramm  apì touc arijmoÔc σ(1). σ(2) = 1. 'Ena ˆllo parˆdeigma eÐnai to ex c. Gia parˆdeigma.1 allˆ den eÐnai epÐ. afoÔ σ(R) = R+ eÐnai oi jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ kai sunep¸c h σ den eÐnai metˆjesh. an n = 3. Tìte mporoÔme eÔkola na doÔme ìti ìlec oi summetrÐec tou orÐzoun metajèseic tou X . . 'Enac apì touc lìgouc gia touc opoÐouc autèc paÐzoun shmantikì rìlo sthn ìlh jewrÐa twn omˆdwn ofeÐletai. 4 }. 3. .

Apìdeixh. An σ1 kai σ2 eÐnai dÔo metajèseic tou X = { 1. . 'Estw σ mÐa metˆjesh tou X . . blèpoume ìti upˆrqoun n epilogèc gia thn eikìna σ ( 1 ) tou 1. SuneqÐzontac me ton Ðdio trìpo. 2 3 1 1 2 3 . 2. Gia to sÔnolo X = { 1. . n } upˆrqoun n! to pl joc metajèseic. . ja lègame ìti èqoume to apotèlesma thc σ2 epÐ thn σ1 . n } tìte h sÔnjes  touc σ2 ◦ σ1 eÐnai mÐa apeikìnish X → X . Jewr¸ntac thn parˆstash thc σ . An jewroÔsame to ginìmeno σ1 σ2 . Omˆdec X = { 1.2. . 2 1 3 1 2 3 .1 Prìtash. . 1 2 3 1 2 3 . Autì ìmwc pou eÐnai shmantikì.260 4. 2. . èqontac epilèxei tic eikìnec twn 1. 3 }. eÐnai ìti h apeikìnish σ2 ◦ σ1 eÐnai kai aut  mÐa metˆjesh tou X . . 4. 2. Thn metˆjesh σ2 ◦ σ1 ja thn onomˆzoume ginìmeno twn σ1 kai σ2 kai ja grˆfoume aplˆ σ2 σ1 paraleÐpontac to sÔmbolo ◦ thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. 2. . n−1. 1 2 3 . EpÐshc lème ìti to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai to apotèlesma thc σ1 epi thn σ2 . . èqoume mìno mÐa epilog  gia thn eikìna tou n. 3 1 2 1 2 3 3 2 1 . 'Ara o sunolikìc arijmìc twn dunat¸n epilogwn gia th σ eÐnai n · (n − 1) · (n − 2) · · · · · 2 · 1 = n!. . afou kai oi dÔo apeikonÐseic eÐnai 1 . Gia parˆdeigma èqoume ◦ 1 2 3 4 5 3 2 4 1 5 = 1 2 3 4 5 1 3 5 2 4 . èqoume n − 1 epilogèc gia thn eikìna tou 2 (afoÔ h σ eÐnai 1-1). ìpwc kai stic summetrÐec gewmetrik¸n sqhmˆtwn. 1 2 3 1 3 2 . Epilègontac mÐa eikìna gia to 1.1 kai epÐ. . H parˆstash tou ginomènou σ2 σ1 se 2 × n pÐnaka eÐnai 1 2 ··· σ2 (1) σ2 (2) · · · σ1 (i) · · · σ2 σ1 (i) · · · i ··· σ1 (i) · · · n σ2 (n) n σ1 (n) n (σ2 σ1 )(n) ◦ 1 2 ··· σ1 (1) σ1 (2) · · · = 1 2 ··· (σ2 σ1 )(1) (σ2 σ1 )(2) · · · 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 i ··· (σ2 σ1 )(i) · · · .

. orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish σ −1 : X −→ X me σ −1 (x) = y . An h σ parastajeÐ se morf  2 × n pÐnaka. tìte h antÐstrof  thc paristˆnetai apì ton 2 × n pÐnaka pou orÐzetai wc ex c.1 kai epÐ. .4. afoÔ h σ eÐnai 1 . . den isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . . EÐnai fanerì ìti gia kˆje metˆjesh σ tou X isqÔei i σ = σ i = σ . H σ −1 eÐnai kai aut  1 . thn opoÐa sun jwc thn sumbolÐzoume me iX   aplˆ me i. Gia parˆdeigma èstw σ = . MetaxÔ twn metajèsewn tou X = { 1. èqoume σ1 σ2 = σ2 σ1 . afoÔ ( σ1 σ2 )(1) = 2 = ( σ2 σ1 )(1) = 1. dhlad  h apeikìnish tou X gia thn opoÐa h eikìna tou tuqaÐou stoiqeÐou x tou X eÐnai to x. . Gia 3 2 5 6 4 1 3 2 5 6 4 1 na kajorÐsoume th morf  thc σ −1 jewroÔme ton pÐnaka 1 2 3 4 5 6 pou prokÔptei apì thn enallˆgh twn gramm¸n tou pÐnaka thc σ kai katìpin diatˆsoume tic st lec ètsi ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 1 2 3 4 5 6.2. kai tèloc 5 −→ 5 −→ 4 kai ˆra 5 −→ 4 . . H parˆstash thc tautotik c metˆjeshc se 2 × n pÐnaka eÐnai profan¸c h i = 1 2 ··· 1 2 ··· i ··· i ··· n n EpÐshc gia kˆje metˆjesh σ tou X . Prˆgmati sto prohgoÔmeno parˆdeigma. n } perilambˆnetai kai h tautotik  metˆjesh tou X . 2. Kat' arq n enallˆsoume tic dÔo grammèc tou pÐnaka thc σ kai katìpin topojetoÔme tic st lec ètsi ¸ste pˆli h pr¸th gramm  1 2 3 4 5 6 na eÐnai h 1. . 4 −→ 1 −→ 2 kai ˆra σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 4 −→ 2. 2. ìpou σ (y) = x. Gia to ginìmeno metajèsewn h σ −1 ikanopoieÐ th sqèsh σ σ −1 = σ −1 σ = i. 2 −→ 2 −→ 3 σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 σ1 σ2 kai ˆra 2 −→ 3. EpishmaÐnoume ìti genikˆ gia to ginìmeno metajèsewn. ìpwc eÔkola diapist¸noume. dhlad  èqoume σ −1 = 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 Gia to ginìmeno σ σ −1 autoÔ tou paradeÐgmatoc blèpoume prˆgmati ìti 1 2 3 4 5 6 3 2 5 6 4 1 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 = 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec σ σ σ σ σ σ 261 1 2 2 1 1 2 afoÔ 1 −→ 3 −→ 1 kai ˆra 1 −→ 1. dhlad  mÐa metˆjesh tou X . .1 kai epÐ. n. . 3 −→ 4 −→ 5 kai ˆra 3 −→ 5.

σ2 σ3 = σ3 σ2 = σ1 ∈ H . dhlad  σ2 σ1 ∈ G. Me ˆlla lìgia. 4.262 4. . 1 2 3 4 1 2 3 4 EpÐshc to uposÔnolo i. 4. n }. σ2 tou G to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai èna stoiqeÐo tou G. Apì ed¸ kai sto ex c ja sumbolÐzoume me Sn to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn tou X = { 1.4 Prìtash. EpÐshc h antÐstrofh metˆjesh miac opoiasd pote metˆjeshc pou an kei sth G eÐnai stoiqeÐo thc G. afoÔ isqÔei genikˆ gia th sÔnjesh opoiwnd pote apeikonÐsewn tou X . . tìte to G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4.3 Parˆdeigma. . Omˆdec Tèloc h idiìthta thc prosetairistikìthtac σ3 ( σ2 σ1 ) = ( σ3 σ2 ) σ1 isqÔei gia to ginìmeno metajèsewn.2. 'Estw G mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. . 'Opwc eÐdame prohgoumènwc. 'Etsi antÐ gia σ3 ( σ2 σ1 ) ja grˆfoume aplˆ σ3 σ2 σ1 . JewroÔme th summetrik  omˆda S4 kai to uposÔnolì thc H = σ1 = σ3 = 1 2 3 4 2 1 4 3 1 2 3 4 4 3 2 1 . (Γ) kai (∆) ). thc S4 eÐ2 3 1 4 3 1 2 4 nai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc omˆdac summetrÐac enìc mh kenoÔ uposunìlou tou EukleideÐou q¸rou Rn (dhlad  tic idiìthtec (A). tìte aut  h metˆjesh mporeÐ na jewrhjeÐ stoiqeÐo thc Sk . An sto H episunˆyoume kai thn tautotik  metˆjesh i. an dhlad  jewr soume to uposÔnolo G = H ∪ { i }. eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc pou den mènei stajerìc kˆtw apì mia metˆjesh σ ∈ Sn . k  metˆjesh i eÐnai èna stoiqeÐo thc G. 'Ara / to H den eÐnai omˆda metajèsewn. gia to sÔnolo Sn h sÔnjesh metajèsewn. Dhlad  an to k . 'Ena mh kenì uposÔnolo G thc Sn ja onomˆzetai omˆda metajèsewn bajmoÔ n an gia kˆje dÔo stoiqeÐa σ1 . Ac parathr soume ed¸ ìti oi metajèseic autoÔ tou sunìlou af noun to 4 stajerì kai sunep¸c ja mporoÔsan na jewrhjoÔn metajèseic bajmoÔ 3. allˆ σ1 σ1 = σ2 σ2 = σ3 σ3 = i ∈ H . 4. σ1 σ3 = σ3 σ1 = σ2 ∈ H. (B). σ2 = 1 2 3 4 3 4 1 2 EÔkoloi upologismoÐ dÐnoun ìti σ1 σ2 = σ2 σ1 = σ3 ∈ H. ìtan mazÐ me autì jewr soume kai thn sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. 2. To sÔnolo Sn onomˆzetai summetrik  omˆda bajmoÔ n. ìpou k ≤ n. Tìte h tautoti- .2 Orismìc. .2.2. mporoÔme na jewr soume th summetrik  omˆda Sk san mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n gia kˆje n ≥ k .

h prosetairistik  idiìthta tou periorismoÔ tou ginomènou sto G ikanopoieÐtai afou isqÔei gia ìla ta stoiqeÐa thc Sn . . σ 2 = σ ◦ σ. . ta ginìmena σ σ1 . Ed¸ ja doÔme ìti gia tic metajèseic isqÔei kˆti anˆlogo. gia k ∈ Z. . 2. . Fusikˆ. . 4. . 1 ≤ s ≤ k . . H epìmenh prìtash dÐnei tic “sun jeic” idiìthtec twn dunˆmewn. EÐdame ìti to sÔnolo Sn eÐnai peperasmèno sÔnolo kai sunep¸c to G eÐnai peperasmèno sÔnolo. 'Ara gia to tuqaÐo stoiqeÐo σ thc G ja prèpei na upˆrqei èna stoiqeÐo σ thc G tètoio ¸ste σ σ = σ .2. Autì shmaÐnei ìti σ = i. onomˆzetai k-dÔnamh thc σ . tìte oi tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc Sn ikanopoioÔntai ìtan periorisjoÔme sth sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou sunìlou G. gia èna tuqaÐo σ ∈ G. AfoÔ to G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn. k . σ2 . H metˆjesh σ k . sÔnolo G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. 'Estw σ ∈ Sn kai k ènac mh arnhtikìc akèraioc. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 263 Apìdeixh. 'Estw G = { σ1 . . σ σk eÐnai stoiqeÐa thc G. tìte ja eÐqame kai σs = ( σ −1 σ )σs = σ −1 ( σ σs ) = σ −1 ( σ σr ) = ( σ −1 σ )σr ) = σr . pou eÐnai ˆtopo. 'Estw σ ∈ Sn kai n. diˆforoc twn 0 kai 1. Gia ton Ðdio lìgo.2. σ σ2 . Tìte 1. analÔetai monadikˆ se ginìmeno pr¸twn arijm¸n.5 Parat rhsh. dhlad  i ∈ G. σ n+m = σ n σ m = σ m σ n . Gia ton orismì aut¸n twn metajèsewn kat arq n qreiˆzetai na orÐsoume tic dunˆmeic miac metˆjeshc. tètoio ¸ste σ σs = i kai ˆra σs = σ −1 ∈ G. .6 Prìtash.2. . σ k = ( σ k−1 ) ◦ σ EpÐshc gia k < 0 orÐzoume thn metˆjesh σ k na eÐnai h antÐstrofh thc σ −k . 'Ola autˆ ta ginìmena eÐnai anˆ dÔo diˆfora metaxÔ touc kai sunep¸c autˆ eÐnai ìla ta k stoiqeÐa thc G. OrÐzoume epagwgikˆ to ginìmeno thc σ epÐ ton eautì thc k forèc pou sumbolÐzetai σ k wc ex c. . . UpenjumÐzoume ìti h jemeli¸dhc idiìthta gi autoÔc eÐnai ìti kˆje fusikìc arijmìc. Prˆgmati. . ja prèpei na upˆrqei s. m akèraioi arijmoÐ. H apìdeix  thc gÐnetai me epagwg  kai af netai wc ˆskhsh. j = 1. afoÔ h i eÐnai èna apì ta σj . an up rqan deÐktec s. . . 4. Apì thn prohgoÔmenh prìtash blèpoume ìti an èna upo- Sthn pr¸th Enìthta tou biblÐou eÐdame ìti oi pr¸toi arijmoÐ paÐzoun shmantikì rìlo stic idiìthtec twn fusik¸n arijm¸n. . r me s = r ètsi ¸ste σ σs = σ σr . σ 1 = σ. σ 0 = i. σk }. .4.

upˆrqei toulˆqiston mÐa ˆllh metˆjesh σ gia thn opoÐa σ σ = σ σ ('Askhsh 4. Gia tic dunˆmeic thc 1 2 3 4 5 6 . mporeÐ na upologisjeÐ wc ex c.18).2.7 Parˆdeigma. tìte lème ìti autèc metatÐjentai. tìte profan¸c . 0 ≤ υ ≤ 3. σ 2 . 4. σ 1 .264 2. σ mn = ( σ m )n . ìtan n ≥ 3. Prˆgmati. tìte Apìdeixh. Apì thn prohgoÔmenh prìtash èqoume. Ja deÐxoume ìti (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me th sqèsh σ 3 = σ −1 . 'Estw x ∈ X me σ1 (x) = x. 1 2 2 1 metaxÔ touc kai metatÐjentai. 'Estw σ = σ èqoume σ 2 = σσ = 1 2 3 4 5 6 3 4 2 1 6 5 . EpÐshc mporeÐ eukolìtera na upologisjeÐ apì th sqèsh σ 4 = i. 2 1 4 3 5 6 1 2 3 4 5 6 σ3 = σ2σ = . Genikìtera isqÔei to ex c. thc σ sto parˆdeigma. 4 3 1 2 6 5 1 2 3 4 5 6 σ4 = σ3σ = = i.9 L mma. 4. EÐnai eukairÐa na epishmˆnoume ed¸ ìti gia kˆje mh tautotik  metˆjesh σ ∈ Sn .8 Parˆdeigma. gia k ∈ N. 4. 1 2 Oi metajèseic τ1 = 2 1 ntai allˆ den eÐnai xènec metaxÔ Oi metajèseic σ1 = metatÐjentai. 4. 1 2 3 4 5 6 Genikˆ. h k−dÔnamh σ k .2. k = 4π + υ. σ k = σ 4π + υ = ( σ 4 )π σ υ = iπ σ υ = σ υ . σ2 ∈ Sn eÐnai xènec metaxÔ touc. 'Otan gia dÔo metajèseic σ1 kai σ2 thc Sn isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . An oi metajèseic σ1 .2. Omˆdec 3. dhlad  h antÐstrofh thc σ n eÐnai h σ −n . Dhlad  h dÔnamh σ k thc σ exartˆtai mìno apì thn klˆsh upoloÐpwn tou k mod 4 kai ja isoÔtai me mÐa apì tic dunˆmeic σ 0 . apì thn opoÐa kajorÐzontai kai ìlec oi arnhtikèc dunˆmeic thc σ . H antÐstrofh metˆjesh σ −1 thc σ mporeÐ na upologisteÐ me ton kanìna pou perigrˆyame prohgoumènwc. Prˆgmati. an σ2 (x) = x. 3 4 3 4 kai σ2 = 1 2 3 4 1 2 4 3 eÐnai xènec metatÐje- 3 4 1 2 3 4 kai τ2 = 4 3 3 4 1 2 touc. EpÐshc lème ìti autèc eÐnai xènec metaxÔ touc an { i : σ1 (i) = i } ∩ { j : σ2 (j) = j } = ∅. σ −n = ( σ −1 )n = ( σ n )−1 . DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. DiairoÔme to k me to 4.2. σ 3 .

( 1 4 3 2 ). xk } lègetai m koc thc σ . x2 .10 Orismìc. Tìte σ2 (x) = x. 4 . . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 265 (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x) = x. 2 . 3 . . ( 1 4 ).2. . ( 1 4 2 3 ). To pl joc k twn stoiqeÐwn tou sunìlou { x1 . . . ( 1 4 3 ). 1. 4. τ = . ( 2 4 3 ). sunhjÐzetai o prohgoÔmenoc k . ( 2 3 4 ). ( 1 3 ). . Oi kuklikèc metajèseic thc S4 eÐnai oi ex c. ( 1 3 2 ). ( 2 3 ).kÔkloi ( 1 2 3 ). ( 1 3 2 4 ). 'Oloi oi 1 . 2. Oi mh kuklikèc metajèseic eÐnai oi 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 σ = .4. . k isqÔei σ(x) = x. gia i = 1. dhlad  oi dÔo metajèseic metatÐjentai. 2. x2 . en¸ gia kˆje ˆllo x ∈ X me x = xi .2. ( 1 2 4 ). . . sumpÐptoun me thn tautotik  metˆjesh (giatÐ?). . ( 1 3 4 ). 2 1 4 3 3 4 1 2 4 3 2 1 .kÔkloc na grˆfetai sth morf  4. ( 1 3 4 2 ). 'Ara gia kˆje x ∈ X isqÔei (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). 'Estw t¸ra x ∈ X me σ1 (x) = x. Dhlad  h S4 èqei 21 kuklikèc metajèseic. Gia lìgouc dieukìlunshc stouc upologismoÔc kai oikonomÐac q¸rou. k − 1 kai σ(xk ) = x1 . MÐa metˆjesh σ ∈ Sn onomˆzetai kuklik    k . tìte (σ2 σ2 )(x) = σ2 (x). 2. . ρ = στ = . 3.kÔkloi ( 1 2 ). opìte epeid  oi σ1 kai σ2 eÐnai xènec metaxÔ touc èqoume (σ1 σ2 )(x) = σ2 (x) kai (σ2 σ1 )(x) = σ2 (x). ( 1 4 2 ). An σ2 (x) = x.2. .kÔkloi. . . . opìte enallˆsontac touc rìlouc twn σ2 kai σ1 èqoume thn prohgoÔmenh perÐptwsh.kÔkloi ( 1 2 3 4 ).kÔkloc σ = ( x1 x2 · · · xk ). Kuklikèc Metajèseic OrÐzoume t¸ra tic kuklikèc metajèseic stic opoÐec basÐzetai to jemeli¸dec je¸rhma twn metajèsewn. . ( 3 4 ). dhlad  oi kuklikèc metajèseic m kouc 1. xk } tou X isqÔei σ(xi ) = xi+1 . ( 2 4 ). i = 1. ( 1 2 4 3 ).11 ParadeÐgmata. 'Ola ta stoiqeÐa thc S3 eÐnai kuklikèc metajèseic (giatÐ?). an gia èna uposÔnolo { x1 .

k − 1 kai σ k (x1 ) = x1 . pou af noun stajerˆ ìla ta stoiqeÐa pou eÐnai megalÔtera tou m. k . . . σ(x). . i = 1. . afoÔ σ(xi ) = xi+1 gia kˆje i = 1. k − 1 kai σ(xk ) = x1 . . . gia na jewreÐtai monadik  h parˆstash enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) ja jewroÔme pˆnta ìti to pr¸to stoiqeÐo x1 eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn xi . . . tìte autèc eÐnai xènec metaxÔ touc kai sunep¸c metatÐjentai. y2 . Prˆgmati. n ≥ m. . AntÐstrofa. . . xk } ∩ { y1 . Sthn prˆxh autì den dhmiourgeÐ sÔgqush. . . O sumbolismìc ( x1 x2 · · · xk ) enìc k − kÔklou den mac dhl¸nei se poia summetrik  omˆda Sn an kei. en¸ o sumbolismìc se 2 × n pÐnaka to dhl¸nei. Oi metajèseic autèc lègontai xènoi kÔkloi. . allˆ eÐnai diˆforoi apì ton 3 . 1. . 2. mporeÐ na tautisteÐ me thn omˆda metajèsewn pou apoteleÐtai ap' ìlec tic metajèseic thc Sn . 2. An ( x1 x2 · · · xk ) kai ( y1 y2 · · · y ) eÐnai dÔo kuklikèc metajèseic me { x1 . . .2.12 Parathr seic. σ k−1 (x) }. EÐnai fanerì ìti o k − kÔkloc ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai o Ðdioc me ton k − kÔklo ( xi xi+1 · · · xk x1 · · · xi−1 ) gia kˆje i = 1. 1. 4. . . σ 2 (x). Omˆdec 4. h kuklik  metˆjesh ( 1 2 3 ) an kei sthn S3 . tìte σ s (x1 ) = x1+s gia kˆje s = 0. epeid  to Σ eÐnai peperasmèno. Gia parˆdeigma. . ìpou σ k (x) = x. xk−1 . σ 2 (x). An σ = ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai ènac k− kÔkloc. ìpwc èqoume  dh parathr sei. . tìte h Sm . Fusikˆ autèc oi metajèseic den eÐnai xènec metaxÔ touc allˆ metatÐjentai. oi 3 . σ 3 (x). sÔmfwna me to L mma 4. . x2 . 2. · · · . kaj¸c an m eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc metaxÔ twn xj . . . j = 1.9. Epomènwc. . y } = ∅. tìte aut  eÐnai mÐa kuklik  metˆjesh. k . σ(x). 3. an σ eÐnai mia metˆjesh tou X gia thn opoÐa upˆrqei èna x ∈ X tètoio ¸ste ta mìna stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai autˆ pou an koun sto sÔnolo Σ = { x. x1 ). . . . . ( 5 7 3 ) kai ( 7 3 5 ) eÐnai Ðdioi. }.kÔkloi ( 3 5 7 ). .2. . 'Ara Σ = { x. mporoÔme na jewr soume ton mikrìtero jetikì akèraio k me thn idiìthta σ k (x) = x. allˆ ja mporoÔse na an kei kai se opoiad pote ˆllh Sn gia n ≥ 3. . .kÔklo ( 5 3 7 ) pou eÐnai Ðdioc me touc ( 3 7 5 ) kai ( 7 5 3 ).266 4. 5. H antÐstrofh metˆjesh enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) profan¸c eÐnai o k − kÔkloc ( xk . sto ex c. . . Gia parˆdeigma. . k .

. . . . 'Estw k to pl joc twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . s. afoÔ h σ èqei m akrib¸c stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ. dhlad  h σ èqei grafeÐ wc ginìmeno anˆ dÔo xènwn kuklik¸n metajèsewn. Tìte anagkastikˆ σ(x) = y kai σ(y) = x en¸ σ(z) = z . èstw x kai y ta dÔo stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . ìpou σ1 . 'Ara sthn perÐptwsh aut  h σ eÐnai o 2− kÔkloc ( x y ). . Kaj¸c oi kÔkloi σi eÐnai anˆ dÔo xènoi kai oi τj anˆ dÔo xènoi. . σ2 . . An k = 2. . j = 1. èqoume ìti k > 1. . j = 1. Upojètoume ìti to je¸rhma isqÔei an to pl joc k twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai mikrìtero   Ðso tou m − 1. An = m. 'Estw x èna stoiqeÐo tou X pou den mènei stajerì mèsw thc σ . . . Upojètoume t¸ra ìti h σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn me dÔo diaforetikoÔc trìpouc. . DeÐqnoume ìti m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh σj = τj . Gia thn apìdeixh efarmìzoume epagwg  sto k . Ja deÐxoume ìti autì isqÔei kai gia k = m. ìpou eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc gia ton opoÐo isqÔei σ (x) = x.4. (h σ den eÐnai h tautotik  metˆjesh). . σ(x). . Sunep¸c h ρ prèpei na grˆfetai wc ginìmeno kuklik¸n metajèsewn anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. . afou aut  eÐnai xènh proc th ρ. σm kai τ1 . 'Estw σ ∈ Sn mÐa metˆjesh diˆforh thc tautotik c i. . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 267 Tìte upˆrqoun monadikèc kuklikèc metajèseic σ1 . . y . . . . èqoume σ = τ σ1 σ2 · · · σs . j = 1. m. σs xènec anˆ dÔo kai diˆforec thc tautotik c. s.2. AfoÔ σ = i. j = 1.2. . s eÐnai anˆ dÔo xènec metaxÔ touc. . σ2 . MÐa tètoia anˆlush thc σ se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn lègetai kuklik  parˆstash thc σ kai oi σi kuklikoÐ parˆgontec . epiplèon aut  af nei stajerˆ kai ìla ta stoiqeÐa x. . An = m. dhlad  σ = σ1 · σ2 · · · · · σm = τ1 · τ2 · · · · · τs . . . . Epeid  oi σj . Epomènwc apì th sqèsh ρ = τ −1 σ . 'Ara ìlec oi kuklikèc metajèseic σj . eÐnai xènec proc thn τ . σ −1 (x). gia kˆje z ∈ X me z = x. den mènoun stajerˆ kai apì thn ρ. Apìdeixh. .13 Je¸rhma. tìte h metˆjesh ρ = τ −1 σ af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . upˆrqei ènac (monadikìc) kÔkloc apì touc σi kai ènac monadikìc kÔkloc apì touc τj pou . ta stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ apì kˆje σj . H seirˆ me thn opoÐa grˆfontai oi kuklikèc metajèseic σi den lambˆnetai up' ìyh afoÔ autèc eÐnai xènec anˆ dÔo metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. τs eÐnai kÔkloi m kouc ≥ 2. . JewroÔme thn kuklik  metˆjesh τ = ( x σ(x) · · · σ −1 (x) ). 'Estw èna x ∈ X pou den mènei stajerì apì th σ . τ2 . . . . σ = σ1 σ2 · · · σs . . tètoiec ¸ste 4. tìte h σ eÐnai h kuklik  metˆjesh τ . èstw ρ = σ1 σ2 · · · σs .

Dhlad  sthn kuklik  parˆstash thc σ jewroÔme san parˆgontec kai touc 1 . . . . 9 } diˆforo apì ta stoiqeÐa pou emfanÐzontai ston kÔklo ( 1 3 8 5 ). 4. . Opìte èqoume σm m s s −1 σ1 σ2 · · · σm−1 = σ σm = τ1 τ2 · · · τs−1 .kÔklouc ( 6 ) kai ( 7 ) grˆfontac σ = . mporoÔme na upojèsoume ìti o σm kai o τs metajètoun to x.268 4. . H seirˆ me thn opoÐa grˆfoume touc kÔklouc sthn parˆstash thc σ den lambˆnetai up' ìyh. afoÔ autoÐ eÐnai anˆ dÔo xènoi metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. JewroÔme èna stoiqeÐo x ∈ { 1. en¸ to x peramènei stajerì apì ìlouc touc ˆllouc kÔklouc. . 9 } tètoio ¸ste σ(x) = x. paradeÐgmatoc qˆrh x = 1. èstw σ = 1 2 3 4 5 6 7 8 9 3 4 8 2 1 9 7 5 6 . 'Ara oi kÔkloi σ kai τ eÐnai Ðdioi. . Autì eÐnai aparaÐthto ìtan prèpei na dhl¸netai o bajmìc thc σ . σj = τj . m. 2. H apìdeixh tou prohgoumènou jewr matoc mac dÐnei th mèjodo me thn opoÐa mporoÔme na broÔme thn kuklik  parˆstash miac dedomènhc σ . . qwrÐc na blˆptetai h genikìthta. Epomènwc èqoume σm (x) = 2 σ(x) = τs (x).14 Parat rhsh. . Gia parˆdeigma. 2. prosjètoume kai touc 1 . Apì th sqèsh aut  èpetai ìti σ ( σm (x)) = σ 2 (x) = σm (x). j = 1. 'Omoia gia x = 2 paÐrnoume thn ( 2 4 ) kai gia x = 7 paÐrnoume ton 1 . afoÔ o kajènac ap' autoÔc paristˆ thn tautotik  metˆjesh.kÔklo ton opoÐo mporoÔme na paraleÐyoume sthn kuklik  parˆstash thc σ . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m − 1 = s − 1 kai ˆra m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh. Gia parˆdeigma sthn kuklik  parˆstash ( 1 3 5 2 ) ( 4 8 ) thc 1 2 3 4 5 6 7 8 σ = . . Afou xènoi kÔkloi metatÐjentai.kÔklouc. Katìpin jewroÔme èna x ∈ { 1. kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 1 σ(1) σ 2 (1) · · · ) = ( 1 3 8 5 ). èstw to 9 kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 9 σ(9) σ 2 (9) · · · ) = ( 9 6 ) = ( 6 9 ). TÔpoc Metˆjeshc Merikèc forèc mac dieukolÔnei na sumperilambˆnoume sthn kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn kai ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . 'Etsi èqoume σ = ( 1 3 8 5 ) · ( 6 9 ) · ( 2 4 ). .2. 2 ìmoia σ ( τs (x)) = σ 2 (x) = τs (x) kai epagwgikˆ gia kˆje akèraio k èqoume k (x) = τ k (x). . afoÔ autìc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. Omˆdec metajètei to x. an th jewr soume stoiqeÐo thc S8 (dhlad  3 1 5 8 2 6 7 4 bajmoÔ 8). an upˆrqoun.

i = j . 2. ( 1 3 ) ( 4 5 ). 'Ara mÐa diamèrish tou X = X1 ∪ X2 ∪ · · · ∪ Xs . ( 1 5 ) ( 2 4 ). 8 } ∪ { 1. . ( 1 4 ) ( 2 5 ). Aut  h diamèrish onomˆzetai tÔpoc thc σ . 4. 3. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). 2. ( 1 2 ) ( 3 5 ). s. dhlad  h akoloujÐa λ1 . xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn. ( 1 3 ) ( 2 4 ). . T¸ra mÐa diamèrish enìc jetikoÔ akeraÐou n eÐnai mÐa akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn λ1 . ìpou kajèna ap' autˆ perièqei akrib¸c ta stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì ènan (monadikì) kuklikì parˆgonta thc σ . | Xs | ) tou n. Qrhsimopoi¸ntac tic diamerÐseic tou n. Autèc oi 15 metajèseic ektìc tou ìti èqoun ton Ðdio tÔpo èqoun kai èna ˆllo koinì qarakthristikì pou ja doÔme amèswc t¸ra. i = 1. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 2 5 ). Kat' arq n apodeiknÔoume to je¸rhma sthn perÐptwsh pou oi metajèseic eÐnai kuklikèc. 5. . . 'Estw dÔo kÔkloi σ = ( a1 a2 · · · ak ) kai τ = ( b1 b2 · · · bk ) . Gia parˆdeigma.4. . Paristˆnontac m' autìn ton trìpo mia metˆjesh σ tou X paÐrnoume mia diamèrish tou X se xèna anˆ dÔo uposÔnolˆ tou. an upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ∈ Sn ètsi ¸ste τ = ρ σ ρ−1 . sth summetrik  omˆda S5 oi metajèseic pou èqoun tÔpo ( 1. 3.2. ( 2 5 ) ( 3 4 ). mporoÔme na upojèsoume ìti h seirˆ twn kuklik¸n paragìntwn thc σ eÐnai tètoia ¸ste λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . 2. . jewr¸ntac tic kuklikèc parastˆseic touc (me thn prosj kh s' autèc twn 1-kÔklwn). orÐzei th diamèrish ( | X1 |. 8 }. AntÐstrofa. Profan¸c èqoume λ1 + λ2 + · · · + λs = n. h prohgoÔmenh metˆjesh orÐzei th diamèrish { 6 } ∪ { 7 } ∪ { 4. An λi eÐnai to m koc kˆje σi . ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 2 3 ) kai ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 3 2 ). ( 2 3 ) ( 4 5 ). apì mÐa diamèrish tou X paÐrnoume èna.   perissìtera ginìmena. 2 ) eÐnai oi ex c: ( 1 2 ) ( 3 4 ). λ2 . . ( 1 4 ) ( 2 3 ). DÔo metajèseic σ. | X2 |. . . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 269 ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). ( 1 5 ) ( 3 4 ). ( 1 4 ) ( 3 5 ). ( 1 5 ) ( 2 3 ). 4. Allˆ aut  h diamèrish orÐzei èxi ginìmena ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 3 5 ). ( 2 4 ) ( 3 5 ).2. τ ∈ Sn èqoun ton Ðdio tÔpo an kai mìno Apìdeixh. λ2 . Xi = ∅. 5 } tou X = { 1.15 Je¸rhma. λs me λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs kai λ1 + λ2 + · · · + λs = n. 6. 7. . . ìpou èqoume jewr sei ìti | Xi | ≤ | Xi+1 |. Xi ∩ Xj = ∅. . mporoÔme na taxinom soume ìlec tic metajèseic thc Sn . . ( 1 2 ) ( 4 5 ). Gia parˆdeigma. ( 1 3 ) ( 2 5 ). λs eÐnai mia diamèrish tou n. . ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 5 3 ). An ìmwc th jewroÔsame bajmoÔ 9 ja grˆfame σ = ( 6 ) ( 7 ) ( 9 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). wc ex c: 'Estw σ = σ1 σ2 · · · σs h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . .

Opìte profan¸c oi σ kai ρ σ ρ−1 eÐnai tou idÐou tÔpou. Shmei¸noume ìti to pl joc twn metajèsewn tou idÐou tÔpou ja upologisjeÐ sthn Parˆgrafo 5. ak } èqoume σ(x) = x kai ˆra ρ σ ρ−1 ( ρ(x) ) = ρ(x). blèpoume ìti gia kˆje metˆjesh ρ ∈ Sn me ρ(ai ) = bi gia kˆje i = 1. èstw σ = (a1 a2 · · · ak ) ènac kÔkloc m kouc k kai ρ mia metˆjesh.1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn klˆsewn isodunamÐac kai twn diamerÐsewn tou n. n} \ {a1 . Proc to parìn ja d¸soume mÐa ermhneÐa thc ènnoiac thc suzugÐac metajèsewn mèsw thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou. H sqèsh ρ σ ρ−1 = τ orÐzei mÐa sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo Sn ìlwn twn metajèsewn (giatÐ?) kai ˆra èqoume mÐa 1 . Tìte oi σ kai ρ σ ρ−1 . 1 ). gia kˆje ρ ∈ Sn . eÐnai tou idÐou tÔpou. 1. Tìte. tìte upˆrqei ènac kuklikìc parˆgontac τi sthn kuklik  parˆstash thc τ m kouc ki kai antistrìfwc. An σi eÐnai ènac kuklikìc parˆgontac sthn kuklik  parˆstash thc σ m kouc ki . . Jew- . k isqÔei ρ ◦ σ ◦ ρ−1 = τ . Allˆ h σi kai h ρ σi ρ−1 eÐnai kuklikèc metajèseic tou idÐou m kouc.2. gia kˆje i = j (giatÐ?). ( 1. . oi opoÐec antistoiqoÔn stic diamerÐseic tou 4: ( 1. EÐnai fanerì ìti tìte isqÔei ρ σ ρ−1 = τ . 2 ) kai ( 4 ) antÐstoiqa. upˆrqei metˆjesh ρ ∈ Sn . .16 Parˆdeigma. Tìte. . èqoume ρ σ ρ−1 = ( ρ(a1 ) ρ(a2 ) · · · ρ(ak ) ). . 4. k − 1 eÐnai ρ σ ρ−1 ( ρ(ai ) ) = ρ σ ( ai ) = ρ ( ai+1 ). AntÐstrofa. EpÐshc. 3 ). . en¸ ρσρ−1 (ρ(ak )) = ρ(a1 ). Sunep¸c. Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna uposÔnolo thc morf c { ρ σ ρ−1 | ρ ∈ Sn }. . . 1. to opoÐo onomˆzetai klˆsh suzugÐac. 'Estw A B Γ èna isìpleuro trÐgwno kai α. 1. me apeujeÐac upologismì. . . . èstw σ kai τ dÔo metajèseic tou idÐou tÔpou. . èqoume ρ σ ρ−1 = ρ σ1 ρ−1 ρ σ2 ρ−1 · · · ρ σk ρ−1 . DÔo metajèseic σ kai τ pou èqoun ton Ðdio tÔpo   isodÔnama gia tic opoÐec upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ètsi ¸ste ρ σ ρ−1 = τ lègontai suzugeÐc   ìmoiec metajèseic. EpÐshc h ρ σi ρ−1 eÐnai xènh me thn ρ σj ρ−1 . tètoia ¸ste ρ σi ρ−1 = τi gia kˆje deÐkth i. Prˆgmati. . 2 ). . Omˆdec tou idÐou m kouc k . . Prˆgmati. ( 1.2. ( 2. AntÐstrofa. . β kai γ oi diˆmesoÐ tou. 'Estw t¸ra σ = σ1 · · · σk h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . Oi metajèseic thc S4 taxinomoÔntai se pènte klˆseic suzugÐac. gia kˆje x ∈ {1. gia kˆje i = 1.270 4.

3 (2) . −1 ) Γ( 3 1) 2 γ β 2 2 α √ √ Sq ma 4. ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 4. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 271 roÔme to trÐgwno eggegrammèno ston monadiaÐo kÔklo ìpwc sto sq ma 4. S2 = 2 kai S3 = I2 3 −1 − 3 −1 gÔrw ap' to kèntro O tou kÔklou katˆ gwnÐa 120◦ . B( −2 3 . 1 ) A(0. 240◦ kai 360◦ antÐstoiqa.1.2.1.4.2.1 H omˆda summetrÐac tou trig¸nou. . apoteleÐtai afenìc apì tic anaklˆseic √ √ −1 0 1 3 1 − 3 1 1 √ kai Rγ = 2 Rα = . Rβ = 2 √ 0 1 3 −1 − 3 −1 wc proc touc ˆxonec α. β kai γ antÐstoiqa kai afetèrou apì tic strofèc √ √ 3 −1 − 3 −1 1 1 √ S1 = 2 √ . .2.

Oi klˆseic suzugÐac eÐnai { i }. e2 = ( 0. Γ ). ( A. ( B. ParathroÔme t¸ra ìti oi metajèseic twn koruf¸n tou trig¸nou mac dÐnoun tic èxi “jèseic” tou trig¸nou pou mac dÐnoun oi summetrÐec tou. h summetrik  tou omˆda. apoteleÐtai apì tic metajèseic ( A. B. Sugkekrimèna èqoume thn antistoiqÐa Rα ←→ ( B. { ( A. Γ ). Γ. Γ ). B. Γ ). Rβ ←→ ( A. Γ ). Γ ). 0 ). B.15). ( A. Γ ). Γ ). Γ ) } kai { ( A. B ) } (bl. B ) kai S3 ←→ i . B ). pou eÐnai h S3 . B ) kai thn tautotik  metˆjesh i. B.2. Γ. B ). 1 ) tou R2 ). B ). S2 ←→ ( A.2 (Ed¸ èqoume jewr sei tic summetrÐec upì morf  pinˆkwn wc proc th bˆsh e1 = ( 1. Γ. ( A.2. An jewr soume to sÔnolo { A. Rγ ←→ ( A.2. Je¸rhma 4.2. ( A. Γ } twn koruf¸n tou trig¸nou. S1 ←→ ( A.272 ìpwc sto sq ma 4. ( B. 4. ( A. Omˆdec Γ A B A B Γ Γ B A B Γ A RβS2S1 A R3 Sα γ B Γ A Γ B B A Γ Sq ma 4.

γ }. 2. Oi epìmenec metajèseic na grafoÔn wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn α= γ= 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 1 2 3 4 5 6 4 5 6 1 2 3 . β.2.2 1.3 pou sqhmatÐzetai apì tic treic diamèsouc tou trig¸nou γ β α Sq ma 4. . Ask seic 4. 3. β= . Rβ Rα Rβ = Rγ = −1 Rα Rβ Rα kai Rα S1 Rα = S2 . DeÐxte ìti to ginìmeno (1 4 5 6)(2 1 5) eÐnai to Ðdio me to ginìmeno (1 6)(2 4 5)(3). To Ðdio prokÔptei an jewr soume to sq ma 4. Prˆgmati. Ed¸ h summetrik  omˆda S3 jewreÐtai epÐ tou sunìlou { α. 1 2 3 4 5 1 3 4 5 2 . paradeÐgmatoc qˆrh èqoume. Na brejoÔn metajèseic x kai y tètoiec ¸ste xα = β = αy .2.2. ìpou α= 1 2 3 4 5 6 7 2 5 3 4 7 6 1 kai β = 1 2 3 4 5 6 7 1 2 4 7 6 3 5 .summetri¸n. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 273 An jewr soume ton pollaplasiasmì twn 2 × 2 pinˆkwn tìte blèpoume eÔkola ìti apì thn prohgoÔmenh antistoiqÐa metajèsewn .3 H omˆda summetrÐac autoÔ tou gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai h Ðdia m' aut  tou isopleÔrou trig¸nou A B Γ (giatÐ ?). h sqèsh suzugÐac metaxÔ metajèsewn antistoiqeÐ sth gnwst  sqèsh omoiìthtac me−1 taxÔ pinˆkwn.4.

'Estw n > 2. 10. UpologÐste tic metajèseic σ −1 . 'Estw σ = (1 2 3)(2 3 4)(3 4 5)(5 6 7)(6 7 8)(7 8 9) sthn S9 . a) DeÐxte ìti o pollaplasiasmìc epÐ α mod n orÐzei mia metˆjesh Pα tou Zn . DeÐxte ìti an σ(i) = i tìte σ 2 (i) = σ(i).k. g) στ σ −1 . Omˆdec 5. . ètsi ¸ste m. d) τ στ −1 .k. 7. . 6. JewroÔme to sÔnolo Zn twn akeraÐwn modulo n kai ènan akèraio α. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa (1 3 4 5) kai (3 4 2 6) thc S7 eÐnai suzug . n). n) = 1. b) An τ ∈ Sn kai N = e. Me poiec apì tic metajèseic (1 2 3)(4 5 6)(7 8). τ = ( 2 4) ∈ S5 . 3. Gia α = 2 kai n = 9 grˆyte thn antÐstoiqh metˆjesh wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. b) τ σ . n − 1.(α. 'Estw σ = (2 5 3). H mia perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa eÐnai antistrèyima mod n kai h ˆllh kathgorÐa perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa den eÐnai antistrèyima mod n. 'Otan grˆfoume mia metˆjesh σ ∈ Sn wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn poia eÐnai h ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste σ = σ −1 ? 13.274 4. (1 2 3 4)(5 6)(7 8 9) thc S9 eÐnai suzug c h metˆjesh (1 4 5)(2 3)(6 7 8 9)? 12. . τ = (2 3 4 5 6) kai ρ = (1 4 6 3) thc S6 . deÐxte ìti autoÐ oi kÔkloi katatˆssontai se dÔo kathgorÐec. 4. ρ−1 τ kai (σρτ )−1 . MporeÐte apì aut  thn èkfrash na breÐte to mikrìtero jetikì akèraio m tètoion ¸ste αm ≡ 1 mod m? b) Grˆfontac thn Pα wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. 4.d.(2. Pìsa stoiqeÐa èqei h klˆsh suzugÐac sthn S7 pou perièqei thn metˆjesh π = (1 2)(3 4 5)? 11. 9. (6 7 8)(8 9)(1 2 3 4). JewroÔme tic metajèseic σ = ( 2 3). b) Poia sÔmbola mènoun stajerˆ apì thn σ ? g) Grˆyte thn σ −1 se ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. Na brejoÔn oi metajèseic a) στ . a) An σ ∈ Sn eÐnai ènac k . a) Grˆyte thn σ wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. 'Estw σ ∈ Sn . 8.kÔkloc deÐxte ìti σ k = i. deÐxte (grˆfontac thn τ wc ginìmeno xènwn kÔklwn) ìti τ N = i. Na brejeÐ σ ∈ S7 tètoia ¸ste σ −1 (1 3 4 5)σ = (3 4 2 6).p. . στ ρ. n ∈ N. στ ρ2 . .

17. DeÐxte ìti ta mìna stoiqeÐa thc Sn pou metatÐjentai me th metˆjesh σ = ( 1 2 . Upojètoume ìti o m diaireÐ ton n.p. .4. 16. . .(2. n jetikoÐ akèraioi. . m 15. . deÐxte ìti upˆrqei mia metˆjesh τ thc Sn gia thn opoÐa isqÔei τ M = i. DeÐxte ìti an n ≥ 3 tìte to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn . An σ eÐnai ènac n-kÔkloc thc Sn . n ) ∈ Sn eÐnai oi dunˆmeic thc σ . 3. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 275 g) An N = e. n − 1. apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  metˆjesh i. 'Estw m. tìte deÐxte ìti h σ m eÐnai to ginìmeno m n xènwn anˆ dÔo kÔklwn m kouc .k. DeÐxte ìti h G1 eÐnai epÐshc mia omˆda metajèsewn. pou èqoun thn idiìthta σ σ = σ σ gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn . n) kai M < N . . 4. . 'Estw G omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai G1 = { σ ∈ G | σ(1) = 1 }.2. 14.

Autìc o trìpoc sunduasmoÔ ikanopoieÐ tic tèssereic jemelei¸deic idiìthtec (A). kai C twn rht¸n. (blèpe Parˆgrafo 4. (B). pÐnakec k. Ed¸ o trìpoc sunduasmoÔ x y dÔo akeraÐwn x kai y eÐnai h gnwst  prìsjesh x + y . 'Etsi proèkuye o sugqronoc orismìc thc ènnoiac thc omˆdac pou ofeÐletai ston majhmatikì Arthur Cayley.l. tìte to onomˆzoume prosjetik  omˆda twn akeraÐwn ). R. (B). (B). metˆ ton 190 ai¸na. ègine antilhptì ìti gia ìla ta majhmatikˆ sust mata. pou ja mac apasqol sei kai sta epìmena.p. gia ta sÔnola Q. To sÔnolo autì onomˆzetai Genik  Grammik  Omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K kai sumbolÐzetai me GLn (K).p.10). pou eÐnai ìmoia me ta prohgoÔmena. 2 Sta prohgoÔmena paradeÐgmata parathroÔme ìti o trìpoc pou sunduˆzontai Mia polÔ sobar  èreuna sqetikˆ me thn proèleush thc ènnoiac thc omˆdac dÐnetai sto biblÐo tou Hans Wussing [32] . Omˆdec 4.). Galois to 1827 ìtan anakˆluye tic omˆdec metajèsewn mèsw twn opoÐwn apèdeixe thn mh epilusimìthta me rizikˆ twn algebrik¸n exis¸sewn bajmoÔ megalutèrou   Ðsou tou 5. ('Otan meletˆme to sÔnolo Z wc proc thn prìsjesh. tìte to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn ikanopoieÐ tic idiìthtec (A). 'Ena ˆllo shmantikì parˆdeigma.3 Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn H melèth twn omˆdwn summetrÐac kai omˆdwn metajèsewn pou prohg jhke basÐsthke sto gegonìc ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa (apeikonÐseic) σ kai τ aut¸n upˆrqei ènac trìpoc sunduasmoÔ twn (h sÔnjesh apeikonÐsewn) σ τ .l. (B). eÐnai to ex c. h melèth touc ja mporoÔse (kat' arq n) na antimetwpisteÐ eniaÐa dÐnontac èmfash mìno stic tèssereic idiìthtec (A). Me thn exèlixh twn Majhmatik¸n. ikanopoieÐ tic tèssereic basikèc idiìthtec (A). twn klˆsewn upoloÐpwn mod n. To Ðdio isqÔei. (Γ) kai (∆). Ektìc apì tic omˆdec summetrÐac kai metajèsewn upˆrqoun kai ˆlla shmantikˆ sÔnola pou ta stoiqeÐa touc sunduˆzontai me tètoio trìpo pou na ikanopoiountai autèc oi tèssereic basikèc idiìthtec.) kai afetèrou gia to eÐdoc tou trìpou sunduasmoÔ twn stoiqeÐwn (dhlad  an eÐnai h sÔnjesh apeikonÐsewn   h prìsjesh arijm¸n   o pollaplasiasmìc pinˆkwn k. An jewr soume touc n × n antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì èna s¸ma K . (Γ) kai (∆). (Γ) kai (∆) kai adiafor¸ntac afenìc gia to eÐdoc twn stoiqeÐwn tou sunìlou (dhlad  an apoteleÐtai apì apeikonÐseic.276 4. (Γ) kai (∆). arijmoÔc. pragmatik¸n kai migadik¸n arijm¸n antÐstoiqa. Ac shmeiwjeÐ ìti o pr¸toc pou kajièrwse ton ìro omˆda  tan o E. Merikˆ apì autˆ eÐnai ta ex c: To sÔnolo Z twn akeraÐwn arijm¸n. EpÐshc sta prohgoÔmena kefˆlaia h prìsjesh pou orÐsjhke sto sÔnolo Zn . wc proc thn prìsjesh. 2 .

Gia parˆdeigma. 'Ena sÔnolo G lème ìti èqei th dom  miac omˆdac   aplˆ ìti eÐnai mia omˆda wc proc mia prˆxh f : G × G −→ G. Kˆje tètoia apeikìnish f : G × G −→ G. Ed¸ ja jèlame na epishmˆnoume ìti se mÐa omˆda genikˆ isqÔei x◦y = y◦x.3. onomˆzetai prˆxh epÐ tou G. ton ìro “ginìmeno”. 4.3. f ( x. Gia kˆje x ∈ G. y. SunhjÐzetai gia thn prˆxh na qrhsimopoioÔme ton ìro “pollaplasiasmìc” kai gia to apotèlesma x ◦ y .2 Je¸rhma. To Ðdio eÐdame ìti isqÔei kai gia ta stoiqeÐa pou anafèrontai sth deÔterh idiìthta. Gia kˆje x. to opoÐo ja sumbolÐzoume x y (paraleÐpontac to sÔmbolo ◦). an ikanopoioÔntai oi ex c idiìthtec. y ∈ G. EpÐshc. ap' autèc twn paradeigmˆtwn. ìpwc anafèroume kai sto Parˆrthma 6. y ∈ G. an A. 4. 1. 'Etsi gia thn prosjetik  omˆda twn akeraÐwn to ìnoma thc prˆxhc eÐnai ”prìsjesh” kai o sumbolismìc x + y .3. z ∈ G isqÔei x ◦ ( y ◦ z ) = ( x ◦ y ) ◦ z . Sunep¸c egeÐretai to er¸thma: MporoÔn oi dÔo pr¸tec idiìthtec tou prohgoÔmenou orismoÔ na aplousteujoÔn? dhlad  na antikatastajoÔn apì ˆllec asjenèsterec? H apˆnthsh eÐnai jetik  kai dÐnetai sto epìmeno je¸rhma.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 277 ta stoiqeÐa tou en lìgw sunìlou G kajorÐzetai apì mia apeikìnish apì to G×G sto G. An se mÐa omˆda G isqÔei x y = y x gia kˆje x. B eÐnai dÔo antistrèyimoi pÐnakec tìte genikˆ èqoume A B = B A. ìtan anaferìmaste se sugkekrimènec omˆdec. antÐ na lème ìti èna sÔnolo G eÐnai omˆda wc proc mia prˆxh.1 . tìte h omˆda ja lègetai metajetik    Abelian .4. pollèc forèc. upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste x ◦ y = y ◦ x = e. allˆ ìti autì eÐnai kai monadikì. gia kˆje x. y ) = x ◦ y . dhlad  isqÔei h prosetairistik  idiìthta. gia thn opoÐa grˆfoume f ( x. dhlad  an x eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo miac omˆdac. 3. 2. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn idiìthta 1. tìte upˆrqei monadikì y tètoio ¸ste x y = y x = e. Merikèc forèc. Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste gia kˆje x ∈ G na isqÔei x ◦ e = e ◦ x = x. ja lème ìti to G eÐnai omˆda. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prˆxh f : G × G −→ G. y ) = x y . eÐnai dunatìn gia thn prˆxh na qrhsimopoieÐtai ˆlloc ìroc kai ˆlloc sumbolismìc.2.1 Orismìc. h opoÐa ikanopoieÐ thn . Se ìla ta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ìqi mìno upˆrqei èna stoiqeÐo e pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ 4. ìtan den upˆrqei kÐndunoc sÔgqushc.

dhlad  (x−1 )−1 = x. upˆrqei monadikì z ∈ G pou ikanopoieÐ th deÔterh idiìthta tou orismoÔ. ètsi ¸ste x z = y . 'Estw x ∈ G. 'Ara e1 = e2 . lìgw thc 4α . Tìte lìgw thc 2. Me ton Ðdio trìpo apodeiknÔetai h Ôparxh kai h monadikìthta enìc stoiqeÐou e2 thc G tètoiou ¸ste e2 z = z . gia kˆje y ∈ G. AntÐstrofa. to z = z y . dhlad  x z = z x = e. gia kˆje z ∈ G. Sunep¸c. To sÔnolo G eÐnai omˆda an kai mìno an ikanopoieÐtai h ex c idiìthta. Gia to stoiqeÐo autì isqÔei z e1 = z . Mˆlista autì eÐnai monadikì. Opìte apì th sqèsh z e1 = z gia z = e2 èqoume e2 e1 = e2 kai apì th sqèsh e2 z = z gia z = e1 èqoume e2 e1 = e1 . Dhlad  (x y)−1 = y −1 x−1 . 'Ara isqÔei h idiìthta 4α . gia kˆje x ∈ G. an z ∈ G. epilèxoume diaforetikì sumbolismì. EpÐshc parathroÔme ìti to antÐstrofo stoiqeÐo tou ginomènou x y dÔo stoiqeÐwn thc G eÐnai to y −1 x−1 . y ∈ G upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z. Sunep¸c apì thn prosetairistikìthta èqoume z e1 = (w x) e1 = w (x e1 ) = w x = z . Omˆdec prosetairistik  idiìthta. 4. Opìte èqoume ìti z = w. 'Ara to sÔnolo G eÐnai omˆda. Epomènwc gia x. apì thn 4β èqoume ìti gia to x kai z upˆrqei monadikì w ∈ G ètsi ¸ste w x = z . Sunep¸c to antÐstrofo tou x−1 eÐnai to x. Dhlad  upˆrqei èna monadikì e ∈ G pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ. w ∈ G tètoia ¸ste 4α x z = y kai 4β w x = y. Apìdeixh. To monadikì stoiqeÐo e ∈ G me thn idiìthta e x = x e = x. afoÔ w (x z) = w e = w kai (w x) z = e z = z . gia kˆje x ∈ G. H idiìthta 4β apodeikÔetai me ton Ðdio trìpo. upˆrqei èna monadikì stoiqeÐo e1 tètoio ¸ste x e1 = x. EpÐshc an x ∈ G. se eidikèc peript¸seic. upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z kai w tètoia ¸ste x z = e kai w x = e. Upojètoume ìti isqÔei h 4. gia kˆje x ∈ G. afoÔ an up rqe kai èna ˆllo s ∈ G tètoio ¸ste x z = x s. èqoume x (z y) = (x z ) y = e y = y . 'Estw èna stoiqeÐo e ∈ G gia to opoÐo isqÔei e x = x e = x. gia kˆje z ∈ G. T¸ra gi' autì to stoiqeÐo e. upˆrqei z ∈ G tètoio ¸ste x z = e = z x. Oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ thc omˆdac mporoÔn na aplousteujoÔn akìmh perissìtero. Prˆgmati. upojètoume ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ. diìti (x y) (y −1 x−1 ) = x (y (y −1 x−1 )) = x (y y −1 x−1 ) = x(e x−1 ) = x x−1 = e. . Tìte gia y = x. y ∈ G upˆrqei èna z . to monadikì y ∈ G gia to opoÐo isqÔei x y = y x = e onomˆzetai antÐstrofo tou x kai sumbolÐzetai me x−1 . tìte ja eÐqame z = e z = (z x) z = z (x z) = z (x s) = (z x) s = e s = s. opìte.278 4. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa x. lìgw thc 4. gia kˆje x ∈ G onomˆzetai oudètero   tautotikì   monadiaÐo stoiqeÐo thc omˆdac kai sto ex c genikˆ ja to sumbolÐzoume me 1 ektìc ean.

To pl joc twn stoiqeÐwn miac omˆdac G to sumbolÐzoume me | G | kai to onomˆzoume tˆxh thc G. Apìdeixh H apìdeixh eÐnai teqnik . 2') Gia kˆje x ∈ G upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste y x = e. h opoÐa ikanopoieÐ thn prosetairistik  idiìthta. Epilèxame autèc tic omˆdec pr¸ton diìti h kˆje mÐa apì autèc parousiˆzei endiafèrousec xeqwristèc idiìthtec kai deÔteron diìti autèc sugkatalègontai metaxÔ twn omˆdwn oi opoÐec emfanÐzontai se diˆfora probl mata twn Majhmatik¸n. 1') Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste e x = x. gia kˆje fusikì arijmì .3 Je¸rhma. thc Fusik c.3. To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn sun jh prìsjesh arijm¸n den apoteleÐ omˆda afoÔ den upˆrqoun antistrèyima stoiqeÐa. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn 1'). 4. Sta epìmena paradeÐgmata parajètoume diˆforec sugkekrimènec omˆdec. en¸ oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn.4.3.3.1 upˆrqoun perissìterec plhroforÐec gia ton trìpo me ton opoÐo sunduˆzontai ta stoiqeÐa thc G ap' ìti qreiˆzetai. Se diaforetik  perÐptwsh lème ìti h G eÐnai ˆpeirh.5 ParadeÐgmata. R× = R { 0 } kai C× = C { 0 } apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton . Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 279 mèsw miac prˆxhc f : G × G −→ G. To Ðdio isqÔei gia to sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n Z me prˆxh ton pollaplasiasmì. 1. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac lèei ìti an jèloume na elègxoume an èna sÔnolo G. To Ðdio eÐnai kai h diedrik  omˆda Dn me tˆxh 2n. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai 4. gia kˆje x ∈ G. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. en¸ ja arkoÔse na apait soume na èqei mìno mÐa orj  gwnÐa. eÐnai ìmˆda. Me ˆlla lìgia ston Orismì 4. Ta sÔnola Q× = Q { 0 }. parìmoia me thn prohgoÔmenh. To sÔnolo eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec. kai af netai wc ˆskhsh.3. arkeÐ na deÐxoume thn Ôparxh afenìc enìc “aristeroÔ” oudetèrou stoiqeÐou e ∈ G ( dhlad  e x = x gia kˆje x ∈ G ) kai afetèrou thn Ôparxh enìc “aristeroÔ” antistrìfou x−1 gia kˆje x ∈ G ( dhlad  x−1 x = e ). thc QhmeÐac kai ˆllwn episthm¸n.3. twn rht¸n. 4.4 Parat rhsh. 'Otan h tˆxh thc G eÐnai peperasmènh lème ìti h G eÐnai peperasmènh omˆda. Entel¸c anˆloga sunhjÐzoume na lème ìti to tetrˆgwno eÐnai ènac rìmboc pou èqei kai tic tèssereic gwnÐec tou orjèc. oi omˆdec Zn kai Sn eÐnai peperasmènec me tˆxeic n kai n! antÐstoiqa. f (( x. Gia parˆdeigma. twn pragmatik¸n kai twn migadik¸n eÐnai ˆpeirec omˆdec. y )) = x y .

en¸ h tˆxh thc GLn (Zm ) eÐnai peperasmènh (giatÐ?). to monadiaÐo stoiqeÐo 1 thc U ( Zm ) an kei sthn H . 8. tìte U (R) = R { 0 } = R× . Gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. an èqoume ton daktÔlio Z twn akeraÐwn. 2. afoÔ to b eÐnai antistrèyimo kai sunep¸c H ⊆ U ( Zm ). Allˆ kai ta sÔnola Q× 0 kai R× 0 twn jetik¸n rht¸n > > kai pragmatik¸n antÐstoiqa apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton pollaplasiasmì. tìte H ∩ U ( Zm ) = ∅   H ⊆ U ( Zm ) . To sÔnolo ìlwn twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c α β . an a ∈ H ∩ U ( Zm ). tìte mporoÔme na jewr soume ton daktÔlio Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì ton R. Tèloc ac shmeiwjeÐ ìti. An o R eÐnai daktÔlioc me monˆda. epeid  h H eÐnai omˆda. ParadeÐgmatoc qˆrh. 22. 21 } eÐnai mia pollaplasiastik  omˆda me oudètero stoiqeÐo to 9. tìte to H = { 3. 10. en¸ an o R eÐnai èna s¸ma. tìte gia kˆpoio jetikì akèraio n èqoume an = 1 sthn U ( Zm ). 14. 18. ( Autì prokÔptei apì th gnwst  sqèsh A (adj A) = (adj A) A = | A | In . Diìti gia ènan α β pÐnaka upˆrqoun perissìtera apì èna aristerˆ oudètera. An R eÐnai ènac daktÔlioc. afoÔ 0 0 . H omˆda U ( Mn (R)) eÐnai h genik  grammik  omˆda GLn (R). α. 6. Profan¸c h tˆxh thc GLn (Z) eÐnai ˆpeirh (giatÐ?). h exÐswsh b x = 1 èqei lÔsh. 12. an R = Zm kai H eÐnai èna tètoio uposÔnolo. T¸ra. 24 } eÐnai mia tètoia omˆda me oudètero stoiqeÐo to 14. −1 }.280 4. An R eÐnai ènac daktÔlioc me monˆda. 4. Prˆgmati. eÐnai dunatìn na upˆrqoun kai ˆlla uposÔnola tou sunìlou R { 0 } pou na apoteloÔn omˆdec wc proc ton pollaplasiasmì tou R. Tìte to uposÔnolo H = { 2. tìte ektìc apì thn pollaplasiastik  omˆda U (R). Allˆ tìte b ∈ U ( Zm ). tìte to sÔnolo U (R) twn antistreyÐmwn stoiqeÐwn ( wc proc ton pollaplasiasmì tou daktulÐou ) apoteleÐ omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì tou daktulÐou kai onomˆzetai pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou. 20. Gia parˆdeigma. 15. gia kˆje b ∈ H . Omˆdec pollaplasiasmì. ènac pÐnakac A an kei sthn GLn (R) an kai mìno an h orÐzousa | A | tou A an kei sthn omˆda U (R). an R eÐnai enac daktÔlioc me monˆda. An epiplèon o R eÐnai metajetikìc. β ∈ R 0 0 me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn den eÐnai omˆda. èstw m = 26. 9. kaj¸c an ∈ H . An m = 24. 16. tìte o R wc proc thn prìsjesh eÐnai Abelian  omˆda. gia to daktÔlio twn akeraÐwn èqoume GLn (Z) = { A ∈ Mn (Z) me | A | = ±1 } kai gia ton daktÔlio Zm twn akeraÐwn mod m èqoume GLn (Zm ) = { A ∈ Mn (Zm ) | A | ∈ U (Zm ) }. tìte U (Z) = { 1. ìpou adj A eÐnai o prosarthmènoc pÐnakac tou A ).

Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn gia kˆje x ∈ R. ìti isqÔei h prosetairistik  idiìthta A (B Γ) = (A B) Γ.3. Epiplèon = . An antÐ thc prˆxhc ∗ jewr soume thn prˆxh . apì ta diagrˆmmata tou Venn. (Genikˆ kˆje dianusmatikìc q¸roc V epÐ enìc s¸matoc me prˆxh thn prìsjesh eÐnai mÐa Abelian  omˆda). To antÐstrofo enìc uposunìlou A tou X eÐnai to Ðdio to A. 'Estw P(X) to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn enìc sunìlou X (dhlad  to dunamosÔnolo tou X ). afou eÔkola diapist¸noume ìti h prˆxh den eÐnai prosetairistik . To kenì sÔnolo ∅ eÐnai to tautotikì stoiqeÐo wc proc aut  thn prˆxh. B ∈ P(X) jewroÔme thn prˆxh A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B) (th legìmenh summetrik  diaforˆ tou A kai B ). ètsi ¸ste to O A Γ B na eÐnai èna parallhlìgrammo ( dhlad  na isqÔei −→ − −→ − −→ − O Γ = O A + O B . 'Estw to sÔnolo twn shmeÐwn enìc epipèdou kai O èna stajerì shmeÐo tou. tìte to den eÐnai omˆda.4. èqoume parathroÔme ìti α β 1 x 0 0 0 0 281 1 x 0 0 α αx 0 0 α β 0 0 = α β 0 0 . EÔkola mporoÔme na diapist¸soume. Gia kˆje A. . Gia kˆje dÔo shmeÐa A. (Upˆrqoun dexiˆ oudètera?) 3. afoÔ A A = ∅. 4. ìpou to shmeÐo A B = Γ orÐzetai na eÐnai to shmeÐo tou ètsi ¸ste to O A B Γ na eÐnai parallhlìgrammo. EpÐshc ed¸ parathroÔme ìti upˆrqei monadikì aristerì oudètero stoiqeÐo (to shmeÐo O). B ∈ jewroÔme to shmeÐo A ∗ B = Γ. To me thn prˆxh ∗ ousiastikˆ eÐnai o dianusmatikìc q¸roc R2 kai h prˆxh ∗ eÐnai h prìsjesh dianusmˆtwn. To sÔnolo me prˆxh thn ∗ eÐnai omˆda. allˆ den upˆrqei dexiì oudètero stoiqeÐo.

An ìmwc jewr soume th genik  grammik  omˆda GLn (K) epÐ enìc s¸matoc K . èna uposÔnolì thc H to opoÐo eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. B ∈ P(X). Sunep¸c XA (x) + XB (x) = 0 an x ∈ A B .5). EpÐshc XA (x) + XB (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai x ∈ B   x ∈ A kai / / x ∈ B . B ∈ H den eÐnai kat anˆgkh omˆda wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. tìte to sÔnolo autì eÐnai mÐa omˆda. thn opoÐa sumbolÐzoume me SLn (K). EÔkola blèpoume ìti to oudètero stoiqeÐo eÐnai h qarakthristik  sunˆrthsh tou kenoÔ sunìlou X∅ . arkeÐ to ginìmeno σ1 σ2 ∈ G. wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 1.282 4. pou apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec me stoiqeÐa apì to K pou èqoun orÐzousa Ðsh me 1. 'Etsi blèpoume ìti gia na eÐnai èna mh kenì uposÔnolo G thc Sn omˆda wc proc th sÔnjesh metajèsewn. Genikˆ. en¸ to antÐstrofì thc XA eÐnai h Ðdia h XA . 'Ena shmantikì parˆdeigma miac tètoiac omˆdac eÐnai h legìmenh eidik  grammik  omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K . σ2 ∈ G. Ac jewr soume t¸ra antÐ tou sunìlou P(X) to sÔnolo X (X) twn qarakthristik¸n sunart sewn twn uposunìlwn tou X . Paradeigmatoc qˆrh to uposÔnolo thc GLn (Q) pou apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc den eÐnai omˆda. tìte. (Shmei¸noume ìti thn omˆda O2 (R) thn èqoume  dh sunant sei sthn 1η . Omˆdec Sunep¸c to P(X) eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. ParathroÔme ìti an A. an èna uposÔnolo H thc GLn (K) eÐnai omˆda. Dhlad  èqoume / XA B (x) = XA (x) + XB (x). 5. tìte h tˆxh thc omˆdac X (X) eÐnai 2|X| =| P(X) | (giatÐ?). wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai omˆda (Parat rhsh 4. gia kˆje σ1 . An ìmwc pˆroume to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai orÐzousa Ðsh me ±1. pou sumbolÐzetai me On (K) kai apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec A me stoiqeÐa apì to K pou ikanopoioÔn th sqèsh A−1 = AT . 'Ena ˆllo parˆdeigma grammik c omˆdac eÐnai h legìmenh orjog¸nia omˆda. dhlad  isqÔei A B ∈ H gia kˆje A. Autì deÐqnei ìti an sto sÔnolo twn qarakthristik¸n sunart sewn orÐsoume mÐa prìsjesh XA ⊕ XB = XA B . 'Eqoume  dh dei ìti mia omˆda metajèsewn G bajmoÔ n.2. afoÔ XA + XA = X∅ . ja to onomˆzoume grammik  omˆda epÐ tou s¸matoc K . An to sÔnolo X eÐnai peperasmèno. tìte XA (x) + XB (x) = 1 mod 2 an x ∈ A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B). H qarakthristik  sunˆrthsh enìc uposunìlou A tou X orÐzetai na eÐnai h sunˆrthsh XA : X −→ Z2 me XA (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai XA (x) = 1 mod 2 / an x ∈ A. autì eÐnai h omˆda GLn (Z).

±B. ParathroÔme ìti L(0) = q 1 2 1− u2 c 1 0 0 1 kai L(v)−1 = u+v v 1+ u2 c 1 v c2 v 1 . Γ B = −A. an h = 0. A . ìpou I = 1 0 0 1 . A Γ = −B . An jewr soume wc prˆxh thn prìsjesh pinˆkwn. Epiplèon. Γ = 0 i i 0 eÐnai mia bˆsh tou H wc proc to s¸ma twn pragmatik¸n arijm¸n. A = i 0 0 −i . tìte h1 h2 = ∈ ¯ a2 ¯ −b2 ¯ −a1 b2 + b1 a2 a1 a2 − b1 b2 ¯ a −b ¯ 1 H . to sÔnolo Q8 = { ±I. Epiplèon isqÔei L(u) L(v) = L(w) ìpou w = . JewroÔme to sÔnolo twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c 1 −v L(v) = q 1 u2 . | v | < c. tìte h−1 = |h| ¯ ∈ H . An a = a1 + a2 i kai b = b1 + b2 i. ParathroÔme ìti. b ∈ −¯ a b ¯ C. tìte to H eÐnai mia Abelian  omˆda. Sunep¸c to b a sÔnolo H { 0 } me prˆxh twn pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda pou den eÐnai Abelian . Γ }. Dhlad  to H èqei ìlec tic idiìthtec enìc s¸matoc ektìc thn idiìthta thc antimetajetikìthtac wc proc ton pollaplasiasmì. A B = Γ.3. ParathroÔme ìti: A2 = B 2 = Γ2 = −I. ±A. 6. a. B = 0 1 −1 0 . Epiplèon. tìte 1 0 i 0 0 1 0 i h = a1 + a2 + b1 + b2 kai 0 1 0 −i −1 0 i 0 ˆra to sÔnolo { I . 7. ±Γ } wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda. Γ A = B kai B A = −Γ. B Γ = A. h legìmenh omˆda twn quaternions. epeid  h orÐzousa tou parapˆnw pÐnaka eÐnai Ðsh me | a |2 + | b |2 . 'Estw H to sÔnolo twn pinˆkwn thc morf c h = 283 a b . O daktÔlioc H mporeÐ na jewrhjeÐ wc ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. eÐnai ìpwc lème ènac daktÔlioc me diaÐresh   èna mh metajetikì s¸ma.4. ìpou c eÐnai mÐ− cv2 1 1− 2 c a jetik  stajerˆ. o mìnoc mh antistrèyimoc pÐnakac aut c a1 b1 thc morf c eÐnai o mhdenikìc pÐnakac. v ∈ R. B . Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn parˆgrafo ). EpÐshc an h1 = kai ¯ ¯ −b1 a1 ¯ a1 a2 − b1 b2 a1 b2 + b1 a2 ¯ a2 b2 h2 = . .

diaireÐ ta upìloipa ni . i = 1.284 4. dhlad  tic migadikèc rÐzec tou poluwnÔmou xν − 1. . . dhlad  eÐnai oi rÐzec ν − 1. ìpou k3 ≡ (k1 + k2 ) (mod ν). . . . Dhlad  to S apoteleÐtai apì ν diakekrimènec rÐzec thc monˆdac. afoÔ e ν i · e ν i = e ν i . . 8. z1 . . k = 0. (Blèpe sqetikˆ to biblÐo Classical Mechanics tou H. . 'Estw e m1 . Sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac h taqÔthta tou kinhtoÔ wc proc to au+v kÐnhto sÔsthma ( O X ) eÐnai h w = 1+ u v .k. . Omˆdec Sunep¸c to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì twn pinˆkwn eÐnai mia ˆpeirh Abelian  omˆda. . gia kˆpoio s = 0. tìte eÔkola blèpoume ìti upˆrqei k ∈ Z me z k = 1. an S eÐnai èna tètoio sÔnolo kai z èna stoiqeÐo tou. H omˆda aut  lègetai omˆda tou Lorenz kai paizei shmantikì rìlo sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac. mν ) ta stoiqeÐa tou S èqoun th morf  z1 = e m i . ν ∈ N exantloÔn ìla ta peperasmèna uposÔnola thc pollaplasiastik c omˆdac C× pou eÐnai pollaplasiastikˆ kleistˆ. . H omˆda tou Lorenz eÐnai h c2 “omˆda summetri¸n” tou kìsmou thc Eidik c JewrÐac thc Sqetikìthtac. z2 = e m i . Prˆgmati. JewroÔme to sÔnolo Eν twn ν−ost¸n riz¸n thc monˆdac.p. Autˆ ta uposÔnola Eν . tìte kˆje stoiqeÐo thc Eν eÐnai thc morf c (e ν i )s . . . . èstw to n1 . Epeid  to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou S eÐnai kai autì stoiqeÐo tou S . ν − 1. ( m1 . Gewmetrikˆ mporoÔme na parast soume tic ν− ostèc rÐzec tou x thc monˆdac me ta shmeÐa zi . Sunep¸c upˆrqoun φ(ν) prwtarqikèc rÐzec thc monˆdac (ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler). O tÔpoc u+v w = 1+ u v eÐnai “o nìmoc prìsjeshc twn taqÔt twn” tou Einstein kai h fusik  shmasÐa tou eÐnai h ex c: JewroÔme ton ˆxona twn x me arq  O san stajerì sÔsthma anaforˆc ki ènan ˆllo ˆxona x me arq  O na olisjaÐnei epÐ tou pr¸tou me stajerˆ taqÔthta u. . e mν i ta stoiqeÐa tou S . . . ν −1 (giatÐ ?). e m2 . EÐnai eÔkolo na doÔme ìti to sÔnolo Eν eÐnai mia omˆda tˆxhc ν wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. . . kaj¸c epÐ2πk shc e0 = 1 ∈ Eν kai e− ν i ∈ Eν . ParathroÔme ìti an o k eÐnai pr¸toc 2πk proc ton ν . . . z1 = 1. . . . eÔkola blèpoume ìti to mikrìtero apì ta ni . ν pˆnw se èna kÔklo aktÐnac 1 ètsi ¸ste dÔo diadoqikˆ shmeÐa na brÐskontai se apìstash katˆ gwnÐa 2πn1 2πn2 2πnν 2πk1 i 2πk2 i 2πkν 2πk1 2πk2 2πk3 c2 . zν = e m i . . . Goldstein [10]). 'Ena tètoio stoiqeÐo thc Eν lègetai prwtarqik  ν−osth rÐza thc monˆdac. Lambˆnontac to m = e. . . dhlad  h omˆda twn metasqhmatism¸n pou diathroÔn touc nìmouc thc ìtan metabaÐnoume apì èna sÔsthma suntetagmènwn se èna ˆllo. EÐnai gnwstì ìti autèc eÐnai thc 2πk morf c e ν i . 'Ara èqoume 2 ν ìti ta ν stoiqeÐa tou S eÐnai ta z1 . 'Ena kinhtì M èqei taqÔthta v wc proc to kinoÔmeno sÔsthma anaforˆc ( O X ).

. . ∞ ν =1 Eν . ∗2 . ∗n . 4. Gn .3. Gn omˆdec me antÐstoiqec prˆxeic ∗1 . . . g2 . Mia pr¸th idiìthta eÐnai aut  thc diagraf c. . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. mia omˆda kai onomˆzetai eujÔ ginìmeno twn G1 . . 10. a c = b c ⇐⇒ a = b kai 2.3. h ènwsh eÐnai omˆdec. JewroÔme to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gn . Ta sÔnola Qp = { α ∈ Q | p β } kai β Qp = { α ∈ Q | β = pi . . . tìte 1. r2 . g2 ∗2 r2 . . G2 . i ≥ 0 } me prˆxh thn prìsjesh rht¸n arijm¸n β eÐnai Abelianèc omˆdec.6 Je¸rhma. gn ) ∗ ( r1 . gn ∗n rn ) eÐnai. . Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 285 θ = 2πk (blèpe to epìmeno sq ma). 'Estw G1 . . c a = c b ⇐⇒ a = b. . . 'Estw G mÐa omˆda. . . z1 3 2 zi+1 zν zθ θ i EpÐshc. rn ) = ( g1 ∗1 r1 . Sta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ikanopoioÔntai idiìthtec anˆlogec me basikèc idiìthtec twn akeraÐwn arijm¸n. . . c ∈ G. . . Ja doÔme ìti autèc isqÔoun genikˆ se kˆje omˆda.4. . . . . . ìpwc prokÔptei apì thn gewmetrik  ν parˆstash twn migadik¸n arijm¸n. G2 . . b. to opoÐo me prˆxh ( g1 . An a. profan¸c. kaj¸c kai to sÔnolo { z ∈ C | | z | = 1 } 9.

an ∈ G orÐzoume to ginìmeno a1 a2 · · · an me ton ex c epagwgikì trìpo: gia n = 0 autì . ja èprepe na perioristoÔme stouc pÐnakec me orizousa ±1. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. sÔmfwna me to Je¸rhma 4. T¸ra gia tèssera stoiqeÐa a. . h ∈ G. . An g eÐnai èna tuqaÐo stoiqeÐo tou G. .6. g2 . . EpÐshc an jewr soume to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me orÐzousa diˆforh tou mhdenìc kai stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. b.286 4.3.3.3. gi = gj . isqÔoun oi (1) kai (2). lìgw thc (2). c ∈ G èqoume sumbolÐsei to ginìmeno a(bc) me abc pou lìgw thc prosetairistikìthtac isoÔtai me (ab)c. sto sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn prìsjesh pou eÐnai prosetairistik . tìte ta stoiqeÐa g g1 . 'Estw G = { g1 . 'Ara. . b. 'Estw G èna peperasmèno sÔnolo. prokÔptei a = b. tìte to G me thn prˆxh aut  den eÐnai anagkastikˆ omˆda. Upojètoume ìti isqÔoun oi (1) kai (2). afoÔ o antÐstrofoc enìc tètoiou pÐnaka eÐnai ènac pÐnakac pou ta stoiqeÐa tou den eÐnai. an g gi = g gj tìte. . Prˆgmati. g gn eÐnai ìla ta stoiqeÐa tou G. . 2. c.2 . Gia peperasmèna sÔnola tètoia paradeÐgmata den eÐnai dunatìn na upˆrqoun. tìte h prosetairistikìthta isqÔei. isqÔoun oi (1) kai (2). to G me thn en lìgw prˆxh eÐnai omˆda. . Genikìtera. gn }. . Gia trÐa stoiqeÐa a. afoÔ isqÔei h ex c 4. Autì shmaÐnei ìti h exÐswsh g x = h èqei monadik  lÔsh gia kˆje g.7 Prìtash. gia n stoiqeÐa a1 . To antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei genikˆ. Ta dÔo prohgoÔmena paradeÐgmata gia ta opoÐa den isqÔei to antÐstrofo tou Jewr matoc anafèrontai se ˆpeira sÔnola. lìgw thc prosetairistik c idiìthtac. Gia parˆdeigma. Pollaplasiˆzontac thn a c = b c apì ta dexiˆ me c−1 (antÐstoiqa thn c a = c b apì ta aristerˆ). Tìte to G mazÐ me mÐa prosetairistik  prˆxh epÐ twn stoiqeÐwn tou eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec (1) kai (2) tou Jewr matoc 4. a2 . Omˆdec Apìdeixh. Allˆ to sÔnolo autì den eÐnai omˆda. Dunˆmeic 'Estw t¸ra G mia omˆda. To antÐstrofo eÐnai profanèc. g g2 . . Gia na  tan omˆda. Dhlad  an se èna sÔnolo G.5 (1). Sunep¸c kˆje h ∈ G mporeÐ na grafeÐ sth morf  h = g gi gia kˆpoio i = 1. Sunep¸c èqei nìhma na sumbolÐsoume to a((bc)d) me abcd. allˆ to N den eÐnai omˆda. . ìpwc èqoume dei sto Parˆdeigma 4. kat anˆgkh akèraioi arijmoÐ. .3. d ∈ G èqoume a((bc)d) = a(b(cd)) = (ab)(cd) = a(bc)d = ((ab)c)d. Apìdeixh. ìpwc epÐshc kai oi idiìthtec (1) kai (2). . Dhlad  ìpou kai na bˆloume tic parenjèseic sto ginìmeno tessˆrwn stoiqeÐwn paÐrnoume to Ðdio stoiqeÐo. . 'Omoia h exÐswsh x g = h èqei monadik  lÔsh sto G. . . n.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

287

eÐnai to oudètero stoiqeÐo e kai jewr¸ntac ìti èqoume orÐsei gia kˆje m < n to ginìmeno a1 a2 · · · am , orÐzoume to a1 a2 · · · an = (a1 a2 · · · an−1 )an . MporeÐ na deiqjeÐ ìti to ginìmeno autì eÐnai Ðdio me me to ginìmeno b1 b2 · · · bk , ìpou b1 = a1 · · · as1 −1 , b2 = as1 · · · as2 −1 , . . . , bk = ask · · · an , ìpou 1 ≤ s1 ≤ s2 ≤ · · · ≤ sk ≤ n (blèpe Parˆrthma 6.2). An h G eÐnai Abelian  omˆda tìte profan¸c isqÔei a1 a2 · · · an = aσ(1) aσ(2) · · · aσ(n) gia kˆje metˆjesh σ twn 1, 2, . . . , n. 'Eqontac orÐsei epagwgikˆ to ginìmeno a1 a2 · · · an , sthn perÐptwsh pou ìla ta ai eÐnai Ðsa proc èna stoiqeÐo a ∈ G, tìte to ginìmeno autì sumbolÐzetai me an kai lègetai n-ost  dÔnamh tou a (an h prˆxh eÐnai h prìsjesh, tìte autì to stoiqeÐo sumbolÐzetai me n a kai lègetai n-ostì pollaplˆsio tou a). 'Etsi èqoume

a0 = e, a1 = a, am+n = am an , am n = (am )n
gia kˆje m, n ∈ N. (Qrhsimopoi¸ntac ton prosjetikì sumbolismì, oi prohgoÔmenec sqèseic grˆfontai wc ex c, 0 a = 0, 1 a = a, (m + n) a = m a + n a, (m n) a = n (m a).) An n eÐnai ènac arnhtikìc akèraioc, orÐzoume an na eÐnai to antÐstrofo stoiqeÐo tou a−n . Oi parapˆnw idiìthtec twn dunˆmewn isqÔoun kai gia arnhtikoÔc ekjètec: ta ex c:

4.3.8 Prìtash. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac kai m, n ∈ Z. Tìte isqÔoun
1. am an = am+n = an am . 2. (am )n = am n . 3. a−n = (a−1 )n = (an )−1 , (sunep¸c o antÐstrofoc tou an eÐnai o a−n ). Apìdeixh. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.

Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou gia èna stoiqeÐo a miac omˆdac G h n−ost  dÔnamh tou a eÐnai to tautotikì stoiqeÐo e (dhlad  an = e) gia kˆpoion n ∈ Z { 0 }. An n < 0, tìte kai a−n = e, afoÔ e = a0 = an−n = an a−n = e a−n = a−n . Sunep¸c, mporoÔme na upojèsoume ìti o n eÐnai fusikìc arijmìc. Me bˆsh to AxÐwma tou ElaqÐstou, mporoÔme epÐshc na jewr soume ìti o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc ètsi ¸ste an = e. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma èqoume ak n = an k = (an )k = e gia kˆje k ∈ Z, dhlad  h dÔnamh tou a se kˆje akèraio pollaplˆsio tou n isoÔtai me e. Autèc oi dunˆmeic tou a eÐnai oi mìnec pou isoÔntai me e. Prˆgmati, an am = e, tìte diair¸ntac ton m me ton n eqoume m = n k + u, 0 ≤ u < n, opìte

288

4. Omˆdec

e = am = ank+u = ank au = au , sunep¸c u = 0 afoÔ o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me thn idiìthta an = e. O Ðdioc isqurismìc deÐqnei ìti oi dunˆmeic a0 = e, a1 = a, a2 , . . . , an−1 eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc kai an am = e, gia kˆpoion m ∈ Z, tìte m ≡ i mod n, ìpou i ∈ { 0, 1, . . . , n − 1 }. Me ˆlla lìgia oi dunˆmeic tou a parousiˆzoun mia periodikìthta me perÐodo n. ParathroÔme de ìti to stoiqeÐo a−1 tou a eÐnai to an−1 tou opoÐou oi dunˆmeic èqoun thn Ðdia periodikìthta me aut  tou a. 'Eqoume  dh dei ìti an h omˆda G eÐnai h summetrik  omˆda Sn   h prosjetik  omˆda Zn   h pollaplasiastik  omˆda U (Zn ) tou daktulÐou Zn , tìte ìla ta stoiqeÐa touc parousiˆzoun periodikìthta, dhlad  ìti ikanopoioÔn thn idiìthta am = e, gia kˆpoio m jetikì akèraio (pou exartˆtai apì to a). Autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda G, afoÔ oi dunˆmeic ak , k = 1, 2, . . . , enìc stoiqeÐou a thc G den mporeÐ na eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc, diìti tìte h G ja perieÐqe ˆpeira stoiqeÐa. Sunep¸c gia kˆpoio s kai kˆpoio r ja prèpei as = ar , dhlad  as−r = e me s − r = 0. An h omˆda G  tan h prosjetik  omˆda Z twn akeraÐwn pou eÐnai ˆpeirh, tìte gia kanèna stoiqeÐo z = 0 den upˆrqei jetikìc akèraioc n tètoioc ¸ste n z = 0. Apì thn ˆllh pleurˆ, h omˆda ∞ 1 Eν ν= tou ParadeÐgmatoc 4.3.5 (8) eÐnai ˆpeirh, allˆ gia kˆje stoiqeÐo thc a upˆrqei n > 0 tètoio ¸ste an = 1. EpÐshc sthn ˆpeirh omˆda GL2 ( Q ) gia ton pÐnaka n 1 1 1 1 1 n 1 0 èqoume = , en¸ gia ton pÐnaka 0 1 0 1 0 1 0 −1
èqoume

1 0 0 −1

2

=

1 0 0 1

.

4.3.9 Orismìc. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac G. An upˆrqei jetikìc akèraioc m gia ton opoÐo am = e, tìte o mikrìteroc fusikìc n gia ton opoÐo isqÔei an = e onomˆzetai tˆxh tou a. An den upˆrqei jetikìc akèraioc m ètsi ¸ste am = e, tìte lème ìti to stoiqeÐo èqei ˆpeirh tˆxh. 4.3.10 Parathr seic.
1. To mìno stoiqeÐo miac omˆdac pou èqei tˆxh 1 eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc. 'Opwc eÐdame h tˆxh tou antistrìfou enìc stoiqeÐou miac omˆdac eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou stoiqeÐou. 2. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte h tˆxh tou aba−1 eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou b. Autì prokÔptei apì thn isìthta (aba−1 )m = (aba−1 ) · (aba−1 ) · · · (aba−1 ) = abm a−1 gia kˆje m > 0.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

289

3. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte ta stoiqeÐa ab kai ba èqoun thn Ðdia tˆxh. Prˆgmati, afoÔ ab = a(ba)a−1 , autì prokÔptei apì thn prohgoÔmenh parat rhsh. 4. MporoÔme na èqoume dÔo stoiqeÐa peperasmènhc tˆxhc mèsa se mÐa ˆpeirh omˆda kai to ginìmenì touc na èqei ˆpeirh tˆxh. 'Etsi, ta stoiqeÐa 1 0 1 1 kai thc GL2 (Z) èqoun kai ta dÔo tˆxh 2, allˆ 0 −1 0 −1 0 −1 to ginìmenì touc èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc to stoiqeÐo èqei 1 0 0 1 tˆxh 4 kai to stoiqeÐo èqei tˆxh 3, allˆ to ginìmenì touc −1 −1 èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc mporeÐ na isqÔei kai to antÐstrofo, dhlad  na èqoume dÔo stoiqeÐa ˆpeirhc tˆxhc, allˆ to ginìmenì touc na èqei pepera1 1 −1 −1 smènh tˆxh. ParadeÐgmatoc qˆrh, oi pÐnakec kai 0 1 0 −1 èqoun aut  thn idiìthta (giatÐ?). 5. To pl joc twn stoiqeÐwn a miac peperasmènhc omˆdac G pou èqoun tˆxh k = 1, 2 eÐnai ˆrtioc arijmìc. Prˆgmati, an to a èqei tˆxh k , tìte a = a−1 an kai mìno an k = 1, 2. Sunep¸c an k = 1, 2, tìte ta a kai a−1 èqoun tˆxh k kai a = a−1 . Perissìterec idiìthtec gia tic tˆxeic twn stoiqeÐwn miac omˆdac ja anaferjoÔn sthn parˆgrafo 4.6. Ed¸ ja deÐxoume mìno thn ex c.

4.3.11 Prìtash.

'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac, tou opoÐou h tˆxh eÐnai n. Tìte isqÔoun ta ex c. 1. g k = 1 an kai mìno an n | k . 2. H tˆxh miac dÔnamhc g m tou G eÐnai Ðsh me
n d,

ìpou d = µ.κ.δ. ( n, m ).

Apìdeixh. 1. Profan¸c an k = λ n, tìte g k = g λ n = ( g n )λ = 1. AntÐstrofa, èstw g k = 1. Apì th diaÐresh tou k me to n èqoume k = n t+u me 0 ≤ u < n, opìte 1 = g k = g n t g u = g u kai epomènwc u = 0, apì ton orismì tou n. 2. H tˆxh tou g m , èstw s, eÐnai peperasmènh (giatÐ ?), dhlad  ( g m )s = 1 me s na eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me aut  thn idiìthta. Allˆ g ms = 1 isqÔei an kai mìno an n | ms. Ara to prìblhma anˆgetai sthn eÔresh tou

290

4. Omˆdec

mikrotèrou jetikoÔ akeraÐou s gia ton opoÐo isqÔei n | ms. Me ˆlla lìgia anazhtoÔme ton mikrìtero jetikì akèraio s gia ton opoÐo o rhtìc arijmìc ms na n eÐnai akèraioc. Allˆ, an d = µ.κ.δ. ( n, m ), tìte ms = dn . Epeid  oi akèraioi n d m kai n eÐnai pr¸toi metaxÔ touc, gia na eÐnai to klˆsma autì akèraioc prèpei d d o n na diaireÐ ton s. O mikrìteroc jetikìc s pou diaireÐtai me ton n eÐnai o d d Ðdioc o n . d
m

s

4.3.12 Pìrisma. 'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac tou opoÐou h tˆxh eÐnai n.
Tìte mÐa dÔnamh g m tou g èqei tˆxh n an kai mìno an µ.κ.δ. ( n, m ) = 1. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ìti sthn Zm upˆrqoun ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa me tˆxh m, ìpou, wc gnwstìn, ϕ(m) eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

Ask seic 4.3
1. 'Estw G to sÔnolo twn diatetagmènwn triˆdwn thc morf c ( k1 , k2 , 1 )   ( k1 , k2 , −1 ), ìpou k1 , k2 ∈ Z. Sto G orÐzoume mia prˆxh jètontac ( k1 , k2 , ε ) ∗ ( m1 , m2 , ε ) = ( k1 + m1 , k2 + m2 , εε ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ∗ eÐnai omˆda. 2. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn pragmatik¸n arijm¸n, ektìc tou 0 kai tou 1, kai G to sÔnolo twn ex c apeikonÐsewn tou X : ϑ1 (x) = x, ϑ2 (x) = x x−1 1 1 x , ϑ3 (x) = 1 − x, ϑ4 (x) = x−1 , ϑ5 (x) = x , ϑ6 (x) = 1−x . DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda, wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn. 3. Sto sÔnolo twn akeraÐwn orÐzoume mia prˆxh wc ex c n ∗ m = n + m, an o n eÐnai ˆrtioc kai n ∗ m = n − m, an o n eÐnai perittìc. DeÐxte ìti to sÔnolo twn akeraÐwn me thn prˆxh aut  eÐnai omˆda. 4. 'Estw G = { (a, b) ∈ R2 , ìpou a = 0 }. Sto G orÐzoume mÐa prˆxh wc ex c: (a1 , b1 ) ◦ (a2 , b2 ) = (a1 a2 , a1 b2 + b1 ). DeÐxte ìti sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 5. OrÐzoume mia prˆxh sto G = Z3 , wc ex c: (x1 , x2 , x3 ) ◦ (y1 , y2 , y3 ) = (x1 + y1 , x2 + y2 , x3 + y3 + x2 y1 ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 6. DÐnetai to sÔnolo G =

¯ a 1 ¯ | ¯ ¯ a, ¯ ∈ Zm , (b, m) = 1 . 0, 1, ¯ b ¯ ¯ 0 b DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. EpÐshc deÐxte ìti | G | = m · ϕ(m), ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

291

7. 'Estw G to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc, oi opoÐoi eÐnai tautìqrona summetrikoÐ kai orjog¸nioi. ApodeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai mia ˆpeirh omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 8. 'Estw X èna sÔnolo me mia prˆxh ∗ wc proc thn opoÐa isqÔei h sqèsh x ∗ ( y ∗ z ) = (x ∗ z ) ∗ y , gai ìla ta stoiqeÐa x, y, z ∈ X . DeÐxte ìti h prˆxh aut  eÐnai metajetik  kai prosetairistik . EÐnai to sÔnolo X anagkastikˆ omˆda wc proc aut  thn prˆxh ? 9. 'Estw X èna sÔnolo me mÐa prˆxh ∗, h opoÐa eÐnai prosetairistik  kai epiplèon gia kˆje a ∈ X upˆrqei monadikì a ∈ X ètsi ¸ste a ∗ a ∗ a = a. ¯ ¯ DeÐxte ìti to sÔnolo X eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. 10. 'Estw G Abelian  omˆda kai x, y ∈ G tètoia ¸ste xn = y n , ìpou n jetikìc akèraioc. DeÐxte ìti y = x · w, ìpou w ∈ G èqei tˆxh pou diaireÐ to n. 11. Upojètoume ìti gia ta stoiqeÐa x, u, v miac omˆdac G isqÔoun oi sqèseic: x = u · v = v · u kai up = 1, v q = 1, ìpou p, q eÐnai jetikoÐ akèraioi sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun sqetikˆ pr¸toi akèraioi arijmoÐ n, m ètsi ¸ste u = xn kai v = xm . 12. 'Estw ìti to stoiqeÐo x miac omˆdac G èqei tˆxh n m, ìpou oi n kai m eÐnai sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun u kai v stoiqeÐa thc G me x = u v = v u kai un = v m = 1. MporeÐte na genikeÔsete, an h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai n = pλ1 pλ2 · · · pλk , ìpou p1 , . . . , pk eÐnai 1 2 k diakekrimènoi pr¸toi ? 13. Upojètoume ìti ta tèssera stoiqeÐa a1 , a2 , b1 , b2 miac omˆdac G ikanopoioÔn tic sqèseic a1 b1 = b1 a1 = a2 b2 = b2 a2 kai an = an = bm = 1 2 1 bm = 1, ìpou n, m eÐnai sqetikˆ pr¸toi akèraioi. DeÐxte ìti a1 = a2 2 kai b1 = b2 . 14. DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn akeraÐwn modulo m gia m = 2k , k ≥ 2 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. Genikìtera, apodeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda tˆxhc 2m , m ≥ 1 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. 15. 'Estw G mia omˆda kai g èna stoiqeÐo thc me tˆxh m ≥ 3. DeÐxte ìti upˆrqoun toulˆqiston ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa thc G me tˆxh m, ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

292

4. Omˆdec

16. α ) 'Estw p pr¸toc arijmìc. DeÐxte ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc pollaplasiastik c omˆdac U (Zp2 ) diaireÐ to p(p − 1). Upìdeixh: Efarmìste to Je¸rhma tou Euler. Gia p = 5 breÐte èna stoiqeÐo tˆxhc 4 thc U (Zp2 ).

β ) DeÐxte ìti gia kˆje akèraio arijmì n kai kˆje p pr¸to isqÔei np(p−1)+2 − n2 ≡ 0 mod p2 . DeÐxte ìti 24k+1 − 22k ≡ 1 mod 9, gia kˆje akèraio k .
17. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai pìsa tˆxhc 3 èqei h omˆda S4 ? 18. 'Estw G peperasmènh omˆda tˆxhc n kai a1 , a2 , . . . , an stoiqeÐa thc G (ìqi kat anˆgkh diakekrimèna). DeÐxte ìti upˆrqoun 1 ≤ i ≤ j ≤ n ètsi ¸ste ai ai+1 · · · aj = 1. Upìdeixh: 'Estw b1 = a1 , b2 = a1 a2 , . . . , bn = a1 · · · an . EÐnai ta bi , i = 1, 2, . . . , n diakekrimèna ? 19. DÐnetai mia peperasmènh omˆda G kai m, r, s, t, u, v, k ∈ Z. An a, b ∈ G deÐxte ta ex c.

α) An ba = am bm , tìte oi tˆxeic twn stoiqeÐwn am bm−2 , am−2 bm , ab−1 eÐnai Ðsec. β) An b−1 ab = ak , tìte b−r as br = as·k . γ) An b−1 ab = ak , tìte au bv = bv au·k kai (bv au )t = btv aw , ìpou tv −1 w = k v −1 . k
20. DeÐxte ìti kˆje mÐa apì tic parakˆtw sunj kec sunepˆgetai ìti h omˆda G eÐnai Abelian .
v r

α) (ab)2 = a2 b2 , gia ìla ta a, b ∈ G. β) (ab)k = ak bk , gia k = j, j + 1, j + 2, j ∈ Z kai gia kˆje a, b ∈ G. γ) a2 = 1, gia kˆje a ∈ G.
21. 'Estw G mia peperasmènh omˆda me thn idiìthta: to 3 den diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac kai (ab)3 = a3 b3 , gia ìla ta a, b ∈ G. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 22. 'Estw A èna uposÔnolo miac peperasmènhc omˆdac G, to opoÐo perièqei perissìtera apì ta misˆ stoiqeÐa thc omadac. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqoun a, b ∈ A me g = a b.

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

293

4.4 Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange
Autì pou paÐzei ton prwteÔonta rìlo sth jewrÐa twn omˆdwn eÐnai h algebrik  dom  touc. Sunep¸c ta uposÔnola miac omˆdac pou parousiˆzoun endiafèron eÐnai autˆ pou qarakthrÐzontai apì algebrikèc idiìthtec oi opoÐec aporrèoun apì th dom  thc omˆdac. Sthn parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me ta uposÔnola miac omˆdac G pou èqoun th dom  omˆdac h opoÐa orÐzetai apì thn prˆxh thc G. 'Ena uposÔnolo H miac omˆdac G ja lègetai upoomˆda thc G an to H eÐnai omˆda wc proc thn prˆxh pou orÐzetai sth G. S aut  thn perÐptwsh grˆfoume H ≤ G. 'Eqoume sunant sei arketˆ paradeÐgmata omˆdwn pou eÐnai upoomˆdec miac ˆllhc omˆdac. 'Etsi, ìlec oi grammikèc omˆdec bajmoÔ n pˆnw apì èna s¸ma K eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GLn (K). EpÐshc kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n eÐnai upoomˆda thc summetrik c omˆdac Sn . Oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn Z, twn rht¸n Q kai twn pragmatik¸n R eÐnai upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac C twn migadik¸n arijm¸n. En¸ oi pollaplasiastikèc omˆdec Q∗ , R∗ kai C∗ an kai eÐnai uposÔnola thc prosjetik c omˆdac C den eÐnai upoomˆdec thc C. 'Opwc epÐshc h omˆda { 1, −1 } me prˆxh ton pollaplasiasmì den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac Z. Genikˆ to uposÔnolo U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou me monˆda, to opoÐo èqei th dom  omˆdac, den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac tou R. Dhlad  mporeÐ èna uposÔnolo miac omˆdac G na eÐnai omˆda allˆ ìqi upoomˆda thc G.

4.4.1 Orismìc.

4.4.2 Parathr seic.
1. To oudètero stoiqeÐo 1 miac omˆdac G eÐnai to oudètero stoiqeÐo kˆje upoomˆdac. To kenì uposÔnolo ∅ den eÐnai upoomˆda kai to mìno monosÔnolo pou eÐnai upoomˆda thc G eÐnai to monosÔnolo { 1 }. Sunep¸c h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G eÐnai autì to monosÔnolo, dhlad  to { 1 }. Aut  thn upoomˆda thn lème “tetrimmènh upoomˆda” thc G. 2. Kˆje omˆda G èqei toulˆqiston dÔo upoomˆdec, thn tetrimmènh kai thn Ðdia th G. Kˆje ˆllh upoomˆda H thc G lègetai gn sia upoomˆda kai grˆfoume s aut  thn perÐptwsh 1 < H < G. Upˆrqoun omˆdec pou den èqoun gn siec upoomˆdec. Autèc oi omˆdec ja kajoristoÔn pl rwc sthn parˆgrafo 4.6.

294

4. Omˆdec

3. H sqèsh ≤ metaxÔ twn upoomˆdwn miac omˆdac eÐnai metabatik . Dhlad  an H1 ≤ H2 kai H2 ≤ H3 tìte H1 ≤ H3 . 4. Gia na deÐxoume ìti èna uposÔnolo H miac omˆdac G eÐnai upoomˆda de qreiˆzetai na exetˆzoume an isqÔei h prosetairistik  idiìthta gia thn H , afoÔ aut  isqÔei gia ìlh thn G. SÔmfwna me ton orismì thc upoomˆdac, ìtan jèloume na exetˆsoume an èna uposÔnolo miac omˆdac eÐnai upoomˆda ja prèpei na elègqoume an isqÔoun oi idiìthtec thc omˆdac wc proc ton periorismì thc prˆxhc sto uposÔnolo. Upˆrqei ìmwc suntomìteroc trìpoc na exetˆsoume tautìqrona thn kleistìthta thc prˆxhc, thn Ôparxh oudèterou kai thn Ôparxh antÐstrofou stoiqeÐou gia kˆje stoiqeÐo tou uposunìlou. eÐnai isodÔnama

4.4.3 L mma. 'Estw H èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. Tìte ta ex c
1. To uposÔnolo H eÐnai upoomˆda. 2. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G pou an koun sto H to stoiqeÐo h1 h−1 an kei sthn H . 2 3. (a) An dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G an koun sto H tìte h1 h2 ∈ H . (Sun jwc autì ekfrˆzetai lègontac ìti to H eÐnai kleistì wc proc thn prˆxh thc G.) (b) An to stoiqeÐo h thc G an kei sto H tìte kai to antÐstrofo autoÔ h−1 eÐnai stoiqeÐo tou H . Apìdeixh. Profan¸c apì to 1 prokÔptoun ta 2 kai 3. Upojètoume ìti isqÔei to 2. AfoÔ to H eÐnai mh kenì, upˆrqei èna stoiqeÐo h thc G pou an kei sto H . Sunep¸c, sÔmfwna me thn upìjesh, to oudètero stoiqeÐo 1 = hh−1 an kei sthn H . 'Ara gia kˆje stoiqeÐo h ∈ H , to stoiqeÐo h−1 = 1 h−1 ∈ H . Apì autì prokÔptei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 , h2 ∈ H to h1 h2 = h1 (h−1 )−1 2 an kei sthn H . Dhlad  to H eÐnai upoomˆda. Upojètoume ìti isqÔei to 3. Tìte, epilègontac èna h ∈ H , èqoume h−1 ∈ H kai ˆra 1 = hh−1 ∈ H . 'Etsi, to H eÐnai upoomˆda.

An I eÐnai èna sÔnolo deikt¸n kai Hi , i ∈ I , eÐnai upoomˆdec miac omˆdac G tìte h tom 

H=
i∈I

Hi = { h ∈ G | h ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I }

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

295

eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, kaj¸c to 1 ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I , h tom  H eÐnai diˆforh tou kenoÔ. An h1 , h2 ∈ H tìte to stoiqeÐo h1 h−1 ∈ Hi , gia kˆje 2 i ∈ I , afoÔ ta h1 kai h2 eÐnai stoiqeÐa ìlwn twn upoomˆdwn Hi , i ∈ I . Sunep¸c kai to h1 h−1 ∈ H , pou shmaÐnei, lìgw tou 4.4.3, ìti to H eÐnai upoomˆda. 'Etsi, 2 an n1 , n2 , . . . , nk eÐnai jetikoÐ akeraÐoi, tìte h tom  H twn upoomˆdwn ni Z, i = 1, . . . , k , thc prosjetik c omˆdac Z twn akèraiwn eÐnai h upoomˆda εZ, ìpou ε eÐnai to elˆqisto koinì pollaplˆsio twn n1 , n2 , . . . , nk (giatÐ?). 3(b) den qreiˆzetai (blèpe 4.3.7).

4.4.4 Parat rhsh. An to H eÐnai peperasmèno uposÔnolo, tìte h sunj kh

To kèntro miac omˆdac
'Otan mia omˆda G den eÐnai Abelian  eÐnai shmantikì na gnwrÐzoume poia stoiqeÐa thc metatÐjentai me ìla ta stoiqeÐa thc G. OrÐzoume loipìn to sÔnolo

Z(G) = { z ∈ G | zg = gz gia kˆje g ∈ G }
Autì to sÔnolo lègetai kèntro thc G. Profan¸c 1 ∈ Z(G) kai ˆra Z(G) = ∅. EpÐshc an z1 , z2 ∈ Z(G) tìte (z1 z2 )g = z1 (z2 g) = z1 (gz2 ) = (z1 g)z2 = (gz1 )z2 = g(z1 z2 ), gia kˆje g ∈ G. Dhlad  z1 z2 ∈ Z(G). Epiplèon, gia tuqaÐo z ∈ Z(G), h sqèsh “zg = gz , gia kˆje g ∈ G” eÐnai isodÔnamh me th sqèsh “z −1 g −1 = g −1 z −1 , gia kˆje g ∈ G”. Sunep¸c isqÔei z −1 g = gz −1 , gia kˆje g ∈ G, afoÔ h apeikìnish G → G, g → g −1 eÐnai 1−1 kai epÐ (giatÐ?). 'Ara to kèntro thc G eÐnai mia upoomˆda. Gia parˆdeigma, to kèntro thc Sn eÐnai h tetrimmènh upoomˆda { i } an n ≥ 3 (blèpe 'Askhsh 4.2.17). Ac upologÐsoume to kèntro Z(D2n ) thc diedrik c omˆdac tˆxhc 2n. H D2n apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πi/n) kai tic anaklˆseic R(2πj/n) enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc, ìpwc perigrˆfontai sthn parˆgrafo 4.1 . Epeid 

R(2πj/n) = A(2πj/n)R(0), èqoume A R(2πj/n)A
2π n

2π n

R(2πj/n) = A

2π(j+1) n

R(0), en¸

= A

2π(j−1) n

R(0) pou shmaÐnei ìti to kèntro den perièqei

kamiˆ anˆklash. T¸ra apì th sqèsh R(0)A 2πi = A −2πi R(0) prokÔptei n n ìti to kèntro eÐnai h tetrimmènh upoomˆda an to n eÐnai perittìc, en¸ an to n eÐnai ˆrtioc tìte to kèntro èqei dÔo stoiqeÐa: to I kai h strof  A(π) pou èqei tˆxh 2 (giatÐ?). Epeid  h genik  grammik  omˆda GLn (K) eÐnai mia apì tic plèon shmantikèc omˆdec upologÐzoume to kèntro thc.

4.4.5 Je¸rhma. 'Estw K èna s¸ma. To kèntro thc GLn (K) apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec thc morf c λI , λ ∈ K , λ = 0, en¸ to kèntro thc SLn (K)

2. Genikˆ ìmwc an H ≤ G den isqÔei Z(G) ∩ H = Z(H). 2. n. dhlad  kai s aut  th perÐptwsh prèpei o A na eÐnai thc morf c λI . gia k = j . H upoomˆda CG (g) onomˆzetai kentropoioÔsa tou g . 1 ≤ i. . Profan¸c ìloi oi pÐnakec λI . eÔkola prokÔptei ìti αii = αjj kai αjk = 0. tìte Z(S3 ) ∩ H = 1 kai Z(H) = H .4. O antÐstrofoc pÐnakac Tij (α)−1 tou Tij (α) eÐnai o Tij (−α).296 4. j. Omˆdec apoteleÐtai apì touc Ðdiouc pÐnakec me λn = 1. λ = 0. eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn (giatÐ?). èstw A ∈ Z(GLn (K)). an koun sto kèntro thc GLn (K) kai fusikˆ an det(λI) = λn = 1 tìte o λI ∈ Z(SLn (K)). An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G tìte to sÔnolo CG (g) = { x ∈ G | gx = xg } eÐnai mia upoomˆda thc G kai profan¸c isqÔei h isìthta Z(G) = g∈G CG (g). Aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me thn Tij (1)ATij (−1) = A (∗) An A = (αij ). . i = j . An K eÐnai èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. α ∈ K . gia kˆje α. 'Ara A = λI gia kˆpoio λ ∈ K . o n×n pÐnakac tou opoÐou ta diag¸nia stoiqeÐa eÐnai Ðsa me 1 ìpwc epÐshc kai to stoiqeÐo sth jèsh ij eÐnai Ðso me a en¸ ìla ta ˆlla eÐnai Ðsa me mhdèn. λI → λ. Gia parˆdeigma an G = S3 kai H = { i. j ≤ n. AntÐstrofa.6 Parathr seic. allˆ epeid  det(λI) = λn prèpei λn = 1. o prohgoÔmenoc isqurismìc efarmìzetai kai gia ènan pÐnaka A tou kèntrou thc SLn (K). H apeikìnish Z(GLn (K)) → K ∗ . 3. . k = 1. . 'Estw Tij (α). . 4. Epeid  o A eÐnai stoiqeÐo tou kèntrou prèpei na isqÔei Tij (1)A = ATij (1). Apìdeixh. Me autèc tic upoomˆdec ja asqolhjoÔme sthn epìmenh Enìthta. Perissìtera gia to kèntro thc GLn (K) kai SLn (K) ja doÔme sta epìmena. Apì to prohgoÔmeno Je¸rhma prokÔptei ìti Z(GLn (K)) ∩ SLn (K) = Z(SLn (K)). (123). (132) }. ìpou I eÐnai o tautotikìc n × n pÐnakac. upologÐzontac to ginìmeno sto aristerì mèloc thc (∗). 1. Epeid  det Tij (α) = 1. apì ton isomorfismì autì prokÔptei ìti to kèntro thc GLn (K) èqei q − 1 stoiqeÐa.

7 onomˆzetai upoomˆda paragìmenh apì to X . 4. gnwstì wc to prìblhma thc lèxhc.9 Parathr seic. (1 3 2) } ⊂ S4 blèpoume ìti (1 2)(1 3 2)(1 2) = (1 3 2)(1 3 2) = (1 3 2)−1 . An to X eÐnai èna peperasmèno uposÔnolo { x1 . Apìdeixh. afoÔ n 1 x−1 ∈ X ∪ X −1 .4.4. Allˆ afoÔ aut  h tom  perièqei to X . de ja asqolhjoÔme sto biblÐo autì. 'Etsi. tìte (x1 · · · xn )−1 = x−1 · · · x−1 ∈ H .7 L mma. Epiplèon aut  h upoomˆda H eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun to X . . Profan¸c to X eÐnai èna uposÔnolo tou H . Sunep¸c yz ∈ H . i T¸ra h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X kai sunep¸c aut  perièqetai sto H . xn } tìte grˆfoume X = x1 .7 den eÐnai. (∗) ìpou ta xi eÐnai opoiad pote ( ìqi kat anˆgkh diakekrimèna) stoiqeÐa thc ènwshc X ∪ X −1 . 1. to er¸thma pìte duo ginìmena thc morf c (∗) sumpÐptoun eÐnai èna apì ta pio dÔskola probl mata thc jewrÐac omˆdwn. 4. 'Estw y. kat anˆgkh. Tìte to sÔnolo H ìlwn twn dunat¸n peperasmènwn ginomènwn thc morf c x1 x2 · · · xn . ìpou αi . EpÐshc an x1 · · · xn ∈ H me xi ∈ X ∪X −1 . . . dhlad  thn H . .4. an X = { (1 2). .4. eÐnai mia upoomˆda thc G. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 297 Paragìmenec Upoomˆdec 'Estw X èna uposÔnolo miac omˆdac G. . dhlad  eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X .8 Orismìc. . san omˆda. 'Ola ta ginìmena x1 x2 · · · xn thc morf c (∗) sto L mma 4. ìpou γk ∈ X ∪X −1 . H upoomˆda H pou perigrˆfetai sto L mma 4. . . 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. 1. opìte yz = α1 · · · αn β1 · · · βm = γ1 · · · γn+m . 'Etsi sÔmfwna me to L mma 4. . opìte perièqei kai ta stoiqeÐa thc morf c (∗).4. diakekrimèna. Genikˆ an to X èqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. 4. x2 .4. EpÐshc lème ìti to X parˆgei thn H ta de stoiqeÐa tou X onomˆzontai genn torec thc H . 3.4. . βj ∈ X ∪ X −1 . EÐnai fanerì ìti h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda m aut  thn idiìthta. tìte y = α1 α2 · · · αn kai z = β1 β2 · · · βm . 2.4. xn . Aut  thn upoomˆda sun jwc th sumbolÐzoume me X . . ja perièqei kˆje ginìmeno stoiqeÐwn tou X ∪ X −1 .3. To epìmeno l mma qarakthrÐzei aut  thn upoomˆda kai perigrˆfei ènan apì touc pio shmantikoÔc trìpouc eÔreshc upoomˆdwn miac omˆdac. Me autì to prìblhma. n = 0. z ∈ H . to H eÐnai upoomˆda. JewroÔme to uposÔnolo X −1 = { x−1 | x ∈ X }.

'Ara ìtan y ∈ K . . . 3. . pk eÐnai pr¸toi arijmoÐ me 0 < ai < pi . Prˆgmati. ai . Profan¸c to oudètero stoiqeÐo miac omˆdac G eÐnai genn torac thc tetrimmènhc upoomˆdac { 1 } pou eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G.10 ParadeÐgmata. tìte kˆje stoiqeÐo thc prosjetik c omˆdac V grˆfetai sth morf  z1 v1 + z2 v2 + · · · + zn vn . Tètoia sÔnola lègontai anhgmèna sÔnola gennhtìrwn. . βi ∈ Z kai p1 . Epiplèon ìlec oi dunˆmeic pβi diairoÔn i β to b kai pβi = pj j . . Sun jwc endiaferìmaste gia sÔnola gennhtìrwn twn opoÐwn to pl joc eÐnai ìso gÐnetai mikrìtero. EÐnai gnwstì ìti kˆje rhtìc arijmìc a mporeÐ na grafeÐ (monadikˆ) sth b morf  a a1 a2 ak = x0 + β1 + β2 + · · · + β b p1 p2 p k k ìpou x0 . .7. v2 . Ektìc apì autˆ den upˆrqei ˆllo monosÔnolo pou na parˆgei thn Z (giatÐ?). H prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn parˆgetai apì to monosÔnolo { 1 } ìpwc epÐshc kai apì to monosÔnolo { −1 }. 1 ≤ i ≤ k kai βi > 0. . 4. 3 } eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). . 1 ≤ i ≤ k . . . vn } eÐnai mia bˆsh kai z1 . 2. . ìpou { v1 . 1. 3. dhlad  sÔnola gennhtìrwn kanèna ˆllo uposÔnolo twn opoÐwn den eÐnai sÔnolo gennhtìrwn. i = j . EpÐshc to uposÔnolo { 2. zn akèraioi. . z2 ∈ Z (giatÐ?). An H eÐnai upoomˆda tìte to sÔnolo H ìpwc epÐshc kai to sÔnolo H − { 1 } eÐnai sÔnola gennhtìrwn thc. Genikˆ an K eÐnai gn sia upoomˆda thc H tìte to sÔnolo H − K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc H . i . 3 } parˆgei thn Z. sunhjÐzetai kataqrhstikˆ na lème ìti to kenì sÔnolo parˆgei th tetrimmènh upoomˆda.4. Omˆdec 2. arkeÐ na deÐxoume ìti K ⊆ H − K .4.298 4. An V eÐnai ènac peperasmènhc diˆstashc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Zp . H bˆsh aut  eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). Epeid  to kenì sÔnolo eÐnai uposÔnolo kˆje upoomˆdac. Shmei¸noume ìti genikˆ den upˆrqoun sÔnola gennhtìrwn gia mia upoomˆda wc proc ta opoÐa kˆje stoiqeÐo thc upoomˆdac na grˆfetai monadikˆ upì thn morf  (∗) tou 4. Allˆ gia x ∈ K to stoiqeÐo xy ∈ K / / −1 (xy) = y ∈ H − K . Autì to sÔnolo { 2. afoÔ kˆje akèraioc mporeÐ na grafeÐ sth morf  2z1 +3z2 me z1 . Sunep¸c xy ∈ H − K kai x H − K = H.

Prˆgmati. Autì prokÔptei wc ex c: An b ∈ X − { a } tìte. 'Eqoume dei (Je¸rhma 4. gia a ∈ X . eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. To sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n apoteleÐ èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn thc pollaplasiastik c omˆdac twn jetik¸n rht¸n arijm¸n (giatÐ?). Sunep¸c to uposÔnolo ìlwn twn kuklik¸n metajèsewn eÐnai èna sÔnolo . Gia thn perÐptwsh b = c = 0. tìte èqoume a b c d = 1 0 (d − 1)b−1 1 1 b 0 1 1 0 (a − 1)b−1 1 . p pr¸toc eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn n thc prosjetik c omˆdac Q. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 299 Sunep¸c to sÔnolo p1 | n ∈ N. an X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tìte kai kˆje uposÔnolo X − { a }. èqoume a 0 0 a−1 = 1 0 −1 − 1 1 a 1 1 0 1 1 0 a−1 1 1 −a−1 0 1 . mporoÔme na deÐxoume ìti den upˆrqei kanèna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn. an c = 0. Perissìtera perÐ Metajèsewn Ac jewr soume thn summetrik  omˆda Sn bajmoÔ n. An b = 0. 1 0 t 1 |t∈K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc SL2 (K). 'Ara a = κµa + κc = µλb + κc ∈ X − { a } . Gia to parˆdeigma autì. λ ètsi ¸ste κa = λb kai ˆra κa ∈ 1 X − { a } .2. dhlad  κ a = µa + c gia katˆllhla µ ∈ Z kai c ∈ X − { a } .13) ìti kˆje metˆjesh grˆfetai san ginìmeno kÔklwn (xènwn anˆ dÔo metaxÔ touc). DeÐqnoume ìti to sÔnolo X= 1 t 0 1 . dhlad  X − { a } = X = Q.4. Prˆgmati. upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi κ. apì tic stoiqei¸deic idiìthtec twn rht¸n arijm¸n. 'Estw K èna s¸ma kai SL2 (K) h eidik  grammik  omˆda twn 2×2 pinˆkwn (me stoiqeÐa apì to K ) pou èqoun orÐzousa 1.4. Wc rhtìc arijmìc. c ∈ K èqoume a b c d = 1 (a − 1)c−1 0 1 1 0 c 1 1 (d − 1)c−1 0 1 . 4. o κ a mporeÐ na grafeÐ wc ˆjroisma akè1 raiwn pollaplˆsiwn stoiqeÐwn tou X . 5.

kaj¸c an (x1 . T¸ra orÐzoume mia apì tic shmantikìterec upoomˆdec thc Sn thn legìmenh enallˆsousa omˆda. Mia metˆjesh ja lègetai ˆrtia an grˆfetai san èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Autì eÐnai anhgmèno (giatÐ?). Autì ìmwc den isqÔei. (1 2 · · · n)n−2 (1 2)(1 2 · · · n)−(n−2) = (n − 1 n). (1 2 · · · n) . èqoume ìti. i ≤ j ≤ s. diìti èqoume to ex c apotèlesma. MporoÔme na broÔme mikrìtera. . 1 ≤ i < j ≤ n lègontai antimetajèseic . Oi kuklikèc metajèseic (i j). kai σ = τ1 τ2 · · · τs . se pl joc stoiqeÐwn. me s perittì. me th mÐa na perilambˆnei èna ˆrtio pl joc kai thn ˆllh èna perittì pl joc antimetajèsewn. i ≤ k ≤ λ. .9. Autì to sÔnolo den eÐnai anhgmèno. uposÔnola pou parˆgoun thn Sn . me λ ˆrtio. Ac upojèsoume ìti autì to teleutaÐo den isqÔei kai èstw σ mia metˆjesh gia thn opoÐa èqoume σ = σ1 σ2 · · · σλ . Autì shmaÐnei ìti to sÔnolo { (1 i) | 1 < i ≤ n } eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. ParadeÐgmatoc qˆrh. ja deÐxoume ìti mia metˆjesh de mporeÐ na èqei dÔo paragontopoi seic wc ginìmeno antimetajèsewn. j) | 1 ≤ i < j ≤ n } eÐnai èna uposÔnolo gennhtìrwn thc Sn (giatÐ?). EÐdame ìti kˆje metˆjesh grˆfetai wc ginìmeno antimetajèsewn. eÐnai antimetajèseic. H omˆda aut  eÐnai idiaÐtera shmantik  ìpwc ja doÔme sthn parˆgrafo 4. xk ) eÐnai ènac k -kÔkloc tìte (x1 x2 · · · xk ) = (x1 xk )(x1 xk−1 ) · · · (x1 x2 ) kai sunep¸c to sÔnolo { (i. . Prˆgmati. Omˆdec gennhtìrwn. isqÔei Sn = (1 2). Gi autì arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje antimetˆjesh (1 i) grˆfetai san èna ginìmeno twn (1 2) kai (1 2 · · · n). ìpou oi σk kai oi τj . . . Kˆje antimetˆjesh (i j) grˆfetai (i j) = (1 i)(1 j)(1 i) = (1 j)(1 i)(1 j).300 4. 'Ara kˆje metˆjesh σ grˆfetai san ginìmeno twn antimetajèsewn (1 i). Autì shmaÐnei ìti gia thn tautotik  metˆjesh i èqoume i = σσ −1 = σ1 σ2 · · · σλ τs τs−1 · · · τ1 . gia i > 2 (1 i) = (i − 1 i)(i − 2 i − 1) · · · (2 3)(1 2)(2 3) · · · (i − 1 i) kai (1 2 · · · n)(1 2)(1 2 · · · n)−1 = (2 3) (1 2 · · · n)2 (1 2)(1 2 · · · n)−2 = (3 4) . dhlad  h i grˆfetai san ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. Ja deÐxoume t¸ra ìti mia ˆrtia metˆjesh de mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. Me ˆlla lìgia.

n }. 1. MetaxÔ ìlwn twn dunat¸n ekfrˆsewn i = π1 π2 · · · πt . MetaxÔ ìlwn aut¸n twn ekfrˆsewn dialègoume mia pou èqei to mikrìtero dunatìn arijmì antimetajèsewn oi opoÐec metajètoun to α. ja prèpei ektìc apì thn πt na upˆrqei kai ˆllh antimetˆjesh πj pou na metajètei to α.4. ìpou oi πi eÐnai antimetajèseic kai o t eÐnai perittìc. . Tic metajèseic pou den eÐnai ˆrtiec tic lème perittèc metajèseic. . . An ε = β tìte epeid  (α β)2 = i.4. . Epeid  t¸ra i(α) = α. tìte qrhsimopoi¸ntac th sqèsh (α γ)(γ δ) = (γ δ)(α δ) pˆli mporoÔme na afairèsoume th πj apì th jèsh thc kai sth jèsh thc πt−1 na emfanÐsoume mia antimetˆjesh thc morf c (α ε). (Shmei¸noume ìti t ≥ 3 afoÔ h i den eÐnai antimetˆjesh). h i ekfrˆzetai san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc mikrìterou tou t.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 301 ginìmeno enìc perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. 4. An to ε = β tìte apì th sqèsh (α ε)(α β) = (β ε)(α ε). Gia to ginìmeno twn ˆrtiwn kai peritt¸n metajèsewn isqÔei o Ðdioc kanìnac pou isqÔei gia to ˆjroisma twn ˆrtiwn kai peritt¸n akeraÐwn arijm¸n.4.12 Je¸rhma. To ginìmeno miac ˆrtiac epÐ miac peritt c metˆjeshc eÐnai peritt  metˆjesh. H antÐstrofh metˆjesh miac ˆrtiac (antÐstoiqa miac peritt c) eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa eÐnai peritt ). Sunep¸c h tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno antimetajèsewn perittoÔ pl jouc. An metaxÔ twn πj+1 . Upojètoume ìti h prìtash den isqÔei.11 Prìtash. 2. Upojètoume ìti πt = (α β). An to γ emfanÐzetai. . . 4. pou eÐnai ˆtopo. h i ja ekfrazìtan san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc t allˆ metaxÔ aut¸n to pl joc aut¸n pou metajètoun to α ja  tan mikrìtero apì autì pou upojèsame. H tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na ekfrasjeÐ wc to Apìdeixh. To ginìmeno dÔo ˆrtiwn metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. ε ∈ { 1. JewroÔme ton megalÔtero tètoio deÐkth j kai èstw πj = (α γ). Efarmìzontac autoÔc touc qeirismoÔc den ephreˆzetai oÔte to t oÔte to pl joc twn antimetajèsewn pou metajètoun to α. 3. α < β . 2. . 'Etsi h tautotik  metˆjesh èqei th morf  i = π1 π2 · · · πj · · · πt−2 (α ε)(α β). dialègoume mia gia thn opoÐa o arijmìc t eÐnai o mikrìteroc dunatìc. . πt−1 den emfanÐzetai to γ tìte h πj metatÐjetai me ìlec autèc kai sth perÐptwsh aut  mporoÔme na th metafèroume sth jèsh prin apì thn πt . To ginìmeno dÔo peritt¸n metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. . 4. 'Ara kai s aut  thn perÐptwsh odhgoÔmaste se ˆtopo.

σ2 . σk . 4. T¸ra h sqèsh (1 β 2)(1 2 α)(1 2 β) = (1 α β) apodeiknÔei to Je¸rhma.13 Pìrisma. .15 Je¸rhma. ArijmoÔme ta plakÐdia apì to 1 èwc to 15 ìpwc sto Sq ma 1 kai af noume thn kˆtw dexiˆ gwnÐa ken . .14 Parathr seic. . (1 n) parˆgoun thn Sn kai ìti kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na ekfrasjeÐ wc èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. KleÐnoume aut  thn upoparˆgrafo anafèrontac èna paignÐdi pou lÐgo polÔ eÐnai gnwstì se ìlouc mac to legìmeno paignÐdi twn 15 plakidÐwn. k eÐnai perittèc. 'Ara h tˆxh |An | thc An eÐnai n! . Autì apoteleÐtai apì 15 plakÐdia (tetragwnÐdia) ta opoÐa eÐnai topojethmèna se èna tetrˆgwno plaÐsio pleurˆc tetraplˆsiac aut c twn plakidÐwn. Allˆ isqÔei (1 β)(1 α) = (1 α β). 'Estw ìti oi ˆrtiec metajèseic thc Sn eÐnai oi σ1 = i. 4. . Apì to Je¸rhma 4. . .4. Prˆgmati. . 2 ≤ i ≤ n. . . ˆra h ρ prèpei na eÐnai mia apì tic (1 2)σi . Autì to paignÐdi eÐqe epinohjeÐ to 1870 apì to diˆshmo thc epoq c ekeÐnhc kataskeuast  “puzzles” Amerinanì Sam Loyd kai eÐqe prokalèsei usterÐa stouc sumpolÐtec tou pou èpaizan metˆ manÐac autì to paignÐdi. Tìte èqoume 2k = |Sn | = n!.4. (1 2)σk eÐnai ìlec oi perittèc. 2. To . Tìte oi metajèseic (1 2)σ1 . Omˆdec 4. (1 3). . Apìdeixh. . . (1 2 n) parˆgoun thn An . 2 4. . . (1 2 4). To sÔnolo twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n apoteleÐ mia omˆda metajèsewn thn opoÐa sumbolÐzoume An kai onomˆzoume enallˆsousa omˆda bajmoÔ n. 'Enac kÔkloc m kouc k eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa peritt ) metˆjesh an kai mìnon an to k eÐnai perittìc (antÐstoiqa ˆrtioc) (giatÐ?) 2. afenìc ìlec oi metajèseic (1 2)σi .12 blèpoume ìti oi perittèc metajèseic den apoteloÔn upoomˆda. Oi n − 2 to pl joc 3−kÔkloi (1 2 3).4. 'Etsi ta plakÐdia efˆptontai to èna me to ˆllo kai perisseÔei èna kenì tetrˆgwno pou eÐnai Ðso me to mègejoc enìc plakidÐou. gia n ≥ 3. 1. . . Prohgoumènwc deÐxame ìti oi n − 1 to pl joc antimetajèseic (1 2). Afetèrou an ρ eÐnai mia peritt  metˆjesh tìte h (1 2)ρ eÐnai ˆrtia. Sunep¸c kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na grafeÐ wc to ginìmeno enìc ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn thc morf c (1 i). pou shmaÐnei ìti kˆje ˆrtia metˆjesh grˆfetai wc èna ginìmeno tètoiwn kÔklwn. .302 Apìdeixh EÐnai profan c. . . i = 1. (1 2)σ2 . 1 ≤ i ≤ k .4. dhlad  (1 2)ρ = σi gia kˆpoio 1 ≤ i ≤ k . .

Sunep¸c an kai to apotèlesma miac pragmatopoi simhc kÐnhshc mac dÐnei mia metˆjesh thc S15 . to opoÐo to arijmoÔme me to 16.4. Autì shmaÐnei ìti sth nèa jèsh twn plakidÐwn. dhlad  qwrismèno se enallassìmena maÔra kai ˆspra tetragwnÐdia. dhlad  èna stoiqeÐo thc S15 . h diadikasÐa twn metakin sewn gia na pˆroume aut  thn metˆjesh gÐnetai me antimetajèseic thc S16 . Mia ˆllh apìdeixh dÐdetai sto biblÐo twn Mc Coy kai Janusez [18]). . Kanonik  jèsh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Sq ma 1 An ektelèsoume diadoqikˆ dÔo pragmatopoi simec kin seic tìte profan¸c to apotèlesma eÐnai pˆli mia pragmatopoi simh kÐnhsh. kanèna apì autˆ de ja prèpei na brÐsketai sth dexiˆ kˆtw gwnÐa tou plaisÐou. . ekteloÔme mia peperasmènh akoloujÐa epipèdwn metakin sewn me tètoio trìpo ¸ste sto tèloc to tetrˆgwno sth dexiˆ kˆtw gwnÐa na eÐnai kenì. 2. Mia tètoia ektèlesh onomˆzetai “pragmatopoi simh kÐnhsh”. . metakineÐtai orizìntia   kˆjeta sto epÐpedo tou plaisÐou. Sunep¸c to sÔnolo G twn metajèsewn pou antistoiqoÔn stic pragmatopoi simec kin seic eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 15. xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh katˆ th diˆrkeia thc diadikasÐac thc ektèleshc thc pragmatopoi simhc kÐnhshc to kenì tetragwnÐdio. H omˆda G eÐnai h enallˆssousa omˆda A15 . Prˆgmati. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 303 paignÐdi eÐnai ètsi kataskeuasmèno oÔtwc ¸ste h kÐnhsh twn plakidÐwn na periorÐzetai sto epÐpedo tou plaisÐou kai na gÐnetai kˆjeta kai orizìntia kai autì eÐnai dunatìn epeid  perisseÔei èna kenì tetragwnÐdio sto plaÐsio. H apˆnthsh eÐnai h ex c. metˆ thn ektèlesh miac akoloujÐac epitrept¸n metakin se¸n touc. antistoiqeÐ mia metˆjesh twn 1. 15. . Xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh twn plakidÐwn (Sq ma 1). Sunep¸c mia metakÐnhsh enìc plakidÐou sth jèsh enìc amèswc parakeimènou tou epibˆllei thn enallag  tou 16 me kˆpoio ˆllo arijmì kai ˆra mia tètoia metakÐnhsh antistoiqeÐ se mia antimetˆjesh thc S16 . To er¸thma eÐnai poiec eÐnai ìlec autèc oi dunatèc metajèseic kai sunep¸c oi pragmatopoi simec kin seic. Archer [1] .F. (Mia pl rhc kai ekleptismènh apìdeixh autoÔ tou isqurismoÔ èqei dojeÐ apì ton A.4. Kˆje orizìntia   kˆjeth kÐnhsh katˆ èna tetragwnÐdio . Dhlad  metˆ thn ektèlesh an kai ta plakÐdia ja èqoun katalˆbei nèec jèseic. Ac fantasjoÔme to epÐpedo tou plaisÐou san na eÐnai to epÐpedo miac skakièrac.

oi epìmenec akoloujÐec metakin sewn apoteloÔn mia pragmatopoi simh kÐnhsh. en¸ èna ˆrtio pl joc tètoiwn kin sewn ja stamatˆei se èna tetragwnÐdio tou idÐou qr¸matoc. β k (8)) kai γ k (11 7 8)γ −k = (11. gia kˆje k . Omˆdec mac phgaÐnei apì èna tetragwnÐdio enìc qr¸matoc se èna tetragwnÐdio antijètou qr¸matoc. 'Ara β k (11 7 8)β −k = (11. γ k (8)).304 4. dhlad  mia metˆjesh thc A16 . β = (1 2 3 4 8 12 15 14 13 9 5) = (16 15)(15 14)(14 13)(13 9)(9 5)(5 1)(1 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16). 7. Autì shmaÐnei ìti G ≤ A16 ∩S15 = A15 . ParathroÔme ìmwc ìti α5 (11 12 15)α−5 = (11 7 8) kai β(7) = 7 = γ(7). β(11) = 11 = γ(11). IdiaÐtera. Allˆ an x eÐnai ènac arijmìc metaxÔ tou 1 kai 15 . 7. γ = (4 8 12 15 14 10 6 2 3) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16) eÐnai stoiqeÐa thc G. dhlad  ektelesjeÐ mia pragmatopoi simh kÐnhsh. an to kenì tetragwnÐdio 16 xekin sei na metakineÐtai apì thn kˆtw dexiˆ gwnÐa (pou èqei èna sugkekrimèno qr¸ma) kai epanèljei sthn arqik  tou jèsh (kai sunep¸c sto Ðdio qr¸ma) metˆ apì mia akoloujÐa metakin sewn. tìte h antÐstoiqh metˆjesh thc S15 pou ja prokÔyei ja eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Gia parˆdeigma. 1 5 9 13 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 15 3 7 16 11 3 7 12 11 4 8 12 16 4 8 12 15 4 8 15 16 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 16 3 7 12 11 4 8 12 15 4 8 16 15 −−→ −− (16 15) −−→ −− (11 16) −−→ −− (16 12) −−→ −− (16 15) (11 12 15) = (16 15)(16 12)(11 16)(16 15) EpÐshc oi metajèseic α = (6 7 8 12 15 14 10) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 7)(7 8)(8 12)(12 16). 'Ara èna perittì pl joc tètoiwn kin sewn ja telei¸nei epÐ enìc tetragwnidÐou antijètou qr¸matoc.

èstw ìti H1 H2 . 'Estw ìti H1 H2 = H2 H1 . h1 ∈ H1 kai h2 . H2 kai onomˆzetai ginìmeno thc H2 epÐ thn H1 . (1 3). Sunep¸c. Epeid  h1 ∈ H1 prokÔptei ìti H2 ⊆ H1 . H2 H1 den eÐnai upoomˆdec. H2 dÔo upoomˆdec miac omˆdac G. (1 3) } thc S3 . 'Etsi. H2 kai th lème upoomˆda paragìmenh apì tic upoomˆdec H1 kai H2 . h ∈ H1 . h ∈ H2 . upˆrqoun h ∈ H1 kai h ∈ H2 tètoia ¸ste h1 h2 = h h. .4.4. sÔmfwna me to 4. Opìte G = A15 . JewroÔme t¸ra thn upoomˆda H1 ∪ H2 pou parˆgetai apì thn ènwsh H1 ∪ H2 . H isìthta H1 H2 = H2 H1 shmaÐnei ìti gia kˆje ginìmeno hh . den mporeÐ na an kei sthn H2 (giatÐ?). an jewr soume tic upoomˆdec H1 = { i. Sun jwc grˆfoume H1 ∪ H2 = H1 . gia kˆpoio j . Epomènwc èqoume (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = (h1 h2 )(h h)−1 = (h1 h2 )(h−1 h −1 ) = h1 (h2 h−1 )h −1 . ìpou h2 ∈ H2 . x = β j (8)   x = γ j (8). Apì thn upìjesh.16 Prìtash. Profan¸c 1 ∈ H1 H2 kai sunep¸c H1 H2 = ∅. EpÐshc kai to antÐstoiqo sÔnolo ìlwn twn ginomènwn h h. (1 2). upˆrqei kˆpoio h1 ∈ H1 kai h2 ∈ H2 ètsi ¸ste hh = h2 h1 (kai antistrìfwc). H ènwsh H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda an kai mìno an h mia apì tic dÔo upoomˆdec perièqetai sthn ˆllh. (1 2). Sunep¸c kˆje 3-kÔkloc thc morf c (11 7 x) an kei sthn G. (1 2 3) }. (1 3). H2 kai ìti ta ginìmena H1 H2 . Ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac eÐnai ex orismoÔ thc morf c hε1 hε2 · · · hεk . Prˆgmati. ìpou hi ∈ H1 ∪ H2 kai εi = ±1. to sÔnolo ìlwn twn ginomènwn hh . Genik¸c isqÔei H1 H2 = H2 H1 . h ∈ H2 eÐnai uposÔnolo thc upoomˆdac H1 . arkeÐ na deÐxoume ìti (h1 h2 )(h1 h2 )−1 ∈ H1 H2 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 305 diˆforoc tou 11 kai tou 7. 1 ≤ i ≤ k . An h H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda tìte kanèna apì ta stoiqeÐa h1 h2 .4. gia kˆje h1 . H2 . Gia na deÐxoume ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. h ∈ H1 . h2 ∈ H2 . Sthn perÐptwsh aut  èqoume H1 H2 = H2 H1 = H1 . (1 2) } kai H2 = { i.3. h ∈ H2 . Shmei¸noume de ìti S3 = H1 . An H1 kai H2 eÐnai dÔo upoomˆdec miac omˆdac G tìte to ginìmeno H1 H2 eÐnai upoomˆda an kai mìnon an H1 H2 = H2 H1 . Ginìmena Upoomˆdwn 'Estw H1 . 'Ara ìla autˆ ta stoiqeÐa ja an koun sthn H1 .4. Apìdeixh. Autì to sÔnolo onomˆzetai ginìmeno thc H1 epÐ thn H2 kai sumbolÐzetai me H1 H2 . 4. h ∈ H1 eÐnai uposÔnolo thc H1 . H2 . èqoume ìti H1 H2 = { i. (1 3 2) } en¸ H2 H1 = { i. tìte. gia kˆ1 2 k poio k jetikì akèraio. Allˆ h A15 parˆgetai apì ìlouc autoÔc touc 3-kÔklouc (giatÐ?) kai ˆra A15 ⊆ G. Eklègoume èna stoiqeÐo h1 thc H1 pou na mhn an kei sthn H2 .

DeÐqnoume t¸ra ìti ja isqÔei kai H1 H2 ⊆ H2 H1 . Epeid  h exÐswsh (h1 h2 )x = 1 èqei lÔsh sthn H1 H2 . 'Ara H2 H1 ⊆ H1 H2 . Sunep¸c. to (1 2)H eÐnai to sÔnolo { (1 2). èstw ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. H = SLn (K) kai A eÐnai ènac pÐnakac sth G pou èqei orÐzousa λ ∈ K ∗ . ìla ta stoiqeÐa thc G pou brÐskontai ektìc thc H . gia kˆje h ∈ H . (1 3 2) } tìte.4. tìte kˆje stoiqeÐo tou sunìlou A SLn (K) èqei orÐzousa λ. gia kˆpoio h ∈ H1 kai h2 ∈ H2 . h G eÐnai h xènh ènwsh g∈A gH . . Sunep¸c. h2 ∈ H2 . ìpou to uposÔnolo A thc G perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje sÔnolo gH . Tìte upˆrqoun h1 . pou exartˆtai apì thn H . Epiplèon h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh 4. Omˆdec Gia ton Ðdio lìgo èqoume h2 h−1 = h h2 . Me ìmoio trìpo prokÔptei ìti kai g2 H ⊆ g1 H .17 Prìtash. H2 kai 1 2 H1 H2 eÐnai upoomˆdec. 'Estw g1 . h2 ∈ H2 . (2 3). (1 2 3).306 4. èqoume ìti h2 h1 = (h−1 h−1 )−1 ∈ H1 H2 . An g1 H ∩ g2 H = ∅ tìte g1 H = g2 H . paÐrnoume thn 1 isìthta g1 = (g2 h2 )h−1 = g2 (h2 h−1 ). h1 ∈ H1 . Pollaplasiˆzontac apì ta dexiˆ me h−1 . h1 ∈ H1 . h teleutaÐa isìthta 1 1 1 dhl¸nei ìti g1 ∈ g2 H . ìla ta ginìmena g1 h eÐnai stoiqeÐa tou sunìlou g2 H   me ˆlla lìgia g1 H ⊆ g2 H . Prˆgmati. (1 3) }. Klˆseic mod H kai to Je¸rhma tou Lagrange. 'Estw g3 ∈ g1 H ∩ g2 H . Gia parˆdeigma. T¸ra an g ∈ G tìte g = g · 1 ∈ gH . Gia èna stoiqeÐo h2 h1 ∈ H2 H1 . 'Ara (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = h1 (h h2 )h −1 = (h1 h )(h2 h −1 ) ∈ H1 H2 . H trÐth isìthta prokÔptei eÔkola kai af netai wc ˆskhsh ston anagn¸sth. Gia èna stoiqeÐo g thc G jewroÔme to uposÔnolo gH = { gh | h ∈ H } thc G. gia g = (1 2). 'Estw h = h1 h2 . Ja doÔme t¸ra ìti mporoÔme na taxinom soume m ènan fusiologikì trìpo. h2 ∈ H2 . Kaj¸c h2 h−1 ∈ H . G= g∈A gH. g2 ∈ G. AntÐstrofa. afoÔ H1 . èstw h1 h2 ∈ H1 H2 . 'Ara g1 H = g2 H = g3 H . Epomènwc h1 h2 = h−1 = (h1 h2 )−1 = h2−1 h1−1 ∈ H2 H1 . An G = GLn (K). h2 ∈ H tètoia ¸ste g3 = g1 h1 = g2 h2 . h1 ∈ H1 . 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G. Apìdeixh. to stoiqeÐo h1 h2 eÐnai to antÐstrofo kˆpoiou stoiqeÐou h thc upoomˆdac H1 H2 . an G = S3 kai H = { i.

en¸ to Pìrisma 4. To uposÔnolo A thc G pou perièqei apì kˆje mia arister  klˆsh mod H mìno èna stoiqeÐo. H Prìtash 4. 4. g ∈ G.20 Parat rhsh. GnwrÐzoume (blèpe Parˆrthma 6.4. g∈A Hg = { hg | h ∈ H }. 'Ola ta apotelèsmata pou isqÔoun gia tic aristerèc klˆseic mod H isqÔoun kai gia tic dexièc klˆseic mod H . JewroÔme ton dianusmatikì q¸ro R2 (to epÐpedo) epÐ tou R san mia Abelian  prosjetik  omˆda. To sÔnolo gH lègetai arister  klˆsh mod H sthn G pou perièqei to g (  me antiprìswpo to g ). Ed¸ emeÐc ja qrhsimopoi soume tic aristerèc klˆseic mod H . Ta sÔnola Hg lègontai dexièc klˆseic mod H . To sÔnolo ìlwn twn arister¸n klˆsewn mod H to lème aristerì sÔnolo phlÐko thc G dia thn H .19 Orismìc.4.21 ParadeÐgmata. Ta uposÔnola gH . Prˆgmati h antistoiqÐa xH −→ Hx−1 metaxÔ tou aristeroÔ sunìlou phlÐko kai dexioÔ sunìlou phlÐko thc G dia H eÐnai èna proc èna kai epÐ (giatÐ?).4. eÐnai ìlec oi klˆseic isodunamÐac x.4. g ∈ G. Shmei¸noume ìti an A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H tìte to A−1 pou perièqei ìla ta antÐstrofa stoiqeÐa tou A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn dexi¸n klˆsewn mod H .1) ìti upˆrqei 1−1 antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diamerÐsewn enìc sunìlou X wc xènh ènwsh mh-ken¸n uposunìlwn tou kai ìlwn twn sqèsewn isodunamÐac epÐ tou X .17 isqÔei kai gia ta sÔnola thc morf c 4.4. EÐnai ìmwc eÔkolo na deiqteÐ ìti x. Apìdeixh. dhlad  an g1 .4. lègetai sÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H . Sthn sugkekrimènh · perÐptwsh. sthn xènh diakekrimènh ènwsh G = g∈G gH antistoiqeÐ h sqèsh iso- dunamÐac epÐ thc G pou orÐzetai wc ex c: dÔo stoiqeÐa x. x ∼ y an kai mìnon an x−1 y ∈ H.   thc G mod H kai sumbolÐzetai me G/H . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 307 pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac: 4.18 isqÔei gia ta Hg an antÐ gia “x−1 y ∈ H” grˆyoume xy −1 ∈ H .18 Pìrisma. 'Estw H ⊆ R2 ènac monodiˆstatoc dianusmatikìc upìqwroc (sunep¸c mia upoomˆda). y ∈ gH gia kˆpoio g ∈ G an kai mìnon an x−1 y ∈ H .4. g2 ∈ A tìte g1 H ∩ g2 H = ∅ kai G = gH . y ∈ G. Tìte oi aristerèc klˆseic .4. 1. 4. y ∈ G eÐnai isodÔnama an kai mìnon an kai ta dÔo an koun sto Ðdio sÔnolo gH gia kˆpoio g ∈ G.

'Estw C∗ h pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n arijm¸n. An G = Z kai H = nZ.1 2.308 4. Aparijm¸ntac tic ˆrtiec kai tic perittèc metajèseic. GnwrÐzoume ìti to uposÔnolo T = { z ∈ C∗ me |z| = 1 } = { sunθ + i hmθ | θ ∈ R } eÐnai mia upoomˆda thc C∗ kai gewmetrikˆ aut  eÐnai o kÔkloc aktÐnac 1 me kèntro to O. AutoÐ brÐskontai epÐ tou kÔklou me kèntro O kai aktÐna Ðsh me ρ. v+H H v Sq ma 4.6. An z = ρ(sunφ + i hmφ) eÐnai ènac migadikìc arijmìc. tìte h arister  klˆsh mod T pou perièqei to z apoteleÐtai apì ìlouc touc migadikoÔc arijmoÔc pou èqoun mètro ρ. ousiastikˆ apodeÐxame ìti oi aristerèc klˆseic mod An sthn Sn eÐnai dÔo. ìpwc sto Sq ma 4. metˆ to Pìrisma 4. Gia diaforetikèc timèc tou ρ paÐrnoume ìlec tic ˆllec aristerèc klˆseic mod T (ed¸ oi aristerèc kai dexièc klˆseic mod T sumpÐptoun (giatÐ?) ).13.4. mod nZ 4. v ∈ R2 . h An (ˆrtiec metajèseic) kai h (1 2)An (perittèc metajèseic).6. Omˆdec mod H (pou ed¸ sumpÐptoun me tic dexièc) eÐnai ìloi oi “omoparallhlikoД upìqwroi v+H . 3. tìte oi aristerèc (  dexièc) klˆseic eÐnai akrib¸c oi klˆseic upoloÐpwn mod n. 'Etsi ìlec oi klˆseic .1 . dhlad  ìlec oi eujeÐec pou eÐnai parˆllhlec proc thn H .

To uposÔnolo H = { 1.22 Je¸rhma (Lagrange). 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. −1. ω 2 .2 5. ω. −ω 2 }. ìpou ω = −1+i 3 . eÐnai 2 mia peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac C∗ .4. −ω. Tìte ìlec oi aristerèc (kai oi dexièc) klˆseic mod H sth G èqoun to Ðdio . 1 ρ Sq ma 4.4. 4.4.3 T¸ra apodeiknÔoume to Je¸rhma tou Lagrange pou eÐnai èna apì ta basikìtera jewr mata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn.6. H arister  klˆsh mod H me antiprìswpo to migadikì arijmì ρ(sun φ + i hm φ) parÐstatai gewmetrikˆ apì tic korufèc enìc kanonikoÔ kurtoÔ exˆgwnou. √ −zω −ω 2 −1ω φ2= ρ(cosφ + isinφ) zω ρ z −z −zω −ω zω1 ω 22 Sq ma 4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 309 mod T eÐnai oi omìkentroi kÔkloi.6.

kˆje mia èqei to Ðdio pl joc stoiqeÐa. h −→ gh eÐnai 1 − 1 kai epÐ. èstw n h tˆxh tou g . an gh1 = gh2 tìte g −1 (gh1 ) = g −1 (gh2 )   (g −1 g)h1 = (g −1 g)h2 . |H | Se mia peperasmènh omˆda G h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc g diaireÐ thn tˆxh thc G kai isqÔei g |G| = 1.3. 'Estw g ∈ G. 'Ara to n diaireÐ thn tˆxh |G| kai ˆra g |G| = 1.11). Omˆdec |G| = |H| |G : H| ìpou me |G : H| sumbolÐzoume to pl joc twn arister¸n (  dexi¸n) klˆsewn mod H . twn opoÐwn to pl joc eÐnai akrib¸c n.4. ˆra h f eÐnai 1 − 1. Apìdeixh. JewroÔme thn upoomˆda thc G pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . 4. Tìte h tˆxh aut c eÐnai Ðsh me th tˆxh tou g . Apì to prohgoÔmeno pìrisma paÐrnoume to apotèlesma.24 Pìrisma (Je¸rhma tou Euler). autì shmaÐnei ìti |G : H | = |G| .4. An h G eÐnai peperasmènh. 'Eqoume |G : H2 | = |G| |H2 | = |G|/|H1 | |H2 |/|H1 | = |G:H1 | |H2 :H1 | . tìte h apeikìnish f : H −→ gH . Prˆgmati. H2 eÐnai upoomˆdec miac peperasmènhc omˆdac G kai H1 ≤ H2 . 4. Sunep¸c an h G eÐnai mia peperasmènh omˆda tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic kai apì touc deÐktec ìlwn twn upoomˆdwn thc. afoÔ to tuqìn stoiqeÐo gh ∈ gH eÐnai eikìna tou h. An H1 . Apìdeixh. .25 Pìrisma. Apìdeixh. Dhlad  ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac (pou eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou g ) antistoiqoÔn 1−1 me tic klˆseic upoloÐpwn mod n. Tìte aϕ(m) ≡ 1 mod m. GnwrÐzoume ìti h tˆxh thc eÐnai ϕ(m) ìpou ϕ eÐnai h gnwst  sunˆrthsh tou Euler. 4.310 pl joc stoiqeÐwn kai isqÔei 4.23 Pìrisma. An g k = g l autì shmaÐnei g k−l = 1 kai autì me th seirˆ tou shmaÐnei ìti k ≡ l mod n (blèpe Prìtash 4. JewroÔme thn pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn antistrèyimwn klˆsewn upoloÐpwn mod m. tìte |G : H1 | = |G : H2 | · |H2 : H1 |. Apìdeixh. 'Ara |G| = |H| |G : H|. dhlad  h1 = h2 . Prˆgmati.4. ìpwc mìlic deÐxame. Aut  eÐnai epÐ. 'Estw a kai m dÔo jetikoÐ akèraioi pr¸toi metaxÔ touc. To pl joc autì onomˆzetai deÐkthc thc H sthn G. Allˆ h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh twn |G : H| to pl joc arister¸n klˆsewn mod H pou.

{ i. to stoiqeÐo g m/k kai sunep¸c h upoomˆda g m/k ja eÐqan tˆxh k (giatÐ?). n > 1. 3. Isqurizìmaste t¸ra ìti h A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6. an h tˆxh |G| eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. Allˆ g 2 = g −1 .4.8. an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac omˆdac tìte den eÐnai anagkaÐo na upˆrqei upoomˆda tˆxhc k . Upoomˆdec tˆxhc 2 : { i.4. 3 kai 4 eÐnai oi ex c. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 311 an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. (1 4 3) }. T¸ra o m prèpei na eÐnai pr¸toc. { i.4. Aut  den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. Sunep¸c oi aristerèc klˆseic mod H . tou jewr matoc tou Lagrange den isqÔei genikˆ gia peperasmènec omˆdec. ja doÔme ìti autì isqÔei gia tic kuklikèc omˆdec. Upoomˆdec tˆxhc 3 : { i. tìte epeid  |H| = 6 kai h A4 èqei 8 stoiqeÐa tˆxhc 3. h upoomˆda pou parˆgetai apì th dÔnamh g n tou g ja  tan gn sia upoomˆda. (1 2 4). JewroÔme thn enallˆsousa omˆda A4 pou èqei tˆxh 12. AntÐstrofa. afoÔ diaforetikˆ gia èna n ∈ N. (2 4 3) }. (1 4). Tìte h upoomˆda g pou parˆgetai apì to g prèpei na eÐnai ìlh h G. Apì Ask seic 4. Genikìtera. 'Ara den mporeÐ na upˆrqei tètoia upoomˆda.4 . Sunep¸c to g 2 ∈ H   to g 2 ∈ gH .27 Parat rhsh. mporoÔme na dialèxoume èna apì autˆ. pou eÐnai ˆtopo. h ∈ H . an upojèsoume ìti up rqe mia tètoia upoomˆda H . (1 2)(3 4). to opoÐo anafèrei ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia diairètec thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac. 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. Me ˆlla lìgia. to antÐstrofo Parˆdeigma.26 Pìrisma. 'Ara h g = G prèpei na eÐnai peperasmènhc tˆxhc èstw m. Prˆgmati. 4. Upojètoume ìti an { 1 } ≤ H < G tìte H = { 1 }. (1 2)(3 4) }. (1 4 2) }. 'Opwc ja doÔme sto epìmeno parˆdeigma. 4 kai 6. oi opoÐec eÐnai dunˆmeic pr¸twn arijm¸n. Epeid  |A4 : H| = 2. H kai gH . (1 3)(2 4). Sthn epìmenh parˆgrafo. (2 3 4). Mia mh-tetrimmènh omˆda G den èqei kamiˆ gn sia upoomˆda Apìdeixh. 4. to je¸rhma tou Lagrange oi pijanèc tˆxeic twn gn siwn upoomˆdwn thc A4 eÐnai 2. ja èprepe A4 = H ∪ gH . { i. pou na mhn an kei sthn H . Upoomˆdec tˆxhc 4 : { i. (1 3 2) }. (1 4)(2 3) }. diìti diaforetikˆ an k  tan ènac gn sioc diairèthc tou. tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange èpetai ìti h G de mporeÐ na èqei gn siec upoomˆdec. { i. gia kˆje peperasmènh Abelian  omˆda kai kˆje diairèth k thc tˆxhc thc upˆrqei pˆnta upoomˆda tˆxhc k (blèpe Je¸rhma 4. (1 2 3). Oi upoomˆdec pou èqoun tˆxh 2. ja  tan xènec metaxÔ touc. { i. (2 3) }. èstw g . (1 3)(2 4) }.1).4. pˆli prokÔptei ìti g = h ∈ H . ˆra an g 2 ∈ H tìte to g ∈ H kai an g 2 = gh. Shmei¸noume epÐshc ìti sthn epomènh Enìthta ja apodeÐxoume to je¸rhma tou Sylow. (1 3 4).

8. DeÐxte ìti: α) a ∩ b = 1   a = b . s ) ≤ | G | ≤ rs. a) H1 = g) H2 = α β 0 1 1 β 0 1 |α=0 |β∈R . Na brejoÔn oi aristerèc klˆseic mod H sthn S4 . deÐxte ìti e. n ∈ Z. Na brejoÔn oi aristerèc kai dexièc klˆseic thc S3 sthn S4 . β ) To pl joc twn stoiqeÐwn tˆxhc p thc G eÐnai pollaplˆsio tou p − 1. c ∈ G trÐa stoiqeÐa. 'Estw G omˆda kai a. b) H3 = α 0 0 1 |α=0 4. c > kai a2 = b. 7. c eÐnai h tetrimènh upoomˆda. c2 = a. 'Estw G omˆda me tˆxh 12. DeÐxte ìti ta ex c sÔnola eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GL2 (R). 'Estw G omˆda me G = < a. b. a c = c a−1 . b. an h G den eÐnai tetrimmènh. An epiplèon ta x kai y èqoun tˆxeic r kai s antÐstoiqa. 2. iii) Na brejeÐ h tˆxh thc G. 3. ìpou H eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì thn metˆjesh ( 1 2 3 4 ). Perigrˆyte tic peperasmènec upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac enìc tridiˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. 6.312 4.k.( r. a b a2 = bcb−1 . b dÔo stoiqeÐa thc me tˆxh p èna pr¸to arijmì. m. . ii) G = < a > = < b > = < c >. DeÐxte ìti h upoomˆda a. y me thn idiìthta x−1 yx = y k . 'Estw omˆda G = x. Na deiqjeÐ ìti h Dn eÐnai mia upoomˆda thc D2n (jewr ste tic summetrÐec enìc kanonikoÔ 2n-gwnou). b. 'Estw G peperasmènh omˆda kai a. 10. Omˆdec 1.p. Pìsa sÔnola aristèrwn antipros¸pwn upˆrqoun gia mia upoomˆda thc H me tˆxh 3 ? 5. k ∈ Z. tètoia ¸ste a3 = b3 = c4 = 1. DeÐxte ìti: i) H G eÐnai Abelian . 9. DeÐxte ìti kˆje stoiqeÐo thc G eÐnai thc morf c xm y n . b2 = c.

B ≤ G kai x. 20. γ ) IsqÔei | H : H ∩ K | = | G : K | an kai mìnon an G = HK(= KH). . tìte | G : A ∩ B | = | G : A | · | G : B |. H upoomˆda thc me deÐkth | G : H | = n kai g ∈ G. σ2 . 'Estw A. 'Estw H. . . σ ? 14. B upoomˆdec thc omˆdac G. DeÐxte ìti to sÔnolo xA ∩ yB eÐnai eÐte to kenì eÐte èna aristerì sÔmploko thc A ∩ B sth G. σk . . . 'Estw G omˆda. 12. 16. ii) An m. DeÐxte ìti | AB | = |A| |B| . K : K | ≥ | H : H ∩ K |. 'Estw A. 1 < m ≤ n. β ) An | H : H ∩ K | > 1/2 | G : K |. An o deÐkthc thc B sth G eÐnai peperasmènoc. EÐnai anagkastikˆ h ènwsh σG ∪ G upoomˆda thc Sn ? An h G parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . a3 . . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 313 11. 'Estw G mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai èstw σ mia metˆjesh pou den an kei sthn G.d.k. eÐte h tˆxh tou a eÐnai 3. σ2 .4. K = G. (Aut  h anisìthta anafèretai wc Je¸rhma tou Poincar´.k. DeÐxte ìti to S 2 = S · S perièqei ìla ta stoiqeÐa thc A4 . b ∈ G me a6 = b8 = 1. opìte x(A ∩ B) = xA ∩ xB . DeÐxte ìti b = 1 kai eÐte a = 1. tìte H. . DeÐxte ìti upˆrqei akèraioc m.(| G : A |. K ≤ G.(| A |. tìte A ∩ B = 1. DeÐxte ìti H ∩ K = { 1 }. ii) 'Estw a.) e 18. 'Estw A. 19. 'Estw G peperasmènh omˆda kai H.d. a6 } ta stoiqeÐa thc S4 pou èqoun tˆxh 4. K upoomˆdec miac omˆdac G me tˆxeic 5 kai 8 antÐstoiqa. y ∈ G. deÐxte ìti h A ∩ B èqei epÐshc peperasmèno deÐkth sthn A kai mˆlista | A : A ∩ B | ≤ | G : B |. |A∩B| . a2 . σk p¸c mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc upoomˆdac pou parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . 'Estw A.4. tètoioc ¸ste g m ∈ H . B upoomˆdec thc omˆdac G. | G : B |) = 1. | B |) = 1. 15. 17. a4 . DeÐxte ìti: i) An m. a5 . i) Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìla ta sÔmploka wc proc mÐa gn sia upoomˆda thc. . 'Estw S = { a1 . 13. 'Estw G Abelian  omˆda me tˆxh 15. B dÔo peperasmènec upoomˆdec thc omˆdac G. DeÐxte ìti α ) | H.

x7 ≡ 28 (mod 11). 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai G ≤ SX . ii ) An h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. DeÐxte ìti h A4 eÐnai h mình upoomˆda thc S4 me tˆxh 12. 26. g > = G. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa miac Abelian c omˆdac tˆxhc 2 mazÐ me to monadiaÐo apoteloÔn upoomˆda. deÐxte ìti eÐte < An . i) 'Estw G peperasmènh omˆda kai a ∈ G. Na brejoÔn ta a. èstw to z . b. g > = H . p pr¸toc. 'Estw G mia omˆda ˆrtiac tˆxhc. β) To sÔnolo Ha = { g | g ∈ G tètoio ¸ste g(a) = a }. i ) Na deiqteÐ ìti h G èqei (toulˆqiston) èna stoiqeÐo tˆxhc 2. Exetˆste an h metˆjesh ( 1 3 6 ) eÐnai mÐa dÔnamh thc σ . i) 'Estw π ∈ Sn . eÐte < H. 22. π > = Sn . ii) Na brejoÔn oi lÔseic twn exis¸sewn 7x ≡ 28 (mod 11). gia ta opoÐa h metˆjesh σ = 1 2 3 4 5 6 7 5 a 1 b 6 7 3 ∈ S7 eÐnai peritt . 27. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqei monadikì x ∈ G tètoio ¸ste x11 = g . i) 'Estw G omˆda me | G | = 121. tìte na deiqteÐ ìti z ∈ Z(G). DeÐxte ìti h exÐswsh x7 = g èqei lÔsh sthn G gia kˆje g ∈ G. d¸ste ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste h exÐswsh xk = a na èqei lÔsh sthn G. 23. IsqÔei to prohgoÔmeno apotèlesma an h omˆda den eÐnai Abelian  ? 29. DeÐxte ìti akrib¸c ta misˆ apo ta stoiqeÐa thc H eÐnai perittèc metajèseic. oρ α) Na deiqjeÐ ìti h sqèsh a ∼ b ⇐⇒ upˆrqei g ∈ G tètoio ¸ste b = g(a). gia a. eÐte π ∈ An . ii) 'Estw G mia omˆda me tˆxh 100. iii ) Na deiqteÐ ìti h exÐswsh x2 = 1 èqei ˆrtio to pl joc lÔseic sth G. eÐnai upoomˆda thc G. γ) MporeÐte na perigrˆyete tic klˆseic isodunamÐac tou sunìlou X ? 24. ii) Genikˆ an G eÐnai mia omˆda kai H ≤ G me | G : H | = p. 'Estw H ≤ Sn pou perièqei toulˆqiston mia peritt  metˆjesh. 25. 28. Omˆdec 21. . b ∈ X eÐnai mia sqèsh isodunamÐac sto X . tìte gia kˆje g ∈ G eÐte < H. ìpou a ∈ X .314 4.

34.4. 'Estw H mia upoomˆda thc omˆdac G kai f : G −→ G mia apeikìnish me tic ex c idiìthtec f ( f (z) ) = f (z). 0 0 c Poiˆ eÐnai h arister  klˆsh mod H pou perièqei to stoiqeÐo   0 0 −1  0 −1 0 ? −1 0 0 32. ìpou o m eÐnai perittìc. −5 2 i ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. 'Estw H ≤ K ≤ G. Na prosdiorÐsete tic upoomˆdec H = − 1 i kai K = 2. dèixte ìti to sÔnolo R S eÐnai èna sÔnolo aristerwn antipros¸pwn thc H sth G.4. tìte h upoomˆda pou parˆgoun autˆ ta stoiqeÐa èqei tˆxh 4.25 ). z −1 f (z) ∈ H. 31. 35. gia kˆje z ∈ G kai kˆje h ∈ H . . c. iii ) Stic dÔo prohgoÔmenec peript¸seic prosdiorÐste thn tom  twn H kai K me thn pollaplasiastik  kai prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n antÐstoiqa. DeÐxte ìti to sÔnolo f (G) apoteleÐ èna dexiì sÔnolo antipros¸pwn thc H sth G. JewroÔme thn upoomˆda H thc GL3 ( R ) twn pinˆkwn thc morf c   a 0 0  0 b 0 . DeÐxte ìti oi pÐnakec a b me a. f (zh) = f (z). DeÐxte ìti h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. An R eÐnai èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc H sthn K kai S èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc K sthn G. a · b · c = 0. Upìdeixh: DeÐxte ìti an mia Abelian  omˆda èqei dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2. ii ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. d ∈ 2 Z apoteloÔn mia omˆda c d H wc proc thn prìsjesh pinˆkwn. 33. 'Estw G mia Abelian  omˆda me tˆxh | G | = 2 m. an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2×2 pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc.4. ( SÔgkrine me to Pìrisma 4. Perigrˆyte tic klˆseic mod H . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 315 30. b.

. 43. 40. DeÐxte ìti α = β ⊆ U(Zαβ−1 ) ìpou α = α ¯ ¯ ¯ = β mod (αβ − 1). . i = j . . 44. . 41. . . 38. . α ∈ C. . E12 + E23 + · · · + En−1. x2 . DeÐxte ìti ìlec oi summetrÐec tou f apoteloÔn mia upoomˆda thc Sn . Na deiqteÐ ìti se mia omˆda dÔo stoiqeÐa pou metatÐjentai parˆgoun mia Abelian  upoomˆda. x3 g) x. DeÐxte ìti oi pÐnakec thc morf c n r upoomˆdec α β me α. Na brejeÐ èna parˆdeigma miac omˆdac G pou perièqei èna uposÔnolo S to opoÐo eÐnai omˆda wc proc èna diaforetikì pollaplasiasmì apì ekeÐnon thc G allˆ na mhn eÐnai upoomˆda thc G. x. 39. Omˆdec 36. β ∈ N. xn ) èna polu¸numo n metablht¸n x1 . x2 . Oi summetrÐec autoÔ tou poluwnÔmou orÐzontai na eÐnai ìlec oi metajèseic σ ∈ Sn tètoiec ¸ste f (xσ(1) . . x6 e) 3x + 1. mod (αβ − 1) kai β Upìdeixh: Ta α kai β eÐnai to èna antÐstrofo tou ˆllou sthn U(Zαβ−1 ). j) sthn opoÐa èqei 1. . EpÐshc oi pÐnakec In + Eij (n2 − n to pl joc) parˆgoun thn SLn (Z) allˆ kai oi pÐnakec In + E12 . xσ(n) ) = f (x1 . parˆgoun thn SLn (C). tìte orÐzoume f σ = f (xσ(1) . x3 . x2 . xn me suntelestèc apì to s¸ma Q. . Na deiqteÐ ìti h summetrik  omˆda Sn èqei toulˆqiston tˆxhc r.n + (−1)n−1 En. . 'Estw f = f (x1 . DeÐxte ìti oi pÐnakec In + αEij . δ ∈ Z tètoioi ¸ste γ δ αδ − βγ = 1 kai γ ≡ 0 mod n apoteloÔn mia upoomˆda thc SL2 (Z). . perièqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. 'Estw α. . . 45. . DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc pm ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai m = 2. 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. . x4 . Na brejoÔn oi upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn poluwnÔmwn pou parˆgontai apì ta: a) x b) 1. γ. xσ(n) ).316 4. ¯ 42. .1 parˆgoun thn SLn (Z). x5 . . An σ ∈ Sn . xn ). . . . . DeÐxte ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia thn S4 kai Dn n ≥ 3. . Na brejoÔn oi summetrÐec twn poluwnÔmwn. β. 37. 4. 3. x7 d) 1.

Upˆrqei omˆda G pou parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa thc kai perièqei mia upoomˆda H pou den parˆgetai apì 2 stoiqeÐa? 47.4. f σk .4. ( Profan¸c isqÔei f σ1 σ2 = (f σ1 )σ2 ). . . . tìte to pl joc twn ˆrtiwn isoÔtai me to pl joc twn peritt¸n. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange a) f = x1 x2 + x3 x4 b) f = x1 x2 + x4 2 g) f = i≤i<j≤n 317 xi xj An H eÐnai omˆda twn summetri¸n enìc poluwnÔmou f kai ˙ ˙ ˙ ˙ Sn = H ∪σ1 H ∪σ2 H ∪ · · · ∪σk H eÐnai h anˆlush thc Sn stic aristerèc klˆseic mod H deÐxte ìti ìla ta polu¸numa f σ eÐnai akrib¸c ta f. An mia upoomˆda thc Sn perièqei kai ˆrtiec kai perittèc metajèseic. . . f σ1 . 46.

5. tìte epeid  φ(g)n = 1. 4. Sthn perÐptwsh aut . = Thn eikìna Imφ = { φ(g) | g ∈ G } thc φ th lème omomorfik  eikìna thc G mèsw thc φ kai gi aut  suqnˆ qrhsimopoieÐtai o sumbolismìc φ(G). h tˆxh tou φ(g) diaireÐ to n (giatÐ ?). Profan¸c to uposÔnolo φ(G) eÐnai mia upoomˆda thc G kai sunep¸c ènac omomorfismìc φ : G −→ G orÐzei pˆnta ton epimorfismì φ : G −→ φ(G). o upologismìc twn ginomènwn sthn φ(G) mporeÐ na gÐnei afoÔ prohgoumènwc upologÐsoume ta (gnwstˆ) ginìmena sthn G kai katìpin mèsw thc φ ta metafèroume sthn . ìtan den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc qrhsimopoioÔme koinì sumbolismì gia ta oudètera stoiqeÐa twn G kai G sumbolÐzontˆc ta me 1. dhlad  grˆfoume apl¸c φ(a b) = φ(a) φ(b). EpÐshc eÐnai fanerì ìti h dom  thc φ(G) kajorÐzetai pl rwc apì th dom  thc G kai ton omomorfismì φ. an H eÐnai mia upoomˆda thc G. Epeid . gia kˆje g ∈ G. 'Enac isomorfismìc omˆdwn eÐnai ènac omomorfismìc pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. Genikìtera. Apì autì prokÔptei (epagwgikˆ) ìti φ(g n ) = φ(g)n gia kˆje g ∈ G kai n ∈ N.318 4. Sun jwc den kˆnoume diˆkrish sto sumbolismì twn prˆxewn kai tic paraleÐpoume. isqÔei φ(g) = φ(1g) = φ(1)φ(g) kai φ(gg −1 ) = φ(g)φ(g −1 ). Eidikˆ an n eÐnai h tˆxh tou g .1 Orismìc. Omˆdec 4. EpÐshc. grˆfoume G ∼ H . b ∈ G ìpou ∗ kai eÐnai antÐstoiqa oi prˆxeic thc G kai G . gia kˆje g ∈ G. DÔo omˆdec G kai H kaloÔntai isìmorfec an upˆrqei isomorfismìc φ : G −→ H . 'Enac omomorfismìc φ apì mia omˆda G se mia omˆda G eÐnai mia apeikìnish apì thn G sthn G tètoia ¸ste φ(a ∗ b) = φ(a) φ(b). a. èqoume ìti φ(1) = 1 kai φ(g −1 ) = φ(g)−1 . An ènac omomorfismìc eÐnai 1 − 1 tìte lème ìti eÐnai monomorfismìc (s aut  thn perÐptwsh lème ìti h G emfuteÔetai sth G ) kai an eÐnai epÐ tìte ton lème epimorfismì. tìte h eikìna φ(H) thc H eÐnai mia upoomˆda thc φ(G) kai o periorismìc φ|H thc φ sthn H eÐnai ènac epimorfismìc thc H sthn φ(H).5 OmomorfismoÐ Omˆdwn To kÔrio ergaleÐo pou qrhsimopoieÐtai gia thn eÔresh kai melèth twn koin¸n idiot twn pou èqoun dÔo omˆdec eÐnai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. Prˆgmati.

Prˆgmati. k ∈ K . diìti an g eÐnai èna stoiqeÐo thc φ(G). φ(k) = 1 } = { gk ∈ G | φ(k) = 1 }. Profan¸c h φ eÐnai mia apeikìnish kai epeid  φ(r1 + r2 ) = e2πi(r1 +r2 ) = .5. G= g ∈φ(G) Sta epìmena thn upoomˆda K = φ−1 (1) ja thn lème pur na tou omomorfismoÔ φ kai ja thn sumbolÐzoume me ker φ.4. dhlad  φ(g) = g . epeid  φ(1) = 1 kai 1 = φ(k)−1 = φ(k −1 ). Epomènwc. to 1 ∈ K kai k −1 ∈ K . tìte φ(k1 k2 ) = φ(k1 )φ(k2 ) = 1 kai ˆra k1 k2 ∈ K . gia kˆje k ∈ K . Tìte φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = φ(g) } = { h ∈ G | φ(g −1 h) = 1 } = { h ∈ G | h = g k. dhlad  to φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = g }. ektìc an h φ eÐnai monomorfismìc. Sunep¸c gia na melet soume th dom  thc G mèsw thc dom c thc φ(G) prèpei na prosdiorÐsoume tic antÐstrofec eikìnec twn stoiqeÐwn thc φ(G). afoÔ o pur nac tou eÐnai h Ðdia h omˆda G. OmomorfismoÐ Omˆdwn 319 φ(G). τ (g) = 1. Sunep¸c h antÐstrofh eikìna φ−1 (φ(g)) tou φ(g) eÐnai h arister  klˆsh modK pou perièqei to g . gia kˆje g ∈ G. AntÐjeta. Ac jewr soume t¸ra thn prosjetik  omˆda R+ twn pragmatik¸n arijm¸n kai thn antistoiqÐa φ : R+ −→ C∗ . dhlad  h gK . h antÐstrofh eikìna tou. eÐnai fanerì ìti to uposÔnolo K = { k ∈ G | φ(k) = 1 } = φ−1 (1) thc G eÐnai autì pou kajorÐzei thn antÐstrofh eikìna tou φ(g). = o legìmenoc tetrimmènoc omomorfismìc τ : G −→ G . ParathroÔme t¸ra ìti autì to uposÔnolo K eÐnai mia upoomˆda thc G. AntÐjeta. Fusikˆ s aut  thn perÐptwsh h dom  thc φ(G) mac dÐnei pl rwc thn dom  thc G (afoÔ G ∼ φ(G)). EÐnai de fanerì ìti h eikìna φ(gK) tou uposunìlou gK eÐnai to monosÔnolo { φ(g) }. Autì deÐqnei ìti h antistoiqÐa φ(g) −→ φ−1 (φ(g)) = gK metaxÔ thc φ(G) kai tou aristeroÔ sunìlou phlÐko { gK | g ∈ G } eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. den mac prosfèrei kamiˆ plhroforÐa gia th dom  thc G. Dhlad  gia èna opoiod pote stoiqeÐo g ∈ φ(G) na prosdiorÐsoume th morf  twn stoiqeÐwn tou uposunìlou φ−1 (g ). apì thn R+ sthn pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n migadik¸n arijm¸n. φ(r) = e2πir . EpÐshc an k1 . eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. MporoÔme de na grˆyoume thn anˆlush thc G wc proc thn K sth morf  φ−1 (g ). 'Estw g ∈ φ−1 (g ). k2 ∈ K . h dom  thc G den kajorÐzetai pl rwc apì aut  thc φ(G). afoÔ aut  apoteleÐtai apì ìla ta ginìmena thc morf c gk . Sunep¸c o φ eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn an kai mìnon an o pur nac tou eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. k ∈ K .

kai f −1 (1 3) = { yx2 .5.320 4. jewroÔme th diedrik  omˆda D6 . x3 . Omˆdec e2πir1 e2πir2 = φ(r1 )φ(r2 ). yx4 } = yxf −1 (i) f −1 (1 2 3) = { x. yx. Sunep¸c èqoume: f −1 (i) = { 1. x4 } = xf −1 (i). x. yx2 . y. x4 . yx5 } = yx2 f −1 (i). MporoÔme eÔkola na elègxoume ìti h antistoiqÐa f : D6 −→ S3 me f (1) = f (x3 ) = i. x5 } = x2 f −1 (i). f −1 (1 2) = { y. f (yx2 ) = f (yx5 ) = (1 3). Tìte gia kˆje upoomˆda H thc G. Sugkekrimèna isqÔei 4. f −1 (1 3 2) = { x2 .2 Je¸rhma. x3 } thc D6 . eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai h upoomˆda { 1. tètoia ¸ste x6 = y 2 = (yx)2 = 1. omomorfismìc omˆdwn. Aut  parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa x kai y . h φ eÐnai ènac omomorfismìc. T¸ra me bˆsh autˆ pou proanafèrame apodeiknÔoume èna je¸rhma anˆlogo tou jewr matoc tou Lagrange pou aforˆ tic tˆxeic kai touc deÐktec twn omomorfik¸n eikìnwn twn upoomˆdwn miac peperasmènhc omˆdac G. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai φ : G −→ G ènac |H| = |φ(H)| | ker φH | kai |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH | ìpou φH sumbolÐzei ton periorismì tou φ sthn H . . x5 . f −1 (2 3) = { yx. yx4 . 'Eqoume de D6 = { 1. 'Ara D6 = f −1 (i) ∪ f −1 (1 2 3) ∪ f −1 (1 3 2) ∪ f −1 (1 2) ∪ f −1 (1 3) ∪ f −1 (2 3). Apì tic idiìthtec twn migadik¸n arijm¸n prokÔptei ìti φ(R+ ) = { z | |z| = 1 } = S 1 (h omˆda tou monadiaÐou kÔklou) kai ker φ = { r ∈ R+ | e2πir = 1 } = Z. h tˆxh thc eikìnac φ(H) thc H diaireÐ thn tˆxh thc H kai o deÐkthc thc φ(H) sthn φ(G) diaireÐ to deÐkth thc H sthn G. f (x2 ) = f (x5 ) = (1 3 2) f (x) = f (x4 ) = (1 2 3) f (y) = f (yx3 ) = (1 2) f ((yx) = f (yx4 ) = (2 3). Wc èna parˆdeigma enìc omomorfismoÔ mh-Abelian¸n omˆdwn. x2 . yx3 . Sunep¸c èqoume thn 1 − 1 antistoiqÐa e2πir = φ(r) ←→ r + Z = φ−1 (e2πir ) kai thn anˆlush thc R+ wc proc thn upoomˆda Z R+ = z∈S 1 φ−1 (z). yx5 }. yx3 } = yf −1 (i). x3 }.

prokÔptei ìti |H| = | ker φH | |φ(H)|.(|H|. To Je¸rhma 4. gia kˆje h ∈ H .5.d.5.5.5 Pìrisma. Autì prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange kai to Je¸rhma 4. An h G eÐnai peperasmènh. Eidikˆ an m.5.2. Eidikˆ èqoume |G| = |φ(G)| | ker φ|.2. epeid  | ker φH | = |h ker φH |. 4. kai apì aut  th sqèsh paÐrnoume |G| = |φ(H)| |φ(G) : φ(H)| | ker φH | | ker φ : ker φH | = |H| |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |.k.d. Epiplèon èqoume H= h ∈φ(H) φ−1 (h ). |φ(G)|) = 1 tìte H ≤ ker φ.(|H|. h ∈ H . Sunep¸c. |φ(G)|) kai o deÐkthc |φ(G) : φ(H)| thc H sth G diaireÐ ton m.4 Parat rhsh.d. OmomorfismoÐ Omˆdwn 321 Apìdeixh. An m. 4. ìpwc H kai sto je¸rhma tou Lagrange. Autì prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4. ìpwc eÐdame prin.k. H ìpou h = φH (h).5.6 Pìrisma.d. tìte φ(H) = { 1 } kai ˆra H ≤ ker φ. . |φ(G)|) = 1.3 Pìrisma. H kai φ eÐnai ìpwc sto Je¸rhma 4. tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic twn omomorfik¸n eikìnwn thc.5. Tìte h Apìdeixh.4.k. 4.(|H|. Opìte |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |.5. tˆxh |φ(H)| thc H diaireÐ ton m. Apìdeixh.k. upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc upoomˆdac φH (H) thc G kai twn klˆsewn h ker φH . |φ(G)|). Sunep¸c.5. 'Estw H ≤ G. gia kˆpoio h ∈ H kai φ−1 (h ) = h ker φH .2 eÐnai akrib¸c h genÐkeush aut c thc epis manshc. JewroÔme ton periorismì φH = φ|H : H −→ G pou eÐnai ènac omomorfismìc me pur na ker φH = H ∩ ker φ (giatÐ?). An G kai G eÐnai dÔo peperasmènec omˆdec twn opoÐwn oi tˆxeic eÐnai pr¸tec metaxÔ touc tìte ektìc apì ton tetrimmèno omomorfismì den upˆrqei ˆlloc omomorfismìc apì thn G sthn G . Anafèrjhke prohgoumènwc ìti h tˆxh thc eikìnac φ(g) enìc stoiqeÐou g thc G diaireÐ thn tˆxh tou g . 4. 'Estw ìti G.2.5.(|G : H|.

7 Prìtash. . k . j = 1. Mia grammik  apeikìnish eÐnai ènac omomorfismìc . .8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc. 1. a) Kˆje stoiqeÐo g ∈ G grˆfetai wc ginìmeno g = xn1 · · · xnk . Tìte a) φ(G) = φ(X) . o pur nac tou φ eÐnai to uposÔnolo { r ∈ R | φ(r) = 0 } en¸ o pur nac tou φ jewroÔmenou wc omomorfismoÔ metaxÔ twn pollaplasiastik¸n omˆdwn U (R) kai U (R ) eÐnai to uposÔnolo { r ∈ U (R) | φ(r) = 1 }. An φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc. tìte h tˆxh |φ(G)| diaireÐ ton m. gia kˆje omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G . |G |) = 1 kai ˆra |φ(G)| = 1. i1 ik gia kˆpoia xij ∈ X kai nj ∈ Z. Upojètoume ìti oi daktÔlioi R kai R èqoun monˆdec 1R kai 1R antistoiqa kai isqÔei φ(1R ) = 1R . dhlad  φ1 (x) = φ2 (x) gia kˆje x ∈ X ⇐⇒ φ1 = φ2 . 'Opwc prin èqoume g = xn1 · · · xnk . Tìte o φ eÐnai afenìc ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou R sthn antÐstoiqh tou R kai afetèrou ènac omomorfismìc thc pollaplasiastik c omˆdac U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou R sthn antÐstoiqh U (R ). T¸ra dÐnoume merikˆ qr sima paradeÐgmata kai efarmogèc twn apotelesmˆtwn pou anaptÔqthsan s aut  thn parˆgrafo. Gia tic prosjetikèc omˆdec.5. . 'Ara φ1 (g) = φ1 (xi1 )n1 ik i1 · · · φ1 (xik )nk = φ2 (xi1 )n1 · · · φ2 (xik )nk = φ2 (g). 2. 'Estw φ : R −→ R ènac omomorfismìc apì to daktÔlio R sto daktÔlio R . Apì autì prokÔptei to zhtoÔmeno. Perissìterec endiafèrousec idiìthtec twn omomorfism¸n omˆdwn ja melethjoÔn sthn epìmenh parˆgrafo. Apìdeixh.(|G|. diastˆsewn n kai m antÐstoiqa. OmomorfismoÐ DaktulÐwn. Sunep¸c. gia kˆpoio g ∈ G ja èqoume g = φ(xi1 )n1 · · · φ(xik )nk . b) 'Estw g ∈ G. epÐ enìc s¸matoc F . 4. 'Ara φ(G) = φ(X) . 4. Omˆdec Apìdeixh. 'Estw X èna sÔnolo gennhtìrwn miac omˆdac G.322 4.5. b) DÔo omomorfismoÐ φ1 kai φ2 apì thn G se mia omˆda G sumpÐptoun sto X an kai mìnon an sumpÐptoun se ìlh th G. 'Estw V kai W dÔo dianusmatikoÐ q¸roi.d. epeid  kˆje stoiqeÐo g ∈ φ(G) eÐnai thc morf c g = φ(g).k. . Grammikèc ApeikonÐseic.

5. ìpou f (x) = g(x)dx eÐnai mia ”parˆgousa ” thc g(x) . Sunep¸c h antÐstrofh eikìna enìc polu¸numou g(x) mèsw thc d eÐnai h klˆsh modR. To de sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = b eÐnai h klˆsh v + K ìpou v eÐnai mia lÔsh tou sust matoc. λ ∈ F. H apeikìnish d : R[x] −→ R[x]. Allˆ eÐnai gnwstì ìti det(AB) = det(A) det(B). dhlad  thn genik  grammik  omˆda GLn (F). ìpou f (x) eÐnai h parˆgwgoc tou f (x) eÐnai ènac omomorfismìc thc R[x] ston eautì thc. v ∈ V. Genikˆ an w ∈ W . H Orizousiak  Apeikìnish. 'Estw R[x] h prosjetik  omˆda tou daktulÐou twn poluwnÔmwn miac metablht c me suntelestèc pragmatikoÔc arijmoÔc. 3. 4. (gia ton upologismì thc det A blèpe epìmeno parˆdeigma). d(f (x)) = f (x). tìte o periorismìc thc det s aut  thn omˆda eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (F) sthn pollaplasiastik  omˆda F∗ tou s¸matoc F. tìte T −1 (w) = v + K = { v + k | k ∈ K }. èqoume ker d = R. ìpou v ∈ V eÐnai èna diˆnusma me T (v) = w. tìte to sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = 0W eÐnai akrib¸c o pur nac K tou T . An jewr soume ta stoiqeÐa tou V (antÐstoiqa tou W ) wc dianÔsmata st lec me suntetagmènec pou orÐzontai apì mia bˆsh tou V (antÐstoiqa mia bˆsh tou W ) kai an A eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ ston T wc proc autèc tic bˆseic. o pÐnakac . ìpou 0W eÐnai to mhdenikì diˆnusma tou W . dhlad  h det den eÐnai ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou Mn (F). GnwrÐzoume ìti to Mn (F) eÐnai ènac daktÔlioc epÐ tou opoÐou orÐzetai h orizousiak  apeikìnish det : Mn (F) −→ F. Sunep¸c. H Parˆgwgoc Apeikìnish. 'Estw Mn (F) to sÔnolo twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to s¸ma F. O pur nac K tou T eÐnai h antÐstrofh eikìna T −1 (0W ) = { k ∈ V | T (k) = 0W }. d−1 (g(x)) = f (x) + R. OmomorfismoÐ Omˆdwn 323 T : V −→ W thc prosjetik c omˆdac V sthn prosjetik  omˆda W pou epiplèon ikanopoieÐ th sunj kh T (λv) = λT (v). Epeid  ta polu¸numa pou èqoun parˆgwgo mhdèn eÐnai ta stajerˆ polu¸numa. ìpou det(A) eÐnai h orÐzousa tou pÐnaka A ∈ Mn (F).4. Epeid  de gia r ∈ F∗ . EÐnai gnwstì ìti genikˆ den isqÔei det(A + B) = det(A) + det(B). an jewr soume thn pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn pinˆkwn.

Prˆgmati. ker det |L = L ∩ SLn (F) =   .. o omomorfismìc det eÐnai ènac  .  1 Autì shmaÐnei ìti kˆje antistrèyimoc pÐnakac B ∈ GLn (F) grˆfetai   r   1   monadikˆ sth morf  B =   S . .   .   .     0 1 .    SLn (F). dhlad  L ∼ F∗ .. gia = ∗ èqoume r. 0 1 epimorfismìc.. .. Omˆdec    A=  r 1 .    .    r 0          1   ∗ ParathroÔme epÐshc ìti to sÔnolo L =  |r∈F .. 1 det B = r.      . H antÐstrofh   r 0   1   eikìna tou r eÐnai h klˆsh det−1 (r) =   SLn (F) kai ˆra .. t ∈ F   −1  −1  r 0 t 0 rt 0      1 1 1         = ∈L . ìpou det S = 1 kai .. 0     èqei orÐzousa r. . .. . 0 èqoume 1  1 ..  det −1 GLn (F) = r∈ F∗ (r) = r∈ F     ∗ r .324 4. 0 1 0 1 0 1 kai   0   1     . O pur nac tou omomorfismoÔ det eÐnai h eidik  grammik  omˆda ker det = { S ∈ GLn (F) | det(S) = 1 } = SLn (F).       0 1 eÐnai mia upoomˆda thc GLn (F) kai o periorismìc det|L tou omomorfismoÔ det sthn L eÐnai ènac isomorfismìc.

Ac epishmˆnoume epiplèon ìti h L eÐnai isìmorfh me to kèntro Z thc GLn (F) afoÔ kai oi dÔo eÐnai isìmorfec me thn F∗ (blèpe 4. er . Me aform  ta prohgoÔmena. Sunep¸c. . 'Etsi. en } mia bˆsh tou Fn . Ta dianÔsmata thc morf c λ1 e1 + λ2 e2 + · · · + λr er .5). . λi ∈ F. ìpwc èpetai kai apì to 4. dhlad  ìla ta dianÔsmata λe1 . . . IsqÔei de Z · SLn (F) = SLn (F) · Z . . an F = R. sthn perÐptwsh pou to s¸ma F eÐnai peperasmèno. 'Estw e1 èna apì autˆ ta q n − 1 dianÔsmata. . 'Estw { e1 . Upojètoume t¸ra ìti to pl joc twn grammikˆ anexart twn r dianusmˆtwn eÐnai (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r−1 ). 'Etsi. . 'Enac pÐnakac A ∈ Mn (F) an kei sthn GLn (F) an kai mìnon an oi st lec tou apoteloÔn mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸rou Fn . Autì eÐnai èna parˆdeigma dÔo upoomˆdwn miac omˆdac pou to ginìmenì touc eÐnai upoomˆda kai fusikˆ isqÔei GLn (F) = L. epeid  |Fn | = q n . eÐnai ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì ta e1 . 'Estw |F| = q . . Sthn prokeimènh perÐptwsh ìmwc.5. Allˆ genikˆ h Z ∩ SLn (F) = { I }. Tìte ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì to e1 eÐnai ta pollaplˆsia tou e1 . e2 . afoÔ den upˆrqei pragmatikìc arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai −1. e2 . to e1 mporeÐ na epilegeÐ me q n − 1 trìpouc. r tètoia dianÔsmata. . tìte h Z · SLn (F) eÐnai gn sia upoomˆda thc GLn (F) afoÔ an r eÐnai h orÐzousa enìc pÐnaka thc Z · SLn (F). .4. kai èstw e1 . Tìte h omˆda GLn (F) eÐnai peperasmènh kai mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc wc ex c. MporoÔme na jewr soume ìti to e1 eÐnai èna opoiod pote mh-mhdenikì diˆnusma tou Fn . λ ∈ F pou to pl joc touc eÐnai q . EpÐshc an to F den perièqei tic n-ostèc rÐzec ìlwn twn stoiqeÐwn tou. paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) to pl joc zeugˆria dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta. afoÔ ta stoiqeÐa thc Z antimetatÐjentai m autˆ thc SLn (F) (ja doÔme sthn epìmenh parˆgrafo ìti gia kˆje upoomˆda H thc GLn (F) isqÔei H · SLn (F) = SLn (F) · H ). lìgw thc prohgoÔmenhc idiìthtac twn orizous¸n. OmomorfismoÐ Omˆdwn 325 Sunep¸c èqoume GLn (F) = L · SLn (F). 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì to e1 isoÔtai me q n − q . . EpishmaÐnoume ed¸ ìti ta stoiqeÐa thc L kai thc SLn (F) den antimetatÐjentai allˆ h sqèsh L · SLn (F) = SLn (F) · L shmaÐnei ìti gia A ∈ L kai S ∈ SLn (F) upˆrqoun A ∈ L kai S ∈ SLn (F) tètoia ¸ste AS = S A . to r prèpei na eÐnai h n-ost  dÔnamh enìc −1 0 stoiqeÐou λ ∈ F∗ . SLn (F) = L·SLn (F) = SLn (F)·L.16.4. Sunep¸c h tˆxh thc GLn (F) eÐnai Ðsh me to pl joc twn bˆsewn tou Fn . prèpei A = A . o pÐnakac den an kei sthn 0 1 Z · SL2 (R). er . eÐnai eukairÐa ed¸ na upologÐsoume tic tˆxeic thc GLn (F) kai thc SLn (F).4. . .

|SLn (F)| = q n(n−1) 2 afoÔ ker det = SLn (F) kai apì to Je¸rhma 4.5. Epomènwc telikˆ èqoume |GLn (F)| = (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q n−1 ) =q kai n(n−1) 2 (q − 1)(q 2 − 1) · · · (q n − 1) (q 2 − 1) · · · (q n − 1). 2. . λi ∈ F. Gia touc antÐstoiqouc pur nec kai tic omomorfikèc eikìnec prokÔptei ìti ker φ1 ≤ ker φ2 ◦ φ1 kai Im(φ2 ◦ φ1 ) ≤ Imφ2 . λr ). er eÐnai Ðso me (q n − q r ) kai sunep¸c paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r ) to pl joc uposÔnola { e1 . 6.326 4. . er+1 } r + 1 grammikˆ anexˆrthtwn dianusmˆtwn. e2 . . φ2 : G2 −→ G3 eÐnai omomorfismoÐ tìte h sÔnjes  touc φ2 ◦ φ1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac omomorfismìc. thn opoÐa sumbolÐzoume me M ( σ ). 'Estw G1 . n. . 5. e2 . . e2 . An φ1 : G1 −→ G2 . i = 1. . en¸ h mình metˆjesh . . 2. . . G2 kai G3 treic omˆdec. gia kˆje i = 1. PÐnakec Metajèsewn JewroÔme ènan n−diˆstato dianusmatikì q¸ro epÐ enìc s¸matoc K kai mÐa bˆsh tou { e1 . 2. en eÐnai bˆsh tou V . An o φ2 ◦ φ1 eÐnai epimorfismìc tìte kai o φ2 eÐnai to Ðdio. . . . . . . epekteÐnetai monadikˆ se mia grammik  apeikìnish tou V ston eautì tou. Prˆgmati. e2 . afoÔ ta e1 . . .2 èqoume |SLn (F)| = |GLn (F)|/|F∗ |. . . . . SÔnjesh Omomorfism¸n. (φ2 ◦ φ1 )(g1 g2 ) = φ2 (φ1 (g1 )φ1 (g2 )) = φ2 (φ1 (g1 ))φ2 (φ1 (g2 )) = (φ2 ◦ φ1 )(g1 ) · (φ2 ◦ φ1 )(g2 ). Gia σ1 . . apoteloÔn bˆsh tou V . en } Gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn h apeikìnish ei −→ eσ(i) . . . λ2 . 'Ara M ( σ1 σ2 ) = M ( σ1 ) M ( σ2 ). . . n. . . i = 1. σ2 ∈ Sn èqoume M ( σ1 σ2 )(ei ) = eσ1 σ2 (i) = M ( σ1 )(eσ2 (i) ) = M ( σ1 )( M ( σ2 )(ei ) ) = ( M ( σ1 ) M ( σ2 ) )(ei ). . Omˆdec To pl joc aut¸n eÐnai q r pou eÐnai to pl joc twn r-adwn (λ1 . . . h M ( σ ) eÐnai antistrèyimh apeikìnish. n. Sunep¸c an h sÔnjesh φ2 ◦ φ1 eÐnai monomorfismìc tìte kai o φ1 eÐnai monomorfismìc. . 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì ta e1 . EpÐshc kaj¸c ta dianÔsmata M ( σ )(ei ).

e2 . . sÔmfwna me to 4. apì to Pìrisma 4. wc proc th bˆsh { e1 . H apeikìnish π : Sn −→ { 1. ìpou π(σ) = 1 an h σ eÐnai ˆrtia −1 an h σ eÐnai peritt  eÐnai. . autì mac dhl¸nei ìti “kˆje metˆjesh σ pou h tˆxh thc eÐnai peritt  prèpei na eÐnai ˆrtia . èstw H ≤ Sn .d. 'Etsi.12. an o V èqei diˆstash 3. ènac epimorfismìc omˆdwn. i ) jèseic. 2. σ ∈ Sn me pÐnakec. apì th summetrik  omada Sn sthn pollaplasiastik  omˆda { 1. n. O pur nac ker π eÐnai h enallˆsousa upoomˆda An . O pÐnakac M ( σ ) kaleÐtai pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sthn σ . O π lègetai epimorfismìc pros mwn twn metajèsewn kai h eikìna π(σ) thc σ kaleÐtai prìshmo thc σ. gia i = 1. tìte h omˆda Im M apoteleÐtai apì touc pÐnakec       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 1 0 .5.5. To Prìshmo Metˆjeshc.4 ja deÐxoume ìti “Kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n peritt c tˆxhc eÐnai upoomˆda thc enallˆsousac omˆdac An ”. . .k.4. 0 0 1 0 0 1 1 0 0       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 0 1 . An h tˆxh |H| thc H eÐnai perittìc arijmìc tìte |π(H)| = 1 kai sunep¸c h H eÐnai upoomˆda tou pur na ker π = An . 'Ara h apeikìnish M : Sn −→ GL( V ) me σ −→ M ( σ ) eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn. Kaj¸c |π(Sn )| = 2.  0 1 0 . |H|).(2. .  1 0 0 . . Prˆgmati. 0 1 0 1 0 0 0 1 0 7.  0 0 1  kai  1 0 0 . Eidikˆ. . −1 }. en }. San mia pr¸th efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn twn metajèsewn se sunduasmì me to Pìrisma 4. OmomorfismoÐ Omˆdwn 327 σ gia thn opoÐa M ( σ ) = 1V eÐnai profan¸c h tautotik  i. tìte o pÐnakac M ( σ ) eÐnai autìc pou ìla ta stoiqeÐa tou se kˆje gramm  kai kˆje st lh eÐnai mhdèn ektìc apì ta stoiqeÐa pou brÐskontai stic ( σ(i). −1 }. .4. An parast soume tic grammikèc apeikonÐseic M ( σ ).5 èpetai ìti h tˆxh |π(H)| thc eikìnac π(H) prèpei na diaireÐ ton m.5.

h orÐzousa det M (σ) = −1. Mia ˆllh efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn eÐnai o upologismìc thc orÐzousac enìc pÐnaka.328 4. T¸ra ja qrhsimopoi soume to prìshmo twn metajèsewn gia na deÐxoume ìti h orÐzousa det A enìc n × n pÐnaka A = (αij ) me stoiqeÐa αij apì èna s¸ma K grˆfetai sth morf  n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). . Sunep¸c kˆje peritt  metˆjesh eÐnai ˆrtiac tˆxhc. anˆptuxh thc orÐzousac wc proc th j -st lh: n det A = i=1 αij βij ìpou βij = (−1)i+j det Aij kai Aij eÐnai o (n − 1) × (n − 1) pÐnakac pou prokÔptei apì ton A apaleÐfontac thn i-gramm  kai j -st lh. . sj+1 . An σ eÐnai mia antimetˆjesh (i j). ei . èstw σ = σ1 σ2 · · · σk . s2 . JewroÔme th gnwst . blèpoume ìti gia thn orÐzousa tou M (σ) èqoume k det M (σ) = i=1 det M (σi ) 1 an o k eÐnai ˆrtioc (dhlad  σ ˆrtia) = π(σ). EÐnai fanerì ìti βij = det(s1 . afoÔ h upoomˆda pou parˆgetai apì th σ eÐnai peritt c tˆxhc. σ −→ M (σ). apì tic idiìthtec twn orizous¸n. . ekfrˆzontac thn σ wc èna ginìmeno antimetajèsewn. apì th Grammik  'Algebra. Sto parˆdeigma 6 jewr same ton monomorfismì M : Sn −→ GLn (K). . sj−1 . Omˆdec metˆjesh”. . . ìpou M (σ) eÐnai o pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ . tìte o pÐnakac M (σ) eÐnai autìc pou paÐrnoume apì tìn tautotikì pÐnaka me enallag  thc i kai j st lhc.i . Opìte. sn ) . Sunep¸c. −1 an o k eÐnai perittìc (dhlad  σ peritt ) = Epomènwc o epimorfismìc π eÐnai h sÔnjesh det|ImM ◦M tou M epÐ ton periorismì thc orÐzousac apeikìnishc det : GLn (K) −→ K ∗ sthn eikìna ImM . . .

= i1 . .  ìpou sk sumbolÐzei thn k -st lh  . . αnk thn i-st lh tou tautotikoÔ pÐnaka In . ..1 ασ(2). . me ˆlla lìgia mia   perissìterec st lec tou pÐnaka eÐnai Ðsec. . . sn ) .. . ein ) anˆ dÔo oi deÐktec i1 .. . sto tèloc ja pˆroume thn èkfrash: n n det A = i1 =1 ··· in =1 αi1 1 αi2 2 · · · αin n det(ei1 . an se mia n-ada deikt¸n (i1 . . . ei2 . . s2 . ei2 . . . . in ) dÔo   perissìteroi deÐktec eÐnai Ðsoi. in ) emfanÐzontai sto prohgoÔmeno ˆjroisma. .in T¸ra parathroÔme ìti an ston pÐnaka (ei1 . AnaptÔssoume t¸ra thn orÐzousa det(ei1 . ein ) αi1 1 · · · αin n det(ei1 . . anaptÔssontac thn orÐzousa tou A wc proc thn pr¸th st lh. Epomènwc telikˆ èqoume n det A = σ∈Sn ασ(1). . (h opoÐa topojeteÐtai sthn j -st lh tou A). . sn ). èqoume n n  det A = i1 =1 αi1 1 βi1 1 = i1 =1 αi1 .1 det(ei1 . . 'Olec de oi n! tètoiec epilogèc n-adwn (i1 . tìte h orÐzousa aut  eÐnai mhdèn.4. . Sunep¸c. in eÐnai diˆforoi tìte o pÐnakac autìc eÐnai o pÐnakac metˆjesh M (σ) pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ= 1 2 ··· i1 i2 · · · n in . ei2 . EpÐshc s autì to ˆjroisma. . Epanalambˆnontac aut  th diadikasÐa gia ìlec tic en lìgw orÐzousec. s3 . .n det M (σ) = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i).2 · · · ασ(n).  tou pÐnaka A kai ei sumbolÐzei . . s3 . . .5. i2 . . ein ). . . .i . . sn ) me ton Ðdio trìpo wc proc th deÔterh st lh kai paÐrnoume n n det A = i1 =1 αi1 1 i2 =1 αi2 2 det(ei1 . .i2 . . .. . . OmomorfismoÐ Omˆdwn 329  α1k  . s2 . . .

prokÔptei ìti an H = g = { g n | n ∈ Z } eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g .330 8. B ∈ GLn (Z). 9. Se kˆje n × n pÐnaka A = ( αij ). pou eÐnai ènac epimorfismìc me pur na thn upoomˆda rZ tou Z. apì ton orismì tou ginomènou pinˆkwn. eÔkola prokÔptei ìti h apeikìnish A −→ φ(A). n −→ n mod r. n → n mod r.i = φ(±1) = ±1 mod p. pou sto ex c ja thn sumbolÐzoume pˆli me φ diathreÐ ton pollaplasiasmì pinˆkwn. IsqÔei de Imφ = H kai ker φ = { 0 } an h tˆxh tou g eÐnai ˆpeirh rZ an h tˆxh tou g eÐnai peperasmènh Ðsh me r. An to r eÐnai ènac pr¸toc arijmìc p tìte autìc o epimorfismìc orÐzei ton ex c omomorfismì thc omˆdac GLn (Z) sthn omˆda GLn (Zp ). Sunep¸c h antistoiqÐa A −→ φ(A) eÐnai mia antistoiqÐa thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ) kai eÐnai fanerì ìti aut  eÐnai mia apeikìnish (pou den eÐnai epÐ). kaj¸c φ(m + n) = g m+n = g m g n = φ(m)φ(n). H Omomorfik  Eikìna twn AkeraÐwn. n −→ g n eÐnai ènac omomorfismìc. O Omomorfismìc GLn (Z) −→ GLn (Zp ).i ) = φ σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). Wc eidik  perÐptwsh tou paradeÐgmatoc autoÔ. 4. αij ∈ Z. Omˆdec Apì thn idiìthta g m g n = g m+n twn dunˆmewn enìc stoiqeÐou g miac omˆdac G. Dhlad  isqÔei φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. Sto prohgoÔmeno parˆdeigma jewr same ton epimorfismì φ : Z → Zr . antistoiqoÔme ton pÐnaka (φ(αij )). me det A = ±1. epÐshc èqoume kai n n det φ(A) = σ∈Sn π(σ) i=1 φ(ασ(i). tìte h apeikìnish φ : Z −→ G. paÐrnoume th gnwst  apeikìnish φ : Z −→ Zr . Me bˆsh autìn ton omomorfismì apodeiknÔoume t¸ra to ex c endiafèron apotèlesma. . 'Ara h φ eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ).i = ±1 (dec prohgoÔmeno parˆdeigma 5). Epiplèon kaj¸c o φ : Z −→ Zp eÐnai kai epimorfismìc daktulÐwn. Ton pÐnaka (φ(αij )) ton sumbolÐzoume me φ(A) Epeid  èqoume n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). ìpou φ(αij ) = αij mod p.

Autìc apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec A = (αij ) ∈ GLn (Z) gia touc opoÐouc φ(A) = In . kai αij ≡ 0 mod p. n. H Omˆda Automorfism¸n miac Omˆdac. gia 1 ≤ i = j ≤ n. Prˆgmati. Sunep¸c H ∩ ker φ = { In } kai ˆra H ∼ φ(H). Yale “Geometry and Symmetry” [33]   to biblÐo tou H. gia kˆpoion A ∈ Mn (Z). h tom  H ∩ ker φ = { In } kai sunep¸c h H eÐnai isìmorfh me thn eikìna thc φ(H) (giatÐ?). MporoÔme na ekfrˆsoume ton pÐnaka A sth morf  A = In + pk A . Upojètontac to antÐjeto. gia p = 2. 10. . gia kˆpoion jetikì akèraio k kai kˆpoion pÐnaka A = (αij ) ∈ Mn (Z) me èna toulˆqiston apì ta stoiqeÐa tou αij na mhn eÐnai isìtimo me to 0 mod p. OmomorfismoÐ Omˆdwn 331 “Gia kˆje n ∈ N. ektìc apì ton tautotikì pÐnaka In . Autì shmaÐnei ìti αii ≡ 1 mod p. gia kˆpoion jetikì akèraio m. Apì to diwnumikì anˆptugma gia touc pÐnakec. 'Ara. 'Enac automorfismìc miac omˆdac G eÐnai mia metˆjesh tou sunìlou G pou tautìqrona eÐnai kai omomorfismìc. Kaj¸c = h omˆda GLn (Zp ) eÐnai peperasmènh. i Autì eÐnai adÔnato na isqÔei afoÔ ìloi oi ìroi tou ajroÐsmatoc diairoÔntai apì mia dÔnamh tou p pou eÐnai megalÔterh apì aut  pou diaireÐ ton mpk (giatÐ?). Isqurizìmaste ìti an H eÐnai mia peperasmènh upoomˆda thc GLn (Z) tìte. to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z) eÐnai peperasmèno”.4. Gia to skopì autì. . èqoun ˆpeirh tˆxh. 2. “Introduction to Geometry” [7]). to pl joc twn upoomˆdwn thc eÐnai fusikˆ peperasmèno.5. Coxeter.M. Anafèroume plhroforiakˆ ìti oi klˆseic isomorfÐac twn peperasmènwn upoomˆdwn thc GL2 (Z) kai GL3 (Z) èqoun taxinomhjeÐ kai paÐzoun shmantikì rìlo sthn krustallografÐa. i = 1.S. èqoume m In = A m = (In + p A ) k m = i=0 m ki i p A = In + i m i=1 m ki i p A i kai epomènwc m i=2 m ki i p A = −mpk A . To uposÔnolo thc summetrik c . prèpei na upˆrqei peperasmèno pl joc mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z). arkeÐ na deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa tou ker φ. . jewroÔme ton pur na ker φ thc φ : GLn (Z) −→ GLn (Zp ). . Upˆrqoun 10 tètoiec klˆseic gia thn GL2 (Z) kai 32 gia thn GL3 (Z) (dec to biblÐo tou P. èstw A ∈ ker φ me Am = In . Dhlad  o A èqei th morf  A = In + pA .

Gia dÔo stoiqeÐa g1 . δ. EÐnai fanerì ìti to uposÔnolo InnG ìlwn twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai mia upoomˆda thc AutG. β tˆxhc 3 kai trÐa stoiqeÐa γ. me s = 0. −1 −1 èqoume (τg1 τg2 )(x) = g1 g2 xg2 g1 = g1 g2 x(g1 g2 )−1 = τg1 g2 (x) gia kˆje x ∈ G kai ˆra τg1 τg2 = τg1 g2 . ε tˆxhc 2. prokÔptei ìti τg ∈ Aut(G). ε parˆgoun thn omˆda S3 . AntÐstrofa. Tìte èqoume ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). 'Ara to sÔnolo AutG eÐnai mia omˆda metajèsewn tou sunìlou G pou onomˆzetai h omˆda automorfism¸n thc G. Aut  h omˆda dÐnei qr simec plhroforÐec gia th dom  thc G. ε.332 4. φ(δ) = σ(δ). Q+ kai thc omˆdac K4 tou Klein. Sunep¸c ènac automorfismìc thc S3 metajètei xeqwristˆ ta stoiqeÐa α. δ. EpÐshc eÔkola prokÔptei ìti = Inn(S3 ) = Aut(S3 ). g2 ∈ G. 'Ena stoiqeÐo tou Aut(G) eÐnai h tautotik  −1 apeikìnish 1G : G −→ G kai an α1 . Gia parˆdeigma. δ. Ac prosdiorÐsoume ed¸ thn omˆda automorfism¸n twn gnwst¸n omˆdwn S3 . ε tìte orÐzontac thn apeikìnish φ : S3 −→ S3 me φ(i) = i. an σ eÐnai mia metˆjesh twn γ. Prˆgmati epeid  o ϑ eÐnai automorfismìc. ε. H eikìna thc monˆdac mèsw tou ϑ eÐnai ènac mh mhdenikìc rhtìc arijmìc. ènac automorfismìc kajorÐzetai pl rwc apì thn metˆjesh pou autìc epˆgei sta trÐa stoiqeÐa γ. tìte α1 α2 ∈ Aut(G) (giatÐ?). èstw ϑ ( 1 ) = κ/λ. thn tautotik  metˆjesh i. (aþ) Aut(S3 ): H S3 èqei 6 stoiqeÐa. s s . δ. 'Enac automorfismìc miac omˆdac diathreÐ thn tˆxh twn stoiqeÐwn (giatÐ?). 'Ara Aut(S3 ) ∼ S3 . φ(α) = σ(γ) σ(δ). (bþ) Aut( Q+ ): 'Estw ϑ ènac automorfismìc thc Q+ . δ. Omˆdec omˆdac SG tou sunìlou G pou eÐnai automorfismoÐ thc omˆdac G ja to sumbolÐzoume me Aut(G). aut  eÐnai ènac automorfismìc thc S3 . Kaj¸c ta stoiqeÐa γ. ja eÐnai ϑ ( 1/s ) + · · · + ϑ ( 1/s ) = ϑ ( 1/s + · · · + 1/s ) = ϑ ( 1 ) = κ/λ. φ(β) = σ(γ) σ(ε) kai φ(γ) = σ(γ). Kaj¸c τg (xy) = g(xy)g −1 = (gxg −1 )(gyg −1 ) = τg (x)τg (y) kai τg τg−1 = τg−1 τg = 1G . φ(ε) = σ(ε). α2 ∈ Aut(G). idiaÐtero endiafèron parousiˆzoun oi legìmenoi eswterikoÐ automorfismoÐ pou orÐzontai wc ex c: Gia g ∈ G orÐzoume thn apeikìnish τg : G −→ G. x −→ gxg −1 . dÔo stoiqeÐa α. β kai xeqwristˆ ta trÐa stoiqeÐa γ. 'Estw to klˆsma 1/s .

dhlad  pˆnta isqÔei G ∼ G. OmomorfismoÐ Omˆdwn 333 opìte anagkastikˆ ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). pˆli epeid  o ϑ diathreÐ thn prìsjesh. Ja prèpei na parathr soume ìti h ènnoia thc isomorfÐac orÐzei mia sqèsh isodunamÐac metaxÔ ìlwn twn omˆdwn.4. H prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. φ(b). x −→ x eÐnai ènac isomorfiamìc. to oudètero e kai ta a. AntÐstrofa den eÐnai dÔskolo na apodeÐxoume ìti an κ/λ eÐnai ènac tuqaÐoc mh mhdenikìc rhtìc arijmìc tìte h apeikìnish ϑ : Q −→ Q me ϑ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ) orÐzei ènan automorfismì thc ( Q. + ) −→ ( Q∗ . afoÔ kˆje au= tomorfismìc thc K4 metajètei ta stoiqeÐa thc K4 (diathr¸ntac to oudètero stoiqeÐo e stajerì ). gia kˆje omˆda G.5. MetaxÔ twn a. b. b. Opìte sthn pragmatikìthta èqoume apodeÐxei ìti Aut(K4 ) ∼ S3 . · ) ). An f : G1 −→ G2 eÐnai ènac iso= morfismìc apì thn omˆda G1 sthn omˆda G2 . b. Kaj¸c h fÔsh aut¸n kaj eaut¸n twn stoiqeÐwn miac omˆdac eÐnai deutereÔousac shmasÐac sthn 'Algebra. h tautotik  apeikìnish 1G : G −→ G. b kai c. Apì ta prohgoÔmena èpetai ìti h apeikìnish f : Aut( Q.1 kai epÐ. Dhlad  an G1 ∼ G2 tìte G2 ∼ G1 . c. Epiplèon h f eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn dhlad  f ( ϑ1 ◦ ϑ2 ) = ( ϑ1 ◦ ϑ2 )( 1 ) = ϑ1 ( 1 ) · ϑ2 ( 1 ) = f ( ϑ1 ) · f ( ϑ2 ) (giatÐ?). 1. afoÔ to sÔnolo twn rht¸n eÐnai . Prˆgmati. c }. 'Ara h f eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ thc omˆdac automorfism¸n thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n kai thc pollaplasiastik c omˆdac twn rht¸n ( Aut( Q. mporoÔme na jewroÔme ìti dÔo omˆdec tautÐzontai an autèc eÐnai isìmorfec. 'Estw φ mia metˆjesh twn tri¸n sumbìlwn a. = (gþ) Aut(K4 ): H omˆda K4 tou Klein apoteleÐtai apì tèssera stoiqeÐa. h eikìna tou tuqaÐou klˆsmatoc r/s mèsw tou ϑ eÐnai ϑ ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ). c isqÔoun oi sqèseic a·b = b·a = c. epeid  { φ(a). dhlad  φ ∈ S3 .5. tìte kai h sÔnjesh f2 f1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. = = = 4. Dhlad  h φ orÐzei ènan automorfismì thc K4 (jètontac φ(e) = e). Epomènwc. Epiplèon an f1 : G1 −→ G2 kai f2 : G2 −→ G3 = = eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn. Tìte. tìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish f −1 : G2 −→ G1 pou eÐnai kai aut  isomorfismìc (giatÐ?). + ) ∼ ( Q∗ . metaxÔ twn stoiqeÐwn φ(a).9 ParadeÐgmata mh-isìmorfwn omˆdwn. · ) me f ( ϑ ) = ϑ( 1 ) eÐnai 1 . Dhlad  apodeÐxame ìti o automorfismìc ϑ eÐnai pl rwc kajorismènoc apì thn eikìna tou 1. + ) me ϑ( 1 ) = κ/λ. a·c = c·a = b kai b·c = c·b = a. dhlad  an G1 ∼ G2 kai G2 ∼ G3 tìte G1 ∼ G3 . φ(c) isqÔoun akrib¸c oi parapˆnw sqèseic. φ(c) } = { a. φ(b).

ParathroÔme ìti h E4 èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2 kai dÔo stoiqeÐa tˆxhc 4. ˆtopo. An h qarakthristik  tou F eÐnai Ðsh me 2. Zn ∼ En . tìte ja eÐqame 0 = φ(1) = φ((−1) (−1)) = φ(−1) + φ(−1) = 2φ(−1). dhlad  φ(−1) = 0 kai h φ den ja  tan 1 . JewroÔme thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modn kai thn pollaplasiastik  omˆda En twn n−ost¸n riz¸n thc monˆdac. tìte kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo thc F + eÐnai tˆxhc 2. = n > 0. 2. 'Ara h E4 den eÐnai isìmorfh me thn K4 . tìte e Parìmoioc isqurismìc deÐqnei ìti h φ eÐnai 1 . 2πik 4. To sÔnolo n Z = { n z | z ∈ Z } twn akeraÐwn pollaplasÐwn enìc jetikoÔ akeraÐou arijmoÔ n mazÐ me thn prìsjesh twn akeraÐwn eÔkola diapist¸netai ìti apoteleÐ omˆda. n = 1. tìte h eikìna enìc jetikoÔ akeraÐou n ja  tan f (n) = n a/b. = n > 0. kanèna stoiqeÐo tˆxhc 2. tìte ja èprepe na èqoume φ(1) = 0. ( 1 2 ) ( 3 4 ). 3. EpÐshc h φ diathreÐ 2π(k1 −k2 )i 2πk1 i 2πk2 i . 4. H 2πki antistoiqÐa φ : Zn −→ En . dhlad  e n = e n . 3.1 . an φ : F ∗ −→ F +  tan ènac isomorfismìc. sthn perÐptwsh aut . en¸ h K4 èqei trÐa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4.10 ParadeÐgmata isìmorfwn omˆdwn. 2. An h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. Ac sugkrÐnoume thn omˆda E4 = { e 4 | k = 0. an up rqe mia apeikìnish f : Z −→ Q+ pou na eÐnai isomorfismìc me f (1) = a/b. Z+ ∼ n Z. H pollaplasiastik  omˆda F ∗ enìc s¸matoc F den eÐnai potè isìmorfh me thn prosjetik  tou omˆda F + . 1. an p eÐnai ènac pr¸toc pou den diaireÐ to b. en¸ h F ∗ den èqei. Prˆgmati. afoÔ an k1 ≡ k2 (mod n). z −→ n z eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. gia ton rhtì 1/p den upˆrqei akèraioc m tètoioc ¸ste f (m) = 1/p (giatÐ?).334 4. Autì eÐnai èna parˆdeigma omˆdac pou eÐnai isìmorfh me gn siec upoomˆdec thc. 4 } kai thn omˆda K4 = { 1. 1. dhlad  h f den eÐnai epÐ. H omˆda twn akeraÐwn arijm¸n den einai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ . EpÐshc aploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h apeikìnish Z −→ n Z. k mod n −→ e n eÐnai apeikìnish.1.5. ( 1 3 ) ( 2 4 ). ( 1 4 ) ( 2 3 ) }. Epomènwc. Omˆdec arijm simo en¸ to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n eÐnai mh arijm simo. Prˆgmati. 2.

1 kai thn apeikìnish SO2 ( R ) −→ S 1 . = JewroÔme to sÔnolo S 1 = { z ∈ C | | z | = 1 } tou C. >0 = Apì th stoiqei¸dh anˆlush eÐnai gnwstì ìti h logarijmik  apeikìnish log : R× −→ R+ eÐnai 1 . 1 ) >0 >0 an q > 0 kai q −→ ( | q |. H antÐstrofh apeikìnish thc log eÐnai h ekjetik  apeikìnish R+ −→ R× me x −→ ex . Prˆgmati. = >0 Me C2 paristˆnoume thn pollaplasiastik  omˆda { 1. Q× ∼ Q× × C2 . >0 Ac shmeiwjeÐ ìmwc ìti upˆrqei isomorfismìc C× ∼ S 1 . Epeid  A(θ) = A(θ + 2kπ) kai A(θ) A(θ ) = A(θ + θ ) −→ ei(θ+θ ) = eθ eθ . parist¸meno sto migadikì epÐpedo.5. h apeikìnish aut  eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. sumperaÐnoume ìti aut  3. −1 }. tìte ja èqoume 2 = φ(x) = φ( x/2 + x/2 ) = φ(x/2) · φ(x/2) = u2 . 4. Tìte ìmwc. −1 ) an q < 0. afoÔ φ( k1 mod n + k2 mod n ) = φ( (k1 + k2 ) mod n ) = n = e n ·e e eÐnai isomorfismìc. A(θ) −→ eiθ . o opoÐoc den = . = >0 C× ∼ R× × S 1 .1 kai epÐ. R× ∼ R+ . dhlad  an φ(x/2) = u. Gia to lìgo autì h omˆda S 1 onomˆzetai omˆda tou monadiaÐou kÔklou. = >0 R× ∼ R× × C2 . an u ∈ Q× eÐnai >0 h eikìna tou x/2 mèsw tou φ. èstw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc φ : Q+ −→ Q× kai >0 èstw x ∈ Q+ tètoio ¸ste φ(x) = 2. O isomor>0 fismìc autìc faner¸nei ìti h prìsjesh pragmatik¸n arijm¸n apì algebrik c pleurˆc eÐnai ousiastikˆ Ðdia me ton pollaplasiasmì jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n kai h metˆbash apì th mÐa sthn ˆllh gÐnetai mèsw tou gnwstoÔ "logarijmikoÔ kanìna". >0 1 me log 1 = 0 kai log x = − log x. to opoÐo eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. ìpou q ∈ Q× . ˆtopo. OmomorfismoÐ Omˆdwn 335 tic prˆxeic. pou perigrˆyame sthn Parˆgrafo 4. Ac jewr soume thn eidik  orjog¸nia omˆda SO2 ( R ). opìte oi antistoiqÐec Q −→ Q× × C2 kai R× −→ R× × C2 me q −→ ( q. dhlad  h pollaplasiastik  omˆda twn jetik¸n rht¸n den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n.4. Kˆje stoiqeÐo tou S 1 . 2π(k1 +k2 )i 2πk1 i 2πk2 i n . Kaj¸c h φ eÐnai epÐ. eÐnai èna shmeÐo tou kÔklou me kèntro thn arq  twn axìnwn kai aktÐna Ðsh me èna. Ac shmeiwjeÐ ìti to Ðdio den sumbaÐnei gia touc rhtoÔc arijmoÔc. epÐshc log( x y ) = log x + log y . 5. Dhlad  to 2 eÐnai to tetrˆgwno enìc rhtoÔ arijmoÔ. SO2 ( R ) ∼ S 1 . (antÐstoiqa q ∈ R× ) eÐnai profan¸c isomorfismoÐ omˆdwn. EpÐshc h apeikìnish r eiθ −→ ( r. eiθ ) eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn C× kai R× × S 1 .

jewroÔme mÐa 1 . apì touc 2 × 2 pÐnakec twn opoÐwn oi st lec eÐnai grammikˆ anexˆrthta dianÔsmata tou dianusmatikoÔ q¸rou Z2 . 1 . Tìte gia kˆje σ ∈ SX h apeikìnish α ◦ σ ◦ α−1 : Y −→ Y eÐnai mia metˆjesh tou Y (giatÐ?). o opoÐoc epÐshc den mporeÐ = na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. ìpou se kˆje bˆsh enìc n-diˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou V antistoiqoÔme ènan isomorfismì thc GL( V ) sthn GLn ( K ). H apìdeixh thc Ôparxhc autoÔ tou isomorfismoÔ apaiteÐ gn¸seic pou eÐnai pèra ap' to skopì autoÔ tou biblÐou. ìpou q0 < q1 < q2 < · · · eÐnai ìloi oi β pr¸toi kai αi eÐnai akèraioi arijmoÐ ìloi mhdèn ektìc apì peperasmèno pl joc. afoÔ α ◦ σ1 ◦ α−1 = α ◦ σ2 ◦ α−1 an kai mìno an σ1 = σ2 kai epiplèon f ( σ1 σ2 ) = α ◦ σ1 σ2 ◦ α−1 = α ◦ σ1 ◦ α−1 α ◦ σ2 ◦ α−1 = f ( σ1 ) f ( σ2 ). = 'Hdh èqoume anafèrei sthn parˆgrafo 4. 6. Autì deÐqnei ìti an G kai H eÐnai duo isìmorfec omˆdec. T¸ra h apeikìnish f : SX −→ SY me σ −→ α ◦ σ ◦ α−1 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. 2 2 0 0 1 1 . ìpou n = | X |. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c gnwrÐzoume ìti kˆje rhtìc α > 0 grˆfetai monadikˆ sth β α α α morf  α = q0 0 q1 1 · · · qi i · · · . 0 kai 1 . an kai apodeiknÔetai h Ôparx  tou. ìpou α−1 eÐnai h antÐstrofh apeikìnish Y −→ X thc α. Sn ∼ SX . Prˆgmati. tìte oi omˆdec SX kai SY mporoÔn na tautisjoÔn me thn omˆda Sn .1 antistoiqÐa α : X −→ Y . Omˆdec mporeÐ na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. Autì ja to doÔme kai sto Parˆdeigma 9. O q¸roc Z2 apoteleÐtai apì ta dianÔsmata 0 . EpÐshc shmei¸noume ìti upˆrqei isomorfismìc C+ ∼ R+ . Ed¸ parathroÔme ìti an β  tan mia ˆllh 1 . tìte kai h apeikìnish SX σ −→ β σ β −1 ∈ SY eÐnai ènac ˆlloc isomorfismìc thc SX sthn SY .336 4. tìte genikˆ upˆrqoun polloÐ isomorfismoÐ apì th G sthn H . GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . isodÔnama.2 ìti an X kai Y eÐnai dÔo sÔnola me to Ðdio pl joc stoiqeÐa. | X | = n. 8. Q× ∼ Z[x]. EÐnai fanerì ìti h apeikìnish α α α f (x) = αn xn + · · · + α0 −→ q0 0 q1 1 · · · qn n eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn Z[x] kai Q× . >0 = Me Z[x] paristˆnoume thn prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn miac metablht c me akeraÐouc suntelestèc.1 apeikìnish apì to X sto Y . >0 7. = H omˆda GL2 ( Z2 ) apoteleÐtai apì touc 2 × 2 antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì to s¸ma Z2  .

Γ(v2 ) = v3 . . A(v3 ) = v3 B(v1 ) = v3 . dhlad  an f1 . . . Dhlad  gia kˆje epilog  bˆshc paÐrnoume kai ènan diaforetikì isomorfismì. . ∆ ←→ ( 1 2 3 ). . èqoume ìti a + b = b + a. Sunep¸c h antistoiqÐa aut  eÐnai ènac isomorfismìc apì thn GL( V ) sthn GLn ( K ) pou exartˆtai apì th bˆsh { e1 . e2 . Tìte 2( a + b ) = 0 gia a. E = . EpÐshc parathroÔme ìti h omˆda G mporeÐ na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Z2 kai epeid  eÐnai peperasmènh. E(v3 ) = v2 . f2 ∈ GL( V ). an { e1 . . . . = 9. en } upˆrqei mÐa 1 . e2 . 'Ara ta stoiqeÐa thc GL2 ( Z2 ) eÐnai 1 0 0 1 1 0 ta ex c: I = . en } eÐnai mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸- . OmomorfismoÐ Omˆdwn Ta zeÔgh 1 0 337 1 1 0 1 kai eÐnai ta mìna gram. B ←→ ( 1 3 ). E ←→ ( 1 3 2 ) kai I ←→ 1. . ∆ = . A = . . . E(v2 ) = v1 . B(v3 ) = v1 Γ(v1 ) = v1 . ∆(v2 ) = v3 . JewroÔme thn omˆda GL( V ) ìlwn twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn apì ton V ston eautì tou. èstw n. wc dianusmatikìc q¸roc. . b ∈ G. AploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h antistoiqÐa aut  diathreÐ kai tic prˆxeic kai epomènwc GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . B(v2 ) = v2 . 10. Epiplèon h antistoiqÐa aut  diathreÐ to ginìmeno. Allˆ epeid  a = −a kai b = −b. Apì th Grammik  'Algebra gnwrÐzoume ìti wc proc th bˆsh { e1 . . e2 . A(v2 ) = v1 . blèpoume ìti 0 . Γ(v3 ) = v2 ∆(v1 ) = v2 . 1 0 . en } mÐa bˆsh tou. Upojètoume ìti a + a = 0 (to 0 eÐnai to oudètero stoiqeÐo). B = . v3 = 1 .5. . Γ = 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 . = 'Estw V ènac n−diˆstatoc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc K kai { e1 . 0 . gia kˆje a ∈ G. ∆(v3 ) = v1 E(v1 ) = v3 . en } tou V . An jèsoume v1 = 0 1 1 1 1 0 1 v2 = 0 . 1 1 A(v1 ) = v2 . 1 1 . 1 mikˆ anexˆrthta zeÔgh dianusmˆtwn. . .4.1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc GL( V ) kai thc genik c grammik c omˆdac GLn ( K ).   isodÔnama a + b = −( a + b ) = −b − a. Sunep¸c èqoume thn antistoiqÐa A ←→ ( 1 2 ). Γ ←→ ( 2 3 ). e2 . dhlad  2a = 0. èqei peperasmènh diˆstash. tìte o pÐnakac pou antistoiqeÐ sth sÔnjesh f1 ◦f2 eÐnai to ginìmeno twn antistoÐqwn pinˆkwn. H ˆlgebra tou Boole. GL( V ) ∼ GLn ( K ). Sunep¸c. dhlad  h G eÐnai Abelian  omˆda. 'Estw G mÐa peperasmènh omˆda gia thn prˆxh thc opoÐac ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì thc prìsjeshc.

3. H omˆda G eÐnai isìmorfh me thn omˆda tou ParadeÐgmatoc 4. = Ja oloklhr¸soume thn parˆgrafo aut . kˆje a. Sunep¸c h apeikìnish L : G −→ S|G| . gia kˆje A ∈ P( X ) isqÔei A A = ∅ kai an A1 . H je¸rhsh thc G wc to dunamosÔnolo enìc sunìlou X apetèlese to majhmatikì montèlo tou 'Agglou majhmatikoÔ George Boole (1815 . Sthn arq  thc Paragrˆfou 4. An eÐnai ta monosÔnola A1 = { e1 }. 5   7 tìte h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc g kai eÐnai isìmorfh me thn omˆda Zn . tìte h apeikìnish G −→ P( X ). O pollaplasiasmìc. . . .26 prokÔptei ìti an h tˆxh thc G eÐnai 2. Gia kˆje g ∈ G jewroÔme thn apeikìnish Lg : G −→ G me x −→ gx. gia kˆje a ∈ G. . A2 . sto P( X ) “antistoiqeД sthn tom  A ∩ B dÔo stoiqeÐwn A. g2 . . . tìte èqoume Lg1 g2 (x) = (g1 g2 ) x = g1 (g2 x) = g1 (Lg2 (x)) = Lg1 (Lg2 (x)) = (Lg1 Lg2 ) (x) kai ˆra Lg1 g2 = Lg1 Lg2 . B ∈ P( X ). O dianusmatikìc q¸roc G me ton pollaplasiasmì autì lègetai ˆlgebra tou Boole. . . me ei −→ Ai orÐzei ènan isomorfismì (giatÐ?). . . x ∈ G. dhlad  thn omˆda P( X ) pou eÐnai efodiasmènh me thn prˆxh (th summetrik  diaforˆ). h opoÐa eÐnai 1-1 kai epÐ. isqÔei a2 = a. g −→ Lg eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. Prˆgmati. g2 ∈ G me g1 = g2 èqoume L(g1 ) = Lg1 = Lg2 = L(g2 ). An g1 . Sunep¸c G ∼ Im L. an ). . an bn ). . ai ∈ Z2 . . . A2 = { e2 }. Epiplèon h L eÐnai 1-1. 4. . .11 Je¸rhma. 'Ara. . pou orÐsthke sthn G.338 4. Kˆje peperasmènh omˆda G eÐnai isìmorfh me mia omˆda Apìdeixh. .1864) gia touc “tupikoÔc isqurismoÔc” (sunepagwgèc) pou isqÔoun sth Majhmatik  Logik  [19]. bn ) = ( a1 b1 .4. afoÔ gia kˆje dÔo stoiqeÐa g1 . an ) · ( b1 . taxinom¸ntac ìlec tic omˆdec G pou èqoun tˆxh ≤ 7. ìpou P( X ) eÐnai to dunamosÔnolo enìc sunìlou X me n stoiqeÐa. . .5 (4). b ∈ G.3. ìpou Im L eÐnai mia omˆda metajèsewn. a b = ( a1 .2 tonÐsame ìti ènac lìgoc pou oi summetrikèc omˆdec paÐzoun shmantikì rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn ofeÐletai sto epìmeno je¸rhma tou Cayley: metajèsewn. . . Apì to Pìrisma 4. orÐzetai o ex c pollaplasiasmìc sth G. Opìte. An = { en } thc G. Omˆdec rou G tìte kˆje stoiqeÐo a tou G mporeÐ na parastajeÐ (wc proc th bˆsh aut ) san mia n−ˆda ( a1 .5. . . . me thn bo jeia tou pollaplasiasmoÔ twn stoiqeÐwn tou Z2 .

Gi autì to −1 −1 ginìmeno isqÔei ìmwc ìti g1 g2 = (g1 g2 )−1 = g2 g1 = g2 g1 . b2 . (1 4)(2 3) } (giatÐ?). ab2 }. ab. Allˆ epÐshc sth G den mporoÔn ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa na eÐnai tˆxhc 3. / Epeid  h G eÐnai omˆda. Apì to 4. Na brejeÐ o pur nac tou ϑ. mporoÔme eÔkola na doÔme ìti h omˆda G eÐnai isìmorfh me thn S3 . Sth deÔterh perÐptwsh. pou shmaÐnei ìti to uposÔnolo { 1. 'Estw ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo. 'Ara h G prèpei na èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 3.5. g1 .5 1. g1 . Sthn pr¸th perÐptwsh mporeÐ eÔkola na elegjeÐ ìti h tˆxh tou ba eÐnai 6 kai ˆra aporrÐptetai afoÔ upojèsoume ìti h G den èqei stoiqeÐo tˆxhc 6. Upojètoume ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc. afoÔ gia kajèna apì autˆ to antÐstrofì tou ja  tan tˆxhc 3 opìte h G den ja  tan tˆxhc 6. i. g2  tan dÔo apì autˆ tìte kai to ginìmenì touc g1 g2 ja  tan tˆxhc 2. Tìte apì to = Pìrisma 4. g2 . 5 kai 7 antÐstoiqa.23 oi pijanèc tˆxeic twn mh tetrimmènwn stoiqeÐwn thc G eÐnai 2. 'Estw t¸ra ìti |G| = 4. g2 . −1.4. . b. g2 ∈ G { 1 }. An h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo tìte ìpwc prin G ∼ Z4 . g1 g2 } eÐnai isìmorfh me thn omˆda { i.23 èpetai ìti kˆje stoiqeÐo thc diˆforo tou 1 prèpei na eÐnai tˆxhc 2 2 2. 'Estw loipìn a kai b dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2 kai tˆxhc 3 antÐstoiqa. An g1 . g1 . tìte to stoiqeÐo thc g1 g2 eÐnai diˆforo apì ta 1. g1 = g2 kai g1 = g2 = 1. g1 g2 } ja  tan mia upoomˆda tˆxhc 4 pou eÐnai adÔnato. b2 } kai èqoume G = b ∪ a b = { 1. Sunep¸c ìla ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc 2   3. sÔmfwna me to je¸rhma tou Lagrange. OmomorfismoÐ Omˆdwn 339 n = 2. Sunep¸c h omˆda G = { 1.4. An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 6 tìte aut  parˆgetai apì to g kai eÐnai isìmorfh me th Z6 . (1 2)(3 4). dhlad  ìti h G den èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 6. DÐnontai oi omˆdec G = 1 ν 0 1 | ν∈Z kai H = { 1.4. afoÔ h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 2 2 ja èdine g2 = 1   g1 = 1 kai h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 ja èdine g1 = g2 . 'Enac isomorfismìc eÐnai h apeikìnish g k −→ k mod n. 'Estw t¸ra ìti h G èqei tˆxh 6. to ba ∈ G kai ja prèpei   ba = ab   ba = ab2 (giatÐ?). 'Ara h G prèpei na èqei kai èna stoiqeÐo tˆxhc 2. An ìla autˆ  tan tˆxhc 2 kai g1 . Sunep¸c a ∈ b = { 1. (1 3)(2 4). DeÐxte 0 1 ìti o ϑ eÐnai epimorfismìc omˆdwn. 3. S aut  th perÐptwsh ta stoiqeÐa g 2 kai g 4 eÐnai tˆxhc 3 kai to stoiqeÐo g 3 eÐnai tˆxhc 2 en¸ to stoiqeÐo g 5 eÐnai tˆxhc 6. b. Ask seic 4. −i } me tic gnwstèc prˆxeic kai ϑ : G −→ H me 1 ν ϑ −→ iν . g2 .3 kai 6. a.

f (x. poioi eÐnai isomorfismoÐ ? 4. β ) 'Estw G mia omˆda kai g ∈ G. Poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n ston eautì thc eÐnai omomorfismoÐ ? (aþ) z −→ z 6 (bþ) z −→ z 8 (gþ) z −→ z ¯ (dþ) z −→ 2z + 1 (eþ) z −→ 1 z Sthn perÐptwsh pou mia apeikìnish eÐnai omomorfismìc prosdiorÐste ton pur na thc. DeÐxte ìti h f : Z −→ G me f (k) = g 2k eÐnai ènac omomorfismìc. y) = x − 2y eÐnai ènac omomorfismìc prosjetik¸n omˆdwn kai breÐte thn f (Z × Z) = Imf . Poia eÐnai h Imf an h tˆxh tou g eÐnai 6   7? 3.340 4. Dinontai oi parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n ston eautì thc (aþ) x −→ −x (bþ) x −→ x2 (gþ) x −→ x3 (dþ) x −→ x4 (eþ) x −→ x−1 ( þ) x −→ −x2 (zþ) x −→ 2x (hþ) x −→ 3x 1 (jþ) x −→ − x (iþ) x −→ 10x (iaþ) x −→ |x| Poiec apì autèc eÐnai omomorfismoÐ omˆdwn? Ap touc omomorfismoÔc. Omˆdec 2. . α ) DeÐxte ìti h f : Z × Z −→ Z .

−1. tìte deÐxte ìti h omˆda G1 perièqei epÐshc stoiqeÐo tˆxhc m. i) Pìsoi omomorfismoÐ omˆdwn Z20 −→ Z8 upˆrqoun ? ii) Upˆrqei mh tetrimmènoc omomorfismìc omˆdwn Z20 −→ Z27 ? 12. f (x) −→ αx + β . β ∈ Q } h prosjetik  omˆda twn grammik¸n poluwnÔmwn. DeÐxte ìti h antistoiqÐa f : A −→ orÐzei ènan 0 1 endomorfismì thc G. r ∈ Q eÐnai ènac endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n. DeÐxte ìti autìc eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. 'Estw G = me a b 0 c | a. Poioc eÐnai o pur nac tou? EÐnai h apeikìnish aut  “ epÐ ”? 6. Poioc eÐnai o pur nac thc? 7. An h omˆda G2 perièqei stoiqeÐo tˆxhc m. sumbolÐzei to eswterikì ginìmeno. 0 c Poioc eÐnai o pur nac thc? 8. 9.4. 'Estw Q[x] h prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn me rhtoÔc suntelestèc kai G = { αx + β | α. DeÐxte ìti an kai o pÐnakac 2 0 an kei sto kèntro thc G. 11. OmomorfismoÐ Omˆdwn 341 5. h eikìna tou mèsw thc f den an kei 0 2 sto kèntro. a · c = 0 kai φ : G −→ R+ a b −→ log(a · c).5. JewroÔme thn antistoiqÐa Q[x] −→ G. 'Estw G = GL2 ( Q ). Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ φ apì thn pollaplasiastik  omˆda twn rht¸n ston eautì thc tètoioi ¸ste Imφ ⊆ { −2. n eÐnai perittoÐ akèraioi kai A akèraioc ( pou exartˆtai apì ton 1 A pÐnaka A ). β ) DeÐxte ìti kˆje endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai thc parapˆnw morf c. n ìpou m. 0. ìpou αx + β eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) dia tou x2 + 1. ìpou . α ) DeÐxte ìti h apeikìnish λr ( x ) = r·x. BreÐte ton pur na thc. 10. DeÐxte ìti h apeikìnish aut  eÐnai omomorfismìc omˆdwn. 'Estw φ : G1 −→ G2 ènac epimorfismìc peperasmènwn omˆdwn. γ ) DeÐxte ìti kˆje mh-mhdenikìc endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai automorfismìc. 2 }. 'Estw V ènac trisdiˆstatoc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc me eswterikì ginìmeno kai v ∈ V . A ∈ G kai d = m 2 A h orÐzousa tou pÐnaka A. . OrÐzoume thn apeikìnish V −→ R+ me x −→ x. DeÐxte ìti h φ eÐnai omomorfismìc omˆdwn. a . b. c ∈ R . 1.

tìte o φ eÐnai isomorfismìc. DeÐxte ìti: i) An o f den eÐnai o tautotikìc. 'Estw G peperasmènh omˆda me tˆxh n kai φ : G −→ Z15 omomorfismìc omˆdwn. ii) An h omˆda G eÐnai Abelian  kai ta a. g2 . . Poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai swstèc kai poiec lˆjoc? (Tekmhri¸ste thn apˆnths  sac). 17. (bþ) To n diaireÐ to 15. (eþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. gn eÐnai ta stoiqeÐa miac omˆdac G. . n) = 1. . . b peperasmènhc tˆxhc me tˆxeic m kai n antÐstoiqa.d. An h G èqei peritt  tˆxh deÐxte ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc x = yz ìpou φ(y) = y kai φ(z) = z −1 . (zþ) An n = 15. an h omˆda G eÐnai Abelian ? 14. λ = 1. tìte to 15 diaireÐ to n. tìte o f den eÐnai epÐ. an h omˆda G eÐnai Abelian ? ii) Gia poia n upˆrqei monomorfismìc omˆdwn Sn −→ G. tìte to n diaireÐ to 15. thn Im f kai to deÐkth tou ker f sthn omˆda Z × Z. 'Estw f : G −→ G endomorfismìc omˆdwn me f 2 = f . tìte to 15 diaireÐ to n. ii) G = ker f · Im f kai ker f ∩ Im f = { 1 }. jètoume gκ gλ = gψ(κ. 19. . (dþ) An o φ eÐnai epimorfismìc. 4. (aþ) To 15 diaireÐ to n. Omˆdec i) Gia poia n upˆrqei epimorfismìc omˆdwn G −→ Sn . 15. . Upìdeixh: Exetˆste pr¸ta thn perÐptwsh ìpou m. tìte to n diaireÐ to 15. . . (gþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. 16. An g1 .342 13. a. prosdiorÐste ton pur na thc f .λ) . y) ) = ax by . κ. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai φ : G → G eÐnai ènac automorfismìc tètoioc ¸ste φ(x) = x−1 gia perissìtera apì ta 3/4 twn stoiqeÐwn thc G tìte deÐxte ìti h G eÐnai Abelian . (m. 'Estw G omˆda. i) Diatup¸ste kai apodeÐxte ikan  kai anagkaÐa sunj kh pou prèpei na plhroÔn ta a kai b ¸ste h f na eÐnai omomorfismìc omˆdwn. n.k. ( þ) An o φ eÐnai epimorfismìc. . 18. b ∈ G dÔo stoiqeÐa thc kai f : Z × Z −→ G h apeikìnish me f ( (x. 'Estw G mia Abelian  omˆda kai α ∈ Aut(G) me α2 = 1G .

ìpou R+ eÐnai h prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. ii) BreÐte an upˆrqei omˆda G me | G | = 16.5. γ) Thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou kai thc omˆdac twn strof¸n enìc exag¸nou. n = 0. 'Estw G mia omˆda me mia prˆxh ∗. Sto sÔnolo X orÐzoume mia prˆxh wc ex c ϑ(a) ◦ ϑ(b) = ϑ( a ∗ b ). ìpou K4 eÐnai h omˆda = tou Klein? b) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ Z4 × Z2 ? = 21. b ∈ G. 'Estw G to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn me thn idiìthta σ(ai ) = ai . Apant ste to Ðdio gia φ(g) = (1 2) ∈ S16 . . n ∈ Z } eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì isìmorfh me thn Z × Z. . tètoia ¸ste na upˆrqei stoiqeÐo g ∈ G me φ(g) = (1 2 3 4)(5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16). . JewroÔme touc dÔo q¸rouc wc Abelianèc omˆdec me prˆxh thn prìsjesh. DeÐxte ìti to G eÐnai mia omˆda metajèsewn isìmorfh me thn Sk . a) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ A4 . IsqÔei to antÐstrofo? 23. gia kˆje i = 1. gia kˆje a. λ) eÐnai ènac monomorfismìc thc G sthn Sn . 26. ìpou k = n − m. n }. m. . 20.4. DeÐxte ìti to sÔnolo X me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda isìmorfh me thn omˆda G. . . 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc. β) Thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n kai thc R+ × R+ . . . DeÐxte ìti oi pollaplasiastikèc omˆdec U ( Zp ) kai U ( Z2p ) eÐnai isìmorfec. DeÐxte ìti to sÔnolo G = { 2m 3n | m. 'Estw Sn h summetrik  omˆda bajmoÔ n kai a1 . 24. 22. 2. . ìpou φ eÐnai h apeikìnish pou orÐsthke parapˆnw. . . . . am ∈ { 1. GiatÐ den mporoÔme na broÔme ènan isomorfismì metaxÔ twn omˆdwn α) Thc prosjetik c omˆdac twn akeraÐwn kai thc Zn . 'Estw V1 . X èna sÔnolo kai ϑ : G −→ X mia apeikìnish pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. DeÐxte ìti oi omˆdec autèc eÐnai isìmorfec an oi dÔo q¸roi èqoun thn Ðdia diˆstash. V2 dÔo dianusmatikoÐ q¸roi peperasmènhc diˆstashc epÐ tou idÐou s¸matoc. OmomorfismoÐ Omˆdwn 343 i) DeÐxte ìti h apeikìnish φ pou orÐzetai apì ton tÔpo (φ(gκ ))(λ) = ψ(κ. 25.

. . JewroÔme thn antistoiqÐa φ : C∞ −→ Z. EpÐshc. . 'Estw C∞ = x . S aut  thn perÐptwsh. . (Taxinìmhshc Kuklik¸n Omˆdwn). tìte xr−s = 1 pou eÐnai ˆtopo. . An G = x eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo x. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. .6. tètoio ¸ste xk = xi (an k = n s + v me 0 ≤ v < n. H ˆllh perÐptwsh eÐnai gia kˆpoiouc r. SumbolÐzetai de me C∞ . gia kˆpoio jetikì akèraio n. 'Ena apì autˆ eÐnai h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn pou parˆgetai apì to 1 (  apì to −1). x. h pollaplasiastik  omˆda En twn n-ost¸n riz¸n thc monˆdac eÐnai kuklik . xr −→ r. n − 1. tìte C∞ ∼ Z0 = Z. kaj¸c r − s < n). S aut  thn parˆgrafo afoÔ taxinom soume ìlec tic kuklikèc omˆdec ja melet soume th dom  touc kai ja doÔme ìti aut  kajorÐzetai pl rwc apì thn tˆxhc touc. . Apì to AxÐwma tou ElaqÐstou. af enìc ta n stoiqeÐa 1.344 4. thc G upˆrqei kˆpoio i = 0.6 Kuklikèc Omˆdec Mia omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo onomˆzetai kuklik . = = Apìdeixh. 'Enac lìgoc pou autèc oi omˆdec jewroÔntai shmantikèc eÐnai giatÐ emfanÐzontai san upoomˆdec mèsa se kˆje omˆda afoÔ kˆje stoiqeÐo miac omˆdac parˆgei mia upoomˆda pou eÐnai kuklik . . . 1. . . x ∈ Z. an G = Cn . x. af etèrou gia kˆje stoiqeÐo xk . Sugkekrimèna. . xn−1 } me xr xs = xr+s an r + s < n r+s−n an r + s ≥ n x kai lègetai peperasmènh kuklik  omˆda tˆxhc n. x2 . . Omˆdec 4. xn−1 eÐnai anˆ dÔo diˆfora (giatÐ an xr = xs me 0 ≤ s < r < n. . 1. Prˆgmati. tìte xk = (xn )s xv = xv ). 'Eqoume  dh sunant sei arketˆ paradeÐgmata kuklik¸n omˆdwn. 4. Kˆje kuklik  omˆda G eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n gia kˆpoio n = 0. Tìte xr−s = 1 (upojètoume r > s). r ∈ Z tou x. h G eÐnai to sÔnolo { 1.1 Je¸rhma. . . 'Ena ˆllo eÐnai h prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn mod n pou parˆgetai apì thn klˆsh 1 mod n. tìte Cn ∼ Zn kai an G = C∞ . Tèloc parathroÔme ìti an m > n. tìte kˆje stoiqeÐo thc y eÐnai mia dÔnamh xr . s ∈ Z na èqoume xr = xs . tìte xm = xm−n kai ìti h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai Ðsh me thn tˆxh thc G. opìte h G èqei ˆpeiro pl joc stoiqeÐa kai lègetai ˆpeirh kuklik  omˆda. Mia perÐptwsh eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou x anˆ dÔo na eÐnai diˆforec. . SumbolÐzetai de me Cn . Efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc ja mac odhg sei sth lÔsh problhmˆtwn thc JewrÐac Arijm¸n. to sÔnolo { r ∈ N | xr = 1 } èqei ènan elˆqisto jetikì akèraio n.

. . 330◦ .6. .6. afoÔ Zn = { 0 mod n. .2 Parˆdeigma. Epomènwc Cn ∼ Zn . H kuklik  omˆda C12 mporeÐ na jewrhjeÐ ìti eÐnai h Z12   h E12   h U (Z13 )   h omˆda ìlwn twn strof¸n enìc dwdekˆgwnou (pou eÐnai upoomˆda thc D12 deÐktou 2). Pˆli ed¸ h antistoiqÐa φ : Cn −→ Zn . . (n − 1) mod n }. . JewroÔme t¸ra thn peperasmènh kuklik  omˆda Cn = { 1. 60◦ . xr −→ r mod n apì ton orismì thc eÐnai mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish.6. . Ta stoiqeÐa ìlwn aut¸n twn omˆdwn mporoÔn na tautisjoÔn me tic korufèc enìc kurtoÔ kanonikoÔ dwdekag¸nou. xn−1 } tˆxhc n ≥ 1. . . x. 4 532 7 1 6 0 81011 9 Sq ma 4. 'Ara h φ eÐnai ènac isomorfismìc. 'Estw n = 12.1 . 1 mod n. Epiplèon èqoume φ(xr1 xr2 ) = = φ(xr1 +r2 ) an r1 + r2 < n φ(xr1 +r2 −n ) an r1 + r2 ≥ n (r1 + r2 ) mod n an r1 + r2 < n (r1 + r2 − n) mod n an r1 + r2 ≥ n = (r1 + r2 ) mod n = r1 mod n + r2 mod n = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). 30◦ . Kuklikèc Omˆdec 345 Apì ton orismì thc φ aut  eÐnai apeikìnish kai mˆlista 1 − 1 kai epÐ. . . . dhlad  aut  pou apoteleÐtai apì tic strofèc katˆ gwnÐa 0.4. = 4. Epiplèon isqÔei φ(xr1 xr2 ) = φ(xr1 +r2 ) = r1 + r2 = φ(xr1 ) + φ(xr2 ).

(n. s ∈ Z. gia thn E12 th dwdèkath rÐza e2kπi/12 . 'Estw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (ˆpeirhc   peperasmènhc). k ∈ N. 11)k . h antistoiqÐa aut  eÐnai k −→ g k .n/k) = k (bl. gia na pˆme sthn koruf  k . Prˆgmati. tìte h antistoiqÐa k −→ g n/k eÐnai mÐa 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diairet¸n tou n kai ìlwn twn upoomˆdwn thc G. an k | n. ArqÐzontac apì thn koruf  0. . 0 ≤ v < m. Tìte kˆje stoiqeÐo thc H eÐnai thc morf c (g m )s . sthn prokeimènh perÐptwsh. opìte g k = (g m )s g v   isodÔnama g v = g k (g −m )s . gia tic strofèc thn A(30◦ )k kai gia tic metajèseic thn ( 0 1 2 . opìte kai h−1 = g −k ∈ H . T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. . Prìtash 4. . Omˆdec H koruf  k . Me ˆlla lìgia gia thn ˆpeirh kuklik  omˆda G = g oi upoomˆdec g k . prosjètoume k forèc to genn tora 1 mod 12 sto 0.d. gia thn Z12 . Prˆgmati. Aut  eÐnai 1 − 1. 'Estw m o mikrìteroc jetikìc akèraioc arijmìc. 'Etsi. gia kˆpoio k ∈ Z.k. gia ton opoÐo g m ∈ H . gia thn U (Z13 ) thn klˆsh 2k mod 13. Allˆ g k . 2 mod 13. pou den isqÔei genikˆ.11). Autì shmaÐnei ìti h H perièqei dunˆmeic g t tou g me t ∈ N.3. Autì shmaÐnei ìti ìla ta stoqeÐa thc H eÐnai thc morf c (g m )s . gia thn omˆda Z12 . to g v eÐnai stoiqeÐo thc H mìnon an v = 0. paristˆ thn klˆsh k mod 12. e2πi/12 . A(30◦ ) kai ( 0 1 2 . Apì thn upìjesh pou kˆname gia to m. . 'Ara kˆje upoomˆda miac kuklik c omˆdac eÐnai kuklik . an g k ∈ H .346 4. h upoomˆda pou n parˆgetai apì to g n/k èqei tˆxh Ðsh me m. isqÔei gia tic peperasmènec kuklikèc omˆdec. Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. ìpwc deÐxame upˆrqei kˆpoioc fusikìc arijmìc k tètoioc ¸ste H = g k kai ˆra h en lìgw antistoiqÐa eÐnai epÐ. Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai ˆpeirh. An h ∈ H . ìlec oi mh-tetrimmènec upoomˆdec thc G eÐnai isìmorfec me thn Ðdia thn G (giatÐ?). Dhlad  h H eÐnai h kuklik  omˆda H = g m pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g m . Ed¸ èqoume jewr sei touc genn torec 1 mod 12. èqoume k = ms + v . Oi Upoomˆdec miac Kuklik c Omˆdac T¸ra ja melet soume th dom  ìlwn twn upoomˆdwn miac kuklik c omˆdac kai ja doÔme ìti to antÐstrofo tou Jewr matoc tou Lagrange. eÐnai akrib¸c ìlec oi upoomˆdec thc G. antÐstoiqa twn en lìgw omˆdwn. (g −m )s ∈ H kai sunep¸c g v ∈ H . U (Z13 ) pollaplasiˆzoume k forèc to genn tora 2 mod 13. . diair¸ntac to k me to m. to prohgoÔmeno apotèlesma mac epitrèpei na apodeÐxoume ton ex c isqurismì: Upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ tou sunìlou twn fusik¸n arijm¸n N kai twn upoomˆdwn thc G. M autìn ton trìpo paÐrnoume ìlec tic korufèc tou dwdekag¸nou. s ∈ Z. 11 ). tìte h = g k . diìti an k1 = k2 tìte g k1 = g k2 . en¸ gia thn omˆda.

èstw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (peperasmènhc   ˆpeirhc). k) = m.k. 0 ≤ β ≤ n − 1. an 1 ≤ λ ≤ k kai m. ìpwc eÐdame mìlic prin. 6 mod 12.k.6. parˆgoun thn g n/k . k) = 1 èqoume n n/k = n m. eÐnai oi genn torec thc omˆdac Zn . n) = n/k . k k Autì shmaÐnei ìti h H ≤ g n/k .d.d. Apì to Je¸rhma 4. Tìte (g m )k = 1 kai ˆra o n | mk .22. .(m. k) = 1.k. Epeid  ìmwc |H| = k = | g n/k |.3. Autˆ ta stoiqeÐa.d n λ. apì autì prokÔptei ìti mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac thc g an kai mìnon an m.4. 0 ≤ v ≤ m − 1.d. Grˆfontac autoÔc touc m sth morf  m = n λ èqoume 1 ≤ λ ≤ k kai m.(λ. afoÔ autì to pl joc eÐnai to pl joc twn λ. dhlad  o g k λ eÐnai ènac genn torac thc k k g n/k . To pl joc aut¸n eÐnai ϕ(k) ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.(m. 'Estw k h tˆxh thc H . 3 mod 12. telikˆ èqoume H = g n/k . Autì deÐqnei ìti èna opoiod pote stoiqeÐo g t = (g m )s g v thc g èqei mia monadik  parˆstash thc morf c g t = ug β me u ∈ g m . pou ikanopoioÔn thn sunj kh m. Ac parathrhjeÐ ed¸ ìti o n/k eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn fusik¸n m gia touc opoÐouc g m ∈ g n/k .11 (ii)) ìti g m = g n/k an kai mìnon an k = n m. autì pou deÐxame eÐnai ìti gia kˆje diairèth k thc tˆxhc thc G upˆrqei mia monadik  upoomˆda tˆxhc k kai aut  eÐnai h g n/k . opìte m = λ n . n) = m. n) = m. T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. upˆrqoun monadikoÐ akèraioi s kai v tètoioi ¸ste t = s m + v . èpetai ìti k | n kai sunep¸c èqoume mk = λn = λ n k . Kuklikèc Omˆdec 347 Epomènwc gia dÔo diaforetikoÔc diairètec tou n oi antÐstoiqec upoomˆdec eÐnai diakekrimènec afoÔ èqoun diaforetikèc tˆxeic. Gennˆtai t¸ra to ex c eÔlogo er¸thma: Poiˆ ˆlla stoiqeÐa thc g n/k .k.d(m. 1 ≤ m ≤ n. Autì shmaÐnei ìti oi dunˆmeic g m eÐnai genn torec thc g n/k gia ìlouc touc m.k. ektìc apì to g n/k .4. n) . n k = n/k .k. (n/k. dhlad  mk = λn.d. Dhlad  m.d λ n .k. Me ˆlla lìgia. Gia parˆdeigma. IdiaÐtera.k.d(m.d(λ. Isqurizìmaste ìti m = n/k . 9 mod 12 } tìte eÔkola blèpoume ìti kai to stoiqeÐo 9 mod 12 parˆgei thn H . Epomènwc g m = (g n/k )λ . n .k. gia kˆpoio diairèth k tou n. λ ∈ N. k) = 1.k.d(m. n) = n/k .d(λ. dhlak k k d  m.k. Ac shmeiwjeÐ ìti o ϕ(n) eÐnai h tˆxh thc omˆdac U (Zn ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou Zn . n) = 1 kai to pl joc aut¸n eÐnai ϕ(n).k. Gia kˆje t ∈ Z. Tèloc. ìpwc eÐdame prohgoumènwc. GnwrÐzoume (blèpe Prìtash 4. JewroÔme to mikrìtero fusikì arijmì m gia ton opoÐo g m ∈ H .d. an G = Z12 kai H = 3 mod 12 = { 0 mod 12. AntÐstrofa.(λ. aut  prèpei na parˆgetai apì mia dÔnamh g m tou g . 1 ≤ λ ≤ k me m.

4. èpetai ìti oi genn torec thc Z12 eÐnai ta stoiqeÐa g1 = 1 mod 12. tìte gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei mia monadik  upoomˆda thc G tˆxhc k . to pl joc twn gennhtìrwn thc eÐnai ϕ(k).d(m. Sunep¸c. m. ArqÐzontac apì to 0 h epìmenh koruf  eÐnai h gi . Sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐqame tautÐsei ta stoiqeÐa thc kuklik c omˆdac Z12 me tic korufèc enìc dwdekˆgwnou. Apì to Je¸rhma 4. IdiaÐtera. to dwdekˆgwno pou ja prokÔyei eÐnai autì sto Sq ma. g) An h G eÐnai peperasmènh tˆxhc n.(λ.6. h opoÐa èqei deÐkth | g : g n/k | = n/k . Tìte isqÔoun ta ex c. dhlad  o deÐkthc miac mh-tetrimmènhc upoomˆdac thc G sthn G eÐnai pˆnta peperasmènoc.d. 'Estw G mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo g . aut  eÐnai h g n/k . 'Olec autèc eÐnai diakekrimènec.4 Parˆdeigma.k. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti an jewr soume ènan genn tora gi tìte kˆje koruf  tou eÐnai èna pollaplˆsio tou gi . Epiplèon upˆrqei mia 1 − 1 antistoiqÐa metaxÔ twn arister¸n klˆsewn mod g m kai twn klˆsewn upoloÐpwn modm. 4.6. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. Epiplèon. to pl joc twn gennhtìrwn thc G eÐnai ϕ(n) kai mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac an kai mìnon an m. an i = 3. g2 = 5 mod 12. metˆ h koruf  2gi kai oÔtw kaj ex c.6. b) An h G eÐnai ˆpeirh. 'Ena stoiqeÐo thc g n/k eÐnai genn torˆc thc an kai mìnon an autì an kei sto sÔnolo { (g n/k )λ | 1 ≤ λ ≤ k. m ∈ N. èqoume de | g : g m | = m. SunoyÐzoume ta prohgoÔmena apotelèsmata sto epìmeno je¸rhma to opoÐo ja onomˆzoume Je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. Omˆdec G = g m ∪ g g m ∪ · · · ∪ g m−1 g m .348 Sunep¸c h anˆlush thc G = g wc proc thn g m eÐnai h 4. k) = 1 }. H seirˆ me thn opoÐa paÐrnoume tic korufèc exartˆtai apì to gi .3 Je¸rhma. 'Etsi. oi mìnec upoomˆdec thc eÐnai thc morf c g m .3. g3 = 7 mod 12 kai g4 = 11 mod 12..k. a) Kˆje upoomˆda thc G eÐnai kuklik . . n) = 1.

k) = 1 . dhlad  h ∈ Hs . H2 = 4 mod 12 . 4 kai 6 kajorÐzoun tic upoomˆdec thc Z12 .3 èpetai ìti h ènwsh k|n Hk eÐnai diakekrimènh kai exantleÐ thn G.6. 8 }. 3.6. Gia kˆje diairèth g n/k | 1 ≤ λ ≤ k. 4.d(λ. k tou n jewroÔme to sÔnolo Hk = Profan¸c | Hk | = ϕ(k). to tetrˆgwno { 0. H3 = 3 mod 12 kai H4 = 2 mod 12 . me | h | = s. 2. 10 }. 3. 6. λ . Kuklikèc Omˆdec 349 33 11g≡ ≡ ≡ 9g≡ 2g3 4 3 4g5 2 3 6g3 ≡ 6 1 ≡ 7g3 g 7 0 8g3 ≡ ≡ 3g3≡ 10g3 11 9 8 10 5g3 Sq ma 4. afoÔ an h ∈ G.2 Oi diairètec 2.6. 1 ≤ λ ≤ s kai m.4.k. 4.6.k. Gia kˆje jetikì akèraio n isqÔei ϕ(k) = n k|n ìpou to k diatrèqei ìlouc touc jetikoÔc diairètec tou n.d(λ. Sunep¸c | G | = k|n | Hk | = k|n ϕ(k). to trÐgwno { 0. s) = 1. m. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti ta mìna kanonikˆ polÔgwna pou oi korufèc touc eÐnai korufèc tou dwdekag¸nou arqÐzontac apì to 0 eÐnai to eujÔgrammo tm ma { 0. 'Estw G = g mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 4. 9 } kai to exˆgwno { 0. gia kˆpoio λ. Gia kajèna apì autoÔc upˆrqei mìno mia upoomˆda thc Z12 me thn antÐstoiqh tˆxh. Qrhsimopoi¸ntac autì to Pìrisma mporoÔme na d¸soume ton ex c qarakthrismì twn peperasmènwn kuklik¸n omˆdwn. Apì to Je¸rhma 4.5 Pìrisma. 6 }. Apìdeixh. Autˆ kajorÐzontai apì tic upoomˆdec H1 = 6 mod 12 . tìte ja λ prèpei h = g n/s . 8. 6.

. wc diairèthc tou eautoÔ tou. . 'Estw ìti gia kˆje 1 ≤ i. gk ) = n ( 1. i = 1. . Gk k to pl joc omˆdec. k .k. AntÐstrofa. . . .d. gk )(g1 . oi omˆdec Z × Z kai Z3 × Z3 den eÐnai kuklikèc omˆdec (giatÐ?). apì to Je¸rhma 4. . gk ) λ λ ènac genn torac. epeid  g n = ( g1 . .6. .3 g) . . 4. . . . An h G eÐnai kuklik  tìte apì to Je¸rhma 4. . Epeid  |G| = m. .(mi . . . .6. prèpei mi | n. . 1 ). . . n n An n eÐnai h tˆxh tou g . gk ) = (g1 g1 . . IsqÔei ìmwc to ex c. (mi . H omˆda G = Cm1 × Cm2 × · · · × Cmk eÐnai kuklik  omˆda tˆxhc m. An oi omˆdec Gi eÐnai kuklikèc tìte genikˆ h omˆda G den eÐnai kuklik . . j ≤ k isqÔei m. . . diìti diaforetikˆ ja eÐqame |G| < k|n ϕ(k). Dhlad  to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc G kai ˆra G ∼ Cm . k . isqÔei g m = ( 1.6. gk ).k.6. . 1 ≤ i. Opìte an k eÐnai ènac diairèthc tou n   den upˆrqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc k   upˆrqoun akrib¸c ϕ(k) to pl joc stoiqeÐa tˆxhc k .d. kˆje stoiqeÐo thc G èqei kˆpoia tˆxh s pou diaireÐ to n.3 èpetai ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei akrib¸c mia kuklik  upoomˆda thc G tˆxhc k . aut  pou parˆgetai apì to stoiqeÐo tˆxhc s. prèpei n | m. . Allˆ apì thn upìjesh upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc s kai sunep¸c upˆrqei akrib¸c mia. i = 1.5 èqoume ìti |G| = n = k|n ϕ(k). .7 Je¸rhma. . gk ).3. j ≤ k me i = j . . . .k. Tìte kˆje stoiqeÐo thc eÐnai thc morf c g λ = ( g1 . ìpou m = m1 · · · · · mk . JewroÔme to stoiqeÐo g = ( g1 . Sunep¸c ja prèpei m | n. j ≤ k . . .6. afoÔ m. gia to n. . . Allˆ apì to Pìrisma 4. Allˆ. . . . Mia peperasmènh omˆda G tˆxhc n eÐnai kuklik  an kai mìnon an gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda thc G pou èqei tˆxh k . mj ) = 1 kai èstw Cmi = gi . . H tˆxh thc G eÐnai Ðsh me m = m1 m2 · · · mk .d. k . Apìdeixh. 'Ara.6 Je¸rhma. Epomènwc den mporeÐ na mhn upˆrqei èna stoiqeÐo tˆxhc k gia kˆje diairèth k tou n. 'Estw t¸ra G1 .350 4. eÐnai genn torac thc Cmi . i = 1. . . . . ParadeÐgmatoc qˆrh. dhlad  gi = 1. . . 'Ara m = n. . . upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  kai èstw g = ( g1 . mj ) = 1. . . an kai mìno an m. .5 (10) eÐqame jewr sei to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gk sto opoÐo orÐzetai h prˆxh (g1 . upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc n (kai mˆlista upˆrqoun ϕ(n) tètoia stoiqeÐa) kai sunep¸c h G eÐnai kuklik . 1 ). . S aut  thn perÐptwsh èna stoiqeÐo g = ( g1 . . . ( mi . gk ) thc G eÐnai genn torac an kai mìnon an to gi . mj ) = 1 gia kˆje i ≤ i. G2 . Sto parˆdeigma 4. . = AntÐstrofa. . . Apìdeixh. gk gk ) kai wc proc thn opoÐa to G eÐnai omˆda. Omˆdec 4.

6. . .6 (20) ) gia thn Ôparxh lÔshc enìc sust matoc isotimi¸n thc morf c x = αi mod mi . 2. . 'Ara to pl joc autì eÐnai Ðso me to ginìmeno ϕ(m1 )ϕ(m2 ) · · · ϕ(mk ) an kai mìnon an Cm ∼ Cm1 × · · · × Cmk pou autì isqÔei an kai mìnon an (mi . Me ˆlla lìgia autì shmaÐnei ìti h exÐswsh kx ≡ 0 mod n èqei akrib¸c k lÔseic modulo n. i = 1. .p.7. . λ mod mk ) = ( α1 mod m1 .6. . . .3 kai 4. . Sunep¸c 4. . k . . Sth deÔterh Enìthta eÐdame afenìc ìti gia kˆje pr¸to arijmì p o daktÔlioc Zp eÐnai s¸ma kai afetèrou ìti kˆje peperasmèno s¸ma F perièqei èna upìswma pou eÐnai isìmorfo me to Zp gia kˆpoio pr¸to p.6.6. . eÐnai anamenìmeno ta prohgoÔmena apotelèsmata na èqoun efarmogèc sth jewrÐa arijm¸n.(m1 .p.k. . . prokÔptei telikˆ ìti ta mi i = 1. i ≤ i. i = 1. . . an k ∈ N. . Allˆ upojèsame ìti to g eÐnai genn torac thc G kai ˆra h tˆxh tou eÐnai m. 1. .6) prokÔptei ˆmesa efarmìzontac ta 4. m2 . . mk ) (blèpe 'Askhsh 4. . . Prˆgmati. . Pio genikˆ. 'Ara h exÐswsh kx ≡ 0 mod n dÐnei δx ≡ 0 mod n. n). Sunep¸c λ ≡ αi mod mi . tìte apì to 4.3. EpÐshc upˆrqoun s. 1 mod mk ) eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Zm1 × · · · × Zmk . . . . ìpou δ = m.7 eÐnai to Kinèziko Je¸rhma ('Askhsh 2.6. mj ) = 1. apì to 4. k .8 Efarmogèc. . j ≤ k .7).d. 1. . i = 1. Apì ton orismì tou e. Parˆgrafo 1. . αk mod mk ) eÐnai èna pollaplˆsio (dhlad  mia dÔnamh) λx0 tou x0 . .p. . Mia ˆllh efarmog  tou Jewr matoc 4. 'Etsi. h tˆxh tou g = ( g1 . . . j ≤ k . 1 )( 1. .7. mj ) = 1. . ìpou αi ∈ Z kai ( mi . . . Epeid  ìlec oi kuklikèc omˆdec tˆxhc n eÐnai isìmorfec me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n.(m1 . . dhlad  λx0 = ( λ mod m1 . . . 1. Prˆgmati. . . mk ). . Kaj¸c h omˆda G eÐnai Abelian . to pl joc twn gennhtìrwn thc kuklik c omˆdac Cm eÐnai Ðso me ϕ(m). gk ) eÐnai to e. = 1 ≤ i.3 g) prokÔptei ìti h monadik  upoomˆda thc Zn pou èqei tˆxh k eÐnai to sÔnolo { x mod n | kx ≡ 0 mod n } (giatÐ?).6.7.4. . . to stoiqeÐo x0 = ( 1 mod m1 .k. gk ) = ( g1 . Sunep¸c to stoiqeÐo ( α1 mod m1 . Kuklikèc Omˆdec 351 λ Autì shmaÐnei ìti kˆje stoiqeÐo thc Cmi eÐnai thc morf c gi .(k. g2 . . h δx ≡ 0 mod n dÐnei kx ≡ 0 mod n afoÔ δ | k . an ènac fusikìc arijmìc k diaireÐ ton n tìte apì to Je¸rhma 4. . t ∈ Z tètoia ¸ste δ = sn + tk kai ˆra δx ≡ (snx + tkx) mod n = tkx mod n.6. dhlad  to gi eÐnai genn torac thc Cmi kai ˆra eÐnai tˆxhc mi .6. . . Sunep¸c m = m1 · · · mk = e. .k.6.6.k. . . . tìte to sÔnolo twn lÔsewn thc exÐswshc kx ≡ 0 mod n eÐnai akrib¸c to sÔnolo twn lÔsewn thc δx ≡ 0 mod n. k . Prˆgmati. . EpÐshc h pollaplasiastik  idiìthta thc sunˆrthshc ϕ tou Euler (bl. 2. . k prèpei na eÐnai anˆ dÔo pr¸ta metaxÔ touc. . Dhlad  isqÔei kx ≡ 0 mod n an kai mìnon an δx ≡ 0 mod n. apì to 4. an jewr soume tic kuklikèc omˆdec Zmi . 1 )(1. . . αk mod mk ).

Sth deÔterh apìdeixh h epiqeirhmatologÐa eÐnai h ex c. . .5 (8) gia to s¸ma twn migadik¸n C).7.6 en¸ h ˆllh apokalÔptei perissìtera stoiqeÐa gia th dom  thc F ∗ pou eÐnai Abelian  allˆ genikˆ den eÐnai kuklik  ìtan to F eÐnai ˆpeiro s¸ma. H pr¸th apìdeixh dÐnei kˆti perissìtero apì autì pou jèloume na deÐxoume.6 h G eÐnai kuklik . aut  prèpei na eÐnai kuklik . Epeid  pni | pn − 1. vn eÐnai mia bˆsh tou F epÐ tou Zp tìte èqoume to eujÔ ˆjroisma F = Zp v1 ⊕ · · · ⊕ Zp vn ìpou Zp vi eÐnai o monodiˆstatoc upìqwroc pou parˆgetai apì to diˆnusma vi . Shmei¸noume. To xk − 1 ìmwc èqei to polÔ k rÐzec sto F . èstw n (afoÔ to F eÐnai peperasmèno). Prˆgmati.352 4. Gi autì ja d¸soume dÔo apodeÐxeic giatÐ jewroÔme ìti h kˆje mia èqei xeqwrist  axÐa kajìti h mia eÐnai ˆmesh sunèpeia tou 4. Omˆdec mporoÔme na upojèsoume ìti Zp ≤ F kai ètsi to s¸ma F na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diˆstashc epÐ tou Zp . i = 1. Isqurizìmaste ìti an F eÐnai èna opoiod pote s¸ma (ˆpeiro   peperasmèno) tìte kˆje peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ eÐnai kuklik  (kˆti anˆlogo eÐqame dei sto Parˆdeigma 4. Prˆgmati. 2. tìte to α eÐnai mia rÐza tou poluwnÔmou xk − 1 ∈ F [x]. . . èstw m. EÐnai t¸ra fanerì ìti to s¸ma F èqei pn stoiqeÐa. . EpÐshc o Zp vi eÐnai h kuklik  upoomˆda thc prosjetik c omˆdac F pou parˆgetai apì to stoiqeÐo vi tou F kai èqei tˆxh p. oi i . . . n. ìti an o n = 1 tìte h prosjetik  omˆda F den mporeÐ na eÐnai kuklik . An v1 . Apì autèc tic rÐzec.3. Sthn perÐptwsh pou h Ðdia h F ∗ eÐnai peperasmènh. Kat arq n. An α ∈ G me αk = 1 ìpou k | m.6. isqÔei h tautìthta xp n −1 − 1 = (xk − 1)(xk(λ−1) + xk(λ−2) + · · · + xk + 1) ìpou pk − 1 = kλ. gia kˆje diairèth k tou pn − 1 h exÐswsh xk − 1 èqei akrib¸c k lÔseic sthn F∗ . sÔmfwna me ta prohgoÔi ni mena h exÐswsh xpi −1 = 0 èqei akrib¸c pni rÐzec sto F . 'Ara to polu¸numo xk − 1 èqei toulˆqiston k mh mhdenikèc lÔseic sto F . 'Estw t¸ra pn − 1 = pn1 pn2 · · · pns s 1 2 h anˆlush tou pn − 1 se pr¸touc. Sunep¸c gia kˆje diairèth k tou m upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc k kai ˆra apì to Je¸rhma 4. T¸ra ja deÐxoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ tou F eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc pn − 1. opìte èqei k akrib¸c lÔseic. . kaj¸c kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F èqei tˆxh p (giatÐ?) kai h F èqei perissìtera apì p stoiqeÐa. èstw G mia tètoia omˆda tˆxhc.9 to polu¸numo xp −1 − 1 èqei akrib¸c pn − 1 lÔseic sthn F∗ .6. To polu¸numo xk(λ−1) + · · · + xk + 1 èqei to polÔ kλ − k n mh mhdenikèc lÔseic sto F∗ kai apì thn 2.

pou eÐnai akrib¸c autì pou anafèretai kai sto Je¸rhma 4. 'Estw α ∈ Gn .6. EpÐshc qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 4. tìte kai to s¸ma F = ∗ ∪ { 0 } eÐnai peperasmèno. tˆxh p Shmei¸noume ìti to ginìmeno s ϕ(pn − 1) mac dÐnei to pl joc twn dunat¸n epilog¸n twn ginomènwn 1 2 · · · s . Upojètoume ìti h F ∗ eÐnai ˆpeirh kuklik . To stoiqeÐo 1 2 · · · s eÐnai èna stoiqeÐo thc F ∗ me n − 1 (giatÐ?) kai ˆra h F ∗ eÐnai kuklik . . afoÔ = 1 kai = 1.3 g) prokÔptei ìti an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac G = g tìte h upoomˆda pou èqei tˆxh k eÐnai to uposÔnolo { α ∈ G | αk = 1 }. An |G| = n1 λ1 + n2 .7. to Zp . apì ton algìrijmo tou EukleÐdh ja broÔme èna i gia to opoÐo ni = 0 kai δ = ni−1 ja èqoume loipìn αδ = 1.6. 0 ≤ n1 < |G| kai sunep¸c αn1 = 1.6. pou profan¸c eÐnai upoomˆda. . 'Opwc eÐdame sthn Parˆgrafo 2. To i eÐnai stoiqeÐo thc pni . |G| ) kai sunep¸c Gn = { 1. i 1 pi . Kuklikèc Omˆdec 353 ni −1 pni −1 eÐnai ìlec akrib¸c oi rÐzec thc exÐswshc xpi i rÐzec thc pi i i n i xpi n −1 = 0.3 g) kai basikˆ stoiqeÐa thc jewrÐac swmˆtwn mporoÔme eÔkola na deÐxoume ìti eˆn se kˆje upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ enìc s¸matoc F me pn stoiqeÐa episunˆyoume to mhdenikì stoiqeÐo 0 tou F tìte paÐrnoume ìla ta upos¸mata tou F pou kajèna apì autˆ èqei pk stoiqeÐa gia kˆpoio diairèth k tou n.7 ). san upoomˆda thc polaplasiastik c omˆdac tou s¸matoc pou èqoume upojèsei ìti eÐnai kuklik . dhlad  h pollaplasiastik  omˆda Q∗ eÐnai kuklik .k.8. IdiaÐtera to F èqei mìno èna upìswma me p stoiqeÐa. Autì mac lèei ìti h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ lÔseic sthn G. Apì tic upìloipec F∗ me tˆxh − 1 = 0. g r .6. 3.3 g). T¸ra ja deÐxoume ìti an n eÐnai ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc to sÔnolo Gn = { α ∈ G | αn = 1 }. autì mac lèei ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei èna monadikì upìswma tou F pou èqei pk stoiqeÐa kai ìti ìla autˆ exantloÔn ìla ta upos¸mata tou F . Apì thn EukleÐdeia diaÐresh èqoume n = |G|λ + n1 . Tìte F to s¸ma èqei qarakthristik  mhdèn kai ˆra perièqei to s¸ma twn rht¸n wc upìswma (blèpe Je¸rhma 2. èqei tˆxh δ = m. twn opoÐwn to pl joc eÐnai pni − pni −1 = pni 1 − i i i pi i i n −1 dialègoume mia. Apì to Je¸rhma 4. IsqÔei kai to antÐstrofo. dhlad  to pl joc twn stoiqeÐwn thc F ∗ pou èqoun tˆxh pn −1.d. Prˆgmati. i=1 (pni − pni −1 ) = (pn − 1) i i s 1− i=1 1 pi = . èstw th i. g 2r . autì eÐnai ˆtopo. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. . 0 ≤ n2 < n paÐrnoume αn2 = 1 kai proqwr¸ntac me ton Ðdio trìpo. . an h F ∗ eÐnai peperasmènh kuklik .( n.4. dhlad : “An F eÐnai èna s¸ma gia to opoÐo h pollaplasiastik  omˆda F ∗ eÐnai kuklik  tìte to F eÐnai peperasmèno”.

Sto parˆdeigmˆ mac. tìte h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ = m. λ ∗ Sunep¸c aut  eÐnai isìmorfh me thn Fn = { λ ∈ F ∗ | λn = 1 } pou h tˆxh thc ìpwc eÐdame eÐnai δ = (n. An h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n.354 4.6. an jewr soume ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 8 mod 32. 'Ara |Z(SLn (F ))| = δ . dhlad  ja prèpei na eÐnai 1. an α ∈ G me αδ = 1 tìte kai αn = 1.k.d. An φ(1 mod 12) = α mod 32. o Ðdioc isqurismìc tou paradeÐgmatoc dÐnei ìti to pl joc twn diakekrimènwn omomorfism¸n φ : Zm −→ Zn eÐnai to ˆjroisma ϕ(δ). g 2r . 8 mod 32. Sunep¸c an h omˆda G èqei stoiqeÐa pou h tˆxh touc diaireÐ thn tˆxh n tou g autˆ eÐnai upoy fiec eikìnec tou g .k. An h tˆxh tou φ(g) eÐnai ˆpeirh tìte G ∼ Imφ.(12. OmomorfismoÐ Kuklik¸n Omˆdwn H Prìtash 4. IdiaÐtera èstw F èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa.(m. . thc eidik c grammik c omˆdac twn n×n pinˆkwn pˆnw apì to F .5. Sth genik  perÐptwsh.k. . h upoomˆda Z(SLn (F )) apoteleÐtai apì   λ   . .6 mac lèei ìti an G eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g tìte ènac omomorfismìc φ : G −→ G kajorÐzetai apì thn eikìna φ(g) tou g .d. ìpou δ diatrèqei ìlouc touc diairètec tou m. dhlad  touc pijanoÔc omomorfismoÔc φ : Z12 −→ Z32 . 32) = 4. n) = d (mˆlista apì to Pìrisma 4. gia tuqaÐouc jetikoÔc akeraÐouc m kai n. touc n×n pÐnakec   me λ ∈ F ∗ kai λn = 1 (blèpe Je¸rhma 4. 'Ara ja prèpei h tˆxh tou α mod 32 na diaireÐ ton m. Prˆgmati. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. Omˆdec Fusikˆ. . tìte o pur nac eÐnai h upoomˆda g r .5).5. An h G eÐnai ˆpeirh kai to φ(g) = èqei tˆxh peperasmènh r. 2   4. Autì shmaÐnei ìti Gn = { α ∈ G | αδ = 1 } = g |G|/δ = { 1. . g r . Autì mac lèei epÐshc ìti h tˆxh tou kèntrou Z(SLn (F )). tìte h omomorfik  eikìna thc Z12 eÐnai h upoomˆda { 0 mod 32. q−1 ) lÔseic sto F . èqei tˆxh δ .( n. q − 1).. . tìte φ(k mod 12) = kα mod 32 kai h tˆxh tou α mod 32 prèpei na diaireÐ to 12 (Parat rhsh 4. en¸ h eikìna Imφ parˆgetai apì to stoiqeÐo φ(g). tìte kai h eikìna Imφ eÐnai peperasmènhc tˆxhc kai h tˆxh thc diaireÐ to n. an G = Z12 kai G = Z32 tìte exetˆzoume tic pijanèc eikìnec tou 1 mod 12. 16 mod 32.3) allˆ epÐshc apì to je¸rhma tou Lagrange prèpei na diaireÐ kai to 32. Gia parˆdeigma.4. 24 mod 32 } thc Z32 pou parˆgetai apì to 8 mod 32. H Ðdia omomorfik  eikìna prokÔptei apì ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 24 mod 32.d.5 èqoume ìti ϕ(δ) = d ). dhlad  α ∈ Gn .

Autì to apotèlesma eÐnai polÔ qr simo s mera sthn kruptografÐa. pou apoteloÔn thn pollaplasiastik  omˆda Un = Aut(Zn ). dhlad  ìlec oi klˆseic λ mod n. Kaj¸c h apeikìnish Z −→ End(Zm ). . h sÔnjesh endomorfism¸n orÐzei ton pollaplasiasmì sto End(Zm ) kai h prìsjesh dÔo endomorfism¸n φ1 kai φ2 tou Zm orÐzetai jètontac (φ1 + φ2 )(α) = φ1 (α) + φ2 (α).3. Autì shmaÐnei ìti (λ. Ask seic 4. 'Estw H1 . Autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h Z èqei mìno dÔo genn torec to 1 kai to −1. sumperaÐnoume ìti Z/mZ ∼ End(Zm ). An h tˆxh tou α eÐnai 12 na brejoÔn ìla ta stoiqeÐa thc < α >. jewroÔme ton endomorfismì φk : Zm −→ Zm . Kuklikèc Omˆdec 355 morfism¸n thc omˆdac Zm eÐnai m. Prˆgmati. apoteleÐ daktÔlio isìmorfo me ton Zm .6. 2. x −→ x kai thn apeikìnish Z −→ Z. α70 . Mˆlista. α47 . −1 } kai ˆra h prosjetik  = omˆda twn akèraiwn èqei mìno dÔo automorfismoÔc.6. Allˆ ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou Z/nZ eÐnai ìlec oi antistrèyimec klˆseic upoloÐpwn modulo n. Enhmerwtikˆ anafèroume ed¸. eÐnai kuklik  eÐnai h G kuklik ? 4. DeÐxte ìti h G èqei mia kuklik  upoomˆda tˆxhc 140. to opoÐo sumbolÐzoume me End(Zm ). n) = 1. 1 mod m −→ k mod m. n) = 1. h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou End(Z) ∼ Z eÐnai h { 1. kai ja apodeÐxoume sthn Efarmog  4. dhlad  Aut(Zpn ) ∼ = 4. h opoÐa prèpei na eÐnai genn torac thc Zn .4. Upˆrqoun gn siec upoomˆdec thc S3 pou den eÐnai kuklikèc? 3. ton tautotikì Z −→ Z.9 Parat rhsh. ìti o Gauss to 1801 apèdeixe ìti: An p eÐnai pr¸toc diˆforoc tou 2 tìte gia kˆje n h omˆda Upn eÐnai kuklik  isìmorfh me thn Zpn −pn−1 . gia k ∈ Z. Sthn eidik  perÐptwsh n = 0. EpÐshc. (λ. An kˆje gn sia upoomˆda miac omˆdac G.6 1. 'Estw α èna stoiqeÐo miac omˆdac G. to sÔnolo twn endomorfism¸n aut¸n.8. to pl joc twn endo- Zpn −pn−1 . x −→ −x. Na brejoÔn sthn < α > ta stoiqeÐa α32 . eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to ide¸dec pou parˆgetai apì to m (giatÐ?). H2 dÔo kuklikèc upoomˆdec miac Abelian c omˆdac G me | H1 |= 10 kai | H2 |= 28. Ac parathr soume epÐshc ìti ènac automorfismìc θ thc Zn eÐnai pl rwc kajorismènoc an gnwrÐzoume thn eikìna θ(k mod n) = λk mod n enìc genn tora k thc Zn . Sthn eidik  perÐptwsh ìpou m = n. = Ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou End(Zn ) eÐnai akrib¸c oi automorfismoÐ thc omˆdac Zn . k −→ φk .

356 4. Upojètoume ìti a ∩ b = 1.3 13.p. K upoomˆdec thc G. ii) 'Estw G omˆda kai a. Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìlec oi klˆseic modulo H gia kˆje upoomˆda H . 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc pn . tètoio ¸ste < c > = < a. 'Estw G mia omˆda kai a. m sqetikˆ pr¸toi. 'Estw g ∈ G. twn tˆxewn tou a kai b. 'Estw a > 1 fusikìc arijmìc pr¸toc proc ton 9 kai G kuklik  omˆda me tˆxh n = a11 − a7 − a5 + a. DeÐxte ìti eÐte H ⊆ K eÐte K ⊆ H . Upˆrqei mia eikasÐa tou Artin. 'Estw G mia peperasmènh omˆda tˆxhc m. ìpou p-pr¸toc kai H . 14. IsqÔei to antÐstrofo? 9. 10. 7. τ ∈ Sn dÔo kÔkloi xènoi metaxÔ touc me m kh n. b eÐnai kuklik . i ) DeÐxte ìti < a54 > = < a6 >. 6. An am = bn = 1 me (m. 'Estw h kuklik  omˆda G = < a > me tˆxh 120. p 3 . ii ) DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou Z18 eÐnai kuklik . DeÐxte ìti mÐa omˆda eÐnai ˆpeirh kuklik  an kai mìno an eÐnai isìmorfh me kˆje mh tetrimmènh upoomˆda thc. ìpou p. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p < 1000 gia touc opoÐouc to 2 mod p eÐnai genn torac. Na deiqteÐ ìti U ( Z26 ) eÐnai kuklik  kai na brejoÔn ìloi oi genn torèc thc. Na brejeÐ èna stoiqeÐo c ∈ G. b >. q eÐnai diaforetikoÐ pr¸toi eÐnai kuklik . 8. Upojètoume m ìti gia kˆje pr¸to diairèth p tou m eÐnai g p = e. Omˆdec 5. DeÐxte ìti upˆrqei upoomˆda thc G me tˆxh 45. sÔmfwna me thn opoÐa upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi p gia touc opoÐouc to 2 mod p parˆgei thn Z∗ .k.6. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc 15. 12. b ∈ G me a · b = b · a. i ) 'Estw π. b ∈ G peperasmènhc tˆxhc tètoia ¸ste a b = b a. h opoÐa den èqei apodeiqjeÐ mèqri s mera. tìte h upoomˆda pou parˆgetai apì ta a. GnwrÐzoume (Efarmog  4.8 (2) ) ìti h pollaplasiastik  omˆda Z∗ eÐnai p kuklik . DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  paragìmenh apì to g . DeÐxte ìti to stoiqeÐo a b èqei peperasmènh tˆxh Ðsh me to e. DeÐxte ìti h upoomˆda K pou parˆgetai apì tic metajèseic π kai τ eÐnai kulik . i ) DeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda me tˆxh Ðsh me pq . 11. 15. m antÐstoiqa kai n. n) = 1. JewroÔme thn omˆda U ( Z26 ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z26 .

DeÐxte ìti kˆje omˆda G pou perièqei toulˆqiston trÐa stoiqeÐa tˆxhc 6 den eÐnai kuklik . DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik . Apì autì deÐxte to je¸rhma tou Wilson: (p − 1)! ≡ −1 mod p. / 23. to mìno stoiqeÐo pou èqei tˆxh 2 eÐnai to p − 1. ìpou G kuklik  me tˆxh 100. tìte eÐnai kuklik . 18. DeÐxte ìti kˆje gn sia upoomˆda thc eÐnai kuklik . 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda me tˆxh pou den diaireÐtai apì to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. 17.4. tìte = . An epiplèon h G eÐnai Abelian . Gia thn omˆda U (Z100 ) na brejoÔn a) h tˆxh thc b) h tˆxh tou 73 mod 100 g) to antÐstrofo tou 19 mod 100 d) Na deiqjeÐ ìti an o n ∈ N eÐnai tètoioc ¸ste o 2n + 1 kai o 2n den diairoÔntai me to 5 tìte (2n + 1)20 ≡ 1 mod 100 kai (2n)20 ≡ 76 mod 100. H2 = {1} me H1 H2 ìpou g 4 ∈ H2 . 'Ara U (Z100 ) ∼ C20 × C2 . Kuklikèc Omˆdec 357 ii ) Na brejeÐ o mikrìteroc jetikìc akèraioc ν ètsi ¸ste < a26 > = < aν >.6. 'Estw G =< g > me | G |= 20. Mia omˆda G èqei akrib¸c treÐc upoomˆdec. Sunep¸c h U (Z100 ) den mporeÐ na eÐnai kuklik  diìti ja èprepe na up rqe ènac arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai 3. 19. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  me tˆxh Ðsh me to tetrˆgwno enìc pr¸tou arijmoÔ. Upìdeixh: Parathr ste ìti 320 = (10 − 1)10 ≡ 1 mod 100 kai ˆra h tˆxh tou 3 eÐnai 20. GiatÐ h omˆda U ( Z310 ) × U ( Z520 ) den eÐnai kuklik  ? 20. EÐnai dunatìn h G na perièqei stoiqeÐo tˆxhc 2 ? 21. 24. 16. Na brejoÔn oi koinèc lÔseic twn exis¸sewn x25 = 1 kai x3 = 1 sthn omˆda G. Upojètoume ìti upˆrqoun duo upoomˆdec me tˆxeic 7 kai 13 antÐstoiqa. Na brejoÔn dÔo diakekrimènec upoomˆdec H1 . DeÐxte ìti sthn omˆda U (Zp ). EpÐshc parathr ste ìti an 2n = 2k (2m + 1). 'Estw G mia omˆda me | G |≤ 180. ìpou p pr¸toc. 22.

Shmei¸ste ìti to 76 eÐnai to tautotikì stoiqeÐo thc pollaplasiastik c omˆdac { 76. 36. 44 } mod 100. 64.358 4. 84. 96. Omˆdec (2n)20 = 220k (2m + 1)20 = (220 )k (2m + 1)20 = 76k · 1 ≡ 76 mod 100. 24. 56. 16. . 4.

3. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 359 4. g2 K eÐnai h klˆsh g1 g2 K . AntÐstrofa. tìte g1 g2 K = g1 Kg2 K = g1 Kg2 K = g1 g2 K . Prˆgmati. h2 ∈ H2 }. kai sunep¸c g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K . h ∈ K . 'Eqoume dei ìti an g ∈ φ(G) tìte to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou apeikonÐzontai sto g mèsw tou φ eÐnai h arister  klˆsh gK tou g modulo K . orÐzontac to ginìmeno dÔo mh ken¸n uposunìlwn H1 . Prˆgmati.7 Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka JewroÔme ènan omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G me pur na K . an h1 . to ginìmeno dÔo klˆsewn g1 K . g2 K) −→ g1 Kg2 K = g1 g2 K eÐnai mia apeikìnish. dhlad  g1 h1 g2 h2 ∈ g1 g2 K . 2. Dhlad  an K eÐnai mia upoomˆda thc G gia thn opoÐa isqÔei g1 Kg2 K = g1 g2 K (kai sunep¸c. dhlad  mia prˆxh epÐ tou G/K . kˆje stoiqeÐo thc g1 g2 K eÐnai thc morf c g1 1 · g2 h. afoÔ KK = K . H2 thc G wc to sÔnolo H1 H2 = { h1 h2 | h1 ∈ H1 . Autì dhl¸nei ìti gia kˆje h1 .7. h antistoiqÐa φ : G −→ G/K . to G/K wc proc thn prˆxh G/K × G/K −→ G/K eÐnai omˆda) tìte h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. g −→ gK eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. H klˆsh K eÐnai to oudètero stoiqeÐo. h2 ∈ K ta ginìmena g1 h1 g2 h2 an koun sthn arister  klˆsh modK pou orÐzetai apì to ginìmeno g1 g2 . afoÔ apì ton orismì thc eÐnai mia apeikìnish kai isqÔei φ(g1 g2 ) = g1 g2 K = g1 Kg2 K = φ(g1 )φ(g2 ). Epiplèon. . To antÐstrofo stoiqeÐo thc gK eÐnai to g −1 K . h2 ∈ K tìte φ(g1 h1 g2 h2 ) = φ(g1 )φ(h1 )φ(g2 )φ(h2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 g2 ). (g1 K. H prosetairistik  idiìthta ikanopoieÐtai afoÔ aut  ikanopoieÐtai sthn G: g1 K(g2 Kg3 K) = g1 K(g2 g3 K) = g1 (g2 g3 )K = (g1 g2 )g3 K = (g1 g2 K)g3 K = (g1 Kg2 K)g3 K. ApodeiknÔoume t¸ra ìti isqÔei kai to antÐstrofo. gia kˆje g ∈ G. blèpoume ìti h antistoiqÐa G/K × G/K −→ G/K. H prˆxh aut  ikanopoieÐ tic treic basikèc idiìthtec gia na apoteleÐ to sÔnolo G/K wc proc aut  thn prˆxh omˆda: 1.4. èqoume gKK = gK . ìpwc prin. afoÔ gKg −1 K = gg −1 K = K. an g1 K = g1 K kai g2 K = g2 K . gia kˆpoio g ∈ G tètoio ¸ste φ(g) = g . 'Etsi. ParathroÔme ìti.

360 O pur nac eÐnai 4. g2 ∈ G. Sunep¸c gia h1 = h2 = 1 ∈ K . ParathroÔme ìti an K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ φ : G −→ G tìte gia kˆje stoiqeÐo g ∈ G ìla ta stoiqeÐa thc morf c gkg −1 . en¸ o pur nac tou omomorfismoÔ φ : G −→ G/K . g2 ∈ G. IsqÔei kai to antÐstrofo. wc proc autì to ginìmeno to sÔnolo G/K eÐnai omˆda. An h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. 'Eqontac upìyh ta proanaferjènta.7. g −→ gK eÐnai h upoomˆda K . Sunep¸c to ginìmeno g1 Kg2 K kajorÐzetai pl rwc apì to ginìmeno g1 g2 . upˆrqei g3 ∈ G tètoio ¸ste g1 Kg2 K = g3 K . Lìgw aut¸n pou anafèrjhkan prohgoumènwc. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc pou orÐzetai apì to g . Apìdeixh. Me ˆlla lìgia. ìti h antistoiqÐa pou anafèretai sto je¸rhma eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K wc proc thn opoÐa to G/K eÐnai omˆda. Dhlad  gia kˆje g1 . oi upoomˆdec miac omˆdac G pou eÐnai pur nec omomorfism¸n thc qarakthrÐzontai sto epìmeno je¸rhma. Allˆ gKg −1 = τg (K). h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h antistoiqÐa 4. 'Estw K ≤ G tètoia ¸ste τg (K) = gKg −1 ⊆ K . gia kˆje g ∈ G. tìte deÐxame. S aut  thn perÐptwsh to G/K wc proc aut  thn prˆxh eÐnai omˆda kai onomˆzetai omˆda phlÐko thc G dia K   thc G mod K . èstw ìti g1 Kg2 K ∈ G/K gia kˆje g1 . afoÔ gK = K an kai mìnon an g ∈ K . k ∈ K . Dhlad  to uposÔnolo gKg −1 eÐnai uposÔnolo tou K . g2 ∈ K . upˆrqei h ∈ K tètoio ¸ste g1 g2 = g3 h. g2 K) −→ g1 Kg2 K eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K . morfismoÔ thc G an kai mìnon an to ginìmeno kˆje dÔo arister¸n klˆsewn modK eÐnai mia arister  klˆsh modK . Dhlad  g1 g2 ∈ g3 K   isodÔnama g1 g2 K = g3 K = g1 Kg2 K . Ja deÐxoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 . mìlic prin. Mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai o pur nac enìc omo- G/K × G/K −→ G/K. . Prˆgmati. (g1 K. AntÐstrofa. eÐnai stoiqeÐa tou K . afoÔ φ(gkg −1 ) = φ(g)φ(k)φ(g −1 ) = φ(g)φ(g −1 ) = 1 . Autì shmaÐnei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 . gia kˆje g ∈ G. h2 ∈ K upˆrqei h3 ∈ K tètoio ¸ste g1 h1 g2 h2 = g3 h3 .1 Je¸rhma. Omˆdec ker φ = { g ∈ G | φ(g) = K } = { g ∈ G | gK = K } = { g ∈ G | g ∈ K } = K. Sunep¸c kˆje upoomˆda K thc G pou eÐnai pur nac enìc automorfismoÔ thc G eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G.

1. Gia na dhl¸soume ìti mia upoomˆda K eÐnai kanonik  grˆfoume K G. Allˆ ìtan to g diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc G to g −1 diatrèqei kai autì ìla ta stoiqeÐa thc G. tìte. An jewr α α soume to stoiqeÐo f 1 . an jewr soume to sÔnolo G ìlwn twn apeikonÐsewn fα.3 Parat rhsh. β ∈ R. Sunep¸c K ⊆ (g −1 )−1 Kg −1 = gKg −1 .7. α.β ∈ G eÐnai h apeikìnish f 1 . 'Ara kˆje stoiqeÐo g1 k1 g2 k2 . gK = Kg .4.β = f1. Prˆgmati g1 Kg2 K = g1 (Kg2 )K = g1 (g2 K)K = g1 g2 KK = g1 g2 K . k1 . Upojètoume ìti isqÔei h 2.β .β (x) = αx + β me α = 0. k2 ∈ K . 'Etsi oi lèxeic kanonik  upoomˆda kai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G eÐnai tautìshmec. Allˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 ⊆ K autì den sunepˆgetai genikˆ ìti ja isqÔei kai gKg −1 = K .− β . 'Eqei epikrat sei autèc tic upoomˆdec na tic kaloÔme kanonikèc upoomˆdec thc G. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. ìpou fα.2 Prìtash. TonÐzoume ìti h isodunamÐa gKg −1 = K ⇐⇒ gKg −1 ⊆ K den isqÔei gia ìla ta g ∈ G.kz k . gia kˆje g ∈ G. 4. An h K eÐnai kanonik . Me ton Ðdio trìpo sumperaÐnoume ìti g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K kai ˆra g1 Kg2 K = g1 g2 K . grˆfetai sth morf  g1 g2 k1 k2 me k1 ∈ K . 'Estw K mia upoomˆda miac omˆdac G. Apìdeixh. ìpou k ∈ Z. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 361 −1 −1 epeid  τg−1 (k) = g2 kg2 ∈ K . β ∈ R.7. upˆrqei k ∈ K . 4.z ◦ f 1 . deÐqnoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 g2 ∈ G. To antÐstrofo enìc stoiqeÐou fα.7. Upojètontac ìti isqÔei h teleutaÐa sqèsh. 3.−kβ ◦ f1. gia kˆje g ∈ G. 2. tìte epeid  k fk. Gia parˆdeigma. gnwst  wc h omoparallhlik  omˆda thc eujeÐac. To uposÔnolo K = { f1. h K eÐnai kanonik  upoomˆda. 'Ara K = gKg −1 . gia kˆje g ∈ G. gKg −1 = K . Tìte (gKg −1 )g = Kg   isodÔnama gK = Kg . me g2 kg2 = k   isodÔnama 2 kg2 = g2 k .β : R −→ R. Autì shmaÐnei ìti g1 Kg2 K ⊆ g1 g2 K .z | z ∈ Z } eÐnai upoomˆda (isìmorfh me th prosjetik  omˆda Z). Fusikˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 = K tìte isqÔei kai gKg −1 ⊆ K . tìte to G me prˆxh th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai mia mh-Abelian  omˆda. Epomènwc mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h K eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. apì th sqèsh gKg −1 ⊆ K prokÔptei g −1 (gKg −1 )g ⊆ g −1 Kg   K ⊆ g −1 Kg .

362 isqÔei f −1 Kf 1 ,β 1 ,β
k k

4. Omˆdec

K , afoÔ to f −1 Kf 1 ,β eÐnai mia upoomˆda (isìmorfh me 1 ,β
k k

thn kZ) kai den perièqei, gia parˆdeigma, to f1,1 ∈ K . Sunep¸c h K den eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. 'Allwste to sumpèrasma prokÔptei amèswc apì to gegonìc ìti −1 z / fα,β ◦ f1,z ◦ fα,β = f1, α ∈ K, gia z ∈ Z kai
z α

∈ Z. /

kanonik  upoomˆda thc G, tìte h tˆxh tou stoiqeÐou gK thc G/K eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc k gia ton opoÐo g k ∈ K . b) Kˆje upoomˆda K miac Abelian c omˆdac G eÐnai kanonik  kai h omˆda G/K eÐnai Abelian . g) An G eÐnai mia kuklik  omˆda, tìte h G/K eÐnai kuklik  gia kˆje upoomˆda thc K . Apìdeixh. a) 'Estw k h tˆxh tou stoiqeÐou gK . Ex orismoÔ to k eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc gia ton opoÐo (gK)k = K . Allˆ (gK)k = g k K kai g k K = K an kai mìnon an g k ∈ K . b) 'Estw K mia upoomˆda thc G kai g1 , g2 ∈ G. Epeid  (g1 k1 )(g2 k2 ) = g1 g2 k1 k2 = g2 g1 k1 k2 = g2 k2 g1 k1 , èqoume ìti g1 Kg2 K = g1 gK = g2 Kg1 K pou eÐnai to zhtoÔmeno. g) Af netai san ˆskhsh.

4.7.4 Prìtash. a) An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G kai K eÐnai mia

4.7.5 ParadeÐgmata.
1. 'Estw D6 = { 1, x, x2 , x3 , x4 , x5 , y, yx, yx2 , yx3 , yx4 , yx5 } h diedrik  omˆda. JewroÔme thn upoomˆda K = { 1, x3 } thc D6 kai to sÔnolo phlÐko D6 /K = { K, xK, x2 K, yK, yxK, yx2 K }. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti h K eÐnai kanonik  kai ˆra apì to Je¸rhma 4.7.1 èpetai ìti to sÔnolo D6 /K eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì twn klˆsewn modK . H D6 /K èqei èxi stoiqeÐa kai den eÐnai Abelian  omˆda, afoÔ, gia parˆdeigma, xKyK = xyK = yx−1 K = yx5 K = yxK = yKxK . Epomènwc, sÔmfwna me thn taxinìmhsh twn mh isìmorfwn omˆdwn tˆxhc 6 (pou ègine sto tèloc thc Paragrˆfou 4.5), h D6 /K eÐnai isìmorfh me thn S3 . 2. Efarmìzontac to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.5.11) gia thn omˆda D6 /K , èqoume ton monomorfismì

T : D6 /K −→ S6 ,

gK −→ TgK

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

363

me TgK (g K) = gg K . SumbolÐzontac tic klˆseic K, xK, x2 K, yK, yxK kai yx2 K me 1, 2, 3, 4, 5 kai 6 antÐstoiqa, blèpoume ìti TxK = (1 2 3)(4 6 5) kai TyK = (1 4)(2 5)(3 6). Jewr¸ntac t¸ra ton epimorfismì φ : D6 −→ D6 /K , g −→ gK , paÐrnoume th sÔnjesh f = T ◦ φ : D6 −→ S6 . 'Etsi, èqoume f (x) = (1 2 3)(4 6 5) kai f (y) = (1 4)(2 5)(3 6). Sto epìmeno diˆgramma parajètoume ìlec tic upoomˆdec thc D6 . Kˆje mia apì autèc parÐstatai me genn torec. Oi eujeÐec pou sundèoun autèc upodeiknÔoun ìti h upoomˆda pou brÐsketai sto ˆnw ˆkro aut c perièqei thn upoomˆda pou brÐsketai sto kˆtw ˆkro thc eujeÐac. Oi upoomˆdec { 1 }, x3 , x2 , x , x2 , y , x2 , yx kai D6 eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc D6 . 'Eqoume de x3 ∼ C2 , x2 ∼ C3 , x ∼ = = = C6 , x2 , y ∼ x2 , yx ∼ S3 . EpÐshc èqoume x3 , y ∼ x3 , yx4 ∼ = = = = x3 , yx2 ∼ C2 × C2 kai ìlec oi upìloipec upoomˆdec eÐnai isìmorfec me = thn C2 .

D6 =< x, y >

< x > < x3 , y >

< x2 , y > < x3 , yx4 > < x3 , yx2 >< x2 , yx >

< x2 >< x3 > < y > < yx > < yx2 >

< yx3 >

< yx4 >

< yx5 >

{1}
To epìmeno je¸rhma eÐnai to pr¸to basikì je¸rhma twn omomorfism¸n.

4.7.6 Je¸rhma.

'Estw φ : G −→ G ènac omomorfismìc omˆdwn. Tìte isqÔei

Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n
G/ ker φ ∼ φ(G). =

364 Apìdeixh. 'Estw K = ker φ. JewroÔme thn antistoiqÐa

4. Omˆdec

¯ φ : G/K −→ φ(G),

gK −→ φ(g).

Arqikˆ parathroÔme ìti h antistoiqÐa aut  eÐnai mia apeikìnish. Prˆgmati, an g, g ∈ G eÐnai dÔo stoiqeÐa me gK = g K , tìte g −1 g K = K kai ˆra g −1 g ∈ K . Tìte ìmwc èqoume φ(g −1 g ) = 1 kai ˆra φ(g) = φ(g ). Ta ¯ parapˆnw epiqeir mata antistrèfontai kai deÐqnoun ìti h apeikìnish φ eÐnai ¯ 1 − 1. Epiplèon, h φ eÐnai epÐ, afoÔ gia kˆje g ∈ φ(G) upˆrqei èna g ∈ G me ¯ φ(g) = g kai èqoume φ(gK) = φ(g) = g . Tèloc, isqÔei

¯ ¯ ¯ ¯ φ(g1 Kg2 K) = φ(g1 g2 K) = φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 K)φ(g2 K), ¯ dhlad  o φ eÐnai omomorfismìc.

4.7.7 Parathr seic.
1. To Je¸rhma 4.7.6 mac upodeiknÔei mia diadikasÐa na brÐskoume omomorfismoÔc apì mia omˆda G se mia ˆllh G wc ex c. MporoÔme pr¸ta na broÔme tic upoomˆdec K thc G gia tic opoÐec h G/K eÐnai omˆda kai metˆ na doÔme an h G èqei kˆpoia upoomˆda H pou eÐnai isìmorfh me mia ∼ omˆda phlÐko G/K . 'Etsi ja èqoume th sÔnjesh G −→ G/K −→ H . Gia parˆdeigma, an G = D6 kai G = A4 èqoume dei sto Parˆdeigma 3.9.2 (2) ìti gia thn D6 oi dunatèc omˆdec phlÐka eÐnai oi D6 / x3 , D6 / x2 , D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 x2 , yx (kai fusikˆ oi D6 /D6 kai D6 /{ 1 }). Gia th dom  thc

D6 / x2 = { x2 , x x2 , y x2 , yx x2 }
blèpoume ìti, epeid  y 2 = (yx)2 = x4 = 1, èqoume (x x2 )2 = (y x2 )2 = (yx x2 )2 = x2 kai sunep¸c h D6 / x2 eÐnai isìmorfh me thn C2 ×C2 . H A4 perièqei thn upoomˆda H = { i, (1 2)(3 4), (1 3)(2 4), (1 4)(2 3) } pou eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . 'Enac isomorfismìc thc D6 / x2 sthn H eÐnai h apeikìnish f : D6 / x2 −→ H , x x2 −→ (1 2)(3 4), y x2 −→ (1 3)(2 4), h opoÐa dÐnei ton omomorfismì φ : D6 −→ D6 / x2 −→ A4 , φ(x) = (1 2)(3 4), φ(y) = (1 3)(2 4), me pur na thn upoomˆda x2 . 'Eqoume dei ìti h omˆda phlÐko D6 / x3 eÐnai isìmorfh me thn S3 , en¸ h A4 den èqei kamiˆ upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma metˆ Parat rhsh 4.4.27). 'Ara den upˆrqei omomorfismìc thc D6 sthn A4 me pur na thn x3 . Apì tic omˆdec phlÐka D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 / x2 , yx pou eÐnai isìmorfec me thn C2 paÐrnoume omomorfismoÔc thc D6 sthn A4 kaj¸c h A4 èqei upoomˆdec tˆxhc 2.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

365

2. 'Eqoume dei ìti se kˆje omomorfismì φ miac omˆdac G antistoiqeÐ o pur nac K tou φ gia ton opoÐo to sÔnolo G/K eÐnai omˆda kai antÐstrofa se kˆje upoomˆda K gia thn opoÐa to sÔnolo G/K eÐnai omˆda antistoiqeÐ ènac omomorfismìc thc G. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸, gia na mhn upˆrqei sÔgqush, ìti aut  h antistoiqÐa den eÐnai èna proc èna. 'Opwc eÐdame, mìlic prohgoumènwc, o omomorfismìc G −→ G/K kai ènac monomorfismìc apì thn G/K se mia omˆda H dÐnoun èna omomorfismì thc G sthn H me pur na ton K . EpÐshc ja jèlame na tonÐsoume ìti mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 miac omˆdac G gia touc opoÐouc oi pur nec K1 kai K2 antÐstoiqa eÐnai isìmorfec upoomˆdec allˆ oi antÐstoiqec omˆdec phlÐka na mhn eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, oi omomorfismoÐ Z −→ Zn , z −→ z mod n kai Z −→ Zm , z −→ z mod m, èqoun isìmorfouc pur nec afoÔ autoÐ eÐnai oi upoomˆdec nZ kai mZ antÐstoiqa. Allˆ Zn = Z/nZ ∼ Z/mZ = Zm . = Allˆ kai antÐstrofa, mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 me pedÐo orismoÔ thn G, twn opoÐwn oi pur nec K1 kai K2 den eÐnai isìmorfec omˆdec, allˆ oi omˆdec pulÐka G/K1 , G/K2 eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, eÐdame ìti oi upoomˆdec x kai x2 , y thc D6 eÐnai kanonikèc kai D6 / x ∼ D6 / x2 , y ∼ C2 , allˆ x ∼ C6 kai x2 , y ∼ S3 . = = = = Mia ˆllh perÐptwsh pou prèpei na tonisteÐ eÐnai h ex c. MporoÔme na èqoume dÔo mh isìmorfec omˆdec G1 kai G2 oi opoÐec èqoun upoomˆdec K1 kai K2 antÐstoiqa pou eÐnai pur nec omomorfism¸n kai isqÔei K1 ∼ K2 = kai G1 /K1 ∼ G2 /K2 . Gia parˆdeigma, =

Z4 /Z2 ∼ (Z2 × Z2 )/(Z2 × { 1 }) ∼ Z2 . = =

1. To kèntro Z(G) = { z ∈ G | gz = zg, g ∈ G } eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Apì ton orismì tou kèntrou eÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an G = Z(G). Sto ˆllo ˆkro, èqoume dei sthn Parˆgrafo 4.2 ìti h summetrik  omˆda Sn gia n > 2 èqei tetrimmèno kèntro. Sunep¸c, h melèth thc omˆdac phlÐko G/Z(G) mporeÐ na d¸sei plhrforÐec gia th mh-metajetikìthta thc G. IsqÔei to ex c krit rio (blèpe 'Askhsh 4.7.18): H omˆda G eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) eÐnai kuklik  omˆda. H pio sun jhc diatÔpwsh tou prohgoÔmenou apotelèsmatoc pou qrhsimopoieÐtai sthn prˆxh eÐnai h ex c. H omˆda G den eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) den eÐnai kuklik . Gia parˆdeigma, an h G den eÐnai Abelian  kai èqei tˆxh pq gia p kai q pr¸touc, tìte aut  èqei tetrimmèno kèntro. Prˆgmati, afoÔ h G den eÐnai Abelian  sÔmfwna me ta prohgoÔmena h G/Z(G) den eÐnai kuklik  kai ˆra to kèntro Z(G) prèpei

4.7.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc.

366

4. Omˆdec

na eÐnai h tetrimmènh upoomˆda (giatÐ?). 'Ena ˆllo endiafèron apotèlesma pou anafèretai sto phlÐko G/Z(G) eÐnai to ex c (blèpe 'Askhsh 4.7.19): Gia kˆje omˆda G isqÔei

G/Z(G) ∼ Inn(G). =
Apì autì kai to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ìti h omˆda twn eswterik¸n automorfism¸n miac mh Abelian c omˆdac den eÐnai kuklik . An h omˆda G eÐnai Abelian  tìte Inn(G) = { 1 }. EpÐshc apì to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ˆmesa ìti Inn(Sn ) ∼ Sn gia n > 2. H pl rhc eikìna thc dom c twn = automorfism¸n thc Sn dÐnetai apì to ex c apotèlesma:

Sn ∼ Aut(Sn ) = Inn(Sn ) , =
gia n ≥ 3 kai n = 6. Gia n = 6 o deÐkthc | Aut(S6 ) : Inn(S6 ) |= 2. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ eÐnai pèra apì touc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. 2. An x, y eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac G tìte to stoiqeÐo x−1 y −1 xy pou to sumbolÐzoume me [x, y] lègetai metajèthc twn x kai y kai lègetai ètsi epeid  xy = yx[x, y]. H upoomˆda thc G pou parˆgetai apì ìlouc touc metajètec [x, y], x, y ∈ G onomˆzetai upoomˆda twn metajet¸n thc G kai sumbolÐzetai sun jwc me [G, G]. EÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] = { 1 }. EpÐshc, gia kˆje omomorfismì ε thc G ston eautì thc isqÔei ε[x, y] = [ε(x), ε(y)], dhlad 

ε([G, G]) ⊆ [ε(G), ε(G)] ⊆ [G, G] .
Eidikˆ, gia kˆje g ∈ G isqÔei

τg ([G, G]) ⊆ [τg (G), τg (G)] = [G, G] ,
dhlad  g[G, G]g −1 ⊆ [G, G]. Autì shmaÐnei ìti h [G, G] eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. EÐnai de h mikrìterh kanonik  upoomˆda thc G metaxÔ ìlwn twn upoomˆdwn K gia tic opoÐec h omˆda phlÐko G/K eÐnai Abelian  omˆda. Me ˆlla lìgia, isqÔei to ex c:

“An K

G, tìte h G/K eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] ⊆ K”.

Prˆgmati, h omˆda G/K eÐnai Abelian  an kai mìno an g1 Kg2 K = g2 Kg1 K  , isodÔnama, an kai mìno an g1 g2 K = g2 g1 K . H teleutaÐa sunj kh shmaÐnei −1 −1 akrib¸c ìti g1 g2 g1 g2 K = K , dhlad  ìti [g1 , g2 ] ∈ K gia kˆje g1 , g2 ∈ G. Gia parˆdeigma, an φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc apì thn G se mia Abelian  omˆda G tìte [G, G] ⊆ ker φ afoÔ to phlÐko G/ ker φ ∼ φ(G) =

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

367

eÐnai Abelian  omˆda. 'Opwc eÐdame oi orismoÐ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n miac omˆdac G dÐnoun thn isodunamÐa “G = Z(G) an kai mìnon an [G, G] = { 1 }”. An kai isqÔei aut  h isodunamÐa, den upˆrqei kˆpoio eÐdoc duðkìthtac metaxÔ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n. Prˆgmati, an to kèntro Z(G) miac omˆdac G eÐnai tetrimmèno, den èpetai kat anˆgkh ìti ja isqÔei G = [G, G]. Gia parˆdeigma, èqoume Z(S3 ) = { i } kai [S3 , S3 ] = A3 (giatÐ?). EpÐplèon, den isqÔei oÔte h antÐstrofh sunepagwg : Me ˆlla lìgia, eÐnai dunatì na èqoume G = [G, G] kai Z(G) = { 1 }. Gia parˆdeigma, an G = SL3 (Z7 ) tìte to kèntro Z(G) den eÐnai tetrimmèno (blèpe Je¸rhma 4.4.5), allˆ mporeÐ na apodeiqteÐ ìti G = [G, G] (blèpe 'Askhsh 4.7.22). Shmei¸noume ìti h ènnoia thc upoomˆdac metajet¸n paÐzei shmantikì rìlo sthn epilushmìthta twn algebrik¸n exis¸sewn, ìpwc aut  anaptÔqjhke apì ton E. Galois. 3. H enallˆsousa upoomˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . Prˆgmati, qrhsimopoi¸ntac ton orismì, prèpei na deÐxoume ìti σAn σ −1 ⊆ An gia kˆje σ ∈ Sn , dhlad  ìti gia kˆje σ ∈ Sn kai π ∈ An isqÔei σπσ −1 ∈ An . Allˆ, ekfrˆzontac thn ˆrtia metˆjesh π wc ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn, π = π1 π2 · · · πk , èqoume σπσ −1 = σπ1 σ −1 σπ2 σ −1 · · · σπk σ −1 , ìpou σπi σ −1 eÐnai, wc gnwstìn, antimetˆjesh. 'Etsi, kai h σπσ −1 eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Enallaktikˆ, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai afoÔ aut  eÐnai o pur nac tou “pros mou metajèsewn” (Parˆdeigma 4.5.8 (7) ). Kaj¸c | Sn : An |= 2, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai epÐshc apì to ex c genikì apotèlesma:

4.7.9 L mma. Kˆje upoomˆda K miac omˆdac G deÐktou 2 eÐnai kanonik .
Apìdeixh. Prˆgmati, an g ∈ K , g ∈ G, tìte h G = K ∪ gK = K ∪ Kg / eÐnai h anˆlush thc G se aristerèc kai dexièc klˆseic modK . Epeid  h ènwsh eÐnai xènh, prèpei gK = Kg = G K . Kaj¸c Sn /An ∼ C2 , apì to to prohgoÔmeno parˆdeigma prokÔptei ìti = [Sn , Sn ] ≤ An . Allˆ, gia n ≥ 3, to Je¸rhma 4.4.15 deÐqnei ìti h An parˆgetai apì tic metajèseic (1 a b), 2 ≤ a, b ≤ n, en¸ h Sn parˆgetai apì tic antimetajèseic (1 a). EÐnai de (1 a)−1 (1 b)−1 (1 a)(1 b) = (1 a b). Sunep¸c An ≤ [Sn , Sn ] kai ˆra An = [Sn , Sn ]. 4. H eidik  grammik  omˆda SLn (K) eÐnai kanonik  upoomˆda thc genik c grammik c omˆdac GLn (K), ìpou K eÐnai èna s¸ma. Autì prokÔptei apì thn idiìthta twn orizous¸n: det(ABA−1 ) = det B . EpÐshc autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h SLn (K) eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ

det : GLn (K) −→ K ∗ .

368

4. Omˆdec

5. H upoomˆda K = φ thc diedrik c omˆdac Dn pou parˆgetai apì th strof  tou kanonikoÔ n-g¸nou katˆ gwnÐa 2π/n, eÐnai kanonik . H Dn parˆgetai apì thn φ kai mia anˆklash τ kai isqÔei τ −1 φτ = φn−1 . H kanonikìthta thc K prokÔptei kai apì to gegonìc ìti | Dn : K |= 2. 6. 'Estw G = R∗ kai K = R∗ (jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ). Profan¸c >0 h K eÐnai kanonik  upoomˆda afoÔ eÐnai upoomˆda miac Abelian c omˆdac. 'Eqoume de G = K ∪ (−1)K , dhlad  h omˆda G/K èqei tˆxh dÔo kai ta dÔo stoiqeÐa thc ta sumbolÐzoume me ¯ K) kai −¯ = ((−1)K). IsqÔei de ¯ · −¯ = 1(= 1 1 1 ¯ kai −¯ · −¯ = ¯. An jewr soume ton epimorfismì −1 1 1 1

det : GLn (R) −→ R∗
kai to uposÔnolo GLn (R)+ ìlwn twn pinˆkwn thc GLn (R) pou h orÐzousˆ touc eÐnai jetikìc arijmìc, autì eÐnai mia kanonik  upoomˆda pou h omomorfik  thc eikìna det(GLn (R)+ ) eÐnai h R∗ . >0 7. Mia qr simh efarmog  thc omˆdac phlÐko eÐnai ìti pollèc forèc mac epitrèpei na qrhsimopoi soume th majhmatik  epagwg  gia na apodeÐxoume idiìthtec pou ikanopoioÔntai apì sugkekrimènec omˆdec. Gia parˆdeigma, deÐqnoume ìti kˆje peperasmènh Abelian  omˆda G thc opoÐac h tˆxh diaireÐtai apì èna pr¸to arijmì p èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p (ìpwc ja doÔme sthn epìmenh Enìthta autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda). SÔmfwna me to Pìrisma 4.4.26, an h G den èqei gn siec upoomˆdec aut  eÐnai kuklik  tˆxhc p, opìte kˆje (mh tetrimèno) stoiqeÐo thc eÐnai tˆxhc p. Upojètoume ìti H eÐnai mia gn sia upoomˆda thc G. An to p diaireÐ thn tˆxh thc H tìte epagwgikˆ h H èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p pou bèbaia an kei sthn G. An to p den diaireÐ thn tˆxh thc H , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange to p prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc G/H kai epagwgikˆ h G/H èqei èna stoiqeÐo gH tˆxhc p, dhlad  g p ∈ H (blèpe 4.7.4a) ). EpÐshc isqÔei (gH)|H| = H , afoÔ diaforetikˆ, epeid  h tˆxh tou gH eÐnai p, ja èprepe to p na diairoÔse thn tˆxh | H | thc H . Epeid  g p ∈ H , sÔmfwna me to 4.4.23, isqÔei (g p )|H| = 1. 'Ara to stoiqeÐo g |H| èqei tˆxh p.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

369

8. Qarakt rec Peperasmènwn Kuklik¸n Omˆdwn 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 'Enac omomorfismìc X : G −→ S 1 , ìpou S 1 = { z ∈ C | | z |= 1 } lègetai qarakt rac thc G. An g eÐnai ènac genn torac thc G tìte h apeikìnish

Xt : G −→ S 1 , g r −→ e2πirt/n ,

t∈Z

eÐnai ènac qarakt rac thc G kai ìloi oi qarakt rec thc G eÐnai akrib¸c autoÐ. Prˆgmati, an X eÐnai ènac qarakt rac tìte o X (g) eÐnai mia n-ost  rÐza thc monˆdac, èstw X (g) = e2πik/n , kai ˆra X = Xk . An Xk , X eÐnai dÔo qarakt rec, tìte orÐzoume to ginìmeno Xk X jètontac (Xk X )(g) = Xk (g)X (g) kai ˆra Xk+ an k + < n Xk X = X(k+ ) mod n = Xk+ − n an k + ≥ n.

ˆ To sÔnolo G = { X0 , X1 , . . . , Xn−1 }, ìlwn twn qarakt rwn thc G, wc proc autì to ginìmeno eÐnai mia omˆda. To oudètero stoiqeÐo eÐnai o qarakt rac X0 kai to antÐstrofo stoiqeÐo tou Xk eÐnai o qarakt rac X−k = Xn−k . ParathroÔme ìti ˆ ˆ o X1 èqei tˆxh n kai ˆra h G eÐnai isìmorfh me thn G. H apeikìnish G −→ G, k −→ X , eÐnai ènac isomorfismìc (pou ìmwc exartˆtai apì to genn tora g g k thc G). 'Estw t¸ra H mia upoomˆda thc G. JewroÔme to sÔnolo ˆ M (H) = {X ∈ G | X (h) = 1, gia kˆje h ∈ H}. ˆ EÐnai fanerì ìti to M (H) eÐnai mia upoomˆda thc G kai isqÔei M (H) ∼ G/H . = Prˆgmati, h antistoiqÐa M (H) −→ (G/H), X −→ ϑX , ìpou ϑX (g i H) = X (g i ) eÐnai mia apeikìnish pou apì ton orismì thc eÐnai 1 − 1. An ϑ ∈ (G/H), tìte o qarakt rac X thc G gia ton opoÐo X (g) = ϑ(gH) profan¸c an kei sthn M (H). Dhlad  h apeikìnish aut  eÐnai kai epÐ. 'Eqoume de ϑX1 X2 (g i H) = X1 X2 (g i ) = X1 (g i )X2 (g i ) = ϑX1 (g i H)ϑX2 (g i H) = ϑX1 ϑX2 (g i H).
Sunep¸c X1 X2 −→ ϑX1 ϑX2 , dhlad  aut  h apeikìnish eÐnai ènac isomorfismìc. Epeid  (G/H) ∼ G/H ja eÐnai kai M (H) ∼ G/H . = = Oi qarakt rec twn kuklik¸n omˆdwn èqoun efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. To epìmeno apotèlesma anafèretai stic omomorfikèc eikìnec twn upoomˆdwn miac omˆdac.

370

4. Omˆdec

'Estw φ : G −→ G ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na K = ker φ. Tìte o φ epˆgei mia 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa Φ metaxÔ tou sunìlou S(G, K) ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun thn K kai tou sunìlou S(G ) ìlwn twn upoomˆdwn thc G . IsqÔei de 1. K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G an kai mìnon an Φ(H1 ) ≤ Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut  eÐnai | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | 2. K ≤ H1 H2 an kai mìnon an Φ(H1 ) eÐnai H2 /H1 ∼ Φ(H2 )/Φ(H1 ). =

4.7.10 Je¸rhma (Je¸rhma AntistoiqÐac).

Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut 

Apìdeixh. GnwrÐzoume ìti h omomorfik  eikìna φ(H) miac upoomˆdac H thc G eÐnai upoomˆda thc G . Epiplèon an H eÐnai mia upoomˆda thc G tìte h antÐstrofh eikìna thc H pou orÐzetai wc to uposÔnolo

φ−1 (H ) = { g ∈ G | φ(g) ∈ H }
thc G eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, an g1 , g2 ∈ φ−1 (H ) tìte, epeid  −1 −1 φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 )−1 ∈ H to g1 g2 ∈ φ−1 (H ). EpÐshc èqoume dei ìti φ−1 (1) = K kai ˆra K ⊆ φ−1 (H ). T¸ra ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

Φ : S(G, K) −→ S(G ), H −→ φ(H),
eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 'Opwc mìlic eÐdame h antistoiqÐa

Φ−1 : S(G ) −→ S(G, K), H −→ φ−1 (H )
eÐnai mia apeikìnish. Ja deÐxoume ìti h sÔnjesh Φ−1 Φ kai h ΦΦ−1 eÐnai h tautotik  apeikìnish 1S(G,K) kai h 1S(G ) antÐstoiqa. Prˆgmati, an H ∈ S(G, K) tìte Φ−1 (Φ(H)) = φ−1 (φ(H)) = { g ∈ G | φ(g) ∈ φ(H) } kai ˆra H ⊆ φ−1 (φ(H)). 'Estw g ∈ φ−1 (φ(H)). Tìte φ(g) ∈ φ(H), dhlad  upˆrqei èna h ∈ H tètoio ¸ste φ(g) = φ(h)   isodÔnama φ(gh−1 ) = 1 pou shmaÐnei ìti gh−1 ∈ K , dhlad  g ∈ hK . Epeid  K ⊆ H èpetai ìti g ∈ H . Epomènwc (Φ−1 Φ)(H) = H , gia kˆje H ∈ S(G, K). 'Ara Φ−1 Φ = 1S(G,K) . H isìthta ΦΦ−1 = 1S(G ) prokÔptei apì thn upìjesh ìti h φ eÐnai epÐ apeikìnish: An H ∈ S(G ) kai h ∈ H tìte upˆrqei g ∈ G me φ(g) = h pou shmaÐnei ìti g ∈ φ−1 (H ) kai sunep¸c h = φ(g) ∈ φ(φ−1 (H )), dhlad  H ⊆ φ(φ−1 (H )). Epeid  profan¸c isqÔei φ(φ−1 (H )) ⊆ H , èqoume φ(φ−1 (H )) = H gia kˆje H ∈ S(G ).

Tìte èqoume φ(h)φ(H1 )φ(h) 1 1 φ(H1 ) gia kˆje h ∈ φ(H2 ). eÐnai profan c apì ton orismì twn upoomˆdwn φ(H) kai φ−1 (H ).8.. h ∈ H2 . gia h1 . tìte φ(h−1 h h1 h−1 ) = 1. upojètoume ìti H1 H2 .7. K). Gia thn isìthta | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | arkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ twn arister¸n sunìlwn phlÐko H2 /H1 kai φ(H2 )/φ(H1 ).4. h.6. afoÔ apì th sqèsh K ≤ H1 prokÔptei K = hKh−1 ≤ hH1 h−1 . 'Ara h f eÐnai 1 1 − 1. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 371 T¸ra h sunj kh 1. tou opoÐou o pur nac eÐnai ker(ρ ◦ φ |H2 ) = { h2 ∈ H2 | ρ ◦ φ |H2 (h2 ) = φ(H1 ) } = { h2 ∈ H2 | φ |H2 (h2 )φ(H1 ) = φ(H1 } = { h2 ∈ H2 | φ(h2 ) ∈ φ(H1 ) } = φ−1 (φ(H1 )) = H1 Epomènwc to apotèlesma èpetai apì to Je¸rhma 4. dhlad  h φ(H )h −1 = kˆje h ∈ H2 . èstw K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G ìpou φ(H1 ) φ(H2 ). H sÔnjesh ρ ◦ φ |H2 eÐnai ènac omomorfismìc (blèpe Parˆdeigma 4. dhlad  H1 Gia na deÐxoume thn Ôparxh tou isomorfismoÔ H2 . dhlad  hH1 ∩ h H1 = ∅. 'Ara φ(H1 ) φ(H2 ). AntÐstrofa. an hH1 = h H1 . Tìte èqoume φ(hH1 h−1 ) = φ(h)φ(H1 )φ(h)−1 = φ(H1 ) . φ(h) −→ φ(h)φ(H1 ). H2 /H1 ∼ φ(H2 )/φ(H1 ) = jewroÔme touc omomorfismoÔc omˆdwn ρ : φ(H2 ) −→ φ(H2 )/φ(H1 ). 'Ara Φ−1 (φ(hH1 h−1 )) = Φ−1 (φ(H1 )) kai ìpwc eÐdame prin èpetai ìti hH1 h−1 = H1 . h1 ∈ H1 . dhlad  1 h−1 h h1 h−1 ∈ K ⊂ H1 kai ˆra h−1 h ∈ H1 pou eÐnai ˆtopo. gia −1 = φ(H ). gia kˆje h ∈ H2 . Gia th sunj kh 2. Mia tètoia eÐnai h antistoiqÐa hH1 −→ φ(h)φ(H1 ).5.7. Allˆ hH1 h−1 ∈ S(G. Diìti an g = φ(h)φ(h1 ) = φ(h )φ(h1 ).5) kai mˆlista epimorfismìc. dhlad  hH1 h−1 = H1 . tìte φ(h)φ(H1 ) ∩ φ(h )φ(H1 ) = ∅. EÐnai de fanerì ìti eÐnai kai epÐ. Prˆgmati. kai φ |H2 : H2 −→ φ(H2 ) me pur nec φ(H1 ) kai K antÐstoiqa. afoÔ ρ ◦ φ |H2 (H2 ) = ρ(φ |H2 (H2 )) = φ(H2 )/φ(H1 ). .

11 upˆrqei mia monadik  upoomˆda M thc G pou perièqei thn K gia thn opoÐa ja èqoume M φ(H) = . tìte G ∼ G/K = L L/K Apìdeixh. apì to Pìrisma 4.10 mporoÔme na prosdiorÐsoume poia eÐnai h M . nonik  upoomˆda miac omˆdac G. 'Estw K mia kaφ : G −→ G .7. JewroÔme ton epimorfismì 4. Epomènwc. to ginìmeno HK eÐnai upoomˆda thc G kai φ(H) = Epiplèon h tom  H ∩ K eÐnai kanonik  upoomˆda thc H kai isqÔei HK ∼ H . tìte h omomorfik  eikìna φ(H).7. Epiplèon. stic upoomˆdec G kai L antistoiqoÔn oi upoomˆdec G/K kai L/K kai isqÔei o isomorfismìc G ∼ G/K pou anafèretai sto Pìrisma. K Apì to Je¸rhma antistoiqÐac 4. An K G. = K H ∩K Apìdeixh. K HK K .11 Pìrisma. Tìte gia kˆje H ≤ G. L = L/K Sthn perÐptwsh pou mia upoomˆda H thc G den perièqei thn kanonik  upoomˆda K . g −→ gK . Prˆgmati. ìpou φ : G −→ G/K . dÐdetai sto epìmeno je¸rhma to opoÐo sun jwc onomˆzetai “DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n”. An H ≤ G me K ≤ H tìte φ(H) = { hK | h ∈ H } = H/K .7. sÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma. an L G kai K ≤ L.12 Je¸rhma (DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n). Kaj¸c h φ(H) eÐnai upoomˆda thc G/K . ìlec oi upoomˆdec thc G/K eÐnai aut c thc morf c kai H1 /K = H2 /K an kai mìnon an H1 = H2 .372 4. Omˆdec 4. g −→ gK. tìte kˆje upoomˆda thc omˆdac phlÐko G/K eÐnai thc morf c H/K gia kˆpoia monadik  upoomˆda H thc G pou perièqei thn K . JewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G/K . Eidikˆ.7. h Φ−1 (φ(H)) = φ−1 (φ(H)) eÐnai h upoomˆda thc G pou .

= K H ∩K me ton isomorfismì HK/K −→ H/H ∩ K na dÐnetai apì thn antistoiqÐa hK −→ h(H ∩ K).10(2) èpetai ìti to Pìrisma 4. Dhlad .11 isqÔei kai gia tic kanonikèc upoomˆdec.7. T¸ra. an φ : G −→ G eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda K kai H G. anexˆrthta an h H perièqei   ìqi thn K . To antÐstrofo den isqÔei. jewroÔme ton periorismì φH thc φ sthn H kai èqoume ker φH = H ∩ ker φ = H ∩ K . Kaj¸c φH (H) = φ(H).2. aut  eÐnai h monadik  upoomˆda M thc G gia thn opoÐa èqoume φ(H) = HK/H .13 Parat rhsh.7. afoÔ sthn φ(H) antistoiqeÐ mèsw thc Φ−1 h upoomˆda HK . 4. An ìmwc H G . jewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G /H . Allˆ φ−1 (φ(H)) = { φ−1 (φ(h)) | h ∈ H } = { hK | h ∈ H } = HK . gia kˆje g ∈ G kai φ(h) ∈ φ(H) èqoume g φ(h) g −1 = φ(ghg −1 ) ∈ φ(H). Ja jèlame na shmei¸soume ìti apì to Je¸rhma 4. tìte φ−1 (H ) G kai isqÔei G/φ−1 (H ) ∼ G /H . oi kanonikèc upoomˆdec thc G/K eÐnai thc morf c H/K . Sunep¸c h HK eÐnai upoomˆda thc G ( autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti HK = { hK | h ∈ H } = { Kh | h ∈ H } = KH ). opìte h sÔnjesh twn epimorfism¸n φ ◦ φ : G −→ G /H èqei pur na ker(φ ◦ φ) = { g ∈ G | φ ◦ φ(g) = H } = { g ∈ G | φ(g)H = H } = { g ∈ G | φ(g) ∈ H } = φ−1 (H ) . afoÔ. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4.4.7. Prˆgmati.7.7.6 èpetai ìti φ(H) = HK ∼ H . ìpou g ∈ G me φ(g) = g . allˆ ìti ghg −1 ∈ φ−1 ( φ(H) ) kai genikˆ isqÔei H ⊆ φ−1 ( φ(H) ) = H ker φ. Opìte sto Je¸rhma 4. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 373 perièqei thn K (pou eÐnai o pur nac thc φ) kai antistoiqeÐ sthn φ(H). afoÔ φ−1 (φ(h)) = { g ∈ G | φ(g) = φ(h) } = { g ∈ G | gK = hK } = { g ∈ G | g ∈ hK } = hK. Genikìtera. apì to je¸rhma 4. allˆ h H na mhn eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. ìpou H G me K ≤ H . dhlad  mporeÐ na isqÔei φ(H) G . = Prˆgmati.12 an h upoomˆda H thc G eÐnai kanonik . . tìte kai to ginìmeno HK eÐnai kanonik  upoomˆda thc G.5. h sqèsh φ(ghg −1 ) ∈ φ(H) den shmaÐnei ìti ghg −1 ∈ H . Epomènwc.7. tìte h upoomˆda φ(H) thc G eÐnai kanonik .

i = 1. sÔmfwna me to 4. y | x4 = y 2 = (yx)2 = { y i xj | 0 ≤ i ≤ 1.k.10.7. 4.7. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 = x.7.(| K |. dhlad  H = K . j) | 0 ≤ i. en¸ apì to Je¸rhma 4. 3. 3. i = 1. OrÐzoume thn antistoiqÐa φ : D4 −→ Z2 × Z2 . y }{ 1. Tìte h K eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc | K | thc G. x2 .15 ParadeÐgmata.(| K |. Autèc eÐnai ìlec kanonikèc upoomˆdec thc D4 . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai K mia kanonik  upo- Apìdeixh. 1) }. x {1} . yx }. afoÔ ìlec oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai kanonikèc (autì bèbaia eÐnai fanerì kai apì to ìti oi φ−1 (Hi ).k. 2. Oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai oi H1 = Z2 × { 0 }. 2. 0). sumbaÐnei na eÐnai autèc oi mìnec mh-tetrimmènec kanonikèc upoomˆdec thc D4 en¸ oi upìloipec upoomˆdec thc D4 eÐnai oi { 1. 4.k. y } { 1. pou perièqoun thn K eÐnai oi φ−1 (Hi ). x2 } (giatÐ?).(| K |. Apì to Pìrisma 4.12 paÐrnoume φ({ 1. Allˆ HK/K ∼ H/K ∩ H kai ˆra m.d. x2 } { 1. 5. y }. 'Estw H mia upoomˆda thc G me tˆxh | K |. x. 4.d. x3 } φ−1 (H5 ) = { 1. yx3 }. x2 .7.d.14 Pìrisma. x2 . y }) = { 1. 3 eÐnai deÐktou 2 kai h φ−1 (H5 ) eÐnai o pur nac tou φ. j2 ) = (i1 + i2 . 2} K { 1. Epeid  h tˆxh thc HK/K diaireÐ thn tˆxh | G/K |. H2 = { 0 } × Z2 . 0 ≤ j ≤ 3 } kai thn omˆda Z2 × Z2 = { (i.374 4. j1 ) + (i2 . 2. x2 . H3 = { (0. { 1. { 1. yx2 } kai { 1. ja èqoume m. Omˆdec omˆda tètoia ¸ste o m. y } ∼ φ−1 (H1 ) ∼ = = = = C2 . x2 }. x2 } { 1. −1 (H ) = { 1.7. | G/K |) = 1. j) h opoÐa eÐnai ènac omomorfismìc tou opoÐou o pur nac eÐnai h upoomˆda K = { 1. y } ∩ { 1. 5. 4. j1 + j2 ). | HK/K |) = 1. 0) } kai èqoume φ−1 (H1 ) = { 1.11 prokÔptei ìti oi upoomˆdec thc D4 /K eÐnai akrib¸c oi φ−1 (Hi )/K . yx2 } = { 1. | H | / | K ∩ H |) = 1. yx2 } φ−1 (H4 ) = D4 φ−1 (H2 ) = { 1. i = 1. Sthn perÐptwsh aut . j ≤ 1 } me prˆxh thn prìsjesh (i1 . H4 = Z2 × Z2 kai H5 = { (0. y i xi −→ (i. yx3 } φ 3 Sunep¸c oi upoomˆdec thc D4 . yx. y. (1. ja prèpei | K ∩ H |=| H |. Epeid  = | K |=| H |. y. x2 } { 1. 1.

ìpou nZ ⊆ mZ. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai to sÔnolo nZ kai epomènwc mZ/nZ ∼ Zk . 4. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti upˆrqei ènac monadikìc epimorfismìc omˆdwn φ : S4 −→ S3 me (1 2) −→ (1 2) kai (1 3 4) −→ (1 2 3). mz −→ z + kZ. Sunep¸c gia kˆje upoomˆda H thc GLn (K) to ginìmeno H·SLn (K) eÐnai upoomˆda thc GLn (K).8(4) ìti SLn (K) GLn (K). yx2 }) = = C2 K φ−1 (H3 ) ∼ φ({ 1. GnwrÐzoume ìti ìlec oi upoomˆdec thc Z eÐnai thc morf c nZ.8(4) eÐqame dei ìti L · SLn (K) = GLn (K). n ∈ N.7. yx3 }) = = C2 K 2.. ìlec oi upoomˆdec thc Zn = Z/nZ eÐnai thc morf c mZ/nZ. = = SLn (K) ∩ L SLn (K) D ∩ SLn (K) An Z eÐnai to kèntro thc GLn (K) tìte h upoomˆda Z · SLn (K) eÐnai kanonik  afoÔ kai oi dÔo upoomˆdec Z kai SLn (K) eÐnai kanonikèc.4. Sunep¸c apì to Ðdio pìrisma èqoume ìti Zm = Z ∼ = mZ n m n Z Z = Zn . Efarmìzontac to Je¸rhma 4. Sunep¸c.       1 kai L∩SLn (K) = {I}. 3. Sto Parˆdeigma 4.7. dhlad  n = m · k . EpÐshc an D eÐnai h upoomˆda ìlwn twn diagwnÐwn pinˆkwn thc GLn (K) pˆli èqoume D · SLn (K) = GLn (K) allˆ D ∩ SLn (K) = { I }. apì to Pìrisma 4.11. O pur nac tou . yx }) = φ−1 (H3 ) ∼ = C2 kai K φ−1 (H1 ) ∼ φ({ 1. Z mZ Z nZ Allˆ h antistoiqÐa mZ −→ Zk .    . EÐdame sto Parˆdeigma 4. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 375 φ({ 1.12.7.7.5. ParathroÔme ìti oi upoomˆdec D kai L den eÐnai kanonikèc upoomˆdec (giatÐ?) allˆ ta ginìmena D · SLn (K) kai L · SLn (K) eÐnai kanonikèc upoomˆdec. = 'Ara Zm ∼ Zm·k /Zk (autì to èqoume xanadeÐ sto je¸rhma thc dom c twn = kuklik¸n omˆdwn). ìpou     r         1   ∗ L=   me r ∈ K . JewroÔme thn prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn. paÐrnoume K∗ ∼ L ∼ = = D L ∼ GLn (K) ∼ .

ja eÐqame KH/K ∼ H/K ∩ H ∼ H ∼ S3 . an K H tìte K ∩ H = { i }   K ∩ H = { i }. (1 2). Autèc oi upoomˆdec eÐnai. dhlad  K ≤ H . oi ex c: { 1. An | H |= 3. Ja deÐxoume ìti autèc eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 . (1 2). (1 2 3). (1 2 3). (2 3) }) = K ∪ (2 3)K φ−1 ({ i. (1 2)(3 4). proc qˆrh thc plhrìthtac. 'Estw ìti H ∩ K = { i }. ja prèpei | H |= 3   6. 'Ara den mporeÐ na eÐnai | H |= 3 kai sunep¸c KH = A4 . An  tan | H |= 6. . (1 2 4).2. (2 4). (1 3). A4 kai S4 . h KH eÐnai kanonik  upoomˆda pou perièqei thn K ˆra h KH ja eÐnai h A4   ìlh h omˆda S4 . (1 4)(2 3) } tou Klein. Epeid  kai oi dÔo eÐnai kanonikèc upoomˆdec. (1 3). 'Enac ˆlloc pio komyìc trìpoc eÐnai o ex c. (1 4 3). An { i } = H S4 . (2 3). (2 4 3). Sunep¸c oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 pou perièqoun thn K eÐnai oi K . (1 4). tìte h H perièqei èna 3-kÔklo kai epeid  eÐnai kanonik  ja prèpei na perièqei ìlouc touc 3-kÔklouc (giatÐ?). tìte K ≤ H . pou an koun sthn K eÐnai tou Ðdiou tÔpou kai eÐnai oi mìnec metajèseic autoÔ tou tÔpou sthn S4 . Allˆ ìloi oi 3-kÔkloi eÐnai suzugeÐc metajèseic (blèpe Je¸rhma 4. Sunep¸c mia tètoia upoomˆda den mporeÐ na eÐnai kanonik . (1 2) }) = K ∪ (1 2)K φ−1 ({ i. Prˆgmati. Allˆ an σ ∈ K ∩ H me σ = i. (2 3 4). Epeid  h S4 eÐnai sqetikˆ mikr  omˆda ja mporoÔsame na broÔme ìlec tic upoomˆdec thc kai na exetˆzame poiec apì autèc eÐnai kanonikèc. dhlad  KH = S4 .376 4. (3 4) }. oi diˆforec thc tautotik c. (1 3 2). (2 3) } { 1. Sunep¸c H ∩ K = K . (2 4) } { 1.15). Epeid  | KH |=| K || H |. (4 3) } { 1. Mia = = = = upoomˆda thc S4 pou eÐnai isìmorfh me thn S3 ja prèpei na perièqei dÔo mìno 3-kÔklouc (o ènac antÐstrofoc tou ˆllou). (1 3 2) }) = K ∪ (1 2 3)K ∪ (1 3 2)K = A4 φ−1 (S3 ) = S4 . ja prèpei ìlec autèc na an koun sthn H ∩ K (giatÐ?). Omˆdec φ eÐnai h upoomˆda K = { 1. 'Etsi èqoume φ−1 ({ i }) = K φ−1 ({ i. (1 3 4). (1 3) }) = K ∪ (1 3)K φ−1 ({ i. epeid  ìlec oi metajèseic. (1 4). (1 4 2). (1 3)(2 4). epeid  S4 /K ∼ S3 .

'Estw G omˆda kai H. τ >. ii ) < π > < π. 2. . 'Estw G omˆda me tˆxh 210 kai K kanonik  upoomˆda thc G me tˆxh 7. 'Estw π = ( 1 2 3 4 5 ) . tìte x ∈ K . gia ìla ta h ∈ H kai k ∈ K . K kanonikèc upoomˆdec thc me H ∩ K = { 1 }. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 gia kˆje g ∈ G. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 . iii ) D5 ∼ < π. i) DeÐxte ìti x30 ∈ K gia kˆje x ∈ G. 5. Na brejoÔn ìlec oi kanonikèc upoomˆdec thc.7. 'Estw G omˆda me tˆxh 26. y. Poiìc eÐnai o deÐkthc thc KM sthn G? GiatÐ h G/KM eÐnai kuklik ? 7. DeÐxte ìti hk = kh. 'Estw G omˆda kai H kanonik  upoomˆda thc. = 4. DeÐxte ìti h G èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc an kai mìno h H   h G/H èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. τ >. DeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio n upˆrqei kanonik  upoomˆda Nn thc G me | G : Nn | = n. 'Estw G omˆda kai a èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. 'Estw G mia omˆda kai a ∈ G me a th monadik  upoomˆda tˆxhc 3. iii) DeÐxte ìti gia to stoiqeÐo g ∈ G isqÔei h isodunamÐa g ∈ K ⇐⇒ g 37 ∈ K .4. DeÐxte ìti KM G. 'Estw G = 2x 3y 5z x. 10. 'Estw G omˆda kai M kanonik  upoomˆda thc ètsi ¸ste to phlÐko G/M na eÐnai ˆpeirh kuklik . DeÐxte ìti: i ) τ · π · τ = π −1 . 'Estw ìti h H eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc m miac omˆdac G. Perigrˆyte 11. ii) An x ∈ G me x7 ∈ K . ¸ste < a > G.7 1. 'Omoia an G = D4 kai H = Z(D4 ). 6. gia kˆje g ∈ G. 9. ìpou G = Q8 eÐnai h omˆda twn quaternions kai H = Z(Q8 ). x ∈ Z . τ = ( 2 5 ) · ( 3 4 ) ∈ S5 . z ∈ Z kai H = thn omˆda phlÐko G/H . Na brejeÐ h omˆda phlÐko G/H . 3. 2x . 8. DeÐxte ìti h H eÐnai kanonik  sth G. iv) An M G me | M | = 6. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 377 Ask seic 4.

gN2 ). DeÐxte ìti h ϕ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn kai ìti h ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an N1 ∩ N2 = 1. gia ìla ta α. β ∈ G isqÔei (αβ)n = αn β n . 'Estw G mia omˆda kai N mia upoomˆda thc me thn idiìthta N ∩ G = 1. 13. 16. Upìdeixh: DeÐxte ìti h A eÐnai upoomˆda tou kèntrou thc G. x ∈ G. 19. N2 kanonikèc upoomˆdec thc. . 'Estw G mia omˆda. Tìte deÐxte ìti a) {xn | x ∈ G} b) G kai {xn−1 | x ∈ G} G. 18. 'Estw G mia mh Abelian  omˆda. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. na deiqteÐ ìti h omˆda phlÐko G/Z(G) eÐnai isìmorfh me thn omˆda Inn(G). i = 1. 2. Omˆdec 12. ìpou G eÐnai h omˆda metajet¸n thc G. DeÐxte ìti an H eÐnai mia kuklik  kanonik  upoomˆda miac omˆdac tìte kˆje upoomˆda thc H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. DeÐxte ìti h N eÐnai Abelian . deÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . α) Na deiqteÐ ìi h omˆda Inn(G) twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai kanonik  upoomˆda thc omˆdac ìlwn twn automorfism¸n thc G. 21. Upojètoume ìti to phlÐko G/A eÐnai kuklikì. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc τg (x) = gxg −1 . DÐnetai h apeikìnish ϕ : G −→ G/N1 × G/N2 me g −→ ( gN1 . 17. An h omˆda phlÐko G/H eÐnai kuklik . . n. An epiplèon h N eÐnai kanonik  upoomˆda deÐxte ìti N ≤ Z(G). 15. G] = { α1 α2 · · · αn α1 · · · αn | αi ∈ G. β) An Z(G) eÐnai to kèntro thc G. ìpou Z(G) einai to kèntro thc G. h opoÐa perièqetai sto kèntro Z(G) thc G. . g −→ τg . DeÐxte ìti [G .378 4. . DeÐxte ìti h omˆda automorfism¸n AutG thc G den eÐnai kuklik . β ∈ G. 'Estw G mia omˆda kai A kanonik  upoomˆda thc tˆxhc 2. . 'Estw G omˆda kai N1 . DeÐxte ìti to 16 diaireÐ ton arijmì m4 − 1 gia kˆje perittì arijmì m. n ≥ 2}. Upojètoume ìti gia kˆpoio n > 1 kai gia ìla ta α. αn−1 β n = β n αn−1 . DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . −1 −1 20. 14. Upìdeixh: Jewr ste thn apeikìnish G −→ Aut(G). 'Estw G mia omˆda. DÐnetai mia omˆda G. JewroÔme thn omˆda U (Z16 ).

. βn ) o diag¸nioc pÐnakac me stoiqeÐa sthn kÔria diag¸nio ta β1 . 23. diag(β1 . . j) sthn opoÐa èqei 1 kai diag( β1 . H kai L eÐnai upoomˆdec thc G kai K G. . β ∈ G.12: An K. GLn (C)] = SLn (C) = [SLn (C). .4. . 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. . . H L. = . . tìte upˆrqei ènac isomorfismìc L K/H K ∼ L/(L ∩ K) H . · βn = 0 [In + αEij . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka g) (αβα−1 β −1 )n(n−1) = 1. DeÐxte ìti gia i = j kai β1 · . . .7. . βn )] = In + kai epiplèon ìti gia i = j = k α(βj − βi ) Eij βi [In + αEij . . . . In + βEjk ] = In + αβEik . 379 22. SLn (C)]. ApodeÐxte thn ex c genÐkeush tou Jewr matoc 4. gia ìla ta α. βn . EpÐshc deÐxte ìti an n ≥ 3 [GLn (C).7.

(m1 . sÔmfwna me to Parˆdeigma 4. oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc.7.4.d. 'Opwc mìlic deÐxame upˆrqoun dÔo upoomˆdec G1 . Allˆ h tˆxh tou h ja prèpei na diaireÐ . Efarmìzoume epagwg  sto n. EpÐshc an o n eÐnai ènac pr¸toc arijmìc oi mìnec upoomˆdec thc G eÐnai h { 1 } kai h G (blèpe 4. 'Opwc ja doÔme. m2 ) = 1. Apìdeixh. an p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc tou m. ìpou o m.23. 1 < m < n.11. s 1 2 ìpou ta pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ ìqi kat anˆgkh diakekrimènoi.4.8. m2 ) = 1.d. 'Ara | G : G1 | = m2 kai | G : G2 | = m1 . S aut  thn perÐptwsh kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 . ja prèpei hm1 = hm2 = 1. G2 me | G1 | = m1 kai | G2 | = m2 . Epeid  h ∈ G1 kai h2 ∈ G2 . 2. Tìte. H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh n kai sunep¸c epagwgikˆ h G/ g p èqei mia upoomˆda tˆxhc m . g1 ∈ G1 . sÔmfwna me to Pìrisma 4. An n = m1 m2 . Kat arq n apodeiknÔoume ìti gia tic peperasmènec Abelianèc omˆdec isqÔei to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange. Dhlad  mporoÔme na apant soume sto basikì er¸thma pìte dÔo tètoiec omˆdec eÐnai isìmorfec   ìqi.380 4. p eÐnai thc morf c H/ g gia mia (monadik ) upoomˆda H thc G pou perièqei thn g . dÐnontac ènan katˆlogo ìlwn twn mh isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn miac dedomènhc tˆxhc. m2 antÐstoiqa kai isqÔei G = G1 G2 kai G1 ∩ G2 = { 1 }.8 (7) ).k. H perÐptwsh n = 1 eÐnai tetrimmènh.14.7. G2 tˆxewn m1 . sÔmfwna me to 4. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n.7. Upojètoume ìti o n eÐnai sÔnjetoc arijmìc kai èstw m ènac gn sioc diairèthc tou n. Aut  h upoomˆda. 'Estw h ∈ G1 ∩ G2 . Sunep¸c | H/ g | = m pou shmaÐnei ìti | H | = m.1 Je¸rhma. h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p. tìte h G èqei dÔo monadikèc upoomˆdec G1 . 1. Gia kˆje diairèth m tou n upˆrqei mia upoomˆda thc G pou èqei tˆxh m. autìc o katˆlogoc apoteleÐtai apì omˆdec thc morf c Cpn1 × Cpn2 × · · · × Cpns . Tìte isqÔoun ta ex c. g2 ∈ G2 kai h G eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno G1 × G2 . SÔmfwna me to Pìrisma 4.k. p 'Estw t¸ra ìti n = m1 m2 ìpou o m.26).(m1 .8 Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Efarmìzontac ta prohgoÔmena apotelèsmata mporoÔme t¸ra na taxinom soume ìlec tic peperasmènec Abelianèc omˆdec. 4. Omˆdec 4.

Sthn prokeimènh perÐptwsh.4.3. 'Ara èqoume G = w g h ∼ w × g × h ∼ C2 × C2 × C3 . Aut  pou eÐnai tˆxhc 4 an den eÐnai kuklik  eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno C2 × C2 kai sunep¸c h G eÐnai isìmorfh me thn C4 × C3   me thn C2 × C2 × C3 . Aut  èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 2 kai èna stoiqeÐo h tˆxhc 3. Tìte g1 g1 g2 g2 = 1. g2 ∈ G2 . rètec tou 12 eÐnai 2. g1 ∈ G1 . 3. ja prèpei na èqei kai ˆllo stoiqeÐo tˆxhc 2. 4 kai 6.1 ja deÐxoume ìti metaxÔ . 4   thc morf c 2pn   pn . sÔmfwna me to je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. Autì = = to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4. Wc efarmog  tou Je¸r matoc 4. An G = g . pou eÐnai pl jouc 6. An t eÐnai èna ˆllo stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. Opìte to ginìmenì touc s = gh èqei tˆxh 6 (giatÐ?) kai èqoume s = g h ∼ g × h ∼ C2 × C3 . ˆra g2 g2 ∈ G1 .2 Parˆdeigma. tìte autèc eÐnai oi g 6 . g 4 . h G èqei monadikèc upoomˆdec tˆxhc 2.8.8. 'Etsi èqoume | G1 G2 | = | G1 | |G1 ∩G2| = | G1 | | G2 | = m1 m2 = | G | kai ˆra G = G1 G2 . m2 ) = 1. s = g1 g2 . IsqÔei de 4. eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. èstw s ∈ G. thn Ôparxh twn opoÐwn anafèrei kai to prohgoÔmeno je¸rhma. g2 ) −→ g1 g2 . Sunep¸c h = 1. afoÔ o m. g1 ∈ G1 . 3. Epeid  h G den eÐnai kuklik . Sunep¸c t2 = t−1 ∈ s pou shmaÐnei ìti t ∈ s pou eÐnai ˆtopo.8. tìte G = s ∪ t s . pou eÐnai to monadikì stoiqeÐo thc s tˆxhc 2.8. kaj¸c eÐnai 12 = 3 · 4 kai sunep¸c upˆrqoun dÔo monadikèc upoomˆdec thc G tˆxhc 3 kai 4.8. 'Omoia g1 = g1 . An h G eÐnai kuklik . Dhlad  g2 g2 ∈ G1 ∩ G2 = { 1 } pou shmaÐnei g2 = g2 .1. g2 ∈ G2 kai −1 −1 −1 s = g1 g2 . Prˆgmati.3 Efarmog . |G2| Epomènwc G1 ∩ G2 = { 1 }. ìpou p eÐnai ènac perittìc pr¸toc arijmìc 4.k. autì eÐnai to monadikì stoiqeÐo tˆxhc 3 thc ˙ s . Oi gn sioi diai- g = g4 g 3 ∼ g 4 × g 3 ∼ C3 × C4 . twn Abelian¸n omˆdwn U (Zm ) oi mìnec kuklikèc eÐnai autèc gia tic opoÐec to m eÐnai 2. 4 kai 6. g 3 kai g 2 antÐstoiqa. Apì to gegonìc autì prokÔptei ìti o omomorfismìc G1 × G2 −→ G.d. Apì thn ˆllh pleurˆ.11). EpÐshc h G ektìc apì to g . ja èprepe na eÐnai tˆxhc 4   6. aut  den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 (giatÐ?). an s ∈G s eÐqe tˆxh 6 tìte to s 3 ∈ s kai s 2 ∈ s kai ˆra s = s pou eÐnai ˆtopo. To stoiqeÐo h = s2 eÐnai to monadikì = = stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. = = 'Estw ìti h G den eÐnai kuklik . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc 12.(m1 . Epomènwc upˆrqei w ∈ G pou den an kei sthn s kai èqei tˆxh 2. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 381 to m1 kai to m2 (blèpe 4. afoÔ −1 −1 g1 g1 ∈ G1 . Diìti diaforetikˆ ta stoiqeÐa tou uposunìlou G s . (g1 .

lìgw tou Jewr matoc 4. An deÐxoume ìti autèc oi dÔo upoomˆdec eÐnai kuklikèc tìte h U (Zpn ) eÐnai kuklik  (giatÐ?). h klˆsh modulo pn tou n−1 kai ˆra. = = ParathroÔme ìmwc ìti h antistoiqÐa φ : U (Zpn ) −→ U (Zp ). afoÔ. t DeÐqnoume epagwgikˆ ìti gia kˆje t ∈ N isqÔei (1 + p)p ≡ 1 mod pt+1 allˆ t (1 + p)p ≡ 1 mod pt+2 . èqoume U (Zpn )/G1 = G1 G2 /G1 ∼ G2 /G1 ∩ G2 ∼ G2 . Eidikìtera.6. Tìte gnwrÐzoume (blèpe Je¸rhma 4.6. ja isqÔei (1 + p)pn−1 ≡ 1 mod p n−2 1 mod pn en¸ (1 + p)p ≡ 1 mod pn . r mod pn −→ r mod p. Prˆgmati. h antistoiqÐa aut  eÐnai mia kalˆ orismènh apeikìnish. kaj¸c oi akèraioi pn−1 kai p − 1 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. p H tˆxh thc omˆdac U (Zpn ) eÐnai Ðsh me ϕ(pn ) = pn−1 (p − 1) kai ètsi. Omˆdec kai n ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc. Me ˆlla lìgia. eÐnai ènac epimomorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda G1 . ìpwc gia parˆdeigma sth dekadik  parˆstash enìc rhtoÔ arijmoÔ. h opoÐa eÐnai epÐ (giatÐ?). an broÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo pn pou èqei tˆxh pn−1 . Gia t = 0 èqoume (1 + p) ≡ 1 mod p en¸ (1 + p) ≡ t 1 mod p2 . | G2 | = p − 1 gia tic opoÐec èqoume U (Zpn ) = G1 G2 . Autì to apotèlesma èqei efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. aut  ja parˆgei thn 1 + p èqei tˆxh p omˆda G1 .1 13)) ìti U (Z2pn ) ∼ U (Z2 × Zpn ) = U (Z2 ) × U (Zpn ) ∼ U (Zpn ). i t+1 afoÔ p ≥ 3 kai p ≡ 0 mod p.382 4. MporoÔme na perioristoÔme sthn perÐptwsh ìpou n ≥ 2. = = ArkeÐ loipìn na deiqteÐ ìti h omˆda U (Zpn ) eÐnai kuklik . Kaj¸c h G1 eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc pn−1 . i ≤ i ≤ p − 1 . G1 ∩ G2 = { 1 }. .8(2).7. T¸ra. h omˆda U (Zp ) = Z∗ eÐnai kuklik .7 kai 'Askhsh 2. tìte aut  ja parˆgei thn G1 . ìpwc exhg same parapˆnw.12. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume ìti (1 + p)p ≡ 1 + rpt+1 allˆ r ≡ 0 mod p. 'Estw t¸ra p ènac perittìc = pr¸toc arijmìc. Kat arq n èqoume U (Z2 ) = { 1 } kai U (Z4 ) ∼ C2 . Autì deÐqnei ìti (1 + p)p ≡ i t+2 allˆ (1 + p)pt+1 ≡ 1 mod pt+3 . ìpwc èqoume deÐxei sthn Efarmog  4. upˆrqoun monadikèc upoomˆdec G1 kai G2 me | G1 | = pn−1 . 'Etsi èqoume p (1 + p) pt+1 = (1 + rp t+1 p ) = 1 + rp t+2 + i=2 p (rpt+1 )i = 1 + rpt+2 + spt+3 .

ja prèpei G1 = ker φ kai ˆra h omˆda G2 ∼ U (Zpn )/G1 ∼ U (Zp ) = Zp−1 eÐnai = = epÐshc kuklik . m2 ) = 1. G1 ∩ G2 = { 1 }. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸ ìti h sunj kh 2) sto Je¸- . Epeid  oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc me autèc tic tˆxeic. dhlad  32 ≡ α−2 α−1 α 2 α−1 2 2 2α α−1 α+1 α−1 2 α+1 1+2 +λ2 . ìpou k ≥ 2. Gia α = 3 jewroÔme mia klˆsh r mod 8 ∈ U (Z8 ).8. m2 ) = 1. ja prèpei H = G kai ˆra m. r2 ≡ 1 mod 8. Kat arq n. dhlad  ìti an to m den eÐnai 2. = 4 4.4 Parat rhsh. Sunep¸c. gia α = 3. tìte kai h U (Zm ) den ja eÐnai kuklik  gia m = 2α pm1 · · · pmk 1 k me α ≥ 3. 1 kai me to ginìmeno C2 ×C(p ×· · ·×C(p 1 k kai ˆra den eÐnai kuklik  (giatÐ?). Apomènei t¸ra na apodeÐxoume ìti isqÔei kai to antÐstrofo. m2 ) (blèpe 'Askhsh 4. Tìte.k. Kaj¸c | U (Zpn )/G1 | = p − 1 = | U (Zpn )/ ker φ |. tìte 3 = (1+2 ) +λ 2 +λ(1+2 )2 ≡ (1+2 ) mod 2 = (1+2α +22α−2 ) mod 2α+1 ≡ (1+2α ) mod 2α+1 . upˆrqei upoomˆda H thc G me tˆxh Ðsh me to e.(m1 . 'Estw loipìn m = 2α . α ≥ 3.5).k. EÐnai de ker φ = {r mod pn ∈ U (Zpn ) | r ≡ 1 mod p } kai ˆra (1 + p) mod pn ∈ ker φ. r = 4k + 1   r = 4k − 1 kai ˆra r2 = 1 ± 8k + 16k 2 . 1 k tìte h U (Zm ) eÐnai isìmorfh me to ginìmeno C(p −1)pm1 −1 × · · · × C(p −1)pmk −1 1 1 −1)p1 m1 −1 gia α = 0. Dhlad  an G1 kai G2 eÐnai monadikèc upoomˆdec tˆxhc m1 kai m2 antÐstoiqa.p. afoÔ isqÔei 32 ≡ 1 mod 2α . Tìte (r2 ) = r2 = 1 + λ2t+1 + λ2 22t kai sunep¸c r2 ≡ α−2 1 mod 2t+1 . en¸ h omˆda U (Z8 ) èqei tˆxh t−2 t−2 4. Prˆgmati.d. 4   thc morf c pn   2pn .k. èqoume 3 = (−1 + α−3 α−3 4) mod 8 ≡ 1 mod 8 kai an upojèsoume ìti 32 ≡ 1 + 2α−1 mod 2α .8. sÔmfwna me to 1) tou Jewr matoc. ìpou p perittìc pr¸toc. isqÔei φ(r1 r2 mod pn ) = φ(r1 mod p)φ(r2 mod p) kai ˆra h φ eÐnai omomorfismìc. ApodeiknÔoume epagwgikˆ ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc U (Zm ) eÐnai mikrìterh apì thn tˆxh 2α−1 thc U (Zm ). Den eÐnai dÔskolo na broÔme mia klˆsh pou èqei tˆxh 2α−2 . tìte h omˆda U (Zm ) den eÐnai kuklik . upˆrqoun upoomˆdec thc H tˆxhc m1 kai m2 . dhlad  G1 ⊆ ker φ.8. Me bˆsh thn parat rhsh aut  kai to L mma 4. α = 0.4. Prˆgmati. Epeid  oi m1 kai m2 diairoÔn thn tˆxh | H | thc H . prokÔptei ìti U (Z2α ) ∼ C2 × C2α−2 gia α ≥ 3.d(m1 . kai sunep¸c h U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik .6 parakˆtw.9. 1. 2. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 383 Epiplèon.4 k −1)pk mk −1 gia α = 2 k rhma 4. dhlad  ìti r2 = 1 + λ2t gia kˆpoion t−2 2 t−1 t−1 akèraio λ. H klˆsh 3 mod 2α eÐnai α−3 mia apì autèc. parathroÔme ìti an h anˆlush tou m se diakekrimènouc pr¸touc eÐnai thc morf c 2α pm1 · · · pmk . Upojètoume ìti r2 ≡ 1 mod 2t . An apodeÐxoume ìti h omˆda U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik .1 eÐnai kai anagkaÐa. tìte m.(m1 .8. 'Ara gia kˆje r mod 2α ∈ U (Z2α ) isqÔei r2 ≡ 1 mod 2α . tètoiec ¸ste G = G1 G2 .

i = 1. an φ : G −→ H eÐnai ènac isomorfismìc. 2. tìte upˆrqoun kai ˆllec upoomˆdec thc G me tˆxh Ðsh me | G1 |   | G2 |. . s. . . . . Apomènei na deÐxoume ìti Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 } gia kˆje i = 1. . thc opoÐac h tˆxh thc diaireÐtai me to ni . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. . T¸ra. h tˆxh aut  eÐnai sqetikˆ pr¸th proc to ni . eÐnai s 1 diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. . s. 2. 2. . tìte G = P1 · · · Ps kai Pi ∩ P1 · · · Pi−1 Pi+1 · · · Ps = {1}. . Qi oi monadikèc upoomˆdec twn G kai H antÐstoiqa pou èqoun tˆxh pαi . Omˆdec Epomènwc. AntÐstrofa an φi : Pi −→ Qi . Prˆgmati. Apì autì. eÐnai de | G1 |=| G2 |=| G3 |= 2.d. i = 1. èpetai ˆmesa ìti h upoomˆda Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk eÐnai tetrimmènh. kaj¸c h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc upoomˆdac G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk diaireÐ to ginìmeno n1 · · · ni−1 ni+1 · · · nk . èqoume | G1 · · · Gk | ≥ | G | kai ˆra G1 · · · Gk = G. . . . k tˆxhc ni tètoiec ¸ste G = G1 · · · Gk kai Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 }. k . . . Gia parˆdeigma.k. 2. (1 3)(2 4). Sunep¸c. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n = n1 · · · nk . gia i = 1. gia thn omˆda tou Klein K4 = { i. an G = G1 G2 me G1 ∩G2 = { 1 } kai m. ìpou oi pi . i = 1. . Prˆgmati. (1 4)(2 3) } èqoume K4 = G1 G2 . G ∼ H an kai mìnon an Pi ∼ Qi gia = = i kˆje i = 1. . tìte | φ(Pi ) | = pαi (giatÐ?) kai ˆra φ(Pi ) = Qi . Tìte. . . an n = pα1 · · · pαs . s. .384 4. Ac jewr soume t¸ra dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec G. . . H pou èqoun thn Ðdia tˆxh n. g1 g2 · · · gs −→ φ1 (g1 ) · · · φs (gs ).5 Pìrisma. G2 = (1 3)(2 4) kai upˆrqei h upoomˆda G3 = (1 4)(2 3) pou eÐnai diˆforh twn G1 kai G2 .1. . k . . i = 1. ìpou oi ni eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. Tìte upˆrqoun monadikèc upoomˆdec Gi . . 'Ara o periorismìc thc φ sthn i Pi eÐnai ènac isomorfismìc thc Pi sthn Qi . s. . to ginìmeno G1 · · · Gk eÐnai mia upoomˆda thc G. G1 ∩ G2 = { 1 }. . i = 1. .8. s. i Apìdeixh. ìpou G1 = (1 2)(3 4) . | G2 |) = 1. prokÔptei eÔkola ìti kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gs . . . . eÐnai ènac isomorfismìc. i = 1.(| G1 |. s eÐnai ènac isomorfismìc tìte h antistoiqÐa φ : G −→ H . . . ìpou gi ∈ Pi . 4. afoÔ Gi ⊆ G1 · · · Gk . . . . H Ôparxh kai h monadikìthta twn upoomˆdwn Gi me | Gi | = ni prokÔptei apì to prohgoÔmeno je¸rhma. Sunep¸c. . 'Estw n = pα1 · · · pαs h anˆlush tou n se ginìmeno diakes 1 krimènwn pr¸twn kai Pi . ìpou Pi eÐnai h monadik  upoomˆda thc G tˆxhc pαi . Prˆgmati.8. (1 2)(3 4).

tìte upˆrqei èna h ∈ G tètoio ¸ste h klˆsh h g na parˆgei thn G/ g kai h tˆxh tou h na eÐnai Ðsh me pm . g eÐnai èna stoiqeÐo thc G mègisthc tˆxhc kai h omˆda phlÐko G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc pm . tìte h anˆlush thc G wc ginìmeno upoomˆdwn thc pou ikanopoioÔn thn idiìthta pou anafèretai sto Pìrisma 4.6 L mma.8. 'Estw pk h tˆxh tou g . Tìte gnwrÐzoume ìti G ∼ Cpn . . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Sunep¸c h φ eÐnai apeikìnish. 1. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . ìpou g = g1 · · · gs kai g = g1 · · · gs eÐnai oi monadikèc ekfrˆseic dÔo stoiqeÐwn g. ìpou m = n − k . EpÐshc gia kˆje diairèth pi .6. Sunep¸c an G eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc m kai m = pn1 · · · pns eÐnai s 1 h anˆlush tou m se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. oi upoomˆdec g p kai g p perièqoun n−1 p thn g . Sthn perÐptwsh aut  eÐnai G = h g kai h ∩ g = { 1 }. dhlad  | G | = pn gia kˆpoio n ∈ N. i To epìmeno L mma eÐnai to shmantikìtero b ma gia thn taxinìmhsh ìlwn twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn. j = 0. Upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  tˆxhc pn . Tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ G isqÔei m x = 1 (giatÐ?). ìpou p pr¸toc. gia kˆpoio λ ∈ N. s. Dhlad  h G den mporeÐ na grafeÐ wc ginìmeno gn siwn upoomˆdwn thc. i = 1. . i = 0. 'Estw f g ènac genn torac thc G/ g . n. Kat arq n exetˆzoume to aploÔstero eÐdoc Abelian¸n omˆdwn pou eÐnai oi kuklikèc.5 me touc ìso to dunatìn perissìterouc parˆgontec eÐnai h G = P1 · · · Ps ìpou | Pi | = pni . . . ìpou g eÐnai ènac n−i n−j genn torac thc G. Gia i. Apìdeixh. An 1 = (f p )p m k−m = g λp k−m . 2. . Autì eÐqe deiqteÐ kai sto Je¸rhma 4. . Shmei¸noume ìti k ≥ m. EÐnai fanerìn loipìn ìti h taxinìmhsh twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn anˆgetai sthn taxinìmhsh twn Abelian¸n omˆdwn G twn opoÐwn h tˆxh eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ p. 'Eqoume de 385 φ(gg ) = φ(g1 · · · gs g1 · · · gs ) = φ(g1 g1 · · · gs gs ) = φ1 (g1 g1 ) · · · φs (gs gs ) = φ1 (g1 ) · · · φs (gs )φ1 (g1 ) · · · φs (gs ) = φ(g)φ(g ). . g ∈ G wc ginìmena stoiqeÐwn twn Pi .7. 'Etsi èqoume pk 4. afoÔ h tˆxh tou f g k eÐnai pm kai f p = 1 ∈ g .4. . tou pn upˆrqei = n−i mia monadik  upoomˆda tˆxhc pi kai aut  eÐnai h g p . .8.8. opìte f p = g λ .

k. Sunep¸c G ∼ Cp × Cp2 . .12 sthn upoomˆda h g thc G antistoiqeÐ h upoomˆda h g / g thc G/ g pou eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo thc h g .8 Prìtash. 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. . . diìti diaforetikˆ h G ja eÐqe èna stoiqeÐo h tˆxhc p2 tètoio ¸ste h klˆsh h g ja par gage thn G/ g . an h G den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc p2 . T¸ra h omˆda phlÐko 4. Telikˆ blèpoume ìti an ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc G èqoun tˆxh p. allˆ ìqi kuklik . Sunep¸c ìla ta stoiqeÐa. èqoume m m m ìti hp = f p g −rp = g λ g −λ = 1 kai h g = f g . Efarmìzoume epagwg  sthn tˆxh | G | thc G (dhlad  sto n). Apìdeixh. Omˆdec 'Ara to pk diaireÐ to λpk−m . èstw rpk = λpk−m . U- G g h g g ∼ = G h g eÐnai tˆxhc p kai parˆgetai apì kˆje mh oudètero stoiqeÐo thc f h g ìpou f p = 1 kai f ∩ h g = 1. Jètontac h = f g −r . ìpou p pr¸toc. ektìc apì to oudètero.386 4. gi ∈ Gi .8. . Tìte hp = 1 kai sunep¸c h ∩ g = { 1 }. ìpwc apaiteÐtai. G2 . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . tìte h G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc p kai sÔmfwna me to prohgoÔmeno L mma h G èqei èna stoiqeÐo h tˆxhc p tètoio ¸ste h klˆsh h g parˆgei thn G/ g . i = 1. f ∈ G tètoia ¸ste G = g h f kai g ∩ h f = h ∩ f g = f ∩ h g = { 1 } (giatÐ?). = T¸ra. .7 Parˆdeigma. 4. pojètoume ìti h G eÐnai Abelian . diìti mia sqèsh h = g t shmaÐnei ìti (h g ) = g kai ˆra to pm diaireÐ to . h. . Tìte upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec G1 . . 2. opìte h = 1.7. 'Estw G mia omˆda tˆxhc p3 . An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p2 . Gia n = 1. ìpou p eÐnai pr¸toc. GnwrÐzoume ìti h G èqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. thc G/ g eÐnai tˆxhc p. 'Ara G = h g me h ∩ g = { 1 }. tìte upˆrqoun stoiqeÐa g. eÐnai gnwstì ìti h G eÐnai kuklik . Tèloc eÐnai fanerì ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc ginìmeno x = hi g j kai ˆra G = h g . Gk thc G tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gk . Apì autì prokÔptei ìti h ∩ g = { 1 }. . Upojètoume ìti h Prìtash . 'Estw h g èna tètoio stoiqeÐo. H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh p2 kai den mporeÐ na eÐnai kuklik . tìte ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc eÐnai tˆxhc p. Autì sunˆgetai ˆmesa kai apì thn epìmenh prìtash. Apì to Je¸rhma 4.8.

arijmoÔ p tètoiec ¸ste n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk > 1 kai m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ ms > 1. α α α dhlad  g1 1 −β1 g2 2 −β2 · · · gs s −βs g λ−µ = 1. hi g ∈ Hi . 1 ≤ i ≤ k . Dhlad  upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec H1 . λ < pm . .7. . 'Estw g èna stoiqeÐo thc G pou èqei mègisth tˆxh. 0 ≤ λ < pm g kai aut  h èkfrash tou h eÐnai monadik . . upˆrqei èna stoiqeÐo gi ∈ Gi pou h klˆsh gi g parˆgei thn Gi / g kai h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me | Gi / g |. 2. Apì to Pìrisma 4. . n2 . 0 ≤ αi < Gi . .8. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 387 isqÔei gia ìlec tic omˆdec tˆxhc mikrìterhc apì pn . Autì mporeÐ na sumbeÐ mìno an αi = βi . Allˆ h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou gi g kai α ˆra prèpei gi i −βi = 1. . Prˆgmati. . Epomènwc to kˆje stoiqeÐo h ∈ G grˆfetai sth morf  α α α h = g1 1 g2 2 · · · gs s g λ . Allˆ apì thn epagwgik  upìjesh to oudètero stoiqeÐo g thc G/ g èqei α th monadik  èkfrash g = g · · · g (k forèc). i = 1. tìte èpetai ìti α α g1 1 −β1 g · · · gs s −βs g = g . Dhlad  gi i −βi g = g   α isodÔnama gi i −βi ∈ g . . m2 . ms dunˆmeic enìc pr¸tou G = Cm1 × · · · × Cnk kai H = Cm1 × · · · × Cms eÐnai isìmorfec omˆdec an kai mìnon an k = s kai ni = mi gia kˆje i. H2 .4.8. opìte λ = µ. s. 'Estw n1 . 'Estw m < n. s. . epeid  h Gi èqei tˆxh mia dÔnamh tou p kai h Gi / g eÐnai kuklik . An m = n tìte h G eÐnai kuklik  kai h Prìtash isqÔei. . an eÐqame β β α α α β g1 1 g2 2 · · · gs s g λ = g1 1 g2 2 · · · gs s g µ . nk kai m1 . gia kˆpoio λ ∈ N. . Hs thc H tètoiec ¸ste to kˆje stoiqeÐo h g . i = 1. Apì to prohgoÔmeno L mma. . èstw pm . .9 L mma. . . 2. Sunep¸c h = h1 h2 · · · hk g λ . h ∈ G. Tìte h Prìtash isqÔei gia thn omˆda phlÐko G/ g = H pou èqei tˆxh pn−m . . . . . . Tìte ta kartesianˆ ginìmena 4. . thc H na grˆfetai monadikˆ sth morf  h g = h1 g · · · hk g .11 upˆrqei monadik  upoomˆda Gi thc G tètoia ¸ste Hi = Gi / g .

. gk ) = (g1 . . . h upìjesh thc epagwg c dÐnei α1 −1 = β1 −1. afoÔ h tˆxh thc G diaireÐtai mìno apì dunˆmeic tou p (giatÐ?). . . αr −1 = = βt − 1 kai ˆra n1 = m1 . . An n = 1. . Efarmìzoume = t¸ra epagwg  sthn tˆxh | G | = | H | thc G. Kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn èqei mia monadik  anˆlush wc ginìmeno kuklik¸n upoomˆdwn thc ìpwc aut  perigrˆfetai sthn Prìtash 4. JewroÔme ta uposÔnola Gp = { g p | g ∈ G } kai H p = { hp | h ∈ H } ta opoÐa eÐnai upoomˆdec thc G kai H antÐstoiqa (giatÐ?). s na eÐnai Ðsa me 1 (giatÐ?). 'Estw ìti n > 1. Epomènwc èqoume p p Gp = Cn1 × · · · × Cnr = Cpα1 −1 × · · · × Cpαr −1 kai p p H p = Cm1 × · · · × Cmt = Cpβ1 −1 × · · · × Cpβt −1 . . Omˆdec Apìdeixh. Upojètoume ìti α1 = 1 kai èstw r o megalÔteroc deÐkthc i me αi = 1. en¸ α1 + α2 + · · · + αk = n = β1 + β2 + · · · + βs . Autì shmaÐnei telikˆ ìti G = H .8. . èpetai ìti φ(Gp ) = H p kai ˆra Gp ∼ H p . j = 1. tìte α2 = · · · = αk = 1 kai ˆra ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc p (giatÐ?). . èqoume g = (g1 . An α1 = 1. gk ). an g ∈ G. gk )p = (g1 .10. . tìte to stoiqeÐo xp eÐnai genn torac thc upoomˆdac p Cpr−1 = xp = { (xp )i = (xi )p | xi ∈ Cpr } = Cpr . dhlad  sto n.8. . tìte gia kˆpoia gi ∈ Cni . .388 4. . . prokÔptei ìti k = s. Epeid  Gp ∼ H p . gk ). gia kˆje i. EÐnai de p p p p Gp = Cn1 × · · · × Cnk kai H p = Cm1 × · · · × Cms . AntÐstrofa. . 'Estw ni = pαi . Epeid  φ(g p ) = φ(g)p gia kˆje g ∈ G kai H = { φ(g) | g ∈ G }. gk ) · · · (g1 . upojètoume ìti G ∼ H . . . Sunep¸c s = k . . . Prˆgmati. Ac jewr soume ènan isomorfismì φ : G −→ H . ja prèpei kai ìla ta βj . .10 Pìrisma. . . opìte αr+1 = αr+2 = · · · = αk = 1. . Sunep¸c. opìte p p g p = (g1 . 4. . Tìte α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai β1 ≥ β2 ≥ · · · ≥ βs ≥ 1. . 1 ≤ i ≤ k tìte G = H (opìte ∼ H ). . . tìte G = Cp = H kai α1 = 1 = β1 . IsqÔei ìmwc pα1 +α2 +···+αr +(k−r) = | G | = | H | = pα1 +···+αr +(s−r) . . EpÐshc èstw t o megalÔteroc deÐkthc j me βj = 1 opìte βt+1 = · · · = βs = 1. Epeid  tìte pk = | G | = | H | = ps . 'Ara | Gp | = p(α1 −1)+···+(αk −1) kai | H p | = p(β1 −1)+···+(βs −1) . gia G = = kˆpoio n. k = 1 = s. . 1 ≤ j ≤ s. GnwrÐzoume ìti an x eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Cpr . nr = mt kai r = t (afoÔ | Gp | = | H p | < | G |). 1 ≤ i ≤ k kai mj = pβj . . . Tìte | G |=| H |= pn . An k = s kai ni = mi . .

gj ∈ Gj .8. i = 1. . Oi kuklikèc omˆdec Cpαi onomˆzontai sun jwc stoiqei¸deic kuklikoÐ parˆgontec thc G kai oi tˆxeic twn pαi onomˆzontai stoiqei¸deic diairètec thc G. sk . . 2. . 'Estw t¸ra G kai G dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec tˆxhc n kai n = pn1 · · · pnk h anˆlush tou n se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. . ìpou Gi gia i = 1. 4. . JewroÔme ta kartesianˆ ginìmena H = G1 × · · · × Gk kai E = G1 × · · · × Gs . ìpou ni1 ≥ ni2 ≥ · · · ≥ nisi ≥ 1 kai n si ni . . k . . . . . = i = 1. . k . gj ∈ Gj . .11 sumperaÐnoume ìti kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn eÐnai isìmorfh me èna kai mìno èna kartesianì ginìmeno thc morf c Cpα1 × Cpα2 × · · · × Cpαk ìpou α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai α1 + α2 + · · · + αk = n. Epomènwc kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn tˆxhc n kajorÐzetai pl rwc apì èna sÔnolo dunˆmewn pi ij twn pi . lìgw tou prohgoÔmenou L mmatoc. . . . . Duì Abelianèc omˆdec G kai H thc Ðdiac tˆxhc pn eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec. . . ja prèpei k = s kai Gi ∼ Gi . An eÐnai anagkaÐo. Sunep¸c = = G ∼ G an kai mìnon an oi Pi kai Qi èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec gia = kˆje i = 1. . gk ). i = 1. . g1 · · · gk −→ (g1 . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 389 Apìdeixh. = Apì to Pìrisma autì kai to L mma 4. . Tìte. . k . . .8. Me aut  thn orologÐa mporoÔme na diatup¸soume to ex c basikì je¸rhma. . . An s eÐnai o megalÔteroc deÐkthc metaxÔ twn s1 . . gk ). . tìte mazÐ me tic j=1 nij = .5) i èqoume dei ìti G ∼ G an kai mìnon an Pi ∼ Qi .8. . .4. i = 1. gi ∈ Gi . .8. Ja deÐxoume ìti k = s kai metˆ apì mia katˆllhlh arÐjmhsh Gi ∼ Gi . tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ stic morfèc g = g1 · · · gk kai g = g1 · · · gs .11 Je¸rhma. . . An 1 k Pi kai Qi eÐnai oi monadikèc upoomˆdec twn G kai G tˆxhc pni (Pìrisma 4. . . . Tìte oi antistoiqÐec G −→ H. k . k kai Gj gia j = 1. . . j = 1. i = 1. 'Estw G = G1 · · · Gk = G1 · · · Gs . k . k kai G −→ E. . . . . . . g1 · · · gk −→ (g1 . . diatˆssoume tic Gi kai Gj ètsi ¸ste | G1 | ≥ · · · ≥ | Gk | kai | G1 | ≥ · · · ≥ | Gs |. s eÐnai kuklikèc upoomˆdec. . . . s ∼ eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn kai ˆra H = E . gi ∈ Gi .

. s. . . . . . 3. (2) AntÐstrofa an o n analÔetai ìpwc sthn (2) tìte ta mj èqoun th morf  (1). èqoume ìti Cmj ∼ Cpn1j × · · · × Cpnkj . analloÐwtoi kuklikoÐ parˆgontec kˆje Abelian c omˆdac pou eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno (3). Ta i de ginìmena twn stoiqeÐwn kˆje st lhc eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc G. ìpou ni. s (1) n = m1 m2 · · · ms kai mj | mj−1 . . Sunep¸c mporoÔme na poÔme ìti oi klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n = pn1 · · · pnk brÐskontai se 1 − 1 antistoiqÐa me touc pÐnakec thc 1 k morf c   n11 n12 n p1 p1 · · · p1 1s  pn21 pn21 · · · pn2s  2  P = 2 2   ··· ··· nks nk1 nk2 pk pk · · · pk ìpou ta nij orÐzontai ìpwc perigrˆyame mìlic prin. Omˆdec prohgoÔmenec dunˆmeic tou pi . = 1 k Epomènwc. . .si +1 = ni. . 'Estw n n mj = p1 1j · · · pk kj . . . j = 1.s = 0. Oi fusikoÐ arijmoÐ m1 . 4. r.s +1 n pi i . . i = 1. T¸ra apì to Je¸rhma 4. j = 1. j = 2.si +2 = · · · = ni. eÐnai isìmorfa. . .7   apì ta prohgoÔmena apotelèsmata. . . .390 4. kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n antiproswpeÔetai apì èna kartesianì ginìmeno Cm1 × Cm2 × · · · × Cms (3) ìpou n = m1 m2 · · · ms kai m2 | m1 . SunoyÐzontac t¸ra mporoÔme na diatup¸soume to Jemeli¸dec Je¸rhma twn Peperasmènwn Abelian¸n Omˆdwn. an eÐnai anagkaÐo.s . . ms s aut  thn perÐptwsh onomˆzontai analloÐwtoi parˆgontec kai oi kuklikèc omˆdec Cmj . eÐnai opoiesd pote omˆdec (giatÐ?). s. DÔo Abelianèc peperasmènec omˆdec eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc analloÐwtouc parˆgontec . 2. . . . . ìpou Gi .6.8. lambˆnontac upìyin ìti ìla ta kartesianˆ ginìmena Gσ(1) × · · · × Gσ(r) . ms | ms−1 . pi i. . gia kˆje σ ∈ Sn . An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc n kai P eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ sthn klˆsh isomorfÐac sthn opoÐa an kei h G tìte ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc i gramm c eÐnai oi stoiqei¸deic diairètec thc monadik c upoomˆdac Pi thc G pou èqei tˆxh pni . . . m3 | m2 . . . jewroÔme kai tic dunˆmeic ni. .12 Je¸rhma.

8. to 6 kai to 2. 5). 5. eÐnai fanerì ìti h G èqei tˆxh pn . Oi antÐstoiqec analÔseic tou 504 se ginìmeno m1 m2 · · · ms . to 2 kai to 2   to 56. 1. . s. 4. = C23 × C3 × C7 × C3 ∼ C168 × C3 = C22 × C32 × C7 × C2 ∼ C252 × C2 . 126 · 2 · 2 kai 56 · 6 · 2.8.13 ParadeÐgmata. ìpou mj | mj−1 . (53 ). 254 · 2. eÐnai 504. 84 · 6. an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontec kai oi .14 Parathr seic. (52 . 5) kai (5. 'Estw n = 23 · 32 · 7.4.8. .  3 3  .  3 3 1  7 1 7 1 1 7 1 1 Oi antÐstoiqoi antiprìswpoi twn klˆsewn isomorfÐac eÐnai ta kartesianˆ ginìmena C23 × C32 × C7 ∼ C504 . Tìte oi prohgoÔmenoi dunatoÐ pÐnakec eÐnai oi ex c. 'Estw n = 53 .  32 1 1  . 1. = ∼ C22 × C3 × C7 × C2 × C3 = C84 × C6 C2 × C32 × C7 × C2 × C2 ∼ C126 × C2 × C2 . Oi en lìgw pÐnakec P eÐnai oi ex c 6. 168 · 3. . Oi antÐstoiqec klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc 125 antiproswpeÔontai apì ta kartesianˆ ginìmena C53 . .    3   2  2 1 2 2 23  32  . = C2 × C3 × C7 × C2 × C3 × C2 ∼ C56 × C6 × C2 = Sunep¸c dÔo Abelianèc omˆdec tˆxhc 504 eÐnai isìmorfec an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontèc touc eÐnai to 504   to 168 kai to 3   to 252 kai to 2   to 84 kai to 6   to 126.  32 1  7 7 1 7 1       22 2 2 2 2 2 2 2  3 3  . Apì ton orismì twn analloi¸twn paragìntwn kai twn stoiqeiwd¸n diairet¸n miac peperasmènhc Abelian c omˆdac G. j = 2. p pr¸toc. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 391 4. C52 × C5 kai C5 × C5 × C5 2. Autèc eÐnai oi mìnec dunatèc.

. Kaj¸c kˆje polu¸numo tou F[x] èqei to polÔ n rÐzec ìpou n eÐnai o bajmìc tou poluwnÔmou. h omˆda lègetai stoiqei¸dhc Abelian  omˆda. 'Ena tètoio uposÔnolo lègetai bˆsh thc G.392 4. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn me analloÐwtouc parˆgontec p. . . . a) DeÐxte ìti to pl joc ìlwn twn bˆsewn thc G eÐnai Ðso me (pn − 1)(pn − p) · · · (pn − pn−1 ) . k = 2. m2 | m1 . . S aut  thn perÐptwsh ìtan oi stoiqei¸deic diairètec eÐnai ìloi Ðsoi me p. .6. . me ms | ms−1 . . . . . gn } èna uposÔnolo thc G tètoio ¸ste G =< g1 >< g2 > · · · < gn > me < gi > ∩ < g1 > · · · < gi−1 >< gi+1 > · · · < gn > = {1} gia i = 1. . (pm − 1)(pm−1 − 1) · · · (p − 1) . 1 ≤ m ≤ n eÐnai (pn − 1)(pn−1 − 1) · · · (pn−m+1 − 1) . . Gia to lìgo autì o akèraioc m1 onomˆzetai ekjèthc thc G. to polu¸numo xm1 − 1 èqei to polÔ m1 rÐzec sto F. Omˆdec stoiqei¸deic diairètec sumpÐptoun. An m1 . Epeid  kˆje stoiqeÐo tou F ektìc tou mhdenikoÔ eÐnai rÐza autoÔ tou poluwnÔmou prèpei m1 = | F∗ | kai ˆra h F∗ eÐnai kuklik . b) DeÐxte epÐshc ìti to pl joc ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh pm . s kai isqÔei αm1 = 1 gia kˆje α ∈ F∗ . . . m2 . tìte ìla ta stoiqeÐa thc G ikanopoioÔn thn exÐswsh xm1 = 1 (giatÐ?). An F∗ eÐnai h pollaplasiastik  omˆda enìc peperasmènou s¸matoc. . . . p (n forèc) kai {g1 . . n. . p. ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec miac Abelian c omˆdac G tˆxhc n. . Ask seic 4. . Mia tètoia omˆda G qarakthrÐzetai apì thn idiìthta Gp = { e }. An F eÐnai èna peperasmèno s¸ma. tìte h prosjetik  omˆda F+ tou F eÐnai mia stoiqei¸dhc Abelian  omˆda afoÔ pF+ = 0 kai ˆra F+ ∼ Cp × Cp × · · · × Cp (n forèc). Autì mac dÐnei mia ˆllh apìdeixh thc kuklikìthtac thc F∗ (blèpe Efarmog  4. . . . ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc F∗ me mk | mk−1 .9 1.8 (2)). Epomènwc h G eÐnai kuklik  an kai mìnon an o ekjèthc thc eÐnai h tˆxh thc | G | (giatÐ?). . . = 2. apì to jemeli¸dec je¸rhma twn Abelian¸n omˆdwn èqoume F∗ ∼ Cm1 × Cm2 × · · · × Cms = ìpou m1 . ìpou | F+ | = pn . .

3.( m. An G eÐnai mia peperasmènh Abelian  omˆda kai A. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 393 Sunep¸c to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh p isoÔtai me to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun deÐkth p sthn G.4. TÐ mporeÐte na sumperˆnete gia ènan dianusmatikì q¸ro diˆstashc n pˆnw apì èna s¸ma me p stoiqeÐa? 2. An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc | G |= pn me analloÐwtouc parˆgontec m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ mk > 0 kai H eÐnai upoomˆda thc me analloÐwtouc parˆgontec 1 ≥ 2 ≥ · · · ≥ s > 0 deÐxte ìti k ≥ s kai i ≤ mi . B eÐnai upoomˆdec thc tˆxhc n kai m tìte h G èqei mia upoomˆda Γ tˆxhc Ðshc me to e. . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc p5 ìpou p pr¸toc.p. Perigrˆyte ìlec tic Abelianèc omˆdec tˆxhc 3240 kai 2004. 4. 2. n ). s. . i = 1.8. An oi analloÐwtoi parˆgontec eÐnai o p3 kai o p2 pìsec upoomˆdec tˆxhc p2 èqei h G? 5. . .k. .

394 4. Wc efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc apèdeixe ìti eÐnai adÔnaton na lujeÐ me rizikˆ h genik  exÐswsh thc morf c αn xn + αn−1 xn−1 + · · · + α0 = 0 ìtan n ≥ 5. Autì  tan èna apì ta kentrikìtera majhmatikˆ probl mata thn epoq  ekeÐnh kai eÐqe sqedìn tautìqrona lujeÐ apì ton Niels Kewrik Abel (18021829) me upologistikèc mejìdouc se antÐjesh me tic omadojewrhtikèc mejìdouc tou Galois. oi opoÐec apetèlesan to xekÐnhma thc sÔgqronhc ˆlgebrac. if judged by the novelty and profundity of ideas it contains. Gi autì to grˆmma. Sunep¸c h G eÐnai mia apl  omˆda an kai mìnon an kˆje mh-tetrimmènoc omomorfismìc thc eÐnai ènac monomorfismìc. orismì thc omˆdac brÐsketai sth shmantik  anakˆluy  tou ìti h omˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n. “This letter. H ˆkrh tou n matoc pou od ghse ton Galois ston akatanìhto kai must rio. . Oi omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc den èqoun kamiˆ mh-tetrimmènh gn sia upoomˆda kai kˆje Abelian  omˆda pou eÐnai apl  eÐnai mia kuklik  omˆda pou èqei tˆxh ènan pr¸to arijmì (giatÐ?). o megˆloc majhmatikìc Hermann Weyl anafèrei sto biblÐo tou “Symmetry” [30] to ex c. gia n = 4. To jemelei¸dec èrgo tou Galois ousiastikˆ perilambˆnetai sto grˆmma pou èsteile autìc se èna fÐlo tou. To 1869 o Jordan uiojèthse ton ìro apl  omˆda gia mia omˆda metajèsewn pou den èqei mh-tetrimmènec gn siec kanonikèc upoomˆdec kai autìc o ìroc qrhsimopoieÐtai kai s mera gia mia opoiad pote omˆda pou èqei aut  thn idiìthta. is perhaps the most substantial piece of writing in the whole literature of mankind” H basik  idèa tou Galois  tan h je¸rhsh miac eidik c omˆdac metajèsewn tou sunìlou twn riz¸n enìc anˆgwgou poluwnÔmou f (x) me rhtoÔc suntelestèc. to teleutaÐo brˆdu thc zw c tou (29 Maòou 1832). h ènnoia thc omˆdac prwtoemfanÐsthke stic ergasÐec tou Evariste Galois (1811-1832). gia thn epoq  ekeÐnh. 'Eqoume orÐsei tic kanonikèc upoomˆdec miac omˆdac G na eÐnai oi pur nec twn omomorfism¸n thc G. 'Eqoume  dh sunant sei tètoiec omˆdec.9 Aplèc Omˆdec 'Opwc èqoume  dh anafèrei. Omˆdec 4. AxÐzei na tonisteÐ ìti o Abel kai o Galois qrhsimopoÐhsan katˆ ousiastikì trìpo tic mejìdouc pou  dh eÐqe anaptÔxei gia ton Ðdio skopì o Joseph-Louis Lagrange (1736-1813). den èqei kanonikèc upoomˆdec ektìc apì thn tetrimmènh kai ton eautì thc. H omˆda aut  lègetai s mera omˆda tou Galois tou poluwnÔmou f (x). ton Auguste Chevalier. dhlad  thc melèthc twn algebrik¸n dom¸n.

. na eÐnai aplèc omˆdec. tou opoÐou h o apìdeixh den eÐnai mèsa stouc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. IsqÔei ìmwc to ex c shmantikì apotèlesma twn Jordan kai H¨lder. . SuneqÐzontac aut  th diadikasÐa. pou èqei pur na thn K . An h G den eÐnai apl  kai K eÐnai mia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. tìte jewroÔme thn omˆda phlÐko G/K apì thn opoÐa paÐrnoume ton epimorfismì G → G/K. mporoÔme na broÔme mia gn sia kanonik  upoomˆda L2 thc L1 tètoia ¸ste h L1 /L2 na eÐnai apl . . Aplèc Omˆdec 395 Apì autì to gegonìc ja mporoÔsame na fantastoÔme thn emfˆnish twn apl¸n omˆdwn metaxÔ twn ˆllwn omˆdwn ìpwc oi pr¸toi arijmoÐ emfanÐzontai metaxÔ twn fusik¸n arijm¸n. apì to je¸rhma thc antistoiqÐac upˆrqei gn sia kanonik  upoomˆda N thc G pou perièqei gn sia thn K . ja prèpei na pˆroume mia omˆda phlÐko G/L1 h opoÐa na eÐnai apl  omˆda. Gia opoiesd pote dÔo akoloujÐec upoomˆdwn thc G thc mor- . . Autì shmaÐnei ìti h L1 eÐnai mia gn sia kanonik  upoomˆda thc G h opoÐa den perièqetai gn sia se kamiˆ ˆllh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. . JewroÔme ìlec tic omˆdec G gia tic opoÐec kˆje akoloujÐa upoomˆdwn thc G G1 G2 ··· Gk ··· eÐnai peperasmènh.9. . SuneqÐzontac m autì ton trìpo paÐrnoume mia peperasmènh akoloujÐa L0 = G L1 L2 ··· Ln Ln+1 = {1} (∗) upoomˆdwn Li thc G tètoiwn ¸ste oi omˆdec phlÐka Li /Li+1 . kˆje peperasmènh omˆda eÐnai peperasmènou m kouc en¸ h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn den eÐnai (giatÐ?). g −→ gK . Epanalambˆnontac thn Ðdia diadikasÐa gia thn omˆda L1 . Sthn prohgoÔmenh diadikasÐa ja mporoÔsan antÐ gia tic upoomˆdec Li na eÐqan epilegeÐ ˆllec upoomˆdec Lj gia tic opoÐec na eÐqame thn akoloujÐa (∗∗) L0 = G L1 L2 ··· Lm Lm+1 = {1} sthn opoÐa ta phlÐka Lj /Lj+1 . j = 0. S aut  thn perÐptwsh lème ìti h G eÐnai mia omˆda peperasmènou m kouc. . na eÐnai aplèc omˆdec. . i = 0. dhlad  gia kˆje tètoia akoloujÐa upˆrqei kˆpoio k ètsi ¸ste Gk = {1}. Autì exhgeÐtai wc ex c. m. n.1 Je¸rhma. Gia parˆdeigma.9. 4. an h G eÐnai peperasmènou m kouc.4. An h G/K den eÐnai apl . f c (∗) kai (∗∗) isqÔei m = n kai Li /Li+1 ∼ Lσ(j) /Lσ(j)+1 gia kˆpoia metˆjesh = σ ∈ Sn .

. . an jewr soume thn kuklik  omˆda G = < x > tˆxhc n. M2 . Ln {1} Ln Gia parˆdeigma. . = = < xp2 > / < xp1 p2 > ∼ G/ < xp1 > ∼ Cp1 = = . . eÐnai h pollaplìthta.396 4. . Oi antÐstoiqec aplèc omˆdec Li /Li+1 ed¸ eÐnai oi G/ < xp1 > ∼ Cp1 .. . .. . . . · | Ms |ms ìpou mi . Omˆdec Epomènwc gia mia omˆda G peperasmènou m kouc oi aplèc omˆdec phlÐka Li /Li+1 mazÐ me tic pollaplìthtec me tic opoÐec emfanÐzontai se mia akoloujÐa (∗) upoomˆdwn thc G apoteloÔn analloÐwta stoiqeÐa thc G. ìpou n = p1 p2 · · · pt .. . s.. Ms eÐnai oi anˆ dÔo mh-isìmorfec aplèc omˆdec Li /Li+1 pou emfanÐzontai sthn en lìgw akoloujÐa (∗) tìte eÔkola prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange ìti h tˆxh thc G eÐnai Ðsh me | G | = | M1 |m1 · | M2 |m2 · . < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . .. Autì to deÐqnoume sqhmatikˆ wc ex c G G/L1 L1 L1 /L2 L2 L2 /L3 L3 . pi pr¸toi arijmoÐ. .. me thn opoÐa emfanÐzetai h Mi sthn akoloujÐa (∗). tìte h akoloujÐa G =< x > < xp1 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1} eÐnai mia akoloujÐa thc morf c (∗).< xp1 ···pt−1 > ∼ = = = Cpt . Mia ˆllh akoloujÐa thc Ðdiac morf c eÐnai h G =< x > < xp2 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1}. SugkrÐnontˆc thn me thn prohgoÔmenh. blèpoume ìti G/ < xp2 > ∼ < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . An h G eÐnai peperasmènh kai M1 . i = 1. . . .

k − 1. èqoume ( (α β)(γ δ) )(α γ β)( (α β)(γ δ) )−1 = (α β)(γ δ)(α γ β)(γ δ)(α β) = (α β δ). . gia kˆje δ = α. Sunep¸c (α β δ) ∈ K . me to “Cole Prize” sta majhmatikˆ. mporoÔme na upojèsoume ìti n ≥ 4. eÐnai fanerì ìti oi aplèc omˆdec paÐzoun shmantikìtato rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn. β . 1.4.3 Parat rhsh. . en¸ to 1970 aponem jhke ston Thompson to Fields Medal. Allˆ.4. Apìdeixh. . . An K eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc An pou perièqei ènan 3-kuklo. (1 3 2)}. Burnside.9. 'Estw (α β γ) ∈ K . prokÔptei ˆme5 Gia thn ergasÐa aut  oi Feit kai Thompson brabeÔjhkan to 1965. Sunep¸c o n ja prèpei na eÐnai ginìmeno dunˆmewn pr¸twn arijm¸n. 4.5 Autì to apotèlesma to eÐqe eikˆsei to 1900 ènac apì touc jemeliwtèc thc JewrÐac Omˆdwn o W. an δ = α. To apotèlesma autì kai kurÐwc h teqnik  pou qrhsimopoieÐtai gia thn apìdeix  tou od ghsan telikˆ sth lÔsh tou probl matoc thc taxinìmhshc twn apl¸n omˆdwn. den upˆrqei kamiˆ upoomˆda thc G. γ . Allˆ (α γ β) = (α β γ)2 ∈ K kai (α β)(γ δ)K( (α β)(γ δ) )−1 = K . (1 2 3). antikajist¸ntac sto Je¸rhma 4. to megalÔtero brabeÐo pou aponèmetai kˆje tèssera qrìnia sta majhmatikˆ. EpÐshc to ìti kˆje fusikìc arijmìc analÔetai se ginìmeno pr¸twn arijm¸n prokÔptei apì to gegonìc ìti gia thn kuklik  omˆda Cn tˆxhc n mporoÔme na jewr soume mia akoloujÐa upoomˆdwn L0 = Cn > L1 > L2 > · · · > Lk = {1} ètsi ¸ste metaxÔ thc Li kai thc Li+1 . Kaj¸c A1 = A2 = {1} kai A3 = {1.9. Autì akrib¸c anafèrei to Je¸rhma 4.27. sa to apotèlesma tou ParadeÐgmatoc pou akoloujeÐ thn Parat rhshc 4. Me ˆlla lìgia.2 Prìtash. i = 0.9. . To 1963 oi majhmatikoÐ Feit kai Thompson apèdeixan ìti an mia mh-Abelian  omˆda èqei peritt  tˆxh aut  den eÐnai apl . . afoÔ (α β)(γ δ) ∈ An . ìpou p pr¸toc. Apì thn epoq  tou Jordan kai kurÐwc ton 20o ai¸na polloÐ korufaÐoi majhmatikoÐ asqol jhkan me to prìblhma thc taxinìmhshc twn peperasmènwn apl¸n omˆdwn. h omˆda phlÐko Li /Li+1 eÐnai apl  Abelian  kai ˆra tˆxhc p. Tìte. Qrhsimopoi¸ntac thn parapˆnw Prìtash. Autì mac dÐnei kai mia ˆllh apìdeixh thc monadikìthtac thc anˆlushc tou n se ginìmeno pr¸twn arijm¸n.9. β.15 ta 1 kai 2 me α kai β antÐstoiqa blèpoume ìti ìloi oi 3-kukloi (α β δ) parˆgoun thn An kai ˆra K = An . tìte K = An . Apì autˆ pou anafèrjhkan. 4. dhlad  ìti oi omˆdec phlÐka pou prokÔptoun apì mia o akoloujÐa upoomˆdwn thc G thc morf c (∗) eÐnai anexˆrthtec apì thn akoloujÐa kai exart¸ntai mìno apì thn Ðdia thn G.1 twn Jordan kai H¨lder.4. Aplèc Omˆdec 397 kai ìla ta ˆlla phlÐka sumpÐptoun.

Gia thn perÐptwsh n = 4. 4. PerÐptwsh 1h. (1 4)(2 3) } tou Klein. Apìdeixh. Epiplèon gia n = 3 kai n ≥ 5 h An eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc Sn . 4. H σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo antimetajèsewn σ = (α1 α2 )(α3 α4 ) · · · . opìte apì thn prohgoÔmenh prìtash ja prèpei K = An . h S4 perièqei mìno dÔo kanonikèc mh-tetrimmènec upoomˆdec: thn A4 kai thn upoomˆda K4 = { 1.398 4.9. h A4 den mporeÐ na èqei kamiˆ gn sia upoomˆda tˆxhc 6. h An eÐnai apl  omˆda. èstw σ = (α1 α2 α3 · · · ) · · · . 2. . 'Estw α5 èna sÔmbolo diˆforo twn αi . EpÐshc eÐnai fanerì ìti h A3 eÐnai apl  omˆda kai ìti eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc S3 . Gia kˆje n = 4.4 Je¸rhma (Galois). afoÔ afenìc mia tètoia upoomˆda ja  tan kanonik  kai afetèrou ja perieÐqe ènan 3-kuklo kaj¸c h A4 èqei 8 3-kÔklouc. 'Estw n ≥ 5. 'Estw m autì to pl joc. (1 2)(3 4). Qrhsimopoi¸ntac to AxÐwma tou ElaqÐstou. Autì eÐnai ˆtopo. afoÔ σ = σ . EÐnai fanerì ìti h K4 eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc S4 . i = 1. èpetai ìti aut  af nei stajerˆ perissìtera sÔmbola apì ìsa af nei h σ . Omˆdec Prˆgmati. Ja deÐxoume ìti h K perièqei ènan 3-kuklo. (1 3)(2 4). mporoÔme na jewr soume metaxÔ twn mh-tautotik¸n metajèsewn pou an koun sthn K mia metˆjesh σ tètoia ¸ste to pl joc twn sumbìlwn pou den mènoun stajerˆ kˆtw apì thn σ na eÐnai to elˆqisto dunatì. 3. Kaj¸c ìmwc h σ af nei stajerˆ ta sÔmbola α1 kai α2 . Upojètoume ìti K eÐnai mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc An . σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 )(α4 α5 ) · · · na eÐnai stoiqeÐo thc K . PerÐptwsh 2h. Allˆ to mìno sÔmbolo pou den mènei stajerì apì th σ kai mènei stajerì apì th σ eÐnai Ðswc to α5 . Upojètoume ìti m > 3 kai diakrÐnoume dÔo peript¸seic. Tìte ìmwc ja èqoume σ = σ −1 σ ∈ K kai σ = i. H èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn perièqei toulˆqiston ènan kÔklo pou den eÐnai antimetˆjesh. Kaj¸c èqoume K ja prèpei h metˆjesh An . AfoÔ h σ eÐnai ˆrtia ja prèpei m ≥ 3.

afoÔ H = ∅ kai gia h1 . i2 }. h upoomˆda Gn = {σ ∈ G | σ(m) = m gia kˆje m ∈ N. Tìte h ˆpeirh ènwsh H= ∞ deÐktec i1 . KleÐnoume aut  thn parˆgrafo me mia genÐkeush tou jewr matoc tou Cayley mèsw thc opoÐac mporoÔme na exetˆzoume an mia omˆda eÐnai apl    ìqi. sÔmfwna me ta prohgoÔmena. èqoume σ = σ −1 σ ∈ K . epeid  | Sn : An | = 2. upˆrqoun toulˆqiston dÔo ˆlla sÔmbola.5 Parat rhsh. ja prèpei | K | = 2. IsqÔei de | G : H | = 2 (giatÐ?). prèpei K ∩ An = An   {1}. EÐnai fanerì ìti ìla ta sÔmbola pou mènoun stajerˆ kˆtw apì th σ . dhlad  h upoomˆda Hn thc Gn eÐnai isìmorfh me thn An . An K ∩ Hj = { i } gia kˆje j . 4. ta opoÐa h σ den af nei stajerˆ. Aplèc Omˆdec 399 Kaj¸c h σ eÐnai ˆrtia kai den af nei stajerˆ m > 3 sÔmbola. dhlad  An ⊆ K . mporoÔme na kata- skeuˆsoume mia ˆpeirh apl  omˆda wc ex c. 'Estw G h upoomˆda thc SN ìlwn twn metajèsewn pou af noun mìno peperasmèno pl joc sÔmbola mhstajerˆ. 'Eqoume de G = ∞ n=1 Gn . gia n > 1. Apì to gegonìc ìti h An eÐnai apl . 2 'Estw K = { i. JewroÔme t¸ra mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda K thc Sn . m > n } eÐnai isìmorfh me thn Sn kai Gn < Gn+1 . Autì eÐnai kai pˆli ˆtopo. h monadik  upoomˆda thc Gn pou èqei deÐkth 2 sthn Gn . 2 An K H . Hi1 ≤ Hj kai Hi2 ≤ Hj kai ˆra h1 h−1 ∈ Hj . tìte K = { i }. h2 ∈ H upˆrqoun . τ }. mènoun stajerˆ kai apì th σ .4. en¸ h σ af nei stajerì to sÔmbolo α1 pou den to af nei stajerì h σ . tìte. i2 tètoioi ¸ste h1 ∈ Hi1 .9. ja prèpei na eÐnai K = An   K = Sn . tìte K ∩ Hj = Hj gia kˆje j kai ˆra K = H . T¸ra èstw Hn . Tìte. ja prèpei na isqÔei ρτ ρ−1 = τ gia kˆje ρ ∈ Sn . H tom  K ∩ An eÐnai kanonik  upoomˆda thc An kai ˆra. Gia kˆje n ∈ N. ìpou σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 α4 · · · ) · · · . tìte. An K ∩ An = {1}. An K ∩ An = An . opìte gia j = max{ i1 . èstw ta α4 kai α5 .9. Tìte ìmwc eÐnai τ ∈ Z(Sn ) = {i}. n! epeid  | K An | = | K | | An | = | K | ≤ n! kai | K | = 1. An K ∩ Hj = Hj = { i } gia kˆpoio j . Kaj¸c h K eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . tìte gia kˆje j isqÔei K ∩ Hj Hj kai ˆra apì to prohgoÔmeno je¸rhma gia j ≥ 5 K ∩ Hj = Hj   { i }. JewroÔme th summetrik  omˆda SN ìlwn twn metajèsewn epÐ twn fusik¸n arijm¸n. i=1 Hi eÐnai mia upoomˆda thc G. h2 ∈ Hi2 .

5. Prˆgmati. upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou perièqetai sthn H tètoia ¸ste o δH diaireÐ ton deÐkth | G : K | = δK kai o δK diaireÐ to δH !. . h eikìna ρH (G) eÐnai isìmorfh me thn G/K 6 Shmei¸noume ed¸ ìti gia H = {1} paÐrnoume to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4. Sunep¸c o pur nac K perièqetai sthn H . èqoume K = { g ∈ G | τg = i } = { g ∈ G | τg (xH) = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | gxH = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gxH = H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gx ∈ H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | g ∈ xHx−1 gia ìla ta x ∈ G } = x∈G xHx−1 . apì to Je¸rhma thc AntistoiqÐac 4. EpÐshc. tìte h G èqei mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda pou perièqetai sthn H kai ˆra h G den eÐnai apl . Epiplèon isqÔei τg1 g2 = τg1 τg2 .9. Tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei thn metˆjesh τg epÐ tou G/H me xH −→ gxH . 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc G pou èqei peperasmèno deÐkth | G : H | = δH . Autì shmaÐnei ìti gia kˆje g ∈ G kai y ∈ N isqÔei g −1 yg ∈ H . Tìte. kaj¸c τg1 g2 (xH) = g1 g2 xH = τg1 ( τg2 (xH) ) = τg1 τg2 (xH) . Tìte.6 Epiplèon autìc o pur nac perièqei kˆje kanonik  upoomˆda thc G pou perièqetai sthn H . 'Etsi èqoume thn antistoiqÐa ρH : G −→ S|G/H| . An h G eÐnai peperasmènh kai h tˆxh thc | G | den diaireÐ to δH ! gia mia gn sia upoomˆda H thc G. JewroÔme ton prohgoÔmeno omomorfismì ρH .10.12. apì to Je¸rhma 4. y ∈ g∈G gHg −1 = K gia kˆje y ∈ N kai ˆra N ≤ K .400 4.7. gia ton pur na K tou opoÐou èqoume | G/K | = | G/K : H/K | | H/K | ìpou | G/K : H/K | = | G : H | = δH . Dhlad  h ρH eÐnai ènac omomorfismìc.6 Je¸rhma.11). Gia ton pur na K = ker ρH . 4. g −→ τg h opoÐa eÐnai profan¸c mia apeikìnish. Apìdeixh. Omˆdec 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G kai G/H to aristerì sÔnolo phlÐko.7. èstw N G me N ≤ H .

'Ara h G èqei mia tetrimmènh kanonik  upoomˆda. an g1 .d. 'Etsi. upˆrqei g ∈ G ¸ste G/H = gH . Epeid  to p2 den diaireÐ to p! = | G : H |!. 'Ara δK = p = δH . Qrhsimopoi¸ntac to prohgoÔmeno Je¸rhma.(p!. afoÔ h ρH (G) eÐnai upoomˆda thc S|G/H| . pou diaireÐ thn tˆxh thc G. Prˆgmati. | G |) = p. Tìte. ja prèpei m.8 ParadeÐgmata. Sunep¸c o δK ja diaireÐ ton m. Epeid  K ≤ H ja prèpei telikˆ na eÐnai K = H.9 . Allˆ o deÐkthc δK diaireÐ kai thn tˆxh | G | thc G. arkeÐ na jewr soume thn perÐptwsh katˆ thn opoÐa ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc èqoun tˆxh p. eÐnai Abelian . upojètoume ìti h G eÐnai peperasmènh kai ìti H G. shmaÐnei ìti o omomorfismìc ρH den mporeÐ na eÐnai ènac monomorfismìc diìti diaforetikˆ h eikìna ρH (G) ja  tan isìmorfh me thn G kai ja èprepe h tˆxh | G | na diairoÔse thn tˆxh δH ! thc S|G/H| . na deÐxoume ìti kˆje omˆda G tˆxhc p2 . pou perièqetai sthn H .4.9.(p!. Sunep¸c h G den eÐnai apl .d. Sunep¸c. ja eÐnai hk −1 = 1 kai ˆra k p ≡ 1 mod p. tìte ja èqoume g1 g2 = g i hj g t hk = g t hk g i hj = g2 g1 . Kaj¸c to phlÐko G/H eÐnai kuklik  omˆda. gia kˆpoio k me 1 ≤ k < p. p Ask seic 4. h H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. g2 ∈ G me g1 = g i hj kai g2 = g t hk . 4. 'Estw g ∈ G. Allˆ epeid  o p eÐnai o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc | G |. 'Estw h = 1 èna stoiqeÐo thc G kai H = h . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc Apìdeixh.7 Pìrisma. Tìte. ton pur na K thc ρH . Tìte ghg −1 = hk . An h G èqei mia upoomˆda H pou èqei deÐkth p tìte h H eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. ja prèpei k = 1 (giatÐ?). ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. H upìjesh ìti h tˆxh | G | thc G den diaireÐ to δH !. Apì autì prokÔptei ìti 4.9. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou o deÐkthc thc δK diaireÐ to p! = | G : H |!. Autì shmaÐnei ìti to h metatÐjetai me to g kai epeid  to g eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo thc G to h metatÐjetai me ìla ta stoiqeÐa thc G. mporoÔme g 2 hg −2 = ghk g −1 = ghg −1 k = hk p k = hk 2 kai epagwgikˆ èqoume ìti h = g p hg −p = hk . | G | ). T¸ra.k. Aplèc Omˆdec 401 kai ˆra h tˆxh | G/K | = | G : K | = δK diaireÐ thn tˆxh δH ! = | S|G/H| |.9.k. h G èqei p + 1 mh-tetrimmènec upoomˆdec h kˆje mia tˆxhc p (giatÐ?).

afoÔ G/K ∼ φ(G) ≤ S|G:H| . ja up rqe ènac omomorfismìc φ : G → S|G:H| me pur na mia mh-tetrimmènh upoomˆda K . . 3. = 2. 'Estw G mia omˆda tˆxhc 143. 4.402 4. Upìdeixh: An eÐqe. Upojètoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 11. γ ∈ Z3 . JewroÔme thn omˆda G = GL2 (Z3 ). β. = Upìdeixh: Qrhsimopoi ste ton omomorfismì φ : G → S|G:H| . EpÐshc jewroÔme thn upoomˆda H= α β 0 γ | α. opìte | G | = 48. DeÐxte ìti mia ˆpeirh apl  omˆda G den mporeÐ na èqei mia upoomˆda H peperasmènou deÐkth. DeÐxte ìti an G eÐnai mia apl  peperasmènh omˆda kai H mia upoomˆda thc pou èqei deÐkth èna pr¸to arijmì p. DeÐxte ìti h G den eÐnai apl . 'Estw K to kèntro Z(G). Omˆdec 1. tìte o p eÐnai o megalÔteroc pr¸toc pou diaireÐ thn tˆxh | G | thc G kai o p2 den diaireÐ thn | G |. opìte | K |= 2. αγ = 0 xHx−1 x∈G a) DeÐxte ìti | H |= 12 kai ìti K = b) DeÐxte ìti G/K ∼ S4 .

.

Omˆdec .404 4.

Autìc to 1872 sthn enarkt rio omilÐa wc kajhght c tou PanepisthmÐou Erlangen thc GermanÐac (gnwst c wc “Prìgramma Erlangen”) èkane thn taxinìmhsh twn diˆforwn tÔpwn “gewmetrÐac” mèsa se èna q¸ro. thn opoÐa s mera onomˆzoume “drˆsh” omˆdac pˆnw se q¸rouc kai genikìtera pˆnw se sÔnola. Se aut  thn teleutaÐa Enìthta tou biblÐou anaptÔssoume orismèna stoiqeÐa aut c thc jewrÐac. Mèsw aut c thc je¸rhshc mporeÐ na melethjeÐ h dom  aut c kaj eaut c thc omˆdac. Metˆ ton Evariste Galois. MÐa apì tic shmantikèc efarmogèc thc ènnoiac thc “drˆshc” eÐnai h sÔntomh kai komy  apìdeixh tou Helmut Wielandt [31] twn jewrhmˆtwn tou Sylow.5 Drˆseic Omˆdwn H spoudaiìthta thc jewrÐac omˆdwn. upodhl¸netai apì tic dunatìthtec efarmog c thc se diˆforouc episthmonikoÔc klˆdouc.3. Epiplèon mac parèqontai apotelesmatikˆ ergaleÐa gia th lÔsh sunduastik¸n problhmˆtwn. ìpwc eÐdame. o opoÐoc ìrise. qrhsimopoi¸ntac tic omˆdec metasqhmatism¸n tou q¸rou oi opoÐoi af noun analloÐwtec orismènec gewmetrikèc idiìthtèc tou. thn ènnoia thc omˆdac kai tautìqrona thn qrhsimopoÐhse gia thn diereÔnhsh twn lÔsewn miac algebrik c exÐswshc. kai genikìtera twn majhmatik¸n. ènac apì autoÔc pou sunèdese to ìnomˆ tou me th JewrÐa Omˆdwn eÐnai o Felix Klein (1849-1925). Oi perissìterec efarmogèc thc jewrÐac omˆdwn ekfrˆzontai mèsw aut c akrib¸c thc je¸rhshc tou Klein. 405 . ìpwc aut  dÐnetai sthn parˆgrafo 5.

g ∈ G. x) = x b) δ(g1 . An t¸ra orÐsoume thn antistoiqÐa ϑ : G −→ SX . afoÔ an g · x = g · x . Ja lème ìti h G dra pˆnw sto X an èqoume mia apeikìnish δ : G × X −→ X. x) tou stoiqeÐou (g. ϑ(g) = σg . g2 ∈ G kai x ∈ X . eÐnai 1 − 1 kai epÐ. (g. gia kˆje x ∈ X kai g ∈ G. pur nac thc drˆshc thc G pˆnw sto X .1 Parathr seic. tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish tou X ston eautì tou. . gia kˆje g1 . 5. σg (x) = g · x. x). Prˆgmati. δ(g2 . AntÐstrofa. 'Etsi oi idiìthtec a) kai b) grˆfontai 1 · x = x kai g1 · (g2 · x) = (g1 g2 ) · x antÐstoiqa.1 OrismoÐ kai ParadeÐgmata 'Estw G mia omˆda kai X èna mh kenì sÔnolo. Mia tètoia apeikìnish δ onomˆzetai drˆsh thc G pˆnw sto X . 'Otan mia omˆda G dra pˆnw sto sÔnolo X . x ∈ X.406 5. gia kˆje x ∈ X. h apeikìnish σg : X −→ X.1. dhlad  1 · x = 1 · x kai sunep¸c x = x . Tic apeikonÐseic σg . afoÔ (g1 g2 ) · x = ϑ(g1 g2 )(x) = (ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ))(x) = ϑ(g1 )(ϑ(g2 )(x)) = ϑ(g1 )(g2 · x) = g1 · (g2 · x) kai 1 · x = ϑ(1)(x) = 1X (x) = x. x)) = δ(g1 g2 . kaj¸c tìte h ϑ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn tou opoÐou o pur nac onomˆzetai σg1 g2 (x) =(g1 g2 ) · x = g1 · (g2 · x) = g1 · σg2 (x) = σg1 (σg2 (x)) =(σg1 ◦ σg2 )(x). sun jwc tic lème metasqhmatismoÔc tou X orizìmenouc apì ta stoiqeÐa thc G. Prˆgmati èqoume ϑ(g1 g2 ) =σg1 g2 = σg1 ◦ σg2 = ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ). a) δ(1. x) pou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. x) thn sumbolÐzoume me g · x. kˆje omomorfismìc ϑ : G → SX orÐzei mia drˆsh thc G pˆnw sto X jètontac ϑ(g)(x) = g · x. Sun jwc thn eikìna δ(g. Dhlad  h apeikìnish σg eÐnai èna stoiqeÐo thc summetrik c omˆdac SX tou X . x) −→ δ(g. tìte g −1 (g · x) = g −1 · (g · x )   (g −1 g) · x = (g −1 · g) · x . Epiplèon kˆje stoiqeÐo x ∈ X eÐnai eikìna tou stoiqeÐou g −1 · x. Drˆseic Omˆdwn 5.

afoÔ 0v = 0. ρ2 } ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 120◦ kai èstw X = {1. . 2. 2. Prˆgmati. λ ∈ F. Tìte to bajmwtì ginìmeno λv . 1. (1 3 5)(2 4 6). 6} oi korufèc enìc exag¸nou. ρ. h tautotik  metˆjesh af nei stajerì kˆje stoiqeÐo tou X . Ed¸. Tìte h G mporeÐ na “anaparastajeД apì thn upoomˆda {i. . gia kˆje x ∈ V . δ2 } twn diagwnÐwn tou tetrag¸nou: .1. 2. eÐnai mia drˆsh thc pollaplasiastik c omˆdac F∗ tou F pˆnw sto sÔnolo V . O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda {1} thc F∗ (giatÐ?). èstw G = {1. n} kai G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. EpÐshc. Pˆli ed¸ o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. An jewroÔsame thn prosjetik  omˆda F+ tou F. h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn tou V (ìpwc kai kˆje upoomˆda thc) dra me profan  trìpo pˆnw sto V . Gia opoiad pote omˆda G kai opoiod pote sÔnolo X = ∅ orÐzoume th drˆsh g ·x = x. (1 5 3)(2 6 4)} thc S6 . Aut  onomˆzetai tetrimmènh drˆsh. 'Etsi.1. tìte h G dra profan¸c pˆnw sto X . To Ðdio isqÔei kai gia kˆje upoomˆda thc Dn . v ∈ V . 4. 'Opwc èqoume dei sthn Parˆgrafo 3. tìte T · x = T (x) = x. 3. An X = {1. 'Estw V ènac mh mhdenikìc dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F. 5. en¸ h sÔnjesh twn metajèsewn ikanopoieÐ thn idiìthta b) tou orismoÔ thc drˆshc. 4. 5.1. . o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. afoÔ an T eÐnai mia grammik  apeikìnish tou V . . O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai ìlh h omˆda G. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 h opoÐa ìpwc eÐdame dra pˆnw stic korufèc enìc tetrag¸nou kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. Sunep¸c h Dn eÐnai ousiastikˆ mia upoomˆda thc Sn . OrismoÐ kai ParadeÐgmata 407 5. MporoÔme ìmwc na jewr soume thn D4 na dra pˆnw sto sÔnolo X = {δ1 .2 ParadeÐgmata. 3. gia kˆje g ∈ G kai x ∈ X . tìte to bajmwtì ginìmeno den eÐnai mia drˆsh thc F+ pˆnw sto V .5. an kai mìnon an T = 1V . 'Estw G h diedrik  omˆda Dn kai X to sÔnolo twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ n-gwnou. gia kˆje v ∈ V . h omˆda Dn dra epÐ tou X kai aut  h drˆsh dÐnei ènan monomorfismì thc Dn sthn Sn .

Sthn pr¸th perÐptwsh o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda en¸ sth deÔterh eÐnai to kèntro Z(G) thc G (giatÐ?).9) èqei pur na thn tom  xHx−1 . o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG/H (ton opoÐo jewr same sthn Parˆgrafo 4. (EÐnai drˆsh. Drˆseic Omˆdwn q1 d 3 δ1   d   d   d   q dq d δ2   4 O pur nac aut c thc drˆshc den eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. jètontac g · (xH) = (gx)H gia kˆje g ∈ G kai xH ∈ G/H . An orÐsoume g · U = gU = {gu | u ∈ U} gia kˆje U ∈ X . α2 }. dhlad  to sÔnolo X eÐnai h Ðdia h G. to ex c. −1 −1 (g1 g2 ) · x = g1 g2 xg2 g1 = g1 · (g2 · x)).3 Prìtash. qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia thc drˆshc miac omˆdac. Aut  h drˆsh onomˆzetai drˆsh suzugÐac. apodeiknÔoume t¸ra. α1 .4 'Enac ˆlloc trìpoc eÐnai an jèsoume g · x = gxg −1 . kaj¸c 1·x = x. x∈G Wc èna pr¸to apotèlesma. 5. en¸ an jèsoume g · U = Ug = { ug | u ∈ U } tìte aut  den eÐnai drˆsh (an h omˆda den eÐnai Abelian ) afoÔ g1 · (g2 · U) = g1 · (Ug2 ) = Ug2 g1 = (g2 g1 ) · U . x ∈ G. 'Enac trìpoc drˆshc eÐnai an jèsoume g · x = gx (o pollaplasiasmìc thc G). allˆ h upoomˆda {1. Ed¸. Kˆje omˆda G me tˆxh 2m. ìpou o m > 1 eÐnai perittìc. 'Estw X = G/H to sÔnolo twn arister¸n klˆsewn miac upoomˆdac H miac omˆdac G. 'Otan jèloume na melet soume th dom  miac omˆdac G sun jwc th jewroÔme na dra pˆnw ston eautì thc. Opìte o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG eÐnai autìc akrib¸c pou jewr jhke sto je¸rhma tou Cayley 3.408 2 q 5.5. g ∈ G tìte aut  eÐnai mia drˆsh pˆnw sto X . ρ2 . g. ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 90◦ kai αi h anˆklash wc proc th diag¸nio δi . 8. 'Estw X = P(G) to dunamosÔnolo (sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn) thc omˆdac G.1. OrÐzoume mia drˆsh thc G sto X . . 7. den eÐnai apl . 6.

'Estw G mia omˆda kai H mia kanonik  upoomˆda thc. Epeid  | G | = 2m = | G1 | + | G2 |. ìpou L : G → SG eÐnai o omomorfismìc pou orÐsthke sto je¸rhma tou Cayley (dhlad  L(g)(g ) = gg gia kˆje g.(twn mhk¸n twn kÔklwn).k. 'Estw G = O2 (R).1 1. 'Etsi. Sunep¸c to pl joc touc prèpei na eÐnai perittì (Ðso me m).1. Jewr¸ntac thn èkfrash thc σg se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. 'Ara to pl joc | G2 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G2 eÐnai ˆrtio. DeÐxte ìti h antistoiqÐa G × P(H) −→ P(H) (g. g = g −1 kai g −1 ∈ G2 . 'Estw ìti G2 = ∅. −1}. 2. blèpoume ìti autoÐ oi kÔkloi prèpei 2 na eÐnai ìloi antimetajèseic   1-kÔkloi afoÔ σg = i kai ˆra 2 =e. . Na orÐsete mia “fusiologik ” drˆsh thc G pˆnw sto sÔnolo X = X1 ∪ X2 . isqÔei g · x = x gia kˆje x ∈ G. afoÔ to pl joc twn sumbìlwn pou perilambˆnontai se autèc eÐnai 2m. ja prèpei to pl joc | G1 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G1 na eÐnai epÐshc ˆrtio. ja deÐxoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2. Arqikˆ. eÐnai epÐ kai ˆra o pur nac tou èqei deÐkth 2. èstw G1 = {g ∈ G | g 2 = 1} kai G2 = {g ∈ G | g 2 = 1}. g ∈ G). ja prèpei | G1 | ≥ 2 kai ˆra upˆrqei g ∈ G me g 2 = 1 kai g = 1. Prˆgma˙ ti. h σg eÐnai mia peritt  metˆjesh kai ˆra gia to prìshmì thc ja isqÔei π(σg ) = −1. o omomorfismìc π ◦ L : G → {1. 'Etsi. Kaj¸c 1 ∈ G1 . 3. DeÐxte ìti gia kˆje dÔo shmeÐa P kai Q tou epÐpedou R2 upˆrqei A ∈ G tètoio ¸ste A(P ) = Q an kai mìnon an to P kai to Q eÐnai shmeÐa tou Ðdiou kÔklou x2 + y 2 = r2 gia kˆpoio r ≥ 0. OrismoÐ kai ParadeÐgmata 409 Apìdeixh. tìte bèbaia o isqurismìc eÐnai profan c. JewroÔme t¸ra th G na dra pˆnw ston eautì thc G me g · x = gx gia kˆje g. Kaj¸c ìmwc h σg den af nei kanèna stoiqeÐo stajerì. Kaj¸c g = 1. ja prèpei oi prohgoÔmenoi kÔkloi na eÐnai mìno antimetajèseic. Upojètoume ìti X1 ∩ X2 = ∅. 'Estw X1 kai X2 dÔo sÔnola pˆnw sta opoÐa dra h Ðdia omˆda G. 'Ara h metˆjesh σg ∈ SG den af nei kanèna stoiqeÐo thc G stajerì. An G2 = ∅.p.5. opìte G = G1 ∪G2 . x ∈ G. Ask seic 5. gia kˆje g ∈ G2 . U) −→ gUg −1 eÐnai drˆsh. Tìte.

g ∈ G. EÐnai fanerì ìti X = x∈X Tx . Sunep¸c dÔo stoiqeÐa x. g ∈ G. Prˆgmati. tìte h troqiˆ T1 thc koruf c 1 eÐnai ìlo to sÔnolo X kai sunep¸c ìlec oi korufèc eÐnai isodÔnamec wc proc aut  th drˆsh. tìte eÐnai fanerì ìti oi troqièc aut c thc drˆshc eÐnai oi aristerèc klˆseic mod H sth G. Sunep¸c. An H eÐnai mia upoomˆda miac omˆdac G kai orÐsoume th drˆsh thc H pˆnw sto sÔnolo G me h · g = gh−1 . 'Etsi oi troqièc eÐnai oi klˆseic isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diamèrish tou X . to uposÔnolo Tx = {g · x | g ∈ G} tou X onomˆzetai troqiˆ tou stoiqeÐou x kˆtw apì th drˆsh thc G. kaj¸c epÐshc kai stic efarmogèc thc JewrÐac Omˆdwn. an jewr soume thn omˆda D4 na dra pˆnw stic korufèc 1. Gia èna stoiqeÐo x ∈ X . tìte h klˆsh suzugÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc ìmoiouc me ton A pÐnakec. T¸ra jewroÔme th drˆsh suzugÐac miac omˆdac G. tìte z = g · x = g · y gia kˆpoia g. EpÐshc eÐnai fanerì ìti mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai kanonik  an kai mìno an h klˆsh suzugÐac kˆje stoiqeÐou thc K eÐnai uposÔnolo thc K . 'Etsi. oi klˆseic suzugÐac èqoun  dh kajoristeÐ sthn Parˆgrafo 4. oi klˆseic suzugÐac eÐnai gnwstèc apì th Grammik  'Algebra. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi troqièc twn stoiqeÐwn tou X apoteloÔn mia diamèrish tou X . Prˆgmati. h K eÐnai kanonik  an kai mìno an aut  eÐnai ènwsh klˆsewn suzugÐac. Me ˆlla lìgia. ìpou L eÐnai èna uposÔnolo tou X pou perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje troqiˆ. Autì shmaÐnei ìti (g −1 g ) · y = x. an A eÐnai ènac n×n migadikìc pÐnakac me det A = 0. Drˆseic Omˆdwn 5. dhlad  x ∈ Ty kai ˆra Tx ⊆ Ty . y ∈ X eÐnai isodÔnama wc proc th drˆsh thc G an kai mìnon an x = g · y gia kˆpoio g ∈ G. opìte Tx = Ty .2 Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec JewroÔme mia omˆda G h opoÐa dra pˆnw se èna sÔnolo X . h ∈ H . 2. h C (A) kajorÐzetai apì th morf  Jordan tou A. èpetai ìti oi klˆseic suzugÐac paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth thc dom c miac omˆdac.2. Gia thn omˆda GLn (C). h troqiˆ enìc stoiqeÐou g ∈ G onomˆzetai klˆsh suzugÐac tou g kai sumbolÐzetai sun jwc me C (g) = {xgx−1 | x ∈ G}. Sunep¸c èqoume thn xènh ènwsh · X= x∈L Tx . an z ∈ Tx ∩ Ty . 'Omoia prokÔptei ìti Ty ⊆ Tx . tìte h Tx ∩ Ty = ∅   Tx = Ty .410 5. . ArkeÐ loipìn na deÐxoume ìti an x. Gi aut  th drˆsh. 4 tou tetrag¸nou. Apì autèc tic epishmˆnseic. 3. Gia thn omˆda Sn . y ∈ X .

gk eÐnai stoiqeÐa thc G anˆ dÔo mh suzug  tètoia ¸ste gia kˆje g ∈ G upˆrqei i gia to opoÐo g ∈ C (gi ).8.1. g2 ∈ G tìte g1 g2 ∈ Gx kai ˆra −1 (g1 g2 ) · x = x. ìpou g · x = y .1.22 prokÔptei apì to 5. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 411 H troqiˆ enìc stoiqeÐou x tou X èqei ˆmesh sqèsh me th legìmenh stajeropoioÔsa upoomˆda tou x thc G. Apìdeixh. dhlad  to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G pou af noun stajerì to x kˆtw apì th dosmènh drˆsh. Mia .2. Mia qr simh plhroforÐa pou mac dÐnoun oi klˆseic suzugÐac eÐnai ìti h tˆxh miac omˆdac G eÐnai to ˆjroisma twn tˆxewn twn klˆsewn suzugÐac thc: |G| = i | C (gi ) | ìpou g1 .4.5. 'Estw g1 . an h G eÐnai peperasmènh. JewroÔme to sÔnolo G/Gx twn arister¸n klˆsewn mod Gx sthn G kai thn antistoiqÐa ϑ : G/Gx −→ Tx me ϑ(gGx ) −→ g · x. To parapˆnw Je¸rhma mporeÐ na jewrhjeÐ wc mia genÐ- keush tou Jewr matoc tou Lagrange. Prˆgmati. g2 .1 Je¸rhma.2. Aut  orÐzetai wc to uposÔnolo Gx = {g ∈ G | g · x = x} thc G. Tìte 5. g2 ∈ G me ϑ(g1 Gx ) = ϑ(g2 Gx ).to Je¸rhma 4.2. Apomènei na deÐxoume ìti h ϑ eÐnai 1 − 1. . èqoume | G | = | Tx | | Gx | kai ˆra to pl joc twn stoiqeÐwn miac troqiˆc diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac.2 Parat rhsh. T¸ra gia èna y ∈ Tx . . gnwstì wc Je¸rhma twn troqi¸n.2. upˆrqei h arister  klˆsh gGx gia thn opoÐa ϑ(gGx ) = y . . IsqÔei de to ex c basikì apotèlesma. g1 . dhlad  g1 Gx = g2 Gx . afoÔ an g1 Gx = g2 Gx . . Aut  eÐnai −1 mia apeikìnish. dhlad  g1 · x = g2 x. x∈X èstw Tx h troqiˆ enìc stoiqeÐou x.2. Upojètoume ìti mia omˆda G dra pˆnw se èna sÔnolo X kai | T x | = | G : Gx | IdiaÐtera. EÐnai profanèc ìti to Gx eÐnai mia upoomˆda thc G kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tom  Gx . Tìte g1 · x = g2 · x −1 pou shmaÐnei g1 g2 ∈ Gx . H qrhsimìthta aut c thc exÐswshc ègkeitai sto gegonìc ìti kˆje prosjetèoc eÐnai diairèthc thc | G |. 5. efarmìzontˆc to gia th drˆsh pou dÐnetai sto Parˆdeigma 5.

GnwrÐzoume ìti dÔo metajèseic eÐnai suzugeÐc an kai mìnon an eÐnai tou idÐou tÔpou. to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G twn opoÐwn h klˆsh suzugÐac apoteleÐtai mìno apì èna stoiqeÐo. Aut  h exÐswsh lègetai exÐswsh klˆsewn thc G. . αt !. Me ˆlla lìgia ìlec. g2 ∈ G eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa. EpÐshc ènac i-kÔkloc mporeÐ na grafeÐ me i diaforetikoÔc trìpouc qwrÐc na allˆxei h . . n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh me autì ton trìpo eÐnai α1 !α2 ! . tìte eÔkola prokÔptei ìti CG (g1 ) = xCG (g2 )x−1 . arkeÐ na upologÐsoume to pl joc twn metajèsewn pou eÐnai suzugeÐc me th σ . èqoume | G | = | Z(G) | + i | C (gi ) | ìpou ta gi èqoun epilegeÐ apì klˆseic suzugÐac pou èqoun perissìtera tou enìc stoiqeÐa. h σk èqei m koc λk . . αt t-kÔklouc. 2. An g1 . λ1 + λ + · · · + λs = n. oi teleÐec antikajÐstantai apì ta sÔmbola 1. . n me n! trìpouc.2. . oi kentropoioÔsec upoomˆdec suzug¸n stoiqeÐwn eÐnai suzugeÐc. H stajeropoioÔsa upoomˆda enìc stoiqeÐou g ∈ G gia th drˆsh suzugÐac pˆnw sthn G sun jwc onomˆzetai kentropoioÔsa upoomˆda tou g kai sumbolÐzetai me CG (g).1. . Sunep¸c jèloume na broÔme to pl joc twn metajèsewn twn opoÐwn oi ekfrˆseic wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn perilambˆnoun α1 1-kÔklouc. EpÐshc. 5. parathroÔme ìti o pur nac thc drˆshc suzugÐac eÐnai to kèntro Z(G) = g∈G CG (g). . autèc mporoÔn na parastajoÔn me to ex c sq ma t (•)(•) · · · (•) (••)(••) · · · (••) · · · · · · (• • • · · · •) α1 α2 αt Se autì to sq ma. Upojètoume ìti to pl joc twn σk pou èqoun m koc λk eÐnai αk . . èstw g1 = xg2 x−1 . . Drˆseic Omˆdwn pio eÔqrhsth morf  thc exÐswshc aut c prokÔptei an jewr soume to kèntro Z(G).2. . λs ). λ2 .412 5. . . . Me ˆlla lìgia.3 Parˆdeigma. . . Me bˆsh to Je¸rhma 5. . Sunep¸c to pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. 2. Ac upologÐsoume thn tˆxh thc kentropoioÔsac upoomˆdac miac metˆjeshc σ thc Sn . 'Estw ìti o tÔpoc autìc eÐnai h diamèrish tou n (λ1 . Allˆ. . 'Etsi. oi metajèseic pou prokÔptoun den eÐnai ìlec diakekrimènec afoÔ oi αi i-kÔkloi mporoÔn na metatejoÔn metaxÔ touc qwrÐc na allˆxei h metˆjesh. Autì shmaÐnei ìti an σ = σ1 σ2 · · · σs eÐnai h èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn (sumperilambˆnontac kai touc 1-kÔklouc). α2 2-kÔklouc . λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . .

. ja pˆroume n! 1α1 α 1 !2α2 α α 2 ! . 'Ara h kentropoioÔsa upoomˆda kˆje tètoiac metˆjeshc èqei tˆxh 1α1 α1 !2α2 α2 ! . . . .2. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 413 metˆjesh. . . Epomènwc to sunolikì pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. .1 èqoume gia mia peperasmènh omˆda G. . oi tˆxeic twn kentropoious¸n upoomˆdwn dÐnetai ston epìmeno pÐnaka TÔpoc 1 1 1 1 1 1 1 2 1 4 2 3 5 metˆjeshc 1 1 1 1 2 3 2 Tˆxh kentropoioÔsac 15 · 5! = 5! 13 · 3! 21 · 1! = 12 12 · 2! 31 · 1! = 6 11 · 1! 22 · 2! = 8 11 · 1! 41 · 1! = 4 21 · 1! 31 · 1! = 6 51 · 1! = 5 Apì to Je¸rhma 5. tαt αt ! 'Ara an antikatast soume sto prohgoÔmeno sq ma tic teleÐec me ta sÔmbola 1. ja qreiastoÔme to epìmeno apotèlesma. n. tαt αt ! Gia parˆdeigma. an n = 5.2. 2. | C (g) | = 'Ara h exÐswsh klˆsewn gÐnetai k |G| . n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh eÐnai 1α1 α1 !2α2 α2 ! . . Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh (∗). Gia to lìgo autì. 2. . t t αt ! diaforetikèc metajèseic oi opoÐec eÐnai ìlec oi suzugeÐc metajèseic pou èqoun ton prohgoÔmeno tÔpo. . . ja apodeÐxoume t¸ra ìti to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k akrib¸c klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. | CG (g) | |G| = i=1 |G| = |G| | CG (gi ) | k k i=1 1 | CG (gi ) | kai sunep¸c 1= i=1 1 | CG (gi ) | (∗) ìpou k eÐnai to pl joc twn klˆsewn suzugÐac. .5. . .

. Gia ìlec tic peperasmènec omˆdec G pou èqoun k klˆseic suzugÐac. T¸ra apì ìlec tic akoloujÐec jetik¸n akeraÐwn lÔsewn (n1 . . To pl joc twn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. . | CG (gk ) |). èqoume | G | ≤ C(k).2. n2 . Apìdeixh. . 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou èqei k klˆseic suzugÐac. nk−1 ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk−1 . . 'Estw k ∈ N − {0} kai r ∈ R. k 'Estw ìti h n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk eÐnai mia zhtoÔmenh lÔsh. 5. JewroÔme ìti g1 = 1. . to L mma isqÔei. h (β). Apìdeixh. . Landau 1903). 1 Efarmìzoume epagwg  sto k . .4 L mma (E. . . Tìte 1 xi r= i=1 (∗∗) eÐnai peperasmèno. arkeÐ na deiqteÐ ìti isqÔei to L mma gia fjÐnousec akoloujÐec n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk . . diìti diaforetikˆ den upˆrqei kamiˆ tètoia akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn arijm¸n.5 Je¸rhma. ton opoÐo sumbolÐzoume me C(k) (afoÔ exartˆtai apì to k ). .414 5. n2 . Gia k = 1 kai r thc morf c β upˆrqei mÐa mìno akoloujÐa. . opìte CG (g1 ) = G. gia èna dedomèno k . . upˆrqei ènac jetikìc akèraioc C(k) tètoioc ¸ste | G | ≤ C(k). Epiplèon. nk ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk jewroÔme mia gia thn opoÐa to n1 eÐnai o megalÔteroc dunatìc akèraioc. Epeir k d  t¸ra oi dunatèc epilogèc jetik¸n akèraiwn n me n ≤ eÐnai peperasmènou r pl jouc kai (qrhsimopoi¸ntac thn epagwgik  upìjesh) gia kˆje tètoia epilog  h exÐswsh r− 1 = n k−1 i=1 1 xi èqei peperasmèno pl joc akeraÐwn jetik¸n lÔsewn (n1 .2. . Drˆseic Omˆdwn to pl joc twn akolouji¸n (n1 . MporoÔme na upojèsoume ìti r > 0. . en¸ gia opoiod pote ˆllo r den upˆrqei kamÐa akoloujÐa. Tìte. n2 . An sto prohgoÔmeno L mma jèsoume r = 1 tìte mia lÔsh thc (∗∗) eÐnai h akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn (| G |). nk ) jetik¸n akeraÐwn arijm¸n pou eÐnai lÔseic thc k 5. .2. (| CG (g2 ) |. 5. Tìte nk ≤ .6 Pìrisma.

ja eÐqame k p =1+ i=1 n psi .2. Epiplèon. |H ∩ K | .1 to | G | −1 ja diaireÐ thn | G |. 'Estw H. An aut  perièqei dÔo klˆseic suzugÐac. èqoume | G | = 2. kˆje mia apì autèc eÐnai isìmorfh me mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. To 1949 oi G. An h G èqei mìno mÐa klˆsh suzugÐac tìte fusikˆ aut  eÐnai h tetrimmènh omˆda. Tìte. dhlad  | Z(G) | = 1. Higman. Tìte | HK | = |H | |K | .8 Je¸rhma. twn klˆsewn suzugÐac eÐnai Ðso me thn tˆxh | G | thc G an kai mìnon an h G eÐnai Abelian . 'Ena stoiqeÐo g ∈ G an kei sto kèntro Z(G) an kai mìnon an h klˆsh suzugÐac tou perièqei mìno èna stoiqeÐo (to Ðdio to g ).1 eÐnai h ex c. dhlad  | G | = λ(| G | −1) gia kˆpoio λ ∈ Z. en¸ kˆje ˆpeirh omˆda thc opoÐac ìla ta stoiqeÐa ektìc tou 1 èqoun ˆpeirh tˆxh mporeÐ na emfuteuteÐ se mÐa apì autèc.2. B. tìte apì thn exÐswsh klˆsewn kai to Je¸rhma 5. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 415 Apìdeixh. Neumann kai H. 5. An loipìn  tan m = 0. gia parˆdeigma. mporoÔme na pˆroume to ex c  dh gnwstì apotèlesma. Allˆ gia n ∈ N.2. 'Ara | G | ≥ 2(| G | −1). 'Estw | G | = pn . Neumann apèdeixan ìti upˆrqoun ˆpeirec to pl joc omˆdec oi opoÐec èqoun mìno dÔo klˆseic suzugÐac. wc pìrisma tou Jewr matoc 5.2. Autì eÐnai ˆtopo. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai n ≥ 1.2. si = 0 ìpou psi eÐnai h tˆxh thc klˆshc suzugÐac C (gi ) me gi = 1.7 Parat rhsh.2. λ ≥ 2. kai ˆra Z(G) = pm . Apìdeixh. 5. to kèntro Z(G) thc G den eÐnai tetrimmèno. apì to je¸rhma tou Cayley).1. Allˆ h tˆxh | Z(G) | tou kèntrou diaireÐ to pn . opìte | G | ≤ 2 kai epeid  | G | = 1. 'Ara prèpei m = 0.1.5. upˆrqoun peperasmènou pl jouc omˆdec tˆxhc n (afoÔ. Dhlad  h G eÐnai h kuklik  omˆda tˆxhc 2. K dÔo peperasmènec upoomˆdec miac omˆdac G. Mia ˆllh shmantik  efarmog  tou Jewr matoc 5. EÐnai fanerì ìti gia mia peperasmènh omˆda G to pl joc 5.2. tìte h mia apì autèc èqei | G | −1 stoiqeÐa kai apì to Je¸rhma 5.H. Kˆje tètoia omˆda èqei tˆxh mikrìterh   Ðsh apì C(k).2.9 Pìrisma.

o deÐkthc | G : NG (U) | eÐnai to pl joc twn diakekrimènwn uposunìlwn thc morf c gUg −1 . apì to Je¸rhma 5. |H ∩ K | |K | Mia akìma qr simh efarmog  tou Jewr matoc 5.2.2. H stajeropoioÔsa upoomˆda GU enìc uposunìlou U thc G sumbolÐzetai me NG (U) kai onomˆzetai kanonikopoioÔsa upoomˆda tou U .2. an U eÐnai mia upoomˆda miac peperasmènhc omˆdac G kai jewr soume thn ènwsh gUg −1 . tìte h ènwsh gUg −1 perièqei ìla ta stoiqeÐa thc G kai ˆra aut  h ènwsh ja prèpei na eÐnai Ðsh me th G. Allˆ epÐshc h stajeropoioÔsa upoomˆda GK eÐnai profan¸c h tom  H ∩ K . 'Ara. An h U perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac thc G. apì thn prohgoÔmenh anisìthta prokÔptei ìti | G : U | ≤ 1 kai ˆra G = U . Apì autì sumperaÐnoume ìti: g∈G 5. 'Ara | gUg −1 | −1 ≤ | G : U | (| U | −1) = | G | − | G : U | kai telikˆ gUg −1 ≤ 1+ | G | − | G : U | . blèpoume ìti to sÔnolo HK eÐnai h ènwsh ekeÐnwn twn arister¸n klˆsewn mod K sth G pou eÐnai stoiqeÐa thc troqiˆc TK . Opìte. prokÔptei an jewr soume mia omˆda G na dra pˆnw sto dunamosÔnolo thc X = P(G) wc ex c. Sunep¸c. u ∈ X. afoÔ | gUg −1 | = | U | gia kˆje g ∈ G.1 èqoume | TK | = |H | | HK | = . g ∈ G.1. afoÔ oi aristerèc klˆseic mod K pou perièqontai sthn troqiˆ TK eÐnai xènec anˆ dÔo kai kˆje mia perièqei | K | stoiqeÐa.10 Prìtash. An A eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac tìte h G parˆgetai apì to A. Opìte. Kaj¸c hK = h · K . tìte èqoume g∈G gUg −1 − 1 = (gUg −1 g∈G {1}) ≤ | G : NG (U) | (| U | −1). apì to Je¸rhma 5. prèpei | HK | = | K | | TK |. . g ∈ G. Allˆ isqÔei | G : NG (U) | ≤ | G : U |. Drˆseic Omˆdwn Apìdeixh.2. Eidikˆ.416 5. g · U = gUg −1 .1. JewroÔme thn omˆda H na dra pˆnw sto sÔnolo X = {xK | x ∈ G} me h · xK = (hx)K . Profan¸c èqoume HK = h∈H hK .

5. x2 upˆrqei g ∈ G ètsi ¸ste g · x1 = x2 ? 5. DeÐxte ìti sthn G1 × G2 ta stoiqeÐa (a1 . . Qrhsimopoi ste thn exÐswsh klˆsewn gia na breÐte ìlec tic peperasmènec omˆdec G gia tÐc opoÐec h kentropoioÔsa upoomˆda CG (g) kˆje stoiqeÐou g ∈ G \ {1} eÐnai h {1. 2. Poioc eÐnai o pur nac thc drˆshc? Gia kˆje dÔo pragmatikoÔc x1 . 'Estw G mia omˆda kai a. OrÐzoume g ·x = 0 1 α β αx + β . aut  ja prèpei na eÐnai ìlh h G. DeÐxte ìti an X eÐnai èna uposÔnolo miac omˆdac G pou perièqei ènan antiprìswpo apì kˆje klˆsh suzugÐac kai ta stoiqeÐa tou antimetatÐjentai tìte h G eÐnai Abelian . DeÐxte ìti upˆrqei èna toulˆqiston stoiqeÐo tou X pou paramènei stajerì kˆtw apì th drˆsh thc G. G2 dÔo omˆdec. Upojètoume ìti h G dra sto X . 'Estw G mia omˆda me 16 stoiqeÐa. DeÐxte ìti upˆrqei stoiqeÐo tou X pou mènei stajerì kˆtw apo th drˆsh thc G. 'Estw G mia omˆda tˆxhc pn kai X èna sÔnolo pou to pl joc twn stoiqeÐwn tou den diaireÐtai me to p. 7. b2 ) eÐnai suzug  an kai mìnon an to a1 eÐnai suzugèc tou a2 kai to b1 eÐnai suzugèc tou b2 . ArkeÐ na jewr soume thn upoomˆda U pou parˆgetai apì to A.2 1. α. 4. 6. DeÐxte ìti dÔo suzug  stoiqeÐa se mia omˆda èqoun thn Ðdia tˆxh. D¸ste èna parˆdeigma dÔo stoiqeÐwn se mia omˆda pou èqoun thn Ðdia tˆxh allˆ den eÐnai suzug . 8. 'Estw G = α β | α = 0. b ∈ G dÔo suzug  stoiqeÐa.2. Ask seic 5. opìte sÔmfwna me ta prohgoÔmena. Na deiqteÐ ìti oi kentropoioÔsec upoomˆdec twn a kai b eÐnai Ðsec an (toulˆqiston) mÐa apì autèc eÐnai kanonik . g. 3. β ∈ R kai X = R. AfoÔ deiqteÐ ìti h G dra pˆnw 0 1 sto X . b1 ) kai (a2 . gia g = kai x ∈ R. 'Estw G1 . Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 417 Apìdeixh. h opoÐa dra se èna sÔnolo X me 31 stoiqeÐa. g −1 } (me thn perÐptwsh g = g −1 na mhn apokleÐetai). na brejeÐ h troqiˆ kai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou mhdenìc.

Pìsec klˆseic suzugÐac upˆrqoun stic omˆdec S7 kai S8 ? 11. gia kˆpoio n ≥ 4. DeÐxte ìti o arijmìc twn stoiqeÐwn g ∈ G pou eÐnai tètoia ¸ste g x g −1 = y eÐnai Ðsoc me | CG (x) |. 16. 'Estw G mia omˆda me tˆxh n. gia kˆje u ∈ H } eÐnai upoomˆda thc G kai mˆlista kanonik  upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac thc H . An u eÐnai èna mh mhdenikì diˆnusma tou V kai H = {A ∈ GLn (F) : to diˆnusma u eÐnai idiodiˆnusma tou A}. 12. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. Upojètoume ìti o n eÐnai sqetikˆ pr¸toc me ton ϕ(n). upologÐste thn kentropoioÔsa upoomˆda CSn (τ ). blèpe epìmenh parˆgrafo). . DeÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. 13. DeÐxte ìti to CG ( H ) = { g ∈ G | gu = ug. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x ∈ G. DeÐxte ìti upˆrqei kanonik  upoomˆda N thc G me 1 = N = G. y dÔo suzug  stoiqeÐa thc G. Drˆseic Omˆdwn 9.418 5. g∈GLn ( ) C 15. 17. 10. G]. tìte deÐxte ìti to sÔnolo H eÐnai upoomˆda thc G = GLn (F) kai ìti an F = C. Epiplèon deÐxte ìti h omˆda phlÐko NG (H)/CG (H) eÐnai isìmorfh me mia upoomˆda thc omˆdac automorfism¸n thc H . Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh klˆsewn miac peperasmènhc omˆdac apodeÐxte ìti h omˆda èqei èna toulˆqiston stoiqeÐo g tˆxhc p ìpou p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc omˆdac (Je¸rhma tou Cauchy. DeÐxte ìti | CG (x) | ≥ | G |. 14. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F me diˆstash n. An τ = (1 3)(2 4) ∈ Sn . tìte GLn (C) = gHg −1 . ìpou G = G/[G. 'Estw G mia peperasmènh mh kuklik  omˆda thc opoÐac kˆje gn sia upoomˆda eÐnai Abelian .

. qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 5. | Br | = | Sn : GU | = n! = r!(n − r)! n . Sunep¸c | GU | = r!(n − r)! kai epeid  to Br eÐnai h troqiˆ tou U èqoume. . . . . . . ur } eÐnai dÔo stoiqeÐa tou Br . OrÐzoume mia drˆsh thc summetrik c omˆdac SA = Sn sto Br . 2. . An jewr soume to sÔnolo U = { 1. jètontac σ · U = {σ(u) | u ∈ U} gia kˆje σ ∈ Sn kai U ∈ Br . {1. me bˆsh to Je¸rhma 5. 2. . . xèroume ìti h tˆxh kˆje upoomˆdac thc G diaireÐ thn tˆxh thc G. . DÐnoume mia apìdeixh tou epìmenou L mmatoc. . σ(n) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic (n − r)! metajèseic twn r + 1. Autì to apotèlesma jewreÐtai wc to jemeli¸dec je¸rhma thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. .3 Ta Jewr mata tou Sylow 'Estw G mia peperasmènh omˆda. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. h omˆda A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma pou akoloujeÐ metˆ thn Parat rhsh 4. . . σ(r) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic r! metajèseic twn 1. . . tìte upˆrqei èna stoiqeÐo σ ∈ Sn .1 L mma.7). To 1872 o Norbhgìc majhmatikìc L. . ur } kai U2 = {u1 . Autì shmaÐnei ìti h troqiˆ enìc opoioud pote stoiqeÐou tou Br eÐnai ìlo to Br . n. tètoio ¸ste σ·U1 = U2 . to opoÐo èqoume sunant sei kai sthn pr¸th Enìthta (blèpe Efarmog  1. dhlad  an m eÐnai ènac diairèthc thc | G |. n} pou to pl joc twn stoiqeÐwn touc eÐnai Ðso me r. . .3. . .1. Mia apl  apìdeixh autoÔ tou jewr matoc èqei dojeÐ apì ton Wielandt [31]. Gia parˆdeigma. . r kai h metˆjesh σ(r + 1). σ(r) }. qrhsimopoi¸ntac drˆseic.5. . 'Ara h metˆjesh σ(1). Ta Jewr mata tou Sylow 419 5. .3. Sylow apèdeixe ìti an h tˆxh thc G eÐnai thc morf c pα m. Tìte | Br | = n! r!(n − r)! 5. ParathroÔme ìti an U1 = {u1 . 'Estw Br to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn tou sunìlou A = ∼ Apìdeixh. . tìte h stajeropoioÔsa upoomˆda GU tou U eÐnai to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ= 1 2 ··· σ(1) σ(2) · · · r r+1 ··· σ(r) σ(r + 1) · · · n σ(n) ètsi ¸ste U = { σ(1). r . .27). .1. σ(2). . σ(2).2. tìte mporeÐ na mhn upˆrqei upoomˆda thc G pou na èqei tˆxh m.1. . .4. . dhlad  èqoume mìno mia troqiˆ gi aut  th drˆsh. . To antÐstrofo autoÔ tou jewr matoc den isqÔei. . Apì to je¸rhma tou Lagrange. .2. r }. . tìte h G èqei mia upoomˆda tˆxhc pα .

'Estw n = | G | = pα m. èqoume ìti | Xi | = |G| . . . s. Apì tic (2) kai (3) èpetai ìti (3) | Xi | = pdi m ìpou di = α − αi .1. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn thc G pou èqoun tˆxh pα . . Drˆseic Omˆdwn 5. X2 . 'Ara to Ui eÐnai h ènwsh ìlwn twn dexi¸n klˆsewn Hi u. apì to 5. 'Eqoume pα m pα = pα m(pα m − 1) · · · (pα m − i) · · · (pα m − pα + 1) pα (pα − 1) · · · (pα − i) · · · (pα − pα + 1) ParathroÔme ìti h mègisth dÔnamh tou p pou diaireÐ ton (pα m − i) eÐnai h Ðdia ìpwc aut  pou diaireÐ kai ton pα − i. 'Eqoume s |X | = i=1 | Xi | .3 1o Je¸rhma tou Sylow. . | Hi | (2) An u ∈ Ui kai x ∈ Hi . tìte. u ∈ Ui (fusikˆ ìlec autèc oi klˆseic mporeÐ na mhn eÐnai diˆforec metaxÔ touc). 2. paÐrnoume Hi u ⊆ Ui .3.2. . tìte xu ∈ Ui afoÔ x · Ui = Ui . . i = 1. Sunep¸c èqoume | Hi | = pαi . u ∈ Ui .2 L mma. Xs oi troqièc aut c thc drˆshc.3. . 'Estw ri to pl joc twn diˆforwn anˆ dÔo klˆsewn Hi u. . . Krat¸ntac to u stajerì kai jewr¸ntac to x na diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc Hi . s. αi ≤ α. Tìte | Ui | = ri | Hi |. pα Apìdeixh. Autì deÐqnei ìti h tˆxh | Hi | thc Hi diaireÐ thn tˆxh | Ui | = pα . (1) 'Estw ìti Xi eÐnai h troqiˆ tou uposunìlou Ui thc G pou èqei pα stoiqeÐa. An Hi eÐnai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou Ui . Sunep¸c ìlec oi dunˆmeic tou p apaleÐfontai ektìc apì th dÔnamh pou diaireÐ to m . . 'Estw X1 .420 5. . Apìdeixh. tìte h G perièqei mia upoomˆda tˆxhc pα . i = 1. . Tìte h G dra pˆnw sto X me g · U = { gu | u ∈ U }. 5. An p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ to fusikì arijmì m tìte o ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou pα m p pou diaireÐ kai ton . . An pα eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ pou diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac G.

ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. tìte h dÔnamh pt+1 ja diairoÔse ton | X | pou eÐnai ˆtopo. .6 ja mporoÔse na diatupwjeÐ. 5. dhlad  | Hi | = pα pou apodeiknÔei to zhtoÔmeno. 2. .3. tìte oi upoomˆdec thc G pou èqoun tˆxh pα lègontai p-upoomˆdec tou Sylow. .4 Pìrisma (Je¸rhma tou Cauchy).3. apì to L mma 5. tìte prèpei pi = p2 = · · · = ps = p. . Allˆ an kˆje stoiqeÐo thc G èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. . tìte upˆrqei èna stoiqeÐo thc G pou èqei tˆxh p. miac peperasmènhc omˆdac G eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n oi opoÐoi eÐnai tˆxeic stoiqeÐwn thc omˆdac. Apì to Pìrisma 5. . Mia omˆda (peperasmènh   ˆpeirh) lègetai p-omˆda an kˆje stoiqeÐo thc èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. 5.2. s. . An p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc | G | miac peperasmènhc omˆdac G. . èqei tˆxh Ðsh me mia dÔnamh enìc pr¸tou p an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p. s upˆrqei toulˆqiston èna stoiqeÐo tou opoÐou h tˆxh eÐnai pi . To sÔnolo ìlwn twn pr¸twn arijm¸n pou diairoÔn thn tˆxh 5.4.5 Pìrisma. èpetai ìti gia kˆje i = 1.1 èqoume 421 |X | = pα m pα kai an pt eÐnai h megalÔterh dÔnamh pou diaireÐ ton m tìte.6 Pìrisma. m aut  thn orologÐa wc ex c: “ Mia peperasmènh omˆda eÐnai mia p-omˆda an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p.3. 'Estw | G | = pn1 · · · pns h anˆlush thc tˆxhc thc G se pr¸touc s 1 parˆgontec. Apìdeixh. . Se mia peperasmènh omˆda G kˆje stoiqeÐo thc. . 'Ara prèpei na upˆrqei kˆpoio i = 1. IdiaÐtera an pα eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh | G |. h dÔnamh pt+1 den diaireÐ ton | X | = m(pd1 + · · · + pds ). .4 .3. Apìdeixh.3. ètsi ¸ste di = 0.3.3. . Ta Jewr mata tou Sylow EpÐshc. s.3. Sunep¸c to Pìrisma 5. apì to 5.5.” . gia ìla ta i = 1. An  tan di > 0. Autì prokÔptei apì to Je¸rhma tou Lagrange kai to Pìrisma 5. 2.3. Gi autì to i ja èqoume αi = α.

4. . h P eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p kai o deÐkthc thc P sthn G eÐnai pr¸toc proc ton p.4. = P P ∩P Autì deÐqnei ìti h tˆxh | P P | thc P P eÐnai mia dÔnamh tou p. 5. tìte a) H upoomˆda P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . a) Apì to 2o Je¸rhma twn isomorfism¸n èqoume PN ∼ P . èqoume |G : P | = |G : PN | |PN : P | kai ˆra o p den diaireÐ to | G : P N |. prokÔptei ìti |G : N | = |G : PN | |PN : N | sumperaÐnoume ìti h P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . Sunep¸c. Apì to Pìrisma 4. An P eÐnai mia p-upoomˆda Sylow kai N eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc peperasmènhc omˆdac G. Drˆseic Omˆdwn 5. èpetai ìti kai o deÐkthc | N : P ∩ N | eÐnai pr¸toc proc ton p. Allˆ h tˆxh | P | thc P eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G.7 Prìtash. Epeid  ìmwc | P N/N | = | P/P ∩ N |. Apì to 2o Je¸rhma isomorfism¸n èqoume PP ∼ P . = N P ∩N 'Ara h tˆxh thc P N/N eÐnai mia dÔnamh tou p. prokÔptei ìti | N : P ∩ N | = | P N : P |.25. Qrhsimopoi¸ntac pˆli to Pìrisma 4.25. Upojètoume ìti P eÐnai mia ˆllh p-upoomˆda tou Sylow thc NG (P ).8 Prìtash.422 5. Mia p-upoomˆda tou Sylow thc G eÐnai h mình p-upoomˆda tou Sylow thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (P ).25.4. Apìdeixh. Apì ton orismì twn p-upoomˆdwn tou Sylow. h P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . b) Apì to Pìrisma 4. Allˆ epeid  o deÐkthc | P N : P | diaireÐ to deÐkth | G : P | (pou eÐnai pr¸toc proc ton p). Apìdeixh. H P eÐnai fusikˆ kanonik  upoomˆda thc NG (P ). 'Ara | P P | = | P | kai sunep¸c P = P .3. b) H tom  P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . èqoume |PN : N | |N : P ∩ N | = |PN : P ∩ N | = |PN : P | |P : P ∩ N | .3.

. .11 3o Je¸rhma tou Sylow. Prˆgmati. g ∈ P1 . t ≡ 1 mod p pou eÐnai ˆtopo. . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. . Ps+t .5).3.3. Pr } me drˆsh g · Pi = gPi g −1 . Sto sÔnolo { Ps+1 . 5. . . .10.3. a) 'Estw ìti den eÐnai ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow P1 . gi aut  th drˆsh. . to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou perièqontai se mia troqiˆ diˆforh thc {P1 } prèpei na diaireÐ thn tˆxh | P1 | thc P1 . tìte h P1 ja  tan upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (Pi ) thc Pi .1. r ( afoÔ h gPi g −1 eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow ). a) 'Olec oi p-upoomˆdec tou Sylow eÐnai . . Ps } kai sunep¸c s ≡ 1 mod p. Pr ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow thc G. .10. . Sylow miac peperasmènhc omˆdac G. P2 . .8 autì eÐnai ˆtopo. Me mia katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti oi pr¸tec P1 . 5. . Sunep¸c. eÐnai suzugeÐc. An r eÐnai to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Apìdeixh. gia kˆje g ∈ P1 . . dra epÐ tou sunìlou {P1 . Me katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti autèc eÐnai oi Ps+1 .3. apì to Je¸rhma 5. . . mìno mia troqiˆ perièqei mìno èna stoiqeÐo kai aut  eÐnai to monosÔnolo {P1 }. An h G eÐnai Abelian  omˆda.8. allˆ sÔmfwna me thn Prìtash 5. b) Kˆje upoomˆda thc G me tˆxh mia dÔnamh tou p eÐnai upoomˆda miac p-upoomˆdac tou Sylow. 'Ara prèpei na eÐnai s = r. . . Apìdeixh. tìte aut  èqei mìno mia pupoomˆda tou Sylow (afoÔ NG (P ) = G). .10 2o Je¸rhma tou Sylow. dhlad  autì to pl joc prèpei na eÐnai mia dÔnamh tou p. . i = 1. . Pr suzugeÐc metaxÔ touc. Kˆtw apì aut  th drˆsh h mình p-upoomˆda pou mènei stajer  eÐnai h P1 .3. P2 . . Ps me s < r.3. ìpwc akrib¸c sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. . Fusikˆ. . 'Estw t to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou eÐnai suzugeÐc me thn Ps+1 . suzugeÐc. . tìte p | r − 1 dhlad  r ≡ 1 mod p. . .9 Pìrisma. H P1 dra pˆnw sto sÔnolo {P1 .3. . ja èqoume apì th drˆsh thc P1 . 'Estw P1 . an up rqe i ∈ { 2. t ≡ 0 mod p kai apì th drˆsh thc Ps+1 . . . . r } me gPi g −1 = Pi .5. . 3. . H p-upoomˆda tou Sylow P1 . 'Ara. 'Ara. Ps+2 . . Ta Jewr mata tou Sylow 423 5. to apotèlesma autì to èqoume dei kai nwrÐtera (blèpe Pìrisma 4. Ps+t } dra t¸ra kai h P1 kai h Ps+1 .2. Sunep¸c r = 1 + (ˆjroisma dunˆmewn tou p) kai ˆra p | r − 1 . . 2. .

.12 èqoume r = | G : NG (P ) | kai apì to Pìrisma 4.   xPk = Pk x.424 5. oi opoÐec mìlic deÐxame ìti eÐnai suzugeÐc metaxÔ touc. H G dra me suzugÐa pˆnw sto sÔnolo SylP (G). Epeid  t¸ra Pk ⊆ Pk K kai h tˆxh | Pk | thc Pk eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama.3. . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai r = | Sylp (G) |. . . ja sumbolÐzoume me Sylp (G) to sÔnolo {P1 . Apì to Pìrisma 5. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai P ∈ Sylp (G). 5. .2. afoÔ | Pk K | = | Pk | | K | / | Pk ∩ K |.1.3. toulˆqiston mia troqiˆ prèpei na apoteleÐtai mìno apì mia p-upoomˆda tou Sylow. b)⇒g) Profanèc pˆli apì to 5. . prèpei kˆje troqiˆ aut c thc drˆshc na èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. 5. g)⇒d) 'Estw ϑ ∈ Aut(G).3. Apìdeixh.11(a).14 Pìrisma.2. h tˆxh thc Pk K eÐnai mÐa dÔnamh tou p. to zhtoÔmeno èpetai apì to Je¸rhma 5.1. Tìte o r diaireÐ ton deÐkth | G : P |.13 Pìrisma. Epiplèon. ja prèpei ϑ(P ) ⊆ P kai ˆra ϑ(P ) = P . a)⇒b) Profanèc apì to 5. . 5. . apì to Je¸rhma 5. dhlad  gia kˆje automorfismì ϑ thc G isqÔei ϑ(P ) = P . . Tìte | ϑ(P ) | = | P |. H K dra sto sÔnolo {P1 . èpetai ìti aut  h drˆsh èqei mìno mia troqiˆ. d) H P eÐnai qarakthristik  upoomˆda thc G. Tìte KPk = Pk K kai ˆra to sÔnolo Pk K eÐnai upoomˆda. Apìdeixh.3.11. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai èstw P ∈ Sylp (G). r. èstw thn Pk . Apì to Je¸rhma 5. 'Ara. g) Kˆje p-upoomˆda thc G perièqetai sthn P .3. . Pr } ìlwn twn p-upoomˆdwn tou Sylow thc omˆdac G. . Drˆseic Omˆdwn b) 'Estw K mia p-upoomˆda thc G. Dhlad  xPk x−1 = Pk . b) H P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow.12 Pìrisma.3. x ∈ K .25 paÐrnoume | G : P | = r | NG (P ) : P |.4. a) P G. i = 1. Kaj¸c h ϑ(P ) eÐnai mia p-upoomˆda apì thn upìjesh. Apìdeixh. Pr } me x · Pi = xPi x−1 . gia kˆje x ∈ K . .3. Tìte | Sylp (G) | = | G : NG (P ) | . . Epeid  h tˆxh thc K eÐnai mia dÔnamh tou p. Epeid  ìmwc r ≡ 1 mod p. prèpei Pk = Pk K kai ˆra K ⊆ Pk .11b). d)⇒a) Profanèc. gia kˆje x ∈ K . h opoÐa exantleÐ to sÔnolo Sylp (G). Apì èdw kai sto ex c.

Sunep¸c H NG (H). To zhtoÔmeno prokÔptei apì to Pìrisma 5. P ∈ Sylp (G).3. Apìdeixh. sto Je¸rhma 5. IsqÔei | Sylp (G) | ≡ 1 mod pe an pe ≤ | P : P ∩ S | gia ìlec tic P. Autì shmaÐnei ìti H ≤ NG (U1 ) kai epeid  H = U1 prèpei U1 NG (U1 ). 'Estw {U1 }. Apì to L mma 5. Apìdeixh.3.5. 'Estw P ∈ Sylp (G).11. Sunep¸c isqÔei NG (NG (P )) = NG (P ). Mia troqiˆ aut c thc drˆshc eÐnai to monosÔnolo {H}. Apìdeixh. tìte H NG (H). U1 = gHg −1 mia tètoia troqiˆ. Tìte ìlec oi p-upoomˆdec thc NG (P ) eÐnai upoomˆdec thc P . 'Eqoume dei.16 èqoume ìti NP (S) ⊆ S kai ˆra NP (S) = P ∩ S . dhlad  uU1 u−1 = U1 .10. Ta Jewr mata tou Sylow 425 5. Epomènwc gh ∈ NG (P ) kai ˆra gh ∈ H kai epeid  h ∈ H prokÔptei g ∈ H . afoÔ h H den eÐnai p-upoomˆda tou Sylow.3. 'Estw g ∈ NG (H). Epeid  o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |.3. Sunep¸c h troqiˆ tou S èqei tˆxh | P : P ∩ S |. S ∈ Sylp (G).14. 5.3.3. èqoun tˆxh mia jetik  dÔnamh tou p.3. Qrhsimopoi¸ntac to l mma mporoÔme na deÐxoume t¸ra kˆti isqurìtero apì to Je¸rhma 5. H troqiˆ thc S èqei tˆxh | P : NP (S) |. twn opoÐwn to pl joc eÐnai | G : NG (H) |. Apì to Je¸rhma 5. 'Estw S = P .18 L mma. An mia upoomˆda H thc G perièqei thn NG (P ).3.17 Pìrisma. H P dra pˆnw sto sÔnolo Sylp (G) me suzugÐa.10: 5. . An o p den diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. 5. gia kˆje u ∈ H . oi p-upoomˆdec tou Sylow P kai g −1 P g eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . kai kˆje troqiˆ èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. Epeid  gHg −1 = H . JewroÔme to sÔnolo ìlwn twn upoomˆdwn pou eÐnai suzugeÐc me thn H . 'Estw P ∈ Sylp (G). An H eÐnai mia p-upoomˆda thc G. tìte NG (H) = H . S ∈ Sylp (G) me P = S . upˆrqei h ∈ H ètsi ¸ste h−1 g −1 P gh = P .3. JewroÔme epÐshc thn H na dra me suzugÐa pˆnw s autì to sÔnolo. T¸ra upojètoume ìti o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |.16 L mma.3. ektìc thc troqiˆc thc P . 'Ara H NG (H) = g −1 NG (U1 )g . tìte h NG (H) perièqei mia p-upoomˆda tou Sylow P pou perièqei thn H gn sia. prèpei na upˆrqoun kai ˆllec troqièc pou eÐnai monosÔnola. o opoÐoc isoÔtai me to ˆjroisma twn tˆxewn twn troqi¸n.15 L mma. Apìdeixh. h opoÐa den eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow. ìti ìlec oi troqièc aut c thc drˆshc.

h opoÐa eÐnai monadik  (wc proc isomorfismì). h P .11 èpetai ìti upˆrqei h ∈ H tètoio ¸ste h−1 P h = x−1 P x. 5. An | Sylq (G) | = 1. 'Estw | G | = p2 q . 'Estw s = | Sylq (G) |. èqoume xh−1 P (xh−1 )−1 = P . Drˆseic Omˆdwn tou Sylow P . Tìte. ìpou Q eÐnai mia q -upoomˆda tou Sylow. apì to Je¸rhma 5. An x ∈ G. 'Omwc h G/Q eÐnai kuklik  kai ˆra [G. tìte q | p − 1 kai h G èqei p akrib¸c q -upoomˆdec tou Sylow. G] ⊆ Q. ja prèpei s = p kai apì to Je¸rhma 5.22 Je¸rhma. Sunep¸c [G. GnwrÐzoume ìti | Sylq (G) | = | G : N (Q) | = r. Autì shmaÐnei ìti x = nh me h ∈ H kai n ∈ N (P ). h opoÐa mporeÐ na gÐnei qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia twn hmieujèwn ginomènwn. H kataskeu  miac tètoiac omˆdac. 5.3. dhlad  h G eÐnai Abelian . ìpou p kai q pr¸toi arijmoÐ.3.10. tìte oi P kai x−1 P x eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . q pr¸toi kai p > q . an h G den eÐnai Abelian . èqoume ìti p | r − 1 kai ˆra (kaj¸c p > q > 1) prèpei r = 1. tìte aut  eÐnai kanonik . 'Estw r = | Sylp (G) | kai P ∈ Sylp (G). MporeÐ na deiqteÐ ìti gia kˆje epilog  pr¸twn arijm¸n p kai q me q | p − 1 upˆrqei mia mh-Abelian  omˆda tˆxhc pq . tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik .3.20 Je¸rhma. 'Etsi. .19 L mma. Apì to Pìrisma 5. Apìdeixh.3. gnwrÐzoume ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : P | = q kai ˆra r = 1   q .10 èqoume ìti q | p − 1. Apìdeixh. paraleÐpetai. Sunep¸c h G eÐnai Abelian  ektìc an q | p − 1.3. ìpou p. H omˆda G/P èqei tˆxh q kai ˆra eÐnai kuklik .3. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow. Sunep¸c [G. An mia kanonik  upoomˆda H thc G perièqei mia p-upoomˆda Apìdeixh. prèpei s = 1   p. pou fusikˆ eÐnai kanonik . 'Estw | G | = pq .3. An s = 1 kai Q eÐnai h q -upoomˆda tou Sylow. 'Ara. G] ⊆ P . 5. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow   mia kanonik  q -upoomˆda tou Sylow.13. Epeid  q | r − 1. 'Estw ìti | Sylq (G) | > 1. meletoÔme t¸ra th dom  orismènwn omˆdwn. tìte G = NG (P )H . An h G den eÐnai Abelian .3. Gia na deÐxoume pìso qr sima eÐnai ta jewr mata tou Sylow. Sunep¸c upˆrqei mìno mia p-upoomˆda tou Sylow. 'Etsi. Oi p-upoomˆdec tou Sylow thc H eÐnai kai p-upoomˆdec tou Sylow thc G.21 Parat rhsh. èpetai ìti q = p kai ˆra o r = p   p2 . GnwrÐzoume epÐshc ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : Q | = p2 . dhlad  xh−1 ∈ NG (P ). 5.426 5. Apì to Je¸rhma 5. G] ⊂ P ∩ Q = 1. ìpwc prohgoumènwc.

dhlad  | G | = 24. Tìte P ⊆ X . Metrˆme ta stoiqeÐa thc G pou èqoun tˆxh q . Tìte p ≡ 1 mod q kai ˆra p > q . | P | = p2 kai ˆra P = X . Shmei¸noume ed¸ ìti ìlec oi omˆdec tˆxhc pα q β . dhlad  q | p2 −1. h omˆda G èqei (q −1)p2 stoiqeÐa tˆxhc q . Epeid  upˆrqoun p2 q -upoomˆdec tou Sylow pou h kˆje mia èqei q − 1 stoiqeÐa tˆxhc q . Tìte | X | = | G | −(q − 1)p2 = p2 . ìla ta stoiqeÐa tˆxhc q eÐnai p3 (q − 1). EpÐshc mporoÔme na upojèsoume ìti | Sylp (G) | > 1 kai ˆra | Sylp (G) | = q kai q ≡ 1 mod p. 'Estw X to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q .23 Je¸rhma. 5. Sunep¸c q > p kai den mporeÐ na isqÔei p ≡ 1 mod q . Autì ìmwc eÐnai ˆtopo afoÔ h upìjesh eÐnai | Sylp (G) | > 1. 'Ara to sÔnolo X ìlwn twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q eÐnai | X | = | G | −p3 (q − 1) = p3 . 'Ara r = p2   p3 . gia thn opoÐa kamiˆ 2. dhlad  perièqoun kˆpoia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda ektìc an α = 1 kai β = 0   α = 0 kai β = 1.3. èstw r = p2 . 'Opwc kai prohgoumènwc. Prˆgmati. èqei mia kanonik  p   q -upoomˆda tou Sylow   p = 2. 'Estw P ∈ Sylp (G).3. q pr¸toi arijmoÐ.  3-upoomˆda tou Sylow den eÐnai kanonik . Q2 eÐnai dÔo q -upoomˆdec tou Sylow me Q1 = Q2 tìte Q1 ∩ Q2 = 1. Tìte eÐte h G Apìdeixh. 'Estw | G | = p3 q . an Q1 . To parapˆnw je¸rhma de mac exasfalÐzei thn Ôparxh miac omˆdac tˆxhc 24. Tìte upˆrqoun (q −1)p2 stoiqeÐa me tˆxh q . Epeid  ìmwc q > p to q p − 1 kai ˆra q | p + 1. T¸ra èstw r = p3 . tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . Epeid  upˆrqoun p3 q -upoomˆdec tou Sylow. An | Sylq (G) | = 1. Q2 ∈ Sylq (G) me Q1 = Q2 . Epomènwc prèpei q = p+1. 'Estw ìti | Sylq (G) | = r > 1 kai ˆra p = q kai r = p   p2   p3 . Dhlad  prèpei p = 2 kai q = 3 (afoÔ to 2 kai to 3 eÐnai oi mìnoi diadoqikoÐ pr¸toi arijmoÐ). ìpou p. Ta Jewr mata tou Sylow 427 'Estw ìti r = p.5. ìpou p. an Q1 . 'Ara mia p-upoomˆda tou Sylow eÐnai ìlo to X . Autì to apotèlesma eÐnai èna apì ta basikˆ jewr mata tou Burnside. Tèloc. Sunep¸c h P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow kai ˆra aut  eÐnai kanonik . afoÔ kˆje mia apì autèc èqei tˆxh q . 'Estw ìti r = p2 . to opoÐo ìmwc de ja apodeÐxoume se autì to biblÐo. q = 3 kai | G | = 24.3. Prˆgmati ìmwc h S4 den èqei kamiˆ upoomˆda kanonik  tˆxhc 8   3 (giatÐ?). afoÔ kˆje q -upoomˆda tou Sylow perièqei q − 1 tètoia stoiqeÐa. Sunep¸c èqoume p < q ≤ p+1. q pr¸toi. Tìte p2 ≡ 1 mod q . 'Ara q ≡ 1 mod p kai ètsi den mporoÔme na èqoume | Sylp (G) | = q . den eÐnai aplèc. 'Ara | Sylp (G) | = 1.24 Parat rhsh. 5. tìte Q1 ∩ Q2 = 1. afoÔ o arijmìc | Sylp (G) | diaireÐ to deÐkth | G : P | = q . 'Ara to q | p+1   q | p − 1. dhlad  upˆrqei mìno mia tètoia upoomˆda pou prèpei na eÐnai kanonik . . ìpou P eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow.

27 ParadeÐgmata.(p. an h G  tan apl  ja èprepe kˆpoioc arijmìc 1 + 5k na 5. apì to Pìrisma 5. R Sylow upoomˆdec tˆxhc p. 'Estw | G | = pqr.3.3. Allˆ | NG (P ) | = = p kai to g èqei tˆxh q   r pou 1 + kp eÐnai ˆtopo. An to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc S .3.3. Tìte h G den eÐnai apl .3.000. Ta a) kai b) eÐnai ta Jewr mata 5. 1 + tr eÐnai Ðsoc me 1. 'Estw P. 'Estw G mia omˆda me tˆxh | G | = 1.428 5. An epiplèon p ≡ 1 mod q tìte h G èqei kai mia kanonik  upoomˆda tˆxhc q . Sunep¸c ènac apì touc arijmoÔc 1 + λq . Telei¸noume aut  thn parˆgrafo efarmìzontac ta Jewr mata tou Sylow gia na apodeÐxoume èna je¸rhma to opoÐo anafèretai stic aplèc omˆdec. g) H tˆxh | G | thc G diaireÐ to r!. Apìdeixh. ˆra i ≡ 1 mod m. b) r ≡ 1 mod p. Allˆ o m.k. tìte 1 + λq = p. Epomènwc upˆrqoun qr(p − 1) stoiqeÐa tˆxhc p. 'Etsi èqoume | G | ≥ qr(p − 1) + p(q − 1) + q(r − 1) + 1 = pqr − qr + pq − p + qr − q + 1 = pqr + (p − 1)(q − 1) > pqr pou eÐnai ˆtopo. Apìdeixh. ìpou p > q > r pr¸toi arijmoÐ. 'Estw epÐshc P =< h >. ìpou α > 0. apì to Je¸rhma 4. 1. m > 1 kai p m.9.d.7 ja prèpei P Q G.   pr kai 1 + tr ≥ q .3. m − 1) = 1 kai im−1 ≡ 1 mod m.13 prokÔptei ìti 1 + kp | pqr. T¸ra èqoume | G : P Q | = r kai sÔmfwna me to Pìrisma 4. Gia to g) èstw P ∈ Sylp (G). Q.20 kai ˆra Q G (giatÐ?). Prˆgmati. q kai r antÐstoiqa kai S mia apì tic upoomˆdec Q kai R pou eÐnai kanonik . Tìte h G 5. An to pl joc 1 + λq kai 1 + tr twn upoomˆdwn tˆxhc q kai r antÐstoiqa eÐnai megalÔtero tou 1. Apì autì prokÔptei ìti upˆrqoun p(q − 1) stoiqeÐa tˆxhc q kai q(r − 1) stoiqeÐa tˆxhc r. hgh−1 = g i kai p sunep¸c g = hp gh−p = g i . .13 kai 5.26 Je¸rhma. èstw m h tˆxh tou.9. 'Ara ip ≡ 1 mod m. Drˆseic Omˆdwn èqei mia kanonik  upoomˆda tˆxhc p. 'Ara 1 + kp | qr kai sunep¸c 1 + kp = qr. Tìte. Tìte.3. An p ≡ 1 mod q tìte h P Q eÐnai kuklik  sÔmfwna me to Je¸rhma 5.12 èqoume r = | G : NG (P ) |.3.000 = 26 · 56 . dhlad  P G. Kaj¸c h G eÐnai apl . |G| dhlad  g ∈ NG (P ). Sunep¸c hgh−1 = g   g −1 hg = h.10 antÐstoiqa. An h G eÐnai apl .25 Je¸rhma. Upojètoume ìti | G | = pα m. Apì to Pìrisma 5. Tìte èqoume 1 + kp p-upoomˆdec tou Sylow me k = 0. 'Estw ìti gia ton pr¸to p èqoume perissìterec apì mia upoomˆdec tou Sylow. 5.6 sumperaÐnoume ìti h tˆxh | G | diaireÐ to r!. 'Ara 1 + kp = 1. tìte to pl joc r = | Sylp (G) | ikanopoieÐ tic ex c sunj kec: a) O r diaireÐ ton m.

3. Autì eÐnai to gnwstì Je¸rhma tou Wilson thc JewrÐac Arijm¸n (bl.3. Allˆ prèpei rH ≡ 1 mod 5 kai ˆra rH = 24 . Epeid  h G eÐnai apl  kai P1 ∩ P2 > {e}.22) ìti autèc oi omˆdec èqoun   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 4   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 3. Upˆrqei mìno mia kanonik  upoomˆda K2 tˆxhc 4 kai mìno mia kanonik  upoomˆda K3 tˆxhc 3. (Me ˆlla lìgia dÔo stoiqeÐa tˆxhc p sthn Sp eÐnai pˆnta suzug ). den upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc p pou den eÐnai suzugèc me to σ . apì to Je¸rhma 5.26 den isqÔei. 3. 5. Allˆ kaneÐc apì autoÔc den eÐnai tètoioc ¸ste 26 · 56 | 1!   16! 2. tìte h summetrik  omˆda Sp èqei (p − 2)! p-upoomˆdec tou Sylow. Ta Jewr mata tou Sylow 429 diairoÔse ton 26 .5. èstw K kai H mia 5-upoomˆda kai 3-upoomˆda tou Sylow antÐstoiqa. Gia p = 5 paÐrnoume r = 16.3.6 èpetai ìti P1 ∩ P2 P1 kai ìmoia P1 ∩ P2 P2 .17 upˆrqoun P1 . S aut  thn perÐptwsh ìmwc K2 ∩K3 = {1}. Allˆ an κ2 ∈ K2 kai κ3 ∈ K3 .9. Kaj¸c kanènac arijmìc thc morf c 1 + 5k kai 1 + 3k me k > 0 den eÐnai ènac apì touc diairètec 1. Autì eÐnai ˆtopo sÔmfwna me to Je¸rhma 4. Tìte h omˆda G prèpei na eÐnai Abelian . gnwrÐzoume ìti h klˆsh suzugÐac tou stoiqeÐou σ = (1 2 · · · p) èqei (p − 1)! stoiqeÐa. Tètoioc eÐnai o 1 kai o 1 + 3 · 5 mìno. 5.10 èpetai ìti (p − 2)! − 1 ≡ 0 mod p kai ˆra (p − 1)! + 1 ≡ 0 mod p. 'Estw ìti | G | = 45 = 5 · 32 . Epeid  o rH diaireÐ ton | H : P1 | ja prèpei na diaireÐ ton 26 . kaj¸c h upoomˆda K2 ∩ K3 èqei tˆxh pou prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc K2 kai thc K3 . Kˆje èna stoiqeÐo apì autˆ parˆgei mia kuklik  omˆda tˆxhc p. èqoume H G. EpÐshc. Sunep¸c. G = H × K . 15 kai 45 tou 45. 'Ara apì to Pìrisma 5. EpÐshc autèc eÐnai Abelianèc kai G = HK afoÔ H∩K = {e}. giatÐ an r = 1 tìte h sunj kh g) tou Jewr matoc 5. sumperaÐnoume ìti h K kai h H eÐnai kanonikèc upoomˆdec. Sunep¸c. 'Ara | P1 : P1 ∩ P2 | = 5 kai epomènwc apì to Je¸rhma 4. Prˆgmati. T¸ra èqoume P1 ≤ H kai P2 ≤ H . Sunep¸c o 24 diaireÐ thn tˆxh | H |. 'Ara o 24 · 53 diaireÐ thn tˆxh | H | thc H kai sunep¸c | G : H | ≤ 22 . 'Eqoume loipìn treic dunatèc periptwseic: 1h PerÐptwsh. 4. Allˆ 16 ≡ 1 mod 52 .9. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. èstw ìti h G  tan apl . 'Ara rH = | Syl5 (H) | > 1. 3. Efarmog  2. Tìte h G den eÐnai apl .4. 9. tìte κ2 (κ3 κ−1 κ−1 ) = 2 3 . Prˆgmati.6 3)). 'Estw H = NG (P1 ∩ P2 ). H taxinìmhsh twn omˆdwn tˆxhc 12: 'Eqoume dei (Je¸rhma 5.3. 'Estw ìti | G | = 8000 = 26 · 53 .3. T¸ra èqoume hkh−1 k −1 = (hkh−1 )k −1 ∈ K kai h(kh−1 k −1 ) ∈ H kai ˆra hkh−1 k −1 = 1 gia h ∈ H kai k ∈ K . Prˆgmati. P2 ∈ Syl5 (G) me P1 = P2 kai 52 > | P1 : P1 ∩ P2 |. 'Ara apì to Je¸rhma tou Lagrange prokÔptei ìti P1 . P2 ∈ Syl5 (H).6. 'Ara G = K2 K3 .

èqoume β −1 αβ = γ . 'Etsi. 'Estw K3 mia opoiad pote 3-upoomˆda tou Sylow. γ. β 2 αγ = (1 4 3). ta opoÐa pollaplasiˆzontai kˆtw apì touc periorismoÔc α2 = γ 2 = β 3 = 1. en¸ h K2 den èqei tètoio automorfismì. βγ. afoÔ diaforetikˆ ja  tan tˆxhc 3. Autìc / o automorfismìc prèpei na eÐnai o tautotikìc. Epeid  to 1 + 3t diaireÐ to 12 prèpei t = 1. Autì 2 shmaÐnei ìti h G eÐnai Abelian . {(1 3 2). βγ. α = (1 2)(3 4). Sunep¸c s aut  thn perÐptwsh prèpei K2 ∼ C2 × C2 . = 'Ara G = {1. α. x4 = 1. 'Ara upˆrqoun 4 upoomˆdec tˆxhc 3. Epeid  dÔo opoiad pote stoiqeÐa thc K2 diˆfora tou 1 kajorÐzoun pl rwc thn K2 . Kaj¸c β −1 K2 β = K2 kai h G den eÐnai Abelian . βαγ. βαγ = (1 4 2) β 2 = (1 3 2). β. β 2 αγ}. β 2 γ. β 2 . epeid  K2 ∩ K3 = {1}. (1 4 3). 'Ara to xy èqei tˆxh 12 kai h G ja  tan kuklik . 'Estw K2 h monadik  2-upoomˆda tou Sylow. Aut  eÐnai tˆxhc 4 kai sunep¸c eÐnai isìmorfh me thn kuklik  omˆda C4 tˆxhc 4   me thn omˆda tou Klein C2 × C2 . αβ = βγ. An h K2  tan kuklik  èstw K2 = < x >. αγ. β 2 . EpÐshc to β −1 γβ ∈ K2 kai ˆra to β −1 γβ = αγ . γ. αγ = (1 4)(2 3) β = (1 2 3). β 2 γ. β 2 α = (2 3 4). βαγ. An = β ∈ K3 . me G/K2 ∼ C3 .430 5. βα. mporoÔme na upojèsoume ìti x = α kai y = γ . Sunep¸c an upˆrqei mia omˆda G me 12 stoiqeÐa pou èqei tèsserec 3-upoomˆdec tou Sylow kai mia 2-upoomˆda tou Sylow aut  prèpei na perièqei ta stoiqeÐa {1. β = 1. Allˆ an èna y ∈ G èqei tˆxh 3 (dhlad  eÐnai genn torac miac 3-upoomˆdac tou Sylow) tìte y ∈ K2 kai to y orÐzei ènan automorfismì (mèsw suzugÐac) thc K2 . Sunep¸c ja prèpei y x y −1 = x. tìte Aut(K2 ) ∼ C2 . β 2 αγ}. Ta stoiqeÐa thc A4 mporoÔn na grafoÔn: i = (1). 'Estw ìti upˆrqei mìno mia upoomˆda tˆxhc 4 (pou eÐnai kanonik ) kai 1 + 3t me t = 0 upoomˆdec tˆxhc 3. αγ = γα. Dhlad  γβ = βαγ kai sunep¸c αγβ = βα. Klˆseic suzugÐac {(1)}. me β −1 xβ = x. Jètoume β −1 xβ = y ∈ K2 . β. (2 4 3)}. èqoume G = K2 ∪ βK2 ∪ β 2 K2 . {(1 2)(3 4). αγ. β 2 α. afoÔ kˆje = automorfismìc thc K2 ja stèlnei to x   ston eautì tou   sto x3 = x−1 . β 2 γ = (1 2 4). (2 3 4)} . γ = (1 3)(2 4). α. βγ = (2 4 3). βα = (1 3 4). (1 2 4). Mia tètoia omˆda prˆgmati upˆrqei kai eÐnai h A4 . 2h PerÐptwsh. dhlad  βγ = αβ . β 2 α. (1 3)(2 4). βα. (1 4 2). Drˆseic Omˆdwn (κ2 κ3 κ−1 )κ3 ∈ K2 ∩ K3 = {1} afoÔ oi K2 kai K3 eÐnai kanonikèc. (1 3 4). γβ = βαγ kai αγβ = βα. (1 4)(2 3)} {(1 2 3). upˆrqei èna x ∈ K2 .

α3 . αβ. k = 0. (1 4)(2 3)}. 'Estw K2 mia opoiad pote apì autèc. Upoomˆda metajet¸n: A4 = K2 = {(1). β 2 . Epeid  to pl joc twn upoomˆdwn tˆxhc 4 eÐnai 1 + 2k . α2 β 2 . αβ. 'Ara βα ∈ {α. αβ 2 } kai ˆra βα = αβ 2 (oi sqèseic βα = α kai βα = αβ den mporoÔn na isqÔoun). Kaj¸c K2 ∩ K3 = {1}. H2 =< γ >. 'Eqoume βα ∈ K3 α = αK3 . (1 2)(3 4). Upojètoume ìti upˆrqei mìno mia (kanonik ) upoomˆda K3 tˆxhc 3 kai perissìterec apì mia upoomˆdec tˆxhc 4. 'Estw ìti K2 = < α >. α3 β 2 }. ìpou K3 = < β >. αβ 2 . α4 = 1. α2 . H5 =< βγ >. Diˆgramma Upoomˆdwn 431 A4 A4 H1 H2 H3 H4 H5 H6 H7 Z(A4 ) = {(1)} H1 =< α >. H3 =< αγ >. 2. α3 β. Epeid  | G/K3 | = 4 èqoume ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ α2 K3 ∪ α3 K3 . α. β.5. H4 =< β >. Ta Jewr mata tou Sylow Kèntro thc A4 Z(A4 ) = { (1) }. 'Ara o pÐnakac pollaplasiasmoÔ ja upìkeitai stic sqèseic α4 = β 3 kai βα = αβ 2 . 'Ara G = {1. prèpei αi ∈ K3 . to k prèpei na eÐnai Ðso me 1. H6 =< βγ >. / i = 1. H7 =< βαγ > . α2 β. 3h PerÐptwsh. An jewr soume touc pÐnakec A= 0 i i 0 kai B = ω 0 0 ω2 .3. 3. JewroÔme to βα. (1 3)(2 4).

α3 β 2 }. α. 'Ara α−1 βα = β 2 .432 5. {α. αβ 2 }. 'Ara eÐnai h ènwsh suzug¸n klˆsewn kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 den an kei se mia tètoia. β 2 }. γβ 2 . 3 = < αβ 2 >. 'Opwc prin. {β. αγ. β. 'Ara gia kˆpoio x ∈ K2 prèpei x−1 βx = β . 'Ara upˆrqei mìno mia. γ | α2 = γ 2 = (αγ)2 = 1 > = {1. Upoomˆda metajet¸n: G = K3 . α2 }. γ. {α2 }. K3 ⊃ G ˆra | G | = 3. K2 Kˆje upoomˆda tˆxhc 6 eÐnai kanonik  (deÐktou 2). Epeid  K3 G. γ. K3 = < β > kai K2 ∩ K3 = {1}. K2 = < αβ >. H perÐptwsh x−1 βx = β den mporeÐ na isqÔei giatÐ h G ja  tan Abelian . αβ 2 . dhlad  ìti K2 = < α. α2 β 2 }. afoÔ | G/K3 | = 4. MporoÔme na upojèsoume ìti α−1 βα = β . α. {α3 . β 2 . αβ. i2 Klˆseic suzugÐac {1}. K2 = < α >. 2 Upˆrqoun treic kuklikèc upoomˆdec tˆxhc 4. αγβ 2 }. 'Ara G = {1. gia kˆje x ∈ K2 èqoume x−1 βx ∈ K3 . EÔkola prokÔptei ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ γK3 ∪ αγK3 . . Diˆgramma Upoomˆdwn G <α> < αβ > < αβ 2 > < α2 β > Z(G) G {1} T¸ra upojètoume ìti h K2 eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . αβ. Drˆseic Omˆdwn √ 1 3 me = −1 kai ω = − + i tìte eÔkola mporoÔme na diapist¸soume ìti 2 2 h omˆda pou parˆgetai apì touc pÐnakec A kai B eÐnai èna parˆdeigma miac tètoiac omˆdac. h < α2 β >. α3 β. αγβ. αγ}. Kèntro thc G: Z(G) = {1. {α2 β. γβ.

α. β. αγβ} me ton pollaplasiasmì na upìkeitai stic sqèseic α2 = γ 2 = 1. βγ = γβ kai βα = αβ 2 .28 Parat rhsh. ( Blèpe A. αγ = γα. αγβ. 'Etsi èqoume ìti G = {1.V. γβ 2 .3. 'Estw loipìn ìti γ −1 βγ = β kai (αγ)−1 βαγ = β 2 . αγ. Shmei¸noume ìti metaxÔ twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 1000 upˆrqoun mìno 5 aplèc mh Abelianèc omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai 60. Thomas and G.D. αβ. γ. . T 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 P 0 0 0 0 0 1 0 2 0 1 0 3 0 1 0 9 0 3 0 3 T 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 P 1 1 0 12 0 1 2 2 0 3 0 44 0 1 0 10 0 1 1 11 T 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 P 0 5 0 2 0 1 0 47 0 3 0 3 0 12 1 10 1 2 0 11 T 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 P 0 1 2 256 0 3 0 3 0 3 0 44 0 1 1 0 0 5 0 47 T 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 P 10 1 0 13 0 1 0 9 0 8 0 2 1 1 0 223 0 3 0 10 5. αβ 2 . 'Opoio kai an isqÔei paÐrnoume isìmorfec omˆdec G. To prìblhma thc taxinìmhshc twn mh-isìmorfwn mh- Ed¸ T eÐnai h tˆxh miac omˆdac kai P to pl joc twn mh-isìmorfwn mh-Abelian¸n omˆdwn me tˆxh T. Wood [29] ). An eÐnai β tìte (αγ)−1 βαγ = β 2 kai antÐstrofa. Abelian¸n omˆdwn tˆxhc megalÔterhc tou 15 gÐnetai arketˆ pio dÔskolo kai autì mporeÐ na faneÐ apì ton pio kˆtw pÐnaka ston opoÐo dÐnoume to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 100.3. Ta Jewr mata tou Sylow 433 Sunep¸c βα = αβ 2 . β 3 = 1. β 2 .5. 168. Mia tètoia omˆda eÐnai h diedrik  D6 . EÔkola epÐshc prokÔptei ìti γ −1 βγ = β   β 2 . γβ.

9. DeÐxte ìti upˆrqei mìno mia omˆda tˆxhc 33. 'Omoia. Na kataskeuˆsete mia mh Abelian  omˆda tˆxhc 39 . 'Estw ìti mia peperasmènh omˆda G èqei n to pl joc p-upoomˆdec tou Sylow P1 . Gia tic omˆdec tˆxhc 2n . .3 1. 3. 7. mia omˆda tˆxhc 312 den eÐnai apl . . sumpÐptei me thn upoomˆda [G.K. 504 kai 600 kai oi dÔo apì autèc eÐnai h A5 kai h A6 . 2. Na deiqjeÐ ìti upˆrqei ènac omomorfismìc φ : G −→ Sn ìpou Sn eÐnai h summetrik  omˆda bajmoÔ n. Drˆseic Omˆdwn 360. n ≤ 6. DeÐxte ìti to kèntro Z(G) miac mh-Abelian c omˆdac tˆxhc p3 . DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc 30 den eÐnai apl . ìpou p pr¸toc. Prìsfata èqei brejeÐ to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 2000. DeÐxte ìti h tˆxh thc omˆdac G/[G. . Ask seic 5. Senior [12]. 6. Na brejeÐ o pur nac ker φ sunart sei twn kanonikopoious¸n upoomˆdwn NG (Pi ) twn Pi : a) Genikˆ b) An mia apì tic Sylow p-upoomˆdec eÐnai kanonik  sthn G. 'Estw G mia peperasmènh mh Abelian  p−omˆda. g) An G = A4 kai p = 3. Hall kai J. DeÐxte ìti an | G | = 56 tìte h G den eÐnai apl . 5. P2 . G] eÐnai megalÔterh   Ðsh tou p2 . Pn . blèpe M.434 5. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 7 upˆrqoun se mia apl  omˆda tˆxhc 168? 8. 4. Na brejoÔn oi Sylow p-upoomˆdec thc GL2 (Zp ) kai genikˆ thc GLn (Zp ). G] twn metajet¸n kai èqei tˆxh p. . .

opìte paÐrnoume san apotèlesma r |U | = s |V | . . β) | .1 Je¸rhma. ·) | = β∈V | S(·.4 H AparÐjmhsh twn Troqi¸n Mia basik  mèjodoc thc Sunduastik c eÐnai na aparijm soume ta stoiqeÐa enìc peperasmènou sunìlou me dÔo diaforetikoÔc trìpouc kai metˆ na exis¸soume ta apotelèsmata pou brÐskoume. Akribèstera. ·) | = r gia kˆje α ∈ U kai | S(·. β) = { (u. ·) = β∈V S(·.4. ·) = { (u. 5.4. O teleutaÐoc to qrhsimopoÐhse se probl mata thc jewrÐac omˆdwn. Tìte èqoume | S(g. JewroÔme to uposÔnolo S = { (g. OrÐzoume S(α. g ∈ G. To epìmeno apotèlesma ofeÐletai stouc Cauchy kai Frobenius allˆ èqei epikrat sei na onomˆzetai L mma tou Burnside. Se pollèc peript¸seic sumbaÐnei na èqoume | S(α. v) ∈ S | v = β }. x) | = | Gx | kai ˆra |S | = g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | . Tìte N= ìpou F (g) = { x ∈ X | g · x = x }. v) ∈ S | u = α } S(·. Ed¸ ja efarmìsoume aut  th mèjodo gia na aparijm soume to pl joc twn troqi¸n enìc peperasmènou sunìlou X kˆtw apì th drˆsh miac peperasmènhc omˆdac. β) opìte |S | = α∈U | S(α. H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 435 5.5. ·) | = | F (g) | kai | S(·. gia kˆje β ∈ V . èstw U kai V dÔo peperasmèna sÔnola kai S ⊆ U × V . x) ∈ G × X | g · x = x. 1 |G| | F (g) | g∈G Apìdeixh. β) | = s. Tìte èqoume tic xènec en¸seic · · S= α∈U S(α. 'Estw N to pl joc twn troqi¸n thc drˆshc thc omˆdac G pˆnw sto X . x ∈ X } tou G × X .

4. thta g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | eÐnai o ex c. dhlad  Gx ⊆ gGxi g −1 . 2.436 5. JewroÔme èna pÐnaka me | G | grammèc kai | X | st lec. 3}: i (12) (13) (23) (123) (132) 1 1 0 0 1 0 0 2 2 1 0 1 0 0 0 2 3 1 1 0 0 0 0 2 3 1 1 1 0 0 6 = | Gx | = | F (g) | . èqoume ton parakˆtw pÐnaka gia thn perÐptwsh thc omˆdac S3 . . tìte N | F (g) | = g∈G i=1 x∈Txi | Gx | . Drˆseic Omˆdwn An x1 . An prosjèsoume tic monˆdec se kˆje gramm  tìte to ˆjroisma twn arijm¸n pou ja broÔme eÐnai akrib¸c to | F (g) |. . h opoÐa dra sto sÔnolo X = {1. Me ton Ðdio trìpo prokÔptei ìti gGxi g −1 ⊆ Gx kai ˆra Gx = gGxi g −1 . Opìte g −1 · ((g g) · xi ) = xi . gia kˆje g ∈ Gx . Se kˆje gramm  antistoiqoÔme èna stoiqeÐo g thc G kai se kˆje st lh èna stoiqeÐo x tou X . Allˆ an x ∈ Txi . x) jèsh eÐnai 1   0 an g ∈ Gx (  isodÔnama an x ∈ F (g))   g ∈ Gx / antÐstoiqa. . 'Ara g −1 g g ∈ Gxi pou shmaÐnei ìti g ∈ gGxi g −1 . Gia parˆdeigma. 'Enac katˆllhloc trìpoc gia na katano soume thn isì- | Gx | pou eÐnai Ðso me to prohgoÔmeno ˆjroisma.2 Parat rhsh. tìte gia g ∈ Gx èqoume (g g) · xi = x. dhlad  N= 1 |G| | F (g) | . Sunep¸c gia kˆje x ∈ Txi èqoume | Gx | = | gGxi g −1 | = | Gxi | kai ˆra N N | F (g) | = i=1 | Txi | · | Gxi | = i=1 |G| = N |G| . x2 . Ta stoiqeÐa tou X ta topojetoÔme katˆ m koc sthn epˆnw gramm  tou pÐnaka kai autˆ thc G ta topojetoÔme sthn arister  kˆjeth st lh tou pÐnaka. To stoiqeÐo tou pÐnaka pou antistoiqeÐ sthn (g. èstw g · xi = x. Kˆnontac to Ðdio gia tic st lec paÐrnoume to antÐstoiqo ˆjroisma g∈G x∈X 5. xN ∈ X antiproswpeÔoun tic N troqièc. .

èpetai ìti to pl joc twn troqi¸n aut c thc drˆshc eÐnai o akèraioc arijmìc 1 |G| | F (g) | g∈G ìpou F (g) = { f ∈ F | g ·f = f }. 'Ara N = 1 (120 + 60 + 0) = 30. B. 3 tou trig¸nou ètsi ¸ste toulˆqiston dÔo grˆmmata se kˆje koruf  na eÐnai diaforetikˆ. x ∈ X. (13). 6 2. g ∈ G. (132) }. β. 2. 'Etsi èqoume N= 1 |G| s ki | F (gi ) | i=1 ìpou {g1 . jewroÔme to sÔnolo Xt = {1. 1. g2 . An t eÐnai ènac jetikìc akèraioc. C ((12)) = { (12). EÐnai fanerì ìti eÐnai | F (i) | = 120. JewroÔme èna isìpleuro trÐgwno me korufèc 1. t} kai èstw F to sÔnolo twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt . EpÐshc h S3 èqei tic klˆseic C (i) = { i }. f ∈ F. To pl joc twn stoiqeÐwn tou X eÐnai = 3!7! 120 (giatÐ?).1). Γ. . . JewroÔme thn omˆda summetrÐac S3 tou trig¸nou na dra pˆnw sto sÔnolo X ìlwn twn triˆdwn (α. (23) } kai C ((123)) = {(123).4.4. γ) ìpou α. Me ˆlla lìgia. 2. gia kˆje x ∈ X . 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou dra pˆnw se èna peperasmèno sÔnolo X . Tìte h G dra pˆnw sto F me (gf )(x) = f (g −1 · x). 2. 5. . 3. α. Dhlad  f (g k · x) = f (x). . Allˆ g ·f = f shmaÐnei ìti f (g −1 ·x) = f (x).4. . ∆. gia kˆje x ∈ X kai kˆje k ∈ Z. β. γ ∈ S kai dÔo toulˆqiston apì 10! autˆ eÐnai diakekrimèna. . β)) kai | F (123) |= 0. . gs } eÐnai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn twn klˆsewn suzugÐac thc G kai | C (gi ) |= ki . f ∈ F (g) an kai mìnon an h f eÐnai stajer  . H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 437 Sto prohgoÔmeno je¸rhma o tÔpoc pou mac dÐnei to pl joc N twn troqi¸n mporeÐ na beltiwjeÐ apì thn parat rhsh ìti an g1 kai g2 eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa thc G tìte | F (g1 ) | = | F (g2 ) |. | F ((12)) | = 20 (afoÔ h (12) af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa (α. . Ac broÔme to pl joc N ìlwn twn dunat¸n trìpwn topojèthshc twn pènte grammˆtwn tou sunìlou S = { A.3 ParadeÐgmata. E } stic korufèc 1.5. Apì to je¸rhma tou Burnside (Je¸rhma 5.

tìte Z(G) = 1. Autì to pl joc twn apeikonÐsewn eÐnai tα(g) ìpou α(g) eÐnai to pl joc twn troqi¸n thc g pˆnw sto X . g∈G 3. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai k(G) to pl joc twn klˆsewn suzugÐac thc. . gia kˆje g ∈ G. An k(G) ≥ | G | /p. DeÐxte ìti upˆrqei èna mh mhdenikì diˆnusma u tou V tètoio ¸ste g u = u. h opoÐa orÐzetai apì ton pollaplasiasmì thc G. An G eÐnai mia mh Abelian  peperasmènh omˆda. 'Estw G peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc | G |. ìpou p pr¸toc arijmìc. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc diˆstashc n epÐ tou s¸matoc Zp kai G mia upoomˆda thc GLn ( Zp ) pou èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. JewroÔme epÐshc th drˆsh thc G sto sÔnolo X = G. deÐxte ìti k(G) = 1 |G| | CG (g) | . Autì eÐnai to mikrì Je¸rhma p Ask seic 5. 2.4 1.438 5. tìte k(G) = p2 + p − 1. Tìte. 1 p (t − t) ∈ Z. 4. ac jewr soume mia kuklik  omˆda G tˆxhc p. Gia parˆdeigma. 5. gia kˆje akèraio t o arijmìc 1 |G| t g∈G α(g) 1 = p p−1 tα(g k=0 k) 1 1 = (tp + (p − 1)t) = (tp − t + pt) p p eÐnai epÐshc akèraioc kai ˆra tou Fermat. tìte k(G) > | Z(G) | +1. DeÐxte ìti an h tˆxh miac mh-Abelian c omˆdac G eÐnai p3 gia kˆpoion pr¸to arijmì p. Autì mac lèei ìti o arijmìc 1 |G| tα(g) eÐnai akèraioc gia kˆje jetikì akèraio arijmì t. Drˆseic Omˆdwn apeikìnish epÐ twn troqi¸n thc kuklik c omˆdac < g > pˆnw sto X . Sunep¸c to pl joc | F (g) | eÐnai Ðso me to pl joc twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt pou eÐnai stajerèc stic troqièc thc g pˆnw sto X .

439 .1 Sqèseic IsodunamÐac mh kenì uposÔnolo tou X × X . Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an to shmeÐo x kai to shmeÐo y isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn.Parart mata 6. An R ⊆ X × X eÐnai mÐa sqèsh ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì x R y gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (x. y ∈ X isqÔei x ∼ y . dhlad  an gia x. γ) EÐnai metabatik . Orismìc 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. tìte x ∼ z . 'Estw X to sÔnolo ìlou tou plhjusmoÔ thc ghc. z ∈ X isqÔei x ∼ y kai y ∼ z . tìte y ∼ x. y. y) an kei sto R kai diabˆzoume: ”To x sqetÐzetai me to y mèsw thc sqèshc R”. 'Estw ϕ : X −→ Y mia apeikìnish pou eÐnai epÐ. Sto sÔnolo X orÐzetai mia sqèsh wc ex c x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). 3. ParadeÐgmata 1. dhlad  an gia x. dhlad  x ∼ x gia kˆje x ∈ X . MÐa sqèsh sto sÔnolo X eÐnai èna Mia sqèsh se èna sÔnolo X lègetai sqèsh isodunamÐac kai sumbolÐzetai (sunhj¸c) me ∼ an ikanopoieÐ tic akìloujec idiìthtec: α) EÐnai autopaj c. Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an o x kai o y èqoun gennhjeÐ katˆ th diˆrkeia tou idÐou ètouc. β) EÐnai summetrik . 2. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn shmeÐwn enìc epipèdou.

γ) Gia dÔo stoiqeÐa x. afoÔ x ∼ x. An apì kˆje klˆsh isodunamÐac pˆroume ènan antiprìswpo. tìte sqhmatÐzoume èna sÔnolo. to opoÐo onomˆzetai klˆsh isodunamÐac tou x. anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. y ∈ Ai . Sto sÔnolo X orÐzoume mÐa sqèsh ∼ wc ex c x ∼ y an kai mìno an upˆrqei i ∈ I ètsi ¸ste x. Prˆgmati. afoÔ gia kˆje x ∈ X upˆrqei h klˆsh isodunamÐac [x] ètsi ¸ste x ∈ [x]. H antistoiqÐa π : X −→ X/ ∼ me π(x) = [x] profan¸c orÐzei mia apeikìnish. gia tic klˆseic isodunamÐac isqÔoun oi ex c idiìthtec. antipros¸pwn. èstw T . 'Opwc eÔkola mporoÔme na epalhjeÔsoume. Gia kˆje x ∈ X orÐzetai to sÔnolo { y ∈ X | x ∼ y }. gia kˆje x ∈ X èqoume x ∈ [x]. eÐnai sqèseic isodunamÐac. Apì apì thn γ) èqoume tìte [x] = [z]. opìte apì th summetrik  kai th metabatik  idiìthta èqoume x ∼ z . H teleutaÐa idiìthta eÐnai isodÔnamh me thn γ ) DÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai   eÐnai xènec metaxÔ touc. . 'Opwc eÐdame. apì ta prohgoÔmena èqoume ìti X = ˙ x∈T [x]. pou èqoun orisjeÐ sta prohgoÔmena paradeÐgmata. 'Estw ( Ai ). H apeikìnish aut  onomˆzetai “fusik ” apeikìnish apì to X sto X/ ∼. Apì thn teleutaÐa idiìthta èqoume ìti to sÔnolo X eÐnai h diakekrimènh (xènh) ènwsh twn klˆsewn isodunamÐac tou. tìte x ∼ y kai z ∼ y . i ∈ I mia diamèrish enìc sunìlou X . Prˆgmati. α) Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou X . Opìte. twn opoÐwn h ènwsh eÐnai ìlo to sÔnolo X . To sÔnolo ìlwn twn klˆsewn isodunamÐac enìc sunìlou X lègetai sÔnolo phlÐko kai sumbolÐzetai X/ ∼. Orismìc 'Estw ∼ mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo X . Ja doÔme ìti isqÔei kai to antÐstrofo. an y ∈ [x] ∩ [z]. Mia diamèrish enìc sunìlou X eÐnai mia oikogèneia mh ken¸n uposunìlwn tou. β) To sÔnolo X eÐnai Ðso me thn ènwsh twn klˆsewn isodÔnamÐac tou. h opoÐa eÐnai epÐ. Mia klˆsh isodunamÐac (sun jwc) sumbolÐzetai me [x] (  Cx ) kai to x onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [x]. y ∈ X isqÔei x ∼ y an kai mìno an [x] = [y].440 Parart mata Den eÐnai dÔskolo na epalhjeÔsoume ìti oi sqèseic. mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo diamerÐzei to sÔnolo se klˆseic isodunamÐac oi opoÐec ikanopoioÔn tic parapˆnw idiìthtec a) g).

. Den eÐnai dÔskolo na doÔme ìti xekin¸ntac apì mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo lambˆnoume mia diamèris  tou. i ∈ I apoteleÐ diamèrish tou X .1. tìte y ∈ Ai ∩ Aj kai epeid  to ( Ai ). me thn ènnoia pou perigrˆyame parapˆnw. thc opoÐac oi klˆseic isodunamÐac eÐnai ta mèlh thc diamèrishc.6. Epiplèon. Epiplèon isqÔei [x] = Ai (giatÐ ?). H antistoiqÐa ϕ : X/ ∼ −→ Y me ϕ(ϕ−1 (y)) = y ¯ ¯ orÐzei mia 1 . j ∈ I ètsi ¸ste x. èqoume i = j . Sqèseic IsodunamÐac 441 Profan¸c x ∼ x kai an x ∼ y . tìte y ∼ x. h ϕ eÐnai h monadik  apeikìnish me ϕ ◦ π = ϕ. h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  diamèrish. dhlad  upˆrqoun i. EpÐshc an x ∼ y kai y ∼ z . Dhlad  h sqèsh ∼ eÐnai sqèsh isodunamÐac. Epomènwc apodeÐxame ìti mia diamèrish orÐzei mia sqèsh isodunamÐac. dhlad  x ∼ z . ParathroÔme ìti oi antÐstrofec eikìnec ϕ−1 (y) twn stoiqeÐwn tou sunìlou Y eÐnai oi klˆseic isodunamÐac. Sto parˆdeigma 3 eÐqame jewr sei mia apeikìnish ϕ : X −→ Y pou  tan epÐ kai sto sÔnolo X eÐqame orÐsei mia sqèsh isodunamÐac x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). 'Opwc epÐshc xekin¸ntac apì mia diamèrish enìc sunìlou lambˆnoume mia sqèsh isodunamÐac. h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  sqèsh isodunamÐac. upˆrqei mia èna proc èna antistoiqÐa metaxÔ twn sqèsewn isodunamÐac pou orÐzontai se èna sÔnolo X . y ∈ Ai kai y.1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ tou sunìlou phlÐko X/ ∼ kai tou sunìlou Y . z ∈ Aj . Dhlad  to sÔnolo phlÐko eÐnai to X/ ∼ = { ϕ−1 (y) | y ∈ Y }. ¯ ¯ Sunep¸c. twn diamerÐsewn tic opoÐec dèqetai to X kai twn apeikonÐsewn apì to X epÐ enìc (tuqaÐou) sunìlou Y .

b. tìte gia kˆje zeÔgoc (a. X An X ⊆ A × B eÐnai mÐa antistoiqÐa ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì X a → b gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (a. (b. MÐa antistoiqÐa apì to A sto B eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou A × B . 1). (a. x) ∈ R≥0 × R|x ∈ R} eÐnai mÐa antistoiqÐa apì to sÔnolo R≥0 twn mh arnhtik¸n pragmatik¸n arijm¸n sto sÔnolo R twn pragmatik¸n arijm¸n. a → 2. 1). ja grˆfoume a → b sth jèsh tou a → b. (b. 2}. gia parˆdeigma. 2) ∈ X dhlad  a → 1. H antistoiqÐa Y den eÐnai apeikìnish apì to A sto B afoÔ den upˆrqei zeÔgoc thc morf c (a. B dÔo mh kenˆ sÔnola. Y Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish apì to A × A sto A. Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja sumbolÐzetai suqnˆ me X : A → B . an X : A × A → A eÐnai mÐa prˆxh sto A. (c. 1). An den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc. Dhlad  den upˆrqei i tètoio ¸ste a → i. b) an kei sto X . 1 → 1 kai 1 → −1. H antistoiqÐa Z eÐnai mia apeikìnish apì to A sto B . 1)} Z = {(a. Orismìc 'Estw A.2 Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta Orismìc 'Estw A. Orismìc 'Ena algebrikì sÔsthma eÐnai èna mh kenì sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. H antistoiqÐa aut  den eÐnai apeikìnish afoÔ. i) pou na an kei sto Y . c} kai B = {1. Sunep¸c. ParadeÐgmata 1) 'Estw A = {a. 2) To sÔnolo X = {(x2 . 2)} Y = {(b. 2)} H antistoiqÐa X den eÐnai apeikìnish apì to A sto B giatÐ gia to stoiqeÐo X X a ∈ A èqoume dÔo zeÔgh (a. B dÔo mh kenˆ sÔnola.442 Parart mata 6. 1). 2). (c. (c. (a. Ta parakˆtw sÔnola eÐnai antistoiqÐec apì to A sto B X = {(a. 2). 1). . Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja lègetai apeikìnish (  sunˆrthsh) an gia kˆje a ∈ A upˆrqei monadikì b ∈ B tètoio ¸ste a → b. b) → c. b) ∈ A × A upˆrqei monadikì c ∈ A tètoio ¸ste (a.

mia prosetairistik  prˆxh. (a. gia kˆje n. ai m j=1 an+j = i=1 n+m k=1 ai = ak . b) → ab. (a1 (a2 a3 ))a4 . H perÐptwsh m = 1 eÐnai profan c. Ja deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sth diatetagmènh n-ˆda a1 . (a1 a2 )(a3 a4 ). . . . a1 ((a2 a3 )a4 ). . QrhsimopoioÔme epagwg  ston m. L mma 'Estw A èna sÔnolo kai A × A → A. 'Estw A èna sÔno- lo efodiasmèno me mia prosetairistik  prˆxh A × A → A. An a1 . en¸ gia to epagwgikì b ma èqoume      n m+1 j=1 n m ai i=1  an+j  =  = i=1 ai n   ai  j=1 j=1 m anj  an+m+1   an+j  an+m+1 i=1 n+m = = k=1 ak k=1 n+m+1 an+m+1 ak .2. . m ≥ 1 isqÔei Apìdeixh. a3 . . . Kˆje stoiqeÐo tou A pou mporeÐ na sqhmatisteÐ apì ta a1 . an (me th sugkekrimènh seirˆ) me thn parembol  parenjèsewn ja lème ìti antistoiqeÐ sth diatetagmènh n-ˆda a1 . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. . Mia tètoia prˆxh onomˆzetai prosetairistik . b. . n i=1 i=1 ai an+1 . wc ex c: Gia n = 1 eÐnai en¸ gia n ≥ 1 orÐzoume n i=1 n+1 i=1 n ai ∈ A me ai = a1 .6. . . 'Estw a1 . a2 . . . Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta 443 'Estw A × A → A. an . . an eÐnai Ðsa. b) → ab. . ((a1 a2 )a3 )a4 . (a. Gia parˆdeigma. orÐzoume to stoiqeÐo n epagwg  sto pl joc n twn paragìntwn. Tìte. 'Estw . Je¸rhma (Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta). . a2 . an n = 4 tìte sthn tetrˆda a1 . . (a. a4 antistoiqoÔn ta ex c stoiqeÐa a1 (a2 (a3 a4 )). c ∈ A. . b) → ab mÐa prˆxh sto sÔnolo A tètoia ¸ste (ab)c = a(bc) gia kˆje a. . . an eÐnai stoiqeÐa tou A.

am (antÐstoiqa. a1 (a2 a3 ). . Gia n = 3. a2 . 'Estw t¸ra n ≥ 4 kai èstw ìti to je¸rhma isqÔei c= i=1 ai kai d = j=1 n i=1 am+j . . Epiplèon 3 i=1 ai . ìpou 1 < m < n. . to d) eÐnai èna stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ se mÐa m-ˆda a1 . . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. . se mÐa n − m-ˆda am+1 . ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sthn triˆda a1 . . an ). a3 eÐnai ta (a1 a2 )a3 . Apì th sqèsh (1) èqoume ìti cd = ai . Kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn n-ˆda a1 . n ≥ 3. . . . Autˆ eÐnai Ðsa. QrhsimopoioÔme epagwg  ston n. . . . an eÐnai thc morf c cd. Tìte kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diatetagmènh n-ˆda eÐnai Ðso me to n Apìdeixh. . . . gia kˆje m-ˆda me m < n. .444 Parart mata a1 . ìpou to c (antÐstoiqa. . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m n−m i=1 ai = (a1 a2 )a3 .

.). . b1 . c1 . kˆje stoiqeÐo tou eÐnai thc morf c (a0 . . . 1R . . . (b0 . . 0R . . 0R . am . .) =(a0 . Apìdeixh. . .) + (0R . .)(b0 . . An (a0 .) eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn. Apì ton orismì. Epiplèon. . tautÐzetai me to 0R kai to monadiaÐo stoiqeÐo tou tautÐzetai me to 1R . 0R .). . . eÐnai f : R → . . b2 . am .)(0R . a1 . . en¸ isqÔei f (a + b) = f (a) + f (b) kai f (ab) = f (a)f (b) gia kˆje a. 0R . 0R . 0R .)(0R . . a2 . Orismìc 'Ena stoiqeÐo (a0 . Prìtash To RN me tic parapˆnw prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to (1R . . 0R . .) + · · · + (0R . .) ∈ RN orÐzoume 6. ParathroÔme ìti (a0 . . 0R . .) = (a0 + b0 . . . . . . .)x + · · · + (am . .) =(a0 . . . Polu¸numa 445 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai RN to sÔnolo twn akolouji¸n (a0 . . . . Oi epalhjeÔseic twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai eÔkolec kai af nontai san ˆskhsh. . . 1R . a1 . . 0R . . . 0R . . . .6. a2 . . tìte me epagwg  sto n apodeiknÔetai eÔkola ìti xn = (0R . h apeikìnish pˆrqei m ∈ N me ak = 0 gia kˆje k > m. . .)x0 + (a1 .). ìpou ai ∈ R gia kˆje i ∈ N. 0R . 0R . . a1 . 0R . . . . .) =(a0 . 0R . . . .) + · · · + (am . .)xm .) tou RN onomˆzetai polu¸numo an u'Estw to sÔnolo twn poluwnÔmwn tou RN . Prˆgmati.3. Ja tautÐzoume èna a ∈ R me to antÐstoiqo polu¸numo (a. . 0R . 'Etsi o R mporeÐ na jewrhjeÐ san upodaktÔlioc tou . to mhdenikì stoiqeÐo tou . . . . dhlad  to (0R . . .). . a2 . .) me cn = a0 bn + a1 bn−1 + · · · + an−1 b1 + an b0 gia kˆje n ∈ N. 0R . .).) = (c0 . . . b ∈ R. ìpou to 1R eurÐsketai sth jèsh n + 1. 1R . . . . b1 . . . a → (a.)(1R .3 Polu¸numa (a0 . 1R . 0R . . 0R . . . . . . 0R .) + (b0 . . . a1 . . 0R . . a1 + b1 . 0R .) kai (a0 . . . .) gia kˆje n ∈ N. b1 . 0R . . . An jèsoume x = (0R . . . 0R . . 0R . a1 . 0R . Kˆtw apì aut n thn taÔtish. . a1 . . .). am . ). . . . .) + (a1 . 0R . . a1 . . . . h f eÐnai 1 − 1. . . EÐnai fanerì ìti to ènac upodaktÔlioc tou RN . 0R . . . . a1 . . . . . . 0R . .

g(x). . m. 1. . m ≥ n kai a0 . . m èqoume aj = 0R . . .446 Parart mata 'Ara. Tèloc eÐnai profanèc ìti an a0 +a1 x+· · ·+am xm = b0 +b1 x+· · · bn xn me m ≥ n. . . • An a0 + a1 x + · · · + am xm = b0 + b1 x + · · · + bn xn me m. i = 0. . . IdiaÐtera an a0 + a1 x + · · · + am xm = 0R . . n ∈ N. tìte ai = bi gia kˆje i ≤ n kai aj = 0 gia kˆje j = n + 1. . tìte ai = 0R gia kˆje i = 0. . to stoiqeÐo (a0 . . am . 1. . kˆtw apì thn taÔtish pou anafèrame prin..). . . n èqoume ai = bi kai gia kˆje j = n + 1. . . O daktÔlioc sumbolÐzetai me R[x]. . g. Tìte upˆrqei daktÔ- • Kˆje stoiqeÐo tou èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . am . . Je¸rhma 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . . . . . . lioc me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei ton R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ tètoio ¸ste ax = xa gia kˆje a ∈ R. . . . . . èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma (to opoÐo diatup¸same sthn Parˆgrafo 2. bn ∈ R tìte gia kˆje i = 0. . . 1. . . SunoyÐzontac. m. m. . . ìpou m ∈ N kai ai ∈ R.2). .   f. b0 . . a1 . . Epiplèon eÐnai fanerì ìti ax = xa gia kˆje a ∈ R. . 0R . . . Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai sun jwc me f (x).

4. H. 6. Regular Polytopes. Amer. Springer. 1985. Classical Mechanics. M. R. A Modern Treatment of the 15 Puzzle. G. S. London. Coxeter. H. S. F. T. 1989. Monthly. Prentice Hall. M. Thompson. Inc. Goldstein. 1950. Varieties and Algorithms. Coxeter. Parker. Algebra. M. 11. November 1999. A. Representations of Integers as Sums of Squares. Dover Publications. 3. Wiley Classical Library.S. John Wiley. O. Norton. Archer. 9. E. 10. H.. Grosswald. 95 (1988). A. Cox. ATLAS of finite groups. Artin. D. 2003. 13(1963) 775-1029. H. Solvability of groups of odd order. 2nd Edition.1 Anaforèc 1. Bˆrsoc. Addison-Wesley Publishing Company. E. Talèllh. S. Monthly 106.M. R. 1992. New York. Math. 1985. 2. Curtis. J. 7. Clarendon Press. Ideals. Eisagwg  sth Grammik  'Algebra. Feit and J. 447 . Ekdìseic SofÐa. 5. 868-871. Little and D. Conway. R. A principal ideal domain that is not Euclidean. D Derizi¸thc. Wislon. A. Tìmoc A. Rˆpthc. W.Anaforèc kai BibliografÐa 7. Campoli. Pacific J. D. O.G PapastaurÐdhc. Springer. J. P.O’Shea. 8. Maliˆkac. 1991. Math. Introduction to Geometry. 1973.

Wright. Robinson. Second Edition. 59-61. 1988.. 1999. Maliˆkac. 1964. N. Stewart. 23. 293. 1989. 22. 27. 20. J. 28. 17. 1963. 13. Claredon press. Addison-Wesley. 1975. 18. Hall and J. S. Chapman. M. G. Mosqobˆkhc. 1993. Hardy and E. 15. J. Prentice Hall. H. Applied Combinatorics. I. Reid. 16. F. I. Math. Topics in Algebra. MAA. H. D. Elementary Number Theory and its Applications. Ekdìseic Nefèlh. 1979. Metajetik  'Algebra kai Efarmogèc: Eisagwgikèc Shmei¸seic.Y. Second Edition. Senior. 1993. McCoy and G. 4th Edition.Kurosh. 19. Third Edition. Math. A. Reid.Y. I. Gazette (1969). 1990. Monthly 89 (1982). F. Cambridge University Press 1976. 1995. K. Graduate Texts in Mathematics. Ryser. The Theory of Groups Vols. lecture Note Series 22 London Mathematical Society. L. Cambridge University Press. H. C. M. An Introduction to the Theory of Numbers. 26. N. Rotman. Permutation in a group table. 1960. . Undergraduate Algebraic Geometry. M. Presentations of Groups. Wiley. Chelsea Publicashing Company. Allyn & Bacon (4th edition) 1987. Herstein. Panepist mio Ajhn¸n. M. The Groups of order 2n (n ≤ 6) The Macmillan N. Springer-Verlag. A simple proof of the four squares theorem.. 21. II. Amer. Johnson. Rosen. New York.448 Anaforèc kai BibliografÐa 12. Roberts. Galois Theory. Shmei¸seic sth SunolojewrÐa. I. An Introduction to the Theory of Groups. M. Undergraduate Commutative Algebra. Janusz. Cambridge University Press. 25. 24. N. Small. Introduction to Modern Algebra. 1984. Combinatorial Mathematics. 14. D. K.

A. 31. The Genesis of the Abstract Group Concept. Geometry and Symmetry. Yale.7. 1988. 1984. Weyl. Cambridge. Wussing. 1980. Finite Permutation Groups. 1982. H. H. New Jersey.1. D. 33. Princeton University Press. The MIT Press. 30. Group tables. First Princeton Paperbank printing. 1964. Thomas and G. Princeton. Wielandt. H. Massachusetts. 32. Dover Publications. Anaforèc 449 29. P. Shiva Publishing Limited. Academic Press. Symmetry. V. . Wood.

Brooks/Cole Publishing Company. A First Course in Abstract Algebra. Hungerford. Edward Arnold. Birkoff and S. T. 1975. A First Course in Abstract Algebra 2nd ed. Sterk. Artin.2 BibliografÐa Gia mia peraitèrw melèth sthn 'Algebra. 1983. J. M. B.T Allenby. R. I. Cohn.J. I. 1989. Addison-Wesley (4th edition). Algebra Pure and Applied. Herstein. N. Cohen. Prentice Hall. 2000. Van der Waerden. Contemporary Abstract Algebra. J . G. Gallian. H. W. N. C. Prentice Hall.. Heath and Company 1994. Abstract Algebra. Isaacs. sunaf  jèmata kai efarmogèc proteÐnoume metaxÔ twn ˆllwn ta parakˆtw eisagwgikˆ biblÐa: Genik  'Algebra R. A. Topics in Algebra. J. Fraleigh. Hermann. Papantonopoulou. 1970. 1977. M. Rotman. 1963. H. Holt. (3rd edition) D. M. Algebra (a Graduate Course). 1974.M.Y. J. (2nd edition) Wiley. J. Inc. Algebra Prentice Hall 1991. Rinehart and Winston. Algebra. Machane. Algebra 2 Vols. Cours d’ Algebre. B. Macmillan (4th edition). A. 1977. Modern Algebra. B. Godement. L. New York. Rings. Algebra Interactive. Fields and Groups. 1994. 1990. Wiley. Springer. ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Panepisthmiakèc Ekdìseic Kr thc). I. Ungar.450 Anaforèc kai BibliografÐa 7. N. A Survey of Modern Algebra. J. A. 2002. Cuypers. N. . Prentice Hall. 1974. 1999. Herstein.

M. Cambridge University Press. Hajarvanis. W. Group Theory. A. 1966. . 1964. 1959. 1998. J. 1964. Chicago. AMS. 1994. A First Course in Rings and Ideals.. Group Theory. 1960. N. Loustaunau. M. 2nd ed. JewrÐa Omˆdwn W. 1974. 1990. R. A Course on Group Theory. Macmillan. The Theory of Rings.2. Cambridge University Press. Ledermann. Chelsea. Ginn. Prentice-Hall. Kaplansky. Dover Publications. Hall Jr. O. An Introduction to the Theory of Groups. J. 1937. A. S. 1970. Chatters and C. R. Burnside. J. Reid. An Introductory Course in Commutative Algebra. Springer. An Introduction to the Theory of Groups 4th ed. Springer. Rotman. 1995. Schmidt. Introduction to Group Theory. Van Nostrand. BibliografÐa 451 JewrÐa DaktulÐwn W. Univ. An Introduction to Grobner Bases. 1973. J.. McCoy. Group Theory. Abstract Theory of Groups.Y. (2 Vols) 2nd English ed. Undergraduate Commutative Algebra. Freeman. W. Theory of groups of finite order. Macmillan. Carmichael. The Theory of Groups. 1982 and 1986. Oxford University Press.Y. Rose. The Theory of Groups. 1994. Schenkman. Kurosh.R. Cambridge 1911 (Rover reprint 1955). G. Addison Wesley. 2nd ed. Adams and P. E. I and II. Scott. 1965. I.7. 1990. Steps in Commutative Algebra. Sharp. Burton. Suzuki. R. Oliver and Boyd. Fields and Rings. N. D. M. N.

Princeton University Press. A. Stewart. H. Silverman. J. 1988. J. B. Wiley 1987. 1988. An Introduction to the Theory of Numbers.. Zassenhaus. The Theory of Groups. N.Y. Dickson. Wiley.Y. 2nd ed. Introduction to the Theory of Numbers. Groups and Symmetry. Galois Theory. Coxeter. JewrÐa tou Galois J. E.('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic EkdìseicLeader Books) J. Addison-Wesley. Number Theory: An Introduction to Algebra. J. Dover Publications. M. Springer.. Weyl. 2nd ed. 1989. Rinehart and Winston. JewrÐa Arijm¸n L. Chapman and Hall. 1989. 1988. Springer. 1952. Wright. 2001. N. S. SummetrÐa kai Omˆdec M. London. Abstract Algebra with Applications. H. 1979. Springer.. G. Geometry and Symmetry. Modern Algebra with Applications. Symmetry. Elementary Number Theory and its applications. Gilbert. Shockley. A Friendly Introduction to Number Theory. 2nd English ed. Brooks/Cole. Rosen. 1957. J. H. Rees. 1988 ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Ekdìseic Leader Books). Hardy and E. M. Notes on Geometry. . J. Prentice hall. Holt. Wiley. K. Efarmogèc thc 'Algebrac N. 1976. Claredon press. 1967. Introduction to Number Theory. Bloch. 1971. Dover Publications. Introduction to Geometry. H.. F.452 Anaforèc kai BibliografÐa H. 1958. New York. Richman. 1998. Chelsea. 2nd ed. W. Yale. E.Galois Theory. P. Rotman. Armstrong. E.

. Applied Abstract Algebra. BibliografÐa 453 K. 1984. Roush. Springer. R. A Course in Number Theory and Cryptography. Istorikèc Phgèc B. L. W. Kim and F. Springer. Pilz. Applied Abstract Algebra. 1983.7. Koblitz. Springer. A History of Algebra. 1985. N. H. Lidl and G. Van der Waerden. Wiley.2. 1994.

.

Epomènwc.” Jules Henri Poincar´ (1854-1912) e .“Oi majhmatikoÐ den meletoÔn antikeÐmena. allˆ sqèseic metaxÔ antikei- mènwn. diajètoun thn eleujerÐa na antikatast soun kˆpoia antikeÐmena me ˆlla efìson oi sqèseic paramènoun ametˆblhtec.