“ GnwrÐzete ìti grˆfw me argì rujmì.

Autì ofeÐletai kurÐwc sto ìti den eÐmai potè ikanopoihmènoc èwc ìtou èqw pei ìso to dunatìn perissìtera me lÐgec lèxeic, kai h sunoptik  graf  apaiteÐ polÔ perissìtero qrìno apì thn ekten  graf .” Carl Friedrich Gauss (1777-1855)

Mia Eisagwg  sthn 'Algebra
DeÔterh 'Ekdosh

Dhm trioc A. Bˆrsoc Dhm trioc I. Derizi¸thc Iwˆnnhc P. Emmanou l Miqa l P. Maliˆkac OlumpÐa Talèllh

[RO,LE]2 [LO] [RE] [CE,CO]

Prìlogoc
Autì to biblÐo apeujÔnetai kurÐwc se proptuqiakoÔc foithtèc twn Majhmatik¸n. Didˆskontac epÐ seirˆ et¸n Majhmatikˆ, brej kame apènanti se èna shmantikì paidagwgikì prìblhma: Ta Majhmatikˆ -kai eidikˆ h 'Algebra- eÐnai apì th fÔsh touc “afairetikˆ”. EkeÐ ègkeitai h dunamik  touc allˆ kai h sqedìn kajolik  qrhsimìthtˆ touc. P¸c loipìn epitugqˆnetai se èna eisagwgikì mˆjhma 'Algebrac mia isorropÐa tou afairetikoÔ stoiqeÐou me to sugkekrimèno? Oi prospˆjeièc mac gia to skopì autì apotup¸nontai sto parìn biblÐo. KÔrio qarakthristikì thc apotÔpwshc aut c eÐnai ìti katabl jhke idiaÐterh prospˆjeia ètsi ¸ste afenìc h afaÐresh na pragmatopoieÐtai stadiakˆ, dhlad  na parèqontai kÐnhtra pou na dikaiologoÔn thn eisagwg  nèwn ennoi¸n, kai afetèrou na epexhgoÔntai me ìso to dunatìn aplì trìpo oi shmantikèc teqnikèc pou qrhsimopoioÔntai stic apodeÐxeic twn apotelesmˆtwn. Gia to skopì autì, sto parìn biblÐo upˆrqei ènac megˆloc arijmìc epexergasmènwn paradeigmˆtwn kai efarmog¸n. Epeid  de pepoÐjhs  mac eÐnai ìti h melèth twn Majhmatik¸n den armìzei se jeatèc allˆ apaiteÐ energhtik  summetoq , epiqeir same na parembˆloume mèsa sto keÐmeno aplèc erwt seic, ¸ste na epibebai¸netai apì ton anagn¸sth katˆ pìso èqei katano sei tic prohghjeÐsec twn erwt sewn ènnoiec. EpÐshc, èqoun sumperilhfjeÐ arketèc ask seic ètsi ¸ste o foitht c pou meletˆ to biblÐo na enjarrÔnetai na qrhsimopoieÐ “qartÐ kai molÔbi”. H lèxh “'Algebra” eÐnai mèroc tou tÐtlou enìc ArabikoÔ keimènou tou 800 m.Q. to opoÐo anaferìtan stouc kanìnec gia th lÔsh twn exis¸sewn kai mèqri perÐpou ta mèsa tou 19ou ai¸na h 'Algebra  tan o klˆdoc twn Majhmatik¸n pou asqoleÐto me th melèth twn exis¸sewn. Den upˆrqei amfibolÐa ìti o ìroc “dom ” katèqei mia apì tic kuriìterec jèseic sta sÔgqrona Majhmatikˆ. Prˆgmati, h swst  katanìhsh kai melèth twn dom¸n jewreÐtai jemeli¸dec ergaleÐo gia thn pro¸jhsh miac enopoihmènhc anˆptuxhc twn Majhmatik¸n. 'Ena apì ta shmantikìtera eÐdh dom¸n apoteleÐ èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. S mera, h 'Algebra 3

4

Prìlogoc

eÐnai h melèth akrib¸c aut¸n twn dom¸n. Gia to lìgo autì, mporeÐ kaneÐc na pei dikaiologhmèna ìti h 'Algebra den apoteleÐ mìno èna mèroc twn Majhmatik¸n, allˆ ìti paÐzei gia ta Majhmatikˆ to rìlo pou autˆ èpaixan kai paÐzoun sthn anˆptuxh twn jetik¸n episthm¸n. EÐnai koin  pepoÐjhsh ìti h nèa antÐlhyh gia to rìlo thc 'Algebrac pou epikrˆthse sth dekaetÐa tou 1920, h opoÐa sundèetai me ta onìmata thc Emmy Noether, twn Emil Artin, B.L. Van der Waerden, Hermann Weyl kai ˆllwn epifan¸n majhmatik¸n, basÐsthke sth melèth jemeliwd¸n dom¸n ìpwc oi Omˆdec, oi DaktÔlioi, ta Prìtupa kai ta S¸mata. Aut  h antÐlhyh thc “SÔgqronhc 'Algebrac” (onomasÐa pou uiojet jhke gia aut  th nèa tˆsh) od ghse se mia jemeli¸dh, kainotìmo kai exairetikˆ apodotik  anˆptuxh thc 'Algebrac. KÔrio qarakthristikì aut c thc anˆptuxhc eÐnai ìti prin lÐga qrìnia lÔjhkan shmantikèc eikasÐec twn prohgoÔmenwn ai¸nwn, pou anafèrontai se klasikˆ Majhmatikˆ. Wc èna tètoio parˆdeigma prèpei na anafèroume th mnhmei¸dh eikasÐa tou Fermat, sÔmfwna me thn opoÐa h exÐswsh xn + y n = z n den èqei kamiˆ akèraia lÔsh (x, y, z), me ta x, y, z ìla diˆfora tou mhdenìc, ìtan to n ≥ 3. H eikasÐa aut  apodeÐqthke ìti isqÔei, apì ton Wiles, èpeita apì 350 qrìnia. 'Alla qarakthristikˆ paradeÐgmata eÐnai to 10o, 14o kai 17o prìblhma tou Hilbert, ìpwc epÐshc kai oi eikasÐec tou Andr´ Weil. 'Ena de apì e ta shmantikìtera apotelèsmata pou èqei epiteuqjeÐ mèqri s mera sthn 'Algebra jewreÐtai h apìdeixh thc eikasÐac twn Burnside kai Galois, pou anafèretai sthn Ðdia th JewrÐa Omˆdwn, gia thn Ôparxh thc taxinìmhshc twn apl¸n peperasmènwn omˆdwn. ApodeÐqjhke to 1980 kai apasqìlhse touc megalÔterouc algebristèc tou perasmènou ai¸na, kurÐwc thc periìdou 1950-1980. To biblÐo autì eÐnai ìso to dunatìn autodÔnamo kai kalÔptei th basik  jewrÐa twn daktulÐwn kai twn omˆdwn. H dom  twn daktulÐwn exetˆzetai stic Enìthtec 2 kai 3, en¸ stic Enìthtec 4 kai 5 anaptÔssetai h jewrÐa twn omˆdwn. Oi Enìthtec 2 kai 4 eÐnai ètsi domhmènec, oÔtwc ¸ste na eÐnai anexˆrthtec h mÐa thc ˆllhc. Sunep¸c, o foitht c eÐnai eleÔjeroc na melet sei touc daktulÐouc prin   metˆ tic omˆdec. Sthn Enìthta 1 melet¸ntai oi basikèc idiìthtec twn akeraÐwn, kaj¸c kai h ènnoia thc monadik c paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. 'Enac apì touc stìqouc thc Enìthtac 3 eÐnai na katadeÐxei thn ènnoia aut  genikìtera stouc daktulÐouc monadik c paragontopoÐhshc kai katìpin na thn efarmìsei gia thn epÐlush sugkekrimènwn Diofantik¸n exis¸sewn. Sthn Enìthta 1 meletˆtai epÐshc h arijmhtik  twn isotimi¸n, èna jemeli¸dec parˆdeigma pou anaptÔssetai genikìtera stic Enìthtec 2 kai 4. Sthn Enìthta 4 meletˆtai h ènnoia thc summetrÐac, pou odhgeÐ fusiologikˆ sthn ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia, anaptÔssetai h basik  jewrÐa twn omˆdwn kai h nèa aut  gn¸sh efarmìzetai gia na lhfjoÔn apotelèsmata sth stoiqei¸dh jew-

5 rÐa arijm¸n. Tèloc, sthn Enìthta 5 anaptÔssetai h ènnoia thc drˆshc miac omˆdac, h opoÐa ousiastikˆ genikeÔei thn ènnoia thc summetrÐac. Wc basik  efarmog  aut c thc ènnoiac, apodeiknÔoume ta jewr mata tou Sylow, pou eÐnai apì ta pio shmantikˆ apotelèsmata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. Epeid  pisteÔoume ìti èna eisagwgikì biblÐo ofeÐlei na parèqei kateujÔnseic ston endiaferìmeno anagn¸sth gia mia peraitèrw embˆjunsh, upˆrqoun sto keÐmeno arketèc parapompèc se jèmata thc JewrÐac Arijm¸n, thc Metajetik c 'Algebrac, thc JewrÐac Omˆdwn, k.ˆ. Ekfrˆzoume tic jermèc euqaristÐec mac stic kurÐec Rìza Gardèrh kai Pìph Mpoli¸th gia thn taqeÐa kai apotelesmatik  daktulogrˆfhsh tou keimènou sto sÔsthma LaTeX. EpÐshc, euqaristoÔme to foitht  BasÐlh Pasqˆlh tou Tm matìc mac pou sunèbale sth diamìrfwsh twn sqhmˆtwn. Oi kÔriec allagèc sth deÔterh aut  èkdosh, pèra apì th diìrjwsh ìlwn twn paroramˆtwn ta opoÐa upèpesan sthn antÐlhy  mac, eÐnai oi ex c: H Enìthta 2 thc pr¸thc èkdoshc diaspˆsthke se dÔo Enìthtec, kaj¸c oi tèsseric teleutaÐec ParˆgrafoÐ thc apoteloÔn t¸ra thn Enìthta 3. Epiplèon, ˆllaxe h seirˆ twn Paragrˆfwn §2.7 kai §2.8 kai prostèjhke h Parˆgrafoc §2.9 (Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc). Anamorf¸jhke h anˆptuxh thc Ôlhc thc Enìthtac 3 thc pr¸thc èkdoshc (pou apoteleÐ t¸ra thn Enìthta 4), me apotèlesma na sugqwneujoÔn oi Parˆgrafoi §3.3 kai §3.4 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.3), oi Parˆgrafoi §3.5 kai §3.8 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.5) kai na diaspasteÐ h Parˆgrafoc §3.9 thc pr¸thc èkdoshc (stic Paragrˆfouc §4.7 kai §4.8). Oi suggrafeÐc Aj na, Septèmbrioc 2005

Perieqìmena

7

8 PERIEQŸOMENA .

9 . −1. s¸mata kai omˆdec. Oi teqnikèc twn apodeÐxewn pou ja doÔme ed¸ eÐnai tupikèc gia thn 'Algebra. . Z>0 To sÔnolo twn jetik¸n akeraÐwn. dÐnetai h eukairÐa ston anagn¸sth na melet sei arketèc apì tic ènnoiec thc 'Algebrac. 2. 1. pou emfanÐzontai parakˆtw. .. } To sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n... Sto biblÐo autì ja qrhsimopoioÔme touc parakˆtw sumbolismoÔc. 0. R>0 To sÔnolo twn jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n. Ja jewr soume gnwstèc tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn ìpwc kai thc diˆtaxhc. .. . Se kamiˆ perÐptwsh h Enìthta aut  den apoteleÐ eisagwg  ston ploÔsio klˆdo thc JewrÐac Arijm¸n. . Z. Q To sÔnolo twn rht¸n arijm¸n. Afenìc ja melet soume tic idiìthtec tou Z pou ja qrhsimopoi soume se epìmenec Enìthtec kai afetèrou ja eisˆgoume mèsw tou Z merikèc jemeli¸deic ènnoiec thc 'Algebrac. . . . < −1 < 0 < 1 < . sthn eidik  perÐptwsh twn akeraÐwn.. O skopìc mac eÐnai dittìc. C To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n. R To sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n. 1. 'Etsi. . Z = {.1 Akèraioi Sthn Enìthta aut  ja melet soume idiìthtec tou sunìlou twn akeraÐwn arijm¸n. } To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n. N = {0. . pou upˆrqei sto Z me tic opoÐec eÐmaste exoikeiwmènoi apì ta pr¸ta majhtikˆ mac qrìnia. prˆgma pou ja diapist¸soume parakˆtw ìtan melet soume daktulÐouc. Q>0 To sÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n.

” Prin proqwr soume se paradeÐgmata.. Tìte apì to AxÐwma ElaqÐstou to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. . A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei}.10 1 Akèraioi 1. tètoia ¸ste 1. . Kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei elˆqisto stoiqeÐo. Ac upojèsoume ìti A = ∅. èstw m.1. pou aforˆ ton n. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n.2 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg ). tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. Tìte ìmwc h upìjesh 2) dÐnei ìti h P (m) alhjeÔei. Apìdeixh. pou aforˆ ton n. MporeÐ na apodeiqjeÐ ìti to Je¸rhma thc Majhmatik c Epagwg c eÐnai isodÔnamo me to AxÐwma ElaqÐstou ('Askhsh 8).1 Majhmatik  Epagwg . EÐdame ìti to prohgoÔmeno Je¸rhma èpetai apì to AxÐwma ElaqÐstou. H afethrÐa mac eÐnai to epìmeno axÐwma. kai 1. Ja deÐxoume ìti to A eÐnai kenì. 1/3. H upìjesh 1) sto prohgoÔmeno Je¸rhma sun jwc onomˆzetai “arqikì b ma thc epagwg c” en¸ h upìjesh 2) “epagwgikì b ma. Apì ton orismì tou m èpetai ìti h prìtash P (m − 1) alhjeÔei. 1/2.3 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg  me arqikì b ma apì to m). Shmei¸noume ìti antÐstoiqh idiìthta den isqÔei stouc pragmatikoÔc   rhtoÔc arijmoÔc. 'Estw A to uposÔnolo tou N pou apoteleÐtai apì touc n gia touc opoÐouc h prìtash P (n) den alhjeÔei. Apì th diˆtaxh pou upˆrqei sto Z. EpÐshc ja asqolhjoÔme me touc diwnumikoÔc suntelestèc. anafèroume mia parallag  pou diafèrei sto arqikì b ma thc epagwg c. DiwnumikoÐ Suntelestèc Sthn Parˆgrafo aut  ja upenjumÐsoume th mèjodo apìdeixhc pou onomazetai Majhmatik  Epagwg .1. Gia parˆdeigma.} den perièqei elˆqisto stoiqeÐo an kai eÐnai uposÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. Apì thn upìjesh 1) èqoume m > 0. n dÐnetai mia prìtash P (n). 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì 2) gia kˆje n. to sÔnolo {1. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n me n ≥ m dÐnetai mia prìtash P (n). Autì eÐnai ˆtopo. 'Estw m ∈ N. 1/4.1. an h P (n) alhjeÔei.1 AxÐwma (AxÐwma ElaqÐstou).. parathroÔme ìti kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei monadikì elˆqisto stoiqeÐo. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. 1.

11 Apìdeixh. pou isqÔei. 2) 2n > n2 gia kˆje akèraio n ≥ 5.1. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje n ∈ N me n ≥ m. 2 P (n + 1) To aristerì mèloc thc P (n + 1) grˆfetai me th bo jeia thc P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = 1 + 2 + · · · + n + (n + 1) = n(n + 1) + (n + 1). Epiplèon isqÔei 2n2 = n2 + n · n ≥ n2 + 3n (giatÐ n ≥ 3). . Apì tic prohgoÔmenec sqèseic prokÔptei to zhtoÔmeno.1.1. Majhmatik  Epagwg . h apodeiktèa sqèsh 1 eÐnai 1 = 1(1 + 1). DiwnumikoÐ Suntelestèc 1) h P (m) alhjeÔei. 2 QrhsimopoioÔme epagwg . QrhsimopoioÔme epagwg . an h P (n) alhjeÔei. 2 1 To dexiì mèloc thc parapˆnw isìthtac eÐnai (n + 1)(n + 2). kai 2) gia kˆje n ≥ m. Gia n = 5 h apodeiktèa sqèsh eÐnai h 25 > 52 . 1 1) 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1) gia kˆje jetikì akèraio n.4 ParadeÐgmata. pou isqÔei. ìpou n ≥ 5. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. Epagwgikì b ma: 'Estw ìti isqÔei 2 1 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1). H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh kai af netai san ˆskhsh. P (n + 1) Apì thn P (n) èqoume ìti 2n+1 = 2 · 2n > 2n2 . 1. Upojètoume t¸ra ìti isqÔei 2n > n2 . 2 Ja apodeÐxoume ìti isqÔei P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = (n + 1)(n + 2). Arqikì b ma: Gia n = 1. kai n2 + 3n ≥ n2 + 2n + 1 = (n + 1)2 . kai ja apodeÐxoume ìti P (n) 2n+1 > (n + 1)2 . pou eÐnai to 2 zhtoÔmeno.

'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n dÐnetai mia prìtash P (n). opìte sumperaÐnoume ìti to pl joc twn Γ eÐnai pˆli 2n . tìte h P (n + 1) alhjeÔei. Ja metr soume to pl joc twn uposunìlwn tou A. h prìtash alhjeÔei kaj¸c to kenì sÔnolo èqei 20 = 1 uposÔnola. 1. 1) 'Estw α ∈ Γ. kai 2) gia kˆje n. an h P (k) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì k me 0 ≤ k ≤ n. Sunolikˆ. 'Estw Γ ⊆ A. Upˆrqei mÐa ˆllh morf  thc majhmatik c epagwg c pou eÐnai qr simh.5 Je¸rhma (DeÔterh Morf  thc Majhmatik c Epagwg c). .1. 'Estw θ ∈ R. Upojètoume ìti aut  isqÔei gia n. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. èqoume (sunθ + ihmθ)n+1 = (sunθ + ihmθ)n (sunθ + ihmθ) = (sun(nθ) + ihm(nθ))(sunθ + ihmθ) = sun(nθ)sunθ − hm(nθ)hmθ + i(sun(nθ)hmθ + hm(nθ)sunθ) = sun(nθ + θ) + ihm(nθ + θ) = sun((n + 1)θ) + ihm((n + 1)θ). DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ N. Gia n = 0. 2) 'Estw α ∈ Γ. To sÔnolo B = A − {α} èqei n stoiqeÐa kai sunep¸c to pl joc twn uposunìlwn tou eÐnai 2n . Tìte Γ = ∆ ∪ {α} me ∆ ⊆ B . QrhsimopoioÔme epagwg .12 1 Akèraioi 3) 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo pou èqei n stoiqeÐa. Gia n = 0 h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. 4) Je¸rhma de Moivre. Tìte to pl joc twn uposunìlwn tou A eÐnai 2n . upˆrqoun 2n + 2n = 2n+1 uposÔnola tou A. pou eÐnai to zhtoÔmeno. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. 'Estw ìti to A èqei n+1 stoiqeÐa kai α ∈ A. Upojètoume t¸ra ìti h prìtash alhjeÔei gia kˆje sÔnolo me n ∈ N stoiqeÐa. pou aforˆ ton n. Qrhsimopoi¸ntac tic gnwstèc trigwnometrikèc tautìthtec sun(θ + ϕ) = sunθsunϕ − hmθhmϕ kai hm(θ + ϕ) = hmθsunϕ + hmϕsunθ. / Tìte Γ ⊆ B kai sunep¸c to pl joc twn Γ eÐnai 2n .

3. Autì epitrèpei i kˆpoia omoiomorfÐa stic diatup¸seic protˆsewn pou aforoÔn touc diwnumikoÔc suntelestèc. i−1 i 2) 'Estw i.1. n! = 1 · 2 · · · · · n. Apìdeixh.1. (Bl. thn pr¸th sqèsh thc parakˆtw prìtashc gia i = n + 1. afoÔ (1 + x)3 = 1 + 3x + 3x2 + x3 . Gia parˆdeigma. = 1. Apì thn upìjesh 1) èqoume ìti m ≥ 1. = 2. ArkeÐ na apodeiqjeÐ ìti to sÔnolo A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei} eÐnai kenì. 'Omoia 0 1 2 3 3 3 èqoume = 1. Me sumbolÐzoume i ton suntelest  tou xi sto anˆptugma tou diwnÔmou (1 + x)n . Majhmatik  Epagwg . Tìte n i = n! i!(n − i)! (1) ìpou jètoume 0! = 1 kai gia kˆje jetikì akèraio n. 'Etsi 0 1 3 grˆfoume ex orismoÔ DiwnumikoÐ suntelestèc (1 + x)n = n n n 2 n n + x+ x + ··· + x . Tìte lìgw tou Axi¸matoc 1. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me to diwnumikì anˆptugma pou ja qrhsin mopoihjeÐ sta epìmena. = 3. 1) 'Estw i. 2 2 2 èqoume = 1.1. = 1. 1) JewroÔme thn tautìthta poluwnÔmwn (1 + x)n+1 = (1 + x)n (1 + x) = (1 + x)n + (1 + x)n x .1. Tìte n+1 i = n n + . n fusikoÐ arijmoÐ me 1 ≤ i ≤ n + 1 . ShmeÐwsh. 'Estw ìti to A den eÐnai kenì. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti h prìtash P (k) alhjeÔei gia kˆje k ≤ m − 1.1.6 Prìtash.1. SÔgkrine me to Je¸rhma 1. Sth DeÔterh Morf  thc Majhmatik c epagwg c eÐnai dunatìn to arqikì b ma na mhn eÐnai to 0 allˆ opoiosd pote m ∈ N. 'Estw i ≤ n fusikoÐ arijmoÐ. afoÔ (1 + x)2 = 1 + 2x + x2 . DiwnumikoÐ Suntelestèc 13 Apìdeixh. èstw m.) 1. 0 1 2 n Sthn perÐptwsh pou èqoume i > n sumfwnoÔme ìti n = 0. Apì thn upìjesh 2) prokÔptei ìti h P (m) alhjeÔei. to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. n fusikoÐ arijmoÐ me i ≤ n . pou eÐnai ˆtopo.

i Tìte Γ − {α} ⊆ B . Tìte to pl joc twn uposunìn lwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa eÐnai Ðso me gia kˆje i me 0 ≤ i ≤ n. An n = 0. opìte i = 0. en¸ sto dexiì eÐnai + i i n .14 1 Akèraioi kai sugkrÐnoume touc suntelestèc tou xi sto aristerì kai dexiì mèloc. Tìte Γ ⊆ B . .1. i!(n + 1 − i)! (2) An i = 0. afoÔ to kenì sÔnolo èqei akrib¸c = 1 uposÔnolo.7 Efarmog . i Efarmìzoume epagwg  sto n. i!(n + 1 − i)! = kai ˆra h (2) isqÔei. Apì thn / n upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn Γ eÐnai . n > 0. h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c.1. Sto n+1 n aristerì mèloc o en lìgw suntelest c eÐnai . 'Estw ì0 n ti kˆje peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. 'Estw ìti to A èqei n + 1 stoiqeÐa. 1) 'Estw α ∈ Γ. 2) 'Estw α ∈ Γ. 'Estw a ∈ A kai B = A − {α}.4 3). diakrÐnoume dÔo peript¸seic. 'Estw loipìn 0 < i ≤ n + 1. tìte i = 0 kai to zhtoÔmeno eÐnai 0 profanèc. èqei uposÔnola me i i stoiqeÐa. 'Opwc sto Parˆdeigma 1. Upojètontac thn (1) ja apodeÐxoume ìti n+1 i = (n + 1)! . Gia n = 0. i−1 2) QrhsimopoioÔme epagwg  sto n. Ja metr soume t¸ra to pl joc twn uposunìlwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa. Apì thn upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn 1. eÔkola epalhjeÔetai h (2). 'Estw Γ èna uposÔnolo tou A pou èqei i stoiqeÐa. opìte apì to 1) thc prìtashc kai thn isìthta (1) èqoume n+1 i = n n + i−1 i n! n! + (i − 1)!(n − i + 1)! i!(n − i)! n! 1 1 = + (i − 1)!(n − i)! n − i + 1 i n! n+1 = (i − 1)!(n − i)! (n − i + 1)i (n + 1)! = . 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa.

1 1) ApodeÐxte ìti akèraio n. 1 1 1 n + + ··· + = gia kˆje jetikì 1·2 2·3 n(n + 1) n+1 1 2) ApodeÐxte ìti 13 + 23 + · · · + n3 = n2 (n + 1)2 = (1 + 2 + · · · + n)2 gia 4 kˆje jetikì akèraio n. m+n k m 0 n m + k 1 n m + ··· + k−1 k n . = 2n .1. Ask seic 1. Upìdeixh: epagwg  sto m. 0 Upìdeixh: Gia thn pr¸th tautìthta qrhsimopoi ste ìti (1 + (−1))n = 0. 2 n + 1 2 n + ··· + n . n ∈ N isqÔoun oi parakˆtw tautìthtec. n ∈ N me m ≥ 3 kai n ≥ 2. ii) mn < nm gia kˆje m. ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔoun: i) f0 + f1 + · · · + fn = fn+2 − 1.1. Gia thn trÐth. n ≥ 2. f1 = 1 kai fn = fn−1 + fn−2 gia n ≥ 2 (akoloujÐa tou Fibonacci). . 4) ApodeÐxte ìti gia kˆje k. i) ii) iii) iii) n n n n − + − · · · + (−1)n 0 1 2 n n n n n + + + ··· + 0 1 2 n 2n n = n 0 = 2 = 0. Majhmatik  Epagwg . Sunolikˆ upˆrqoun i−1 uposÔnola tou A pou èqoun i stoiqeÐa. 5) 'Estw f0 = 0. 2 ii) fn+2 fn − fn+1 = (−1)n+1 . m. 3) ApodeÐxte ìti i) 3n < n3 gia kˆje n ∈ N. DiwnumikoÐ Suntelestèc 15 Γ − {α} (kai epomènwc to pl joc twn Γ) eÐnai n n + i i−1 = n+1 i n . sugkrÐnete touc suntelestèc tou xn sthn tautìthta (1 + x)2n = (1 + x)n (1 + x)n .

1. n ∈ N me r ≤ n apodeÐxte ìti r r+1 n + +···+ r r r = n+1 . Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ Z. 8) ApodeÐxte ìti ta akìlouja eÐnai isodÔnama.2 (Majhmatik  Epagwg ) iii) Je¸rhma 1. . ii) Je¸rhma 1. β 2 2 5 ikanopoioÔn thn exÐswsh x2 − x − 1 = 0). 0 1 n Upìdeixh: Qrhsimopoi ste to iii). r+1 7) 'Estw θ ∈ R.1 (AxÐwma ElaqÐstou). ìpou α = kai β = (oi α.1.5 (DeÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c).16 1 Akèraioi √ √ 1− 5 1 1+ 5 n n iii) fn = √ (α − β ). 6) Gia kˆje r. i) AxÐwma 1. n n n iv) f2n = f0 + f1 + · · · + fn .1.

Sunep¸c. tìte a|c • An a|b kai oi a. ParathroÔme ìti kˆje akèraioc eÐnai diairèthc tou 0 en¸ to 0 eÐnai diairèthc mìno tou eautoÔ tou. 5 kai 7. 5. Gia parˆdeigma. O kÔrioc skopìc mac sthn Parˆgrafo aut  eÐnai na apodeÐxoume ìti kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0. AfoÔ apodeÐxoume ton Algìrijmo DiaÐreshc. f tètoioi ¸ste b = ae kai c = af . Diairetìthta 17 1. b eÐnai jetikoÐ. EÔkola diapist¸noume ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. tìte a|bx + cy gia kˆje x. sÔmfwna me to opoÐo kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0 kai ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì. 3. tìte a = ±b. Ja grˆfoume tìte a|b.2. tic opoÐec ja qrhsimopoioÔme sth sunèqeia qwrÐc idiaÐterh mneÐa. upˆrqoun akèraioi e. b ∈ Z. ja anaptÔxoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth me th bo jeia tou opoÐou ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. Antikajist¸ntac èqoume ìti bx + cy = aex + af y = a(ex + f y). tìte a ≤ b.1. • An a|b kai a|c. apì touc 1.1 Prìtash. a|bx + cy .2 Diairetìthta Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z. 3. • An a|b kai b|a. 'Estw a. AntÐstoiqo apotèlesma ja sunant soume sthn Enìthta 2. IdiaÐtera. a|b ± c. 1. EpÐshc h idèa thc monadik c paragontopoÐhshc anaptÔssetai pio genikˆ sthn Enìthta 3. y ∈ Z. Ja lème ìti o a diaireÐ ton b (  ìti o a eÐnai diairèthc tou b   ìti o b eÐnai pollaplˆsio tou a) an upˆrqei c ∈ Z me b = ac. ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). c treic akèraioi arijmoÐ. 7. ìtan melet soume polu¸numa. 4. . b. 6. Endeiktikˆ apodeiknÔoume thn pr¸th idiìthta: apì thn upìjesh. 2. Diairetìthta kai pr¸toi arijmoÐ 'Estw a. Kˆje jetikìc akèraioc diˆforoc tou 1 eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n. 8 kai 9 oi pr¸toi arijmoÐ eÐnai oi 2. • An a|b kai b|c. Sthn diatÔpwsh thc akìloujhc Prìtashc deqìmaste ìti kˆje pr¸toc arijmìc eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n katˆ tetrimmèno trìpo.2. 'Enac jetikìc akèraioc p = 1 lègetai pr¸toc arijmìc an oi mìnoi diairètec tou eÐnai oi ±1 kai ±p.

dhlad  pi |1. . b eÐnai / / ginìmena pr¸twn arijm¸n. kai ja deÐxoume ìti r < a. 'Eqoume m > 1 kai o m den eÐnai pr¸toc (afoÔ kˆje pr¸toc eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno pr¸twn). r ∈ Z kai b = q a + r . 'Estw ìti to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n eÐnai peperasmèno kai ìti eÐnai to {p1 . Apìdeixh. .2.18 1 Akèraioi Apìdeixh. To epìmeno apotèlesma perigrˆfei mia apì tic pio shmantikèc idiìthtec tou Z kai ja qrhsimopoihjeÐ pollèc forèc sta parakˆtw. / Sunep¸c blèpoume ìti kˆje akèraioc diˆforoc twn 0. 0 ≤ r < a. 'Eqoume r = b − qa.3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc   EukleÐdeia DiaÐresh).2. opìte apì to AxÐwma 1. 0 ≤ r < a. 1 Upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. Autì eÐnai ˆtopo. ìpou q. opìte b − (q + 1)a ∈ M .1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo r ∈ M . Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou r.1. . b ∈ Z me a > 0. . tìte antikajist¸ntac ja eÐqame b − (q + 1)a ≥ 0.1. Sunep¸c m = ab gia kˆpoiouc akeraÐouc a.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo m ∈ M . Tìte M = ∅ kai apì to AxÐwma 1. Autì eÐnai ˆtopo. ìpou q . pm + 1 kai pi |p1 p2 .2 Je¸rhma (EukleÐdhc). . pm }. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti eÐqame b = qa + r. . pm + 1 èqei ènan pr¸to diairèth sÔmfwna me thn Prìtash 1. giatÐ r > r − a = b − (q + 1)a. Apìdeixh. . 1 . . 1)'Uparxh: Jètoume M = {b − ta ≥ 0|t ∈ Z}.±1 grˆfetai sthn morf  ±p1 . gia kˆpoion akèraio q . ìpou oi pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ (ìqi anagkastikˆ diakekrimènoi). . An Ðsque r ≥ a. ìpwc kai o EukleÐdeioc Algìrijmoc. IsqÔei M = ∅ (arkeÐ na jewr soume t < 0 me |t| arketˆ megˆlo.1. . r ∈ Z. 1. èstw pi . perièqontai sto èrgo StoiqeÐa tou EukleÐdh. pm sumperaÐnoume ìti o pi diaireÐ th diaforˆ.2. 1. b ìpou 1 < a < m kai 1 < b < m. . r ∈ Z me tic idiìthtec b = qa + r kai 0 ≤ r < a. dhlad  oi a. dhlad  m ∈ M . AfoÔ pi |p1 p2 . pk . O akèraioc p1 p2 . Tìte upˆrqoun monadikoÐ q. Tìte lambˆnoume (q − q )a = r − r H apìdeixh aut . ìpou me |t| sumbolÐzoume thn apìluth tim  tou t). Tìte ìmwc to Ðdio sumbaÐnei gia to ginìmenì touc m = ab. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti a ∈ M kai b ∈ M . 'Estw ìti h prìtash den isqÔei kai èstw M to sÔnolo twn akeraÐwn n > 1 oi opoÐoi den eÐnai ginìmena pr¸twn arijm¸n. 'Estw a. .

.2. Diairetìthta kai 19 −a < r − r < a. Sunep¸c r − r = (q − q )a = 0. sumperaÐnoume ìti q − q = 0.1. Epeid  q − q ∈ Z. 'Ara −a < (q − q )a < a kai sunep¸c (afoÔ a > 0) − 1 < q − q < 1.

. tìte kˆje ˆlloc koinìc diairèthc c twn a kai b eÐnai tètoioc ¸ste c ≤ d lìgw thc sunj khc 2 tou orismoÔ. Pèra apì thn Ôparxh. an c ∈ Z me c|a kai c|b. Epiplèon upˆrqoun x.1. d|a kai d|b 2. (H apìdeixh èpetai amèswc apì to Je¸rhma: an o a eÐnai arnhtikìc. b)   (a. 3. 'Estw d to elˆqisto stoiqeÐo tou M . . H apìdeixh thc Ôparxhc twn q kai r sto prohgoÔmeno Je¸rhma sunÐstatai sthn austhr  diatÔpwsh thc akìloujhc apl c idèac. 'Estw a. ParathroÔme ìti an d = µκδ(a. . 'Uparxh: Jètoume M = {ax + by|x. tìte c|d. b)) eÐnai ènac jetikìc akèraioc d pou èqei tic idiìthtec 1. Apìdeixh.2. b) = ax + by . y ∈ Z. a. 2. 'Enac mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b (sumbolikˆ µκδ(a. Mègistoc koinìc diairèthc 1. b). . An paraleÐyoume to a > 0 apì thn upìjesh tou prohgoÔmenou Jewr matoc kai jewr soume a = 0. O fusikìc arijmìc r tou algorÐjmou diaÐreshc onomˆzetai to upìloipo thc diaÐreshc tou b me to a. èqoume µκδ(12. to opoÐo upˆrqei sÔmfwna me to AxÐwma 1. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. 3a. 'Estw a. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b.4 Je¸rhma. to parakˆtw apotèlesma parèqei mÐa shmantik  parˆstash tou µκδ pou ja qrhsimopoihjeÐ suqnˆ sta parakˆtw. 30) = 6.1. To teleutaÐo tètoio pollaplˆsio eÐnai to qa kai h diaforˆ b − qa eÐnai to r. 'Etsi exhgeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. 'Eqoume d = ax + by gia kˆpoiouc x. 2a. Ac upojèsoume gia eukolÐa ìti b > 0. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. y ∈ Z tètoioi ¸ste µκδ(a. dhlad  ta 0.20 1 Akèraioi Shmei¸seic 1. Gia parˆdeigma. y ∈ Z kai ax + by > 0} kai parathroÔme ìti M = ∅ (giatÐ a2 + b2 > 0). efarmìzoume to Je¸rhma gia −a sth jèsh tou a). AfairoÔme apì ton b ta mh arnhtikˆ pollaplˆsia tou a. ètsi ¸ste h diaforˆ b − ta na paramènei mh arnhtik . Sto stˆdio autì den eÐnai teleÐwc safèc ìti upˆrqei µκδ gia kˆje a. tìte to mìno pou allˆzei eÐnai h anisìthta tou sumperˆsmatoc pou prèpei na eÐnai t¸ra 0 ≤ r < |a|..

b). b.4. kai afoÔ d. tìte ja diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc ai . ìpou oi m. b. Epeid  p|abx kai p|pyb prokÔptei ìti p|abx + pyb. am .5. pou eÐnai ˆtopo.4 upˆrqoun akèraioi x kai y tètoioi ¸ste 1 = ax + py . n) = 1.2. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. Me epagwg  mporeÐ na genikeujeÐ to prohgoÔmeno L mma sthn perÐptwsh perissotèrwn paragìntwn: An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou diaireÐ to ginìmeno a1 .2.2. 1. n). pou èpetai apì to Je¸rhma 1. Upˆrqei ìmwc ènac pio praktikìc trìpoc (EukleÐdeioc Algìrijmoc) pou perigrˆfetai parakˆtw. 1. .5 eÐnai idiaÐtera qr simo. 'Ara n = 1. tìte r ∈ M . b) kai d |d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. b).1 upˆrqei pr¸toc p me p|n. T¸ra èstw c|a kai c|b. H prohgoÔmenh apìdeixh parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou µκδ (wc to elˆqisto tou sunìlou M ). √ dhlad  p|1. 'Omoia apodeiknÔetai ìti d|b. 'Ara d = ±d .2. Allˆ tìte 2 = m ∈ Z. Autì shmaÐnei ìti an r = 0. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma. Tìte p|m2 kai ˆra p|m.6 Parathr seic.2. 'Estw ìti o p den diaireÐ ton a. ja eÐqame d|d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a.2. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. pou ìmwc eÐnai ˆtopo lìgw tou elaqÐstou tou d. èstw ìti 2 = m . dhlad  p|b. tìte sÔmfwna me thn Prìtash 1.3. p) = 1. To L mma 1. Gia ton skopì autì. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqjeÐ ìti gia kˆje jetikì √ akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou o arijmìc a eÐnai ˆrrhtoc ('Askhsh 15). Epeid  èqoume d = ax + by sumperaÐnoume ìti c|d. (ai ∈ Z). deÐqnoume pr¸ta ìti d|a kai d|b. SÔmfwna me to Je¸rhma 1.2. 1. AfoÔ o p eÐnai pr¸toc èqoume µκδ(a. apì to L mma 1. Mia tupik  efarmog  tou eÐnai √ √ h apìdeixh ìti o arijmìc 2 eÐnai ˆrrhtoc. Sunep¸c p|µκδ(m. MporoÔme na upojèsoume ìti n µκδ(m. p ∈ Z ìpou o p eÐnai pr¸toc arijmìc. Prin apì autì. ìmwc. giatÐ diaforetikˆ aplopoioÔme to klˆsma. 'Eqoume m2 = 2n2 . Apì to Je¸rhma 1. 'Ara prˆgmati o d eÐnai ènac µκδ twn a kai b. tìte o p diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc a kai b. An o p diaireÐ to ginìmeno ab.1.2. . upˆrqoun akèraioi q. 'Ara r = 0 kai sunep¸c d|a. An n = 1.5 L mma. Monadikìthta: An d kai d  tan mègistoi koinoÐ diairètec twn a. 0 ≤ r < d. 'Eqoume r = a−qd = a−q(ax+by) = a(1−qx)+b(−qy). Prˆgmati. Apìdeixh. 'Estw a. d > 0 paÐrnoume d = d . Diairetìthta 21 Ja apodeÐxoume ìti d = µκδ(a.2. 2. . pou eÐnai ˆtopo. ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. r tètoioi ¸ste a = qd+r. 'Ara b = abx + pyb.

. dÔo akèraioi eÐnai sqetikˆ pr¸toi an den èqoun koinì pr¸to parˆgonta. pm . pm = q1 . 'Estw t¸ra m > 1.4. opìte apì ton orismì tou µκδ paÐrnoume µκδ(a. IsodÔnama. H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia: an a = p1 . . . ìti p2 .2. . pm = q1 . b). . . H paragontopoÐhsh aut  kaleÐtai anˆlush tou a se ginìmeno pr¸twn kai oi pr¸toi arijmoÐ p1 . a = p1 . apì tic dÔo teleutaÐec sqèseic prokÔptei ìti µκδ(a. . qn . . qj eÐnai pr¸toi arijmoÐ. b)|r kai µκδ(a. ±1 èqei monadik  parˆstash (qwrÐc na lambˆnetai upìyh h seirˆ twn paragìntwn) thc morf c a = ±pa1 .1 deÐxame ìti upˆrqoun pr¸toi arijmoÐ p1 . . . . pn onomˆzontai pr¸toi parˆgontec tou a. . . (1) Prˆgmati. . .22 1 Akèraioi 1. pi pr¸toc. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. Apì thn isìthta p1 . y ètsi ¸ste na isqÔei µκδ(a. Ja deÐxoume t¸ra th monadikìthta thc parˆstashc aut c. prˆgma pou shmaÐnei ìti n = 1. Epeid  o µκδ eÐnai jetikìc akèraioc.b onomˆzontai sqetikˆ pr¸toi an µκδ(a. . . apì thn isìthta b = aq + r èpetai ìti µκδ(a. Apìdeixh. metˆ endeqomènwc apì mia anadiˆtaxh twn qj . EukleÐdeioc Algìrijmoc Perigrˆfoume t¸ra mÐa praktik  diadikasÐa pou upologÐzei to µκδ(a. 'Estw ìti a = p1 . To zhtoÔmeno prokÔptei t¸ra apì thn epagwgik  upìjesh. qn . . èqoume p1 = q1 .2. Onomˆzetai de EukleÐdeioc algìrijmoc kai sthrÐzetai sthn epanalambanìmenh efarmog  thc akìloujhc apl c parat rhshc: b = aq + r ⇒ µκδ(a. . b) = 1. . b)|µκδ(r. pm . . b)|r. Gia m = 1 èqoume p1 = q1 . . qn opìte o p1 ja diaireÐ kˆpoion apì touc qj sÔmfwna me thn Parat rhsh 1. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. tìte m = n kai. b)|a. . a). b) kai epiplèon prosdiorÐzei akeraÐouc x. . b) = µκδ(r. opìte efarmìzoume epagwg  sto m. DÔo akèraioi a. pm = qm . 'Estw a > 1 ènac akèraioc arijmìc.7 Je¸rhma (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). èstw ton q1 . pan . a). . a)|µκδ(a. pm = q2 . . b) = ax + by sÔmfwna me to Je¸rhma 1. qn (pi . ìpou oi pi . . qn . . kˆje akèraioc a = 0. b) = µκδ(r. pm = q1 . . Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti µκδ(r. qj pr¸toi). MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. . qn paÐrnoume ìpwc prin. . .2. 'Etsi 1 = q2 . pm pou èqoun thn idiìthta a = p1 . . Epeid  o q1 eÐnai pr¸toc paÐrnoume p1 = q1 . a). . Kˆje akè- raioc a > 1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn arijm¸n. Sthn Prìtash 1.6. .2. ìpou oi pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi arijmoÐ kai n 1 oi ai eÐnai jetikoÐ akèraioi. . . . 'Eqoume dhlad  µκδ(a. .

r1 ) = · · · = µκδ(rn . opìte x = 5 kai y = −1. (H diadikasÐa aut  onomˆzetai antanaÐresh). Gia na prosdiorÐsoume akeraÐouc x. 0 ≤ r3 < r2 ··· rn−2 = rn−1 qn + rn . r) = µκδ(r2 . Prˆgmati. 50) = µκδ(10. 10) = 10. efarmìzontac diadoqikˆ thn (1) èqoume µκδ(a. 40) = µκδ(0. èqoume µκδ(50.1. 0 ≤ r1 < r r = r1 q2 + r2 . 0 ≤ rn < rn−1 rn−1 = rn qn+1 + 0. b) = µκδ(r. 240) = µκδ(40. 10 = 50 − 1 · 40 = = 50 − 1 · (240 − 4 · 50) = = 50 · 5 + 240 · (−1). a) = µκδ(r1 . y tètoiouc ¸ste 10 = 50x + 240y xekinˆme apì thn teleutaÐa tautìthta diaÐreshc pou èqei mh mhdenikì upìloipo (thn 50 = 1 · 40 + 10) kai ekteloÔme diadoqikèc antikatastˆseic “ergazìmenoi proc ta pˆnw”. Apì to prohgoÔmeno parˆdeigma blèpoume ìti o µκδ dÔo akeraÐwn a kai b(a = 0) isoÔtai me to teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo (rn ) pou sunantˆme ston antÐstoiqo EukleÐdeio algìrijmo: b = aq + r. 0 ≤ r2 < r1 r1 = r2 q3 + r3 .2. Diairetìthta 23 Parˆdeigma 'Estw a = 50 kai b = 240. 0 ≤ r < a a = rq1 + r1 . Apì thn tautìthta diaÐreshc lambˆnoume diadoqikˆ 240 = 4 · 50 + 40 50 = 1 · 40 + 10 40 = 4 · 10 + 0 Efarmìzontac thn (1) se kˆje mia apì tic treic isìthtec. rn−1 ) = µκδ(0. rn ) = rn . .

24 1 Akèraioi Ed¸ upˆrqei to er¸thma an h diadikasÐa twn diadoqik¸n diairèsewn termatÐzetai metˆ apì peperasmèno arijmì epanal yewn. rn = rn−2 (1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ) = (rn−4 −rn−3 qn−2 )(1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ). . . SuneqÐzontac katˆ ton trìpo autì fjˆnoume telikˆ se mia parˆstash thc morf c rn = ax + by . y) = 1 ('Askhsh 9). Shmei¸noume ìti oi x. b) = ax + by . . y den eÐnai anagkastikˆ monadikoÐ . H apˆnthsh eÐnai jetik . afoÔ ax + by = a(x + b) + b(y − a). dhlad  èqoume a > r > r1 > · · · > rn . Gia na grˆyoume ton µκδ(a. b) sth morf  ax + by pr¸ta epilÔoume tic parapˆnw exis¸seic wc proc ta upìloipa lambˆnontac r = b − aq r1 = a − rq1 r2 = r − r1 q2 r3 = r1 − r2 q3 ··· rn−2 = rn−4 − rn−3 qn−2 rn−1 = rn−3 − rn−2 qn−1 rn = rn−2 − rn−1 qn . ParathroÔme ìti h parapˆnw mèjodoc parèqei mia nèa apìdeixh thc Ôparxhc tou µκδ(a. y ∈ Z pou èqoun thn idiìthta µκδ(a. giatÐ ta upìloipa sqhmatÐzoun mia austhrˆ fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n me arq  to a. b) kai thc Ôparxhc x. pn giatÐ epitrèpoume ed¸ mhdenikoÔc . b jetikoÐ akèraioi kai a = pa1 · · · pan kai b = pb1 · · · pbn n n 1 1 (2) ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi kai ai . bi ∈ N. . Parathr seic sthn anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn 1) H anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn parèqei ènan ˆllo trìpo upologismoÔ tou µκδ . Sth sunèqeia antikajistoÔme sthn teleutaÐa exÐswsh ton rn−1 apì thn proteleutaÐa rn = rn−2 − (rn−3 − rn−2 qn−1 )qn = rn−2 (1 + qn−1 qn ) + rn−3 (−qn ). (Kai oi dÔo paragontopoi seic perièqoun touc Ðdiouc pr¸touc p1 . 'Estw a. Sth nèa exÐswsh antikajistoÔme thn èkfrash pou èqoume gia ton rn−2 . IsqÔei ìmwc µκδ(x.

2. . pan kai n 1 b = ±pb1 . pen .6 1. Gia parˆdeigma. Apì thn Parat rhsh 1. pbn . 2) 'Estw a.1. . akìma kai an qrhsimopoihjoÔn isquroÐ upologistèc. h apìdeixh thc kateÔjunshc ‘⇐’ eÐnai ˆmesh. n 1 (4) Gia parˆdeigma. ìpwc gia parˆdeigma thn µκδ(ca. a = ±pa1 . Gia kˆje i jètoume ei = max{ai . Genikˆ h eÔresh thc anˆlushc enìc megˆlou arijmoÔ se ginìmeno pr¸twn eÐnai ènac qronobìroc upologismìc pou pollèc forèc kajÐstatai praktikˆ adÔnatoc. (5) Shmei¸noume ìti o trìpoc upologismoÔ tou µκδ pou dÐnetai sthn (4) den eÐnai polÔ praktikìc gia megˆlouc arijmoÔc giatÐ proôpojètei th gn¸sh analÔsewn se ginìmena pr¸twn. b). tìte µκδ(a. bi } kai orÐzoume ton jetikì n 1 akèraio e = pe1 . blèpoume ìti p1 |pi gia kˆpoio n 2 i = 1. pbn . Tìte apì thn (2) paÐrnoume ìti o p11 −b1 pa2 . . n 1 tìte e = 25 · 36 · 52 . EÐnai safèc ìti an upˆrqei κπ twn a. . an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . . . . Sunep¸c to κπ twn a. pan diaireÐ n 2 ton pb2 . . . blèpoume ìti o e ikanopoieÐ tic dÔo sunj kec ston orismì tou ekp. b tìte autì eÐnai monadikì. Autì eÐnai ˆtopo. 'Ena elˆqisto koinì pollaplˆsio ( κπ) twn a. Qrhsimopoi¸ntac thn (3) kai ton orismì tou µκδ mporoÔme na doÔme ìti µκδ(a. b upˆrqei kai eÐnai monadikì. Thn mèjodo aut  parousiˆzoume sunoptikˆ sthn Parˆgrafo 1. h RSA. cb) = c · µκδ(a. èstw a|b a kai èstw ìti a1 > b1 .6 parakˆtw. b se ginìmena pr¸twn. b) = pd1 . .2. . Apì thn (4) mporoÔme na sunˆgoume qr simec sqèseic. . b) = 2 · 34 · 50 . pdn . SumbolÐzetai de me κπ(a. b akèraioi apì touc opoÐouc toulˆqiston ènac eÐnai mh mhdenikìc. b). Ac jewr soume tic paragontopoi seic twn a. (3) Prˆgmati. ìpou gia kˆje i eÐnai di = min{ai . tìte e|c. ParathroÔme ìti isqÔei 25 a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . b eÐnai ènac jetikìc akèraioc e pou èqei tic idiìthtec • a|e kai b|e • an o c ∈ Z eÐnai tètoioc ¸ste a|c kai b|c. Se autì akrib¸c to gegonìc sthrÐzetai mia axiìpisth kai diadedomènh mèjodoc kruptogrˆfhshc mhnumˆtwn. Diairetìthta ekjètec). bi }. AntÐstrofa. . Qrhsimopoi¸ntac thn (3).

5. pcr analÔseic r r r 1 1 1 se ginìmena pr¸twn ìpwc sthn (2). b/d) = 1. . bi eÐnai mh mhdenikìc.5). . b) eÐnai o elˆqistoc. eÔkola apodeiknÔetai ìti µκδ(a. par )(pb1 . An isqÔei µκδ(a. b eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. tìte oi a. bi } + max{ai . 2. n ∈ Z me m|a kai n|a. par . b = pb1 . giatÐ µκδ(m. 'Ara o a ja diaireÐ ton cax+cby = c. An to ginìmeno dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn arijm¸n a. Epomènwc o a (kai o b) eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. b. n) = 1. . m. . b) = 1. n4 − 1 = (n2 + 1)(n2 − 1). . b) κπ(a. 'Estw ab = c2 kai a = pa1 . 'Estw a. b eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. c ∈ Z me a|bc. y ∈ Z me 1 = ax + by (Je¸rhma 1.26 1 Akèraioi Apì th deÔterh idiìthta ston orismì tou κπ eÐnai safèc ìti anˆmesa stouc jetikoÔc akeraÐouc pou eÐnai koinˆ pollaplˆsia twn a kai b to κπ(a. Epeid  isqÔei µκδ(a. n). Allˆ apì thn (6) èqoume κπ(m. An µκδ(m. ìpou e = κπ(m. . Na brejeÐ o µκδ(n6 − 1. 'Estw a. b ∈ Z kai µκδ(a. . tìte o cd diaireÐ kai ton a kai ton b. 4. .2. c = pc1 . n) = |mn|. p2cr kai th monadikìthta thc r r r 1 1 1 paragontopoÐhshc sto Z èqoume ìti ai + bi = 2ci gia kˆje i. pbr ) = p2c1 . n10 − 1) Apì tic sqèseic n10 − 1 = n4 (n6 − 1) + n4 − 1. . 'Eqoume a|cax kai apì thn upìjesh èpetai ìti a|cby . . tìte a|c. b) = d. b) = 1.2. paÐrnoume e|a. blèpoume ìti gia kˆje i to polÔ ènac apì touc ai . (6) 1. Apì th sqèsh (pa1 . pbr . An a. 3. n) = 1. . 1.2.8 ParadeÐgmata. b) = d pou shmaÐnei ìti c = ±1. An o akèraioc c diaireÐ kai ton a/d kai ton b/d. Epeid  èqoume m|a kai n|a. (SÔgkrine me to L mma 1.4). upˆrqoun x. tìte µκδ(a/d. b) = |ab|. Sunep¸c kˆje ai (kai bi ) eÐnai Ðso eÐte me 0 eÐte me 2ci . Epeid  µκδ(a. 'Ara o cd ja diaireÐ ton µκδ(a. n6 − 1 = n2 (n4 − 1) + n2 − 1. Qrhsimopoi¸ntac th sqèsh min{ai . PaÐrnoume c = cax + cby . (Mia ˆllh apìdeixh mporeÐ na dojeÐ qrhsimopoi¸ntac analÔseic se ginìmena pr¸twn). b) = 1. . tìte mn|a. bi } = ai + bi . .

'Estw a. pnbr . n = 1 èqoume d = 2. opìte n = 2.1. n tètoioi ¸ste mn = nm . Epeid  d|m + n kai d|m − n. 'Eqoume an = pna1 . nb − 1) = nd − 1. 'Ara d|µκδ(2m. Tìte kˆje jetikìc akèraioc n èqei monadik  parˆstash thc morf c n = ak bk + ak−1 bk−1 + · · · + a1 b + a0 . 'Estw a = pa1 . Diairetìthta sunˆgoume ìti 27 µκδ(n10 − 1. n = 1 èqoume d = 1. n2 − 1) = n2 − 1. Sunep¸c oi dunatèc timèc tou d eÐnai 1   2. ApodeÐxame ìti oi pijanèc timèc tou d eÐnai 1 kai 2. Tìte antikajist¸ntac sthn arqik  exÐswsh kai lambˆnontac n-stec rÐzec paÐrnoume an = na . Gia a = 1 èqoume m = n kai gia a = 2 èqoume 2n = n2 . Apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume n|m. . 'Omwc eÐnai eÔkolo na deiqjeÐ me epagwg  sto a ìti an < na gia kˆje a ≥ 3 kai n ≥ 2 ('Askhsh 1. . pnar . 'Omwc µκδ(2m. 'Estw m = an. Tìte nn |nm dhlad  nn |mn . b. . pbr ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi r r 1 1 pr¸toi arijmoÐ kai ai . par kai b = pb1 . paÐrnoume d|(m + n) + (m − n) kai d|(m + n) − (m − n). en¸ gia m = 3. . . ìpou d = µκδ(a. bn = pnb1 . dhlad  d|2m kai d|2n. 2n). m − n). Gia m = 2.3). m − n). b) ('Askhsh 17). 9) 'Estw b ènac akèraioc me b > 1. Na brejoÔn oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m + n. Ja deÐxoume ìti h apˆnthsh eÐnai 1   2. 6. Genikˆ isqÔei µκδ(na − 1. 'Estw d = µκδ(m + n. n6 − 1) = µκδ(n6 − 1. MporoÔme na upojèsoume ìti m ≥ n ≥ 2. (4.2) kai (m. Tìte an |bn an kai mìno an a|b. . 7. . n) apì thn (??) kai ˆra d|2. . bi ∈ N. 8. dhlad  d = 1   2. r r 1 1 Apì th sqèsh (3) paÐrnoume an |bn ⇔ nai ≤ nbi gia kˆje i ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i ⇔ a|b. n jetikoÐ akèraioi. Na brejoÔn ìloi oi jetikoÐ akèraioi m. n) = 1. 'Estw µκδ(m. Ja deÐxoume ìti ta zhtoÔmena zeÔgh (m.4).2. n) eÐnai ta ex c: (2.1. . Sunep¸c a = 1   2. 2n) = 2µκδ(m. n4 − 1) = µκδ(n4 − 1. m) ìpou m eÐnai jetikìc akèraoc.

To zhtoÔmeno prokÔptei an efarmosteÐ h upìjesh thc epagwg c ston akèraio (n − a0 )/b. . Gia b = 2 èqoume th duadik  parˆstash tou n. 1. . EpishmaÐnoume ìti h apìdeixh thc Ôparxhc pou d¸same parèqei ènan algìrijmo me ton opoÐo mporoÔme na broÔme ta 'yhfÐa' ai sthn parˆstash tou n wc proc mia bˆsh b. ìpou 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. . aj ∈ N me 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. . k kai ak = 0. apodeÐxte ìti pn |an . .2.. 'Estw n > 1. .. Gia thn apìdeixh thc monadikìthtac qrhsimopoioÔme th deÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c. Upìdeixh: L mma 1. 1.5 2) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|a kai p|a2 + b2 . Sthn pr¸th isìthta n = bq0 + a0 antikajistoÔme to q0 apì th deÔterh. 210) = 36x + 210y . . Upojètoume ìti h monadikìthta isqÔei gia kˆje jetikì akèraio mikrìtero tou n. 'Eqoume a0 = c0 . 0 ≤ ak−1 ≤ b − 1 qk−1 = b0 + ak . Upojètoume ìti qk eÐnai to pr¸to phlÐko pou isoÔtai me 0. 1. Prˆgmati. . . y tètoiouc ¸ste µκδ(36. 0 < ak ≤ b − 1. 0 ≤ a0 ≤ b − 1 q0 = bq1 + a1 .2 1) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|an . . H parapˆnw isìthta pou apodeÐxame onomˆzetai h parˆstash tou n wc proc th bˆsh b. . . . k kai ak = 0. qk−2 = bqk−1 + ak−1 . giatÐ kajèna apì autˆ eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou n me ton b. ìpou l. .28 1 Akèraioi ìpou k. . efarmìzontac diadoqikˆ ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume n = bq0 + a0 . cj ∈ N me 0 ≤ cj ≤ b − 1 gia j = 0. ìpwc kai akeraÐouc x. Ask seic 1. Telikˆ prokÔptei mÐa parˆstash thc morf c n = ak bk +ak−1 bk−1 +· · ·+a1 b+a0 . l kai cl = 0. 3) ProsdiorÐste ton µκδ(36. apodeÐxte ìti p|b. To zhtoÔmeno eÐnai profanèc gia n = 1. 'Eqoume q0 > q1 > . sth sunèqeia to q1 apì thn trÐth kai oÔtw kaj' ex c. . 210). Gia b = 10 èqoume th sun jh dekadik  parˆstash tou n. 'Estw ìti èqoume kai thn parˆstash n = cl bl + cl−1 bl−1 + · · · + c1 b + c0 . 0 ≤ a1 ≤ b − 1 .

310). 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei µκδ(3n + 1. . c} + min{a. . iii) UpologÐste ton µκδ(135. . apodeÐxte ìti κπ(a1 . . . . an )). . κπ(a2 . . . . . a3 ) Upìdeixh: Gia kˆje arijmoÔc a. kai 2) an c ∈ Z me c|ai gia kˆje i tìte c|d. . n) = µκδ(m + kn. n) kai d = mx + ny . . c} eÐnai Ðsoc me a + b + c − min{a. 205. an ∈ Z (ìqi ìloi mhdèn) orÐzoume ton µκδ(a1 . n) = 1. . a + 2) = 1 kai µκδ(a. . an ) upˆrqei. . an ) wc ènan jetikì akèraio e pou èqei tic idiìthtec 1) ai |e gia kˆje i. 10n + 3) = 1. 5) ApodeÐxte ìti µκδ(m. . an ) = κπ(a1 . . . a3 ) = µκδ(a1 . a + 3) = 1. c o max{a. a3 )µκδ(a1 . an ) wc ènan jetikì akèraio d pou èqei tic idiìthtec 1) d|ai gia kˆje i. mn) = 1 an µκδ(m. 170. a2 )µκδ(a2 .1. . 7) ApodeÐxte ìti µκδ(m + n. . b. an eÐnai to elˆqisto. ApodeÐxte ìti am − 1 µκδ . i) ApodeÐxte ìti o µκδ(a1 . iv) GenikeÔste th sqèsh (4). . . 9) An d = µκδ(m. an ) upˆrqei. µκδ(an−1 . . 29 6) ApodeÐxte ìti 6|a an kai mìno an µκδ(a. ii) ApodeÐxte ìti an ai = 0 gia kˆje i kai n ≥ 3 tìte µκδ(a1 . µκδ(a2 . an )) = µκδ(a1 .2. . . eÐnai monadikìc kai epiplèon upˆrqoun xi ∈ Z me µκδ(a1 . . an )) = κπ(a1 . . kai 2) an c ∈ Z me ai |c gia kˆje i tìte e|c. an ) = a1 x1 + · · · + an xn . c}. n) gia kˆje k ∈ N. . an ∈ Z eÐnai mh mhdenikoÐ akèraioi. . 10) ApodeÐxte th sqèsh (6). a−1 am − 1 Upìdeixh: = (am−1 − 1) + (am−2 − 1) + · · · + (a − 1) + m. . . eÐnai monadikì kai anˆmesa sta jetikˆ koinˆ pollaplˆsia twn a1 . y) = 1. m). . apodeÐxte ìti µκδ(x. b} − min{b. i) ApodeÐxte ìti to κπ(a1 . κπ(an−1 . b. b. orÐzoume to κπ(a1 . 13) An a1 . . . . . m ∈ Z me m > 0 kai a = 1. . ii) An ta ai eÐnai mh mhdenikˆ kai n ≥ 3. Diairetìthta 4) Na brejeÐ o akèraioc a > 1 an µκδ(a. . an−2 . . . a − 1 = µκδ(a − 1. . . an ) = µκδ(a1 . . 11) 'Estw a. . . . . an−2 . . a1 a2 a3 µκδ(a1 . . an )). . . . . . c} − min{a. a−1 12) An a1 . a + 3) = a. . . a3 ) iii) ApodeÐxte ìti κπ(a1 . a2 . a2 .

r ∈ Z me b = qa + r kai −a/2 ≤ r < a/2. ii) ApodeÐxte ìti kˆje fusikìc arijmìc thc morf c 4n + 3 èqei ènan toulˆqiston pr¸to diairèth thc morf c 4n + 3. n) = 100. pou lèei ìti se kˆje arijmhtik  prìodo an + b. ShmeÐwsh. nb − 1) = nd − 1. . ìpou oi p. Upìdeixh: Tropopoi ste katˆllhla thn apìdeixh tou EukleÐdh ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ jewr¸ntac ton arijmì 4a1 . 17) ApodeÐxte ìti µκδ(na − 1. b) = 1. Paramènei mèqri s mera anoiktì to er¸thma an upˆrqoun ˆpeira zeÔgh thc morf c (p. 15) ApodeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou √ to a eÐnai ˆrrhtoc. 21) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N o akèraioc 52n+1 + 62n+1 eÐnai pollaplˆsio tou 11. n ¸ste κπ(m. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. 23) ApodeÐxte ìti upˆrqei monadik  triˆda thc morf c (p. p + 4 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. 20) An a. 16) Poiˆ eÐnai ta elˆqista stoiqeÐa twn parakˆtw sunìlwn. a > 1. p + 2. i) {24a + 36b > 0|a. . n > 1. ApodeÐxte ìti upˆrqoun monadikˆ q.30 1 Akèraioi 14) ProsdiorÐste ìlouc touc jetikoÔc akeraÐouc m. apodeÐxte ìti a = 2 kai o n eÐnai pr¸toc. p + 2. ìpou {3. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. n ∈ N. b ∈ Z} ii) {24a + 36b + 8c > 0|a. . b). 19) i) ApodeÐxte ìti kˆje pr¸toc arijmìc diˆforoc tou 2 eÐnai thc morf c 4n + 1   4n + 3. ìpou µκδ(a. ìpou n ∈ N. c ∈ Z} iii) {a > 0|a eÐnai pollaplˆsio tou 24 kai tou 36}. 18) 'Estw a. p + 2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. tètoioi ¸ste n > 1 kai o an −1 eÐnai pr¸toc. n ∈ N. upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. b ∈ Z. b. ShmeÐwsh: 'Ena fhmismèno kai dÔskolo je¸rhma thc JewrÐac Arijm¸n eÐnai autì tou Dirichlet. a1 . am } eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn thc morf c 4n + 3. 22) Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste o p + 5 na eÐnai pr¸toc. . a. . ìpou oi p. ìpou d = µκδ(a. . iii) ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ thc morf c 4n + 3. . b. p + 2). am +3. p + 4).

Diairetìthta 31 24) H ˆskhsh aut  dÐnei èna parˆdeigma uposunìlou tou N ìpou. 30) DeÐxte ìti gia gia kˆje n ∈ N. kai ètsi den isqÔei se autì to anˆlogo Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. .5) deÐxte ìti µκδ(fn . fn+1 ) = 1 gia kˆje n ∈ N. b ∈ 2Z me q = ab. 29) DeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei p pr¸toc me n < p ≤ n! + 1 kai katˆ sunèpeia upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. h graf  den eÐnai monadik . Parathr ste ìti to 60 = 2 · 30 = 6 · 10 grˆfetai katˆ dÔo diaforetikoÔc trìpouc wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn tou 2Z.5) apodeÐxte ìti to fn diaireÐtai me to 3 an kai mìno an to n diaireÐtai me to 4. 1 1 1 ii) LÔste thn exÐswsh + = ìpou x. y ∈ Z. y ∈ Z. a2 + 1) = 1   2. 10. x y 7 (Upìdeixh: Paragontopoi ste). iii) Qrhsimopoi¸ntac to ii) apodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. • a|bn ⇒ a|b • an |bn ⇒ a|b • an |b ⇒ a|b • a3 |b2 ⇒ a|b 27) 'Estw a. Gia parˆdeigma.1. ii) ApodeÐxte ìti µκδ(a2 + 1. ApodeÐxte ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou 2Z grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn. 26) Exetˆste poièc apì tic parakˆtw sunepagwgèc eÐnai swstèc. 6. 30 eÐnai pr¸ta stoiqeÐa tou 2Z. n ≥ 2. 25) An µκδ(m. 'Estw 2Z to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. an den upˆrqoun a. poièc eÐnai oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m2 +n2 . ta 2. 31) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. 28) m n m n i) ApodeÐxte ìti h exÐswsh x2 − y 2 = 2 den èqei lÔsh me x. m. 32) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. en¸ kˆje stoiqeÐo grˆfetai wc ginìmeno “pr¸twn”. n) = 1. i) ApodeÐxte ìti a2 + 1|a2 − 1. 'Estw a. n jetikoÐ akèraioi me m < n.1. m+n).1.2. den upˆrqei pr¸toc arijmìc p me n! + 2 ≤ p ≤ n! + n. 'Ena stoiqeÐo q tou 2Z onomˆzetai “pr¸to”. b ∈ Z kai n ∈ N.

'Estw r to ginìmeno twn mègistwn dunˆmewn twn peritt¸n pr¸twn pou eÐnai mikrìterec   Ðsec apì to n. ìpou ai ∈ Z kai n ≥ 1. n)). . ApodeÐxte ìti µκδ(m. κπ(m. deÐxte ìti upˆrqei y ∈ Z tètoioc ¸ste o f (y) den eÐnai pr¸toc. 1 Akèraioi 34) ApodeÐxete ìti gia kˆje akèraio n > 1. Pollaplasiˆste me 2α−1 r gia na fjˆsete se ˆtopo. 'Estw 2α h mègisth dÔnamh tou 2 pou eÐnai mikrìterh   Ðsh apì to n. Upìdeixh: 'Estw ìti 1+1/2+1/3+· · ·+1/n = q ∈ N. o rhtìc arijmìc 1 + 1/2 + 1/3 + · · · + 1/n den eÐnai akèraioc.32 33) 'Estw m. n) = µκδ(m + n. An èna toulˆqiston apì ta ai den eÐnai mhdèn. n dÔo jetikoÐ akèraioi. 35) 'Estw f (x) = a0 + · · · + an xn èna polu¸numo.

1. H ènnoia thc isotimÐac eÐnai exairetikˆ qr simh sth JewrÐa Arijm¸n allˆ kai sthn 'Algebra ìpou emfanÐzetai pio genikˆ upì th morf  twn dom¸n phlÐko.3. mporoÔme na jewr soume ston parapˆnw orismì ìti o m eÐnai mh arnhtikìc.3 IsotimÐec Suqnˆ sumbaÐnei oi lÔseic problhmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc na exart¸ntai mìno apì upìloipa diairèsewn. tìte a ≡ b mod m an kai mìno an 0|a − b. 15   opoiond pote fusikì arijmì thc morf c 7m + 1. 1. Gia parˆdeigma. Epeid  isqÔei m|a − b an kai mìno an −m|a − b. dhlad  an kai mìno an a = b. to biblÐo autì jewreÐtai ‘ sÔgqrono ’ kai diabˆzetai me eukolÐa. èqoume 7001 ≡ 1 mod 7 afoÔ o 7 diaireÐ ton 7001 − 1 = 7000.3. 'Ara dÔo akèraioi eÐnai isìtimoi modulo 0 an kai mìno an eÐnai Ðsoi. EpÐshc 14 ≡ −2 mod 8 afoÔ o 8 diaireÐ ton 14 − (−2) = 16. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc kai a. DÔo akèraioi a kai b ja lègontai isìtimoi modulo m (  isoôpìloipoi modulo m ) an o m diaireÐ th diaforˆ a − b. Sunep¸c h apˆnthsh eÐnai Deutèra.2 Prìtash. Tìte: 1) IsqÔei a ≡ b mod m an kai mìno an oi a kai b af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to m. 1 . Sthn Ðdia apˆnthsh ja fjˆname an sth jèsh tou 7001 eÐqame 8. 0 ≤ r1 < m b = mq2 + r2 . H apˆnthsh sto er¸thma ‘poiˆ hmèra thc edbomˆdac ja eÐnai 7001 hmèrec apì thn epìmenh Kuriak ’ faÐnetai amèswc an skefjoÔme ìti oi hmèrec thc ebdomˆdac epanalambˆnontai me perÐodo 7 kai ìti 7001 = 7·1000+1. 'Estw m ènac akèraioc. EkeÐ eis qjhke o sumbolismìc a ≡ b mod m o opoÐoc epikrˆthse apì tìte. an kai èqoun perˆsei perissìtera apì 200 qrìnia apì thn kukloforÐa tou Disquitiones Arithmeticae. AnaptÔqjhke de susthmatikˆ apì ton Gauss sto èrgo tou Disquitiones Arithmeticae (1801). 1) Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume a = mq1 + r1 . Apìdeixh.3. IsotimÐec 33 1. Ac jewr soume èna polÔ aplì parˆdeigma.1. b dÔo akèraioi. 2) Upˆrqei akrib¸c ènac akèraioc r me a ≡ r mod m kai 0 ≤ r < m. 0 ≤ r2 < m. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume a ≡ b mod m. dhlad 1 a ≡ b mod m ⇔ m|a − b. ParathroÔme ìti an m = 0. EÐnai axioshmeÐwto ìti.1 Orismìc.

tìte a + c ≡ b + c mod m. Tìte 1 Akèraioi a − b = m(q1 − q2 ) + r1 − r2 kai apì tic anisìthtec paÐrnoume |r1 − r2 | < m. tìte a + c ≡ b + d mod m kai ac ≡ bd mod m Apìdeixh. An a ≡ b mod m kai c ≡ d mod m. Epeid  ìmwc |r1 − r2 | < m. m|(a − b) + (c − d). tìte a ≡ c mod m. pou eÐnai pollaplˆsio tou m afoÔ m|a − b kai m|c − d. 1. tìte b ≡ a mod m. Epomènwc. afoÔ apì tic sqèseic m|a − b kai m|b − c èpetai ìti m|(a − b) + (b − c). DeÐqnoume t¸ra ìti oi isotimÐec ‘ sumperifèrontai kalˆ ’ se sqèsh me thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z.5 Pìrisma. tìte apì to 1) kai th monadikìthta tou upoloÐpou diaÐreshc me to m prokÔptei r = s. m|a − b an kai mìno an r1 − r2 = 0. Epeid  m|m(q1 − q2 ).3 ShmeÐwsh.4 Prìtash. Gia th monadikìthta parathroÔme ìti an a ≡ r mod m. 'Ara ac ≡ bd mod m. An a ≡ b mod m. dhlad  m|a − c. 1) a ≡ a mod m gia kˆje a ∈ Z.34 ìpou q1 . parathroÔme ìti ac − bd = ac − bc + bc − bd = (a − b)c + b(c − d). afoÔ apì m|a − b èpetai ìti m| − (a − b). Telikˆ. h prohgoÔmenh isìthta dÐnei: m|a − b an kai mìno an m|r1 − r2 . ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. 0 ≤ r < m kai a ≡ s mod m. 0 ≤ s < m. 1.3. 1. paÐrnoume: m|r1 − r2 an kai mìno an r1 − r2 = 0. afoÔ m|a − a gia kˆje a ∈ Z. 2) an a ≡ b mod m. dhlad  m|b − a. 3) an a ≡ b mod m kai b ≡ c mod m. 2) 'Enac r pou ikanopoieÐ tic sunj kec thc prìtashc eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou a me ton m. Apì thn upìjesh èqoume m|a − b kai m|c − d. r1 . ac ≡ bc mod m kai an ≡ bn gia kˆje fusikì arijmì n. r2 ∈ Z. q2 . dhlad  m|(a + c) − (b + d) pou shmaÐnei ìti a + c ≡ b + d mod m. mod m .3. Gia thn ˆllh sqèsh.3.

Sqetikˆ isqÔei to ex c apotèlesma.3. m c m c (a−b). èpetai ìti kˆje akèraioc eÐnai thc morf c 4n + r. allˆ ìqi 7 ≡ 4 mod 6. ìpou c eÐnai diˆforoc tou mhdenìc. Epeid  4n + r ≡ r mod 4.2. An ìmwc isqÔei µκδ(c. y ∈ Z me a = x2 + y 2 . paÐrnoume x ≡ 0   1   2   3 mod 4. d 1. tìte m a ≡ b mod . Apì ta prohgoÔmena sunˆgoume ìti mporoÔme na qeiristoÔ- Nìmoc Diagraf c Den alhjeÔei genikˆ ìti apì ac ≡ bc mod m èpetai ìti a = b mod m. 1. 'Ara d d d d m 1 kai ˆra a − b. 2) An ac ≡ bc mod m. m) = 1. EpÐshc mporoÔme na uy¸soume ta mèlh miac isotimÐac se fusik  dÔnamh. m). tìte ac ≡ bc mod (cm). ìpou toulˆqiston ènac apì touc c. dhlad  an a ≡ b mod m. 1. 1. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc me to 4. 'Omwc qreiˆzetai prosoq  sth ‘diaÐresh’ ìpwc exhgoÔme amèswc parakˆtw. Apìdeixh. 2. kai an a ≡ b m mod . Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 3 (n ∈ N) pou na eÐnai to ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn.3. Epomènwc x2 ≡ 0   1   4   9 mod 4. m eÐnai mh mhdenikìc. tìte a ≡ b mod m. 1. tìte ac ≡ bc mod m. 3. d EÐnai fanerì ìti isqÔoun ta antÐstrofa twn 1) kai 2) sthn prohgoÔmenh Prìtash. 1) An ac − bc = ecm me c = 0.7 Prìtash. MporoÔme na pollaplasiˆsoume   na prosjèsoume katˆ mèlh dÔo isotimÐec. d ìpou d = µκδ(c.8 Efarmogèc. Gia prˆdeigma èqoume 7 · 2 ≡ 4 · 2 mod 6.8 1). Allˆ 4 ≡ 0 . tìte a − b = em. 'Estw a ∈ N thc morf c 4n + 3 kai èstw x. ìpou d = µκδ(c. ìpou r = 0. = 2) Apì thn upìjesh èqoume m|c(a−b).3.1. IsotimÐec 35 me tic isotimÐec modulo m san isìthtec. 'Omwc µκδ . m). 1) An ac ≡ bc mod (cm). tìte apì thn isotimÐa ac ≡ bc mod m sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod m sÔmfwna me to Parˆdeigma 1.6 ShmeÐwsh.3.

dhlad  a ≡ 0   1   2 mod 4. 4. 2. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo giatÐ apì thn upìjesh èqoume a ≡ 3 mod 4. dhlad  x2 ≡ 0. Tìte èqoume x2 − 5y 2 ≡ 13 mod 5. èqoume 33n = (33 )n = 27n ≡ 5n mod 11. giatÐ o n eÐnai perittìc. 'Ara x2 ≡ 0   1 mod 4. 9   16 mod 5. dhlad  p + 10 ≡ 0 mod 3. kai epomènwc o p + 14 den eÐnai pr¸toc afoÔ eÐnai pollaplˆsio tou 3 kai diˆforoc tou 3. 'Eqoume n − k ≡ −k mod n kai ˆra (n − k)n ≡ (−k)n ≡ (−1)n k n ≡ −k n mod n. kai katˆ sunèpeia o p + 10 den eÐnai pr¸toc. Ja deÐxoume t¸ra ìti den upˆrqei ˆlloc p. An p ≡ 1 mod 3. 'Ara x2 ≡ 3 mod 5. Tìte p ≡ 1   2 mod 3. Dokimˆzontac merikoÔc mikroÔc pr¸touc arijmoÔc.36 1 Akèraioi mod 4 kai 9 ≡ 1 mod 4. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqoun akèraioi x. y. Epeid  33 = 27 ≡ 5 mod 11. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste oi p + 10 kai p + 14 na eÐnai pr¸toi. . Sthn Parˆgrafo 2. ParathroÔme ìti to ˆjroisma mporeÐ na grafeÐ k= n−1 2 k= n−1 2 k= n−1 2 1n +2n +· · ·+(n−1)n = k=1 kn + k=1 (n−k)n = k=1 (k n +(n−k)n ). o akèraioc 33n − 5n eÐnai pollaplˆsioc tou 11. Ara k n + (n − k)n ≡ 0 mod n. kai katˆ sunèpeia 1n + 2n + · · · + (n − 1)n ≡ 0 mod n. dhlad  p + 14 ≡ 0 mod 3. 'Estw ìti upˆrqoun tètoioi akèraioi. 5. 2. z pou èqoun thn idiìthta x2 + y 2 = z 2 . Pujagìreiec triˆdec. blèpoume ìti gia p = 3 oi 13 kai 17 eÐnai pr¸toi. 'Ara èqoume x2 + y 2 ≡ 0   1   2 mod 4. Gia kˆje n ∈ N. y me x2 − 5y 2 = 13.12 apodeiknÔetai èna Je¸rhma pou qarakthrÐzei touc fusikoÔc arijmouc pou eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 'Ara 33n − 5n ≡ 0 mod 11. 3   4 mod 5 kai katˆ sunèpeia x2 ≡ 0. afoÔ gia kˆje akèraio x èqoume x ≡ 0. 'Omoia èqoume y 2 ≡ 0   1 mod 4. 1   4 mod 5. 'Estw p pr¸toc me p > 3. An p ≡ 2 mod 3. tìte p + 10 ≡ 12 mod 3. 4. 3. 'Omwc 5y 2 ≡ 0 mod 5 kai 13 ≡ 3 mod 5. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo. Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc anˆlushc akeraÐwn se ginìmena pr¸twn allˆ kai aplèc idiìthtec isotimi¸n ja prosdiorÐsoume ìlouc touc akeraÐouc x. 6. 1. tìte p + 14 ≡ 15 mod 3. 1. Gia kˆje perittì n ∈ N o 1n + 2n + · · · + (n − 1)n eÐnai pollaplˆsioc tou n.

paÐrnoume d = 2. u ≥ v kai µκδ(u. ìpou d eÐnai jetikìc akèraioc kai (x0 . oi x. y = 2uv. y ˆrtioc kai z perittìc. tìte oi x. ìpou d. 2x) = 2µκδ(z. Epiplèon isqÔei u ≥ v . u. Prˆgmati.8 4). y. y. dy0 . z − x = 2v 2 . Sthn perÐptwsh aut . afoÔ µκδ(x. v ∈ N. y = 2duv. opìte d|µκδ(2z. d(u2 + v 2 )). me ènan eÔkolo upologismì epalhjeÔetai ìti oi parapˆnw akèraioi x. v) = 1. AntÐstrofa. Sunep¸c mporoÔme na upojèsoume ìti: x perittìc. z eÐnai lÔseic. y. 'Eqoume y 2 = z 2 − x2 = (z − x)(z + x). z) ('Askhsh 1. z + x eÐnai ˆrtioi. y. z +x) = 2. y 2 = (2u2 )(2v 2 ) kai epomènwc x = u2 − v 2 . Epeid  ìmwc oi z − x.12). akrib¸c ènac apì touc x. y/d. oi a. ParathroÔme ìti an d = µκδ(x. èqoume µκδ(c. Epeid  µκδ(z −x. y. ApodeÐxame ìti kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc x2 +y 2 = z 2 me x. y. z0 ) eÐnai mia lÔsh me µκδ(x0 . ±z) eÐnai lÔseic kai epomènwc mporoÔme na upojèsoume ìti oi x. ìpou µκδ(u.2. y. Apì t¸ra kai sto ex c upojètoume ìti µκδ(x. 'Ara z + x = 2u2 . z) = 1.3. µκδ(u. z ∈ N (qwrÐc ton periorismì µκδ(x. y0 . z) = 1) eÐnai thc morf c x = d(u2 − v 2 )+. IdiaÐtera. tìte (x/d)2 + (y/d)2 = (z/d)2 kai µκδ(x/d. y. y. z = d(u2 + v 2 ). c = (z − x)/2 (pou eÐnai mh arnhtikoÐ akèraioi) opìte b2 = ac. z) = 1. . opìte. z eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. z) eÐnai mia lÔsh thc exÐswshc x2 + y 2 = z 2 . Autì eÐnai ˆtopo afoÔ apì th mia meriˆ èqoume z 2 ≡ 0 mod 4 kai apì thn ˆllh z 2 = x2 + y 2 ≡ 1 + 1 ≡ 2 mod 4. tìte d|(z − x) + (z + x) = 2z kai d|(z − x) − (z + x) = −2x. z eÐnai ˆrtioc.2. IsotimÐec 37 An h triˆda (x.1. 2duv. Isqurizìmaste ìti µκδ(z − x. y0 . Oi triˆdec akeraÐwn thc morf c (d(u2 − v 2 ). c eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. tìte kai oi (±x. Epomènwc kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc ja eÐnai thc morf c (dx0 . z + x) = 2. ParathroÔme ìti o z den eÐnai ˆrtioc. z + x). v) = 1. z/d) = 1. z eÐnai mh arnhtikoÐ. Prˆgmati. Jètoume a = (z + x)/2. dz0 ). z = u2 + v 2 . y. ±y. v) = 1. b = y/2. an o z  tan ˆrtioc. a) = 1. an d = µκδ(z − x. z0 ) = 1. y ja  tan perittoÐ. sÔmfwna me thn Efarmog  1. a = u2 . onomˆzontai ‘Pujagìreiec triˆdec’. c = v 2 . x) = 2.

Epeidh y 2 = 2uν èqoume 4|y 2 kai ˆra toulˆqiston ènac apì touc u. ν) = 1. SÔmfwna me to ‘Je¸rhma tou Fermat’ . allˆ den ˆfhse kanèna sqetikì graptì èrgo. d me µκδ(c. Epomènwc o u eÐnai perittìc kai o ν ˆrtioc. apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume x2 = u2 − ν 2 . prˆgma ˆtopo afoÔ z/p2 < z . H apìdeixh eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai gia thn ergasÐa aut  apenem jh ston Wiles to Cole Prize. z pou èqoun thn idiìthta x4 + y 4 = z 4 . Telikˆ o isqurismìc tou Fermat apodeÐqthke apì ton A. ν = b2 (Parˆdeigma 1. b. ν eÐnai ˆrtioc. ParathroÔme ìti o ν eÐnai ˆrtioc kai oi x. pou eÐnai mia apì tic an¸tatec diakrÐseic sta Majhmatikˆ. ν. Epomènwc upˆrqoun jetikoÐ akèraioi c. y. c) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 4 . b. Gia ton skopì autì ja apodeÐxoume ìti h exÐswsh x4 + y 4 = z 2 (∗) den èqei jetikèc akèraiec lÔseic. Autì arkeÐ giatÐ an (a. oi u. Wiles (1995). Efarmìzoume pˆli tic Pujagìreiec triˆdec. d = f 2 . y/p. 'Estw ìti upˆrqei lÔsh (x.1. ν ) = 1. y. h exÐswsh xn + y n = z n den èqei jetikèc akèraiec lÔseic ìtan n ≥ 3. pou eÐnai ˆtopo (bl. ν eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn: u = a2 . u perittoÐ kai ìti µκδ(x. z o p4 diaireÐ ton x4 + y 4 kai ˆra o p2 diaireÐ ton z . Tìte µκδ(x. Grˆfontac (x2 )2 + (y 2 )2 = z 2 . ν = 2ν . O Fermat (perÐ to 1637) pÐsteue ìti br ke mia apìdeixh. z) = 1 giatÐ an p eÐnai ènac pr¸toc koinìc diairèthc twn x. 2 . z) thc (*) me x. Me th bo jeia twn PujagoreÐwn triˆdwn ja apodeÐxoume ed¸ ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. ν = 2cd. aut  th forˆ sthn exÐswsh x2 + ν 2 = u2 . z > 0 jetikoÐ akèraioi. o ν eÐnai perittìc kai katˆ sunèpeia x2 = u2 − ν 2 ≡ −1 mod 4. c = e2 . Epeid  b2 = ν = cd. An o u eÐnai ˆrtioc. u) = 1.8 4). Efarmog  1). y 2 = 2uν. tìte (a. z = u2 + ν 2 ìpou u. z/p2 ). 'Eqoume e4 + f 4 = a2 . sumperaÐnoume ìti oi c. u = c2 + d2 . y. Epeid  y 2 = 4uν kai µκδ(u.38 1 Akèraioi 7. y. d) = 1 tètoioi ¸ste x = c2 − d2 . Je¸rhma tou Fermat2 gia n = 4. y. Epilègoume mia lÔsh me z elˆqisto. ν eÐnai jetikoÐ akèraioi kai µκδ(u. c2 ) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 2 . S mera epikrateÐ h ˆpoyh ìti o Fermat èkane lˆjoc. d eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. H prospˆjeia apìdeixhc tou isqurismoÔ tou Fermat od ghse sthn anˆptuxh nèwn shmantik¸n klˆdwn twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai h Algebrik  JewrÐa Arijm¸n kai h Metajetik  'Algebra. Allˆ tìte mÐa lÔsh thc (*) eÐnai h (x/p.

a). Diaforetikˆ. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. . 9. 10} tìte prèpei na isqÔei a1 + 2a2 + · · · + 9a9 ≡ a10 mod 11. . ìpwc ton tìpo kai qrìno èkdoshc. An o kwdikìc ISBN eÐnai a1 a2 . Sugkekrimèna. . to teleutaÐo yhfÐo upˆrqei gia na apofeÔgontai lˆjh   kai na entopÐzontai plastoÐ AFM. Ta pr¸ta 9 yhfÐa parèqoun plhroforÐec gia to biblÐo. H teqnik  pou akolouj same sthn parapˆnw apìdeixh. . Oi kwdikoÐ ISBN.3. H apìdeixh eÐnai pl rhc. . 9} kai a10 ∈ {0. . IsotimÐec 39 dhlad  mia lÔsh thc arqik c exÐswshc eÐnai h (e. dhlad  z > a. Allˆ èqoume z = u2 + ν 2 = a4 + 4b4 > a4 ≥ a. Ask seic 1. . . . ofeÐletai ston Fermat kai onomˆzetai h ‘mèjodoc thc kajìdou’. . prèpei na isqÔei a9 = 0. . a9 eÐnai o AFM tìte prèpei na isqÔei 28 a1 + 27 a2 + · · · + 2a8 ≡ a9 mod 11.3 1) ApodeÐxte ìti an a ≡ b mod m kai n|m tìte a ≡ b mod n. o opoÐoc apoteleÐtai apì 9 yhfÐa kai ènan akèraio metaxÔ 0 kai 10.1. 8. . Se kˆje 'Ellhna forologoÔmeno polÐth antistoiqeÐ ènac enniay fioc Arijmìc ForologikoÔ Mhtr¸ou (AFM). . a10 . ìtan to aristerì mèloc den eÐnai isodÔnamo me to 10 mod 11. sÔmfwna me thn opoÐa kataskeuˆsame mia lÔsh pou eÐnai ‘ mikrìterh’ apì mia ‘ elˆqisth’. an a1 . Kˆje dhmosieumèno biblÐo perièqei ènan kwdikì. ìpou a1 . a9 ∈ {0. f. 2) Exetˆste an isqÔoun ta parakˆtw isotimÐec i) 2004 ≡ 1003 mod 11 ii) (7 − a)2 ≡ a2 mod 7 gia kˆje a ∈ Z iii) (1 − 2n)2 ≡ (4n + 1)10 mod 4n gia kˆje n ∈ Z iv) (6n + 5)2 ≡ 1 mod 4 gia kˆje n ∈ Z 3) ApodeÐxte ìti . . . . O kwdikìc autìc onomˆzetai ISBN (International Standard Book Number). Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou z . AFM. To teleutaÐo yhfÐo qrhsimeÔei na entopÐzontai lˆjh.

13) ApodeÐxete ìti kˆje hmerologiakì ètoc (dÐsekto   mh) èqei mÐa toulˆqiston “TrÐth kai 13”. diaireÐtai me to 9. 9) Gia kˆje n ∈ N apodeÐxte ìti 4n ≡ 1 + 3n mod 9. . ìpou m. i 17) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 5 an kai mìno an o arijmìc a0 diaireÐtai me to 5. 12) Poiì eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 11. 5) ApodeÐxte ìti gia kˆje perittì akèraio a isqÔei a2 ≡ 1 mod 8. m) = µκδ(b. ìpou n ∈ Z. 6) ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ Z isqÔei a2 ≡ 0. m) an a ≡ b mod m. ApodeÐxte ìti an gia ton akèraio x isqÔei x2 ≡ x mod p. 1   4 mod 8. 8) ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 2. 15) 'Enac akèraioc arijmìc (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 9 an kai mìno an to ˆjroisma twn yhfÐwn tou. Upìdeixh: ErgasteÐte mod 8. i 16) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 11 an kai mìno an o arijmìc (−1)i ai diaireÐtai me to 11.40 1 Akèraioi i) a ≡ b mod 2 ⇒ a2 ≡ b2 mod 4 ii) a ≡ b mod 3 ⇒ a3 ≡ b3 mod 9 4) ApodeÐxte ìti a ≡ b mod m an kai mìno an a2 + b2 ≡ 2ab mod m2 . n jetikoÐ akèraioi. Upìdeixh: Efarmog  1.8 7). 14) ApodeÐxte ìti µκδ(a. Upìdeixh: Metr ste modulo 7 arqÐzontac apì thn 13h IanouarÐou. pou eÐnai diaforˆ dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn.2. Katˆ sunèpeia o arijmìc 200340067085 den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. tìte x ≡ 0   1 mod p. 11) 'Estw p pr¸toc arijmìc. 7) ApodeÐxte ìti kanènac akèraioc thc morf c 3m +3n +1. den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 10) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi 0 ≤ x ≤ 101 pou ikanopoioÔn x2 ≡ 1 mod 101. Exetˆste an alhjeÔei to antÐstrofo. ai .

p + 8 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. 28) ApodeÐxte ìti an oi m. IsotimÐec 18) 41 i) 'Estw a ≡ b mod m kai a ≡ b mod n. Apì x2 +y 2 = 3z 2 . Aplopoi¸ntac lambˆnoume mia nèa lÔsh (x0 . n eÐnai perittoÐ tìte 1m + 2m + · · · + (n − 1)m ≡ 0 mod n. 23) ApodeÐxte ìti an o m ∈ N eÐnai tetrˆgwno akeraÐou kai kÔboc akeraÐou. 26) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei i) 10n + 3 · 4n+2 ≡ 4 mod 9 ii) (n + 1)2n + 4n2n+1 den eÐnai pollaplˆsio tou 3. . sumperˆnate ìti kajèna apì ta x. tìte eÐnai thc morf c 7k   7k + 1. 25) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 21|4n+2 + 52n+1 . 21) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. z0 ) me 0 < x0 < x. p + 4. p + 4. 2 2 . . . z ∈ Z) apodeÐxte ìti èna toulˆqiston apì touc x. z) ∈ Z × Z × Z mia lÔsh me x jetikì kai elˆqisto. ii) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x pou ikanopoioÔn x ≡ 7 mod 8 kai x ≡ 7 mod 9 19) Na brejoÔn ìlec oi triˆdec (p. .. n). y.− . 29) 'Estw n perittìc fusikìc arijmìc. 22) An o x2 + y 2 + z 2 eÐnai pollaplˆsio tou 5 (ìpou x. . ApodeÐxte ìti a ≡ b mod e. m. z eÐnai pollaplˆsio tou 3. 24) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 11|33n+1 + 24n+3 . y0 .1.3.. 0. Autì eÐnai ˆtopo. 20) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun akèraioi x. 1. p + 8) ìpou oi p. z me x2 +y 2 = 3z 2 . y. ApodeÐxte ìti kˆje akèraioc eÐnai isìn−1 n−3 timoc modulo n me akrib¸c ènan akèraio apì touc − . Upìdeixh:Mèjodoc thc kajìdou: 'Estw (x. . .. 27) 'Estw m. y. y. n ∈ N me ton n perittì. . .. y. Tìte o akèraioc in + (m − i)n eÐnai pollaplˆsioc tou m gia kˆje i = 0. ìpou e = κπ(m. . 2 2 n−3 n−1 −1. y me 7x2 − 15y 2 = 1. z eÐnai pollaplˆsio tou 5.

EpÐshc. 1) a ∼ a gia kˆje a ∈ A (anaklastik  idiìthta) 2) an a ∼ b. Mia sqèsh sto mh kenì sÔnolo A ja lègetai sqèsh isodunamÐac sto A an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. b) ∈ X .42 1 Akèraioi 1. Sthn Parˆgrafo aut  ja kataskeuˆsoume èna peperasmèno sÔnolo Zm kai ja orÐsoume katˆ fusikì trìpo to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou.4. pollèc forèc ja grˆfoume a ∼ b. To sÔnolo Zm me tic prˆxeic autèc parousiˆzei idiaÐtero endiafèron. b) ∈ X kai a ∼ b eÐnai isodÔnamoi. ìtan eÐnai fanerì poio sÔnolo X ennooÔme. Ja qreiastoÔme ed¸ (allˆ kai se epìmenec Enìthtec) basikˆ stoiqeÐa apì tic isodunamÐec ta opoÐa ja upenjumÐsoume. 2) 'Estw A to sÔnolo twn shmeÐwn tou pragmatikoÔ epipèdou. 1) 'Estw A èna mh kenì sÔnolo. . AntÐ na grˆfoume (a. tìte a ∼ c (metabatik  idiìthta). X Sqèseic isodunamÐac 1.4 Oi Akèraioi modulo m Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo diapist¸same ìti oi isotimÐec modulo m ikanopoioÔn arijmhtikèc idiìthtec parìmoiec me idiìthtec twn akeraÐwn. b ∈ A}. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: P ∼ Q an kai mìno an ta shmeÐa P . kai 3) an a ∼ b kai b ∼ c. Q isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. afetèrou de autì apoteleÐ èna shmantikì parˆdeigma dÔo genikìterwn ennoi¸n pou ja melet soume stic epìmenec Enìthtec. b)|a. giatÐ afenìc men oi upologismoÐ se autì epitrèpoun suqnˆ thn exagwg  me sÔntomo kai komyì trìpo qr simwn sumperasmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc. Tìte eÐnai safèc ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. Tìte orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. 'Estw X mia sqèsh sto A. suqnˆ qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ∼ b. Ja doÔme ìti oi arijmhtik  sto Zm èqei ˆmesh sqèsh me thn arijmhtik  isotimi¸n modulo m. tìte b ∼ a (summetrik  idiìthta).1 ParadeÐgmata. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a = b. Sunep¸c oi sumbolismoÐ (a. Mia sqèsh se èna sÔnolo A eÐnai èna uposÔnolo tou kartesianoÔ ginomènou A × A = {(a.

èstw a ∼ b kai x ∈ A. 2. [a] = [b] an kai mìno an ta a. pou eÐnai ˆtopo. 2) Gia kˆje shmeÐo P .3 Prìtash. b ∈ A. klˆsh isodunamÐac tou a. opìte èqoume x ∈ [b]. JewroÔme th sqèsh sto R pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a − b ∈ Z. Epeid  a ∼ b. tìte x ∼ a. b ∈ A me a ∼ b. 3) Gia kˆje a ∈ R. Sunep¸c [a] ⊆ [b]. 2.1. 1) Gia kˆje a ∈ A. h klˆsh isodunamÐac [P ] eÐnai to sÔnolo twn shmeÐwn tou kÔklou pou dièrqetai apì to P kai èqei kèntro thn arq  twn axìnwn. H epìmenh Prìtash perigrˆfei tic idiìthtec twn klˆsewn isodunamÐac pou ja qreiastoÔme.4. Epomènwc èqoume a ∼ b. Tìte 1. opìte a ∼ b. 'Estw [a] = [b]. onomˆzetai 1. apì ton orismì thc klˆshc isodunamÐac. isqÔei [a] = {a + m ∈ R|m ∈ Z}. dhlad  to sÔnolo twn stoiqeÐwn tou A pou eÐnai isodÔnama me to a. èqoume ìti x ∼ β . ìpwc . Eidikˆ èqoume [k] = Z gia kˆje k ∈ Z. To sÔnolo [a] = {x ∈ A|x ∼ a}. 'Ara [a] = [b]. An x ∈ [a]. 1. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti [b] ⊆ [a]. b eÐnai isodÔnama.4. [a] ∩ [b] = ∅ an kai mìno ta a. To sÔnolo A mporeÐ na parastajeÐ wc xènh ènwsh klˆsewn isodunamÐac. An a. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A. isqÔei [a] = {a}. Tìte a ∈ [a] = [b]. (sunèqeia) H arÐjmhsh ed¸ anafèretai sta prohgoÔmena paradeÐgmata. tìte [a] = [b]. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a. 'Omoia. 1. b eÐnai isodÔnama. prˆgma pou mporoÔme na poÔme lìgw thc summetrik c idiìthtac). Apìdeixh. ja lème ìti to a eÐnai isodÔnamo me to b (  ìti ta a kai b eÐnai isodÔnama. Apì th sqèsh x ∈ [a] sumperaÐnoume ìti a ∼ x. Tèloc an ta a. 'Estw ìti ta a kai b den eÐnai isodÔnama kai èstw x ∈ [a] ∩ [b]. 3. Oi Akèraioi modulo m 43 3) 'Estw A = R. EÔkola diapist¸netai ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto R.4.2 ParadeÐgmata. h metabatik  idiìthta dÐnei x ∼ b. b den eÐnai isodÔnama. Profan¸c èqoume a ∈ [a] afoÔ a ∼ a. AntÐstrofa.

(2) Dhlad . an kai mìno an [a] = [b]. 'Estw m ènac fusikìc arijmìc. opìte [a] ∩ [b] = [a] = [b] = ∅. èstw m = 2. k ∈ Z. Kˆje stoiqeÐo thc klˆshc isodunamÐac [a] onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a ∈ A. −4. H ènwsh aut  den eÐnai anagkastikˆ xènh. 0.3 èqoume ìti [a] = [b] ⇔ a ≡ b mod m. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x ˆrtioc} kai [1] = {x ∈ Z|x perittìc}. sun jwc qrhsimopoioÔme ton sumbolismì [a]m .3. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. 4. gia kˆje b. EÐnai fanerì ìti A = [a]. . Tìte èqoume A = [b] kai epiplèon apì to 2 sumperaÐnoume ìti [b] ∩ [b ] = ∅. b ∈ B me b = b . Kˆje tètoio sÔnolo B onomˆzetai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn thc sqèshc isodunamÐac X .   a mod m. Zm = {[a] | a ∈ Z}. Gia parˆdeigma.4. Sto sÔnolo Z jewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c b∈B a∈A To sÔnolo Zm a ∼ b ⇔ a ≡ b mod m (1) Sth ShmeÐwsh 1.3 eÐdame ìti h parapˆnw sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac.44 1 Akèraioi eÐdame prohgoumènwc. H klˆsh isodunamÐac tou a ∈ Z eÐnai [a] = {x ∈ Z|x ≡ a mod m} = {x ∈ Z|m diaireÐ ton x − a} = {x ∈ Z|x − a = km. dhlad  an kai mìno an a ∼ b. (3) To sÔnolo twn klˆsewn isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac (1) sumbolÐzetai me Zm . gia kˆpoio k ∈ Z} = {a + km ∈ Z|k ∈ Z}. . −2. Apì thn Prìtash 1. . 2. 3. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash èpetai ìti èna b ∈ A eÐnai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. ta stoiqeÐa tou sunìlou [a] eÐnai thc morf c a + km. Gia ton lìgo autì sunhjÐzetai o sumbolismìc [a] = a + mZ. 'Otan jèloume na dhl¸soume thn exˆrthsh tou sunìlou [a] apì to m. Epeid  oi akèraioi . Ja efarmìsoume t¸ra ta parapˆnw se mÐa endiafèrousa perÐptwsh. . 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A.

. . èqoume . tou ˆxona ja tautistoÔn pˆnw ston kÔklo. Oi Akèraioi modulo m 45 .. . [a1 ]. Parathr seic 1) 'Enac diaisjhtikìc trìpoc na skeftìmaste to sÔnolo Zm eÐnai o ex c. . . . Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x = 3k. [1]. Prˆgmati. . 2m. . .}. . . [a1 ]. . [a2 ]} ìpou ai ≡ i mod 3. [a1 ].   klˆseic upoloÐpwn modulo m. To Zm onomˆzetai to sÔnolo twn akeraÐwn modulo m kai ta stoiqeÐa tou onomˆzontai klˆseic isotimÐac modulo m. . j ≤ m − 1. . kai genikˆ Z2 = {[a0 ]. an [ai ] = [aj ] me 0 ≤ i.} kai [2] = {. −m + 1. = [−1] = [2] = [5] = . [1] = {. .. −m. . apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume α = qm + r. . [−1]} = {[−3]. . ìti . 'Estw t¸ra m = 3. [−2]. . . k ∈ Z}. . . [2]} = . Apì th sqèsh (3) èqoume ìti . . .. 0. m − 1 eÐnai diakekrimènec. . lìgw thc (3). Tìte ta shmeÐa . . [a1 ]}. opìte a ≡ r mod m kai ˆra [a] = [r] = [ar ]. −3. . . . = [−3] = [0] = [3] = . eÐnai isìtimoi mod 2 èqoume. ìpou oi ai eÐnai akèraioi tètoioi ¸ste ai ≡ i mod m gia kˆje i. −1. eÐnai isìtimoi mod 2. EpÐshc. [1]} = . Prˆgmati. . . [a1 ]. . . [1]. [2]}. [1]}. 'Ara Z3 = {[0]. . [m−1]}. . [−3]} = {[−4]. Pio genikˆ èqoume Zm = {[a0 ]. . 3. . [1]. ìpou 0 ≤ r ≤ m − 1. . . ìpou ai ≡ i mod 2. [am−1 ]}. Sunep¸c apodeÐxame ìti Zm ⊆ {[a0 ]. .2 2) èqoume i = j . [am−1 ]}. . Dhlad . GÔrw apì ènan kÔklo me m koc perifèreiac m tulÐgoume ton ˆxona twn pragmatik¸n arijm¸n.4. k ∈ Z} kai [2] = {x ∈ Z|x = 3k + 2. 1. . OmoÐwc ja tautistoÔn ta shmeÐa . 5. m + 1. .. 1. 2m + 1. Epomènwc Zm = {[a0 ]. .. ParathroÔme ìti Z2 = {[−4]. . . . Apìdeixh. . [1] = {x ∈ Z|x = 3k + 1. . . = [−3] = [−1] = [1] = [3] = . −2. . . ParathroÔme ìti èqoume Z3 = {[−3]. ìpwc epÐshc ..}. . 4. . kai genikˆ Z3 = {[a0 ]. . = [−4] = [−2] = [0] = [2] = [4] = . . . [am−1 ]}. kai . . . . m. . . .3. tìte apì thn (3) èqoume i ≡ j mod m. .4. i = 0. [a1 ].1. . opìte apì thn Prìtash 1.4 Prìtash. . . . 1. [0] = {. . . . . . . 2. [am−1 ]}. k ∈ Z}. . 3. afoÔ oi akèraioi . . 'Ara Z2 = {[0]. . . . . −1. Kˆje klˆsh isodunamÐac [a] an kei sto sÔnolo {[a0 ]. . Gia kˆje jetikì akèraio m èqoume Zm = {[0]. . ParathroÔme ìti oi klˆseic isodunamÐac [ai ]. = [−2] = [1] = [4] = . . 1. 0. . . −3.

'Omwc autì isqÔei apì thn Prìtash 1. b. Tìte. + : Zm × Zm → Zm . tautÐzontac to sÔnolo {a} me to stoiqeÐo a. (a. b) → ab. b) → a + b · : Z × Z → Z. Sto Z. an a ≡ c mod m kai b ≡ d mod m.3. gnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa. b) akeraÐwn monadikì akèraio. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac enìc akeraÐou a eÐnai ìlo to sÔnolo Z kai ˆra to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 1 eÐnai èna monosÔnolo. dhlad  akeraÐwn. tìte èpetai ìti [a + b] = [c + d] kai [ab] = [cd]. Prèpei na deÐxoume ìti: an ([a]. Gia thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐsame sto Zm isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec pou jumÐzoun genikèc idiìthtec thc Arijmhtik c. [5][6] = [30] = [0]. Me th bo jeia aut¸n. Gia kˆje [a]. tìte a + b ≡ c + d mod m kai ab ≡ cd mod m. [b]) = ([c].4. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b gia kˆje dÔo akeraÐouc a. ([a]. Sto Z10 èqoume [4] + [7] = [11] = [1]. An m = 0. Gia parˆdeigma. [b]) → [ab]. ton ab). [c] ∈ Zm èqoume ìti: 1.46 1 Akèraioi 2) Sthn prohgoÔmenh Prìtash eÐqame upojèsei ìti o m eÐnai jetikìc. [b]) → [a + b] · : Zm × Zm → Zm . H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc sto Zm Kataskeuˆsame to sÔnolo Zm me th bo jeia miac sqèshc isodunamÐac sto sÔnolo Z. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. sto Z3 èqoume [4] + [2] = [6] = [0]. ([a] + [b]) + [c] = [a] + ([b] + [c]) . [d]). dhlad  an [a] = [c] kai [b] = [d]. Me ˆlla lìgia. [2][2] = [4] = [1]. 3) An m = 1. Blèpoume ìti h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc klˆsewn upoloÐpwn anˆgontai sth prìsjesh kai ston pollaplasiasmì antipros¸pwn touc. ìmwc. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac tou a apoteleÐtai apì èna mìno stoiqeÐo. [b]. [4][7] = [28] = [8]. Dhlad  èqoume apeikonÐseic + : Z × Z → Z. mporoÔme na jewr soume ìti to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 0 eÐnai to Z. orÐzoume tic antistoiqÐec. Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma an mporoÔme na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa tou Zm me anˆlogo trìpo. H prìsjesh (antÐstoiqa. o pollaplasiasmìc) akeraÐwn antistoiqeÐ se kˆje zeÔgoc (a. (a. ([a]. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b an kai mìno an a = b. [a] = {a}. ton a+b (antÐstoiqa.

Antistrèyima stoiqeÐa sto Zm [a][x] = [b] ⇒ [a ]([a][x]) = [a ][b] ⇒ [x] = [a b]. n ∈ Z. ìti an kai h prìsjesh kai o pollapla- siasmìc stoiqeÐwn tou Zm èqoun idiìthtec pou jumÐzoun thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì akeraÐwn. 'Ena stoiqeÐo [a] ∈ Zm lègetai antistrèyimo an upˆrqei [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. Sto Z6 . EpÐshc. tìte a = b. dhlad  poluwnumikèc exis¸seic me suntelestèc stoiqeÐa tou Zm . Oi idiìthtec 1-9 ja efarmìzontai sta parakˆtw qwrÐc idiaÐterh mneÐa. èqoume [2][3] = [0]. èstw [2] ∈ Z6 . c eÐnai tètoioi ¸ste ac = bc kai c = 0. dhlad  2a = 1 + 6n. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. an oi akèraioi a. to stoiqeÐo [a ] onomˆzetai antÐstrofo tou [a]. 47 Parat rhsh Prèpei na tonisteÐ ed¸. Oi Akèraioi modulo m 2. [a][b] = [b][a] 9. èqoume [1][3] = [5][3] me [3] = [0] kai [1] = [5]. ([a] + [b])[c] = [a][c] + [b][c] 8. b. MÐa apì tic aploÔsterec apì autèc tic exis¸seic eÐnai h [a][x] = [b].4. 'Omwc den upˆrqei pˆnta tètoia klˆsh [a ]. [a]([b] + [c]) = [a][b] + [a][c] 7. sto Z to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n stoiqeÐwn eÐnai mh mhdenikì. Gia parˆdeigma. pou eÐnai ˆtopo.1. An up rqe [a ] ∈ Z6 me [2][a ] = [1]. EpÐshc ja lème ìti èna antÐstrofo modulo m tou akeraÐou a eÐnai o akèraioc . Sth melèth thc Arijmhtik c tou Zm (dhlad  twn idiot twn thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ tou Zm ) eÐnai fusikì na jewr soume poluwnumikèc exis¸seic sto Zm . ([a][b])[c] = [a]([b][c]) 6. Sthn perÐptwsh aut . ìmwc. [a] + [b] = [b] + [a] 5. [a] + [0] = [0] + [a] 3. upˆrqoun shmantikèc diaforèc. ìmwc. tìte [2a ] = [1] kai ˆra 2a ≡ 1 mod 6. Sthn perÐptwsh pou upˆrqei klˆsh [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a ][a] = [1] mporoÔme eÔkola na lÔsoume thn exÐswsh pollaplasiˆzontˆc thn me thn [a ]. dhlad  an upˆrqei akèraioc a tètoioc ¸ste aa ≡ 1 mod m. [a] + [−a] = [−a] + [a] = [0] 4. Gia parˆdeigma. [a][1] = [1][a] = [a] Oi apodeÐxeic eÐnai aplèc kai paraleÐpontai. Sto Z6 .

4). dhlad  to [a] eÐnai antistrèyimo. to stoiqeÐo [8] eÐnai antistrèyimo sto Z15 sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash. [8][x] = [11]. Ergazìmenoi sto Z15 èqoume [8x] = [11]. 'Enac tètoioc akèraioc x mporeÐ na brejeÐ qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo. Pollaplasiˆzontac thn (1) me [y] paÐrnoume [x] = [11y]. dhlad  ab = mn + 1 gia kˆpoio n ∈ Z. Sto Z7 to[2] eÐnai antistrèyimo afoÔ [2][4] = [1]. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm sumbolÐzetai me U (Zm ). èstw µκδ(a. ta mìna antistrèyima stoiqeÐa tou Z6 eÐnai ta [1]. kai sunep¸c arkeÐ na prosdiorÐsoume ènan akèraio y .4. 15) èqoume 15 = 1 · 8 + 7. dhlad  1. Ja brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 8x ≡ 11 mod 15. 'Estw ìti [a][b] = 1. Mˆlista. [5]. Ja doÔme amèswc parakˆtw èna sqetikì parˆdeigma. y ∈ Z tètoioi ¸ste ax + my = 1 (Je¸rhma 1. 'Estw [8][y] = [1]. AntÐstrofa. Tìte upˆrqei monadikì stoiqeÐo [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. 'Eqoume [ax + my] = [1] ⇒ [ax] + [my] = [1] ⇒ [a][x] + [m][y] = [1] ⇒ [a][x] + [0][y] = [1] ⇒ [a][x] = [1]. Sthn epìmenh Prìtash prosdiorÐzonta ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zm . Me to sumbolismì thc apìdeixhc. m) = 1. . 'Estw [a] èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Zm .48 1 Akèraioi a . an eÐqame [a][a ] = [1] kai [a][a ] = [1]. Gia parˆdeigma. (1) Epeid  µκδ(8. 1. Prˆgmati. µκδ(a. ìpwc gnwrÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. en¸ to [2] den eÐnai. To stoiqeÐo [a] ∈ Zm eÐnai antistrèyimo an kai mìno an Apìdeixh. Qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo gia to zeÔgoc (8.6 Efarmog .2. tìte [a ] = [a ][1] = [a ]([a][a ]) = ([a ][a])[a ] = ([a ][a])[a ] = [1][a ] = [a ]. Apì thn teleutaÐa sqèsh prokÔptei ìti µκδ(a. Tìte ab ≡ 1 mod m. m) = 1. to antÐstrofo tou [a] eÐnai to [x]. ìpwc eÐdame prin. 8 = 1 · 7 + 1. sto Z6 to[5] eÐnai antistrèyimo afoÔ [5][5] = [1]. ShmeÐwsh H parapˆnw apìdeixh perièqei ènan praktikì trìpo upologismoÔ tou antistrìfou (efìson autì upˆrqei)tou [a]. 15) = 1.5 Prìtash. m) = 1. Tìte upˆrqoun x.4.2.

Upojètontac ìti isqÔei h isotimÐa gia ton a. 'Estw a ∈ Z kai p ènac pr¸toc arijmìc.4. 2. . Tìte ap ≡ a mod p.2. . . pou eÐnai to zhtoÔmeno. Apìdeixh. Sunep¸c [1] = [8 · 2] + [15 · (−1)] = [8][2] kai ˆra mporoÔme na jèsoume y = 2. grˆfontac (p − i + 1) . . Gia na deÐxoume thn pr¸th sqèsh. opìte p diaireÐ ton .4. Apì to diwnumikì anˆptugma èqoume (a + 1)p = ap + p p−1 p p−2 p a + a + ··· + a + 1. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm èqei endiafèrousec idiìthtec wc proc ton pollaplasiasmì tou Zm . Epomènwc èqoume ìti i Isqurizìmaste ìti oi akèraioi (a + 1)p ≡ ap + 1 mod p. 2. Gia parˆdeigma. Apì thn epagwgik  upìjesh isqÔei ap ≡ a mod p kai sunep¸c (a + 1)p ≡ a + 1 mod p. ja thn apodeÐxoume gia ton a + 1.4. . i. 1 2 p−1 p (p − i + 1) · · · (p − 1)p = eÐnai pollaplˆsioi i 1. 1. Autì ja apodeiqjeÐ sthn Parˆgrafo 1. . Prˆgmati. isqÔei [a]k = [1] gia kˆje [a] ∈ U (Zm ). . (p − 1)p = p 1 · 2 · · · · · i parathroÔme ìti o p diaireÐ to aristerì mèloc kai ˆra to i dexiì.5 èqoume ìti k = p − 1. dhlad  x = 15n + 7. jewroÔme arqikˆ thn perÐptwsh a ∈ N kai qrhsimopoioÔme epagwg  ston a.1.4. .7 Je¸rhma (Mikrì Je¸rhma tou Fermat). AfoÔ o p eÐnai pr¸toc ja diaireÐ ènan toulˆqiston parˆgonta lìgw thc Parat rhshc 1.6. . Gia a = 0.4 kai thn Prìtash 1. . Oi Akèraioi modulo m 49 'Ara 1 = 8 − 1 · 7 = 8 − 1 · (15 − 1 · 8) = 8 · 2 + 15(−1). i tou p ìtan i = 1. . . apì thn Prìtash 1.6 1. n ∈ Z. ìpou k eÐnai to pl joc twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). An epiplèon o p den diaireÐ ton a. Ed¸ ja apodeÐxoume thn eidik  perÐptwsh pou o m = p eÐnai pr¸toc. Telikˆ [x] = [11 · 2] = [22] = [7]. tìte ap−1 ≡ 1 mod p. Sthn perÐptwsh aut . h sqèsh eÐnai profan c. 'Omwc o p den diaireÐ kanèna apì touc 1. p − 1.2 .

Sunep¸c b = a + kp. 'Ara 222555 ≡ 5555 mod 7. tìte a2 = (−a)2 ≡ −a mod 2. Epeid  èqoume µκδ(p. Allˆ 53 ≡ (−2)3 ≡ −8 ≡ 6 mod 7. 1. tìte to antÐstrofo tou [a] sto Zp eÐnai to [ap−2 ].4. k ∈ Z. Gia parˆdeigma. qrhsimoipoi¸ntac to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. . 1. 'Ara ap ≡ a mod p. apì thn upìjesh sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod p.9 ParadeÐgmata. Ja apodeÐxoume t¸ra th deÔterh sqèsh. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume 56 ≡ 1 mod 7. a < 0. 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai a. Sunep¸c 5555 ≡ 53 mod 7.8 Parat rhsh. Tìte qrhsimopoi¸ntac to diwnumikì anˆptugma èqoume bp − ap = (a + kp)p − ap = p p−1 p p−2 p a (kp) + a (kp)2 + · · · + (kp)p . 'Estw [b][a] = [1]. Apì th sqèsh 555 = 92 · 6 + 3 paÐrnoume 5555 = (56 )92 · 53 . 1) To Mikrì Je¸rhma tou Fermat mac dieukolÔnei na upologÐsoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n me pr¸touc. Allˆ −a ≡ a mod 2 kai katˆ sunèpeia a2 ≡ a mod 2.4.4. 'Estw t¸ra a ∈ Z. 'An p = 2. Epeid  èqoume 222 = 31 · 7 + 5 paÐrnoume 222 ≡ 5 mod 7. Apì th deÔterh isotimÐa sto Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ìti an o p eÐnai pr¸toc kai o a ∈ Z den diaireÐtai me ton p. Tìte ap ≡ bp mod p2 Prˆgmati. b ∈ Z me ap ≡ bp mod p. To zhtoÔmeno upìloipo eÐnai 6. to stoiqeÐo [a] eÐnai antistrèyimo sto Zp (Prìtash 1. ac upologÐsoume to upìloipo thc diaÐreshc tou 222555 me to 7. An o p eÐnai perittìc èqoume ap = −(−a)p ≡ −(−a) mod p apì thn perÐptwsh thc isotimÐac pou apodeÐxame prin. 1 2 p EÐnai profanèc ìti sto dexiì mèloc kˆje prosjetèoc diaireÐtai me ton p2 .5). a) = 1.50 1 Akèraioi 'Eqoume apodeÐxei thn pr¸th sqèsh gia a ∈ N. Pollaplasiˆzontac th sqèsh [ap ] = [a] me [b] prokÔptei ìti [ap−1 ] = [1].

Gia th deÔterh parathroÔme ìti efarmìzontac dÔo forèc to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 3 èqoume n7 = (n3 )2 n ≡ n2 n ≡ n mod 3 Me parìmoio trìpo (  kai ˆmesa) apodeiknÔetai kai h trÐth isotimÐa. 5) ApodeÐxte ìti h exÐswsh [a][x] = [b] èqei lÔsh sto Zm an kai mìno an µκδ(a.4. 4) AlhjeÔei ìti h exÐswsh [4][x] = [3] èqei lÔsh sto Z6 . Poia apì ta antistrèyima stoiqeÐa sumpÐptoun me to antÐstrofo touc. Oi Akèraioi modulo m 51 3) Gia kˆje n ∈ N isqÔei 42|n7 − n. Gia kajèna apì autˆ upologÐste to antÐstrofo stoiqeÐo. Apì to Parˆdeigma 1. .1. Ask seic 1.4 1) Poia eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z10 . 3) Na lujeÐ sto Z127 h exÐswsh [58][x] = [3]. 'Eqoume 42 = 2 · 3 · 7. m)|b.2. 2) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 12x ≡ 11 mod 13.8 2). 6) Na lujoÔn oi parakˆtw exis¸seic • [x]2 = [1] sto Z8 • [x]4 = [1] sto Z5 • [x]3 = [1] sto Z5 • [x]2 + [3][x] + [2] = [0] sto Z6 • [x] + [x] + [x] = [0] sto Z3 . arkeÐ na apodeiqjeÐ ìti isqÔei kˆje mia apì tic isotimÐec n7 ≡ n mod 7 n7 ≡ n mod 3 n7 ≡ n mod 2 H pr¸th isqÔei apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 7.

9) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n49 ≡ n mod 1547. . 14) Na brejeÐ èna stoiqeÐo [a] tou U (Z5 ) ¸ste kˆje ˆllo stoiqeÐo tou U (Z5 ) na eÐnai thc morf c [a]n . . . . . Upìdeixh: 1547 = 7 · 13 · 17. 15) 'Estw p pr¸toc kai a ∈ Z pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. . 18) 'Estw Zm = {[a1 ]. m. eÐnai diakekrimèna. m. 19) Exetˆste an alhjeÔei ìti to ˆjroisma dÔo antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai antistrèyimo. . 9 mod 11. . ìpou i = 1. 12) Poio eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 13. [a + am ]}. . tìte to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai Ðso me [0]. AlhjeÔei ìti ta stoiqeÐa [a][ai ]. 13) Poia hmèra thc ebdomˆdac ja eÐnai 333444 hmèrec apì s mera. . Upˆrqei tètoio stoiqeÐo sto U (Z8 ). 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n5 ≡ n mod 30. . i = 1. . Me tÐ isoÔtai to en lìgw ˆjroisma ìtan o m eÐnai ˆrtioc. n ∈ N.52 1 Akèraioi 7) ApodeÐxte ìti o akèraioc p eÐnai pr¸toc an kai mìno an to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zp eÐnai p − 1. . [am ]} kai [a] ∈ Zm . ApodeÐxte ìti ta stoiqeÐa [a] + [ai ]. . 10) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei (n + 1)9 + 4n5 ≡ 1 mod 5 11) ApodeÐxte ìti n12 + 12n ≡ 5 mod 11 an kai mìno an n ≡ 2. 5. 6. eÐnai diakekrimèna kai epomènwc Zm = {[a + a1 ]. 16) UpologÐste to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm ìtan m = 3. ApodeÐxte ìti den upˆrqei [a] ∈ Zp me [a]2 = [−1]. 'Estw epiplèon ìti [a] = [0]. 17) 'Estw p pr¸toc arijmìc me p ≡ 3 mod 4. ApodeÐxte ìti o elˆqistoc jetikìc akèraioc n gia ton opoÐo isqÔei sto U (Zp ) ìti [a]n = [1] eÐnai diairèthc tou p − 1. . ApodeÐxte ìti an o m eÐnai perittìc. 4. .

y = y0 − n. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 53 1. pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = se. upˆrqoun s. 2) An o d diaireÐ ton c.5 Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec Pollˆ majhmatikˆ probl mata pou sunantˆme sthn kajhmerin  mac zw  anˆgontai se exis¸seic stic opoÐec epizhtoÔme lÔseic pou na eÐnai akèraioi arijmoÐ.5. . . ìpou to f (x1 . ax + by = c.5. n ∈ Z. ìpou e ∈ Z. . onomˆzetai Diofantik  ìtan mac endiafèroun mìno oi akèraiec lÔseic thc. 'Estw a. AfoÔ d|a kai d|b. pou eÐnai ˆtopo. tìte kˆje ˆllh lÔsh èqei th morf  b a x = x0 + n. b).1 Je¸rhma. . . d d (1) Apìdeixh. b den eÐnai mhden. tìte h Diofantik  exÐswsh ax + by = c den èqei lÔseic. y0 = te. b. Mia exÐswsh thc morf c f (x1 . Oi exis¸seic aut c thc morf c paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n kai sthn 'Algebra. y0 ) eÐnai mÐa lÔsh. xn me akeraÐouc suntelestèc. 1) An o d den diaireÐ ton c. . . 1) Upojètoume ìti o d den diaireÐ ton c. Jètoume d = µκδ(a. . Tèloc ja asqolhjoÔme me sust mata isotimi¸n (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). . tìte h Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. èqoume c = de. EÔkola epalhjeÔetai me prˆxeic ìti d d ax + by = c. . t ∈ Z me d = as + bt AfoÔ d|c. 2) Upojètoume ìti o d diaireÐ ton c. xn ) eÐnai èna polu¸numo twn x1 . Apì thn (2) paÐrnoume (2) c = de = a(se) + b(te). Me th qr sh aut c ja lÔsoume thn isotimÐa ax ≡ b mod m. y tètoioi ¸ste ax + by = c. Ja deÐxoume ìti h dojeÐsa Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. Epiplèon an (x0 .1. c ∈ Z tètoioi ¸ste toulˆqiston ènac apì touc a. paÐrnoume d|c. Epeid  µκδ(a. 'Estw b a x = x0 + n kai y = y0 − n. 1. 'Estw ìti upˆrqoun akèraioi x. Ja asqolhjoÔme ed¸ me thn pr¸th mh tetrimmènh Diofantik  exÐswsh. n ∈ Z. b) = d. kai ja perigrˆyoume pl rwc tic lÔseic thc. xn ) = 0.

AfoÔ µκδ . BrÐskoume tic lÔseic wc ex c: Apì ton EukleÐdeio algìrijmo èqoume 21 = 1 · 14 + 7.4 Eur¸ pou apaitoÔntai. = 1. sÔmfwna me to Je¸rhma 1. 'Etsi mÐa lÔsh eÐnai h x0 = 10. y ∈ Z me ax + by = c kai ax0 + by0 = c. 1. d d d d d a a 'Ara upˆrqei n ∈ Z me y0 − y = n. 14) = 7 pou diaireÐ to 70. y0 = −10. 1. H apìdeixh d sthn perÐptwsh pou o b den eÐnai mhdèn eÐnai parìmoia.6 Eur¸ gia mia epistol  pou kostÐzei 8 Eur¸. y) ìpou o x eÐnai mh arnhtikìc akèraioc kai elˆqistoc kai y ≥ 0. Epomènwc kˆje lÔsh. y = 12. upˆrqoun lÔseic. x. m).5. dhlad  y = y0 − n . 3) Jèloume na agorˆsoume grammatìshma twn 0. ìpou n ∈ Z. 6) = 2 pou diaireÐ to 80. 'Ara h zhtoÔmenh lÔsh prokÔptei gia n = 14 kai eÐnai h x = 2.3 Je¸rhma. kai ax ≡ b mod m .54 1 Akèraioi T¸ra ja deÐxoume ìti kˆje lÔsh eÐnai thc morf c (1). tìte den upˆrqoun lÔseic. 'Estw x0 . y0 = 40. 'Estw a. eÐnai thc morf c x = 10 + 2n kai y = −10 − 3n. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc grammatos mwn 0. 14 = 2 · 7 = 0. d d b An o a den eÐnai mhdèn.4 Eur¸ kai 0. èqoume ìti y − y0 .1. Apì ton EukleÐdeio Algìrijmo paÐrnoume 80 = (−40) · 4 + 40 · 6 pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = −40. Epeid  x ≥ 0 èqoume n ≥ 14. m ∈ Z me m = 0 kai d = µκδ(a. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac bohjˆ na melet soume isotimÐec. b. y0 . Epomènwc 7 = 1 · 21 + (−1) · 14 kai ˆra 70 = 10 · 21 + (−10) · 14.2 ParadeÐgmata. 1) H Diofantik  exÐswsh 4x + 8y = 10 den èqei lÔseic afoÔ µκδ(4.5. 2) H Diofantik  exÐswsh 21x+14y = 70 èqei ˆpeirec lÔseic afoÔ µκδ(21. y = 40 − 2n.5. 8) = 4 pou den diaireÐ ton 10. Ja lÔsoume th Diofantik  exÐswsh 4x + 6y = 80 kai ja broÔme th lÔsh (x. Gia tic lÔseic thc isotimÐac isqÔoun ta ex c: 1) an d b. AfoÔ µκδ(4. Afair¸ntac katˆ mèlh paÐrnoume a(x − x0 ) = b(y0 − y) kai ˆra (3) a b a b a (x − x0 ) = (y − y0 ). tìte apì thn (3) paÐrnoume x = x0 + n. 'Ara kˆje lÔsh eÐnai thc morf c x = −40 + 3n.

y = y0 − t (t ∈ Z). 'Etsi sth deÔterh perÐptwsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc. blèpoume ìti mia prwtobˆjmia exÐswsh sto Zm mporeÐ na mhn èqei lÔseic. 2) Epeid  h isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me thn exÐswsh [a][x] = [b] sto Zm . tìte m m t1 ≡ t2 mod m kai ˆra x1 ≡ x2 mod m.1. 'Estw t1 . . na èqei akrib¸c mia lÔsh   na èqei perissìterec lÔseic. . d (4) Shmei¸seic . Apì thn Prìtash d d 1. an t1 ≡ t2 mod d. ja lème ìti h isotimÐa ax ≡ b mod m èqei akrib¸c d lÔseic. apì t¸ra kai sto ex c ìtan lème lÔsh miac isotimÐac ax ≡ b mod m ennooÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo m. 55 Apìdeixh. . tètoia ¸ste kˆje stoiqeÐo x thc klˆshc ikanopoieÐ thn isotimÐa. m t. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 2) an d|b tìte upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. an x1 ≡ x2 mod m.4. 1.3. tìte t1 ≡ t2 mod m.5.5. d d 'Ara apodeÐxame ìti upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. en¸ an d|b tìte upˆrqoun ˆpeirec lÔseic pou dÐnontai apì tic sqèseic x = x0 + −m a t. t2 ∈ Z kai x1 = x0 − Ja apodeÐxoume t¸ra ìti m m t1 kai x2 = x0 − t2 . m m Prˆgmati.7 prokÔptei ìti t1 ≡ t2 mod d. H isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me th Diofantik  exÐswsh ax − my = b. MÐa epilog  d mh isodunˆmwn lÔsewn modulo m dÐnetai apì th sqèsh x = x0 − gia t = 0.1: an d b tìte den upˆrqoun lÔseic.3. . AntÐstrofa. y0 ) eÐnai mia sugkekrimènh lÔsh thc exÐswshc. 1) An c ∈ Z eÐnai mia lÔsh thc isotimÐac ax ≡ b mod m tìte kˆje c ∈ Z me c ≡ c mod m ja eÐnai lÔsh thc isotimÐac lìgw thc Prìtashc 1. d d x1 ≡ x2 mod m ⇔ t1 ≡ t2 mod d. Sunep¸c. d d ìpou (x0 . Oi lÔseic aut c perigrˆfontai apì to Je¸rhma 1. d − 1.

y0 ) = (8. m −1 d d m . 'Ara 3 = 9 − 6 · 1 = 9 − (15 − 9 · 1) = 9 · 2 − 15 · 1 kai pollaplasiˆzontac me 4 èqoume 9 · 8 − 15 · 4 = 12. Apì thn apìdeixh tou Jewr matoc 1.5. isìthta (4). Pollaplasiˆzontac thn arqik  isotimÐa me a paÐrnoume x ≡ 22a mod 10. x ≡ 13 mod 15.5. H [3]5 = [3]15 ∪ [8]15 ∪ [13]15 .5). thn x ≡ 3 mod 5. Me ton EukleÐdeio algìrijmo (  me ìpoion ˆllo trìpo jèloume) brÐskoume to antÐstrofo tou 7 modulo 10. Gia na broÔme mia lÔsh thc antÐstoiqhc Diofantik c exÐswshc 9x−15y = 12 efarmìzoume ton EukleÐdeio algìrijmo 15 = 9 · 1 + 6 9=1·6+3 6 = 2 · 3.4 1) mporoÔme na ergastoÔme kai wc ex c.4 1).4. 15) = 3 kai 3|12. Pio genikˆ. a ≡ 3 mod 10. Me ˆlla lìgia blèpoume ìti èqoume dÔo perigrafèc tou idÐou sunìlou. Jètoume (x0 . dhlad  tou {x ∈ Z|9x ≡ 12 mod 15}. P¸c sqetÐzetai aut  h lÔsh me tic treic lÔseic pou br kame sto Parˆdeigma 1. èstw 7a ≡ 1 mod 10.3. 4).5. dojeÐsa isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn 3x ≡ 4 mod 5.5. 'Ara x ≡ 66 ≡ 6 mod 10 (deÐte kai thn Efarmog  metˆ thn Prìtash 1. 10) = 1. pou èqei akrib¸c mÐa lÔsh apì to Je¸rhma 1. An sumbolÐsoume thn klˆsh upoloÐpwn mod m tou a me [a]m .4. x ≡ 3 mod 15. 2) MporoÔme na lÔsoume thn isotimÐa 7x ≡ 22 mod 10 me thn prohgoÔmenh mèjodo   enallaktikˆ na parathr soume ìti afoÔ µκδ(7. 'Estw d.5. 'Eqoume d = µκδ(9. ìlec oi lÔseic thc arqik c isotimÐac eÐnai x ≡ 8 mod 15. 1) Ja prosdiorÐsoume touc x ∈ Z pou èqoun thn idiìthta 9x ≡ 12 mod 15. Tìte gia kˆje akèraio r èqoume thn xènh ènwsh [r]d = [r]m ∪ [r + d]m ∪ · · · ∪ r + H apìdeixh af netai san ˆskhsh.4 ParadeÐgmata.5). 'Ara upˆrqoun akrib¸c 3 klˆseic upoloÐpwn mod 15 pou eÐnai lÔseic. tìte eÐnai eÔkolo na doÔme ìti ShmeÐwsh Sto Parˆdeigma 1.3. m jetikoÐ akèraioi tètoioi ¸ste d|m.56 1 Akèraioi 1. to 7 eÐnai antistrèyimo modulo 10 (Prìtash 1. mporeÐ na apodeiqjeÐ to ex c. .

mk ) = 1.5 Je¸rhma (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). . kai epomènwc e|x − x . 2.5. dhlad  m|x − x kai n|x − x . 1. Sunep¸c. . aut  eÐnai monadik  mod e. mod mr èqei monadik  lÔsh modulo M = m1 m2 . m2 . tìte mporoÔme na deÐxoume ìti to prohgoÔmeno sÔsthma èqei lÔsh (kai eÐnai monadik  mod e. gia parˆdeigma. Epomènwc to Mk eÐnai antistrèyimo modulo mk 'Estw Mk yk ≡ 1 mod mk . n). Ac jewr soume. n) = 1. Jètoume Apìdeixh. k = 1. . . mr anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi jetikoÐ akèraioi. . Sthn eidik  perÐptwsh pou isqÔei µκδ(m. x pou ikanopoioÔn to sÔsthma x ≡ a mod m x ≡ b mod n paÐrnoume x ≡ x mod m kai x ≡ x mod n. . M kai parathroÔme ìti.1. Autì den èqei lÔsh. to sÔsthma x ≡ 1 mod 2 x ≡ 2 mod 6. . . 2. .5. lìgw thc umk pìjeshc. giatÐ apì thn pr¸th isotimÐa paÐrnoume 2|x − 1 kai apì th deÔterh paÐrnoume 2|x − 2 kai epomènwc 2|1. Sthn perÐptwsh pou upˆrqoun akèraioi x. . 'Otan lème lÔsh enìc sust matoc isotimi¸n ennooÔme kˆje akèraio pou ikanopoieÐ ìlec tic isotimÐec tou sust matoc. 'Estw m1 . . Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 57 Sust mata isotimi¸n Sth sunèqeia ja jewr soume sust mata isotimi¸n. isqÔei µκδ(Mk . . r. . 'Uparxh: Jètoume Mk = x = a1 M1 y1 + · · · + ar Mr yr (5) Epeid  gia i = k èqoume mi |Mk h (5) dÐnei x ≡ ak Mk yk mod mk . Sqetikì eÐnai to parakˆtw Je¸rhma. k = 1. ìpou e = κπ(m. mr . . . . Tìte to sÔsthma isotimi¸n x ≡ a1 x ≡ ar mod m1 . dhlad  mod (mn)). Arqikˆ parathroÔme ìti eÐnai dunatìn èna sÔsthma na mhn èqei lÔsh an kai kˆje isotimÐa tou sust matoc èqei lÔsh. . r. an upˆrqei lÔsh. 'Ara x ≡ ak mod mk .

Telikˆ x ≡ 1 · 35 · 2 + 2 · 21 · 1 + 3 · 15 · 1 mod 105.5. 2. t ∈ Z. [ar ]mr . Gia na 105. thn opoÐa lÔnoume gia na broÔme t ≡ 5 mod 6. TonÐzoume ed¸. allˆ sthn perÐptwsh aut  den gnwrÐzoume ek twn protèrwn an upˆrqei lÔsh). . . 2) MporoÔme suqnˆ na lÔsoume sust mata isotimi¸n kai me diadoqikèc antikatastˆseic. u ∈ Z. . dhlad  mk |x − x . . sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. M1 = 3 5 7 broÔme to y1 lÔnoume thn isotimÐa 35y1 ≡ 1 mod 3.6 ParadeÐgmata. afoÔ oi mk eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. . .5. Tìte gia kˆje k = 1. dhlad  thn 2y1 ≡ 1 mod 3.2. dhlad  x ≡ 157 ≡ 52 mod 105. 1) Gia na lÔsoume to sÔsthma x≡1 x≡2 mod 3 mod 5 x ≡ 3 mod 7 jètoume. M2 = = 21 kai M3 = = 15. ìti to sÔnolo twn akeraÐwn pou eÐnai lÔseic tou sust matoc tou prohgoumènou Jewr matoc eÐnai h tom  twn klˆsewn [a1 ]m1 . 'Ara t = 6u + 5. . Sunep¸c x = 5(6u + 5) + 1 = 30u + 26. M = 3 · 5 · 7 = 105 105 105 = 35. BrÐskoume to y3 apì thn 15y3 ≡ 1 mod 7. Apì thn pr¸th isotimÐa èqoume x = 5t + 1.58 1 Akèraioi Monadikìthta: 'Estw x kai x dÔo lÔseic tou arqikoÔ sust matoc. BrÐskoume to y2 apì thn 21y2 ≡ 1 mod 5. .8 2) sumperaÐnoume ìti M |x − x . Antikajist¸ntac sth deÔterh èqoume 5t ≡ 1 mod 6. 'Eqoume y2 ≡ 1 mod 5. 'Eqoume y3 ≡ 1 mod 7.5. . Gia parˆdeigma èstw x ≡ 1 mod 5 x ≡ 2 mod 6 x≡3 mod 7 GnwrÐzoume apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ìti to sÔsthma èqei monadik  lÔsh mod 210 thn opoÐa mporoÔme na broÔme wc ex c. 'Eqoume y1 ≡ 2 mod 3. r èqoume x ≡ x mod mk . Apì to Parˆdeigma 1. 1. (Gia th mèjodo aut  den qreiˆzontai ta moduli mk na eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi.

b) x ≡ 1 mod 77. .1. 3) Me th bo jeia tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn mporoÔme merikèc forèc na lÔsoume isotimÐec pio polÔplokec apì autèc pou melet same sto Je¸rhma 1.3. 'Ara u = 7v + 6. Oi a) kai b) lÔnontai ˆmesa en¸ sta g) kai d) efarmìzoume to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. 4) Ac jewr soume to sÔsthma 2x ≡ 1 mod 3 5x ≡ 2 mod 7. Telikˆ x = 30(7v + 6) + 26 = 210v + 206. ParathroÔme ìti se autì den mporoÔme na efarmìsoume ˆmesa to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. Me parìmoio trìpo. Sunep¸c to arqikì sÔsthma eÐnai isodÔnamo me to x≡2 mod 3 x ≡ 6 mod 7. Epeid  x2 − 1 = (x + 1)(x − 1) kai 77 = 7 · 11. d) x ≡ 43 mod 77. Sunep¸c x ≡ 206 mod 210. Gia parˆdeigma. g) x ≡ 34 mod 77. Blèpoume ìti oi lÔseic eÐnai: a) x ≡ 76 mod 77. To sÔsthma autì mporeÐ na lujeÐ me to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. h pr¸th isotimÐa tou sust matoc eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 2 mod 3. ac jewr soume thn x2 ≡ 1 mod 77. blèpoume ìti h deÔterh isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 6 mod 7.5. v ∈ Z. Epeid  to 2 eÐnai antistrèyimo modulo 3 (kai èna antÐstrofì tou eÐnai to 2). H lÔsh eÐnai u ≡ 6 mod 7.5. eÔkola epalhjeÔoume ìti h en lìgw isotimÐa isodunameÐ me ta ex c 4 sust mata isotimi¸n a) x + 1 ≡ 0 mod 77 b) x − 1 ≡ 0 mod 77 g) x + 1 ≡ 0 mod 7 x − 1 ≡ 0 mod 11 d) x + 1 ≡ 0 mod 11 x − 1 ≡ 0 mod 7. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 59 Antikajist¸ntac sthn trÐth isotimÐa paÐrnoume 30u ≡ 5 mod 7.

b. Poiec apì tic parakˆtw isotimÐec èqoun lÔseic. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun) i) 2x ≡ 6 mod 12 ii) 101x ≡ 7 mod 102 . 8. ii) 10x + 6y + 15z = 40 6. 10 kai 50 Eur¸ na sqhmatisteÐ posì 760 Eur¸. tìte èqei ˆpeirec. y. EÐnai dunatìn me sunolikˆ 50 nomÐsmata twn 2. i) 5x + 8y = 99 ii) 6x + 4y = 100 iii) 6x + 4y = 99 iv) 110x + 150y = 30 v) 14x + 49y = 42 2. c ∈ Z − {0} kai d ∈ Z. Na brejoÔn oi akèraioi x.60 1 Akèraioi Ask seic 1. Katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc mporeÐ na sqhmatisteÐ èna posì 510 Eur¸ apì qartonomÐsmata twn 20 kai 50 Eur¸. y) ∈ N × N upˆrqoun tètoia ¸ste 2x + 3y = 70. 7. b. LÔste tic Diofantikèc exis¸seic i) 2x + 3y + 4z = 79 Upìdeixh: Jèste w = 3y + 4z kai lÔste pr¸ta thn 2x + w = 79. 5.5 1. LÔste tic parakˆtw Diofantikèc exis¸seic. ii) ApodeÐxte ìti an h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei mÐa lÔsh. i) ApodeÐxte ìti h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei lÔsh an kai mìno an µκδ(a. Pìsa zeÔgh (x. c)|d. 'Estw a. 3. 4. z ∈ Z pou eÐnai lÔseic tou sust matoc x + y + z = 100 x + 8y + 50z = 156.

'Estw m ∈ N perittìc kai m = pm1 .5. ApodeÐxte ìti h isotimÐa x2 ≡ 1 mod m èqei akrib¸c 2r lÔseic mod m. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 61 iii) 14x ≡ 3 mod 21 iv) 9x ≡ 5 mod 35. Na brejeÐ o t. pr r h anˆlus  tou se ginìmeno 1 pr¸twn me pi = pj an i = j . 'Enac dorufìroc pou kineÐtai gÔrw apì thn Gh èqei perÐodo t pou eÐnai akèraio pollaplˆsio thc miac ¸rac. kai ii) o dorufìroc sumplhr¸nei 11 peristrofèc se qronik  perÐodo pou arqÐzei ìtan èna 24wro rolìi deÐqnei 0 kai l gei (kˆpoiec hmèrec argìtera) ìtan to rolìi deÐqnei 17. . . BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun). . 9. 2. BreÐte ton elˆqisto jetikì akèraio pou ìtan diairejeÐ me touc 5. GnwrÐzoume ìti i) t ≤ 24. m 14. 11. Poia apì ta parakˆtw sust mata èqoun lÔseic. BreÐte ìlouc touc x ∈ Z tètoiouc ¸ste x2 ≡ 1 mod 91. LÔste to sÔsthma x≡4 mod 6 x ≡ 13 mod 15 12. 3 antÐstoiqa. 7 kai 9 af nei upìloipa 1. 13. i) x ≡ 3 mod 5 x ≡ 5 mod 6 x ≡ 1 mod 7 ii) 2x ≡ 1 mod 7 x ≡ 4 mod 8 iii) 6x ≡ 2 mod 9 5x ≡ 1 mod 10 iv) 4x ≡ 2 mod 10 3x ≡ 4 mod 11 10.1.

('Ena arqaÐo Indikì prìblhma). 5 augˆ. a = [0]) èqei lÔsh sto Zm . y ∈ Z ¸ste to sÔsthma 1 Akèraioi 2x + 4y ≡ 3 3x + 2y ≡ 5 na èqei lÔsh. 4. tìte upˆrqei monadik  lÔsh mod m pou dÐnetai apì ¯ x = ∆(de − bf ) mod m ¯ y = ∆(af − ce) mod m. tìte x = [1]   x = [−1]. 5 kai 6 tìte paramènoun antÐstoiqa 1. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. b ∈ Zm . 20.62 15. 19. 18. tìte x = [0]. ¯ ìpou ∆ eÐnai to antÐstrofo tou ∆ modulo m. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc aug¸n pou ja mporoÔse na perièqei to kalˆji. ii) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. (SugkrÐnate me ton kanìna tou Cramer gia th lÔsh 2 × 2 grammik¸n susthmˆtwn epÐ tou R). Exetˆste an oi parakˆtw protˆseic pou aforoÔn to Zm eÐnai alhjeÐc   yeudeÐc i) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. . b ∈ Zm ) èqei to polÔ mia lÔsh sto Zm . 3. m) = 1. iv) An x2 = [0] sto Zm . 16. 2. ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc arijmìc tètoioc ¸ste ta dÔo teleutaÐa yhfÐa tou tetrag¸nou tou (sth sun jh dekadik  graf ) na eÐnai 35. 4. 17. JewroÔme to sÔsthma mod 11 mod 11 ax + by ≡ e mod m cx + dy ≡ f mod m kai jètoume ∆ = ad − bc. 'Otan ìmwc afairejoÔn ta augˆ anˆ 7 sto tèloc to kalˆji eÐnai ˆdeio. iii) An x2 = [1] sto Zm . 3. An afairejoÔn ta augˆ apì èna kalˆji anˆ 2. BreÐte ìlouc touc x. ApodeÐxte ìti an µκδ(∆. ApodeÐxte ìti upˆrqoun m to pl joc diadoqikoÐ jetikoÐ akèraioi kajènac apì touc opoÐouc diaireÐtai me èna toulˆqiston tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1.

Upìdeixh: 'Estw f (x) = x3 + 2x2 − x − 5. 0 ≤ b ≤ 60 tètoioc ¸ste to sÔsthma 63 12x ≡ b mod 30 22x ≡ b mod 11 na èqei lÔsh. Me dokimèc lÔste kˆje mÐa apì tic isotimèc f (x) ≡ 0 mod 3. SuneqÐste efarmìzontac to Kinezikì Je¸rhma. f (x) ≡ 0 mod 7. 22. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 21. . f (x) ≡ 0 mod 5. Exetˆste an upˆrqei b ∈ Z.1. BreÐte ìlouc touc akeraÐouc x tètoiouc ¸ste x3 + 2x2 − x − 5 ≡ 0 mod 105.5.

UpenjumÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. ìpou 1 ≤ a ≤ pi−1 . ìpou oi pi s 1 eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. pns . ϕ(5) = 4.1 Prìtash. tìte mn|a − b. OrÐzoume ψ([a]mn ) = ([a]m . (pns − pns −1 ) s s 1 1 2 =n 1− 1 p1 1− 1 p2 . 3) An h anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn eÐnai n = pn1 . [a]n ). 1 − 1 ps . tìte ϕ(mn) = ϕ(m)ϕ(n). . ϕ(2) = 1.5 èpetai ìti ϕ(m) eÐnai to pl joc twn akeraÐwn a.6 H Sunˆrthsh tou Euler Ja sumbolÐzoume me ϕ(m) to pl joc twn stoiqeÐwn tou sunìlou U (Zm ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm .64 1 Akèraioi 1.4. tìte n ϕ(n) = (pn1 − pn1 −1 )(pn2 − p2 2 −1 ) . Apì thn Prìtash 1. 1) Gia kˆje pr¸to p isqÔei ϕ(pi ) = pi − pi−1 . n) = 1. .4 ìti U (Zm ) = {[α] ∈ Zm |µκδ(α. m) = 1} 1) Oi jetikoÐ akèraioi pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai den eÐnai sqetikˆ pr¸toi me autìn eÐnai ta pollaplˆsia tou p thc morf c ap. m) = 1. EÐnai fanerì ìti qrhsimopoi¸ntac ton orismì den eÐnai eÔkolo na upologistoÔn oi timèc ϕ(m) gia megˆla m. Sunep¸c to pl joc twn jetik¸n akeraÐwn pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai sqetikˆ pr¸toi proc autìn eÐnai pi − pi−1 . 2) An µκδ(m. Tìte. . ϕ(3) = 2. Gia parˆdeigma èqoume ϕ(1) = 1. . H parakˆtw Prìtash parèqei ènan diaforetikì trìpo upologismoÔ tou akeraÐou ϕ(m). opìte m|a − b kai n|a − b. ìpou me [a]k ∈ Zk paristˆnoume thn klˆsh upoloÐpwn modulo k tou a.6. 2) ArkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei 1-1 kai epÐ apeikìnish ψ : U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). pou onomˆzetai sunˆrthsh tou Euler . giatÐ an [a]mn = [b]mn . ϕ(6) = 2. H antistoiqÐa ψ eÐnai mia apeikìnish. 1. Apìdeixh. ϕ(4) = 2. dhlad  [a]m = [b]m kai . orÐzetai mia sunˆrthsh φ : Z>0 → Z>0 ... To pl joc touc eÐnai pi−1 . oi opoÐoi eÐnai tètoioi ¸ste H sunˆrthsh tou Euler 1 ≤ a ≤ m kai µκδ(a.

µκδ(b. tìte [a]m = [b]m kai [a]n = [b]n . m > 0 kai µκδ(a. ψ([x]mn ) = ([x]m .1. m) = µκδ(b. Prˆgmati. èqoume mn|a−b. Tèloc. parathroÔme ìti dojèntoc tou ([a]m . a) = µκδ(n. a) = 1. n) = 1. tìte µκδ(m. U (Zm ). dhlad  [a]mn = [b]mn . Epiplèon. U (Zn ) pou ja melethjeÐ genikìtera sthn Enìthta 2.6. Ja apodeÐxoume ed¸ mia genÐkeush pou lèei ìti aϕ(m) ≡ 1 mod m. H Sunˆrthsh tou Euler 65 [a]n = [b]n . 1 ps = . m). . . 1 − 1 ps . Sunep¸c apodeÐxame ìti Je¸rhma tou Euler [a]. p) = 1. ϕ(pns ) = s 1 = (pn1 − pn1 −1 ) . m ∈ Z. Autì eÐnai ˆtopo.2. b (L mma 1. [a]n ) ∈ U (Zm ) × U (Zn ). µκδ(x. 'Estw [a]. . . a) = 1. n) = µκδ(b. m). m) = 1. ìtan o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc me µκδ(a. . n) = 1. [x]n ) = ([a]m . 3) H sqèsh aut  prokÔptei apì tic 1) kai 2): ϕ(n) = ϕ(pn1 .. Shmei¸noume ìti h sqèsh 2) sto prohgoÔmeno Je¸rhma mporeÐ na apodeiqjeÐ qwrÐc th qr sh tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn. ìpou a. mn) = 1 kai ˆra [x]mn ∈ U (Zmn ). [b]n ). Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gnwrÐzoume ìti ap−1 ≡ 1 mod p. Sunep¸c. Epeid  µκδ(a. H ψ eÐnai 1-1. apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn upˆrqei akèraioc x me x ≡ a mod m kai x ≡ b mod n. giatÐ an ψ(a) = ψ(b). giatÐ an µκδ(mn. ... kˆje pr¸toc arijmìc pou eÐnai koinìc diairèthc twn ab kai m ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a. Epeid  ìmwc µκδ(m. EpÐshc. . gia na doÔme ìti h ψ eÐnai epÐ. [b] ∈ U (Zm ) ⇒ [ab] ∈ U (Zm ). m) = µκδ(a. 1 − H sqèsh 3) eÐnai qr simh gia upologismoÔc. 'Omwc h apìdeixh pou d¸same ed¸ parousiˆzei endiafèron giatÐ qrhsimopoieÐ mia diasÔndesh metaxÔ twn U (Zmn ). Gia parˆdeigma.5) kai katˆ sunèpeia ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc µκδ(a. (1) . pns 1 − s 1 =n 1− 1 p1 1 p1 . Gia to x autì èqoume µκδ(x. [b] ∈ U (Zm ). an [a]mn ∈ U (Zmn ) tìte ([a]m . [b]n ) ∈ U (Zm )× U (Zn ). m) = 1. èqoume ϕ(1000) = ϕ(23 53 ) = ϕ(23 )ϕ(53 ) = (8 − 4)(125 − 25) = 400. m) = 1 èqoume µκδ(ab. . opìte m|a − b kai n|a − b. m) = 1 kai µκδ(x. (pns − pns −1 ) = s s 1 1 = pn1 . pns ) = s 1 = ϕ(pn1 ) ..

. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h Nauphgik . An µκδ(a. . m ∈ Z kai m > 0. 'Ara prokÔptei mia ˆllh apìdeixh gia to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. ak ]. . Apì to Je¸rhma autì blèpoume ìti an µκδ(a. kai ˆra [ai ] = [aj ]. afoÔ µκδ(a. Epeid  t¸ra to pl joc twn [aai ] eÐnai k . . Epiplèon ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. . [aak ]}. paÐrnoume U (Zm ) = {[aa1 ]. (4) Apì th sqèsh (1) èqoume [a1 . i = 1. . 'Eqoume apodeÐxei to akìloujo apotèlesma. . . To episthmonikì èrgo tou eÐnai terˆstio kai o Euler jewreÐtai o polugrafìtatoc Majhmatikìc ìlwn twn epoq¸n. tìte m|a(ai − aj ). 1. ak ] ∈ U (Zm ). m) = 1. Apì tic (3) kai (2) paÐrnoume [aa1 ] . Udrodunamik  kai Mhqanik . p) = 1 an kai mìno an o p den diaireÐ ton a.6. kai epeid  to k eÐnai peperasmèno. [ak ]}. k .2 Je¸rhma (Euler ). . . . . . O Euler (1707-1783) xekÐnhse stic spoudèc tou sto Panepist mio tou Basel thc ElbetÐac ìtan  tan mìlic 13 qron¸n kai trÐa qrìnia argìtera apèkthse master’s sth FilosofÐa. dhlad  aϕ(m) ≡ 1 mod m. Ergˆsthke de se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n allˆ kai ˆllwn klˆdwn. giatÐ an [aai ] = [aaj ]. k = ϕ(m).66 'Estw 1 Akèraioi U (Zm ) = {[a1 ]. . m) = 1. [aak ] = [a1 ] . èqoume ϕ(m) = p − 1 kai epiplèon isqÔei µκδ(a. . . Pollaplasiˆzontac thn (4) me to antÐstrofo tou [a1 . . pou eÐnai o plhjˆrijmoc tou U (Zm ). tìte 1 'Estw a. . Apì to (1) èqoume ìti [aai ] ∈ U (Zm ). m) = 1. [ak ] ⇒ [ak ][a1 . tìte to antÐstrofo tou [a] ∈ Zm eÐnai to [aϕ(m)−1 ]. (3) SqhmatÐzoume to ginìmeno ìlwn twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). Sthn eidik  perÐptwsh tou Jewr matoc tou Euler pou o m = p eÐnai pr¸toc. . ak ] paÐrnoume [ak ] = [1]. . . 1 . aϕ(m) ≡ 1 mod m. . . opìte m|ai − aj . ak ] = [a1 . (2) 'Estw [a] ∈ U (Zm ). .

1. 'Estw k o elˆqistoc jetikìc akèraioc tètoioc ¸ste ak ≡ 1 mod m (tètoioc k upˆrqei apì to Je¸rhma tou Euler kai to AxÐwma ElaqÐstou).q. H KruptografÐa asqoleÐtai me thn eÔresh kai ulopoÐhsh mejìdwn apostol c kai l yhc mustik¸n mhnumˆtwn. Ja perigrˆyoume ed¸ to sÔsthma kruptogrˆfhshc RSA. giatÐ oi akèraioi 8. apì to Je¸rhma tou Euler èqoume 58 ≡ 1 mod 24.6. 2.9 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. To RSA sunÐstatai sta epìmena b mata. ac broÔme to upìloipo thc diaÐreshc tou 3652002 me to 24. An efarmìsoume ˆmesa to Je¸rhma tou Euler. Apì to Je¸rhma tou Euler kai ton orismì tou k paÐrnoume 1 ≡ ar mod m. Kaj¸c µκδ(5.2 Autì eÐnai apì ta pio diadedomèna sust mata kaj¸c qrhsimopoieÐtai apì krˆth kai organismoÔc gia diplwmatikoÔc.6. Prˆgmati. Gia kˆje akèraio a me µκδ(a. Sth sunèqeia jètei n = pq kai epilègei ènan jetikì akèraio e sqetikˆ pr¸to me ton 2 H mèjodoc kruptogrˆfhshc RSA To sÔsthma RSA epino jhke apì touc Rivest. Epomènwc èqoume a12 = (a4 )3 ≡ 1 mod 8.6. apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume ϕ(m) = qk + r. 1. m) = 1. IsqÔei 365 = 15 · 24 + 5 kai ˆra 365 ≡ 5 mod 24. 72) = 1 èqoume ìti µκδ(a. ìpwc kai apì polÐtec se kajhmerinèc oikonomikèc sunallagèc (p. agorèc me pistwtik  kˆrta). Gia autì ergazìmaste kˆpwc diaforetikˆ: ArkeÐ na deÐxoume ìti a12 ≡ 1 mod 8 kai a12 ≡ 1 mod 9. H Sunˆrthsh tou Euler 67 To Je¸rhma tou Euler mac epitrèpei suqnˆ na upologÐzoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n. 'Ara k|ϕ(m). 24) = 1. Shamir kai Adleman to 1978. m ∈ Z me m > 0 kai µκδ(a.1). 72) = 1 isqÔei a12 ≡ 1 mod 72. Lìgw tou elaqÐstou tou k paÐrnoume r = 0. lambˆnoume aϕ(72) = aϕ(8)ϕ(9) = a24 ≡ 1 mod 72 pou den eÐnai h zhtoÔmenh isotimÐa. Sunep¸c aϕ(m) = (ak )q ar . stratiwtikoÔc kai oikonomikoÔc skopoÔc. 8) = 1 kai ˆra apì to Je¸rhma tou Euler isqÔei aϕ(8) = a4 ≡ 1 mod 8. Gia parˆdeigma. 'Omoia apodeiknÔetai kai h isotimÐa a12 ≡ 1 mod 9.3 ParadeÐgmata. 1. . EpÐshc ϕ(24) = ϕ(23 3) = (23 − 22 )(3 − 1) = 8 (Prìtash 1. Epeid  2002 = 250 · 8 + 2 èqoume 3652002 = (3658 )250 · 3652 ≡ (58 )250 · 52 ≡ 1250 · 52 ≡ 1 mod 24. B ma 1 : O protijèmenoc paral pthc tou mhnÔmatoc epilègei dÔo diakekrimènouc megˆlouc pr¸touc arijmoÔc (pq thc tˆxhc tou 10100 ). 0 ≤ r < k . Tìte k|ϕ(m). Epeid  µκδ(a. 'Estw a.

X . isqÔei ed¸ giatÐ ta p. Dhlad . apì touc tetray fiouc autoÔc arijmoÔc upologÐzei Y (X) ≡ X e mod n. (An sthn teleutaÐa omadopoÐhsh eÐqame 2 yhfÐa. Gia parˆdeigma.4. . B ma 3 (apokruptogrˆfhsh): Kaj¸c apì thn upìjesh eÐnai µκδ(e. (Sthn prˆxh ja epilègame megˆlouc arijmoÔc). 'Ara upˆrqei d ∈ N me de = kϕ(n)+1.68 1 Akèraioi ϕ(n) = (p − 1)(q − 1). . To zeÔgoc (e. Y (X) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou X e me ton n. Ω → 24. B ma 2 (kruptogrˆfhsh): O apostolèac metatrèpei to m numa pou jèlei na steÐlei se mia seirˆ apì yhfÐa sÔmfwna me thn 1-1 antistoiqÐa A → 01. Metatrèpoume to m numa se mia seirˆ apì yhfÐa kai omadopoioÔme se tetray fiouc arijmoÔc lambˆnontac 1901 1201 0807 1201 1909 1001 0509 1301 1922 1707 1809 1201 sÔmfwna me to pr¸to tm ma tou B matoc 2. 2436) = 1. (ParathroÔme ìti h upìjesh tou Jewr matoc tou Euler. Sth sunèqeia omadopoieÐ ta yhfÐa se tetray fiouc arijmoÔc.5). O paral pthc upologÐzei èna tètoio d (pq me ton EukleÐdeio Algìrijmo). 'Etsi epanakt¸ntai oi arijmoÐ X . q eÐnai toulˆqiston pentay fioi arijmoÐ en¸ oi X eÐnai tetray fioi). Ac upojèsoume ìti jèloume na steÐloume to parakˆtw m numa (qwrÐc thn teleÐa) TA MAJHMATIKA EINAI QRHSIMA. µκδ(X. Tìte n = pq = 2537 kai ϕ(n) = (p − 1)(q − 1) = 2436. 'Estw e = 13 opìte µκδ(13. gia kˆpoio k ∈ Z. n) = 1. ϕ(n)) = 1. UpologÐzontac ta Y (X) brÐskoume3 0445 2224 1123 2224 0572 0304 2315 2326 2256 0155 2334 2224 3 Oi sugkekrimènoi upologismoÐ èginan me to prìgramma GAP . Gia kajènan. èstw p = 43 kai q = 59. ja prosjètame to “anÔparkto grˆmma” 25 dÔo forèc). h klˆsh [e] sto Zϕ(n) eÐnai antistrèyimh (Prìtash 1. n) gnwstopoieÐtai ston protijèmeno apostolèa (katˆ fanerì trìpo). 0 < Y (X) < n. . Oi arijmoÐ Y (X) stèlnontai ston paral pth (katˆ fanerì trìpo). . dhlad  to arqikì mh kruptografhmèno m numa. B → 02. Sth sunèqeia uy¸nei kˆje Y (X) sth dÔnamh d kai efarmìzei to Je¸rhma tou Euler Y (X)d ≡ X ed = X kϕ(n)+1 = (X ϕ(n) )k X ≡ X mod n.

An eÐqame 2424e < n (o arijmìc 2424 antistoiqeÐ sta grˆmmata ΩΩ ). 'Enac trìpoc epilog c tou e eÐnai h eÔresh ènoc pr¸tou megalÔterou twn p.6 1. qwrÐc na qrhsimopoieÐtai h paragontopoÐhsh tou n.na paragontopoihjoÔn megˆloi arijmoÐ. An h paragontopoÐhsh tou n  tan gnwst  (se ènan upoklopèa tou mhnÔmatoc) tìte ja  tan gnwst  h tim  ϕ(n) lìgw thc Prìtashc 1.6). Sth sunèqeia upologÐzei touc X sÔmfwna me to B ma 3. 2537) = 1. Me ˆlla lìgia. q tìte autìc o èlegqoc den ja  tan aparaÐthtoc). O paral pthc upologÐzei me th bo jeia tou EukleÐdeiou algìrijmou ìti sto Z2436 to antÐstrofo tou [13] eÐnai to [937] (bl Efarmog  1. e. Sunep¸c ja mporoÔse na upologisteÐ o akèraioc d kai sth sunèqeia na gÐnei h apokruptogrˆfhsh. q afoÔ tìte µκδ(e. . (Elègqoume ìti sto sugkekrimèno parˆdeigma ikanopoieÐtai aut  h sunj kh gia kˆje X . efìson µκδ(X. 0 ≤ X < 2537.kai ˆra praktikˆ adÔnato . 4.1.4. Oi upologismoÐ sta B mata 2 kai 3 tou RSA apaitoÔn lÐga deuterìlepta se upologistèc ìtan oi arijmoÐ n. X ≡ Y (X)937 mod 2537. H omadopoÐhsh sto B ma 2 ja mporoÔse na gÐnei kai se exˆdec. oktˆdec klp.6. (p − 1)(q − 1)) = 1. An eÐqame epilèxei megˆla p. Mèqri s mera. H Sunˆrthsh tou Euler 69 pou eÐnai to kruptografhmèno m numa pou stèlnoume ston paral pth. 3. ìpwc kai na epilegeÐ o e ja prèpei na ikanopoieÐ thn anisìthta 101e > n (o arijmìc 101=0101 antistoiqeÐ sta grˆmmata AA). d èqoun to polÔ 200 yhfÐa. eÐnai anoiktì er¸thma an upˆrqei trìpoc apokruptogrˆfhshc mhnumˆtwn pou èqoun kruptografhjeÐ me to RSA. H eÔresh megˆlwn pr¸twn arijm¸n p. tìte to kruptografhmèno m numa ja mporoÔse na apokruptografhjeÐ aplˆ lambˆnontac rÐzec e-tˆxhc twn Y (X). H asfˆleia thc mejìdou RSA ofeÐletai sto gegonìc ìti mèqri s mera kai parˆ thn taqÔthta twn upologist¸n eÐnai exairetikˆ qronobìro . Ask seic 1. q den apaiteÐ parˆ elˆqista leptˆ se upologistèc. Parathr seic 1. 2. BreÐte to upìloipo thc diaÐreshc tou 51000 me to 14. Pˆntwc.6.1. to e prèpei na eÐnai arketˆ megˆlo ¸ste sto B ma 2 na sumbaÐnei anagwg  modulo n.

. tìte 2k |ϕ(n). 7. ApodeÐxte ìti ϕ(2n) = ϕ(n). 6. Poiˆ eÐnai ta teleutaÐa 2 yhfÐa tou 7100 sto dekadikì sÔsthma. me µκδ(a. x ≡ ar mod m1 mod mr ìpou ta mi eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. b). Poiˆ èndeixh ja deÐqnei èna 24wro rolìi 719 ¸rec metˆ tic 1:00. b ∈ Z sqetikˆ pr¸toi akèraioi. M = m1 m2 . An k > ϕ(m)/2. 3. 9. i) Na brejeÐ o elˆqistoc jetikìc akèraioc k ¸ste 2k ≡ 1 mod 7. m) = µκδ(a−1. ApodeÐxte ìti an o n diaireÐtai me k diakekrimènouc perittoÔc pr¸touc. 12. Gia poia n o ϕ(n) eÐnai ˆrtioc. 5. ϕ(d) 13. m) = 1. a ∈ Z. an n ˆrtioc 11. Gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc n. ìpou Mi = M/mi . ApodeÐxte ìti a7 ≡ a mod 63 an µκδ(a. 10. . ApodeÐxte ìti ϕ(mn) = d ϕ(m)ϕ(n). 'Estw a. 4. k apodeÐxte ìti ϕ(nk ) = nk−1 ϕ(n). apodeÐxte ìti k = ϕ(m). 8. m jetikoÐ akèraioi me µκδ(a. ApodeÐxte ìti h monadik  lÔsh modulo M tou sust matoc x ≡ a1 . ApodeÐxte ìti aϕ(b) + bϕ(a) ≡ 1 mod ab. ApodeÐxte ìti 1 + a + a2 + · · · + aϕ(m)−1 ≡ 0 mod m. . ìpou d = µκδ(a.70 1 Akèraioi 2. . 3) = 1. mr . kai k o elˆqistoc jetikìc akèraioc ¸ste ak ≡ 1 mod m. ii) 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. 'Estw a. m) = 1. an n perittìc 2ϕ(n). . dÐnetai apì x ≡ a1 M1 ϕ(m1 ) ϕ(m + · · · + ar Mr r ) mod M.

n jetikoÐ akèraioi me d|n. d|n 3) 'Ara n = ϕ(d). 1) ApodeÐxte ìti to sÔnolo Ad perièqei akrib¸c ϕ(n/d) stoiqeÐa. 'Estw d. 'Estw m. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. . GiatÐ sto B ma 2 tou RSA èqoume 0 < Y (X) < n kai ìqi 0 ≤ Y (X) < n. n} = Ad . . . . 17. b) = 1. 'Ena klˆsma . 2a   2a · 3b . 18. a 15. . . 2) Sumperˆnate ìti n = d|n d|n ϕ(n/d) apì thn xènh ènwsh {1. n}| µκδ(m. onomˆzetai anˆgwgo an µκδ(a. H Sunˆrthsh tou Euler 71 14. Jètoume Ad = {m ∈ {1. . .6. ìpou a. 19. mn) = 1. (Ja qreiasteÐte kˆpoio upologistikì prìgramma giatÐ diaforetikˆ oi prˆxeic ja eÐnai qronobìrec). n) = µκδ(a. b a ApodeÐxte ìti to pl joc twn anag¸gwn klasmˆtwn me 1 ≤ a < b ≤ n b n eÐnai ϕ(k). . n) = d}. b ∈ Z−{0}. k=1 16.1. ìpou a. n jetikoÐ akèraioi kai a ∈ Z me µκδ(m. ApodeÐxte ìti ak ≡ 1 mod mn gia kˆje koinì pollaplˆsio k twn ϕ(m) kai ϕ(n). Apokruptograf sete to m numa 0456 1863 2228 1736 1588 2132 1134 2225 1092 1593 1278 0095 1588 0739 2495 0129 1157 0629 1786 pou kruptograf jhke me th mèjodo RSA gia n = 43 · 59 = 2537 kai e = 13. ApodeÐxte ìti ϕ(n)|n an kai mìno an n = 1.

.

twn akeraÐwn modulo n.7. OdhgoÔmaste ètsi sth melèth daktulÐwn. To ìfeloc apì mia tètoia antimet¸pish eÐnai ìti kˆje sumpèrasma pou ja apodeiqjeÐ den ja isqÔei mìno sto Z. Blèpoume. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h JewrÐa Arijm¸n kai h Algebrik  GewmetrÐa. allˆ se kˆje sÔnolo pou eÐnai antikeÐmeno thc melèthc. ìpwc eÐnai h KruptografÐa kai h JewrÐa KwdÐkwn. 73 . Zn . Zn . Ja doÔme sth sunèqeia kai pollˆ ˆlla paradeÐgmata sunìlwn sta opoÐa orÐzontai katˆ fusiologikì trìpo dÔo prˆxeic pou ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 .2 DaktÔlioi Sthn Enìthta 1.gia parˆdeigma to èna eÐnai peperasmèno kai ta ˆlla ˆpeira .oi parapˆnw prˆxeic pou orÐzontai se autˆ èqoun arketèc koinèc idiìthtec.7.4). Zn kai Mn (R). EpÐshc. kai Mn (R). Mn (R) diafèroun shmantikˆ . kataskeuˆsame to sÔnolo. ìti an kai ta sÔnola Z. H jewrÐa daktulÐwn apoteleÐ mia apì tic pio shmantikèc perioqèc thc sÔgqronhc 'Algebrac kai èqei pollèc efarmogèc se ˆllec perioqèc twn Majhmatik¸n. Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pragmatik¸n pinˆkwn oi prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . allˆ kai se ˆlla episthmonikˆ antikeÐmena. h melèth se genikìtero plaÐsio pollèc forèc apokalÔptei nèec ptuqèc twn eidik¸n peript¸sewn. orÐsame dÔo prˆxeic se autì kai diapist¸same ìti autèc èqoun arketèc koinèc idiìthtec me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z (blèpe idiìthtec 1-7 sthn Parˆgrafo 1. dhlad . Sunep¸c eÐnai eÔlogo na epiqeir soume mia eniaÐa melèth sunìlwn efodiasmènwn me prˆxeic pou èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ twn Z. Zn .

Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish thc morf c A × A → A. 4. n) → m + n ∈ N. Z×Z N×N (m. n) = n an m < n. n) ∈ Z eÐnai mÐa prˆxh sto Z. n) → m − n ∈ Z. (m. Z×Z N×N (m. 'Estw m. eÐqame orÐsei dÔo apeikonÐseic Zn × Zn → Zn . . S¸mata Sthn Parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me touc orismoÔc kai tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec pou aforoÔn daktulÐouc. n ∈ Z. H diaÐresh rht¸n arijm¸n. ParadeÐgmata 1. n) → mn ∈ N. orÐzei prˆxh sto Q − {0}. Akèraiec Perioqèc. H antistoiqÐa Z × Z (m. en¸ den orÐzei prˆxh sto N. Jètoume max(m.74 2 DaktÔlioi 2. n) → mn ∈ Z. dÔo “prˆxeic” sto Zn . Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti mporoÔme na “prosjèsoume” kai na “pollaplasiˆsoume” dÔo stoiqeÐa tou Zn . (Q − {0}) × (Q − {0}) (r. n) = m an m ≥ n kai max(m.1 DaktÔlioi. H afaÐresh akeraÐwn orÐzei prˆxh sto Z Z×Z (m. 3. s) → rs−1 ∈ Q − {0}. (m. Dhlad .   ìpwc lème. Prˆxeic [a] + [b] = [a + b] [a][b] = [ab]. 2. Kai stic dÔo peript¸seic antistoiqÐsame se kˆje zeÔgoc stoiqeÐwn tou Zn monadikì stoiqeÐo tou Zn . n) → max(m. giatÐ to apotèlesma m − n endèqetai na mhn eÐnai stoiqeÐo tou N. en¸ den orÐzei prˆxh sto Q. H prìsjesh akeraÐwn kai o pollaplasiasmìc akeraÐwn orÐzoun prˆxeic sto Z kai N. n) → m + n ∈ Z. giatÐ endèqetai o paronomast c na eÐnai mhdèn.

b) → a ∈ A. sthn melèth thc arijmhtik c tou Z shmantikì rìlo paÐzoun oi isotimÐec modulo n kai h arijmhtik  touc kai katˆ sunèpeia odhgoÔmaste sthn melèth tou Zn kai twn dÔo prˆxewn pou orÐsame se autì (bl. Sto sÔnolo Mn (C) orÐzetai h prˆxh Mn (C) × Mn (C) → Mn (C). ((aij ). gia parˆdeigma h A × A (a.4). ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi Z×Z Zn × Zn (a. ⊗ kai h eikìna tou stoiqeÐou (a. 6. (bkl )) → (crs ). DaktÔlioi. crs = ars brs (“pollaplasiasmìc katˆ stoiqeÐo”). .1. na qrhsimopoioÔme sumbolismoÔc ìpwc eÐnai oi +. Gia parˆdeigma. Akèraiec Perioqèc. a · b. Prèpei na tonÐsoume ed¸ ìti h 'Algebra den asqoleÐtai me thn melèth thc ìpoiac prˆxhc pou mporeÐ na epino sei kˆpoioc. èstw kai an autèc den eÐnai diatupwmènec me austhrì trìpo. a ∗ b. Sto sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn h sun jhc prìsjesh pinˆkwn (aij )+(bij ) = (cij ). crs = t=1 art bts . tìte mporoÔn na orisjoÔn se autì 16 diaforetikèc prˆxeic. ⊕. ∗. O perÐergoc trìpoc orismoÔ tou ginomènou dÔo pinˆkwn dikaiologeÐtai apì to gegonìc ìti o pÐnakac autìc antistoiqeÐ sth sÔnjesh dÔo grammik¸n apeikonÐsewn. S¸mata 75 5. Parˆgrafo 1. EpÐshc parathroÔme ìti se sÔnola ìpou èqoun  dh orisjeÐ prˆxeic mporoÔme na orÐsoume nèec prˆxeic. [b]) → [a][b] + [a] + [b] ∈ Zn . SunhjÐzetai sthn 'Algebra. ([a]. sth jèsh tou sumbolismoÔ apeikonÐsewn f : A × A → A gia mia prˆxh sto A.2. a ⊕ b. EÔkola diapist¸noume ìti an to A apoteleÐtai apì dÔo stoiqeÐa. kai o sun jhc pollaplasiasmìc n (aij )(bkl ) = (crs ). Sqìlia1 H ènnoia thc prˆxhc eÐnai polÔ genik : Se kˆje mh kenì sÔnolo A mporeÐ na orisjeÐ mÐa prˆxh. b) → a2 b − 3ab5 + 1 ∈ Z. a ⊗ b. 1 Upì ton tÐtlo “Sqìlia” ja parajètoume epexhg seic   diaisjhtikèc parathr seic pou krÐnontai bohjhtikèc gia thn katanìhsh tou biblÐou. ·. orÐzoun prˆxeic. b) na sumbolÐzetai antÐstoiqa a + b. 'Ena ˆllo qarakthristikì parˆdeigma sunantˆme sth Grammik  'Algebra. Oi prˆxeic pou meletˆme phgˆzoun apì sugkekrimèna probl mata twn Majhmatik¸n. cij = aij +bij .

+ : R × R → R kai · : R × R → R. a + b = b + a gia kˆje a. . to 1R ja onomˆzetai monadiaÐo stoiqeÐo (  monˆda) tou R kai ja lème ìti o R eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (  me monˆda). To stoiqeÐo 0R onomˆzetai mhdenikì stoiqeÐo tou daktulÐou R kai to stoiqeÐo a antÐjeto tou a. H idiìthta 1 (antÐstoiqa.7 thc Paragrˆfou 1. c ∈ R. a · (b + c) = a · b + a · c gia kˆje a. b. (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. h 5) sun jwc onomˆzetai h prosetairistik  idìthta thc prìsjeshc (antÐstoiqa. dhlad  tic idiìthtec 1 . b ∈ R 5.4. ja grˆfoume suqnˆ 1R = 1. Ja doÔme parakˆtw ìti to monadiaÐo stoiqeÐo (ìtan upˆrqei) eÐnai monadikì. ·) ston parapˆnw orismì sun jwc onomˆzetai h prìsjesh (antÐstoiqa. o R ja lègetai metajetikìc. gia to stoiqeÐo 0R tou R ja qrhsimopoioÔme suqnˆ to sumbolismì 0R = 0 kai. b. ja qrhsimopoioÔme ton aploÔstero sumbolismì ab sth jèsh tou a · b. c ∈ R 6. gia kˆje r ∈ R. kai 7. (a + b) · c = a · c + b · c gia kˆje a. b ∈ R. H prˆxh + (antÐstoiqa. tou pollaplasiasmoÔ). Shmei¸seic 1) PolÔ suqnˆ. 2. An ston daktÔlio R isqÔei a · b = b · a. c ∈ R.1. gia kˆje a. sthn perÐptwsh pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo 1R . EpÐshc. Zn . Ja doÔme parakˆtw ìti se kˆje daktÔlio R upˆrqei monadikì mhdenikì stoiqeÐo kai ìti kˆje a ∈ R èqei monadikì antÐjeto. onomˆzetai daktÔlioc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec: 1. o pollaplasiasmìc) tou daktulÐou R.76 2 DaktÔlioi Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me thn perÐptwsh pou èqoun oristeÐ dÔo prˆxeic se èna sÔnolo oi opoÐec ikanopoioÔn idiìthtec pou mac jumÐzoun tic basikèc idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z. b. 'Ena sÔnolo R efodiasmèno me dÔo prˆxeic. c ∈ R 2. upˆrqei stoiqeÐo 0R ∈ R tètoio ¸ste a + 0R = 0R + a = a gia kˆje a ∈ R 3. b. Oi idiìthtec 6 kai 7 sun jwc onomˆzontai epimeristikoÐ nìmoi. gia kˆje a ∈ R upˆrqei stoiqeÐo a ∈ R tètoio ¸ste a + a = a + a = 0R 4. An sto daktÔlio R upˆrqei stoiqeÐo 1R me thn idiìthta 1R · r = r · 1R = r. kai Mn (R). (a · b) · c = a · (b · c) gia kˆje a.1 Orismìc. To antÐjeto tou a ja to sumbolÐzoume suqnˆ me −a.

Q. R kai C me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ migadik¸n arijm¸n eÐnai paradeÐgmata metajetik¸n daktulÐwn me monˆda. S¸mata 77 2) An jèloume na dhl¸soume ton sumbolismì twn dÔo prˆxewn + kai · se èna daktÔlio R. g) → f · g . tìte kai o Mn (R) èqei monadiaÐo stoiqeÐo. R). en¸ to antÐjeto tou A = (aij ) ∈ Mn (C) eÐnai to −A = (−aij ).1. 0 0 ··· 1 To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai o pÐnakac tou opoÐou ìla ta stoiqeÐa eÐnai 0. 4) To sÔnolo F (R. B = (bij ). ·).1. 2. to antÐjeto thc klˆshc [a] eÐnai h klˆsh [−a] kai to monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [1]. R) × F (R. R) × F (R. g) → f + g.2 ParadeÐgmata. DaktÔlioi. Pio genikˆ. (f. R). 'Estw A. 3) n × n pÐnakec To sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ton tautotikì n × n pÐnaka   1 0 ··· 0  0 1 ··· 0   In =   · · · · · · · · · · · · . èstw R ènac daktÔlioc. Akèraiec Perioqèc. O Mn (C) den eÐnai metajetikìc an n = 1. B ∈ Mn (C) me AB = BA. R) → F (R. +. (f. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [0].4 eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. giatÐ tìte upˆrqoun A. ìpou cij = n Mn (R) eÐnai ènac daktÔlioc. · : F (R. Wc proc tic prˆxeic autèc to sÔnolo + : F (R. R) ìlwn twn apeikonÐsewn f : R → R eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic k=1 aik bkj . Tìte sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to R orÐzoume dÔo prˆxeic wc ex c. OrÐzoume A + B = (aij + bij )kai AB = (cij ). B ∈ Mn (R). sun jwc ton paristˆnoume san triˆda (R. to sÔnolo Mn (Z) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc (me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn) eÐnai daktÔlioc.2. An o R èqei monaiaÐo stoiqeÐo. A = (aij ). EpÐshc. 2) Akèraioi modulo n To sÔnolo Zn me tic prˆxeic pou orÐsame sthn Parˆgrafo 1. 1) Ta sÔnola Z.

R) ìpou (f + g)(x) = f (x) + g(x) gia kˆje x ∈ X . R) eÐnai ènac daktÔlioc. b ∈ Z}. orÐzoume f + g ∈ F (X. R) ìlwn twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me tic prˆxeic tou paradeÐgmatoc 4 eÐnai ènac daktÔlioc. Dhlad  an f. · me trìpo parìmoio proc ton prohgoÔmeno. kai f · g : R → R. (Den isqÔei h idiìthta 3). 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai R ènac daktÔlioc. √ √ 8) JewroÔme to uposÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. 7) Akèraioi tou Gauss JewroÔme to uposÔnolo twn migadik¸n arijm¸n Z[i] = {a + bi ∈ C|a. 5) To sÔnolo C(R. b ∈ Q}. To Ðdio alhjeÔei gia to sÔnolo mZ = {mk|k ∈ Z) me tic Ðdiec prˆxeic. ParathroÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Z[i] an koun sto Z[i]. (Gia na orÐzei h prìsjesh kai to ginìmeno apeikonÐsewn prˆxeic sto sÔnolo C(R. g ∈ F (X. kai f g ∈ F (X. to Q[ 2] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ParathroÔme ìti to ˆjroisma√ to ginìmeno dÔo pragkai matik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Q[ 2] eÐnai pˆli stoiqeÐa tou √ √ Q[ 2]. x → 1. m > 1. ìpou m ∈ N. to Z[i] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. (f + g)(x) = f (x) + g(x).78 ìpou 2 DaktÔlioi f + g : R → R. Me tic prˆxeic autèc. Me tic prˆxeic autèc. R) ìlwn twn apeikonÐsewn X → R orÐzoume prˆxeic +. R). R). . Sto sÔnolo F (X. ìpou f g(x) = f (x)g(x) gia kˆje x ∈ X . prèpei na jumhjoÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo suneq¸n apeikonÐsewn R → R eÐnai suneqeÐc apeikonÐseic). Wc proc tic prˆxeic autèc to F (X. 6) To sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc pou den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. R). (f · g)(x) = f (x)g(x) O daktÔlioc autìc èqei monadiaÐo stoiqeÐo thn stajer  apeikìnish R → R. 9) To sÔnolo N me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ fusik¸n arijm¸n den eÐnai daktÔlioc. kai eÐnai metajetikìc.

S¸mata 79 10) Sto sÔnolo Z orÐzoume tic prˆxeic ⊕ : Z × Z → Z. 'Ara (a • b) • c = a • (b • c) gia kˆje a. DaktÔlioi. c ∈ Z. Akèraiec Perioqèc. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to kenì sÔnolo kai to antÐjeto tou A eÐnai to Ðdio to A. To sÔnolo Tn (C) efodiasmèno me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 11) DaktÔlioc tou Boole 'Estw X èna sÔnolo kai P (X) to sÔnolo twn uposunìlwn tou X . To antÐjeto tou a prosdiorÐzetai apì th sqèsh a ⊕ b = 1. gia parˆdeigma thn prosetairistik  idiìthta thc •. dhlad  apì thn a + b − 1 = 1. H epal jeush twn idiot twn se autì to parˆdeigma den eÐnai teleÐwc ˆmesh.2. • : Z × Z → Z. B ∈ P (X). (Merikèc apì tic idiìthtec den eÐnai teleÐwc ˆmesec. •) eÐnai ènac daktÔlioc kai mˆlista metajetikìc me mhdenikì stoiqeÐo to 1 kai monadiaÐo stoiqeÐo to 2. Blèpoume ìti to antÐjeto tou a to 2 − a. 12) JewroÔme to sÔnolo Tn (C) twn migadik¸n n×n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn. b. dhlad  −A = A. ⊕. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti to (Z. Ta diagrˆmmata Venn Ðswc mac bohj soun epoptikˆ sthn apìdeix  touc). Me anˆlogo trìpo orÐzetai o daktÔlioc Tn (R) twn n × n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn me stoiqeÐa apì èna daktÔlio R. To ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n n × n pinˆkwn pou eÐnai ˆnw trigwnikoÐ eÐnai pˆli ˆnw trigwnikìc. jètoume A+B = A∪B−A∩B kai AB = A ∩ B . . o opoÐoc den eÐnai metajetikìc (n > 1). OrÐzoume dÔo prˆxeic sto P (X): an A. ìpou a ⊕ b = a + b − 1. Apì autèc endeiktikˆ exetˆzoume mÐa.1. 'Eqoume (a • b) • c = (ab − (a + b) + 2) • c = (ab − (a + b) + 2)c − (ab − (a + b) + 2 + c) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c kai a • (b • c) = a • (bc − (b + c) + 2) = a(bc − (b + c) + 2) − (a + bc − (b + c) + 2) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c. To P (X) me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to X . a • b = ab − (a + b) + 2. To parˆdeigma autì deÐqnei ìti eÐnai dunatì èna sÔnolo na eÐnai daktÔlioc me polloÔc diaforetikoÔc trìpouc.

v → v ). V ). Gia kˆje a ∈ R. V ) eÐnai ènac daktÔlioc pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo (thn tautotik  apeikìnish I : V → V . −s).80 2 DaktÔlioi 13) EujÔ ginìmeno daktulÐwn 'Estw (R. (S. s ) = (r · r . tìte qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec èqoume a = a + 0R = a + (a + a ) = (a + a) + a = 0R + a = a . . Prˆgmati. Wc proc tic prˆxeic autèc to L(V. Sto kartesianì ginìmeno R × S = {(r. 14) 'Estw V ènac R-dianusmatikìc q¸roc kai L(V. ìpou gia kˆje v ∈ V èqoume (f + g)(v) = f (v) + g(v) kai f ◦ g(v) = f (g(v)). kai afetèrou 0R + 0R = 0R lìgw thc Ðdiac idiìthtac gia to 0R . An gia ta a. prosjètontac katˆ mèlh to −a sthn pr¸th sqèsh kai qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec paÐrnoume −a + (a + b) = − a + (a + c) ⇒ (−a + a) + b = (a + a) + c ⇒ 0R + b = 0R + c ⇒ b = c. g ∈ L(V. 0S ) kai −(r. . ) dÔo daktÔlioi. to R × S eÐnai ènac daktÔlioc pou onomˆzetai to eujÔ ginìmeno twn R kai S . . An R1 . Ac doÔme t¸ra merikèc ˆmesec sunèpeiec tou orismoÔ. tìte afenìc 0R = 0R + 0R lìgw thc idiìthtac 2 gia to 0R . to kartesianì ginìmeno R1 × · · · × Rn eÐnai ènac daktÔlioc wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐzontai katˆ suntetagmènh. An f. Prˆgmati. to a thc idiìthtac 3 eÐnai monadikì. EÔkola apodeiknÔetai ìti f + g. Prˆgmati. 'Estw R ènac daktÔlioc. tìte b = c. f ◦ g ∈ L(V. ·). s ) = (r + r . èstw 0R . b. . . 2. s) = (−r. Dhlad  h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc diatetagmènwn zeug¸n orÐzontai katˆ suntetagmènh. +. Nìmoc diagraf c. Me tic prˆxeic autèc. èstw a . ⊕. V ) to sÔnolo twn grammik¸n apeikonÐsewn V → V . an up rqe kai èna ˆllo. s) + (r . 1. 'Eqoume 0R×S = (0R . s ⊕ s ) kai (r. Rn eÐnai daktÔlioi. To stoiqeÐo 0R ∈ R eÐnai monadikì wc proc thn idiìthta 2. s s ). 3. an up rqe kai èna ˆllo. s)(r . c ∈ R isqÔei a + b = a + c. s)|r ∈ R. V ) orÐzoume tic apeikonÐseic f + g : V → V kai f ◦ g : V → V . MporoÔme na kataskeuˆsoume ènan nèo daktÔlio wc ex c. s ∈ S} orÐzoume tic prˆxeic (r.

b ∈ R isqÔei a(−b) = (−a)b = −(ab). 5. DaktÔlioi. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. parathroÔme ìti isqÔei [2][3] = [0]. Sto Z6 . èqoume (a + b) + ((−a) + (−b)) = ((a + b) + (−a)) + (−b) = ((b + a) + (−a)) + (−b) = (b + (a + (−a))) + (−b) = (b + 0R ) + (−b) = b + (−b) = 0R . Akèraiec perioqèc kai s¸mata . 6. 'Etsi aa + 0R = aa = aa + a0R kai apì to nìmo thc diagraf c paÐrnoume 0R = a0R . b ∈ R isqÔei −(a + b) = (−a) + (−b). Gia kˆje a. b ∈ R isqÔei (−a)(−b) = ab. S¸mata 81 4. (5) Prˆgmati. b ∈ R isqÔei a + b = 0R . (EpÐshc prokÔptei apì th monadikìthta tou −a). Autì èpetai amèswc apì th sqèsh a + (−a) = (−a) + a = 0R (pou leei ìti to antÐjeto tou −a eÐnai to a). Gia kˆje a ∈ R isqÔei −(−a) = a. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. Gia kˆje a. autì eÐnai monadikì. Autì prokÔptei amèswc ìtan efarmìsoume ton nìmo thc diagraf c sth sqèsh a + b = a + (−a). 7. an u. Prˆgmati.2. 8. Prˆgmati. tìte b = −a. ìmwc. An gia ta a. Apì thn (5) prokÔptei to zhtoÔmeno. v  tan monadiaÐa stoiqeÐa ja eÐqame u = uv = v . Pr¸ta parathroÔme ìti isqÔei (a + b) + ((−a) + (−b)) = 0R . autì prokÔptei an jèsoume −b sth jèsh tou b sthn 8 kai qrhsimopoi soume ìti −(−b) = b. 9. UpenjumÐzoume ìti to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n akeraÐwn den eÐnai mhdèn. Apì to 4 prokÔptei ìti a(−b) = −(ab). An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Dhlad  eÐnai dunatì se èna daktÔlio R na upˆrqoun mh mhdenikˆ stoiqeÐa a kai b me thn idiìthta ab = 0. 'Eqoume 0R = a0R = a(b + (−b)) = ab + a(−b). Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me kˆpoiec eidikèc allˆ shmantikèc kathgorÐec daktulÐwn.1. Akèraiec Perioqèc. Oi prohgoÔmenec idiìthtec ja qrhsimopoioÔntai parakˆtw qwrÐc na gÐnetai idiaÐterh mneÐa. 'Eqoume aa = a(a + 0R ) = aa + a0R . 10. Gia kˆje a. Gia kˆje a ∈ R isqÔei a0R = 0R a = 0R .

AfoÔ o R eÐnai akeraÐa perioq  kai a = 0 paÐrnoume b − c = 0. n > 1. gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. 2) 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a. An o daktÔlioc R eÐnai metajetikìc. b. O daktÔlioc Zn eÐnai akeraÐa perioq  an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc   mhdèn. tìte [0] = [n] = [a][b]. afoÔ. EpÐshc. H sunj kh 1R = 0R (pou emfanÐzetai ston Orismì 2.3) isodunameÐ me th sunj kh R = {0}. Gia parˆdeigma. b ∈ R me ab = 0. tìte oi aristeroÐ kai dexioÐ mhdenodiairètec tautÐzontai. C eÐnai akèraiec perioqèc.4 Prìtash. Prˆgmati.1. den eÐnai akeraÐa perioq . Tìte ja perièqei dÔo toulˆqiston stoiqeÐa kai katˆ sunèpeia n > 1. H sunj kh 1R = 0R ston orismì 2. R) (bl. R = {0R }.3 shmaÐnei ìti deqìmaste ìti o mhdenikìc daktÔlioc den eÐnai akeraÐa perioq . tìte bèbaia 1R = 0R .82 2 DaktÔlioi Sthn perÐptwsh aut . Q.1. An a = 0. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. ja lème ìti to a (kai to b) eÐnai mhdenodiairèthc tou R. To 2 1 ∈ M2 (C) 4 2 eÐnai aristerìc mhdenodiairèthc tou M2 (C). pou shmaÐnei ìti R = {0R }. oi daktÔlioi Z. tìte b = c. ìtan o daktÔlioc eÐnai metajetikìc kai upˆrqoun mh mhdenikˆ a. Prˆgmati. den eÐnai akeraÐa perioq  giatÐ èqei ènan toulˆqiston mhdenodiairèth. An n = ab. c ∈ R me ab = ac. Kˆje daktÔlioc R pou apoteleÐtai apì akrib¸c èna stoiqeÐo (pou anagkastikˆ eÐnai to mhdenikì stoiqeÐo tou R). 'Askhsh 21). To Ðdio sumbaÐnei gia ton F (R. Shmei¸seic 2. an 1R = 0R . to [2] ∈ Z6 eÐnai mhdenodiairèthc tou Z6 . R. èqoume ab − ac = 0 dhlad  a(b − c) = 0. giatÐ den eÐnai metajetikìc.1. o 2Z den eÐnai akèraia perioq  giatÐ den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 1) 'Estw ènac daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . tìte gia to tuqaÐo a ∈ R èqoume a = 1R a = 0R a = 0R . isqÔei 2 1 1 1 = 0. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R onomˆzetai akeraÐa perioq  an den èqei mhdenodiairètec. ìpou a. ap' ìpou sumperaÐnoume ìti [a] = [0]   . an kai eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo diˆforo tou 0. O Z6 . 4 2 −2 −2 2. 'Estw ìti o Zn eÐnai akeraÐa perioq  kai n = 0. Apìdeixh. O daktÔlioc Mn (C). to a onomˆzetai aristerìc mhdenodiairèthc tou R kai to b dexiìc mhdenodiairèthc tou R.3 Orismìc. 'Etsi. onomˆzetai mhdenikìc daktÔlioc. an R = {0}. EpÐshc oi √ Z[i] kai Q[ 2] eÐnai akèraiec perioqèc.1. AntÐstrofa.

2. −1. ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z eÐnai ta 1. To antÐstrofo den alhjeÔei.1. R. Tèloc.5 Orismìc. Tìte n > 1 kai ˆra [1] = [0]. ìpou oi prˆxeic eÐnai oi sun jeic prˆxeic twn √ pragmatik¸n arijm¸n. s¸mata eÐnai oi daktÔlioi Q. 2. giatÐ an gia ta stoiqeÐa a. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou R sumbolÐzetai me U (R). Oi Z2 kai Z3 eÐnai s¸mata. eÔkola blèpoume ìti upˆrqei monadikì v ∈ R me uv = vu = 1R . . afoÔ. 2. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R sto opoÐo kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo onomˆzetai s¸ma. b enìc s¸matoc isqÔei ab = 0 me a = 0. b (L mma 1. Sto Q kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. AntÐstrofa. tìte [ab] = [0]. Kˆje peperasmènh akeraÐa perioq  eÐnai s¸ma. gia parˆdeigma. gia parˆdeigma. n) = 1. O daktÔ√ lioc Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. pou eÐnai ˆtopo. Epomènwc èqoume [a] = [0]   [b] = [0]. AfoÔ o n eÐnai pr¸toc. S¸mata 83 [b] = [0] lìgw thc upìjeshc. b ∈ Z. Gia √ parˆdeigma. a + b 2. ParathroÔme ìti kˆje s¸ma eÐnai akeraÐa perioq . èstw w. C allˆ ìqi o Z. èstw ìti o n eÐnai pr¸toc. dhlad  n|ab. to 2 ∈ Z[ 2] den √ eÐnai antistrèyimo: an 2(a + b 2) = 1 me a. o daktÔlioc √ √ Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a.5). allˆ ìqi o Z4 . 'Ara n|a   n|b kai sunep¸c a = n   b = n.1. dhlad  o n eÐnai pr¸toc. Gia parˆdeigma.6 Prìtash. eÐnai antistrèyimo afoÔ (a + b 2) = a+b 2a−b 2 √ a −b √ 2 ∈ Q[ 2]. DaktÔlioi. Sthn perÐptwsh pou to stoiqeÐo u ∈ R eÐnai antistrèyimo.1. b ∈ Q} eÐnai s¸ma giatÐ kˆje mh mhdenikì√ stoi√ √ −1 1 a−b 2 √ √ = qeÐo tou. tìte pollaplasiˆzontac me a−1 paÐrnoume b = 0. b ∈ Z}. Akèraiec Perioqèc. To v onomˆzetai to antÐstrofo tou u kai sun jwc sumbolÐzetai me u−1 .2. tìte Zn = Z. AntÐjeta. o Z den eÐnai s¸ma. UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Mn (C) eÐnai oi pÐnakec pou èqoun mh mhdenik  orÐzousa. An [a][b] = [0]. ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a. 'Ena stoiqeÐo u enìc daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R onomˆzetai antistrèyimo sto R an upˆrqei v ∈ R me thn idiìthta uv = vu = 1R . an n = 0. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zn eÐnai ta [a] ∈ Zn gia ta opoÐa isqÔei µκδ(a. 'Omwc isqÔei to ex c apotèlesma. (An up rqe kai ˆllo.2). tìte b = 0 kai epilÔontac √ √ wc proc 2 brÐskoume 2 ∈ Q. (Oi paronomastèc den eÐnai mhdèn giatÐ to + 2 2 − 2b2 2 a a − 2b √ 2 eÐnai ˆrrhtoc ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. den eÐnai s¸ma afoÔ. tìte w = w1R = w(uv) = (wu)v = 1R v = v).

Sta ParadeÐgmata 2. UpodaktÔlioi . 'Estw ìti o R eÐnai peperasmènh akeraÐa perioq  kai èstw R = {r1 . SÔmfwna me touc orismoÔc.1.84 2 DaktÔlioi Apìdeixh.4. arkeÐ na deÐxoume ìti to tuqaÐo mh mhdenikì r ∈ R eÐnai antistrèyimo. OdhgoÔmaste ètsi sthn ènnoia tou upodaktulÐou. Gia parˆdeigma. giatÐ r = 0 kai to R eÐnai akeraÐa perioq . . giatÐ an rri = rrj . . rn }. Z ⊆ Q. . Sunep¸c to peperasmèno sÔnolo {rr1 . h prìsjesh akeraÐwn den dÐnei prˆxh sto uposÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn giatÐ to ˆjroisma dÔo peritt¸n den eÐnai perittìc. Prin d¸soume ton orismì. H melèth twn idiot twn enìc daktulÐou R suqnˆ dieukolÔnetai an estiˆsoume thn prosoq  mac se “katˆllhla” uposÔnola tou R. . 'Ara.1. èqoume 2Z ⊆ Z. 'Estw ∗ : R×R → R mia prˆxh sto sÔnolo R kai èstw S èna uposÔnolo tou R.1. . . . 2. tìte r(ri − rj ) = 0.5. . b ∈ S . rr2 .7 Pìrisma. . èqoume 1R = rrj gia kˆpoio j . sumperaÐnoume ìti to r eÐnai antistrèyimo. . Sthn perÐptwsh aut  lème ìti to S eÐnai kleistì wc proc thn ∗ : R × R → R kai ìti h prˆxh ∗ : S × S → S eÐnai o periorismìc sto S thc prˆxhc ∗ : R × R → R. JewroÔme ta stoiqeÐa tou R rr1 . . Apì thn Prìtash 2. O daktÔlioc Zn eÐnai s¸ma an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc. rrn } = R. eÐdame peript¸seic daktulÐwn R pou perièqoun uposÔnola S ⊆ R pou kai autˆ eÐnai daktÔlioi wc proc touc “periorismoÔc” sto S twn prˆxewn tou R. Lambˆnontac ton periorismì thc prˆxhc sto S×S èqoume mia apeikìnish S× S → R pou genikˆ den orÐzei prˆxh sto S . . {rr1 . H apìdeixh af netai san ˆskhsh. Epeid  1R ∈ R. .1. to 2Z eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh akeraÐwn kai ètsi lambˆnoume ton periorismì + : 2Z×2Z → 2Z thc prìsjeshc tou Z sto 2Z. apì to opoÐo sumperaÐnoume ìti ri − rj = 0.6 sunˆgoume to ex c apotèlesma. .4 kai thn Prìtash 2. Mn (Z) ⊆ Mn (R) kai Tn (C) ⊆ Mn (C). rrn Autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. rr2 . rrn } apoteleÐtai apì n stoiqeÐa kai eÐnai uposÔnolo tou R pou kai autì apoteleÐtai apì n stoiqeÐa.2. Shmei¸noume ìti to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ˆmesa kai apì thn Prìtash 1. ja prèpei na katast soume safèc ti ennoÔme me ton ìro “periorismìc miac prˆxhc”. An ìmwc to S eÐnai tètoio ¸ste a ∗ b ∈ S gia kˆje a. epeid  to ˆjroisma dÔo artÐwn akeraÐwn eÐnai ˆrtioc. Epeid  o R eÐnai metajetikìc. Gia parˆdeigma. tìte orÐzetai mia prˆxh sto S pou sun jwc sumbolÐzoume pˆli me ∗ : S × S → S . . Gia parˆdeigma. . rr2 .

. 2Z. Tèloc h idiìthta 3 isqÔei lìgw thc deÔterhc idiìthtac. Gia parˆdeigma. · : S × S → S. EpÐshc to sÔnolo twn artÐwn fusik¸n arijm¸n 2N den eÐnai upodaktÔlioc tou Z an kai eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. sto S × S na eÐnai prˆxeic sto S .1.1. An to S me tic prˆxeic autèc eÐnai daktÔlioc. AntÐjeta.1. Mia isodÔnamh diatÔpwsh thc prohgoÔmenhc Prìtashc eÐnai h akìloujh. DaktÔlioi. oi periorismoÐ twn prˆxewn tou R sto S × S eÐnai prˆxeic sto S .2. S¸mata 85 EpÐshc. to uposÔnolo twn ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn tou Mn (C) eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh pinˆkwn kai wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn.1. 2. SÔmfwna me thn pr¸th idiìthta. B ∈ Mn (Z). Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec • a. Efìson isqÔoun sto R. ja lème ìti to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. 5. opìte h pr¸th dÐnei a + (−a) ∈ S .8 Orismìc. to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. 7 ston Orismì 2. Akèraiec Perioqèc. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. ja isqÔoun se kˆje mh kenì uposÔnolì tou. Tìte apì thn deÔterh idiìthta thc Prìtashc èqoume −a ∈ S . eÐnai upodaktÔlioc tou Z. 2. 4. b ∈ S ⇒ a + b ∈ S kai ab ∈ S • a ∈ S ⇒ −a ∈ S . · : R×R → R. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S èna mh kenì uposÔnolo tou R + : S × S → S. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. Upˆrqei ìmwc ènac pio “oikonomikìc” trìpoc pou perigrˆfetai apì to akìloujo krit rio. gia na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) arkeÐ na elègxei ìti A + B ∈ Mn (Z). An to S eÐnai upodaktÔlioc tou R tìte bèbaia isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc.1 eÐnai tètoiec pou an isqÔoun se èna sÔnolo. MporeÐ na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) sÔmfwna me ton orismì.9 Prìtash. Apìdeixh. isqÔoun sto S . AntÐstrofa. tètoio ¸ste oi periorismoÐ twn dÔo prˆxewn tou R. EÐnai safèc ìti oi idiìthtec 1. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. 'Etsi. AB ∈ Mn (Z) kai −A ∈ Mn (Z) gia kˆje A. + : R×R → R. dhlad  0 ∈ S . èstw a ∈ S . S = ∅. Gia thn idiìthta 2. 6.

Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun a.11 ParadeÐgmata. 2 2 2 . perÐptwsh pou oi R. kˆje √ akèraioc eÐnai algebrikìc akèraioc. . EpÐshc. an R = Z × Z kai S = {(a. sm ∈ Z. Gia na apodeÐxoume ìti Z[a] ⊆ R. en¸ oi arijmoÐ 1 1 . . 'Estw a ∈ C tètoio ¸ste upˆrqoun akèraioi r0 . . ja lème ìti eÐnai èna upìswma tou R. me thn idiìthta an + rn−1 an−1 + · · · + r0 = 0.9. 0). Tìte 0S = 0R . b ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R √ √ √ sÔmfwna me thn Prìtash 2. . Prˆgmati. √ den eÐnai algebrikoÐ akèraioi. S = ∅. rn−1 . Gia parˆdeigma. An o S eÐnai s¸ma. . Oi daktÔlioi thc morf c Z[a] paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n. . . . den alhjeÔei genikˆ ìti 1S = 1R . arkeÐ na deÐxoume ìti an+m ∈ R gia kˆje m = 0.2 'Estw R = {sn−1 an−1 + · · · + s1 a + s0 ∈ C|s0 . c + d 2 ∈ Z[ 2]. sn−1 ∈ Z}. tìte 1R = (1. Prˆgmati. 'Askhsh 23). èqoume an+m = an = −rn−1 an−1 − · · · − r1 a − r0 ∈ R.1. √ √ 1) To sÔnolo Z[ 2] = {a+b 2 ∈ R|a. Sthn 2. Tìte R = Z[a]. ApodeiknÔetai ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q (bl.10 Prìtash. .9. Tìte to Z[a] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou C. tìte √ √ √ √ • (a + b 2) + (c + d 2) = (a + c) + (b + d) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ √ • (a + b 2)(c + d 2) = (ac + 2bd) + (ad + bc) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ • −(a + b 2) = (−a) + (−b) 2 ∈ R[ 2] 2) 'Estw a ∈ C. Jètoume Z[a] = {sm am + · · · + s1 a + as0 ∈ C|s0 . an a + b 2. b ∈ S ⇒ a − b ∈ S kai ab ∈ S. Gia parˆdeigma to Q eÐnai èna upìswma tou C. . ShmeÐwsh 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R.1. QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. 'Estw S ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc R. o a onomˆzetai algebrikìc akèraioc. Tìte an+m = an+m−1 a = (sn−1 an−1 +· · ·+s1 a+s0 ) a = sn−1 an +sn−2 an−1 +· · ·+s0 a = sn−1 (−rn−1 an−1 − · · · − r1 a − a0 ) + sn−2 an−1 + · · · + s0 a = (−sn−1 rn−1 + sn−2 )an−1 + (−sn−1 rn−2 + sn−3 )an−2 + · · · + (−sn−1 a0 ) ∈ R. 1.1. . 1) kai 1S = (1.1. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 'Estw ìti m ≥ 1 kai an+m−1 ∈ R. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. ìpou n ≥ 1. Prˆgmati.86 2 DaktÔlioi 2. . . o 2 eÐnai algebrikìc akèraioc. Gia m = 0. sÔmfwna me thn Prìtash 2. m ≥ 1}. 0) ∈ Z × Z}. . . eÐnai fanerì ìti R ⊆ Z[a]. . Sthn perÐptwsh aut .

b ∈ Q} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R sÔmfwna me thn Prìtash 2. S¸mata 87 √ 3) To sÔnolo R = {a + b 3 2 ∈ R|a.1.1. to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (R). 3 2 3 2 = √ 3 4 ∈ R (Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti den upˆrqoun akèraioi / √ √ a.2. EÐnai de metajetikìc giatÐ a b −b a c d −d c = = ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd c d −d c a b −b a kai epiplèon èqei monadiaÐo stoiqeÐo to I= 1 0 0 1 ∈R pou fusikˆ eÐnai diˆforo tou mhdenikoÔ pÐnaka. DaktÔlioi. tou −b a −d c R èqoume a b −b a a b −b a + c d −d c c d −d c = = = a+c b+d −(b + d) a + c ∈R ∈R ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd −a −b −(−b) −a ∈ R. Arqikˆ deÐqnoume ìti to R eÐnai upodaa b c d ktÔlioc tou M2 (R). 'Estw a. b me 3 4 = a + b 3 2).9. √ √ giatÐ den eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. − a b −b a Apì thn Prìtash 2. Ja deÐxoume ìti to R eÐnai èna s¸ma me prˆxeic thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn.9. √ √ 4) To sÔnolo Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ Z} den eÐnai upodaktÔlioc tou R.1. Epiplèon eÐnai èna upìswma ìpwc eÐdame pio pˆnw. Prˆgmati. b ∈ R ìqi . b ∈ R. Akèraiec Perioqèc. 5) 'Estw R to uposÔnolo tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b −b a me a. Mènei na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou R eÐnai antistrèyimo. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa .

b ∈ R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou T2 (R) 0 a kai to T2 (R) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou M2 (R). Mia endiafèrousa efarmog  twn pinˆkwn twn prˆxewn ja doÔme sthn Parˆgrafo 2. b. Tìte B ∈ R kai AB = BA = I . To apotèlesma thc prˆxhc [a] + [b] (antÐstoiqa. ìlec oi parastˆseic ((a + b) + c) + d. Gia kˆje mia apì tic dÔo prˆxeic enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ènan pÐnaka pou dÐnei ta apotelèsmata thc antÐstoiqhc prˆxhc. tautÐzontai. dhlad  to A eÐnai antistrèyimo. [a][b]) brÐsketai sthn tom  thc gramm c tou [a] me th st lh tou [b] ston aristerì (antÐstoiqa. c ∈ R.7. dexiì) pÐnaka PÐnakec prˆxewn + [0] [1] [2] [3] [0] [0] [1] [2] [3] [1] [1] [2] [3] [0] [2] [2] [3] [0] [1] [3] [3] [0] [1] [2] · [0] [1] [2] [3] [0] [0] [0] [0] [0] [1] [0] [1] [2] [1] [2] [0] [2] [0] [2] [3] [0] [3] [2] [1] PÐnakec prˆxewn sto Z4 Gia parˆdeigma. oi dÔo prˆxeic tou Z4 perigrˆfontai apì touc parakˆtw pÐnakec. EpÐshc. Oloklhr¸noume thn Parˆgrafo aut  me merikèc parathr seic kai paradeÐgmata.88 kai ta dÔo mhdèn kai 2 DaktÔlioi A= a b −b a . Anˆlogo apotèlesma isqÔei sthn perÐptwsh pou èqoume opoiod pote peperasmèno pl joc prosjetèwn kai ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a1 + a2 + · · · + an . To stoiqeÐo autì sumbolÐzetai me a + b + c. SunhjÐzetai de na paraleÐpontai oi parenjèseic kai na qrhsimopoieÐtai o aploÔsteroc sumbolismìc a + b + c + d. (Sto ex¸fullo tou parìntoc biblÐou ta dÔo tetrˆgwna paristˆnoun touc pÐnakec thc prìsjeshc tou Z4 kai tou Z2 × Z2 ). An . (a + b) + (c + d). a + ((b + c) + d). “Pollaplasiasmìc” stoiqeÐwn daktulÐou me akeraÐouc Se kˆje daktÔlio R èqoume (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. 6) To sÔnolo R = a b a. B= a2 1 + b2 a −b b a . blèpoume ston aristerì pÐnaka ìti [2] + [3] = [1] kai ston dexiì [2][3] = [2]. a + (b + (c + d)). Gia parˆdeigma. ((a + (b + c)) + d.

Gia to epagwgikì b ma èqoume (a + b)n+1 = (a + b)n (a + b) = (a + b)n a + (a + b)n b. sto Zn èqoume n1Zn = n[1] = [n] = [0]. m < 0 am = a . ¸ste ab = ba. ìpwc epÐshc kai (am )n = amn . DaktÔlioi. (ma)(nb) = (mn)(ab). an gia ginìmena. akìma kai an m = 0 kai a = 0R . S¸mata 89 kai h apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ den eÐnai dÔskolh.2. OrÐzoume  m>0  a + · · · + a. m=0 ma = kai  (−a) + (−a) + · · · + (−a). jètoume a0 = 1R gia kˆje a ∈ R. Gia n = 0 h apodeiktèa isìthta grˆfetai 1 = 1.1. b ∈ R tètoia n n n−i i a b. (−m)a = m(−a) = −(ma) gia kˆje m. b ∈ R. m(a + b) = ma + mb. n > 0 kai a ∈ R. 'Estw R ènac daktÔlioc.2 giatÐ apaiteÐ dusanˆlogh èktash sth diatÔpws  thc. . Gia kˆje n ∈ N isqÔei (a + b)n = i=0 i Gia thn apìdeixh qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. m > 0. Sthn perÐptwsh pou o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. ja thn af soume gia to Parˆrthma 6. a ∈ R kai m ∈ Z. am an = am+n gia kˆje m. Shmei¸noume ìti eÐnai dunatì na isqÔei ma = 0 ìpou m ∈ Z kai a ∈ R. . .1. ìpou to a kai to −a epanalambˆnetai |m| forèc. MporeÐ na diapist¸sei kaneÐc ìti isqÔoun idiìthtec ìpwc (m + n)a = ma + na. m(ab) = (ma)b = a(mb). 0. Oi apodeÐxeic eÐnai eÔkolec kai paraleÐpontai. mporoÔme na qrhsimopoioÔme antÐstoiqo sumbolismì a1 a2 . . Gia parˆdeigma. Akèraiec Perioqèc. Epeid  isqÔei h prosetairistik  idìthta tou pollaplasiasmoÔ. a.12 ParadeÐgmata. n ∈ Z kai a. 1) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw a. 2. .

Prˆgmati. n.4. b ∈ R èqoume i) (a + b)p = ap + bp . i = 1. i = 1.(apìdeixh tou Jewr matoc i p p−i i 1. Gia n = 1. . . . 3) 'Estw m > 0.6 1) èqoume + i i−1 i n n+1 = . m). p − 1. . Gia to epagwgikì b ma èqoume n n n (a + b)p = ((a + b)p )p (ap + bp )p n−1 n n n−1 n = ap + bp . . Tìte kˆje [a] ∈ Zm − {[0]} eÐnai antistrèyimo   mhdenodiairèthc. eÐnai 1 = .5 èqoume µκδ(a. Gia i = 0. Sunep¸c i (a + b)p = ap + bp .4. . h sqèsh èqei  dh apodeiqteÐ. Gia na apodeÐxoume th deÔterh sqèsh. . p − 1. i i=0 p Allˆ gnwrÐzoume ìti p . gia i = 1. 'Estw d = µκδ(a. ('Enac tètoioc daktÔlioc eÐnai o Zp ). . . .90 2 DaktÔlioi Epeid  ab = ba o suntelest c tou an+1−i bi . . o suntelest c sto i−1 i n+1 n+1 dexiì mèloc eÐnai 1 = kai gia i = n + 1. .7) kai katˆ sunèpeia a b = 0. Tìte gia kˆje a. m) = 1. apì to prohgoÔmeno Parˆdeigma èqoume p p p−i i (a + b)p = a b. . 'Ara i n+1 (a + b)n+1 = i=0 n + 1 n+1−i i a b. . i 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai R ènac metajetikìc daktÔlioc gia ton opoÐo isqÔei pa = 0 gia kˆje a ∈ R.1. qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. n. . 'Estw [a] mh mhdenikì stoiqeÐo tou Zm pou den eÐnai antistrèyimo. kai ii) (a + b)p = ap + bp gia kˆje jetikì akèraio n. Apì thn Prìtash 1. . Tìte apì thn Prìtash 1. . ìtan i = 1. 0 n+1 Sunep¸c se kˆje perÐptwsh o suntelest c tou an+1−i bi sto dexiì mèloc n+1 eÐnai . sto dexiì n n n mèloc eÐnai + .

O H eÐnai ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou R pou èqei diˆstash 4. j. k} mÐa bˆsh tou H. c. giatÐ ta a. ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. k} i2 = j 2 = k 2 = −1 ij = k. pr¸ta ja orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn thc bˆshc. kj = −i. Gia na orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. EÐnai [a] = [0] kai epÐshc [ ] = 0 giatÐ d = 1. (To mìno axÐwma pou den eÐnai profanèc eÐnai h prosetairistikìthta tou pollaplasiasmoÔ pou qreiˆzetai upologismoÔc). UpologÐzontac parathroÔme ìti (a + bi + cj + dk)(a − bi − cj − dk) = a2 + b2 + c2 + d2 . èqoume (a+bi+cj +dk) 1 a − bi − cj − dk a − bi − cj − dk = (a+bi+cj +dk) = 1. i. To ìti o pollaplasiasmìc sto H den eÐnai metajetikìc kai ìti h diˆstash tou H epÐ tou R eÐnai 4 kai ìqi 3  tan thn epoq  aut  shmantikˆ b mata. To H qrhsimopoieÐtai sthn perigraf  peristrof¸n se tridiˆstatouc kai tetradiˆstatouc q¸rouc kai èqei pollèc efarmogèc sth Fusik .1. Ja deÐxoume t¸ra ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou H eÐnai antistrèyimo. qrhsimopoioÔme touc epimeristikoÔc nìmouc kai tic parapˆnw isìthtec. Gia parˆdeigma. Gia na pollaplasiˆsoume dÔo stoiqeÐa tou H. S¸mata 91 m a Tìte d|a kai d|m. j. Me tic prˆxeic thc prìsjeshc tou dianusmatikoÔ q¸rou H kai tou pollaplasiasmoÔ pou mìlic orÐsame mporeÐ na apodeiqjeÐ eÔkola ìti to H eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. IsqÔei m m. Akèraiec Perioqèc. β β Oi quaternions epino jhkan apì ton Hamilton to 1843 ( o opoÐoc nwrÐtera eÐqe d¸sei thn pr¸th perigraf  tou C qrhsimopoi¸ntac zeÔgh pragmatik¸n arijm¸n) wc èna algebrikì sÔsthma pou perièqei to C. dhlad  m a . k . èqoume (2+3i−5k)(1+7j) = 2+14j +3i+21ij −5k−35kj = 2 + 14j + 3i + 21k − 5k − 35(−i) = 2 + 32i + 14j + 16k . Epomènwc. apait¸ntac to 1 na eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo kai ta stoiqeÐa tou R na metatÐjentai me ta i. 'Estw {1. . j. 'Ara sto Zm èqoume d d m m [a][ ] = [0]. katˆ trìpo anˆlogo pou to C perièqei to R. d eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ. DaktÔlioi.2. 4) (Quaternions1 epÐ tou C). 'Ara to [a] d d eÐnai mhdenodiairèthc. i. ki = j ji = −k. Jètoume 1x = x1 = x gia kˆje x ∈ {1. An jèsoume β = a2 + b2 + c2 + d2 kai upojèsoume ìti a + bi + cj + dk = 0 tìte β = 0. b. DÐnoume ed¸ èna shmantikì parˆdeigma mh metajetikoÔ daktulÐou H. jk = i. ik = −j.

ìpou c = max{a. b} ii) A = Zm . S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|a. i) A = Z. b ∈ R} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou H. [a] ∗ [b] = [c]. Tètoioi daktÔlioi onomˆzontai daktÔlioi me diaÐresh (  mh metajetikˆ s¸mata). i) A = Z. b} iii) A = {f : R → R|f epÐ}. ShmeÐwsh Ask seic 2. Herstein [14]. √ √ √ iv) R = Z[ 2]. 0 a √ √ √ iii) R = Z[ 2]. ìpou c = max{a.92 2 DaktÔlioi To stoiqeÐo a − bi − cj − dk onomˆzetai suzugèc tou a + bi + cj + dk katˆ analogÐa me touc migadikoÔc arijmoÔc. Exetˆste an to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. S = 0 0 0 a ∈ M2 (R) . an èqei monadiaÐo stoiqeÐo. b ˆrtioi}. an eÐnai akeraÐa perioq . S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|b ˆrtioc}. kai an eÐnai s¸ma. 1 0 ∈ M2 (R) . i) R = M2 (R).1 1. O H sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. S = ii) R = M2 (R). Exetˆste poiec apì tic parakˆtw antistoiqÐec orÐzoun prˆxeic sto A. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw prˆxeic sto A den ikanopoioÔn thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ tou daktulÐou. ParathroÔme ìti to sÔnolo twn migadik¸n C = {a + bi|a. a ∗ b = c. Stic peript¸seic pou o S eÐnai upodaktÔlioc tou R exetˆste an eÐnai metajetikìc. Gia mia apìdeixh tou jewr matoc autoÔ parapèmpoume sto biblÐo tou I. B • C = BC − CB . 3. . f • g = f ◦ g − g ◦ f iii) A = Mn (R). f ∗ g = f ◦ g (sÔnjesh sunart sewn) 2. a • b = a − b ii) A = {f : R → R}. EÐnai profanèc ìti ènac daktÔlioc me diaÐresh den eÐnai kat' anˆgkh s¸ma giatÐ den apaiteÐtai na eÐnai metajetikìc o pollaplasiasmìc. 'Ena Je¸rhma tou Wedderburn lèei ìti kˆje peperasmènoc daktÔlioc diaÐreshc eÐnai s¸ma.

10. S = {a + bi ∈ Z[i]|a ≡ b ≡ 0 mod 10}. 9. 4. [4]. 8. c. b eÐnai jetikoÐ akèraioi kai e = εκπ(a. iv) Poio eÐnai to kèntro tou Mn (R) . Upìdeixh: Jewr¸ntac to stoiqeÐo (r + s)2 + (r + s). 'Askhsh 7). DaktÔlioi. Gia ton lìgo autì. a ˆrtioc}. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R. S = {[0]. viii) R = F (R. S = {f : R → R|f (1) = 1}. b). 5.1.2. iii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. vi) R = H. To kèntro tou R eÐnai to sÔnolo C(R) = {a ∈ R|ar = ra gia kˆje r ∈ R}. xi) R = Zmn . 7. vii) R = H. S = {[kn]|k ∈ Z}. iii) ApodeÐxte ìti C(M2 (R)) = a 0 0 a ∈ M2 (R) . R). m ∈ Z. ii) ApodeÐxte ìti to C(R) eÐnai upodaktÔlioc tou R. upodaktÔlioi tou daktulÐou R. 'Estw R ènac daktÔlioc. 'Estw R. ApodeÐxte ìti h tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to 1R eÐnai o upodaktÔlioc {n1R |n ∈ Z}. S dÔo daktÔlioi. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. i) ApodeÐxte ìti C(R) = R an kai mìno an o R eÐnai metajetikìc. Akèraiec Perioqèc. s ∈ R. ApodeÐxte ìti aZ ∩ bZ = eZ. BreÐte èna m tètoio ¸ste mZ = 12Z ∩ 18Z. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. b. 6. ApodeÐxte ìti h tom  Ri eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. b. i∈I ii) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. apodeÐxte pr¸ta ìti rs + sr ∈ C(R) gia kˆje r. ix) R = F (R. c. ìpou oi a. o daktÔlioc autìc eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc tou R pou perièqei to 1R . isqÔei r2 +r ∈ C(R) (bl. i) 'Estw Ri . ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou Z eÐnai thc morf c mZ. S¸mata 93 v) R = Z[i]. d ∈ Z. S = {f : R → R|f (1) = 0}. . [8]}. x) R = Z12 . ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. d ∈ Q}. R). Poio eÐnai to kèntro twn quaternions. i ∈ I .

ApodeÐxte ìti U (R × S) = U (R) × U (S) . iii) ApodeÐxte ìti [a] [b] [0] [c] ∈ U (R) ⇔ [a]. 0 c ii) Gia poiˆ m ∈ Z to M2 (R). Pìsa antistrèyima stoiqeÐa perièqei o daktÔlioc Z60 × Z10 . 'Estw R. iii) AlhjeÔei ìti U (M2 (Z)) = U (M2 (R)). swmˆtwn) eÐnai akeraÐa perioq  (antÐstoiqa. S dÔo daktÔlioi me monadiaÐa stoiqeÐa. 11. 2 m 3 m eÐnai antistrèyimo sto M2 (Z). S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. ii) EÐnai o R metajetikìc. 15. iv) ApodeÐxte ìti o plhjˆrijmoc tou U (R) eÐnai mϕ(m)2 . [c] ∈ U (Zm ). b ∈ R. (ParadeÐgmata tètoiwn daktulÐwn eÐnai o Z2 × Z2 kai o daktÔlioc tou Boole). ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ R isqÔei 2a = 0 kai ìti o R eÐnai metajetikìc. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste a2 = a gia kˆje a ∈ R. i) o R eÐnai metajetikìc ii) (a + b)2 = a2 + 2ab + b2 gia kˆje a.94 2 DaktÔlioi i) ApodeÐxte ìti o R × S eÐnai metajetikìc an kai mìno an oi R. S eÐnai metajetikoÐ. b ∈ R iv) a2 − b2 = (a + b)(a − b) gia kˆje a. s¸ma). i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (Zm ) . ApodeÐxte ìti oi akìloujec sunj kec eÐnai isodÔnamec. b ∈ R iii) (a − b)2 = a2 − 2ab + b2 gia kˆje a. ii) ApodeÐxte ìti o R × S èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai mìno an oi R. 14. 'Estw R ènac daktÔlioc. 12. 13. i) Poiˆ eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou a b ∈ M2 (Z) . Sto . 'Estw R = [a] [b] [0] [c] ∈ M2 (Zm ) . iii) AlhjeÔei ìti to kartesianì ginìmeno dÔo akeraÐwn perioq¸n (antÐstoiqa.

b ∈ R me a antistrèyimo kai b2 = 0. 22. S¸mata 95 16. b ∈ Q} me tic sun jeic prˆxeic migadik¸n arijm¸n eÐnai èna s¸ma. An o R = {r. √ √ ii) Poiˆ eÐnai h tom  twn uposwmˆtwn Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a.2. 21. Akèraiec Perioqèc. S èqoun diaforetikˆ monadiaÐa stoiqeÐa. i) ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q. 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. Pìsec lÔseic èqei sto H h exÐswsh x2 = x. b ∈ Q} √ √ kai Q[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. an oi R. a. ApodeÐxte ìti sto daktÔlio twn quaternions H h exÐswsh x2 = −1 èqei ˆpeirec lÔseic. DaktÔlioi. ApodeÐxte ìti to sÔnolo Q[ d] = {a + b d ∈ C|a. t} eÐnai daktÔlioc kai gnwrÐzoume ta parakˆtw tm mata twn pinˆkwn twn prˆxewn. S eÐnai akèraiec perioqèc. s. apodeÐxte ìti eÐnai s¸ma. Exhg ste giatÐ o daktÔlioc twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me prˆxeic (f + g)(x) = f (x) + g(x) kai (f g)(x) = f (x)g(x) den eÐnai akeraÐa perioq . 'Estw F = {0. 17. √ √ 20. iii) Apodeixte ìti 1R = 1S . b ∈ Q}. e. sumplhr¸ste touc pÐnakec autoÔc. 18. 'Estw d ∈ N. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + 0 e a b 0 0 e a b e e 0 b a a a b 0 e b b a e 0 · 0 e a b 0 0 0 0 0 e 0 e a b a 0 a b e b 0 b e a Upojètontac ìti o F eÐnai daktÔlioc. ApodeÐxte ìti to a + b eÐnai antistrèyimo. . + r s t r r s t s t s t r s · r s t r s t r r r s t r 19.1. 23. ii) D¸ste èna parˆdeigma pou oi R. i) D¸ste èna parˆdeigma pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo en¸ o S den èqei. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a.

'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste x3 = x gia kˆje x ∈ R. 28. 'Ena stoiqeÐo r enìc daktulÐou R onomˆzetai mhdenodÔnamo an rn = 0 gia kˆpoio jetikì akèraio n. Upìdeixh: Kai ed¸ h je¸rhsh thc gewmetrik c seirˆc bohjˆei. 26. i) ApodeÐxte ìti an o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai to r eÐnai mhdenodÔnamo. Upìdeixh: Jewr ste th gewmetrik  seirˆ. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. 2 3 1 / iv) ApodeÐxte ìti ∈ R.1. n ∈ N. Upìdeixh: Ta stoiqeÐa (3 + 2 2)n . Pou qrhsimopoi sate thn upìjesh ìti o R perièqetai se s¸ma .12. b ∈ √ eÐnai ˆpeiro. vi) AlhjeÔei ìti Z ⊆ R. tìte to ˆjroisma dÔo mhdenodÔnamwn stoiqeÐwn eÐnai mhdenodÔnamo. eÐnai antistrèyima. 29. Parˆdeigma 2. 27. . 5 v) AlhjeÔei ìti o R eÐnai s¸ma. ApodeÐxte ìti to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou √ √ Z} Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ N . iii) ApodeÐxte ìti o R perièqetai se kˆje upodaktÔlio tou Q pou perièqei 1 1 ta stoiqeÐa kai . tìte kai to 1 − ba eÐnai antistrèyimo. n) = 1. 30. 'Estw R = m m ∈ Z. ii) EÐnai o R akeraÐa perioq . a. 25. ii) ApodeÐxte ìti an o R eÐnai metajetikìc. ApodeÐxte ìti an sto daktÔlio R to 1 − ab eÐnai antistrèyimo. An a.96 2 DaktÔlioi 24. 2a 3b i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Q. Upìdeixh: An rn = sm = 0. apodeÐxte ìti (r+s)m+n−1 me th bo jeia tou diwnumikoÔ anaptÔgmatoc. b ∈ R eÐnai tètoia ¸ste am = bm kai an = bn . 'Estw R ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc kai m. apodeÐxte ìti a = b. n ∈ N me µκδ(m. tìte to 1 − r eÐnai antistrèyimo. ApodeÐxte ìti kˆje peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc pou den èqei mhdenodiairètec perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai eÐnai s¸ma.

n ≤ m kai ri . Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 97 2. ètsi ¸ste to R[x] na gÐnetai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai na perièqei to R wc upodaktÔlio. Gia parˆdeigma an f (x) = 2x2 − x + 5 kai g(x) = x − 1.2. R. m ∈ N. tìte ri = si gia kˆje i ≤ n kai sj = 0R gia kˆje j > n. • Kˆje stoiqeÐo tou R èqei mia parˆstash thc morf c r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . Ja sumbolÐzoume ton daktÔlio R me R[x]. • An r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn = s0 + s1 x + s2 x2 + · · · + sm xm me n. gia parˆdeigma to Q. Xekin¸ntac t¸ra apì tuqaÐo daktÔlio R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo ja kataskeuˆsoume to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun suntelestèc apì to R.2 Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic Stic epìmenec treic Paragrˆfouc ja melet soume to daktÔlio R[x] twn poluwnÔmwn miac metablht c twn opoÐwn oi suntelestèc an koun se tuqaÐo daktÔlio R. Polu¸numa Apì ta majhtikˆ mac qrìnia eÐmaste exoikeiwmènoi me polu¸numa pou èqoun pragmatikoÔc suntelestèc. ìpou n ∈ N kai ri ∈ R gia kˆje i.2. . Ja orÐsoume se autì dÔo prˆxeic qrhsimopoi¸ntac tic antÐstoiqec prˆxeic tou R. GnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume tètoia polu¸numa. tìte f (x) + g(x) = 2x2 + 4 kai f (x)g(x) = 2x3 − 2x2 − x2 + x + 5x − 5 = 2x3 − 3x2 + 6x − 5. ja doÔme ìti o daktÔlioc R[x] èqei algebrikèc idiìthtec parìmoiec me autèc tou Z pou melet same sthn Enìthta 1. C   to Zp .2. 2. ìpwc eÐnai o algìrijmoc diaÐreshc kai h monos manth anˆlush se ginìmeno pr¸twn. ìpou to p eÐnai pr¸toc. sj ∈ R gia kˆje i kai j . Ja diapist¸soume ìti pollèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì ton R. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma.. to opoÐo sumbolÐzoume me R[x]. Tìte upˆrqei daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei to R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ R tètoio ¸ste rx = xr gia kˆje r ∈ R.1 Je¸rhma.

2. Deqìmaste ex orismoÔ ìti o bajmìc tou mhdenikoÔ poluwnÔmou f (x) = 0R eÐnai −∞. Epomènwc an f (x). To stoiqeÐo autì ja to sumbolÐzoume suqnˆ me 0. ìpou c ∈ R kai c = 0R .98 2 DaktÔlioi Ja d¸soume thn apìdeixh tou Jewr matoc sto Parˆrthma 6. EÐnai fanerì ìti an o R eÐnai metajetikìc.. èqoume 0R[x] = 0R . Epomènwc ta polu¸numa bajmoÔ 0 sto R[x] èqoun th morf  f (x) = c. g(x) eÐnai tuqaÐa stoiqeÐa tou R[x]. giatÐ aut  de bohjˆ ˆmesa to skopì mac pou eÐnai h melèth twn idiot twn poluwnÔmwn. . ìpou gia kˆje i èqoume ci = f0 gi + f1 gi−1 + f2 gi−2 + · · · + fi−1 g1 + fi g0 . mporoÔme na grˆyoume f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn an autì krÐnetai skìpimo. EpÐshc deqìmaste ìti −∞ < n gia kˆje fusikì arijmì n. isqÔei 0R xi = 0R . Gia parˆdeigma. . Ta polu¸numa bajmoÔ 0 mazÐ me to mhdenikì polu¸numo onomˆzontai stajerˆ polu¸numa. Ja epanèljoume sto shmeÐo autì lÐgo parakˆtw ìtan melet soume poluwnumikèc sunart seic. Sunep¸c mporoÔme na paraleÐpoume   na parembˆlloume ìrouc thc morf c 0R xi sthn parˆstash kˆje poluwnÔmou wc ˆjroisma monwnÔmwn.2 Parat rhsh. Epeid  o R eÐnai upodaktÔlioc tou R[x].3. O R[x] onomˆzetai o daktÔlioc twn poluwnÔmwn thc metablht c x me suntelestèc apì to R. To eidikì stoiqeÐo x ∈ R onomˆzetai metablht  kai ta stoiqeÐa tou R[x] onomˆzontai polu¸numa thc metablht c x me suntelestèc apì ton R. Ta polu¸numa thc morf c rxi onomˆzontai mon¸numa. ìtan . tìte kai o R[x] eÐnai metajetikìc. Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai me f (x). Autì mac epitrèpei kˆpoia oikonomÐa stic diatup¸seic protˆsewn. Epeid  o R[x] eÐnai daktÔlioc. H qr sh tou ìrou “metablht ” gia autì eÐnai diaforetik  me thn ènnoia thc metablht c pou upˆrqei stic apeikonÐseic. tìte lème ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai n. g(x) . Sto R[x] èqoume (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn ) + (g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn ) = (f0 + g0 ) + (f1 + g1 )x + (f2 + g2 )x2 + · · · + (fn + gn ) kai (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn )(g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm ) = (f0 g0 ) + (f0 g1 + f1 g0 )x + · · · + ci xi + · · · + (fn gm )xn+m . An f (x) ∈ R[x] kai f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn me fn = 0R . TonÐzoume ed¸ ìti to x eÐnai èna sugkekrimèno stoiqeÐo tou daktulÐou R[x]. (1) 2. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.

g(x) ∈ R[x] mh mhdenikˆ polu¸numa. tìte f (x)g(x) = 1R gia kˆpoio g(x) ∈ R[x].4 Prìtash. èqoume ìti o R[x] eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 3. onomˆzoume megistobˆjmio suntelest  tou f (x) ton fn . ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Epeid  o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. eÐnai akrib¸c ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F . Tìte 1) O R[x] eÐnai akeraÐa perioq . tìte deg(f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) 3) Ta antistrèyima stoiqeÐa tou R[x] eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. 1. Apì ton orismì thc prìsjeshc poluwnÔmwn prokÔptei ìti deg(f (x) + g(x)) ≤ max{deg f (x).2. f (x) = f0 +f1 x+f2 x2 +· · ·+fn xn kai fn = 0R . Tìte f (x) = r0 +r1 x+r2 x2 +· · ·+rn xn kai g(x) = s0 +s1 x+s2 x2 +· · ·+sm xm me rn = 0 kai sm = 0. Apìdeixh. dhlad  U (R[x]) = U (R). ennoÔme ìti to f (x) èqei bajmì 1   0. . Ta f (x) kai g(x) eÐnai mh mhdenikˆ (giatÐ 1R = 0R ). 2. An f (x) ∈ R[x]. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec isqÔei rn sm = 0 kai sunep¸c f (x)g(x) = 0. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 99 lème “èstw polu¸numo f (x) bajmoÔ mikrìterou   Ðsou tou 1”. An to f (x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R[x]. To f0 onomˆzetai stajerìc ìroc tou f (x). IdiaÐtera. ta antistrèyima stoiqeÐa tou F [x]. 2) An f (x). Sqetik  eÐnai h parakˆtw Prìtash.2. Sunep¸c ta f (x) kai g(x) eÐnai antistrèyima stoiqeÐa tou R.2.3 Parat rhsh.2. 2.   ìti eÐnai to mhdenikì polu¸numo. deg g(x)}. Apì ta parapˆnw èqoume deg(f (x)g(x)) = m + n = degf (x) + deg g(x). g(x) ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikˆ polu¸numa. 2. 'Eqoume f (x)g(x) = (r0 s0 ) + (r0 s1 + r1 s0 )x + · · · + (rn sm )xn+m . Anafèrame sthn eisagwg  thc Paragrˆfou aut c ìti pollèc algebrikèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì to R. Apì to 2) thc Prìtashc èqoume 0 = deg((f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) kai ˆra deg f (x) = deg g(x) = 0. 'Estw R mia akeraÐa perioq . 'Estw f (x). Epomènwc o R[x] den èqei mhdenodiairètec. EpÐshc 1R[x] = 1R = 0R = 0R[x] .

2. 1 2. eÐnai dunatìn diaforetikˆ polu¸numa na epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh. An f (x) ∈ R[x]. Poluwnumikèc sunart seic ¯ f : R → R.7 Parˆdeigma. kai r ∈ R jètoume f (r) = f0 +f1 r+· · ·+fn rn . Metˆ apì upologismoÔc sto Z3 blèpoume ìti1 f (0) = 0 = g(0).5 Shmei¸seic. 2) EpÐshc. Oi parapˆnw dÔo idiìthtec mac epitrèpoun na “antikatast soume to x me to r” se isìthtec poluwnÔmwn. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. to stoiqeÐo [a] ∈ Zn ja sumbolÐzetai aploÔstera a ∈ Zn . Gia parˆdeigma.2. tìte gia kˆje r ∈ R èqoume f (r) = q(r)g(r) + h(r). Tìte to ginìmeno f (x)g(x) = 6x2 + 5x + 1 = 5x + 1 èqei bajmì 1. kai • (f g)(r) = f (r)g(r). an sto R[x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + h(x). 2. 1) Gia tuqaÐo daktÔlio R me monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai fanerì ìti isqÔei deg(f (x)g(x)) ≤ deg f (x) + deg g(x) gia kˆje f (x). sto Z4 [x] èqoume (2x+1)2 = 1. Gia parˆdeigma.6 Parat rhsh. Genikˆ isqÔei U (R) ⊆ U (R[x]). an o R èqei mhdenodiairètec. an den upˆrqei prìblhma sÔgqushc. ShmeÐwsh EÐnai polÔ pijanì na eÐqame sunhjÐsei sta majhtikˆ mac qrìnia na tautÐzoume èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] me thn antÐstoiqh poluwnumik  sunˆr¯ thsh f : R → R. h opoÐa onomˆzetai h poluwnumik  sunˆrthsh pou epˆgetai apì to f (x) sto R. g(x) ∈ R[x]. r → f (r). ìpou f (x) = f0 +f1 x+· · ·+fn xn . To parakˆtw parˆdeigma deÐqnei ìti autì den eÐnai pˆnta epitreptì gia tuqaÐo R sth jèsh tou R. g(x) ∈ Z3 [x] ìpou f (x) = x3 + x . 'Estw R = Z3 kai f (x). Apì ed¸ kai sto ex c. EÔkola diapist¸noume ìti gia kˆje f (x). 'Ara 2x+1 ∈ U (Z4 [x]).2. ¯ OrÐzetai ètsi mia sunˆrthsh pou sumbolÐzoume me f . eÐnai dunatìn na èqoume U (R[x]) = U (R). An o R èqei mhdenodiairètec. kai g(x) = 2x. g(x) ∈ R[x] kai kˆje r ∈ R isqÔoun • (f + g)(r) = f (r) + g(r). EÐnai profanèc ìti Ðsa polu¸numa sto R[x] epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh sto R. 'Omwc.100 2 DaktÔlioi 2. èstw f (x) = 2x+1 ∈ Z6 [x] kai g(x) = 3x+1 ∈ Z6 [x]. Gia parˆdeigma. eÐnai dunatìn na isqÔei deg(f (x)g(x)) < deg f (x)+ deg g(x).

4). . Tìte èqoume f (ai ) = bi gia kˆje i. To f (x) eÐnai monadikì wc proc tic idiìthtec autèc.2. ('Ena krit rio pou mac plhroforeÐ pìte dÔo poluwnumikèc sunart seic F → F eÐnai Ðsec.8 Je¸rhma (Parembol  tou Lagrange ). f (an+1 ) ìpou ta ai eÐnai diakekrimèna. b2 . ··· an−1 · · · a1 a0 n n n Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti h orÐzousa aut  (pou eÐnai gnwst  wc orÐzousa tou Vandermonde) isoÔtai me to ginìmeno (ai − aj ). ¯ Tìte upˆrqei polu¸numo f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f = g . Oi suntelestèc an koun sto F .2. diakekrimèna stoiqeÐa tou F . . . (Bl. bn stoiqeÐa tou F . Mia eujeÐa kajorÐzetai apì dÔo diakekrimèna shmeÐa thc. . ¯ 'Ara. an kai ¯ ta polu¸numa f (x). g : Z3 → Z3 eÐnai Ðsec. JewroÔme to n × n grammikì sÔsthma 2. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma kai g : F → F mia apeikìnish. .9 Pìrisma. èstw thn (xn−1 . . . Apìdeixh. g1 . . . SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. 'Estw F èna s¸ma kai a1 . g0 ). . a2 . 'Estw ìti upˆrqei kai ˆllo g(x) ∈ F [x] me deg g(x) ≤ n − 1 kai g(ai ) = bi gia kˆje i. . 2. H orÐzousa twn suntelest¸n eÐnai h an−1 · · · a1 a0 1 1 1 . . . . ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. . Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 101 f (1) = 2 = g(1) kai f (2) = 1 = g(2). èna polu¸numo f (x) bajmoÔ n me suntelestèc apì èna s¸ma kajorÐzetai apì n + 1 timèc tou f (a1 ). . . tìte mÐa lÔsh tou sust matoc eÐnai h (gn−1 . f0 ). n n n me agn¸stouc touc xi . Epeid  h lÔsh tou sust matoc eÐnai monadik  sumperaÐnoume ìti f (x) = g(x). . x1 . . An g(x) = gn−1 xn−1 + · · · + g1 x + g0 . oi poluwnumikèc sunart seic f : Z3 → Z3 . an xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = b1 1 1 1 ··· xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = bn .2. Jètoume f (x) = fn−1 xn−1 + · · · + f1 x + f0 ∈ F [x]. x0 ) = (fn−1 . . kai thn Parˆgrafo 3. g(x) den eÐnai Ðsa. . ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Apì thn upìjesh èpetai ìti i<j (ai − aj ) = 0 kai ka- i<j tˆ sunèpeia to sÔsthma èqei (monadik ) lÔsh. exetˆzetai sthn epìmenh Parˆgrafo).2. dhlad  f (s) = g(s) gia kˆje s ∈ Z3 . . f1 . . . . 'Estw b1 . Tìte upˆrqei èna polu¸numo f (x) ∈ F [x] bajmoÔ to polÔ n − 1 tètoio ¸ste f (ai ) = bi gia kˆje i.

. . y] kai onomˆzetai daktÔlioc twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x.j=0 ìpou rij ∈ R. . Gia ˆpeira s¸mata to sumpèrasma autì den alhjeÔei. i = 1.n daktÔlioc R[x] = S eÐnai profan¸c upodaktÔlioc tou S[y] = R[x. y) = m. O daktÔlioc S[y] sumbolÐzetai me R[x. . 'Estw F = {a1 . . Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma. . n. . . i = 1. Me anˆlogo trìpo kataskeuˆzetai o daktÔlioc R[x1 . upˆrqei f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (ai ) = bi = g(ai ). n. . . Gia parˆdeigma. . Apì th monadikìthta. . xn ] twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x1 .j=0 rij xi y i . . . . O . . y]. to polu¸numo autì tautÐzetai me to f (x).2. ìpou fi (x) ∈ R[x]. (EpishmaÐnoume ìti h parapˆnw parˆstash tou poluwnÔmou autoÔ prokÔptei apì ton kanìna tou Cramer sthn epÐlush grammik¸n susthmˆtwn) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai S = R[x]. . xn me suntelestèc apì to R. i = 1. to polu¸numo tou dexioÔ mèlouc èqei bajmì to polÔ n−1 kai paÐrnei tic timèc bi ìtan to x antikatastajeÐ me to ai . SÔmfwna me to prohgoÔmeno Pìrisma. . . kˆje apeikìnish apì èna peperasmèno s¸ma F ston eautì tou eÐnai poluwnumik . . . Antikajist¸ntac ta fi (x) blèpoume ìti to tuqaÐo stoiqeÐo tou S[y] eÐnai thc morf c m.n Polu¸numa poll¸n metablht¸n rij xi y j = r00 + · · · + rij xi y j + · · · + rmn xm y n . i = 1.8. . . .). . n eÐnai to n f (x) = i=1 bi (x − a1 ) · · · (x − ai−1 )(x − ai+1 ) · · · (x − an ) . . . Efarmìzontac to Je¸rhma 2. n.102 2 DaktÔlioi Apìdeixh. O sun jhc sumbolismìc gia ta stoiqeÐa tou eÐnai f (x. (ai − a1 ) · · · (ai − ai−1 )(ai − ai+1 ) · · · (ai − an ) Prˆgmati.2. an } kai bi = g(ai ). . apodeiknÔetai ìti to monadikì f (x) me deg f (x) ≤ n−1 pou èqei thn idiìthta f (ai ) = bi . . Qrhsimopoi¸ntac to sumbolismì tou Jewr matoc 2. x → ex . y me suntelestèc apì to R.1 gia to S sth jèsh tou R lambˆnoume to daktÔlio tou opoÐou ta stoiqeÐa eÐnai thc morf c fn (x)y n + · · · + f1 (x)y + f0 (x). . den eÐnai poluwnumik  (giatÐ. h ekjetik  apeikìnish R → R. i=0. xn ] apoteleÐ mia eureÐa perioq  thc 'Algebrac kai eÐnai to kentrikì jèma thc Algebrik c GewmetrÐac i=0. . H jewrÐa twn poluwnumik¸n daktulÐwn poll¸n metablht¸n R[x1 .

1. 10. 5. DeÐxte me parˆdeigma ìti eÐnai dunato na isqÔei deg(f (x) + g(x)) < max{deg f (x). ìpou an = 0.26). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc. . 'Askhsh 2. 1. deg g(x)}. 'Eqei de kai axioshmeÐwtec efarmogèc se ˆllouc tomeÐc twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai ta Upologistikˆ Majhmatikˆ kai h JewrÐa KwdÐkwn. ApodeÐxte ìti to ax + b ∈ R[x] eÐnai antistrèyimo an kai mìno an to b eÐnai antistrèyimo sto R kai to a eÐnai mhdenodÔnamo sto R (bl. An to polu¸numo an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. 9. An o R eÐnai mÐa akeraÐa perioq  gnwrÐzoume ìti U (R[x]) = U (R). ìpou F eÐnai s¸ma. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì 2. BreÐte apeÐrou pl jouc tètoia polu¸numa. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ènac upodaktÔlioc tou R. 3. Upìdeixh: (2x + 1)2 = (4x2 + 4x + 1) = 1. 8. Poia apì ta parakˆtw sÔnola eÐnai upodaktÔlioi tou Z[x]. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì mikrìtero   Ðso tou 100. BreÐte èna f (x) ∈ Z10 [x] tètoio ¸ste deg((2x + 1)f (x)) = deg f (x). an autìc perièqei toulˆqiston èna polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ. 2. eÐnai mhdenodiairèthc.2. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou F [x]. 4. D¸ste èna parˆdeigma enìc daktulÐou R tètoio ¸ste U (R[x]) = U (R). ApodeÐxte ìti o S[x] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. eÐnai ˆpeiro sÔnolo.2. i) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 0} ii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 2} iii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) ˆrtioc} iv) {f (x) ∈ Z[x]| deg f (x) ≤ 10} 6. Ask seic 2. ApodeÐxte ìti sto Z4 [x] upˆrqoun antistrèyima polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi perièqoun monadiaÐo stoiqeÐo. tìte to an ∈ R eÐnai mhdenodiairèthc. 7. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 103 kai thc Metajetik c 'Algebrac.

i) 'Estw f (x. tìte (f (x))p = f (xp ) gia kˆje f (x) ∈ Zp [x]. 13. y). Parˆdeigma 2. .1. AlhjeÔei ìti f (x. Upìdeixh: Mikrì Je¸rhma tou Fermat. y) ∈ Q[x. y) = 0. y) + yh(x. h(x. y) = 0. y] tou opoÐou o stajerìc ìroc isoÔtai me 0. ii) Gia kˆje pr¸to arijmì p.104 2 DaktÔlioi 11. Poiˆ sunˆrthsh epˆgei to xp−1 − 1 ∈ Zp . 14. y). ApodeÐxte ìti an o p eÐnai pr¸toc. y) = xg(x. 12. y) ∈ Q[x. EÐnai dunatìn o daktÔlioc R[x] na eÐnai s¸ma. i) ApodeÐxte ìti to x3 − x ∈ Z6 [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Z6 → Z6 . y] tètoio ¸ste f (x. apodeÐxte ìti to polu¸numo xp −x ∈ Zp [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Zp → Zp . Upìdeixh: Bl. y) ∈ Q[x. ii) 'Estw f (x. y] tètoia ¸ste f (x. ApodeÐxte ìti upˆrqoun g(x.12 2). 0) = f (0.

afoÔ x2 − 5x + 6 = (c(x − 2))(c−1 (x − 3)). o R[x] eÐnai akeraÐa perioq . Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq . Allˆ kai kˆje c(x − 3) diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x]. 5) An g(x)|f (x) kai f (x)|g(x) kai o R eÐnai akeraÐa perioq . tìte h(x)|f (x). me f (x) = cg(x). 2) An g(x)|f (x) kai h(x)|g(x). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x).1 Prìtash. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). Tìte isqÔoun ta ex c: 1) An g(x)|f (x) kai g(x)|h(x). Gia parˆdeigma. tìte g(x)|a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆje a(x).3 Diairetìthta PoluwnÔmwn Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac ston poluwnumikì daktÔlio R[x]. to x − 3 diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x] giatÐ x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). 2) kai 3) eÐnai ˆmesec kai af nontai san ask seic. ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti pollèc arijmhtikèc idiìthtèc tou Z  tan sunèpeiec tou algorÐjmou diaÐreshc. èstw F .3. b(x) ∈ R[x].3. Ed¸ ja anaptÔxoume ènan algìrijmo diaÐreshc gia polu¸numa kai ja lˆboume anˆloga arijmhtikˆ apotelèsmata gia ton F [x].4 2). kai epomènwc. tìte g(x) = 0 kai eÐnai profanèc ìti isqÔei to zhtoÔmeno. Lème ìti to g(x) diaireÐ to f (x) sto R[x] (  ìti to f (x) eÐnai pollaplˆsio tou g(x) sto R[x]   ìti to g(x) eÐnai diairèthc tou f (x) sto R[x]) kai grˆfoume g(x)|f (x) an upˆrqei h(x) ∈ R[x] me f (x) = h(x)g(x). H idiìthta 4) prokÔptei ˆmesa apì thn Prìtash 2. Epeid  f (x) = g(x)a(x) kai g(x) = f (x)b(x) gia kˆpoia a(x). Gia thn apìdeixh thc 5) èqoume: An f (x) = 0. tìte deg g(x) ≤ deg f (x). 4) An g(x)|f (x) ìpou f (x) = 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . ìpou c ∈ Q − {0}.2. g(x). Oi apodeÐxeic twn 1). g(x) ∈ R[x]. . Apìdeixh.2. Diairetìthta kai anˆgwga polu¸numa 2. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. 3) Gia kˆje antistrèyimo c ∈ R èqoume c|f (x). b(x) ∈ R[x] paÐrnoume f (x) = f (x)b(x)a(x). 'Estw f (x) = 0. tìte upˆrqei antistrèyimo c ∈ R. Diairetìthta PoluwnÔmwn 105 2. h(x) ∈ R[x]. ja diapist¸soume ìti oi daktÔlioi Z kai F [x] èqoun pollèc koinèc idiìthtec.

g(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ me p(x) = f (x)g(x).106 2 DaktÔlioi 1 = b(x)a(x). Ja diapist¸soume sth sunèqeia ìti an F eÐnai èna s¸ma. r(x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). To x2 + 1 ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo epÐ tou R allˆ ìqi epÐ tou C giatÐ sto C[x] isqÔei x2 + 1 = (x + i)(x − i). Lambˆnoume ètsi èna apotèlesma anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 2.2 Orismìc. Apìdeixh. opìte q(x) = 0 kai r(x) = f (x). . Sth sunèqeia ja estiˆsoume to endiafèron mac sthn perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai mˆlista s¸ma. g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. UpenjumÐzoume ìti ènac akèraioc p > 1 eÐnai pr¸toc an den upˆrqoun akèraioi a > 1. ja apodeÐxoume ìti kˆje polu¸numo sto F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn. To parakˆtw apotèlesma eÐnai idiaÐtera shmantikì gia to skopì mac.2.3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x]). dhlad  twn idiot twn twn dÔo prˆxewn tou F [x]. 1) 'Uparxh: 'Estw f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm me gm = 0. 'Estw F èna s¸ma. IdiaÐtera.4 2). b > 1 me p = ab. Gia parˆdeigma. tìte ta anˆgwga polu¸numa sto F [x] eqoun idiìthtec anˆlogec me ekeÐnec twn pr¸twn arijm¸n sto Z. (Ja doÔme parakˆtw ìti oi apant seic gia R = R kai R = C eÐnai gnwstèc). EpishmaÐnoume ìti to er¸thma an èna dedomèno polu¸numo f (x) ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo sto R[x] eÐnai sth genikìthtˆ tou dÔskolo kai paramènei praktikˆ ˆluto akìma kai ìtan R = Q. èqoume f (x) = 0g(x) + f (x). an o R eÐnai akeraÐa perioq . To 5x + 1 ∈ Z6 [x] an kai eÐnai bajmoÔ 1 den eÐnai anˆgwgo sto Z6 [x] giatÐ isqÔei 5x+1 = (2x+1)(3x+1). Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). An deg f (x) < deg g(x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). pou eÐnai h melèth thc arijmhtik c sto F [x]. 'Ara to a(x) eÐnai antistrèyimo sto R[x].4 3) paÐrnoume ìti to a(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. Apì thn Prìtash 2. 'Ena polu¸numo p(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ onomˆzetai anˆgwgo sto R[x] (  anˆgwgo epÐ tou R) an den upˆrqoun polu¸numa f (x).3. H antÐstoiqh ènnoia gia polu¸numa dÐnetai ston epìmeno orismì.2. Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x] 2. kˆje polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 1 eÐnai anˆgwgo sto R[x] (Prìtash 2.3.

3. 'Ara q(x) = q (x) kai ètsi r(x) = r (x). Epomènwc −1 f (x) = (fn gm xn−m + q(x))g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). Gia to epagwgikì b ma. Sunep¸c f0 = (f0 g0 )g0 + 0.3. H apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc mac parèqei ènan . 'Otan to s¸ma F eÐnai to Q   to R. 'Ara deg h(x) < n = deg f (x). me ton sumbolismì thc apìdeixhc) kai to antÐstrofì tou eÐnai to 3 ∈ Z5 . tìte apì thn Prìtash 2. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ deg r(x) < deg g(x) kai deg r (x) < deg g(x). r(x).4 Parˆdeigma. An deg f (x) = 0.2. ja upojèsoume ìti upˆrqoun q(x). −1 opìte q(x) = f0 g0 kai r(x) = 0. Ja efarmìsoume epagwg  sto deg f (x). Afair¸ntac katˆ mèlh lambˆnoume (q(x) − q (x))g(x) = r (x) − r(x).4 2) prokÔptei ìti deg(r (x) − r(x)) ≥ deg g(x). q (x). SÔmfwna 2. r(x) ∈ F [x] me −1 f (x) − fn gm xn−m g(x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). q(x)) sto prohgoÔmeno Je¸rhma onomˆzetai to upì- praktikì trìpo upologismoÔ twn q(x) kai r(x). 2) Monadikìthta: 'Estw ìti upˆrqoun q(x).2. tìte deg g(x) = 0 kai ˆra f (x) = f0 kai g(x) = g0 . To g0 eÐnai mh −1 mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc kai ˆra antistrèyimo. 'Estw F = Z5 kai f (x) = x4 + 4x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. r (x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 107 'Estw ìti deg f (x) ≥ deg g(x). An q(x) − q (x) = 0. O megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai to 2 ∈ Z5 (gm = 2. Apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqoun q(x). kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) kai deg r (x) < deg g(x). JewroÔme to polu¸numo −1 h(x) = f (x) − fn gm xn−m g(x) ∈ F [x]. To r(x) (antÐstoiqa. Ja doÔme ed¸ èna parˆdeigma gia diaforetikì s¸ma. to phlÐko) thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x). r(x) me f (x) = q(x)g(x)+r(x) kai deg r(x) < deg g(x) gia kˆje polu¸numo f (x) me deg f (x) < n. loipo (antÐstoiqa. g(x) = 2x2 + 1 ∈ Z5 [x]. −1 O suntelest c tou xn sto h(x) eÐnai fn − fn gm gm = 0. o trìpoc autìc diaÐreshc poluwnÔmwn eÐnai akrib¸c autìc pou gnwrÐzoume apì ta majhtikˆ mac qrìnia.

3. r(x) ∈ R[x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). 'Eqoume x2 + x + 1 − 3g(x) = x − 2. tìte to c−1 f (x) eÐnai monikì. Epanalambˆnoume t¸ra thn Ðdia diadikasÐa gia to x2 + x + 1 sth jèsh tou f (x). y] wc polu¸numa sth metablht  y me suntelestèc apì to daktÔlio Q[x]. perioq  kai f (x). Mègistoc koinìc diairèthc . y) = y − x. dhlad  Q[x. ParathroÔme ìti ìtan to F eÐnai s¸ma kai f (x) ∈ F [x] eÐnai mh mhdenikì me megistobˆjmio suntelest  c ∈ F . 'Estw R mia akeraÐa Parˆdeigma Ston daktÔlio Q[x. y] jewroÔme ta polu¸numa f (x. 'Ara q(x) = 3x2 + 3 kai r(x) = x − 2. 'Eqoume f (x) − 3x2 g(x) = x2 + x + 1.5 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto R[x]).108 2 DaktÔlioi me thn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc (kai sugkekrimèna sto shmeÐo ìpou jewr same to h(x)) apì to f (x) afairoÔme to 3x4−2 g(x). g(x) ∈ R[x] ètsi ¸ste o megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. Sunep¸c. To monadikì shmeÐo sthn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc ìpou qrhsimopoi same ìti ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai antistrèyima  tan gia na antistrèyoume ton megistobˆjmio suntelest  tou g(x). JewroÔme ta stoiqeÐa tou Q[x. Kat analogÐa me ton daktÔlio Z mporoÔme na orÐsoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth poluwnÔmwn sto F [x]. y] = (Q[x])[y]. Apì tic parapˆnw dÔo tautìthtec paÐrnoume f (x) = 3x2 g(x) + x2 + x + 1 = 3x2 g(x) + 3g(x) + x − 2 = (3x2 + 3)g(x) + x − 2. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ R[x] onomˆzetai monikì an o megistobˆjmioc suntelest c tou eÐnai to 1. Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc brÐskoume xy 2 − 1 = (xy + x2 )(y − x) + x3 − 1. Ed¸ termatÐzetai h diadikasÐa twn afairèsewn giatÐ o bajmìc tou x − 2 eÐnai mikrìteroc tou bajmoÔ tou g(x). H apìdeixh af netai san ˆskhsh. y) = xy 2 − 1 kai g(x. Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). 2. me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ to akìloujo apotèlesma.

2.3. kai 2) an c(x) ∈ F [x]. tìte µκδ(f (x). b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste µκδ(f (x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc µκδ(f (x). b(x) ∈ F [x].3. upˆrqoun a(x). kˆje polu¸numo thc morf c c(x + 1).6 Orismìc. H upìjesh ìti o µκδ eÐnai monikì polu¸numo qreiˆzetai gia na eÐnai autìc monadikìc.2. g(x)). 2. g(x)) twn f (x) kai g(x) sto F [x]. tìte apì thn idiìthta 2) kˆje ˆlloc koinìc diairèthc twn f (x). c ∈ R − {0} ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . g(x) èqei bajmì pou eÐnai mikrìteroc   Ðsoc tou deg d(x). Epiplèon. an f (x) = 2x + 2 ∈ R[x] kai g(x) = x2 − 1 ∈ R[x]. Apìdeixh. Diairetìthta PoluwnÔmwn 109 qiston èna eÐnai mh mhdenikì. 'Uparxh: JewroÔme to sÔnolo I = {a(x)f (x) + b(x)g(x) ∈ F [x]|a(x). g(x) ∈ F [x] (apì ta opoÐa toulˆqiston èna eÐnai mh mhdenikì) upˆrqei kai eÐnai monadikìc. Sto parˆdeigmˆ mac. Epeid  èna toulˆqiston apì ta f (x) kai g(x) den eÐnai mhdèn. Ja doÔme sto epìmeno je¸rhma ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). 'Ena monikì polu¸numo d(x) ∈ F [x] onomˆzetai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) an ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) d(x)|f (x) kai d(x)|g(x) sto F [x]. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆqiston èna den eÐnai mhdèn.7 Je¸rhma. c(x)|f (x) kai c(x)|g(x) tìte c(x)|d(x). g(x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). Gia parˆdeigma. 'Estw d(x) ∈ I èna mh mhdenikì polu¸numo elˆqistou bajmoÔ. SumbolÐzetai de me µκδ(f (x).3. Tìte èqoume d(x) = a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆpoia a(x). H apìdeixh pou akoloujeÐ eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou antÐstoiqou Jewr matoc gia ton daktÔlio Z. b(x) ∈ F [x]}. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆ- Shmei¸noume ìti an to d(x) eÐnai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). (1) . g(x)) = x + 1. to I perièqei mh mhdenikˆ polu¸numa. 'Etsi dikaiologeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc.

Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma (bl. Apì thn Prìtash 2. EÐnai dn = 0. upˆrqei kai ed¸ ènac praktikìc trìpoc pou upologÐzei ton µκδ kai poluwnuma a(x). Tèloc. An p(x)|f (x)g(x). g(x). eÔkola diapist¸noume ìti kai to monikì polu¸numo d−1 d(x) n tic ikanopoieÐ. Gia na deÐxoume thn idiìthta 2) ston orismì tou mkd. b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). 'Estw dn o megistobˆjmioc suntelest c tou d(x). Endèqetai to d(x) na mhn eÐnai monikì. 'Opwc sthn perÐptwsh tou daktulÐou Z twn akeraÐwn.1 5) èqoume c(x) = rd(x) gia kˆpoio mh mhdenikì r ∈ F . èstw c(x) ∈ F [x] me c(x)|f (x) kai c(x)|g(x). upˆrqoun q(x). 2. Epeid  ta c(x) kai d(x) eÐnai monikˆ. 'Omoia paÐrnoume d(x)|c(x). Apì th sqèsh deg r(x) < deg d(x) kai tou orismoÔ tou d(x) sunˆgoume ìti r(x) = 0.5). kai to L mma 1. 'Eqoume apodeÐxei ìti upˆrqei d(x) ∈ F [x] pou ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . r(x) ∈ F [x] me tic idiìthtec f (x) = q(x)d(x) + r(x).8 L mma. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti d(x)|g(x). Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc. AfoÔ to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2).110 2 DaktÔlioi Ja deÐxoume ìti to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . Epomènwc d(x)|f (x).3. Epeid  c(x)|f (x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). ac apodeÐxoume èna apotèlesma pou eÐnai anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. g(x)) = a(x)f (x)+b(x)g(x).2. Prin asqolhjoÔme me autì. n n n Monadikìthta: 'Estw c(x). Apì th sqèsh (??) sumperaÐnoume ìti c(x)|d(x). c(x)|g(x) kai to d(x) eÐnai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) paÐrnoume apì thn idiìthta 2) tou orismoÔ ìti c(x)|d(x). afoÔ d(x) = 0 kai epeid  to F eÐnai s¸ma to dn eÐnai antistrèyimo. d(x) ∈ F [x] dÔo mègistoi koinoÐ diairètec twn f (x) kai g(x). DÔo polu¸numa ja lègontai sqetikˆ pr¸ta an o µκδ touc eÐnai to 1. tìte to p(x) diaireÐ èna toulˆqiston apì ta f (x). paÐrnoume r = 1. deg r(x) < deg d(x). p(x) ∈ F [x]. Antikajist¸ntac èqoume r(x) = f (x) − q(x)d(x) = f (x) − q(x)(a(x)f (x) + b(x)g(x)) = (1 − q(x)a(x))f (x) + (−q(x)b(x))g(x) kai ˆra r(x) ∈ I. èqoume d−1 d(x) = (d−1 a(x))f (x) + (d−1 b(x))g(x).3. ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. g(x). .

H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia. ìpou ci ∈ F gia kˆje i. qn (x). Apì to Je¸rhma 2. . pou eÐnai ˆtopo. 'Estw F èna s¸ma kai a1 (x). . . ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. Tìte. Gia m = 1 èqoume p1 (x) = q1 (x) . . ja diaireÐ kai to g(x). . . Diairetìthta PoluwnÔmwn 111 Apìdeixh. . . b(x) ∈ F [x] me 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). 'Ara p1 (x) = c1 q1 (x) kai c1 q1 (x) = q1 (x) . . p(x)) = 1. . Epeid  to p(x) diaireÐ to a(x)f (x)g(x) kai to b(x)p(x)g(x). pm (x) = cm qm (x). . .9 èqoume (endeqomènwc metˆ apì kˆpoia anadiˆtaxh) ìti p1 (x)|q1 (x). pi (x) anˆgwgo. Monadikìthta (SÔgkrine me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. AfoÔ g(x) ∈ M . qn (x). an (x). 'Uparxh (SÔgkrine me thn apìdeixh thc Prìtashc 1.3. Apìdeixh. Tìte kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn sto F [x]. . tìte n = m kai metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh èqoume p1 (x) = c1 q1 (x). f (x) = p1 (x) . QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.10 Je¸rhma. to p1 (x) ja eÐnai thc morf c c1   c1 q1 (x). . Epilègoume èna g(x) ∈ M elˆqistou bajmoÔ. .9 Pìrisma. Epeid  to q1 (x) eÐnai anˆgwgo. 2. 'Estw ìti to p(x) den diaireÐ to f (x). Apìdeixh. qn (x). 'Estw n > 1. an (x).3. To Ðdio sumbaÐnei tìte kai gia to ginìmenì touc a(x)b(x) = g(x). An f (x) = p1 (x) . afoÔ to F [x] eÐnai akeraÐa perioq  kai .3. Apì to elˆqisto tou bajmoÔ tou g(x) prokÔptei ìti a(x) ∈ M kai b(x) ∈ M kai katˆ sunèpeia ta a(x) / / kai b(x) grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn. pm (x).3.7): MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x). p(x) ∈ F [x]. pm (x) = q1 (x) . . pi (x) ∈ F [x]. to g(x) den eÐnai anˆgwgo (kˆje anˆgwgo polu¸numo eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno anag¸gwn).1): 'Estw M to sÔnolo twn f (x) ∈ F [x] pou den grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn kai èstw ìti M = ∅. ìpou kˆje pi (x) kai qj (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x].3. b(x) ∈ F [x] me deg a(x) < deg g(x) kai deg b(x) < deg g(x). 'Omwc to p1 (x) den eÐnai mia stajerˆ afoÔ eÐnai anˆgwgo. .7 upˆrqoun a(x). . opìte paÐrnoume g(x) = a(x)f (x)g(x) + b(x)p(x)g(x). ìpou c1 ∈ F − {0}. 'Estw F èna s¸ma.2. 'Ara g(x) = a(x)b(x) gia kˆpoia a(x). Apì to Pìrisma 2.2. tìte to p(x) ja diaireÐ èna toulˆqiston apì ta ai (x). An p(x)|a1 (x) . .2. 2. .

. ìpou c ∈ F − {0}. H paragontopoÐhsh aut  onomˆzetai h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn Gia parˆdeigma. m upˆrqoun ci ∈ F − {0} me pi (x) = ci qi (x). g(x) ∈ F [x] kai thn eÔresh poluwnÔmwn a(x) kai b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). SÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma kˆje f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ monadikì trìpo wc f (x) = cp1 (x)r1 . ta pi (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa kai oi ri eÐnai jetikoÐ akèraioi. pm (x) = c1 q2 (x) . . Apì thn isìthta p1 (x) . .112 2 DaktÔlioi q1 (x) = 0 paÐrnoume c1 = q2 (x) . pm (x)rm . qn (x).4) kai ˆra n = 1. h anˆlush tou x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 ∈ R[x] se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 = (x2 + 1)2 (x − 1). g(x) = q1 (x)r0 (x) + r1 (x). EÐnai fanerì ìti an to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo kai èqei megistobˆjmio suntelest  s. . qn (x) kai to Pìrisma 2. tìte µκδ(f (x). . . . metˆ apì anadiˆtaxh. ········· rn−2 (x) = qn (x)rn−1 (x) + rn (x). . qn (x). . Apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume diadoqikˆ f (x) = q0 (x)g(x) + r0 (x). 'Estw f (x). . g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. rn−1 (x) = qn+1 (x)rn (x) + 0.3. kai p2 (x) . Autì eÐnai ˆtopo (Prìtash 2. r1 (x) = q3 (x)r2 (x) + r3 (x). . . .). Kata analogÐa me thn perÐptwsh tou Z. r0 (x) = q2 (x)r1 (x) + r2 (x). H antÐstoiqh anˆlush tou idÐou poluwnÔmou an jewrhjeÐ wc stoiqeÐo tou C[x] eÐnai (x − i)2 (x + i)2 (x − 1). 'Estw t¸ra m > 1. O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] qrhsimopoieÐtai gia ton upologismì tou µκδ dÔo poluwnÔmwn f (x). . O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] 'Estw F èna s¸ma. pm (x) = q1 (x) . Apì thn epagwgik  upìjesh prokÔptei ìti m − 1 = n − 1 kai ìti. deg r0 (x) < deg g(x) deg r1 (x) < deg r0 (x) deg r2 (x) < deg r1 (x) deg r3 (x) < deg r2 (x) deg rn (x) < deg rn−1 (x) (0) (1) (2) (3) (n) . gia kˆje i = 2. . g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). r(x)) (giatÐ. gia kˆpoio c1 ∈ F −{0}. o algìrijmoc autìc sunÐstatai se diadoqikèc efarmogèc tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x] kai thc akìloujhc parat rhshc: an sto F [x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + r(x). g(x)) = µκδ(g(x).9 paÐrnoume ìpwc prin ìti p1 (x) = c1 q1 (x). .2. tìte to s−1 p(x) eÐnai anˆgwgo kai monikì.

giatÐ h akoloujÐa twn fusik¸n arijm¸n deg g(x) > deg r0 (x) > deg r1 (x) > deg r2 (x) > . Lambˆnoume ètsi mia parˆstash thc morf c rn (x) = an−3 (x)rn−3 (x) + bn−2 (x)rn−2 (x).2. Diairetìthta PoluwnÔmwn 113 Metˆ apì peperasmèno pl joc bhmˆtwn ja broÔme èna upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. . Efarmìzontac diadoqikˆ thn parat rhsh pou epishmˆname prin paÐrnoume µκδ(f (x). Sthn isìthta aut  antikajistoÔme to rn−3 (x) apì thn isìthta (n − 2) . r1 (x)) = · · · = µκδ(rn (x). (0 ) (1 ) (2 ) (n − 1 ) (n ) AntikajistoÔme t¸ra to rn−1 (x) apì thn (n − 1) sthn (n) .3. g(x)) = µκδ(rn (x). . An s eÐnai o megistobˆjmioc ìroc tou (mh mhdenikoÔ poluwnÔmou) rn (x). 0) = s−1 rn (x). thn (n). 0). Upojètoume ìti to rn+1 (x) eÐnai to pr¸to upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. r0 (x)) = µκδ(r0 (x). Ta a(x). kai efarmìzontac thn parakˆtw diadikasÐa. tìte eÐnai fanerì ìti µκδ(f (x). Sto tèloc ja prokÔyei mia parˆstash thc morf c rn (x) = A(x)f (x) + B(x)g(x). . eÐnai gn sia fjÐnousa. b(x) prosdiorÐzontai me diadoqikèc antikatastˆseic xekin¸ntac apì thn proteleutaÐa isìthta. 'Ena parˆdeigma ìpou efarmìzetai o parapˆnw algìrijmoc upˆrqei amèswc parakˆtw. g(x)) = µκδ(g(x). An s eÐnai o megistobˆjmioc suntelest c tou rn (x) èqoume s−1 rn (x) = s−1 A(x)f (x) + s−1 B(x)g(x) opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = s−1 A(x) kai b(x) = s−1 B(x). rn+1 (x) = 0. kai oÔtw kˆje ex c. Grˆfoume tic isìthtec (0) − (n) wc ex c r0 (x) = f (x) − q0 (x)g(x) r1 (x) = g(x) − q1 (x)r0 (x) r2 (x) = r0 (x) − q2 (x)r1 (x) ········· rn−1 (x) = rn−3 (x) − qn−1 (x)rn−2 (x) rn (x) = rn−2 (x) − qn (x)rn−1 (x).

g(x)) èqei bajmì 2. To teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo eÐnai to 4x + 3. To antÐstrofo tou 4 sto Z7 eÐnai to 2. Ja upologÐsoume ton µκδ(f (x). BrÐskoume ta ex c f (x) = (6x)g(x) + 5x2 + 4x + 5 g(x) = (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) + 4x + 3 5x2 + 4x + 5 = (3x + 4)(4x + 3) + 0. 'Ara µκδ(f (x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). Gia ton Algìrijmo DiaÐreshc efarmìzoume th mèjodo pou perigrˆyame sto Parˆdeigma 2.11 ParadeÐgmata. g(x)).4. 1) 'Estw f (x). dhlad  to 2. 2) 'Estw f (x) = x4 +2x3 +4x2 +8x+9 ∈ Zp [x] kai g(x) = x2 +2x+3 ∈ Zp [x]. qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio Algìrijmo. Gia na prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x). èqoume x + 6 = (3x + 4)f (x) + (3x2 + 4x + 2)g(x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x).3. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. ¸ste µκδ(f (x). kai ja prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x) tètoia ¸ste µκδ(f (x). 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(f (x) − (6x)g(x)). Metˆ apì prˆxeic brÐskoume 4x + 3 = (5x + 2)f (x) + (5x2 + 2x + 1)g(x). Gia poioÔc p o µκδ(f (x). g(x)) = 2(4x + 3) = x + 6.3. g(x) ∈ Z7 [x] ìpou f (x) = 4x4 + 2x3 + 6x2 + 4x + 5 kai g(x) = 3x3 + 5x2 + 6x. . Pollaplasiˆzontac me to antÐstrofo tou 4 sto Z7 .114 2 DaktÔlioi 2. opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = 3x + 4 kai b(x) = 3x2 + 4x + 2. grˆfoume thn proteleutaÐa isìthta wc 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) kai antikajistoÔme to 5x2 + 4x + 5 apì thn pr¸th.

2. . Apì thn upìjesh isqÔei µκδ(p(x).2.2. q(x). g(x)) = 2 ⇔ g(x) = µκδ(f (x). H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou ParadeÐgmatoc 1. pm (x)nm . ìpou oi ni eÐnai jetikoÐ akèraioi kai ta p(x). tìte den upˆrqoun polu¸numa . g(x). 1.3. 4) 'Estw f (x). 5) Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa. dhlad  p(x)q(x)|f (x). q(x) ∈ F [x] diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. tìte p(x)q(x)|f (x). Ja apodeÐxoume ed¸ ìti an n > 2. g(x)). .4 2) ìti deg µκδ(f (x). Apì ton orismì tou µκδ kai epeid  to g(x) eÐnai monikì eÐnai fanerì ìti g(x) = µκδ(f (x). Sunep¸c p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) kai p(x)q(x)|b(x)q(x)f (x).8 1). g(x))|g(x) kai to g(x) eÐnai deutèrou bajmoÔ kai monikì. Tìte f (x)|h(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 115 Epeid  µκδ(f (x). . pm (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa.3. blèpoume apì thn Prìtash 2. Epomènwc p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x).10 èpetai ìti h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai thc morf c f (x) = cp(x)n1 q(x)n2 p3 (x)n3 . Apì to Je¸rhma 2. 'Ara p(x)q(x)|f (x).2. 3) 'Estw F èna s¸ma kai p(x). g(x)) = 1. Apì thn upìjesh kai to Je¸rhma 2. q(x)) = 1. ìpou f (x) ∈ F [x]. .3. IsqÔei p(x)q(x)|p(x)f (x). An p(x)|f (x) kai q(x)|f (x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. To upìloipo 6x + 6 eÐnai 0 an kai mìno an p = 2   3. b(x) ∈ F [x]. h(x) ∈ F [x]. opìte f (x) = a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Zp [x] brÐskoume f (x) = (x2 + 1)g(x) + 6x + 6. Ac to apodeÐxoume autì me dÔo trìpouc. . ìpou a(x).7 èqoume 1 = a(x)p(x) + b(x)q(x). g(x)) ⇔ g(x)|f (x). . p3 (x). me f (x)|g(x)h(x) kai µκδ(f (x).

Gia thn apìdeixh ja qreiastoÔme stoiqei¸deic idiìthtec thc parag¸gou poluwnÔmou me suntelestèc apì to C tic opoÐec ja jewr soume gnwstèc. Jewr¸ntac bajmoÔc èqoume b + c − 1 ≥ deg(h(x)g(x) − h(x) g(x)) ≥ deg(f (x))n−1 = (n − 1)a. g(x). pou eÐnai ˆtopo.8 7. h(x)) = 1 èqoume ìti µκδ((f (x))n−1 . sto Z3 [x] èqoume x3 + (x + 1)3 = (2x + 1)3 .9 kai katˆ sunèpeia diaireÐ ton µκδ(f (x). Epeid  µκδ(f (x).3. g(x)) pou eÐnai 1. h(x) eÐnai antÐstoiqa a. 'Estw ìti oi bajmoÐ twn f (x). ìpwc èqoume  dh epishmˆnei sthn Efarmog  1. c. An kai oi daktÔlioi Z kai F [x] parousiˆzoun pollèc shmantikèc omoiìthtec. 'Ara èqoume µκδ(f (x). . ShmeÐwsh To Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa den alhjeÔei gia tuqaÐo s¸ma F sth jèsh tou C. b. 'Ara to (f (x))n−1 diaireÐ to h(x)g(x) − h(x) g(x) sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Efarmog .116 2 DaktÔlioi f (x). 'Estw ìti upˆrqoun f (x). Epeid  isqÔei a ≥ b kai a ≥ c paÐrnoume 2a − 1 ≥ (n − 1)a opìte n ≤ 2. g(x)) = 1 tètoia ¸ste (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . Kˆje anˆgwgoc koinìc parˆgontac twn f (x). ParagwgÐzontac thn arqik  sqèsh kai diair¸ntac me to n lambˆnoume (f (x))n−1 f (x) + (g(x))n−1 g(x) = (h(x))n−1 h(x) . QwrÐc blˆbh thc genikìthtac mporoÔme na upojèsoume ìti a ≥ b kai a ≥ c. h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ me µκδ(f (x). g(x). Apì aut  kai thn arqik  sqèsh paÐrnoume (f (x))n−1 (f (x)g(x) − f (x) g(x)) = (h(x))n−1 (h(x)g(x) − h(x) g(x)). Gia parˆdeigma. (h(x))n−1 ) = 1. h apìdeixh tou Jewr matoc tou Fermat gia to Z eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai jewreÐtai èna apì ta shmantikˆ epiteÔgmata twn sÔgqronwn Majhmatik¸n. g(x).3. h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ tètoia ¸ste µκδ(f (x). h(x) diaireÐ to g(x) sÔmfwna me to Pìrisma 2. g(x)) = 1 kai (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . h(x)) = 1.

An ìmwc jewr soume ta polu¸numa autˆ sto Z5 [x]. g(x) = x3 + 4x2 + x − 6.3 1. b(x) me tic parapˆnw idiìthtec den eÐnai monadikˆ. 7. g(x) = 3x2 + 2. Ed¸. 3. Diairetìthta PoluwnÔmwn 117 Ask seic 2. F = Z7 f (x) = x3 − ix2 + 4x − 4i. g(x) sto F [x] isoÔtai me ton µκδ twn f (x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. . g(x) ∈ F [x] dÔo polu¸numa me g(x) = 0. g(x) = x3 + 1. g(x) ∈ F [x]. Sumperˆnete ìti o µκδ twn f (x). F = Z5 f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. ProsdiorÐste ton µκδ(x8 − 1.8 9). ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai deg g(x) ≥ 1. xn − 1) = xd − 1. Apì tic dÔo tautìthtec diaÐreshc sto F [x] kai E[x] èqoume ìti f (x) = q(x)g(x) + r(x) gia dÔo polu¸numa q(x). Sth sunèqeia na brejoÔn a(x). . Parˆdeigma 1. 2. g(x) = x2 +x+1. ìpou d = µκδ(m. 6. An sto C[x] isqÔei f (x)|g(x) tìte kai sto R[x] isqÔei f (x)|g(x). x6 − 1) sto F [x]. F = C. vi.2 i. . g(x) = x2 + 1. 'Estw F èna upìswma tou s¸matoc E kai f (x). ApodeÐxte ìti sto F [x]. Tìte upˆrqoun monadikˆ f0 (x). g(x) = 3x2 + 2. 4. fn (x) ∈ F [x] me f (x) = fn (x)g(x)n + · · · + f1 (x)g(x) + f0 (x). r(x) ∈ F [x] me deg r(x) < deg g(x) kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) gia dÔo polu¸numa q (x).2. 2 . ìpou to F eÐnai èna s¸ma. g(x) sto E[x].2.3. F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1 g(x) = x3 + 4x2 + x − 6. 5. axÐzei na parathr sei kaneÐc ìti (ìpwc kai sthn perÐptwsh tou µκδ akeraÐwn arijm¸n) ta polu¸numa a(x). F = Q f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. 'Estw f (x). iv. ApodeÐxte ìti q(x) = q (x) kai r(x) = r (x). Na upologisteÐ o mkd twn parakˆtw poluwnÔmwn sto F [x]. b(x) ∈ F [x] ¸ste µκδ(f (x). iii. g(x) ∈ R[x]. . deg fi (x) < deg g(x) ìpou fn (x) = 0. f (x) = x5 + 1. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). n). r (x) ∈ E[x] me deg r (x) < deg g(x). Upìdeixh: Bl. ii. 'Estw f (x). v. Sto Z[x] jewroÔme ta f (x) = x5 +3x4 +x3 +4x2 −3x−1. Qrhsimopoi¸ntac ton algìrijmo diaÐreshc deÐxte ìti to f (x) den diaireÐtai me to g(x). isqÔei µκδ(xm −1. apodeÐxte ìti to f (x) diaireÐtai me to g(x). F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1.

ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. 1. b(x) ∈ F [x] me f (x) = c1 a(x)n . y) = x2 − y jewr¸ntac autˆ wc stoiqeÐa tou i. ii. i. 0. (Q[x])[y] ii. g(x) ∈ F [x]. 13. An upˆrqei h(x) ∈ F [x] me f (x)g(x) = h(x)n . g(x) = x2 − 3x + 2. 11. sqetikˆ pr¸ta polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. Na prosdioristeÐ èna mh mhdenikì f (x) ∈ Q[x] bajmoÔ to polÔ 3 tètoio ¸ste µκδ(f (x). 14. Gia poioÔc pr¸touc p o bajmìc tou µκδ(f (x). ApodeÐxte ìti den upˆrqei f (x) ∈ R[x] tètoio ¸ste (x−1)143 +(x+1)2002 = f (x)13 . èstw f (x) = 2x3 − 3x2 + x + 6. Gia poioÔc pr¸touc p to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x) i. Sto Zp [x]. 12. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. ci ∈ F . x2 + 1) = 1 kai µκδ(f (x). g(x. 9. 'Estw f (x). 'Estw ìti to F eÐnai peperasmèno. 'Estw F èna s¸ma. ii. iii. ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeira to pl joc anˆgwga polu¸numa sto F [x]. eÐnai mh mhdenikì. 2. x2 − 3x + 2) = 1. g(x)) eÐnai i.118 2 DaktÔlioi 8. g(x) = c2 b(x)n . ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei anˆgwgo polu¸numo sto F [x] bajmoÔ ≥ n. Sto Zp [x]. . 10. (Q[y])[x]. tìte upˆrqoun a(x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. ii. y) = x2 y 2 − xy + 1. Efarmìste ton Algìrijmo DiaÐreshc sta polu¸numa f (x. èqei mh mhdenikì stajerì ìro. èstw f (x) = x3 − 4x2 + 3x. g(x) = x2 − 2x.

Ja qrhsimopoi soume epagwg  sto n = deg f (x). Tìte: 1) To upìloipo thc diˆireshc tou f (x) me to x − a eÐnai to f (a). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Apìdeixh. Sthn Parˆgrafo aut  ja exetˆsoume ˆllec shmantikèc idiìthtec tou F [x] gia tic opoÐec den upˆrqoun antÐstoiqec idiìthtec tou Z.2 Pìrisma. RÐzec PoluwnÔmwn 119 2. To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − a eÐnai 0. 2. oi rÐzec tou x2 − 5x + 6 ∈ R[x] eÐnai oi 2 kai 3. 'Estw a ∈ F mia rÐza tou f (x). èstw F . en¸ to x2 + 1 ∈ R[x] den èqei rÐzec sto R.4 RÐzec PoluwnÔmwn Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo melet same idiìthtec tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. 2) To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an x − a|f (x).4. tìte oi rÐzec tou eÐnai to i kai to −i. .2. Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma èqoume f (x) = (x − a)g(x). f (x) ∈ F [x] kai a ∈ F . 2. An to f (x) den èqei rÐzec sto F tìte to Je¸rhma alhjeÔei. 'Estw t¸ra ìti alhjeÔei to Je¸rhma gia kˆje polu¸numo bajmoÔ n − 1. 'Ena stoiqeÐo a ∈ R onomˆzetai rÐza tou f (x) an f (a) = 0. dhlad  an kai mìno an x − a|f (x).4. pou  tan anˆlogec me idiìthtec tou Z. èstw r(x) = c ∈ F . Epeid  deg r(x) < 1 to r(x) eÐnai èna stajerì polu¸numo. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] èna mh mhdenikì polu¸numo. Apìdeixh. mporoÔme na sunˆgoume apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] shmantikˆ sumperˆsmata pou aforoÔn rÐzec enìc f (x) ∈ F [x]. Tìte to f (x) èqei to polÔ deg f (x) rÐzec sto F . Gia parˆdeigma.4. g(x) ∈ F [x]. Autèc anafèrontai se rÐzec poluwnÔmwn.1 Je¸rhma. RÐzec poluwnÔmwn 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x) ∈ R[x]. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] upˆrqoun q(x). 1. 'Ara c = f (x) − q(x)(x − a) kai katˆ sunèpeia c = f (a) − q(a)(a − a) = f (a). deg r(x) < 1. Sthn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. r(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = q(x)(x − a) + r(x). Gia n = 0. to f (x) eÐnai mia mh mhdenik  stajerˆ kai katˆ sunèpeia den èqei rÐzec. 2. An ìmwc jewr soume ìti x2 + 1 ∈ C[x]. 'Estw F èna s¸ma.

r2 tou S eÐnai diakekrimèna. an s ∈ S .2 den alhjeÔei ìtan o R den eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati. Ta stoiqeÐa 12 . 22 .4 2) paÐrnoume deg g(x) = n − 1. parìlo pou o bajmìc tou eÐnai 3. . Tìte to a èqei p−1 tetragwnik  rÐza sto Zp an kai mìno an a 2 = 1.4. .4. .4. 'Omwc den eÐnai dunatì na isqÔei h teleutaÐa isìthta. 2 Ja deÐxoume ìti: upˆrqei x ∈ Zp me a = x2 an kai mìno an ar = 1. . opìte apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat paÐrnoume sr = x2r = xp−1 = 1. 2) To Pìrisma 2. . to stoiqeÐo 2 ∈ Z3 den èqei tetragwnik  rÐza sto Z3 . IsqÔei S ⊆ T . Apì thn epagwgik  upìjesh.1 kai to Pìrisma 2. Apì ekeÐ kai pèra oi apodeÐxeic den diaforopoioÔntai. To epìmeno krit rio tou Euler perigrˆfei ta stoiqeÐa tou Zp pou èqoun tetragwnik  rÐza sto Zp : 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc kai a ∈ Zp me a = 0. Je¸rhma 2. afoÔ to i + j an kei sto sÔnolo {2.2 isqÔoun kai ìtan sth jèsh tou s¸matoc F upˆrqei mia akeraÐa perioq  R. 2. p−1 Prˆgmati. ArkeÐ na deÐxoume ìti S = T . ParathroÔme ta ex c: 1. 2.4.3 Shmei¸seic. . 2r = p − 1} pou den perièqei to 0.120 2 DaktÔlioi Apì thn Prìtash 2. an i2 = j 2 tìte (i − j)(i + j) = 0 kai epeid  o Zp eÐnai akeraÐa perioq  paÐrnoume i = j   i + j = 0. EÔkola blèpoume ìti sto Z3 h exÐswsh x2 = 2 den èqei lÔsh. . Gia parˆdeigma.4. pou eÐnai ènac akèraioc arijmìc lìgw thc upìjeshc. To f (x) èqei 6 rÐzec sto Z6 . 3. Prˆgmati. to g(x) èqei to polÔ n − 1 rÐzec sto F . mporoÔme na efarmìsoume ton Algìrijmo DiaÐreshc sto R[x]. S = {b ∈ Zp − {0}|b = x2 gia kˆpoio x ∈ Zp }.5. . kai T = {b ∈ Zp |br = 1}.3. Gia to skopì autì èstw 2. 1) To Je¸rhma 2. èstw r = . . sth jèsh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x]. èstw f (x) = x3 −x ∈ Z6 [x]. epeid  to x − a pou emfanÐzetai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Tìte eÔkola epalhjeÔoume me prˆxeic sto Z6 ìti f (a) = 0 gia kˆje a ∈ Z6 .4.1 eÐnai monikì.4 Efarmog . tìte s = x2 gia kˆpoio mh mhdenikì x ∈ Zp .2. Dhlad . Prˆgmati. 'Ara to pl joc twn riz¸n tou f (x) eÐnai to polÔ 1 + (n − 1) = n.

Allˆ kˆje polu¸numo sto F [x] bajmoÔ 1 eÐnai thc morf c ax + b.4. 2. Apìdeixh.2 giatÐ kˆje stoiqeÐo tou T eÐnai rÐza tou poluwnÔmou xr − 1 ∈ Zp [x].5 èqoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x]. UpologÐzoume ta f (0).2. upˆrqoun mh stajerˆ g(x). . 'Ara deg f (x) = deg h(x) + deg g(x). Apì ta 1. f (1) kai f (2) kai diapist¸noume ìti f (2) = 0. 1) Ja prosdiorÐsoume thn anˆlush tou f (x) = x4 +2x3 +x2 +2x+2 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn.3 sumperaÐnoume ìti S = T . Prˆgmati.6 Efarmogèc. tìte den èqei rÐza sto F . 'Ara h zhtoÔmenh anˆlush tou f (x) eÐnai f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2).4.4. Epeid  to polu¸numo autì èqei bajmì 3.1 2) eÐnai fanerì ìti an to f (x) eÐnai anˆgwgo. RÐzec kai anˆgwga polu¸numa 'Estw f (x) ∈ F [x] me deg f (x) > 1. 'Otan ìmwc o bajmìc tou f (x) eÐnai 2   3 èqoume to akìloujo apotèlesma. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) = 2   3. Me prˆxeic diapist¸noume ìti to x3 + x2 + 2 den èqei rÐza sto Z3 . Apì to Je¸rhma 2. h(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = g(x)h(x). To sÔnolo T perièqei to polÔ r stoiqeÐa. Gia parˆdeigma to (x2 + 1)2 ∈ R[x] den èqei rÐza sto R kai den eÐnai anˆgwgo sto R[x].1 2) sumperaÐnoume ìti x − 2|f (x). autì èpetai apì to Pìrisma 2. ìpou a. Exetˆzoume t¸ra an to x3 + x2 + 2 eÐnai anˆgwgo.2.4. Epeid  to f (x) den eÐnai anˆgwgo.5 Prìtash. apì thn Prìtash 2. 'Estw ìti deg f (x) = 2   3 kai ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto F [x]. 2. Ja deÐxoume ìti to f (x) èqei mia toulˆqiston rÐza sto F . b ∈ F . RÐzec PoluwnÔmwn 121 3.4. An to f (x) den èqei rÐza sto F tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x].4. Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Z3 [x] brÐskoume ìti f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2). To antÐstrofo genikˆ den isqÔei. ìpou deg g(x) < deg f (x) kai deg h(x) < deg f (x). a = 0. Pr¸ta elègqoume an to f (x) èqei rÐzec sto Z3 .4. kai sunep¸c èqei rÐza (thn −a−1 b) sto F . Epeid  deg f (x) = 2   3 sumperaÐnoume ìti èna toulˆqiston apì ta h(x) kai g(x) èqei bajmì 1. Apì to Je¸rhma 2.

Epeid  ta polu¸numa x − a. kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x). ParathroÔme ìti ta f (x) kai g(x) eÐnai monikˆ. . Tìte kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x) − g(x). p − 1 ∈ Zp . 4) 'Estw F èna ˆpeiro s¸ma kai f (x). . 'Estw t¸ra ìti p > 2. 'Opwc akrib¸c sthn apìdeixh thc Efarmog c 2) . . AntÐstrofa. . . · (p − 1) ∈ Zp . 'Ara sto Zp èqoume −1 = (−1)p−1 · 1 · 2 · . . . . Tìte to polu¸numo g(x) − f (x) èqei ˆpeirec rÐzec. · (p − 1). 1. (1) Prˆgmati. paÐrnoume apì to Parˆdeigma 2. Epeid  ìmwc deg g(x) = deg f (x). èstw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp . an f (x) = g(x).1 ∈ Zp en¸ o suntelest c tou x sto dexiì mèloc thc (??) eÐnai (−1)(−2) . 'Ara c = 1 kai f (x) = g(x). g(x) ∈ F [x]. Dhlad  èqoume g(x)|f (x). 'Estw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F .3.·(p−1) sto Zp . . . Sto Zp [x] isqÔei 2 DaktÔlioi xp − x = x(x − 1)(x − 2) . a = 0. Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp ⇔ xp − x|f (x) − g(x). afoÔ 1 ≡ −1 mod 2. .11 2) ìti to ginìmenì touc diaireÐ to f (x). apì th sqèsh g(x)|f (x) sumperaÐnoume ìti f (x) = cg(x) gia kˆpoio c ∈ Zp . Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F ⇔ f (x) = g(x). . tìte eÐnai profanèc ìti f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . . (x − (p − 1)). 5) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x). Sunep¸c apì to Je¸rhma 2. Prˆgmati.4.4. Epeid  o p eÐnai perittìc èqoume (−1)p−1 = 1 kai ˆra −1 = 1·2·. O suntelest c tou x tou aristeroÔ mèlouc thc isìthtac (??) sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai . . Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. Telikˆ sto Z èqoume −1 ≡ (p − 1)! mod p. èstw f (x) = xp − x kai g(x) = x(x − 1)(x − 2) . (−(p − 1)) = (−1)p−1 · 1 · 2 · .1 2) sumperaÐnoume ìti x − a|f (x) gia kˆje a ∈ Zp .122 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. g(x) ∈ Zp [x]. .2 èqoume ìti f (x) − g(x) = 0. . EÐnai fanerì ìti to zhtoÔmeno isqÔei gia p = 2. eÐnai monikˆ anˆgwga kai anˆ dÔo diˆfora. (x − (p − 1)). Apì to Pìrisma 2. 3) (Je¸rhma tou Wilson) Gia kˆje pr¸to arijmì p isqÔei (p − 1)! ≡ −1 mod p.

. . me c ∈ C \ {0} kai a1 . To parakˆtw Je¸rhma apodeÐqthke apì ton Gauss sth didaktorik  diatrib  tou to 1799 kai eÐnai tìso shmantikì gia thn 'Algebra me apotèlesma na onomˆzetai to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. Allˆ x(x − 1) . . (x − (p − 1))|f (x) − g(x). .4. 2. Parˆdeigma 2. RÐzec PoluwnÔmwn 123 paÐrnoume ìti x(x − 1) .7). Epomènwc isqÔei to ex c. To Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac mac plhroforeÐ ìti ta anˆgwga polu¸numa tou C[x] eÐnai ta polu¸numa pou èqoun bajmì 1. (x − an ). p pr¸toc.2. ¯ ¯ f = g ⇒ f (x) = g(x). .2. Kˆje f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n ≥ 1 èqei mia paragontopoÐhsh f (x) = c(x − a1 )(x − a2 ) .3.9 Pìrisma. ìpou to F eÐnai s¸ma.4.4. Ja paraleÐyoume thn apìdeixh giatÐ ìlec oi gnwstèc apodeÐxeic qrhsimopoioÔn mèsa pou uperbaÐnoun to skopì tou biblÐou autoÔ. . F s¸ma. . grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn (Je¸rhma 2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x).4. . EÐnai profanèc ¯¯ ìti an f (x) = g(x) tìte oi antÐstoiqec poluwnumikèc sunart seic f . Parˆgrafo 2. Kˆje polu¸numo f (x) ∈ C[x] GnwrÐzoume ìti kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x].2) eÐnai Ðsec.10).8 Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. AntÐstrofa. .6 4) mac plhroforeÐ ìti an to F eÐnai ˆpeiro isqÔei to antÐstrofo. afoÔ ap − a = 0 gia kˆje a ∈ Zp apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat.4. g : F → F (bl. . an ∈ C (ìqi anagkastikˆ diakekrimèna). H Efarmog  2.6 5) mac plhroforeÐ ìti an F = Zp . To Pìrisma 2.2 ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ F [x]. èqei to polÔ n = deg f (x) rÐzec sto F . èstw ìti xp − x|f (x) − g(x) opìte upˆrqei h(x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (x) − g(x) = (xp − x)h(x). GnwrÐzoume ìti to antÐstrofo genikˆ den isqÔei (bl. Tìte èqoume f (a) − g(a) = (ap − a)h(a) = 0 gia kˆje a ∈ Zp . Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac Ja asqolhjoÔme t¸ra me polu¸numa twn opoÐwn oi suntelestèc an koun sto R   to C.9 mac .7 ShmeÐwsh. H efarmog  2. thc morf c 2.4. tìte ¯ ¯ f = g ⇒ xp − x|f (x) − g(x).4.4. EÐdame sto Pìrisma 2. g(x) ∈ F [x]. (x − (p − 1)) = xp − x. jetikoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston rÐza sto C. 2.

'Estw f (x) ∈ R[x]. ja prosdiorÐsoume t¸ra ìla ta anˆgwga polu¸numa tou R[x]. Epeid  ¯ deg f (x) > 2 autì shmaÐnei ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. ¯ ¯ z 2. Apì thn Prìtash 2. An z ∈ R. tou Jewr matoc to z eÐnai epÐshc rÐza. To f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an • f (x) = ax + b. 'Estw z ∈ C mÐa rÐza tou f (x) ∈ R[x]. Apì to 1. ¯ h Prìtash 2. . ¯ eÐnai rÐza tou f (x). Qrhsimopoi¸ntac ta prohgoÔmena. Tìte suntelestèc. z z ∈ R. Jewr¸ntac ìti f (x) ∈ C[x].4. Tìte paÐrnoume: 0 = f (z) ⇒ 0 = f (z) = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = f (¯).2 èqoume ìti (x − z)(x − z )|f (x) sto R[x]. 'Estw f (x) = ax2 + bx + c ∈ R[x]. Ja deÐxoume ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo. 'Estw z ∈ C−R.4.1 2) dÐnei ìti x − z|f (x) kai x − z |f (x) sto C[x]. ¯ Epeid  isqÔei z = z apì to Parˆdeigma 2.   • f (x) = ax2 + bx + c kai b2 − 4ac < 0.3. b ∈ R) tìte o suzug c tou z eÐnai z = a − bi.3. afoÔ (x − z)(x − z ) = x ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ sÔmfwna me thn 'Askhsh 2. to f (x) èqei mia rÐza z ∈ C. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. tìte kai o suzug c tou. z = a + bi(a. 2. z2 ∈ C. to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an den èqei kamiˆ pragmatik  rÐza. 'Eqoume z1 + z2 = z1 + z2 . 1. 'Ena apotèlesma pou mac bohjˆ na prosdiorÐzoume pijanèc rhtèc rÐzec enìc poluwnÔmou pou èqei akeraÐouc suntelestèc eÐnai to epìmeno. 1. z1 · z2 = z1 · z2 gia ¯ kˆje z1 .124 2 DaktÔlioi plhroforeÐ ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n èqei akrib¸c n rÐzec (ìqi anagkastikˆ diakekrimènec) sto C. Allˆ parathroÔme ìti to (x − z)(x − z ) èqei pragmatikoÔc ¯ ¯ 2 − (z + z )x + z z kai z + z . 'Estw t¸ra f (x) ∈ R[x] èna polu¸numo bajmoÔ ≥ 3. dhlad  an kai mìno an b2 − 4ac < 0. a = 0.11 3) èqoume ìti (x − z)(x − ¯ z )|f (x) sto C[x]. An o migadikìc arijmìc z eÐnai rÐza tou f (x).10 Je¸rhma.4. Apìdeixh. UpenjumÐzoume ìti an z ∈ C. f (x) = fn xn + · · · + f1 x + f0 .5. tìte to f (x) den eÐnai anˆgwgo. 2. z .

6.4. Parˆdeigma. . Pìsec rÐzec èqei to x2 − x sto Z10 .4. 2. x2 − 7. GiatÐ oi apant seic eÐnai diaforetikèc. µκδ(r. x2 − 7. Apì th sqèsh f r = 0 paÐrnoume s an rn + an−1 rn−1 s + · · · + a1 rsn−1 + a0 sn = 0. D¸ste èna parˆdeigma poluwnÔmou sto R[x] bajmoÔ 2004 pou den èqei pragmatikèc rÐzec. Sto Z11 . Gia na broÔme thn anˆlush tou f (x) = x3 − 3x2 + 2x − 6 ∈ Q[x] Ask seic 2.2. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume f (x) = (x − 3)(x2 + 2). Na brejeÐ èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 4 pou af nei upìloipa 3 kai 4 ìtan diairejeÐ me ta x − 1 kai x − 2 antÐstoiqa. F = R b. 2x3 + x2 + 2x + 2. s) = 1. ìpou r. Apìdeixh. ±6. èqoume r|a0 . se ginìmeno anag¸gwn. 'Estw f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]. Poia apì ta parakˆtw polu¸numa eÐnai anˆgwga epÐ tou F . 3. Me ìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti s|an . ±2. 4. F = Z11 e. 'Ara x − 3|f (x). exetˆzoume pr¸ta an to f (x) èqei rÐza sto Q. Epomènwc o akèraioc r diaireÐ ton a0 sn . s) = 1.11 Prìtash. SÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash oi upoy fiec rhtèc rÐzec tou f (x) eÐnai ±1. F = C d.4 1. F = Z5 . ParathroÔme ìti f (3) = 0. tìte r|a0 kai s|an . ApodeÐxte ìti kˆje f (x) ∈ R[x] perittoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston pragmatik  rÐza. Gia poiouc pr¸touc p to x3 + 3x2 − 6x + 1 ∈ Zp [x] diaireÐtai me to x − 1. a. x2 − 7. Na brejeÐ to a ¸ste to upìloipo thc diaÐreshc tou x3 +2x2 −3ax+1 ∈ Q[x] me to x − 2 na eÐnai 1. F = Q c. 5. EÐnai fanerì ìti to x2 + 2 eÐnai anˆgwgo sto Q[x]. x3 − 9. s ∈ Z. ±3. Epeid  µκδ(r. RÐzec PoluwnÔmwn 125 r ∈Q s 2. An to eÐnai mÐa rÐza tou f (x).

17. 0<i<j<p ij ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p > 3. GiatÐ h apeikìnish R x → hmx ∈ R den eÐnai poluwnumik . DeÐxte n n n − 1 = (x − 1)(x − ζ)(x − ζ 2 ) · · · (x − ζ n−1 ). Poia eÐnai h paragontopoÐhsh tou x3 + 2x2 + x + 1 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. . AlhjeÔei ìti to S eÐnai s¸ma. ii. AkeraÐa perioq . 15. 'Estw ζ = sun 2π 2π +ihm ∈ C ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. AlhjeÔei ìti to stoiqeÐo 3 ∈ Z11 èqei tetragwnik  rÐza. 10. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh twn x4 + 2. 8. kai ijk ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p ≥ 5. l ∈ N. . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . Na brejeÐ h paragontopoÐhsh tou x4 − 1 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn R. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ F [x]|f (a1 ) = · · · = f (an ) = 0} eÐnai upodaktÔlioc tou F [x] kai ìti S = {(x − a1 ) · · · (x − an )g(x)|g(x) ∈ F [x]}. ApodeÐxte ìti i.126 2 DaktÔlioi 7. 14. C. 13. ApodeÐxte ìti S = {(x − 1)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. 2 16. Upˆrqei akèraioc b tètoioc ¸ste 7 ≡ b2 mod 31. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ R[x]|f (1) = 0} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x4 + x2 + 1 sto C an eÐnai gnwstì √ −1 + i 3 ìti mÐa rÐza tou eÐnai h . Z2 kai Z3 . 12. an diakekrimèna stoiqeÐa tou. x5 + 3x4 + 2x + 1 ∈ Z5 [x] se ginìmeno anag¸gwn. . Sumperˆnete ìti an ìti x (k + l)2π n ≥ 3 tìte sun = 0. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x3 − 4x2 + 6x − 4 sto C an eÐnai gnwstì ìti mÐa rÐza tou eÐnai h 1 − i. n 0≤k<l≤n−1 18. Na brejeÐ èna polu¸numo sto Z5 [x] bajmoÔ to polÔ 4 pou epˆgei thn Ðdia apeikìnish Z5 → Z5 me aut n pou epˆgei to polu¸numo x9 +2x7 +3x3 +1. 9. . 0<i<j<k<p . 11. ìpou k.

4. mporeÐte na breÐte ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 5 sto Z2 . DeÐxte ìti an deg f (x) > 1 kai to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z2 [x] tìte to f (x) èqei stajerì ìro to 1 kai èna perittì pl joc mh-mhdenik¸n suntelest¸n. ii. 12 32 52 . iv. H ˆskhsh aut  aforˆ polu¸numa uperˆnw tou Z2 kai skiagrafeÐ èna algìrijmo pou prosdiorÐzei ta anˆgwga polu¸numa. 22. . iii. . . . R kai C. eÐnai anˆgwgo an kai mìno an den upˆrqoun a. iii. 23. 19. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc tètoioc ¸ste p ≡ 3 mod 4. ii. ApodeÐxte ìti i. 2 21. SuneqÐzontac thn prohgoÔmenh ergasÐa. DeÐxte ìti to x − 1 diaireÐ to f (x) sto Z2 [x] an kai mìnon an to f (x) èqei ˆrtio pl joc mh mhdenik¸n suntelest¸n. p pr¸toc. 20. EÐnai praktikìc katˆ th gn¸mh sac autìc o algìrijmoc. (p − 2)2 ≡ 1 mod p. ApodeÐxte ìti to x2 + x + 1 diaireÐ to (x + 1)n + xn + 1 sto C[x] an kai mìno an n ≡ 2. p−1 ! ≡ ±1 mod p. i. 24. 4 mod 6. .2. RÐzec PoluwnÔmwn Upìdeixh: Qrhsimopoi ste th sqèsh xp − x = p−1 i=0 (x 127 − i) ∈ Zp [x]. KajorÐste ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 4 sto Z2 [x]. 12 22 32 . Na brejeÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou 98! me to 101 kai na deiqjeÐ ìti (50!)2 ≡ −1 mod 101. ApodeÐxte ìti to x2 + 1 ∈ Zp [x]. b ∈ Z me p = a + b kai ab ≡ 1 mod p. p−1 2 2 ≡ 1 mod p. Na brejeÐ h anˆlush tou f (x) = x4 − 2x3 − 2x + 4 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn Q.

b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + a b a a b b b a · a b a a a b a b EÔkola elègqoume ìti to R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (to b). (Akrib c orismìc dÐnetai parakˆtw).11 5). [1] antÐstoiqa. sunìlwn pou eÐnai efodiasmèna me mÐa   perissìterec prˆxeic. MetaxÔ tou R kai C upˆrqei h 1 − 1 kai epÐ apeikìnish φ:R a b −b a → a + bi ∈ C.128 2 DaktÔlioi 2. 'Estw to sÔnolo R = {a. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai. Sunep¸c oi R kai Z2 èqoun tic Ðdiec idiìthtec wc daktÔlioi kai epomènwc den upˆrqei lìgoc diˆkris c touc. b ∈ R} me tic sun jeic prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc. Ac doÔme èna polÔ aplì parˆdeigma. b ∈ R. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi daktÔlioi) eÐnai na apofanjoÔme an dÔo apì autˆ eÐnai “Ðdia”.1. tìte prokÔptoun oi pÐnakec gia ton Z2 . JewroÔme t¸ra to daktÔlio Z2 kai touc antÐstoiqouc pÐnakec: + [0] [1] [0] [0] [1] [1] [1] [0] · [0] [1] [0] [0] [0] [1] [0] [1] ParathroÔme ìti an stouc pr¸touc pÐnakec “metonomˆsoume” ta stoiqeÐa a kai b se [0]. Autì shmaÐnei ìti oi prˆxeic sto R eÐnai ousiastikˆ Ðdiec me tic antÐstoiqec prˆxeic sto Z2 kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. . JewroÔme to uposÔnolo R tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b . Parˆdeigma 2. Ac upologÐsoume tic eikìnec tou ajroÐsmatoc kai tou ginomènou dÔo pinˆkwn. isìmorfoi. Ac doÔme t¸ra èna ˆllo parˆdeigma. EÔkola apodeiknÔetai ìti to R wc proc th prìsjesh −b a kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai daktÔlioc (bl. To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n C = {a + bi|a.5 OmomorfismoÐ kai Ide¸dh OmomorfismoÐ daktulÐwn 'Ena apì ta pio basikˆ erwt mata pou sunantˆme sth melèth algebrik¸n susthmˆtwn (dhlad . a. ìpwc lème.

C) kajorÐzontai pl rwc apì tic prˆxeic sto C (antÐstoiqa. R). Apì th skopiˆ thc 'Algebrac.5. Epeid  h φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 'Enac omomorfismìc daktulÐwn onomˆzetai isomorfismìc an eÐnai 1-1 kai epÐ apeikìnish.1 Orismìc. φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. Mia apeikìnish φ : R → S onomˆzetai omomorfismìc daktulÐwn an gia kˆje a. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai. isìmorfoi. ∗) dÔo daktÔlioi. ·) kai (S. Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. den upˆrqei lìgoc diˆkrishc twn R kai C. 2.5. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 'Eqoume 129 φ a b −b a + c d −d c =φ a+c b+d −(b + d) a + c = (a + c) + (b + d)i = (a + bi) + (a + d)i =φ kai a b −b a +φ c d −c d . φ(A + B) = φ(A) + φ(B). B ∈ R. 'Estw (R. tìte oi prˆxeic twn R kai −b a C eÐnai ousiastikˆ oi Ðdiec kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. sumperaÐnoume ìti oi prˆxeic sto R (antÐstoiqa. +. monomorfismìc). b ∈ R isqÔoun φ(a + b) = φ(a) ⊕ φ(b) kai φ(a · b) = φ(a) ∗ φ(b) An epiplèon h φ eÐnai epÐ (antÐstoiqa. ìpwc lème. 1-1) ja onomˆzetai epimorfismìc (antÐstoiqa. . φ a b −b a c d −d c =φ ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd = (ac − bd) + (ad + bd)i = (a + bi)(c + di) =φ Dhlad  èqoume a b −b a φ c d −c d . an tautÐsoume ton pÐnaka A = a b me ton migadikì arijmì φ(A) = a + bi. dhlad  apì th skopiˆ thc melèthc twn idiot twn twn prˆxewn twn R kai C. ⊕.2.

ϕ(a) = [0] kai ϕ(b) = [1]. r → r. 3) Gia kˆje daktÔlio R. UpenjumÐzoume ìti mia anˆlogh perÐptwsh èqoume sunant sei sth Grammik  'Algebra me tic grammikèc apeikonÐseic dianusmatik¸n q¸rwn. Ja doÔme parakˆtw ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “sugkrÐnoume” dÔo daktulÐouc kai eidikˆ oi isomorfismoÐ eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “tautÐzoume” dÔo daktulÐouc. b} o daktÔlioc pou eÐdame sthn arq  aut c thc Paragrˆfou.1. S h apeikìnish R → S .2 ParadeÐgmata. 2. oi apeikonÐseic pou meletˆme sthn 'Algebra eÐnai sun jwc tètoiec pou diathroÔn tic prˆxeic twn algebrik¸n susthmˆtwn. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. ϕ : R → Z2 .5. Epeid  kˆje algebrikì sÔsthma eÐnai èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. 1) 'Estw R = a b −b a 5). r → 0S . H apeikìnish ∈ M2 (R) o daktÔlioc tou ParadeÐgmatoc 2. H apeikìnish. φ = a + bi ∈ C eÐnai ènac isomorfismìc ìpwc eÐdame pio pˆnw. ϕ(a + bi) = a − bi. Gia kˆje dÔo daktulÐouc R.11 a b −b a ϕ : R → C. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou onomˆzetai o tetrimmènoc omomorfismìc (  mhdenikìc omomorfismìc).130 2 DaktÔlioi Sqìlio Blèpoume ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn “diathroÔn tic prˆxeic”. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ ϕ((a + bi) + (c + di)) = ϕ((a + c) + (b + d)i) = (a + c) − (b + d)i = (a − bi) + (c − di) = ϕ(a + bi) + ϕ(c + di) kai ϕ((a + bi)(c + di)) = ϕ((ac − bd) + (ad + bc)i) = (ac − bd) − (ad + bc)i = (a − bi)(c − di) = ϕ(a + bi)ϕ(c + di). 4) H apeikìnish ϕ : C → C. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. . 2) 'Estw R = {a. h tautotik  apeikìnish R → R.

2). 7) H apeikonÐseic Z → Q.Parˆgrafo 1. 'Ara aut  eÐnai isomorfismìc. b ∈ Z. ParathroÔme ìti o ϕ den eÐnai monomorfismìc ìtan n = 0. . tìte √ 2 = −a/b ∈ Q. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. b ∈ Z èqoume ϕ(a + b) = [a + b] = [a] + [b] = ϕ(a) + ϕ(b). tìte √ a + b 2 = 0 ⇔ a = b = 0.2. kai Mn (Z) → Mn (Q). A → A. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 131 Epiplèon eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn allˆ ìqi epimorfismoÐ.5. 6) H apeikìnish ϕ : Z → Zn . pou eÐnai ˆtopo (bl. Tèloc eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai epÐ kai katˆ sunèpeia eÐnai isomorfismìc. ìpwc sto prohgoÔmeno parˆdeigma. An b = 0. √ √ √ 5) 'Estw o daktÔlioc Z[ 2] = {a+b 2|a. tìte a = 0. H apeikìnish ϕ : Z[ 2] → √ √ √ Z[ 2]. An b = 0. ϕ(ab) = [ab] = [a][b] = ϕ(a)ϕ(b). kai √ √ √ ϕ (a + b 2)(c + d 2) = ϕ(ac + 2bd + (ad + bc) 2) √ = ac + 2bd − (ad + bc) 2 √ √ = (a − b 2)(c − d 2) √ √ = ϕ(a − b 2)ϕ(c − d 2). pr¸ta parathroÔme ìti an a. √ Prˆgmati. èstw a + b 2 = 0. Epiplèon o ϕ eÐnai 1 − 1. Prˆgmati. ϕ(a+b 2) = a−b 2. ϕ(a) = [a] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. èqoume √ √ √ ϕ(a + b 2 + c + d 2) = ϕ(a + c + (b + d) 2) √ = a + c − (b + d) 2 √ √ = ϕ(a + b 2) + ϕ(c + d 2). b ∈ Z}. afoÔ eÐnai epÐ kai gia kˆje a. a → a. Epomènwc √ √ √ √ ϕ(a + b 2) = ϕ(c + d 2) ⇒ a − b 2 = c − d 2 √ ⇒ a − c + (d − b) 2 = 0 ⇒ a − c = d − b = 0 √ √ ⇒ a = c kai b = d ⇒ a + b 2 = c + d 2. Gia na to doÔme autì.

O ψ eÐnai 1 − 1. apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ψ(xp − x) = 0. giatÐ an f (x) ∈ Zp [x].) kai gia kˆje f.9. Ac exetˆsoume an h ψ eÐnai 1 − 1   epÐ se orismènec peript¸seic. Parat rhsh 2.6 èpetai ìti h apeikìnish ψ : R[x] ¯ f (x) → f ∈ F (R. eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. . a 0 0 a → a 0 0 0 .4. f (x) → f (r). EÔkola epalhjeÔetai ìti h r eÐnai ènac epimomorfismìc daktulÐwn (bl. eÐnai ènac isomorfismìc . H apeikìnish R → M2 (Z). Gia kˆje r ∈ R.6 4)). R) twn apeikonÐsewn R → R. Autì prokÔptei apì to Pìrisma 2.2. 'Estw t¸ra R = Zp .2. Tìte h ψ den eÐnai epÐ. R) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. g ∈ R èqoume ϕ(f + g) = (f + g)(c) = f (c) + g(c) = ϕ(f ) + ϕ(g) kai ϕ(f g) = (f g)(c) = f (c)g(c) = ϕ(f )ϕ(g). (Bl. 'Estw c ∈ R. afoÔ. h ekjetik  apeikìnish R a → ea ∈ R den eÐnai poluwnumik . 9) Omomorfismìc ektÐmhshc.132 2 DaktÔlioi 8) 'Estw R = F (R. 11) JewroÔme touc upodaktulÐouc tou M2 (Z). Efarmog  2. H apeikìnish r onomˆzetai h ektÐmhsh sto r. afoÔ eÐnai epÐ (giatÐ. a 0 0 0 ∈ M2 (Z) .2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. R = kai a 0 0 a ∈ M2 (Z) a 0 0 a → S = a 0 0 0 smìc. Prˆgmati. 'Estw R = R. JewroÔme to daktÔlio F (R. R) o daktÔlioc twn sunart sewn R → R. 10) 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Tìte h ψ eÐnai epÐ. 'Omwc h ψ den eÐnai 1 − 1. eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai epimorfi- H apeikìnish R → S . p pr¸toc. tìte ψ(f (x)) = ψ(f (x) + xp − x). ϕ(f ) = f (c).6). Apì thn Parat rhsh 2. Tìte h apeikìnish ϕ : R → R. gia parˆdeigma. orÐzoume thn apeikìnish r : R[x] → R. opìte ψ(f (x) + xp − x) = ψ(f (x)) + ψ(xp − x) = ψ(f (x)).

12) 'Estw R = a 0 ∈ M2 (Z) . a 0 0 0 → a eÐnai isomorfismoÐ daktulÐwn. g ∈ L(V. an ∈ R. èstw B mÐa diatetagmènh bˆsh tou V . . Sunep¸c h apeikìnish L(V. . n ≥ 1 • ϕ(ma) = mϕ(a). V ) antistoiqeÐ ènac n × n pragmatikìc pÐnakac. (Bl. pou sumbolÐzoume me [f ]B . . Gia th deÔterh sqèsh èqoume 0S = ϕ(0R ) = . opìte eÐnai ènac isomorfismìc. kai isqÔoun oi idiìthtec [f + g]B = [f ]B + [g]B [f ◦ g]B = [f ]B [g]B gia kˆje f. Ac doÔme t¸ra merikèc aplèc idiìthtec twn omomorfism¸n. a 0 → (a. . UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti se kˆje f ∈ L(V. Tìte isqÔoun ta parakˆtw: • ϕ(0R ) = 0S • ϕ(−a) = −ϕ(a) gia kˆje a ∈ R • ϕ(a1 + · · · + an ) = ϕ(a1 ) + · · · + ϕ(an ). EÔkola apodeÐknÔetai ìti o R eÐ0 b nai ènac upodaktÔlioc tou M2 (Z) kai ìti h apeikìnish R → Z × Z. 133 a 0 0 a → a.2. EpÐshc oi apeikonÐseic R → Z. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn L(V. f → [f ]B . . gia kˆje m ∈ Z kai a ∈ R • ϕ(an ) = ϕ(a)n . [4]). kai S → Z. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh daktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. an ∈ R. gia kˆje a1 . gia kˆje a1 . . b) eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. V ) → Mn (R). . Prˆgmati. H apeikìnish aut  eÐnai 1 − 1 kai epÐ. dhlad  ϕ(0R ) + ϕ(0R ) = ϕ(0R ) kai epomènwc ϕ(0R ) = 0S lìgw tou nìmou thc diagraf c. V ). .5. gia kˆje jetikì akèraio n kai a ∈ R. . V ) → Mn (R). . . 0 b 13) 'Estw V ènac peperasmènhc diˆstashc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc kai èstw n h diˆstas  tou. . an ) = ϕ(a1 ) . n ≥ 1 • ϕ(a1 . gia thn pr¸th sqèsh parathroÔme ìti 0R + 0R = 0R kai ˆra ϕ(0R + 0R ) = ϕ(0R ). ϕ(an ). Prˆgmati.

'Estw m. Parathr seic 1) H apeikìnish ψ : Zmn → Zm × Zn sthn prohgoÔmenh Efarmog  eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc m. opìte ϕ(−a) = −ϕ(a) pˆli lìgw tou nìmou thc diagraf c. [a]n )+ ([b]m . èqoume mn|a−b. ìpwc faÐnetai sto parˆdeigma Z → Z × Z. 2) UpenjumÐzoume ìti sthn apìdeixh thc Prìtashc 1.2.1 eÐqame jewr sei mia apeikìnish U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). sumperaÐnoume ìti h ψ eÐnai kai epÐ. n dÔo jetikoÐ akèraioi. [a+b]n ) = ([a]m . [a]n ) = ([b]m . n) = 1 qrhsimopoi jhke gia na apodeÐxoume ìti h ψ eÐnai 1 − 1. n). 'Estw ([a]m . Prˆgmati. ψ([e]mn ) = ψ(e[1]mn ) = eψ([1mn ]) = 0Zm ×Zn = ψ([0]mn ). tìte kx = ([ka]m . n) = 1. an x = ([a]m . H upìjesh µκδ(m. Ja fjˆsoume se ˆtopo. den eÐnai aparaÐthto na isqÔei ϕ(1R ) = 1S . JewroÔme thn antistoiqÐa Efarmog  ψ : Zmn → Zm × Zn .) kai ˆra [e]mn = [0]mn . [b]n ). 'Omwc ψ([e]mn ) = ψ([0]mn ). EÔkola apodeiknÔetai ìti aut  eÐnai mia apeikìnish. n. [0]n ). H ψ eÐnai ènac omomorfismìc afoÔ ψ([a]mn +[b]mn ) = ψ([a+b]mn ) = ([a+b]m . [a]mn → ([a]m . Prˆgmati. n) > 1 kai ψ : Zmn → Zm × Zn ènac isomorfismìc daktulÐwn. sumperaÐnoume ìti to ϕ(1R ) eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo tou S . [kb]n ) = ([0]m . [b]n ) = ψ([a]mn )+ψ([b]mn ). 0). Ja deÐxoume t¸ra ìti h ψ eÐnai 1 − 1. Autì eÐnai ˆtopo. Epeid  ta sÔnola Zmn kai Zm × Zn èqoun to Ðdio peperasmèno pl joc stoiqeÐwn kai h ψ : Zmn → Zm × Zn eÐnai 1 − 1. èqoume e < mn (afoÔ mn = de ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. èstw ìti µκδ(m. Epeid  µκδ(m. EpishmaÐnoume ìti aut  eÐnai periori- . an r ∈ R tìte ϕ(r) = ϕ(r1R ) = ϕ(r)ϕ(1R ) kai ìmoia ϕ(r) = ϕ(1R )ϕ(r). Oi epìmenec dÔo sqèseic apodeiknÔontai eÔkola me epagwg  sto n. An oi R kai S perièqoun monadiaÐa stoiqeÐa. Epeid  h ϕ eÐnai epÐ. Prˆgmati. n tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ Zm × Zn èqoume kx = 0Zm ×Zn . Tìte m|a−b kai n|a−b. tìte kai o S perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai epiplèon èqoume ϕ(1R ) = 1S . kai ìmoia ψ([a]mn [b]mn ) = ψ([a]mn )ψ([b]mn ). Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn → Zm × Zn an kai mìno an µκδ(m. Oi teleutaÐec dÔo sqèseic prokÔptoun ˆmesa apì tic prohgoÔmenec. Prˆgmati.134 2 DaktÔlioi ϕ(a + (−a)) = ϕ(a) + ϕ(−a). n → (n. n) = 1.6. An ìmwc o ϕ eÐnai epimorfismìc kai o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. [b]n ). 'Estw t¸ra ìti d = µκδ(m. 'Ara [a]mn = [b]mn kai h φ eÐnai 1 − 1. [a]n ). 'Estw t¸ra e = κπ(m. n) = 1. Qreiazìmaste mÐa parat rhsh: An k ∈ Z eÐnai èna koinì pollaplˆsio twn m. afoÔ h ψ eÐnai 1 − 1 kai [e]mn = [0]mn . Telikˆ h ψ eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Epeid  d > 1.

= Apìdeixh. = 2) 'Estw ìti upˆrqoun isomorfismoÐ daktulÐwn R ∼ S kai S ∼ T . Qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh Efarmog  kai epagwg  sto r mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi daktÔlioi Zn kai Zpn1 × · · · × Zpnr r 1 eÐnai isìmorfoi. 1) 'Estw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ S . Tìte upˆrqoun r1 . Isìmorfoi daktÔlioi èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn. 2) Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti h sÔnjesh dÔo isomorfism¸n eÐnai isomorfismìc. isìmorfoc me to S kai ja grˆfoume R ∼ S . 135 'Estw n > 1 ènac jetikìc akèraioc kai n = pn1 . s2 ∈ S . Epomènwc ϕ−1 (s1 + s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 ) + ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 + r2 )) = r1 + r2 = ϕ−1 (s1 ) + ϕ−1 (s2 ). pnr h anˆlus  tou se r 1 ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn.2. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh smìc thc ψ sto U (Zmn ).3 Prìtash. Af noume thn apìdeixh san ˆskhsh. H apeikìnish ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. Tìte = = upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ T . . i = 1. Sqìlio TonÐsame prohgoumènwc ìti sthn 'Algebra isìmorfoi daktÔlioi jewroÔntai “Ðdioi”.5. kai ϕ−1 (s1 s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 )ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 r2 )) = r1 r2 = ϕ−1 (s1 )ϕ−1 (s2 ). Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma me poio trìpo mporoÔme na apofanjoÔme an dÔo daktÔlioi R. . = An upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . Tìte upˆrqei = ènac isomorfismìc daktulÐwn S ∼ R. allˆ kai pollèc ˆllec . opìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish ϕ−1 : S → R. S eÐnai   den eÐnai isìmorfoi. 'Estw s1 . 2. 1) 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn.5. r2 ∈ R me si = ϕ(ri ). ja lème ìti o R eÐnai 2. ArkeÐ na deÐxoume ìti aut  eÐnai omomorfismìc. EÔkola diapist¸noume ìti kai h ϕ−1 eÐnai isomorfismìc daktulÐwn: Prˆgmati h ϕ−1 eÐnai 1-1 kai epÐ. kai èqoume ϕ−1 (s) = r an kai mìno an s = ϕ(r).

b ∈ Z} √ Z} den eÐnai isìmorfoi. EpÐshc oi Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. √ a b Prˆgmati. Z[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. b ∈√ . eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish a + b 2 → 2b a √ eÐnai ènac isomorfismìc. gia parˆdeigma. b ∈ Z . 2b a √ Prˆgmati. afoÔ ϕ(i) ∈ R. an ènac apì dÔo isìmorfouc daktulÐouc eÐnai metajetikìc (s¸ma. den eÐnai pˆnta profanèc poia idiìthta prèpei na exetˆsoume sthn prospˆjeia apìdeixhc ìti dÔo daktÔlioi den eÐnai isìmorfoi. Gia parˆdeigma.). tìte èqoume (ϕ( 2)) = ϕ(( 2)2 ) = ϕ(2) = ϕ(1 + 1)√ 2ϕ(1) = 2. en¸ o R èqei afoÔ. Sunep¸c an apì dÔo daktulÐouc mìno o ènac èqei kˆpoia apì tic prohgoÔmenec idiìthtec sumperaÐnoume ìti autoÐ den eÐnai isìmorfoi. Ac doÔme merikˆ aplˆ paradeÐgmata. . O daktÔlioc Z[ 2] eÐnai isìmorfoc me ton a b 2b a |a. b ∈ Z .136 2 DaktÔlioi koinèc idiìthtec. akeraÐa perioq ) tìte kai o ˆlloc eÐnai metajetikìc (antÐstoiqa. 2 2 2 2 2 −2 −2 2 = 0 0 0 0 . oi Z kai Q den eÐnai isìmorfoi (an kai èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn wc ˆpeira arijm sima sÔnola) afoÔ o Z den eÐnai s¸ma. akeraÐa perioq ). Sto pr¸to parˆdeigma qrhsimopoi same to gegonìc ìti h exÐswsh x2 = −1 den èqei lÔsh sto R kai sto deÔtero ìti h exÐswsh x2 = 2 √ den èqei lÔsh sto Z[ 3]. 'Allec idiìthtec pou diathroÔntai apì isomorfismoÔc upˆrqoun sthn 'Askhsh 1. giatÐ an ϕ √Z[ 2] → Z[ 3] eÐnai ènac isomorfi: √ 2 smìc. Oi R. √ 3. = √ √ √ Sunep¸c. 'Omwc. C den eÐnai isìmorfoi giatÐ an ϕ : C → R eÐnai ènac isomorfismìc èqoume −1 = −ϕ(1) = ϕ(−1) = ϕ(i2 ) = (ϕ(i))2 pou eÐnai ˆtopo. s¸ma. 'Omwc o daktÔlioc Z[ 2] den eÐnai isìmorfoc me ton a 2b R= |a. ϕ( 2) = ± 2 . o Z[ 2] den èqei mhdenodiairètec afoÔ eÐnai upodaktÔlioc enìc s¸matoc. Allˆ to ± 2 den an kei sto Z[ 3] (giatÐ. ParadeÐgmata 1. √ √ √ √ 2. Gia parˆdeigma.

to x3 + x2 − 1 den èqei rÐza kai epeid  o bajmìc tou eÐnai 3 sumperaÐnoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x].5. g(x) ∈ R[x]. thn 3. ˜ ˜ Apì to 1 èqoume epÐshc ìti ϕ(f (x)) = ϕ(g(x))ϕ(h(x)). Prˆgmati. Tìte ϕ(f (x)) = x3 + x2 − 1. h(x) ∈ Z[x] me f (x) = g(x)h(x). h(x) eÐnai monikˆ. me eÔkolouc upologismoÔc epalhjeÔetai ìti ϕ(f (x) + g(x)) = ϕ(f (x)) + ϕ(g(x)) kai ˜ ˜ ˜ ϕ(f (x)g(x)) = ϕ(f (x))ϕ(g(x)) ˜ ˜ ˜ gia kˆje f (x). tìte to ϕ(f (x)) = x3 − 2 den eÐnai ˜ anˆgwgo sto Z5 [x] afoÔ èqei mia rÐza sto Z5 . èstw m = 3. . Tìte ta ϕ(g(x)). 3. tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . ϕ(rm xm + · · · + r0 ) = ϕ(rm )xm + · · · + ϕ(r0 ) ˜ ˜ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . Gia parˆdeigma o Zm eÐnai omomorfik  eikìna tou Z kai o R eÐnai omomorfik  eikìna tou R[x] (bl antÐstoiqa ta ParadeÐgmata 2. S eÐnai daktÔlioi ja lème ìti o S eÐnai omomorfik  eikìna tou R an upˆrqei ènac epimorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S .5. èstw ìti upˆrqoun jetikoÔ bajmoÔ polu¸numa g(x). Tìte h apeikìnish ϕ : R[x] → S[x]. deg ϕ(h(x)) = deg h(x). ˜ Prˆgmati. ParathroÔme ˜ ìti sto Z3 . 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. Tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x] an upˆrqei m > 0 tètoio ¸ste to ϕ(f (x)) eÐnai anˆgwgo sto ˜ Zm [x]. H ϕ onomˆzetai h epèktash thc ϕ sto R[x] ˜ 2. 'Estw f (x) ∈ Z[x] èna monikì polu¸numo. ìpou ϕ : Z[x] → Zm [x] eÐnai h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm sto Z[x]. Efarmog  ('Ena krit rio gia anˆgwga polu¸numa) 1.2. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 137 An R. Epeid  to ϕ(f (x)) ˜ ˜ ˜ ˜ eÐnai anˆgwgo katal goume se ˆtopo. ϕ(h(x)) eÐnai monikˆ kai ˜ ˜ deg ϕ(g(x)) = deg g(x). ShmeÐwsh An epilègame m = 5. To f (x) = x3 + 10x2 + 30x − 1027 ∈ Z[x] eÐnai anˆgwgo. MporoÔme na upojèsoume ìti ta g(x). Apì to 2 èpetai ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x]. Prˆgmati.2 6) kai 9). Sunep¸c gia autìn ton m to krit rio den mporeÐ na efarmosteÐ.

ParathroÔme ìti autˆ eÐnai mh kenˆ. 'Allec tètoiec idiìthtec upˆrqoun sthn 'Askhsh 2. a b [a] [b] [0] [0] 'Eqoume ker ϕ = ∈ M2 (Z) = = c d [c] [d] [0] [0] ma mb a . b . OrÐzoume to uposÔnolo tou R ker ϕ = {r ∈ R|ϕ(r) = 0S }. To ker ϕ onomˆzetai o pur nac thc ϕ kai to Imϕ h eikìna thc ϕ. o Z den eÐnai s¸ma allˆ h omomorfik  tou eikìna Zp (p pr¸toc) eÐnai. ìpou ϕ a b c d = [a] [b] [c] [d] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. S na diafèroun ousiastikˆ. 'Omwc eÐnai dunatìn oi R. o daktÔlioc Z × M2 (Z) den eÐnai metajetikìc. an o R eÐnai metajetikìc. Gia parˆdeigma. m ∈ N. apì th sqèsh ϕ(0R ) = 0S èpetai ìti 0R ∈ ker ϕ kai 0S ∈ Imϕ. Prˆgmati.10 èpetai ìti o ker ϕ eÐnai upodaktÔlioc tou R. H apeikìnish ϕ : M2 (Z) → M2 (Zm ). Se kˆje omomorfismì daktulÐwn ja antistoiqÐsoume t¸ra dÔo ˆllouc daktulÐouc. b ∈ ker ϕ. o pur nac tou omomorfismoÔ Z → Zm . kai to uposÔnolo tou S Imϕ = {ϕ(r)|r ∈ R}. tìte kai o R den eÐnai metajetikìc. eÐnai.1. opìte a − b ∈ ker ϕ. ParadeÐgmata 1. Pio genikˆ.138 2 DaktÔlioi Sqìlio 'Estw ìti o daktÔlioc S eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. c . eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun stajerì ìro Ðso me mhdèn. en¸ h eikìna eÐnai to Z. O pur nac tou omomorfismoÔ Z[x] → Z. Apì thn Prìtash 2. EpÐshc. Sunep¸c an mÐa omomorfik  eikìna tou R den eÐnai metajetikìc daktÔlioc. èstw a. H apìdeixh gia thn Imϕ eÐnai parìmoia. tìte kai o S eÐnai metajetikìc. èstw ψ : mc md . Prˆgmati. EpÐshc. eÐnai to mZ. O ker ϕ eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai h Imϕ ènac upodaktÔlioc tou S . allˆ mÐa omomorfik  eikìna tou. Gia parˆdeigma. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. d ∈ Z = M2 (mZ). f (x) → f (0). 'Eqoume ϕ(a − b) = ϕ(a) − ϕ(b) = 0S − 0S = 0S . Tìte oi R. a → [a]. Gia parˆdeigma. S èqoun kˆpoiec koinèc idiìthtec. ϕ(ab) = ϕ(a)ϕ(b) = 0S 0S = 0S . opìte ab ∈ ker ϕ. o Z.

èqoume Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . b ∈ Z}. h sqèsh I ⊆ ker a eÐnai profan c. Prˆgmati.4.5. dhlad  an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ . Tìte h apekìnish ϕ : Mn (R) → Mn (S). f (x) → f (a) eÐnai to sÔnolo I = {(x − a)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. èqoume ψ(ϕ(r)) = 0 gia kˆje r ∈ R an kai mìno an ϕ(r) ∈ ker ψ gia kˆje r ∈ R. [b]) eÐnai to sÔnolo Z×mZ = {(a. 2. (a. 4. 'Estw ϕ : Z[x] → Zm [x].2. Pio genikˆ. (aij ) → (ψ(aij )) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn me ker ϕ = {(aij ) ∈ Mn (R)|aij ∈ ker ψ} = Mn (ker ψ). b) → (0. H eikìna tou omomorfismoÔ autoÔ eÐnai to sÔnolo {(0. 5. a → [a]. Prˆgmati. 'Ara f (x) ∈ I kai ker a ⊆ I . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 139 R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. . Tìte ker ϕ = {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]|m|ai ˜ gia kˆje i}. Sunep¸c ker a = I . tìte ψ(ϕ(r)) = ψ(0S ) = 0T kai ˆra r ∈ ker(ψ ◦ ϕ). h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm . 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a ∈ R. mb) ∈ Z×Z|a. 'Eqoume ta ex c • O omomorfismìc ψ ◦ϕ eÐnai tetrimmènoc an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ • ker ϕ ⊆ ker(ψ ◦ ϕ) • Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . 'Estw f (x) ∈ ker a . O pur nac tou omomorfismoÔ Z × Z → Z × Zm .5. gia kˆje r ∈ R. 3. Tìte f (a) = 0 kai epomènwc x − a|f (x) (ShmeÐwsh 2.2 9)) a : R[x] → R. Tìte h sÔnjesh ψ ◦ ϕ : R → T eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. Parˆdeigma 2. tìte gia ton pur na thc epèktashc ϕ : R[x] → S[x] èqoume ker ϕ = ˜ ˜ {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]|ai ∈ ker ϕ gia kˆje i}. [b]) ∈ Z × Zm }. An ϕ(r) = 0S . O pur nac tou omomorfismoÔ ektÐmhshc (bl. an ϕ : R → S eÐnai ènac omomorfismìc metaxÔ dÔo daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S .3 1)). m ∈ N. 'Estw ϕ : R → S kai ψ : S → T dÔo omomorfismoÐ daktulÐwn. Kaj¸c (ψ ◦ ϕ)(r) = ψ(ϕ(r)) ∈ Imψ .

1) = {f (x) ∈ Q[x]|x(x − 1)|f (x)} (Parˆdeigma 2. IsqÔei Imϕ = Q×Q. 2. (a.4 Prìtash. ϕ(ra) = ϕ(r)ϕ(a) = ϕ(r)0S = 0S . a). b) ∈ Q × Q èqoume ϕ((b − a)x + a) = (a. giatÐ dojèntoc tou (a. paÐrnoume r = 0R . ìpwc ja diapist¸soume sthn epìmenh Parˆgrafo. b) → (b. ψ : Z × Z → Z × Z. opìte ra ∈ ker ϕ. H apeikìnish 2 DaktÔlioi ϕ : Q[x] → Q × Q. Apì thn teleutaÐa sqèsh èqoume ϕ(r) − ϕ(r ) = 0S . 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn.140 6. Gia ton lìgo autì dÐnoume ton ex c orismì. . Oi upodaktÔlioi tou R pou èqoun thn prohgoÔmenh idiìthta paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth tou R. AntÐstrofa. Sunep¸c r − r ∈ ker ϕ = {0R }. f (1)) eÐnai ènac omomorfismìc. Tìte ϕ(r) = 0S = ϕ(0R ) kai. O ψ den eÐnai monomorfismìc. b) ∈ Z×Z} = {0}×Z. 0). 'Estw ìti o ϕ eÐnai monomorfismìc kai r ∈ ker ϕ. opìte r = r . b) → (a. Gia ton pur na èqoume ker ϕ = {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = f (1) = 0} = {f (x) ∈ Q[x]|x|f (x) kai x − 1|f (x)} (Je¸rhma 2. Prˆgmati. Parˆdeigma Oi apeikonÐseic ϕ : Z × Z → Z × Z. Tìte o ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an ker ϕ = {0R }.3. Ja doÔme sth sunèqeia ìti o pur nac èqei endiafèrousec idiìthtec. SÔmfwna me thn epìmenh prìtash o ker ϕ kajorÐzei to an o ϕ eÐnai monomorfismìc. Mˆlista o ϕ eÐnai isomorfismìc.4. (a. 0)} kai sunep¸c o ϕ eÐnai monomorfismìc. ìpwc eÐdame prin. b). dhlad  ϕ(r − r ) = 0S .5. Mia apì tic idiìthtec tou pur na enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai ìti autìc eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. Apìdeixh. Gia ton ψ èqoume ker ψ = {(0. epeid  h apeikìnish ϕ eÐnai 1-1.11 2)) = {x(x − 1)g(x)|g(x) ∈ Q[x]}. èstw ker ϕ = {0R } kai ϕ(r) = ϕ(r ). Sunep¸c ker ϕ = {0R }. Mia ˆllh idiìthta tou ker ϕ eÐnai ìti Ide¸dh r ∈ R kai a ∈ ker ϕ ⇒ ra ∈ ker ϕ kai ar ∈ ker ϕ. 'Omoia èqoume ar ∈ ker ϕ. 'Eqoume ker ϕ = {(0. eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. f (x) → (f (0).

y) >.2 8). I eÐnai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to [2].1. Mˆlista. [6].10.5). èstw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a ∈ R. Gia parˆdeigma.2. Epeid  x ∈ I èqoume x = g(x. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro den eÐnai kÔrio. 2. y]. 'Estw R ènac daktÔlioc. 4. c ∈ C − {0}. giatÐ diaforetikˆ ja eÐqame 1/2 = (1/2)1 ∈ Z. dhlad  I =< [2] >. Prˆgmati.5. èstw I =< f (x. Den isqÔei to antÐstrofo. y)f (x. o upodaktÔlioc Z tou Q den eÐnai ide¸dec tou Q. y) = c.5. To nZ eÐnai èna ide¸dec tou Z. GenikeÔontac lÐgo to prohgoÔmeno parˆdeigma. sa ∈ I kai t ∈ R.1. 'Ara f (x. R) kai c ∈ R. [2].6 ParadeÐgmata. an ra. 1. y) ∈ C[x. . EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R. Mˆlista. y) gia kˆpoio g(x. [8]} sto Z10 eÐnai èna ide¸dec.5. 6. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai upodaktÔlioc tou R. Prˆgmati. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 141 2. y) = cx   f (x. [4]. èqoume < n >= nZ.5 Orismìc. Prˆgmati. EpÐshc a = 1 a ∈ I . kˆje ide¸dec tou Z eÐnai thc morf c nZ (bl. 'Askhsh 2. b ∈ I ⇒ a − b ∈ I . Ide¸dh tou daktulÐou R eÐnai to Ðdio to R kai to sÔnolo {0R } pou onomˆzetai mhdenikì ide¸dec. Gia R = Z kai a = n. To ide¸dec I tou C[x. a ∈ I ⇒ ra ∈ I kai ar ∈ I . To sÔnolo I = {f ∈ R|f (c) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R. 'Estw R = F (R. 2. tìte ra − sa = (r − s)a ∈ I kai t(ra) = (tr)a ∈ I . Tìte to sÔnolo {ra ∈ R|r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to a. • r ∈ R. 'Ena mh kenì uposÔnolo I tou R onomˆzetai ide¸dec tou R an isqÔoun oi idiìthtec • a. 5. Parat rhsh SugkrÐnontac ton prohgoÔmeno Orismì me thn Prìtash 2. ParathroÔme ìti sto parˆdeigma autì èqoume I =< [2] >=< [4] >=< [6] >=< [8] >. To {ra ∈ R|r ∈ R} onomˆzetai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai sumbolÐzetai suqnˆ me < a >. To I = {[0]. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ y ∈ I .5. to I eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ tou ParadeÐgmatoc 2. 3.

tìte 1 = uν ∈ I . eÐnai mhdenikìc   monomorfismìc.4 sumperaÐnoume ìti kˆje omomorfismìc daktulÐwn F → S . 'Allo parˆdeigma dÐnetai amèswc parakˆtw. Apì to 1 blèpoume ìti ta mìna ide¸dh enìc s¸matoc F eÐnai to Ðdio to F kai to mhdenikì ide¸dec. eÐnai o omomorfismoc ektÐmhshc tou ParadeÐgmatoc 2. 1. To I eÐnai ide¸dec giatÐ gia kˆje b. ìpou to F eÐnai s¸ma. Sunep¸c. Parˆdeigma 'Estw F èna s¸ma kai R = M2 (F ).).142 2 DaktÔlioi 7. ∈ I kai ∈ I. 2. 3. Autì èpetai apì th ShmeÐwsh 2.5. 8.4.3 1). Apì to 2 kai thn Prìtash 2. Pur nac omomorfismoÔ ektÐmhshc 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai r ∈ R. .7 Parathr seic. ìpwc gia parˆdeigma o daktÔlioc twn quaternions H (giatÐ. 2. r. ParathroÔme ìti an to I perièqei èna antistrèyimo stoiqeÐo u tìte I = R.2 9). s ∈ R 0 b 0 0 r s 0 r 0 b 0 0 − 0 b 0 0 0 b 0 0 r s 0 r = = = 0 b−b 0 0 0 rb 0 0 0 br 0 0 ∈ I. an uν = νu = 1 me ν ∈ R. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to x − r. Sto daktÔlio R = a b 0 a a. ìpou r : R[x] → R. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw I èna ide¸dec tou R. Thn idiìthta aut  mporeÐ na èqei ènac daktÔlioc pou den eÐnai s¸ma.5. IsqÔei I = ker r . Prˆgmati. Tìte to sÔnolo I = {f (x) ∈ R[x]|f (r) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R[x]. b . Ja deÐxoume ìti den upˆrqoun ˆlla ide¸dh tou R ektìc apì to mhdenikì kai to R. R ⊆ I . f (x) → f (r).5. 'Ara gia to tuqaÐo r ∈ R èqoume r = 1r ∈ I . Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq . opìte R = I . èqoume I = ker r =< x − r >. b ∈ R jewroÔme to uposÔnolo I = 0 b 0 0 èqoume b ∈ R .

sth jèsh (1. gia kˆje y ∈ F ∈ I. Tìte upˆrqei mh mhdenikìc pÐnakac a b ∈ I . Apì th sqèsh aut  kai to gegonìc ìti to I eÐnai ide¸dec sumperaÐnoume ìti 0 y 0 0 0 0 z 0 0 0 0 w = = = y 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 0 z 0 0 0 w 0 0 0 ∈ I. Oi aploÐ daktÔlioi eÐnai shmantikoÐ sth jewrÐa daktulÐwn kai èqoun spoudaÐec efarmogèc sth jewrÐa twn peperasmènwn omˆdwn. c. tìte upˆrqoun pÐnakec A. tètoioi ¸ste to stoiqeÐo autì na brÐsketai a b B ∈ I.5. gia kˆje x ∈ F. 'Estw ìti a = 0. . gia kˆje x ∈ F dhlad  ∈ I. 'Ara M2 (F ) = I . ApodeÐxame ton isqurismì mac sthn perÐptwsh pou a = 0. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 143 'Estw I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. H genik  perÐptwsh anˆgetai se aut . B ∈ M2 (F ). giatÐ an èna apì ta a. Epeid  to I eÐnai ide¸dec èqoume c d 1 0 0 0 dhlad  a b c d a 0 0 0 1 0 0 0 ∈ I. gia kˆje w ∈ F Epeid  kˆje stoiqeÐo tou M2 (F ) eÐnai thc morf c x y z w = x 0 0 0 + 0 y 0 0 + 0 0 z 0 + 0 0 0 w . ∈ I. gia kˆje z ∈ F 0 1 0 0 ∈ I. 1) tou pÐnaka A c d ShmeÐwsh 'Enac daktÔlioc pou den èqei ˆlla ide¸dh ektìc apì ton eautì tou kai to mhdenikì lègetai aplìc. d eÐnai mh mhdenikì. Epomènwc xa−1 0 0 0 x 0 0 0 a 0 0 0 ∈ I.2. b. èqoume M2 (F ) ⊆ I .

èstw R = Q[x1 . / IsqÔei ìti {ab ∈ R|a ∈ I. b ∈ J} den eÐnai genikˆ Ðso me to IJ . x4 ]. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I . Gia parˆdeigma. b ∈ J} ⊆ IJ . b ∈ J} IJ = {a1 b1 + · · · + an bn ∈ R|ai ∈ I. afoÔ ra ∈ I kai rb ∈ J . bi ∈ J. J ide¸dh tou R.5. SumperaÐnoume ìti a1 b1 + · · · + an bn ∈ I ∩ J gia kˆje ai ∈ I kai bj ∈ J . 'Ara IJ ⊆ I ∩ J . x2 . J ⊆ I + J kai IJ ⊆ I ∩ J . b ∈ J} den eÐnai ide¸dec. Ja apodeÐxoume ìti to I + J eÐnai ide¸dec tou R. 'Estw a ∈ I . To sÔnolo I + J eÐnai mh kenì afoÔ 0R = 0R + 0R ∈ I + J .). To parˆdeigma autì deÐqnei ìti genikˆ to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I.144 2 DaktÔlioi Kataskeu  idewd¸n Ja doÔme ed¸ ìti apì dedomèna ide¸dh enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ˆlla ide¸dh. 2. Epiplèon èqoume I ⊆ I + J . d ∈ J . EÐnai dunatì h ènwsh idewd¸n na mhn eÐnai ide¸dec. 'Estw I kai J uposÔnola enìc daktulÐou R. b ∈ J} (giatÐ. Apìdeixh. J =< x3 > + < x4 >. 'Omoia. Tìte to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. Parathr seic 1. 'Omoia èqoume (a + b)r = ar + br ∈ I + J . Tìte a = a + 0R ∈ I + J . afoÔ a − c ∈ I kai b − d ∈ J . Gia parˆdeigma. c ∈ I kai b. I =< x1 > + < x2 >. 'Ara I ⊆ I + J . Tìte ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R • I ∩J • I +J • IJ . a + b ∈ I + J . J ide¸dh enìc daktulÐou R. Sunep¸c to I + J eÐnai ide¸dec tou R. 'Estw r ∈ R.8 Prìtash. Oi apodeÐxeic gia ta ˆlla sÔnola eÐnai anˆlogec kai af nontai san ask seic. 2. EpÐshc r(a + b) = ra + rb ∈ I + J . ìpou a. Gia kˆje a ∈ I kai b ∈ J èqoume ab ∈ I kai ab ∈ J giatÐ ta I kai J eÐnai ide¸dh. to 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z ('Askhsh 7). . Tìte èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I + J . c + d ∈ I + J . OrÐzoume ta uposÔnola tou R I + J = {a + b ∈ R|a ∈ I. x3 . Tìte x1 x3 + x2 x4 ∈ IJ allˆ x1 x3 + x2 x4 ∈ {ab ∈ R|a ∈ I. J ⊆ I + J . 'Estw I . n ≥ 1}.

H parakˆtw Prìtash dÐnei mÐa qr simh perigraf  tou < X > ìtan o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.2. autˆ sumpÐptoun.   ìti to X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tou I .5. EÐnai fanerì ìti to J perièqetai se kˆje tètoio I . ai ∈ X. 'Ara < X >⊆ J . To ide¸dec autì sumbolÐzetai me < X >. 'Estw R ènac daktÔlioc kai èstw X èna mh kenì uposÔnolo tou R. xy 2 − 1 > J =< x − y. . EpishmaÐnoume ìti an to a eÐnai èna stoiqeÐo enìc metajetikoÔ daktulÐou pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. EÔkola apodeiknÔetai ìti h tom  opoioud pote pl jouc idewd¸n enìc daktulÐou R eÐnai èna ide¸dec tou R.5. Prˆgmati. . . I⊇X Parˆdeigma. Sthn perÐptwsh pou to X eÐnai peperasmèno. ìpou to I diatrèqei ta ide¸dh tou R pou perièqoun to X . to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai thn tom  ìlwn twn idewd¸n pou perièqoun to a. . 'Estw J = {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. 2. x3 − 1 > . 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo enìc metajetikoÔ daktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. an >. 2} tìte to < x. SÔmfwna me thn epìmenh Prìtash. H tom  ìlwn twn idewd¸n tou R pou perièqoun to X eÐnai èna ide¸dec tou R. Sunep¸c to J eÐnai èna apì ta I . . Tìte < X >= {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. apì tic sqèseic x − y = y(x2 y − 1) − x(xy 2 − 1) (1) . . Gia parˆdeigma. ai ∈ X. Sto daktÔlio Q[x. eÔkola apodeiknÔetai ìti to J eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to X . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 145 3. Ja deÐxoume ìti I = J .9 Prìtash. y] jewroÔme ta ide¸dh I =< x2 y − 1.). 2 > eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn sto Z[x] pou èqoun ˆrtio stajerì ìro (giatÐ. an R = Z[x] kai X = {x. 'Eqoume < X >= I . m ≥ 1}. ja qrhsimopoioÔme to sumbolismì < X >=< a1 .tìte èqoume parast sei me < a > dÔo endeqomènwc diaforetikˆ prˆgmata. . . m ≥ 1} Apìdeixh. ja lème ìti to I parˆgetai apì to X . sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Parat rhsh. 'Ara J ⊆< X >. pou perièqei to X . èstw X = {a1 . Qrhsimopoi¸ntac th metajetikìthta tou R. an }. Sthn perÐptwsh pou gia èna ide¸dec I èqoume I =< X >.

Apì tic sqèseic (2) x2 y − 1 = −x2 (x − y) + x3 − 1 xy 2 − 1 = (−xy − x2 )(x − y) + x3 − 1 sumperaÐnoume ìti {x2 y − 1. diairoÔme ta x2 y − 1. [21]). dhlad  eÐnai thc morf c < X >. Prˆgmati. H Emmy Noether (1882-1935) ergˆsthke kurÐwc sth Majhmatik  Fusik  kai sthn 'Algebra me idiaÐterh èmfash sth jewrÐa daktulÐwn. Ask seic 2. xy 2 − 1} ⊆ J kai ˆra I ⊆ J . DaktÔlioi thc Noether eÐnai. (3) (4) EpishmaÐnoume ìti oi isìthtec (3) kai (4) prokÔptoun apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Q[x. 1 . Plhroforiakˆ anafèroume èna shmantikì je¸rhma tou Hilbert sÔmfwna me to opoÐo an o R eÐnai daktÔlioc thc Noether. x3 − 1} ⊆ I kai ˆra J ⊆ I . xy 2 − 1 me to y − x sto (Q[x])[y]. i) R eÐnai metajetikìc. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw idiìthtec eÐnai algebrikèc. Sunep¸c I = J .146 2 DaktÔlioi x3 − 1 = (x2 y + 1)(x2 y − 1) − x3 (xy 2 − 1) sumperaÐnoume ìti {x − y. SÔmfwna me ton Alexandroff “H Emmy Noether mac dÐdaxe na skeptìmaste me pio aplì kai genikì trìpo: me omomorfismoÔc kai ide¸dh . 'Askhsh 11).5 1. [6]. h eÔresh miac parˆstashc enìc stoiqeÐou ide¸douc poluwnumikoÔ daktulÐou sunart sei dedomènwn gennhtìrwn eÐnai èna endiafèron prìblhma thc Upologistik c 'Algebrac. y] = (Q[x])[y]. kˆje ide¸dec aut¸n eÐnai kÔrio (bl. Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether1 . tìte kai o R[x] eÐnai daktÔlioc thc Noether (bl.kai ìqi me polÔplokouc algebrikoÔc upologismoÔc”. ShmeÐwsh PolloÐ metajetikoÐ daktÔlioi R pou emfanÐzontai sthn 'Algebra èqoun thn idiìthta ìti gia kˆje ide¸dec I tou R upˆrqei peperasmèno uposÔnolo X tou I tètoio ¸ste < X >= I . Genikˆ. ìpou to X èqei èna stoiqeÐo. gia parˆdeigma. Bl. Gia tic isìthtec (1) kai (2) den eÐnai dunatì na dojeÐ ikanopoihtik  ex ghsh mèsa se lÐgec grammèc. Mia idiìthta enìc daktulÐou R onomˆzetai “algebrik ” an kˆje daktÔlioc isìmorfoc me ton R èqei thn idiìthta aut . oi Z kai F [x] ìpou to F eÐnai s¸ma. Dhlad .

Q[i] ix) Z. b ∈ Z . Zn xii) Z[i]. iv) R eÐnai peperasmèno sÔnolo. C a b −b a a 3b 3b a ∈ M2 (Z) |a. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 147 ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. iii) R èqei mhdenodiairètec. ApodeÐxte ìti: i) R metajetikìc ⇒ S metajetikìc ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo ⇒ S èqei monadiaÐo stoiqeÐo iii) kˆje mh stajerì f (x) ∈ R[x] èqei rÐza sto R ⇒ kˆje mh stajerì g(x) ∈ S[x] èqei rÐza sto S . vi) R eÐnai arijm simo sÔnolo. xi) mr = 0 gia kˆje r ∈ R. Z iii) 2Z. √ xiii) Z[ 3]. Z[ 5] viii) Z[i]. x) Z. 3. 3Z iv) Z[x]. xiv) R × R. viii) R eÐnai s¸ma. a 0 0 0 0 b 0 0 ∈ M2 (Z) ∈ M2 (Z) xi) Zm . vii) R eÐnai akeraÐa perioq . ix) kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. x) U (R) eÐnai peperasmèno sÔnolo. 2.5. Q[x] v) Z. H sunepagwg  “R akeraÐa perioq  ⇒ S akeraÐa perioq ” den alhjeÔei D¸ste èna sugkekrimèno antiparˆdeigma.2. ìpou m ∈ Z>0 . R ii) 2Z. 'Estw S ènac daktÔlioc pou eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. H idiìthta: “to R eÐnai uposÔnolo tou C” den eÐnai algebrik . v) R eÐnai ˆpeiro sÔnolo. M2 (Z) √ √ vii) Z[ 2]. M2 (Z) vi) Q. Gia kajèna apì ta parakˆtw zeÔgh exetˆste an oi daktÔlioi eÐnai isìmorfoi i) Z.

Exetˆste poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. φ(f (x)) = f (1).5. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. 5.8. i) ApodeÐxte ìti sto Z isqÔei < m >⊆< n >⇔ n|m. dÔo jetikoÐ akèraioi d = µκδ(m. ApodeÐxte ìti I + J = I an kai mìno an J ⊆ I . ii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z. ii) φ : Z → Zm . n. 'Estw m. n) kai e = κπ(m. 'Estw I . v) φ : Q[x] → Q. vi) φ : Z → M2 (Zm ). iii) φ : Z → Z. iv) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) ∈ 2Z} v) {f (x) ∈ Q[x]|f (1) = f (2) = 0} vi) {f (x) ∈ Q[x]|x2 − 2x + 1|f (x)} i) ApodeÐxte pl rwc thn Prìtash 2. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. na upologisteÐ o pur nac tou. ApodeÐxte ìti < a >=< b > an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. ApodeÐxte tic parakˆtw isìthtec idewd¸n sto Z. 8. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R= i) ii) 0 b 0 0 a b 0 0 ∈R ∈R a b 0 c iii) iv) ∈ M2 (Z) . φ(a) = [a]. φ(a) = −a.148 2 DaktÔlioi 4. i) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 0} ii) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 1} iii) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) = 0} 7. 10. . φ(a) = [a + 1]. i) φ : Z → Zm . Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou Q[x]. φ(a) = [1] [0] [0] [a] . φ(f (x)) = 1. iv) φ : Q[x] → Q. 0 b 0 c a b 0 c ∈R ∈ R|b ∈ 2Z 6. n). ii) 'Estw a. Stic peript¸seic pou o ϕ eÐnai omomorfismìc. 9.

5. Upìdeixh: Algìrijmoc diaÐreshc. (r. 17. y] èqoume i) < x2 − y 2 . S ). . 13. 16. y]. r → (r. ii) H apeikìnish ψ : Z4 [x] → Z4 [x]. ii) Na brejeÐ to pl joc twn idewd¸n I tou Z pou èqoun thn idiìthta 20Z ⊆ I ⊆ 2Z. iii) < x2 + y 2 + 2xy > < x2 + y 2 . 15. f (x) → f (2x + 3). x + y >= Q[x.2. 0) ∈ R × S}. i) ApodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou Z kai kˆje ide¸dec tou F [x] (F s¸ma) eÐnai kÔrio. s) eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn. i) H apeikìnish ϕ : Q[x] → Q[x]. y] èqoume < x + y. ii) Sto daktÔlio Z[x. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai isomorfismìc. s) → r R × S → S. ApodeÐxte ìti ta ide¸dh tou R × S eÐnai ta I × J ìpou to I (antÐstoiqa. ApodeÐxte ìti I = J . f (x) → f (2x + 3). (r. 'Estw R. kai oi apeikonÐseic R → R × S. 14. ApodeÐxte ìti sto Q[x. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. x + y >=< x + y > ii) < x2 − y 2 + 1. x − y >=< x. s) ∈ R × S}. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 149 i) < m > + < n >=< d > ii) < m > ∩ < n >=< e > iii) < m >< n >=< mn > 11. xy >. y] èqoume < x + y. 'Estw I = {f (x) ∈ R[x]|f (2 − 3i) = 0} kai J to kÔrio ide¸dec tou R[x] pou parˆgetai apì to x2 − 4x + 13. {(r. x − y > < x. y >. 0) S → R × S. S daktÔlioi. 12. J ) diatrèqei ta ide¸dh tou R (antÐstoiqa. i) Sto daktÔlio Q[x. s) → s eÐnai epimorfismoÐ daktulÐwn me antÐstoiqouc pur nec {(0. y >. ApodeÐxte ìti oi apeikonÐseic R × S → R. s → (0.

. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro. m. . √ i) ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I . 10. 'Estw I to ide¸dec tou C[x. pnr eÐnai h anˆlush tou n se ginìmeno diakekrimènwn r 1 pr¸twn. ApodeÐxte ìti I =< x > + < y >= < x. iv) Kˆje ide¸dec tou Z × Z eÐnai kÔrio. Qrhsimopoi¸ntac ton fusikì epimorfismì Z → Z8 . Na prosdiorÐsete ta < 3 >. ApodeÐxte ìti ta mìna ide¸dh tou Mn (F ). √ √ ii) 'Estw R = Z. .150 18. √ iv) 'Estw R = Z6 . ii) 'Estw ìti o R eÐnai metajetikìc kai I + J = R. 20. ApodeÐxte ìti IJ = I ∩ J . J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. apodeÐxte ìti kanènac apì touc akeraÐouc 2. . 21. ApodeÐxte ìti < 0 > =< [p1 . = ii) Sto Z isqÔei < 6 >=< 24 > + < m > an kai mìno an µκδ(6. iii) Kˆje ide¸dec tou Z×Z eÐnai thc morf c < m > × < n >. m) = 1. n ∈ N. 18. n ∈ Z. . 23. AlhjeÔei ìti IJ = I ∩ J. 19. Poiì eÐnai to < 0 >. 2 DaktÔlioi i) GnwrÐzoume ìti IJ ⊆ I ∩ J . eÐnai ta < 0 >. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai alhjeÐc. AlhjeÔei ìti h eikìna Imφ eÐnai ide¸dec tou S. < 12 >. 24. y >. Poiì eÐnai to < 0 >. 'Estw I. Tìte mZ ∼ nZ an kai mìno an m = n. i) 'Estw m. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Upìdeixh: 'Askhsh 10. To rizikì √ tou I eÐnai to sÔnolo I = {r ∈ R|rn ∈ I gia kˆpoio n ≥ 1}. 22. . den eÐnai trÐth dÔnamh akeraÐou. 'Estw φ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. pr ]n >. Mn (F ). 26. . √ iii) 'Estw R = Z4 . ìpou n = pn1 . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. . √ v) 'Estw R = Zn .

Tìte u ∈ U (R) an kai mìno an ϕ(u) ∈ U (S).5. er = re gia kˆje r ∈ R. J tou R pou èqoun tic idiìthtec I + J = R. I ∩ J =< 0 >. ii) R = Q Upìdeixh: f ( m ) = mf n 1 n kai f (1) = nf 1 . i) ApodeÐxte ìti: J ide¸dec tou S ⇒ ϕ−1 (J) ide¸dec tou R. ApodeÐxte ìti ta < e >= {re|r ∈ R} kai < 1−e >= {r(1−e)|r ∈ R} eÐnai ide¸dh tou R. 28. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn.26) apoteleÐ ide¸dec tou R. 29. ApodeÐxte ìti upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn R ∼ I × J . kai h apeikìnish ϕ : R →< e > × < 1−e >. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai e ∈ R pou èqei tic idiìthtec: e2 = e. 'Estw m. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ii) DeÐxte me sugkekrimèno parˆdeigma ìti h sunepagwg  “I ide¸dec tou R ⇒ ϕ(I) ide¸dec tou S” den alhjeÔei. n jetikoÐ akèraioi me µκδ(m. 30. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai ide¸dh I . ϕ(r) =< re. 31. ApodeÐxte ìti to sÔnolo N (R) twn mhdenodunˆmwn stoiqeÐwn tou R (bl 'Askhsh 2. D¸ste mÐa ˆllh apìdeixh = qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh ˆskhsh. . r(1−e) > eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. ApodeÐxte tic ex c protˆseic: i) 'Estw u ∈ R. ii) H apeikìnish U (R) u → ϕ(u) ∈ U (S) eÐnai 1 − 1 kai epÐ.2. n) = 1. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 151 25. EÐdame ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn ∼ Zm × Zn . n iii) R = R Upìdeixh: Kˆje r ∈ R eÐnai ìrio akoloujÐac rht¸n arijm¸n. (1−e)2 = 1−e. = 27. stic parakˆtw peript¸seic. i) R = Z Upìdeixh: f (n) = nf (1). 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 26. iii) ApodeÐxte ìti h sunepagwg  tou ii) eÐnai alhj c an upojèsoume ìti h ϕ eÐnai epÐ.1. ApodeÐxte ìti upˆrqei mìno ènac isomorfismìc daktulÐwn R → R.

33. ϕ([a]12 ) = [a]4 eÐnai mÐa apeikìnish kai mˆlista ènac epimorfismìc daktulÐwn. Na brejeÐ o ker ϕ. ii) Na brejoÔn ìla ta ide¸dh tou Z6 kai Z12 . Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ daktulÐwn i) Zm → Z ii) Z → Zm iii) Z6 → Z2 iv) Z2 → Z6 34. 2 DaktÔlioi i) 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. An kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. AlhjeÔei ìti upˆrqei daktÔlioc S kai omomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S me ker ϕ = Z. 35. ApodeÐxte ìti h antistoiqÐa ϕ : Z12 → Z4 . apodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. 'Ara kˆje ide¸dec tou Zm eÐnai kÔrio.152 32. .

Gia parˆdeigma.6. 'Otan to I eÐnai dedomèno suqnˆ ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ≡ b sth jèsh tou a ≡ b mod I . H mèjodoc pou ja doÔme ed¸ apoteleÐ genÐkeush thc kataskeu c tou Zn pou melet same sthn Parˆgrafo 1. b − c ∈ I kai ˆra (a − b) + (b − c) ∈ I . UpenjumÐzoume (bl. OrÐzoume mia sqèsh sto R. . Me ton sumbolismì thc Paragrˆfou 1. 3) An èqoume a ≡ b kai b ≡ c. tìte Z/2Z = {2Z. Prˆgmati. H klˆsh 1 + 2Z eÐnai to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn. Sunep¸c b − a ∈ I dhlad  b ≡ a.4.2.4) ìti dÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai (an oi antiprìswpoÐ touc eÐnai isodÔnamoi) eÐte eÐnai xèna sÔnola.5. To sÔnolo aut¸n twn klˆsewn isodunamÐac sumbolÐzetai me R/I .6 DaktÔlioc PhlÐko O skopìc thc Paragrˆfou aut c eÐnai na exhg soume p¸c apì èna daktÔlio R kai èna ide¸dec I tou R kataskeuˆzetai ènac nèoc daktÔlioc R/I . (1) EpishmaÐnoume ìti mèqri ed¸ den èqei qrhsimopoihjeÐ h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc (Orismìc 2. Qrhsimopoi¸ntac tic prˆxeic tou R. Parˆgrafo 1. DaktÔlioc PhlÐko 153 2. 2) An èqoume a ≡ b.5). upodaktÔlioc tou R. 1 + 2Z}. ja orÐsoume t¸ra dÔo prˆxeic sto R/I wc proc tic opoÐec to R/I eÐnai daktÔlioc. Ed¸ ja qrhsimopoihjeÐ kai h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc. tìte a − b ∈ I . 'Estw R ènac daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. Aut  h sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. an R = Z kai I = 2Z. ParathroÔme ìti a + I = {x ∈ R|x ≡ a} = {x ∈ R|x − a ∈ I} = {x ∈ R|x − a = y ∈ I} = {a + y|y ∈ I}. tìte a − b ∈ I kai ˆra −(a − b) ∈ I .4 èqoume 1 + 2Z = [1]. Epomènwc a + I = b + I ⇔ a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. H klˆsh isodunamÐac a + I onomˆzetai h klˆsh tou a modulo I . pou onomˆzetai daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . parathroÔme ìti: 1) a − a = 0 ∈ I gia kˆje a ∈ R. dhlad  a ≡ c. gia parˆdeigma. wc ex c: a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. R/I = {a + I|a ∈ R}. Sunep¸c to sÔnolo R/I èqei nìhma ìtan to I eÐnai. Sunep¸c a − c ∈ I . H klˆsh isodunamÐac tou a sumbolÐzetai me a + I .

1 Prìtash. gia thn prosetairistik  idiìthta thc prìsjeshc èqoume: ((a + I) + (b + I)) + (c + I) = ((a + b) + I) + (c + I) = ((a + b) + c) + I = (a + (b + c)) + I = (a + I) + ((b + c) + I) = (a + I) + ((b + I) + (c + I)). dhlad  a − c ∈ I kai b − d ∈ I . dhlad  −(a + I) = (−a) + I. tìte o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1+I giatÐ (1 + I)(a + I) = 1a + I = a + I kai ìmoia (a + I)(1 + I) = a + I gia kˆje a ∈ R. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R.6. Gia parˆdeigma. 'Estw loipìn a + I = c + I kai b + I = d + I . èqoume to ex c apotèlesma: 2. H epal jeush t¸ra twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai upìjesh routÐnac. Tìte gia thn prìsjesh èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I ⇒ (a + b) + I = (c + d) + I. an o R eÐnai metajetikìc tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. SunoyÐzontac ta parapˆnw.154 2 DaktÔlioi H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc orÐzontai apì tic antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. b + I) → ab + I Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. giatÐ (a + I)(b + I) = ab + I = ba + I = (b + I)(a + I). en¸ to antÐjeto tou a + I eÐnai to (−a) + I . 'Ara ab + I = cd + I . b + I) → ab + I . O daktÔlioc R/I onomˆzetai o daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1. Epiplèon. ParathroÔme ìti sthn apìdeixh kˆje miac apì autèc tic idiìthtec gia to R/I . (a + I. (a + I. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to 0 + I = I. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. Tìte 1. qrhsimopoioÔme thn antÐstoiqh idiìthta tou R. Gia ton pollaplasiasmì èqoume ab − cd = ab − cb + cb − cd = (a − c)b + c(b − d) ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. (a + I. To R/I eÐnai daktÔlioc wc proc tic prˆxeic R/I × R/I → R/I. (a + I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

155

2. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo, tìte kai o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 3. An o R eÐnai metajetikìc, tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. ParathroÔme ìti h apeikìnish π : R → R/I , r → r + I , eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati, eÐnai profanèc ìti h π eÐnai epÐ. EpÐshc èqoume π(a +b) = (a+ b)+I = (a +I)+(b +I) = π(a)+ π(b). 'Omoia apodeiknÔetai ìti π(ab) = π(a)π(b). H apeikìnish aut  onomˆzetai fusikìc epimorfismìc.

2.6.2 ParadeÐgmata.
1) Gia R = Z kai I = nZ èqoume Z/nZ = Zn . 2) Gia R = 2Z kai I = 4Z èqoume 2Z/4Z = {4Z, 2 + 4Z}. Shmei¸noume ìti o daktÔlioc 2Z/4Z den eÐnai isìmorfoc me ton Z2 (giatÐ;).

3) Sto Q[x] jewroÔme to kÔrio de¸dec I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1)|f (x) ∈ Q[x]}. Ja sqoliˆsoume thn arijmhtik  sto phlÐko Q[x]/I .
To Q[x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo sÔmfwna me thn parapˆnw Prìtash. Kˆje stoiqeÐo tou Q[x]/I èqei th morf  f (x) + I , ìpou f (x) ∈ Q[x] kai isqÔei

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x − 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I an kai mìno an, ta polu¸numa

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x − 1. (2)
Epomènwc, an r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − 1, tìte f (x) + I = r(x) + I. Allˆ to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x−1 eÐnai to f (1) sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. 'Ara f (x) + I = f (1) + I . Gia parˆdeigma, èqoume (x2 − 2x + 4) + I = 3 + I . 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena, eÐnai fusikì na jewr soume thn antistoiqÐa ϕ : Q[x]/I → Q, f (x) + I → f (1),

156

2 DaktÔlioi pou eÐnai apeikìnish (kai mˆlista 1-1) lìgw tou (2). EÐnai de kai epÐ giatÐ dojèntoc tou c ∈ Q, èqoume ϕ(c + I) = c. H ϕ eÐnai kai omomorfismìc daktulÐwn afoÔ

ϕ((f (x) + I) + (g(x) + I)) = ϕ((f (x) + g(x)) + I) = f (1) + g(1) = ϕ(f (x) + I) + ϕ(f (x) + I), kai ϕ((f (x) + I)(g(x) + I)) = ϕ((f (x)g(x) + I)) = f (1)g(1) = ϕ(f (x) + I)ϕ(f (x) + I).
Sunep¸c o daktÔlioc Q[x]/I eÐnai isìmorfoc me to Q, kai ˆra eÐnai s¸ma. To antÐstrofo tou mh mhdenikoÔ f (x) + I eÐnai to f (1)−1 + 1. (Efìson to f (x) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou èqoume f (x) + I = I , dhlad  to x − 1 den diaireÐ to f (x) kai ˆra f (1) = 0.) Blèpoume, loipìn, ìti h arijmhtik  twn klˆsewn f (x) + I anˆgetai sthn arijmhtik  tou Q kˆtw apì thn antistoiqÐa f (x) + I → f (1). Ja diapist¸soume parakˆtw ìti o isomorfismìc autoÔ tou paradeÐgmatoc entˆssetai se èna genikìtero plaÐsio, bl. Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n. 4) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + x + 1 > tou Z2 [x]. Ja deÐxoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I eÐnai èna s¸ma pou apoteleÐtai apì 4 stoiqeÐa. SÔmfwna me thn Prìtash 2.6.1 to Z2 [x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Eqoume

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x + x + 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I , an kai mìno an, ta polu¸numa
2

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x2 + x + 1.
Blèpoume, ètsi, ìti kˆje f (x) + I èqei mÐa parˆstash thc morf c

f (x) + I = r(x) + I,
ìpou r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x2 + x + 1. Epeid  deg r(x) < 2 èqoume

f (x) + I = (ax + b) + I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

157

H parˆstash aut  tou f (x) + I me antiprìswpo polu¸numo bajmoÔ ≤ 1 eÐnai bèbaia monadik , giatÐ

(ax + b) + I = (cx + d) + I ⇒ x + x + 1|(ax + b) − (cx + d) ⇒ (ax + b) − (cx + d) = 0.
Epeid  èqoume ìti a, b ∈ Z2 , sumperaÐnoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I apoteleÐtai apo 2 · 2 = 4 stoiqeÐa,
2

Z2 [x]/I = {I, 1 + I, x + I, (x + 1) + I}.
'Eqoume (x + I)((x + 1) + I) = (x2 + x) + I = 1 + I , giatÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou x2 + x me to x2 + x + 1 sto Z2 [x] eÐnai to 1. 'Ara ta x + I kai (x + 1) + I eÐnai antistrèyima kai sunep¸c to Z2 [x]/I eÐnai s¸ma. Jètontac gia suntomÐa 0 = I , 1 = 1 + I , α = x + I , blèpoume metˆ apì merikoÔc upologismoÔc ìti oi pÐnakec twn prˆxewn eÐnai: + 0 1 α α+1 0 0 1 α α+1 0 0 0 0 0 1 1 0 α+1 α 1 0 1 α α+1

α α α+1 0 1 α 0 α α+1 1

α+1 α+1 α 1 0 α+1 0 α+1 1 α

· 0 1 α α+1

Mia efarmog  twn pinˆkwn aut¸n se èna endiafèron sunduastikì prìblhma ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.7. 5) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + 1 > tou Z2 [x]. Tìte to phlÐko Z2 [x]/I den eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati, sto Z2 [x] èqoume x2 + 1 = (x + 1)2 . EpÐshc to (x + 1) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou, dhlad  (x + 1) + I = I , afoÔ to x2 + 1 den diaireÐ to x + 1 sto Z2 [x]. 'Enac mhdenodiarèthc tou phlÐkou Z2 [x]/I eÐnai to (x + 1) + I , giatÐ

((x + 1) + I)((x + 1) + I) = (x + 1)2 + I = (x2 + 1) + I = I.

158

2 DaktÔlioi

6) 'Estw R = M2 (Z) kai I = M2 (2Z). EÔkola apodeiknÔetai ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R. Ja doÔme ed¸ ìti to pl joc twn stoiqeÐwn tou R/I a1 a2 ∈ R. 'Estw ri to upìloipo eÐnai Ðso me 16. Prˆgmati, èstw a3 a4 thc diaÐreshc tou ai me to 2. Tìte

a1 a2 a3 a4

r1 r2 r3 r4

∈ I,

kai katˆ sunèpeia sto R/I èqoume

a1 a2 a3 a4

+I =

r1 r2 r3 r4

+I

Epeid  ri ∈ {0, 1}, sumperaÐnoume ìti o R/I èqei to polÔ 16 stoiqeÐa. r1 r2 r1 r2 = me ri , ri ∈ {0, 1}, tìte EÐnai fanerì ìti an r3 r4 r3 r4 r1 r2 r1 r2 +I = + I . 'Ara o R/I apoteleÐtai apì 16 stoir3 r4 r3 r4 qeÐa. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti R/I ∼ M2 (Z2 ): Prˆgmati, h apeikìnish = r1 r2 [r1 ] [r2 ] R/I → M2 (Z2 ), +I → ∈ M2 (Z2 ) eÐnai ènac r3 r4 [r3 ] [r4 ] isomorfismìc daktulÐwn. (Bl. 'Askhsh 26). Apì ta paradeÐgmata pou mìlic eÐdame, ta 3, 4 kai 5 aforoÔsan phlÐka thc morf c F [x]/I , ìpou F eÐnai èna s¸ma kai I èna ide¸dec thc morf c < p(x) >. Sta paradeÐgmata 3 kai 4 to p(x)  tan anˆgwgo kai ta antÐstoiqa phlÐka  tan s¸mata. Sto parˆdeigma 5 to p(x) den  tan anˆgwgo kai to antÐstoiqo phlÐko den  tan s¸ma. Sqetikˆ isqÔei to akìloujo apotèlesma.

2.6.3 Je¸rhma. 'Estw F èna s¸ma, p(x) ∈ F [x] kai I =< p(x) >. Tìte o

daktÔlioc phlÐko F [x]/I eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apìdeixh. 'Estw ìti o F [x]/I eÐnai s¸ma kai p(x) = a(x)b(x) me a(x), b(x) ∈ F [x] kai deg a(x) < deg p(x) kai deg b(x) < deg p(x). Tìte sto F [x]/I isqÔei

I = p(x) + I = a(x)b(x) + I = (a(x) + I)(b(x) + I).
Epeid  to F [x]/I den èqei mhdenodiairètec èqoume a(x) + I = I   b(x) + I = I , dhlad  a(x) ∈ I   b(x) ∈ I . Epeid  I =< p(x) > paÐrnoume p(x)|a(x)   p(x)|b(x) pou shmaÐnei ìti deg a(x) ≥ deg p(x)   deg b(x) ≥ deg p(x). Autì eÐnai ˆtopo.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

159

AntÐstrofa, èstw ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apì thn Prìtash 2.6.1 arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F [x]/I eÐnai antistrèyimo. 'Estw f (x) + I ∈ F [x]/I me f (x) + I = I . Tìte to f (x) den an kei sto I kai katˆ sunèpeia to p(x) den diaireÐ to f (x). Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x), p(x)) = 1. Apì to Je¸rhma 2.3.7 upˆrqoun a(x), b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). Epeid  b(x)p(x) ∈ I èqoume b(x)p(x) + I = I kai epomènwc

1 + I = (a(x)f (x) + I) + (b(x)p(x) + I) = a(x)f (x) + I = (a(x) + I)(f (x) + I).
'Ara to f (x) + I eÐnai antistrèyimo.

ShmeÐwsh Kalì eÐnai na sugkrijeÐ h parapˆnw apìdeixh me aut  thc Prìtashc

1.4.5 kai na shmeiwjeÐ h analogÐa metaxÔ anag¸gwn poluwnÔmwn kai pr¸twn arijm¸n. H apìdeixh mac parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou antÐstrofou enìc mh mhdenikoÔ stoiqeÐou tou F [x]/ < p(x) >. Ac doÔme èna parˆdeigma. to p(x) den èqei rÐza sto Z5 , apì thn Prìtash 2.4.5 èqoume ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto Z5 [x]. 'Ara to phlÐko Z5 [x]/I , ìpou I =< p(x) >, eÐnai s¸ma lìgw tou Jewr matoc 2.6.3. Ja prosdiorÐsoume to antÐstrofo tou f (x) + I , ìpou f (x) = x3 +x+1. Efarmìzontac ton EukleÐdeio Algìrijmo (Parˆgrafoc 2.3) brÐskoume µκδ(f (x), p(x)) = 1 kai

2.6.4 Parˆdeigma. 'Estw p(x) = x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Epeid  deg p(x) = 2 kai

1 = (3x + 2)f (x) + (2x2 − 4x + 4)p(x).
'Ara to antÐstrofo tou f (x) + I eÐnai to (3x + 2) + I . Sth sunèqeia ja exetˆsoume th sqèsh metaxÔ idewd¸n, omomorfism¸n daktulÐwn kai daktulÐwn phlÐko. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn eÐnai èna ide¸dec. Ja doÔme t¸ra ìti kˆje ide¸dec I eÐnai pur nac kˆpoiou omomorfismoÔ daktulÐwn.

2.6.5 Prìtash. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Tìte h apeikìnish
π : R → R/I, π(r) = r + I
eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn kai isqÔei ker π = I .

160

2 DaktÔlioi

Apìdeixh. EÐdame metˆ thn Prìtash 2.6.1 ìti h apeikìnish π eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac tou eÐnai ker π = {r ∈ R|π(r) = 0R/I } = {r ∈ R|r + I = I} = {r ∈ R|r ∈ I} = I . Epeid  o pur nac ker ϕ enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R, to sÔnolo R/ ker ϕ eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic thc Prìtashc 2.6.1. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma oi daktÔlioi R/ ker ϕ kai Imϕ eÐnai isìmorfoi. ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte h apeikìnish

2.6.6 Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n DaktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S
R/ ker φ ∼ Imφ, r + ker φ → φ(r) =
eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Apìdeixh. Pr¸ta ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

ψ : R/ ker ϕ → Imϕ, ψ(r + ker ϕ) = ϕ(r)
eÐnai mÐa apeikìnish. Gia suntomÐa èstw I = ker ϕ. 'Estw r + I = s + I , ìpou r, s ∈ R. Tìte

r + I = s + I ⇒ r − s ∈ I ⇒ φ(r − s) = 0 ⇒ φ(r) = φ(s) ⇒ ψ(r + I) = ψ(s + I).
H ψ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn epeid  gia kˆje r, s ∈ R, èqoume

ψ((r + I) + (s + I)) = ψ((r + s) + I) = φ(r + s) = φ(r) + φ(s) = ψ(r + I) + ψ(s + I)
kai

ψ((r + I)(s + I)) = ψ(rs + I) = φ(rs) = φ(r)φ(s) = ψ(r + I)ψ(s + I).
EÐnai profanèc ìti h apeikìnish ψ eÐnai epÐ. Tèloc, gia na diapist¸soume ìti o ψ eÐnai monomorfismìc, arkeÐ na deÐxoume ìti ker ψ = {0R/I }. 'Eqoume

r + I ∈ ker ψ ⇒ ψ(r + I) = 0S ⇒ φ(r) = 0S ⇒ r ∈ ker φ = I ⇒ r + I = I = 0R/I .
To prohgoÔmeno je¸rhma mac epitrèpei pollèc forèc na “anagnwrÐsoume” san kˆti pio oikeÐo èna daktÔlio phlÐko, ìpwc faÐnetai sta parakˆtw paradeÐgmata.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

161

2.6.7 ParadeÐgmata.
1) Gia kˆje m, n ∈ Z upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn

Zmn ∼ = Zn . <n> Prˆgmati, eÔkola diapist¸noume ìti h antistoiqÐa Zmn → Zn , [a]mn → [a]n eÐnai mÐa apeikìnish afoÔ an [a]mn = [b]mn tìte n|a − b kai ˆra [a]n = [b]n . H apeikìnish aut  eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac thc eÐnai to ide¸dec < n > tou Zmn . 'Ara apì to pr¸to Je¸rhma Zmn ∼ Isomorfism¸n upˆrqei ènac isomorfismìc = Zn . <n>

2) H apeikìnish 0 : Z[x] → Z, f (x) → f (0), eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. IsqÔei ker 0 =< x >. (Bl. Parˆdeigma 2.5.6 7)). Apì to Je¸rhma 2.6.6, èqoume Z[x]/ < x >∼ Z. = 3) 'Estw F èna s¸ma kai I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1) ∈ F [x]|f (x) ∈ F [x]} to kÔrio ide¸dec tou F [x] pou parˆgetai apì to x − 1. Isqurizìmaste ìti F [x]/I ∼ F . Prˆgmati, jewroÔme ton epimorfismì daktulÐwn 1 : = F [x] → F , 1 (f (x)) = f (1). 'Eqoume ker 1 =< x − 1 > sÔmfwna me to Parˆdeigma 2.5.6 7). To Je¸rhma 2.6.6 dÐnei to zhtoÔmeno. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti F [x]/I ∼ F , ìpou I = = < ax − b >, a, b ∈ F , a = 0. 4) Ta s¸mata R[x]/ < x2 + 1 > kai C eÐnai isìmorfa. Prˆgmati, h apeikìnish ϕ : R[x] → C, f (x) → f (i) eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. An f (x) ∈ ker ϕ, tìte x − i|f (x) sto C[x] sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. Apì to Je¸rhma 2.4.10 sumperaÐnoume ìti x + i|f (x). 'Ara x2 + 1|f (x) sto C[x], afoÔ ta x − i, x + i eÐnai sqetikˆ pr¸ta polu¸numa. Apì thn 'Askhsh 2.3.2 èqoume ìti x2 + 1|f (x) sto R[x]. 'Ara ker ϕ ⊆< x2 + 1 >. Profan¸c èqoume < x2 + 1 >⊆ ker ϕ, opìte < x2 + 1 >= ker ϕ. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n èqoume ìti R[x]/ < x2 + 1 >∼ C. = 5) JewroÔme to daktÔlio R kai to ide¸dec I tou paradeÐgmatoc 2.5.6 8). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ R. Prˆgmati, èstw h apeikìnish =

φ : R → R, φ

a b 0 a

= a.

162 H ϕ eÐnai epimorfismìc daktulÐwn epeid 

2 DaktÔlioi

φ

a b 0 a

+

c d 0 c

a+c b+d 0 a+c a b 0 a +φ c d 0 c

=a+c=φ
kai

φ

a b 0 a

·

c d 0 c

ac ad + bc 0 ac a b 0 a ·φ c d 0 c

= ac = φ

gia kˆje a, b, c, d ∈ R. Epiplèon, o pur nac eÐnai

ker ϕ =
'Ara R/I ∼ R. =

a b 0 a

a=0

= I.

6) 'Estw R = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc} kai I = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc, m ˆrtioc }. Tìte to R eÐnai ènac daktÔlioc kai to I èna ide¸dec tou R (ˆskhsh). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ Z2 . Prˆgmati, orÐzoume thn apeikìnish ϕ : R → Z2 , ìpou = ϕ(m/n) = [0], an to m eÐnai ˆrtioc, kai ϕ(m/n) = [1], an to m eÐnai perittìc (ennoeÐtai ìti µκδ(m, n) = 1). Tìte h ϕ eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to I (ˆskhsh), opìte to zhtoÔmeno prokÔptei apì to Je¸rhma 2.6.6. 7) Oi daktÔlioi R[x]/ < x2 > kai S =

foi. Prˆgmati, eÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish

a b 0 a

∈ M2 (R)

eÐnai isìmor-

ϕ : R[x] → S, fn xn + · · · + f1 x + f0 →

f0 f1 0 f0

∈S

eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. 'Eqoume ker ϕ = {fn xn + · · · + f1 x + f0 ∈ R[x]|f0 = f1 = 0} = {fn xn + · · · + f2 x2 ∈ R[x]} =< x2 >. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n sunˆgoume ìti R[x]/ < x2 >∼ S . =

2.6.8 DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I, J ide¸dh enìc daktulÐou
R. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn I ∼ I +J . = I ∩J J

2.6. DaktÔlioc PhlÐko Apìdeixh. H apeikìnish ϕ : I →

163

I +J , a → a+J , eÐnai ènac omomorfismìc. J EÐnai de kai epÐ, afoÔ an a ∈ I kai b ∈ J , tìte a+b+J = a+J = ϕ(a). 'Eqoume ker ϕ = I ∩ J . To zhtoÔmeno prokÔptei apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n. J R R me I ⊆ J . Tìte to eÐnai èna ide¸dec tou kai upˆrqei ènac isomorfismìc I I daktulÐwn R/I ∼ R = J/I J R R Apìdeixh. H antistoiqÐa → , r + I → r + J , eÐnai apeikìnish afoÔ I J I ⊆ J . EÐnai fanerì ìti aut  eÐnai ènac epimomorfismìc. O pur nac thc eÐnai J R J eÐnai èna ide¸dec tou . to sÔnolo {a + I|a ∈ J} dhlad  to . Sunep¸c to I I I o Je¸rhma Isomorfism¸n prokÔptei ìti R/I ∼ R . Apì to 1 = J/I J

2.6.9 TrÐto Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I , J ide¸dh enìc daktulÐou

Parˆdeigma

'Estw m, n jetikoÐ akèraioi kai d = µκδ(m, n), e = κπ(m, n). GnwrÐzoume ìti mZ ∩ nZ = eZ kai mZ + nZ = dZ (bl. 'Askhsh 2.5.10). 'Etsi, o isomorfismìc mZ ∼ mZ + nZ tou 2ou Jewr matoc Isomorfism¸n anˆgetai se ènan = mZ ∩ nZ nZ mZ ∼ dZ isomorfismì daktulÐwn . = eZ nZ smìc daktulÐwn kai I = ker ϕ. 'Estw X to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou S . Tìte h apeikìnish

2.6.10 Je¸rhma AntistoiqÐac Idewd¸n. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfi-

Φ : X → Y, A → ϕ(A)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ. EpÐshc h apeikìnish

Φ : X → Y , J → ϕ(J)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ, ìpou X eÐnai to sÔnolo twn idewd¸n tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn idewd¸n tou S . Apìdeixh. Ac apodeÐxoume ìti h Φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. H apìdeixh gia th Φ eÐnai parìmoia. 'Estw J ∈ X . AfoÔ h ϕ eÐnai epimorfismìc, to ϕ(J) eÐnai èna ide¸dec tou S (giatÐ;) kai epomènwc ϕ(J) ∈ Y . 'Estw J1 , J2 ∈ X me ϕ(J1 ) = ϕ(J2 ). An a ∈ J1 , tìte ϕ(a) = ϕ(b) gia kˆpoio b ∈ J2 kai ˆra

.5. ParadeÐgmata 1. 'Estw t¸ra K èna ide¸dec tou S . Tìte to ϕ−1 (K) eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I (giatÐ. 'Omoia apodeiknÔetai ìti J2 ⊆ J1 . J tou R sundèontai me mÐa akm  an isqÔei I ⊆ J   J ⊆ I kai den upˆrqei ide¸dec K me I K J  J K I . Apì to prohgoÔmeno Pìrisma kai thn 'Askhsh 2. Epiplèon. 4Z/24Z. 2Z/24Z. IsqÔei ϕ(ϕ−1 (K)) = K kai ˆra h Φ eÐnai epÐ. Epeid  I ⊆ J2 sumperaÐnoume ìti a ∈ J2 . 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R.164 2 DaktÔlioi a − b ∈ ker ϕ = I . 12Z/24Z. to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “ˆnw ˆkro”thc akm c perièqei to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “kˆtw ˆkro”. H apìdeixh èpetai ˆmesa an efarmìsoume to prohgoÔmeno Je¸rhma gia ton fusikì epimorfismì R → R/I . gia kˆje K upˆrqei monadikì tètoio J . 8Z/24Z. 3Z/24Z. 24Z/24Z =< 0 >. 'Estw.). 'Ara J1 = J2 kai h Φ eÐnai 1 − 1. Apìdeixh. MporoÔme na kataskeuˆsoume to “grˆfhma twn idewd¸n”tou daktulÐou R = Z/24Z: Oi korufèc tou graf matoc antistoiqoÔn sta ide¸dh tou R. eÐnai thc morf c dZ/mZ gia monadikì d ∈ N pou eÐnai diairèthc tou m.6.11 sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou Z/mZ. 2. Sthn perÐptwsh aut . 6Z/24Z. Tìte kˆje ide¸dec K tou R/I eÐnai thc morf c K = J/I gia kˆpoio ide¸dec J tou R pou perièqei to I . Sunep¸c J1 ⊆ J2 . m ∈ N.11 Pìrisma. gia parˆdeigma. DÔo ide¸dh I. Tìte ta ide¸dh tou Z/24Z eÐnai ta ex c: Z/24Z. m = 24. Gia ton daktÔlio R = Z/24Z to en lìgw diˆgramma eÐnai to ex c.

'Estw R = Q[x]/ < x3 − 2x2 + x >.6. Ja taxinom soume ta ide¸dh tou R.11 kai thn 'Askhsh 2.2.6.5. Q[x]/I     d d < x − 1 > /I d d d < x > /I < (x − 1)2 > /I d d < x(x − 1) > /I     <0> 3. 'Eqoume f (x) = x(x − 1)2 . 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma.11 eÐnai fanerì ìti o R perièqei èna monadikì ide¸dec I me I =< 0 > kai I = R. DaktÔlioc PhlÐko 165 Z/24Z     d d 2Z/24Z d d d 3Z/24Z 4Z/24Z d d d 6Z/24Z 8Z/24Z d d 12Z/24Z     <0> 2. ìpou g(x) ∈ Q[x] kai g(x)|f (x). Apì to 3o Je¸rhma . Apì to Pìrisma 2. 'Estw F èna s¸ma kai R = F [x]/ < x2 >. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai thc morf c < g(x) > / < f (x) >. Gia suntomÐa. ìpou me I sumbolÐzoume to ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. èstw f (x) = x3 − 2x2 + x ∈ Q[x]. 'Eqoume I =< x > / < x2 >. Epomènwc to diˆgramma twn idewd¸n tou R eÐnai to akìloujo.

= 9. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. S duo daktÔlioi kai I = {(r. n) ∈ Z × Z|m. b ∈ R. 11. p n. n) = 1. n ApodeÐxte ìti to Ip eÐnai èna ide¸dec tou Rp kai Rp /Ip ∼ Zp . JewroÔme to ide¸dec I = {[0]. ApodeÐxte ìti o R/I eÐnai metajetikìc an kai mìno an ab − ba ∈ I gia kˆje a. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn tou daktulÐou 3Z/6Z. = 7. . n) = 1 . µκδ(m. Parathr ste ìti o 3Z/6Z èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai o 3Z den èqei. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn twn Z6 /I kai diapist¸ste ìti Z6 /I ∼ Z3 . n ∈ Z} kai J = {(3m. 'Ara o R/I eÐnai èna s¸ma. Rp = Ip = m ∈ Q|m. ii) O R/J den eÐnai s¸ma. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R × R. µκδ(m.166 2 DaktÔlioi Isomorfism¸n èqoume R/I ∼ F [x]/ < x >. p|m .6 1. breÐte to antÐstrofo tou 2x + 3+ < p(x) >. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. 0) ∈ Z × Z|m ∈ Z}. ApodeÐxte ìti i) O R/I eÐnai èna s¸ma. ApodeÐxte ìti (Z × Z)/(mZ × nZ) ∼ Zm × Zn . 2. = 6. n ∈ Z. 0)|r ∈ R} ⊆ R × S . = 5. 10. 'Estw R. AfoÔ apodeÐxete ìti o daktÔlioc Z5 [x]/ < p(x) > eÐnai s¸ma. JewroÔme ton daktÔlio R = a b 0 c ∈ M2 (R) kai to ide¸dec I= 0 b 0 0 ∈ M2 (R) . 'Estw R = Z × Z. = 3. Ask seic 2. ApodeÐxte ìti Z[x]/ < x2 + 1 >∼ Z[i]. p n. = 4. ìpou p(x) = x2 + x + 2. I = {(3m. ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R × S kai ìti (R × S)/I ∼ S . Epeid  F [x]/ < x >∼ F = = paÐrnoume ìti o R/I eÐnai isìmorfoc me to F . n m ∈ Q|m. n ∈ Z. [3]} tou Z6 .

(x + 1) + I}. = ii) ApodeÐxte ìti √ Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[ 2]. ApodeÐxte ìti F [x]/ < ax − b >∼ F [x]/ < cx − d >. 'Estw f (x) = x2 + 1 ∈ Z3 [x]. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc i) Z[x. y]/ < xy > iii) Z[x. Na upologisteÐ to (x + I)−1 ((x + 1) + I)64 . i) 'Estw F èna s¸ma kai a. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai s¸mata i) Z5 [x]/ < x2 + 3. J =< x2 + 2 >.2 4) eÐdame ìti to phlÐko Z2 [x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma pou èqei 4 stoiqeÐa. y]/ < x. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R/J kai I = J . I =< x2 + 1 >. x + I. 5 > 14. Poio eÐnai to antÐstrofo (an upˆrqei) tou x4 + x + 1+ < f (x) > sto Z3 [x]/ < f (x) >. 16.6. c = 0. 'Estw f (x) = x2 + x + 1 ∈ Z2 [x]. 1 + I. y > 15. d ∈ F me a = 0. c.2. 18. y]/ < x > ii) Z[x. DaktÔlioc PhlÐko 167 12. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata  /kai akèraiec perioqèc. Sto Parˆdeigma 2. i) Z[x]/ < x > ii) Q[x]/ < x2 − 9 > iii) Q[x]/ < x3 − 2 > iv) Z3 [x]/ < x2 + x + 1 > 17. = 13. 19.6. = √ Q[x]/ < x2 − 3 >∼ Q[ 3] = Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 − 3 > . = kai . ìpou I =< f (x) >. ApodeÐxte ìti to Z3 [x]/ < f (x) > eÐnai èna s¸ma pou èqei 9 stoiqeÐa. b. 3 > ii) Z5 [x]/ < x2 + 3. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa. 'Estw R = R[x]. Z2 [x]/ < f (x) >= {I.

10. ìpou a ∈ U (R). r + J). = 23. b ∈ R. = 27. ApodeÐxte ìti kˆje isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R[x] → R[x] me ϕ(r) = r gia kˆje r ∈ R eÐnai thc morf c ϕ(f (x)) = f (ax + b). Poiì eÐnai to diˆgramma twn   a  0  0 idewd¸n tou daktulÐou   b c  a b  ∈ M3 (R) . . J =< n >.6. = 21.2 4)). n) = 1. I =< m >. 'Estw p(x) = (x − a1 )(x − a2 ) · · · (x − an ) ∈ F [x]. Parˆdeigma 2. .1. ApodeÐxte ìti R[x]/ < x3 >∼  0 a b  ∈ M3 (R) (bl. 'Estw f (x) = xn + an−1 xn−1 + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. Apodeixte ìti R[x]/ < f (x) >∼ = C ⇔ deg f (x) = 2 kai a2 − 4a0 < 0 1 R ⇔ deg f (x) = 1 22. = Upìdeixh: 'Askhsh 20. . 28.168 2 DaktÔlioi 20. i) ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac monomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . Exetˆste an upˆrqei isomorfismìc Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 + 2 >. ìpou µκδ(m. 26. ApodeÐxte ìti to Mn (I) eÐnai ide¸dec tou Mn (R) kai Mn (R)/Mn (I) ∼ Mn (R/I). . 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. J ide¸dh tou R. ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn F [x]/ < p(x) >∼ R. BreÐte kai apodeÐxte mÐa genÐkeush. J eÐnai tètoia ¸ste I + J = R. iii) Gia R = Z.7 7). ìpou R eÐnai o daktÔlioc twn apeikonÐse= wn F → F (bl. ApodeÐxte ìti Q[x]/ < x2 − 1 >∼ Q × Q. r + I ∩ J → (r + I.  0 a Upìdeixh: 'Askhsh 24 kai Je¸rhma 2. prokÔptei ìti Zmn ∼ Zm × Zn . . Parˆ=   0 0 a deigma 2. Kinezikì je¸rhma upoloÐpwn. 'Estw R mia akeraÐa perioq . an } èna peperasmèno s¸ma. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I. apodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J .6.     a b c  24. ii) An ta ide¸dh I. 25. 'Estw F = {a1 .

2. . ApodeÐxte ìti oi antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. (a + I. b + I) → ab + I eÐnai apeikonÐseic an kai mìno an to I eÐnai ide¸dec. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I ènac upodaktÔlioc tou R.6. DaktÔlioc PhlÐko 169 29. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. (a + I.

H sqèsh aut  eÐnai sqèsh isodunamÐac giatÐ. 3) an (α. (6. 5). (9. δ). β). O rhtìc arijmìc 3/5 eÐnai h klˆsh isodunamÐac pou perièqei to stoiqeÐo (3. β) ≡ (γ. . −5). 'Estw (α. δ) an kai mìno an αδ = βγ” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. δ). 5). β). δ) ∈ . tìte αδ = βγ kai ˆra (γ. (γ. 'Estw R mia akeraÐa perioq . ζ). ìpou (α. . β) ≡ ( . Epeid  δ = teleutaÐa isìthta èpetai ìti αζ . h sqèsh pou orÐzetai apì “(α. Me F sumbolÐzoume to sÔnolo twn parapˆnw klˆsewn isodunamÐac F = {α/β|(α. ìpou (α. 10). β) gia kˆje (α. β). β) ∈ R × (R − {0})}. . afoÔ αβ = βα. δ) ⇔ αδ = βγ. y) ≡ (α. Sto sÔnolo R×(R−{0}) orÐzoume mia sqèsh S¸ma phlÐkwn akeraÐac perioq c (α. δ) ∈ R × (R − {0}). 1) (α. β) ≡ (γ.7 S¸ma PhlÐkwn. Qarakthristik  DaktulÐou To s¸ma Q twn rht¸n arijm¸n perièqei thn akeraÐa perioq  Z twn akeraÐwn arijm¸n kai kˆje stoiqeÐo tou Q eÐnai “phlÐko” dÔo stoiqeÐwn tou Z. y) ∈ R × (R − {0})|(x. H kÔria idèa ed¸ eÐnai ìti sto sÔnolo Z × (Z − {0}). Me α/β sumbolÐzoume thn klˆsh isodunamÐac tou (α. ζ). dhlad  (α. 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . ìpou (α. an kai mìno an α/β = 3/5. β). β) ≡ (γ. apì thn = β . (γ. . δ) kai (γ. 2) an (α.170 2 DaktÔlioi 2. Sth sunèqeia ja oristoÔn sto F dÔo prˆxeic wc proc tic opoÐec to F eÐnai èna s¸ma tètoio ¸ste na perièqei daktÔlio isìmorfo me to R. ( . Xekin¸ntac apì mia akeraÐa perioq  R ja kataskeuˆsoume èna s¸ma F pou “perièqei” to R kai pou apoteleÐtai apì “phlÐka” stoiqeÐwn tou R. Sto Q isqÔei 3/5 = −3/ − 5 = 6/10 = 9/15 = . . Prin proqwr soume sthn kataskeu  tou F dÐnoume ed¸ th basik  idèa thc. tìte αδ = βγ kai γζ = dhlad  αζδ = β δ . β)}. β) α/β = {(x. 5) allˆ èna sÔnolo diatetagmènwn zeug¸n pou perilambˆnei ta (3. β) ≡ (α. ζ) ∈ R × (R − δ opìte αδζ = (βγ)ζ = β(γζ) = βδ . δ) ≡ ( {0}). β) ∈ R × (R − {0}). prˆgma pou shmaÐnei ìti o rhtìc arijmìc 3/5 den antiproswpeÔei mìno to diatetagmèno zeÔgoc (3. O rhtìc arijmìc α/β antiproswpeÔei to sÔnolo autì.. (−3. β) ≡ (γ. 15). dhlad  5α = 3β . (γ. β) ∈ Z × (Z − {0}). δ) ≡ (α.

To mhdenikì stoiqeÐo tou F eÐnai to 0R /1R . eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ sto F isqÔei (α + β)/1F = α/1F + β/1F kai (αβ)/1F = (α/1F )(β/1F ). 'Ara èqoume R ∼ Imi. (αδ + βγ)/βδ = (α δ + β γ )/β δ . giatÐ an α/1F = 0R /1R . Tìte èqoume (αδ + βγ)β δ = αδβ δ + βγβ δ = (αβ )δδ + (γδ )ββ = (α β)δδ + (δγ )ββ = (α δ + β γ )βδ. pou shmaÐnei ìti h + : F × F → F eÐnai apeikìnish. èstw F to s¸ma phlÐkwn tou Z[i]. /ζ ∈ F . Tìte afenìc α/β(γ/δ + /ζ) = (α(γζ + δ ))/βδζ = (αγζ + αδ )/βδζ kai afetèrou (α/β)(γ/δ) + (α/β)( /ζ) = (αγ)/(βδ) + (α )/(βζ) = (αγβζ + βδα )/(β 2 δζ). Tìte βδ = 0. Ta dexiˆ mèlh eÐnai Ðsa giatÐ (αγζ + αδ )(β 2 δζ) = βδζ(αγβζ + βδα ). O pur nac thc i eÐnai tetrimmènoc. ParadeÐgmata 1. dhlˆd  α/β + γ/δ = α /β + γ /δ . b ∈ Q}.7. = To s¸ma F pou kataskeuˆsame apì thn akeraÐa perioq  R onomˆzetai to s¸ma phlÐkwn thc R kai o monomorfismìc daktulÐwn i : R → F . onomˆzetai h fusik  emfÔteush tou R sto F . ac doÔme ton epimeristikì nìmo. S¸ma PhlÐkwn. H epal jeush twn idiot twn ston orismì tou s¸matoc eÐnai jèma routÐnac. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[i] = {a + bi ∈ C|a. Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. To antÐjeto tou α/β eÐnai to (−α)/β . Sunep¸c. α → α/1R . èstw α/β = α /β kai γ/δ = γ /δ . OrÐzoume dÔo antistoiqÐec + : F × F → F kai · : F × F → F jètontac α/β + γ/δ = (αδ + βγ)/βδ kai (α/β)(γ/δ) = αγ/βδ. Prˆgmati. Endeiktikˆ. tìte α = 0R . giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . To s¸ma phlÐkwn twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Me parìmoio trìpo deÐqnei kaneÐc ìti kai h · : F × F → F eÐnai apeikìnish. To monadiaÐo stoiqeÐo tou F eÐnai to 1R /1R kai an to α/β eÐnai mh mhdenikì. α/β → αβ −1 .2. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti to s¸ma F perièqei ènan daktÔlio isìmorfo me ton R. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Gia to skopì autì. Qarakthristik  DaktulÐou 171 R × (R − {0}). 'Estw α/β. tìte to antÐstrofì tou eÐnai to β/α. . Tìte eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish F → Q[i]. γ/δ. dhlad  αβ = βα kai γδ = δγ . H apeikìnish i : R → F . α → α/1R .

2. n > 0. To s¸ma phlÐkwn tou F [x] sun jwc sumbolÐzetai me F (x).2 Orismìc. 'Estw R ènac daktÔlioc. orismì thc qarakthristik c arkeÐ na exetˆsei kaneÐc pìte isqÔei m1R = 0. 'Eqoume ϕ(1R ) = 1S kai ˆra (ψ ◦ i)(α) = ϕ(α). OrÐzoume ψ(α/β) = ϕ(α)ϕ(β)−1 . èqei qarakthristik  m. 'Estw ϕ : R → E ènac monomorfismìc daktulÐwn.1 Prìtash. Qarakthristik  daktulÐou 2. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai mhdèn. b ∈ Q} 2 DaktÔlioi 3. ìpou i : R → F eÐnai h fusik  emfÔteush.7. g(x) = 0}. n). gia ton opoÐo isqÔei ψ ◦ i = ϕ. èqei qarakthristik  to κπ(m. Akìma perissìtero.7. Se èna daktÔlio R eÐnai dunatìn na isqÔei mr = 0. ìpou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai o E eÐnai s¸ma. O Zm ×Zn . Gia kˆje α ∈ R èqoume (ψ ◦ i)(α) = ψ(α/1R ) = ϕ(α)ϕ(1R )−1 . H epal jeush ìti o ψ eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn eÐnai jèma routÐnac pou af netai san ˆskhsh. Q. • An upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. 2. ìpou m eÐnai ènac mh mhdenikìc akèraioc kai r èna mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. tìte ja “perièqei” kai to s¸ma phlÐkwn thc R. tìte ston . Akribèstera: An den upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. To s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c √ √ Z[ √2] = {a + b √2 ∈ R|a.3 Parat rhsh. Tìte to s¸ma phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x] eÐnai to {f (x)/g(x)|f (x). oi daktÔlioi Z. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai o elˆqistoc tètoioc m. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc R. m > 0. C èqoun qarakthristik  mhdèn. O Zm . An o daktÔlioc R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Tìte upˆrqei ènac monomorfismìc ψ : F → E . Apìdeixh.172 2.7. • An den upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. H epìmenh Prìtash mac plhroforeÐ ìti an èna s¸ma perièqei ènan upodaktÔlio R pou eÐnai akeraÐa perioq . ìpou m. èqoume dei ìti eÐnai dunatìn na upˆrqei mh mhdenikìc akèraioc m tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R na isqÔei mr = 0. Gia parˆdeigma. 'Estw F èna s¸ma. g(x) ∈ F [x]. EÐnai fanerì ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Z kai ˆra perièqei to Q. H qarakthristik  tou daktulÐou R sumbolÐzetai me qarR. R.

'Estw R mia akeraÐa perioq  qarakthristik c m.4). 2.4 sumperaÐnoume ìti o m eÐnai 0   pr¸toc.7. Apìdeixh. èqoume mr = m(1R r) = (m1R )r = 0r = 0 kai katˆ sunèpeia qarR ≤ m. EÐnai fanerì ìti Imϕ = SR . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. en¸ an upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0.3. èstw ìti upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. Epeid  o ker ϕ eÐnai èna ide¸dec tou Z. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash. Apì thn Prìtash 2.2.6 èqoume Z/ < m >∼ SR . opìte apì to Je¸rhma 2. sthn pr¸th perÐptwsh prokÔptei ˆmesa apì ton orismì ìti qarR = 0. o Zm den èqei mhdenodiairètec. 'Estw R mia akeraÐa perioq . blèpoume ìti o R perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me to Zm . to elˆqisto tou m dÐnei m ≤ qarR. Tìte o mikrìteroc upodaktÔlioc . tìte h qarR isoÔtai me ton elˆqisto tètoio m.1. S¸ma PhlÐkwn. H qarakthristik  miac akeraÐac perioq c eÐnai 0   ènac pr¸toc arijmìc. 2.6.7.4 Prìtash. Epeid  ìmwc isqÔei (qarR)1R = 0.7. EpÐshc èqoume qarR ∈ ker ϕ apì ton orismì thc qarakthristik c. Qarakthristik  DaktulÐou 173 tìte qarR = 0. Ja deÐxoume = = = t¸ra ìti qarR = m.7. Prˆgmati. JewroÔme ton elˆqisto tètoio m.6 Pìrisma. Sunep¸c qarR = m. H epìmenh prìtash mac plhroforeÐ ìti h qarakthristik  tou R “prosdiorÐzei” to SR . Tìte to sÔnolo SR = {n1R ∈ R|n ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai mˆlista eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc pou perièqei to 1R ('Askhsh 2. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai < m > o pur nac tou omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : Z → R. Apìdeixh. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec. 2. 'Ara m = qarR. dhlad  qarR ∈< m > kai ˆra qarR ≥ m.7. Pr¸ta parathroÔme ìti apì th sqèsh m1R = 0 èpetai ìti qarR ≤ m sÔmfwna me thn Parat rhsh 2.5 Pìrisma. Epiplèon èqoume qarR = = m. tou R pou perièqei to 1R eÐnai isìmorfoc eÐte me to Z (an qarR = 0) eÐte me to s¸ma Zp (an qarR = p > 0).1. Sunep¸c Zm ∼ Z/ < m >∼ SR . Tìte gia kˆje r ∈ R. ϕ(n) = n1R . autìc ja eÐnai thc morf c < m > gia kˆpoio m ∈ N. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn SR ∼ Zm . Gia thn ˆllh perÐptwsh.

'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me qarR = 4. ApodeÐxte ìti isìmorfoi daktÔlioi èqoun Ðsec qarakthristikèc. Apì thn Prìtash 2. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q kai to F eÐnai isìmorfo me upìswma tou Q. 'Estw ìti qarF = 0.7 1. H apìdeixh sthn perÐptwsh pou qarF = p = (p pr¸toc) eÐnai parìmoia.174 2 DaktÔlioi Apìdeixh. tìte F ∼ Q. èqoume ìti qarF = 0   p (p pr¸toc).1 èpetai ìti to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q. D¸ste èna parˆdeigma mh isìmorfwn akeraÐwn perioq¸n pou èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. 2.7. To upìswma autì onomˆzetai to pr¸to upìswma tou F . ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn enìc s¸matoc F eÐnai isìmorfo me to F .7. b ∈ R èqoume (a + b)4 = (a2 + b2 )2 kai genikˆ (a + b)2 = (a2 + b2 )2 gia kˆje n ∈ N.7. 'Estw a. èqoume F ∼ Q. H tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou F eÐnai èna upìswma tou F .7. . ApodeÐxte ìti isìmorfec akèraiec perioqèc èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. An an = bn kai am = bm gia kˆpoia m.4 kai to Pìrisma 2. To Pìrisma èpetai ˆmesa apì thn Prìtash 2. 6.7 Prìtash. Epeid  to Q den perièqei gn sio upìswma. 5. An qarF = 0. tìte deÐxte ìti a = b.5. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma. √ √ 2. n) = 1. ApodeÐxte ìti gia kˆje n+1 n n a. 'Estw ìti qarF = 0. Poia eÐnai h qarakthristik  twn daktulÐwn M2 (Zm ). 'Omoia. = = Apìdeixh. 3. tìte F ∼ Zp . 'Ara to pr¸to upìswma tou Q eÐnai to Q. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. Tìte to F perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me ton Z. M2 (Z) kai Z3 ×Q[x]. UpenjumÐzoume ìti to Q den perièqei gn sio upìswma. en¸ an qarF = p (p pr¸toc). 'Estw F èna s¸ma kai F to pr¸to upìswma tou F . n ∈ Z me µκδ(m. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Zp . ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn tou Z[ 3] eÐnai isìmorfo me to Q[ 3]. 4. èstw F . Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. to pr¸to upìswma tou Zp eÐnai to Zp . Ask seic 2. 'Estw ìti qarF = p (p pr¸toc).

daktulÐou pou èqei qarakthristik  pr¸to arijmì kai den eÐnai akeraÐa perioq . ApodeÐxte ìti upˆrqoun upodaktÔlioi R1 . 9. Qarakthristik  DaktulÐou 175 7. ApodeÐxte ìti qarF =qarE . ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c R. a. S¸ma PhlÐkwn. 'Estw F → E ènac monomorfismìc swmˆtwn. 'Estw S ènac mh tetrimmènoc upodaktÔlioc tou daktulÐou R.20 gia katˆllhla ide¸dh tou R. qarR2 = n. ApodeÐxte ìti qarR =qarF . An o S eÐnai akeraÐa perioq . n) = 1. AlhjeÔei ìti qarS =qarR. qarR1 = m.2. c.6. = Upìdeixh: Efarmìste thn 'Askhsh 2. 8. alhjeÔei ìti qarS =qarR. D¸ste èna parˆdeigma a. 12. ApodeÐxte ìti qarS =qarR. µκδ(m. 'Estw ìti o R eÐnai mia akeraÐa perioq . 11. b.7. Poièc eÐnai oi qarakthristikèc twn parakˆtw daktulÐwn? i) Z[i]/ < 3 > ii) Z[i]/ < 2 + i > iii) Z6 [x]/ < 2 >. . R2 tou R tètoioi ¸ste R ∼ R1 × R2 . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo tètoioc ¸ste qarR = mn. ˆpeirou s¸matoc pou èqei jetik  qarakthristik  b. 10.

ìpou αi ∈ Zp . H apeikìnish ϕ:Z m → m1F ∈ F eÐnai ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. . Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n lambˆnoume ènan monomorfismì Z/I → F . Epeid  to Zp èqei p stoiqeÐa blèpoume ìti to pl joc twn stoiqeÐwn thc morf c α1 x1 + · · · + αk xk eÐnai pk . kai epeid  o Z/I eÐnai akeraÐa perioq  èqoume ìti o p eÐnai pr¸toc.176 2 DaktÔlioi 2.3 èpetai ìti h qarakthristik  tou F eÐnai p. Tìte gia kˆpoio jetikì akèraio k èqoume |F | = pk . . ìpou o pr¸toc p eÐnai h qarakthristik  tou F . Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k ja apodeÐxoume thn Ôparxh enìc s¸matoc pou èqei pk stoiqeÐa.8 Peperasmèna S¸mata Se paradeÐgmata thc Paragrˆfou 2. Sth sunèqeia ja taxinom soume ta upos¸mata twn peperasmènwn swmˆtwn. 'Ara o daktÔlioc Z/I eÐnai mia akeraÐa perioq . x) sto ψ(α)x. . H diˆstash tou F wc Zp . giatÐ to F eÐnai èna peperasmèno sÔnolo. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. ìpou to f (x) eÐnai anˆgwgo. AfoÔ to I eÐnai mh mhdenikì.6 eÐdame ìti phlÐka tou poluwnumikoÔ daktulÐou Zp [x] me ide¸dh thc morf c < f (x) >. 'Estw I = ker ϕ. Epeid  to F eÐnai peperasmèno.7. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. Ta basikˆ b mata thc apìdeixhc pou ja d¸soume eÐnai ta ex c. 'Estw {x1 . eÐnai s¸mata kai mˆlista peperasmèna. Sth sunèqeia ja tautÐzoume to s¸ma Zp me thn eikìna tou. Peperasmèna s¸mata 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. to I eÐnai thc morf c I =< p > gia kˆpoio p ∈ N.1 Je¸rhma. JewroÔme to F wc ènan Zp . Tèloc ja melet soume mia efarmog  sth sunduastik . èqoume p = 0. Apì thn Parat rhsh 2. . Kˆje stoiqeÐo tou F grˆfetai katˆ monadikì trìpo sth morf  α1 x1 + · · · + αk xk . Epomènwc èqoume to ex c apotèlesma: 2. . xk } mia bˆsh tou. to I eÐnai mh mhdenikì.dianusmatikìc q¸roc eÐnai peperasmènh. Sunep¸c ja grˆfoume αx sth jèsh tou ψ(α)x.dianusmatikì q¸ro: h prìsjesh twn stoiqeÐwn tou F eÐnai h prìsjesh tou s¸matoc F kai o pollaplasiasmìc stoiqeÐwn tou F me stoiqeÐa tou Zp dÐdetai apì thn apeikìnish Zp × F → F pou stèlnei to (α. H epal jeush twn idiot twn tou orismoÔ tou dianusmatikoÔ q¸rou eÐnai polÔ eÔkolh kai paraleÐpetai.8. ψ(Zp ). Wc ide¸dec tou Z. Epomènwc èqoume ènan monomorfismì swmˆtwn ψ : Zp → F. ìpou α ∈ Zp . x ∈ F .

3) To sÔnolo twn riz¸n tou xp − x sto E eÐnai èna s¸ma.ìqi anagkastikˆ peperasmèno . pou eÐnai isìmorfo me to F . mporoÔme na orÐsoume ènan omomorfismì daktulÐwn k k ϕ : F [x] → E[x]. Ja deÐxoume ìti to E eÐnai mia epèktash tou F pou perièqei toulˆqiston mÐa rÐza tou f (x). to phlÐko E = F [x]/ < p(x) > eÐnai èna s¸ma. kai to Q[x]/ < x2 + 1 > eÐnai epèktash tou Q. tìte ˜ ψ(f (x)) = (an + I)xn + · · · + (a1 + I)x + (a0 + I) . sumbolÐzontac gia suntomÐa to ide¸dec < p(x) > tou F [x] me I . an xn + · · · + a0 → ϕ(an )xn + · · · + ϕ(a0 ). An upˆrqei monomorfismìc swmˆtwn ϕ : F → E . thn Efarmog  metˆ ˜ thn Prìtash 2. EÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish ψ:F a → a+ < p(x) >∈ E ˜ eÐnai ènac monomorfismìc swmˆtwn. Apìdeixh. Tìte upˆrqei epèktash E tou F tètoia ¸ste to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza sto E . (Bl. 2) Oi rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec.3). Kˆje peperasmèno s¸ma pou apoteleÐtai apì pk stoiqeÐa eÐnai epèktash tou Zp . 'Estw F èna s¸ma (ìqi anagkastikˆ peperasmèno) kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) ≥ 1.8. Gia to 1) ja apodeÐxoume kˆti genikìtero (pou isqÔei gia tuqaÐo s¸ma . Sthn perÐptwsh pou o ϕ eÐnai monomorfismìc. to C eÐnai epèktash tou Q[x]/ < x2 + 1 >.2. An ϕ : F → E eÐnai ènac omomorfismìc swmˆtwn. ìpwc eÐdame prin. ˜ gia ton opoÐo isqÔei ϕ(a) = ϕ(a) gia kˆje a ∈ F .3. MporoÔme tìte na jewr soume ìti F [x] ⊆ E[x]. Apì to Je¸rhma 2. Suqnˆ ja tautÐzoume ta ϕ(F ). Prˆgmati. èqoume: An f (x) = an xn + · · · + a0 . Peperasmèna S¸mata 177 1) Upˆrqei èna s¸ma E pou perièqei to Zp kai eÐnai tètoio ¸ste to polu¸k numo xp − x ∈ E[x] na èqei pk rÐzec sto E . eÐnai fanerì ìti to E perièqei upìswma. 2. Sthn perÐptwsh aut . ja lème ìti to E eÐnai mia epèktash tou F . 'Estw p(x) ènac anˆgwgoc parˆgontac tou f (x). MÐa rÐza tou poluwnÔmou ψ(f (x)) eÐnai to x+ < p(x) >. Gia parˆdeigma. F .kai tuqaÐo polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ).2 Je¸rhma. to C eÐnai mia epèktash tou R.5.8.6. ja tautizoume suqnˆ èna f (x) ∈ F [x] me thn eikìna tou sto E[x]. to ϕ(F ).

An ρ eÐnai h eikìna tou x sto Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. sÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. Gia√ parˆdeigma. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou R. . 'Estw E mia epèktash tou Zp . b ∈ Q}. E . g(x) ∈ E[x] (Je¸rhma 2. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. . an sumbolÐsoume me ρ thn eikìna tou x sto R[x]/ < x2 + 1 > kˆtw apì ton fusikì epimorfismì R[x] g(x) → g(x)+ < x2 + 1 >∈ R[x]/ < x2 + 1 >.3 ParadeÐgmata. 2. Prˆgmati. to s¸ma R[x]/ < x2 + 1 >. c.5 Pìrisma. pa = (p1E )a = (p1Zp )a = 0a = 0. H proteleutaÐa isìthta isqÔei giatÐ to p(x) diaireÐ to f (x). eÐnai. 3. ìpou to F eÐnai èna s¸ma (ìqi aparaÐthta . 'Estw F = R kai f (x) = x2 + 1. . Tìte upˆrqei mÐa epèktash E tou F ìpou to f (x) diaspˆtai.178 kai qrhsimopoi¸ntac prˆxeic sto phlÐko F [x]/I èqoume 2 DaktÔlioi (an + I)(x + I)n + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an + I)(xn + I) + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an xn + I) + · · · + (a1 x + I) + (a0 + I) = f (x) + I = I = 0E . 1. (x−ρn ). 'Estw F = Z2 kai f (x) = x2 + x + 1. Prˆgmati. Mia epèktash tou R ìpou to f (x) èqei rÐza. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac kˆje f (x) ∈ C[x] diaspˆtai sto C. peperasmèno) kai deg f (x) ≥ 1. . MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. ρ1 . Ja lème ìti èna polu¸numo f (x) ∈ E[x] diaspˆtai sto E an upˆrqei mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = c(x−ρ1 )(x−ρ2 ) .√ρn ∈ . EpishmaÐnoume ìti pa = 0 gia kˆje a ∈ E . 2. 2.8. 'Estw F = Z2 kai f (x) = (x2 + x + 1)g(x). To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou Z2 . EÐdame ìti dedomènou enìc f (x) ∈ F [x] upˆrqei epèktash E ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mia rÐza. g(x) ∈ F [x]. 2. Sunep¸c sto E[x] èqoume mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = (x − ρ)g(x). ìpou ρ ∈ F .8. .8. èqoume ρ2 + 1 = 0. èqoume ρ2 + ρ + 1 = 0.4. 'Estw f (x) ∈ F [x].1).4 ShmeÐwsh. to x2 − 2 den diaspˆtai sto Q. allˆ diaspˆtai sto Q[ 2] = {a + b 2|a.

Oi rÐzec enìc f (x) den eÐnai monos manta orismènec allˆ exart¸ntai apì thn epèktash pou tic perièqei. QrhsimopoioÔme epagwg  sto n = deg f (x). 'Estw t¸ra n > 1. An n = 1. tìte f (x) = a1 x+a0 . tìte sto E perièqontai deg f (x) rÐzec tou f (x). ìpou ρ ∈ E1 . kai to f (x) èqei mÐa rÐza sto F . Peperasmèna S¸mata 179 Apìdeixh. lème suqnˆ . f (x). a1 = 0. Sunep¸c f (x) = (x − ρ)g(x). Epeid  den èqoume (toulˆqiston katˆ profan  trìpo) thn ènnoia tou orÐou se tuqaÐo s¸ma ja d¸soume èna algebrikì orismì.2). . af netai san ˆskhsh. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma gnwrÐzoume ìti upˆrqei epèktash E tou Zp ìpou k to polu¸numo xp − x diaspˆtai. Sqìlio 'Otan to f (x) diaspˆtai sto E . 'Eqoume to akìloujo aplì. AfoÔ to E perièqei kai to ρ. Ja deÐxoume t¸ra ìti oi rÐzec autoÔ tou poluwnÔmou sto E eÐnai diakekrimènec. An èna f (x) diaspˆtai sto E . To pl joc autì eÐnai to mègisto pl joc riz¸n tou f (x) pou eÐnai dunatìn na perièqei èna s¸ma (Pìrisma 2.4. 'Estw F èna s¸ma. (af (x) + bg(x)) = af (x) + bg(x) .kai mˆllon kataqrhstikˆ ìti to E “perièqei ìlec tic rÐzec” tou f (x). to f (x) diaspˆtai sto E . ja qreiastoÔme thn ènnoia thc parag¸gou poluwnÔmou. Gia parˆdeigma. to x2 + 1 èqei dÔo rizec sto C kai dÔo ˆllec rÐzec sto R[x]/ < x2 + 1 >. b ∈ F . Epistrèfoume t¸ra sthn sugkekrimèmh perÐptwsh pou mac endiafèrei. g(x) ∈ F [x].8. 'Eqoume deg g(x) = n − 1 kai apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqei epèktash E tou E1 ìpou to g(x) diaspˆtai. dhlad  autì diaspˆtai sto F . g(x) ∈ E1 [x]. H epal jeush twn gn¸rimwn kanìnwn parag¸gishc. Gia ton skopì autì.2. (f (x)g(x)) = f (x) g(x) + f (x)g(x) . allˆ qr simo krit rio. Mia rÐza ρ ∈ F enìc f (x) ∈ F [x] onomˆzetai epanalambanìmenh (  pollapl ) an (x − ρ)2 |f (x). 'Etsi dikaiologeÐtai h qr sh thc parapˆnw èkfrashc. H parˆgwgìc tou f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ F [x] eÐnai to f (x) = nan xn−1 + (n − 1)an−1 xn−2 + · · · + a1 ∈ F [x]. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ F [x] mporeÐ na èqei rÐzec se diaforetikèc epektˆseic tou F . SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma upˆrqei mia epèktash E1 ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza. Mia rÐza tou f (x) pou den eÐnai epanalambanìmenh lègetai apl . gia kˆje a.

'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou xp − x. Apì to Pìrisma 2. 'Estw E mia epèktash tou Zp .12 2) paÐrnoume (α − β)p = αp − β p = α − β EpÐshc èqoume k k k (αβ)p = αp β p = αβ. dhlad  g(ρ) = 0. β p = β . kai f (x) = g(x) + (x − ρ)g(x) .8.8. Apìdeixh. tìte apì thn pr¸th isìthta paÐrnoume ìti to x − ρ den diaireÐ to g(x).8. x diaspˆtai sto E . k k −1 2. αβ ∈ F . ìpou k > 0.8 Je¸rhma ('Uparxh peperasmènwn swmˆtwn). 'Estw ìti to polu¸numo xp − k k − 1 = −1.180 2 DaktÔlioi sto F eÐnai apl  an kai mìno an f (ρ) = 0. k k 'Estw α.1. an f (ρ) = 0. kai (α−1 )p = (αp )−1 = a−1 . Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma F tètoio ¸ste |F | = pk .7 Pìrisma. opìte apì to Parˆdeigma 2. 'Eqoume (xp − x) = pk xp ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. An h ρ eÐnai apl .4. tìte α−1 ∈ F . èqoume pa = 0 gia kˆje a ∈ E . kai an α = 0. g(x) ∈ F [x]. dhlad . gia na kataskeuˆsoume èna s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. èqoume ìti |F | = pk . Apìdeixh. Sthn prˆxh. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x]. Gia ton skopì autì arkeÐ na apodeÐxoume ìti to F eÐnai upodaktÔlioc tou E kai kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. Apì th ShmeÐwsh 2. 'Estw E mia epèktash tou Zp . ìti gia kˆje α.8. opìte αp = α. sun jwc brÐskoume èna anˆgwgo polu¸numo f (x) ∈ Zp [x] bajmoÔ k (autì den k k k k k .6 L mma. ìpou to xp −x diaspˆtai (Pìrisma k 2. Tìte oi pk rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec. β ∈ F èqoume α − β ∈ F .8. 'Eqoume 2. To zhtoÔmeno prokÔptei 2. β ∈ F . k Apìdeixh.8. Ja deÐxoume ìti to F eÐnai èna s¸ma. AntÐstrofa.7. Apì thn deÔterh isìthta èqoume f (ρ) = g(ρ) = 0. Tìte mia rÐza ρ tou f (x) f (x) = (x − ρ)g(x).5). tìte g(ρ) = 0 kai ˆra to x − ρ den diaireÐ to g(x). opìte to (x − ρ)2 den diaireÐ to f (x).

Autèc melet¸ntai sthn Enìthta 4. .2): 'Estw F ∗ = {a1 . H teqnik  thc apìdeixhc eÐnai parìmoia me aut  pou eÐdame sto Je¸rhma tou Euler sthn Enìthta 1 (Bl.6.8. .6. . an } to sÔnolo twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn peperasmènou s¸matoc F . Je¸rhma 1. Peperasmèna S¸mata 181 eÐnai pˆnta eÔkolo) kai sqhmatÐzoume to phlÐko Zp [x]/ < f (x) >. an } = {aa1 . Epomènwc èna s¸ma pou èqei 8 stoiqeÐa eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x + 1 > kai èna ˆllo eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x2 + 1 >. 2. . H apìdeixh. tìte apì to nìmo thc diagraf c tou pollaplasiasmoÔ sumperaÐnoume ìti {a1 . ParadeÐgmata thc kataskeu c aut c eÐdame sthn Parˆgrafo 2. . .2. k k −1 (1) −1. . Oi “omˆdec” eÐnai jemeli¸dh algebrikˆ sust mata pou èqoun mÐa mìno prˆxh. . . èpetai kai apì to “Je¸rhma tou Lagrange” stic omˆdec. ìpou |F | = pk kai n = pk − 1. Epomènwc stoiqeÐo tou F eÐnai rÐza tou xp − x. MporoÔme na deÐxoume ìti k ta stoiqeÐa kˆje s¸matoc F me |F | = pk eÐnai rÐzec tou xp − x. .8. . .8. an opìte pˆli apì to nìmo thc diagraf c èqoume an = 1. an }. H isìthta (1) pou mìlic apodeÐxame.8 kataskeuˆsame èna s¸ma pou èqei pk k stoiqeÐa wc èna sÔnolo riz¸n tou xp − x ∈ Zp [x].9 Prìtash. Upˆrqei èna Je¸rhma sÔmfwna me to opoÐo kˆje dÔo peperasmèna s¸mata me to Ðdio pl joc stoiqeÐwn eÐnai isìmorfa. en¸ den eÐnai dÔskolh. . . an = an a1 . An a ∈ {a1 . Poiˆ eÐnai h sqèsh aut¸n twn dÔo swmˆtwn. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma me |F | = pk . . aan }. Sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Epeid  to Je¸rhma autì den ja qrhsimopoihjeÐ parakˆtw ja paraleÐyoume thn apìdeixh. eÐnai kˆpwc makroskel c giatÐ apaitoÔntai merikˆ stoiqeÐa apì th JewrÐa Swmˆtwn sta opoÐa den èqoume anaferjeÐ. . . . Tìte kˆje ShmeÐwsh ParathroÔme ìti sthn apìdeixh thc parapˆnw Prìtashc qrhsimopoi same mìno idiìthtec tou pollaplasiasmoÔ tou s¸matoc. . . Autì shmaÐnei ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai rÐza tou xp èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma. Pollaplasiˆzontac paÐrnoume a1 . .

'Estw E èna s¸ma me p12 stoiqeÐa. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. p pr¸toc. 'Estw r ènac diairèthc tou k . dhlad  r|k . Tìte 1. gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa.182 2 DaktÔlioi Upos¸mata peperasmènwn swmˆtwn 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk .8. Epomènwc to polu¸numo xp −1 − 1 diaireÐ to xp −1 − 1 sto Zp [x] kai ˆra to r k xp − x diaireÐ to xp − x.8. kai katˆ sunèpeia pk = prn . Sunep¸c to pl joc twn stoiqeÐwn tou F eÐnai pr . Tìte o pr − 1 diaireÐ ton pk − 1 epeid .9. An n = dimF E . Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc akeraÐwn paÐrnoume m = pr . . 'Estw F èna upìswma tou E pou apoteleÐtai apì m stoiqeÐa.8.9 kai to Pìrisma 2. an k = rs. sumbolÐzoume to monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. Apìdeixh. ìpou r|k . èqoume pk − 1 = (pr − 1)((pr )s−1 + · · · + pr + 1). 'Eqoume apodeÐxei ìti kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. ìpou to r diaireÐ to k . Tìte to F eÐnai èna s¸ma kai |F | = pr (sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. gia kˆpoio r.10 Je¸rhma. Apì thn Prìtash 2. r k 2. MporoÔme na jewr soume to E wc ènan dianusmatikì q¸ro uperˆnw tou F .8. Pèra apì autˆ den upˆrqoun ˆlla upos¸mata tou E .4.1 sumperaÐnoume ìti pk = mn . MporoÔme na parast soume ta upos¸mata tou E me to parakˆtw diˆgramma. 2. 2. Me E(pr ). Ja taxinom soume ta upos¸mata tou E . Apì thn Prìtash 2. tìte me ènan sullogismì parìmoio me autìn pou eÐdame prin apì to Je¸rhma 2. ta stoiqeÐa tou E eÐnai rÐzec k tou xp − x. ìpou r|k .8. 1.8). Kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou r xp − x. ìpou r|12.2 prokÔptei ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo diaforetikˆ upos¸mata tou E pou èqoun pr stoiqeÐa.11 Parˆdeigma.8. Gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. 2. 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk .

. EÐnai autì dunatì. EpijumeÐ de na entopÐsei to sunduasmì lipˆsmatoc . o gewpìnoc apofasÐzei na qwrÐsei to qwrˆfi se treic grammèc kai treic st lec ¸ste kˆje eÐdoc sitarioÔ na kallierghjeÐ akrib¸c mia forˆ se kˆje gramm  kai st lh kai ìmoia kˆje eÐdoc lipˆsmatoc na qrhsimopoihjeÐ akrib¸c mÐa forˆ se kˆje gramm  kai st lh. Sun jwc qrhsimopoioÔme to sÔnolo {1. ja prèpei na elaqistopoihjeÐ h epÐdrash pou mporeÐ na èqei to gegonìc ìti kˆpoia shmeÐa tou qwrafioÔ eÐnai pio gìnima apì ta upìloipa. . 'Opwc ja doÔme sth sunèqeia. Me poiì trìpo mporeÐ na sqediˆsei èna peÐrama pou ja pragmatopoihjeÐ se èna qwrˆfi kai ja dÐnei apˆnthsh sto er¸thma autì. Prìblhma. . . . 'Omwc gia na eÐnai to peÐrama ìso gÐnetai axiìpisto. an }. . Peperasmèna S¸mata 183 E(p12 )     d d E(p6 ) d d d E(p4 ) E(p3 ) d d     E(p2 ) E(p) Efarmog : Latinikˆ tetrˆgwna Ja exetˆsoume ed¸ mia efarmog  twn peperasmènwn swmˆtwn ston sqediasmì peiramˆtwn. . 2. an } pou èqei thn idiìthta ìti se kˆje gramm  kai kˆje st lh to ai emfanÐzetai akrib¸c mÐa forˆ. . . h lÔsh tou probl matoc autoÔ isodunameÐ me thn Ôparxh dÔo 3 × 3 “orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn”. .2. 'Enac gewpìnoc jèlei na melet sei thn epÐdrash tri¸n diaforetik¸n eid¸n lipˆsmatoc se treic diaforetikèc poikilÐec sitarioÔ.sitarioÔ pou èqei th mègisth apìdosh.8. i = 1. . . . . n} sth jèsh tou {a1 . EÐnai safèc ìti ja prèpei na qwristeÐ to qwrˆfi se 3 × 3 = 9 tm mata ¸ste kˆje mia apì tic poikilÐec sitarioÔ na kallierghjeÐ me th bo jeia kajenìc apì ta eÐdh lipˆsmatoc. . Gia to lìgo autì. Orismìc 'Ena n×n Latinikì tetrˆgwno eÐnai enac n×n pÐnakac me stoiqeÐa apì èna sÔnolo {a1 . . . n.

. i. 3) (2. . . ta 2 DaktÔlioi    1 2 3 1 2 3 A =  2 3 1 .   isodÔnama an {(aij . . en¸ to   mèna. . Gia parˆdeigma. Ta zeÔgh autˆ perigrˆfoun ton trìpo pou mporeÐ na pragmatopoihjeÐ to peÐrama: an h pr¸th suntetagmènh paristˆnei thn poikilÐa sitarioÔ kai h deÔterh to eÐdoc lipˆsmatoc.  3 2 1  1 3 2 2 1 3 den eÐnai orjog¸nia afoÔ (a12 . 3) C =  (2. . . . . ta A. . b21 ) = (2. B pou eÐdame prin eÐnai orjog¸nia. . . Ta orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna A. ìpwc kai o pÐnakac pollaplasiasmoÔ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc. B = (bij ) onomˆzontai orjog¸nia an ta diatetagmèna zeÔgh (aij . Apì ton nìmo thc diagraf c. . 2)  (3. eÐnai Latinikˆ tetrˆgwna. j = 1.  Shmei¸seic 1) H lÔsh tou probl matoc gia n = 3. bij ). Aj eÐnai orjog¸nia gia kˆje i = j . . Ta Orismìc DÔo n × n Latinikˆ tetrˆgwna A = (aij ). eÐnai diakekri-     3 2 1 1 3 2  2 1 3 . 3). 2) (3. Am } n × n Latinik¸n tetrag¸nwn onomˆzetai orjog¸nio an ta Ai . 2) (1. tìte gnwrÐzoume se poio shmeÐo tou qwrafioÔ ja kallierghjeÐ kˆje poikilÐa kai poio lÐpasma ja qrhsimopoi soume.184 Gia parˆdeigma. 1) ìpou sthn i gramm  kai j st lh tou pÐnaka C upˆrqei to diatetagmèno zeÔgoc (aij . . n} × {1. B =  3 1 2  3 1 2 2 3 1  1 2 3  2 1 3  3 2 1 den eÐnai. B pou eÐdame prin lÔnoun to prìblhmˆ mac. n. . . j = 1. dhlad  h eÔresh dÔo 3 × 3 orjogwnÐwn . SqhmatÐzoume ton pÐnaka  (1. 1) (2. 1) (1. b12 ) = (a21 . bij )|i. èpetai ìti o pÐnakac thc prìsjeshc kˆje peperasmènou daktulÐou eÐnai èna Latininkì tetrˆgwno. . 'Ena sÔnolo {A1 . bij ). 3) (3. . . n}. n} = {1.

To epìmeno apotèlesma parèqei gia kˆje n thc morf c n = pr . Apìdeixh. . n − 1 orÐzoume ton pÐnaka Ar ∈ Mn (F ). ìpou aij = ar ai + aj . upˆrqei orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. ektìc apì n = 6. an−1 . upˆrqoun toulˆqiston dÔo n × n orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna (bl. an = 0} Gia kˆje r = 1. Sunep¸c kˆje Ar eÐnai Latinikì tetrˆgwno. Akìma kai pio eidikˆ erwt mata eÐnai dÔskola. Metˆ apì kˆpoiec dokimèc me 3 × 3 pÐnakec. 'Ena zeÔgoc 10×10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn kataskeuˆsthke gia pr¸th forˆ mìlic to 1958.12 Je¸rhma. 'Estw F èna s¸ma me |F | = n (gnwrÐzoume ìti upˆrqei tètoio s¸ma apì to Je¸rhma 2. 'Estw n = pk . PolÔ argìtera (to 1901) apodeÐqthke ìti den upˆrqoun dÔo 6 × 6 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. paramènei anoiktì to er¸thma thc eÔreshc tou mègistou pl jouc 10 × 10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. . Gia kˆje n thc morf c n = pk .8). F = {a1 = 1. . Gia na (r) (s) (r) (s) deÐxoume ìti autˆ eÐnai anˆ dÔo orjog¸nia èstw ìti (aij . Gia tic st lec èqoume (r) (r) aij = alj ⇒ ar ai + aj = ar al + aj ⇒ ar ai = ar al ⇒ ai = al . den upˆrqei amfibolÐa ìti ja brÐskame ta sugkekrimèna A. B . a2 . p pr¸toc. ParathroÔme ìti (r) (r) aij = ail ⇒ ar ai + aj = ar ai + al ⇒ aj = al kai katˆ sunèpeia kˆje gramm  perièqei kˆje stoiqeÐo tou F akrib¸c mÐa forˆ. 2) O Euler melèthse to 1782 èna prìblhma isodÔnamo me thn eÔresh dÔo 6 × 6 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. . 'Ena anoiktì er¸thma eÐnai h eÔresh ìlwn twn n tètoiwn ¸ste upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa.8. aij ) = (auν . . .8. Ar = (aij ). afoÔ ar = 0 (r = n). Gia parˆdeigma.8. 2. p pr¸toc.2. 2. Peperasmèna S¸mata 185 Latinik¸n tetrag¸nwn. p pr¸toc. 'Omwc h sunduastik  poluplokìthta tou probl matoc auxˆnei ragdaÐa me to n. . èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. pou ìmwc den mpìrese na lÔsei.  tan eÔkolh. MporeÐ na apodeiqteÐ sqetikˆ eÔkola ìti o plhjˆrijmoc kˆje orjogwnÐou sunìlou n × n Latinik¸n tetrag¸nwn eÐnai to polÔ n − 1 ('Askhsh 7). S mera eÐnai gnwstì ìti gia kˆje n ≥ 3. auν ) me (r) (r) . . [22]).

2 4). a4 = 0}. Me th bo jeia twn pinˆkwn twn prˆxewn tou ParadeÐgmatoc 2. [26]).6. j) to stoiqeÐo ai + aj .186 2 DaktÔlioi r = s. dhlad  i = u. Tìte ar ai + aj = ar au + aν as ai + aj = as au + aν . autì thc Ôparxhc “probolikoÔ epipèdou tˆxhc n” (bl. a2  a4 Anafèroume plhroforiakˆ. . brÐskoume Parˆdeigma a4  a3 A1 =   a2 a1 SuneqÐzontac lambˆnoume  a3 a4 a1 a2 a2 a1 a4 a3  a1 a2   a3  a4 a3  a2 A2 =   a4 a1 a2  a4 A3 =   a3 a1   a4 a1 a3 a2 a1 a3 a4 a2 a1 a4 a2 a3 a4 a2 a1 a3  a2 a3  .6. SÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. a1  a4  a3 a1  . Ja kataskeuˆsoume ed¸ trÐa 4 × 4 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. ìti to prìblhma tou prosdiorismoÔ twn n ≥ 3 gia touc opoÐouc upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n−1 stoiqeÐa eÐnai isodÔnamo me èna prìblhma thc Probolik c GewmetrÐac. Ta probl mata autˆ paramènoun mèqri s mera anoiktˆ. UpenjumÐzoume ìti F = {a1 = 1. Afair¸ntac paÐrnoume (ar − as )ai = (ar − as )au kai epeid  ar − as = 0 èqoume ai = au .12 to pr¸to Latinikì tetrˆgwno èqei sth jèsh (i.7. a2 = a. Antikajist¸ntac sthn pr¸th exÐswsh blèpoume ìti aj = aν .2 4). a3 = a + 1. Gia to skopì autì ja qrhsimopoi soume to s¸ma F twn 4 stoiqeÐwn pou kataskeuˆsame sto Parˆdeigma 2. dhlad  j = ν .

Kataskeuˆste èna polu¸numo sto Z3 [x] deutèrou bajmoÔ pou èqei rÐzec tic 2ρ + 1 kai ρ + 1. F2 ∼ Z7 . F2 tou F tètoia ¸ste F1 ∼ Z5 . a → ap eÐnai ènac isomorfismìc kai ìti ϕ(a) = a gia kˆje a ∈ Zp .2. Upìdeixh: Allˆzoume th jèsh twn sthl¸n kˆje LatinikoÔ tetrag¸nou tou sunìlou ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 123 . 'Estw ρ mia rÐza tou x2 + 1 sto s¸ma Z3 [x]/ < x2 + 1 >. 9. 8.8. . JewroÔme to s¸ma F = Z2 [x]/ < x3 + x + 1 >. 4. = = 2.8 1. Kˆje orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn perièqei to polÔ n − 1 stoiqeÐa. 5. Metr ste t¸ra tic dunatìthtec gia to stoiqeÐo sth jèsh (2. Poio eÐnai to diˆgramma uposwmˆtwn enìc s¸matoc pou èqei p36 stoiqeÐa (p pr¸toc). 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 8 × 8 Latinik¸n tetrag¸nwn. Peperasmèna S¸mata 187 Ask seic 2. . ApodeÐxte ìti h apeikìnish ϕ : F → F. 7. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa kai èna ˆllo pou èqei 27 stoiqeÐa. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma qarakthristik c p. ApodeÐxte ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo upos¸mata F1 . . 6. To nèo sÔnolo paramènei orjog¸nio. 3. n. ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou F pou perièqei to α2 tautÐzetai me to F . 1). Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 7 × 7 Latinik¸n tetrag¸nwn. SumbolÐzoume me α thn eikìna tou x sto F .

opìte apodeÐqthke ìti autˆ eÐnai ˆluta. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì enìc dedomènou kÔklou (tetragwnismìc tou kÔklou). 2. Tìte. apì thn epoq  tou EukleÐdh mèqri to 19o ai¸na. gia kˆpoion pr¸to arijmì . 2) 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me pn stoiqeÐa. 4. Pio sugkekrimèna. blèpoume ìti o bajmìc [R : Q] eÐnai ˆpeiroc.9. 'Estw F èna s¸ma kai E ⊆ F èna upìswmˆ tou. Epektˆseic swmˆtwn kai algebrikoÐ arijmoÐ.9 Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc Sthn Parˆgrafo aut  ja doÔme p¸c mporoÔme na qrhsimopoi soume merikˆ basikˆ apotelèsmata apì th jewrÐa twn swmˆtwn gia na deÐxoume ìti orismèna klasikˆ probl mata thc EukleÐdeiac GewmetrÐac den èqoun lÔsh. mporoÔme na orÐsoume s' autì th dom  enìc E -dianusmatikoÔ q¸rou.188 2 DaktÔlioi 2. èpetai eÔkola ìti kˆje Q-dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diastˆsewc eÐnai arijm simo sÔnolo. Na triqotomhjeÐ me kanìna kai diab th mia dedomènh gwnÐa (triqotìmhsh gwnÐac). Qrhsimopoi¸ntac thn arijmhsimìthta tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n. Kaj¸c to s¸ma R eÐnai uperarijm simo. ja doÔme ìti ta zhtoÔmena sumperˆsmata prokÔptoun apì orismènec basikèc idiìthtec twn epektˆsewn swmˆtwn. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th èna kanonikì polÔgwno me n pleurèc (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou). ja orÐsoume austhrˆ ti shmaÐnei kataskeu  me kanìna kai diab th kai ja perigrˆyoume algebrikˆ to sÔnolo twn shmeÐwn pou kataskeuˆzontai me ton trìpo autì. 2. 1) Gia thn epèktash R ⊆ C èqoume [C : R] = dimR C = 2. Gia na deÐxoume to ˆluto twn problhmˆtwn aut¸n. 3. H epèktash E ⊆ F lègetai peperasmènhc diastˆsewc an o bajmìc [F : E] eÐnai peperasmènoc. Ta parapˆnw probl mata apasqìlhsan touc majhmatikoÔc epÐ ai¸nec.1 ParadeÐgmata. Qrhsimopoi¸ntac ton pollaplasiasmì tou s¸matoc F . jewroÔme ta parakˆtw probl mata: 1. H diˆstash dimE F tou dianusmatikoÔ autoÔ q¸rou onomˆzetai bajmìc thc epèktashc E ⊆ F kai sumbolÐzetai me [F : E]. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h akm  enìc kÔbou me ìgko diplˆsio tou ìgkou enìc dojèntoc kÔbou (diplasiasmìc tou kÔbou).

9. Eidikìtera.1).2 Prìtash. 2.7. JewroÔme dÔo diadoqikèc epektˆseic swmˆtwn E ⊆ F ⊆ K . . u1 . . H epìmenh apl  idiìthta tou bajmoÔ miac epèktashc ja apodeiqteÐ polÔ qr simh sth sunèqeia. . . uposwmˆtwn) tou s¸matoc C eÐnai ènac upodaktÔlioc (antist. . . . . Gia na deÐxoume th grammik  anexarthsÐa tou B pˆnw apì to E . èpetai ìti νij = 0 ∈ E gia kˆje i. qrhsimopoi¸ntac th grammik  anexarthsÐa twn uj pˆnw apì to F . 1 ≤ j ≤ b}.j dianusmatikì q¸ro K . ac upojèsoume ìti i. GnwrÐzoume ìti kˆje tètoio s¸ma E eÐnai mia epèktash tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n (blèpe thn parˆgrafo prin apo thn Prìtash 2. èpetai ìti ta stoiqeÐa v1 . . gia ton upìqwro F tou K isqÔei [F : E] = dimE F < ∞. . Apìdeixh. EÐnai gnwstì apì th Grammik  'Algebra ìti kˆje upìqwroc tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K eÐnai epÐshc peperasmènhc diastˆsewc. . Ja estiˆsoume thn prosoq  mac se s¸mata E . o bajmìc [K : E] eÐnai peperasmènoc an kai mìno an kai oi dÔo bajmoÐ [K : F ] kai [F : E] eÐnai peperasmènoi. Mˆlista. to E eÐnai mia epèktash tou Zp bajmoÔ n. vn tou K . Ja deÐxoume ìti to sÔnolo B = {wi uj : 1 ≤ i ≤ a. Ac upojèsoume ìti [K : E] < ∞. vn parˆgoun ton F -dianusmatikì q¸ro K kai ˆra [K : F ] = dimF K ≤ n < ∞. Tìte. ta opoÐa eÐnai upos¸mata tou s¸matoc C twn migadik¸n arijm¸n. dhlad  ìti o K eÐnai peperasmènhc diastˆsewc E -dianusmatikìc q¸roc. . Kaj¸c E ⊆ F . Kat' arq n. 'Epetai ˆmesa apì touc orismoÔc ìti h tom  kˆje sullog c upodaktulÐwn (antist.2. tou F -dianusmatikoÔ q¸rou K ). Tìte. . ub ) tou E dianusmatikoÔ q¸rou F (antist. sthn perÐptwsh aut . wa (antist. Tìte.j νij wi uj = 0 ∈ K gia kˆpoia νij ∈ E . Grˆfontac λj = a µij wi gia kai=1 j=1 µij wi uj kai ˆra to B parˆgei ton E tˆllhla µij ∈ E . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 189 p kai kˆpoio jetikì akèraio n. b. . èpetai ìti v = i. AntÐstrofa. . upìswma) tou C. Eidikìtera. Tìte. . parathroÔme ìti kˆje stoiqeÐo v ∈ K eÐnai thc morf c b λj uj gia katˆllhla λj ∈ F . èqoume [K : E] = [K : F ] · [F : E]. . to opoÐo èqei ab to pl joc stoiqeÐa. j . apoteleÐ mia bˆsh tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K .9. JewroÔme mia bˆsh w1 . . ìpwc èqoume dei sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo. èpetai ìti i νij wi = 0 ∈ F gia kˆje j = 1. . pou eÐnai tètoia ¸ste kˆje v ∈ K grˆfetai wc grammikìc sunduasmìc twn vi me suntelestèc apì to E . upˆrqoun peperasmèna to pl joc stoiqeÐa v1 . ac upojèsoume ìti oi bajmoÐ [F : E] = a kai [K : F ] = b eÐnai peperasmènoi. an E eÐnai èna upìswma tou C kai S èna sÔnolo . . Qrhsimopoi¸ntac tèloc th grammik  anexarthsÐa twn wi pˆnw apì to E .

. . . zn ] kai E(S) = E(z1 . . . . Tìte ìmwc to F (wc s¸ma) perièqei ìla ta stoiqeÐa thc morf c a/b. (ii) H epèktash E(S) tou E pou parˆgetai apì to S eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn thc akeraÐac perioq c E[S] ⊆ C. . zn ) ∈ R gia kˆje polu¸numo f (x1 . tìte to F (wc ènac upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S ) perièqei thn akeraÐa perioq  E[S]. . Ja lème ìti o daktÔlioc E[S] (antist. . Me ˆlla lìgia. EÐnai fanerì ìti an S = ∅. . tìte E[S] = E(S) = E . . . xn ] thn tim  tou f (z1 . An E eÐnai èna upìswma tou C kai S = {z1 . kaj¸c kai to elˆqisto upìswma E(S) pou perièqei to sÔnolo E ∪ S .3 Prìtash. . Apìdeixh. xn ) ∈ E[x1 . Sunep¸c. kai ˆra K ⊆ F . xn ] kai kˆje epilog  z1 . . . An F eÐnai èna ˆllo upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . mporoÔme na jewr soume ton elˆqisto upodaktÔlio E[S] pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . (ii) To s¸ma twn phlÐkwn K thc akeraÐac perioq c E[S] eÐnai mia epèktash tou E pou perièqei to S . dhlad  thn tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou C pou perièqoun to E ∪ S .2) kai z1 . . . . . to s¸ma E(S)) parˆgetai apì to E kai to S (antist. . ìpou n ≥ 1. . . . zn ). . zn ) ∈ C. zn }. . . dhlad  thn tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . autì shmaÐnei ìti R = E[S]. xn ) ∈ E[x1 . . . . f (x1 . . EÐnai fanerì ìti o daktÔlioc E[z1 . . Ac jewr soume ènan ˆllo upodaktÔlio R tou C pou perièqei to E kai to S . . . . . zn ∈ S . . b ∈ E[S] kai b = 0. zn ∈ S . dhlad  K = E(S). . . Tìte. zn ) ∈ C. . o opoÐoc antistoiqeÐ se kˆje polu¸numo f (x1 . . . xn ) ∈ E[x1 . o opoÐoc perièqei to E kai to S . JewroÔme èna upìswma E tou s¸matoc C kai èna mh-kenì φ : E[x1 . . . . . . . . sÔnolo migadik¸n arijm¸n S . .190 2 DaktÔlioi migadik¸n arijm¸n. . . . SumperaÐnoume loipìn ìti to K eÐnai to elˆqisto upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . . . ja èqoume R ⊆ R kai ˆra o R eÐnai prˆgmati o elˆqistoc upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S . . me a. xn ] −→ C. xn ] eÐnai èna polu¸numo n metablht¸n me suntelestèc apì to E (blèpe ton orismì sto tèloc thc Paragrˆfou 2. . . zn ] eÐnai h eikìna tou omomorfismoÔ 2. . (i) EÐnai fanerì ìti to sÔnolo R pou apoteleÐtai apì ta anaferìmena stoiqeÐa eÐnai ènac upodaktÔlioc tou s¸matoc twn migadik¸n arijm¸n.9. . . . . . . tìte ja grˆfoume E[S] = E[z1 . eÐnai h epèktash tou E pou parˆgetai apì to S ). f (z1 . (i) O daktÔlioc E[S] pou parˆgetai apì to E kai to S apoteleÐtai apì ta stoiqeÐa f (z1 .

H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ.11 (i)). tìte o z lègetai uperbatikìc uperˆnw tou E . Kaj¸c ta stoiqeÐa 1.5 ParadeÐgmata. O z lègetai algebrikìc uperˆnw tou E an upˆrqei mh-mhdenikì polu¸numo f (x) ∈ 2. èpetai ìti o φ epekteÐnetai se èna monomorfismì ψ : E(x) −→ C.7. z 2 . Tìte. o opoÐoc eÐnai uperbatikìc uperˆnw tou E . tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E(z) eÐnai grammikˆ anexˆrthta. . Ac upojèsoume t¸ra ìti o migadikìc arijmìc z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E .9. parapèmpoume ston I. tètoio ¸ste f (z) = 0. 2) O arijmìc π = 3. Ac jewr soume èna upìswma E tou C kai èna migadikì arijmì z . . . upˆrqei èna mh-mhdenikì polu¸numo pou an kei ston pur na ker φ tou φ.9. JewroÔme ton omomorfismì daktulÐwn φ : E[x] −→ C. 2.2. Lindemann to 1882. To polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai to monikì .3 (ii) èpetai ìti h eikìna Im ψ tou ψ eÐnai akrib¸c h epèktash E(z) tou E pou parˆgetai apì to z . afoÔ eÐnai rÐza tou poluwnÔmou x2 + 1 ∈ Q[x].9. z 2 . apì ton orismì. to opoÐo deÐqthke pr¸ta apì ton F.1. o omomorfismìc φ pou orÐsthke parapˆnw den eÐnai 1-1. prin apì thn Prìtash 2.1). eÐnai uperbatikìc.7. o opoÐoc eÐnai 1-1 kai èqei eikìna to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . ìpou E(x) eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou E[x] (blèpe to Parˆdeigma 3. Prˆgmati. An den upˆrqei tètoio mh-mhdenikì polu¸numo. upˆrqei èna monadikì monikì polu¸numo f (x) ∈ E[x]. . . z. èpetai ìti o bajmìc [E(z) : E] eÐnai ˆpeiroc. me φ(f (x)) = f (z) gia kˆje polu¸numo f (x) ∈ E[x]. Apì thn Prìtash 2.14159 . den eÐnai apl  kai xefeÔgei apì touc skopoÔc tou parìntoc biblÐou.9.5. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 191 E[x]. tètoio ¸ste ker φ = < f (x) >. Stewart [28]. Tìte. . 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. Kaj¸c kˆje ide¸dec tou daktulÐou poluwnÔmwn E[x] eÐnai kÔrio ('Askhsh 2.4 Orismìc. Gia mia apìdeixh. ta stoiqeÐa 1. milˆme aplˆ gia algebrikoÔc kai uperbatikoÔc arijmoÔc. . tou E dianusmatikoÔ q¸rou C eÐnai grammikˆ anexˆrthta. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou E = Q. Apì thn Prìtash 2. z. 1) To i ∈ C eÐnai algebrikì (uperˆnw tou Q). .

èqoume E(z) = E[z]. h epèktash E ⊆ E[ a] = E( a) eÐnai bajmoÔ 2. 2. Sunep¸c.9. 2] kai 6 .3 èpetai ìti to polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai anˆgwgo. o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai isìmorfoc me thn akeraÐa perioq  E[z] ⊆ C. Tìte ìmwc. o z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E an kai mìno an h epèktash E ⊆ E(z) eÐnai peperasmènhc diastˆsewc.6.9. √ 2) 'Estw a = 2+i. arkeÐ na deÐxoume ìti [Q(a) : Q] = 4. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. √ √ Sunep¸c. o isomorfismìc twn daktulÐwn E[x]/ < f (x) > E[z]. Q[a] = Q[i. tètoio ¸ste oi √ √ tetragwnikèc rÐzec ± a ∈ C den an koun sto E . a4 − 2a2 + 9 = 0 kai ˆra to a eÐnai algebrikì me elˆqisto polu¸numo èna diairèth tou f (x) = x4 − 2x2 + 9 ∈ Q[x]. Kaj¸c h diˆstash tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E[x]/ < f (x) > eÐnai Ðsh me to bajmì tou poluwnÔmou f (x) (giatÐ?). sÔmfwna me to pr¸to je¸rhma twn isomorfism¸n daktulÐwn (Je¸rhma 2. eÐnai epiplèon ènac isomorfismìc E -dianusmatik¸n q¸rwn. Sunep¸c.6 Je¸rhma. to Ðdio je¸rhma mac lèei ìti o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma. h apeikìnish φ eÐnai profan¸c grammik . kai sthn perÐptwsh aut . kˆje ˆllo polu¸numo g(x) ∈ E[x] pou èqei rÐza to z eÐnai pollaplˆsio tou f (x).√Gia to skopì autì. en¸ o bajmìc [E(z) : E] eÐnai Ðsoc me to bajmì tou elˆqistou poluwnÔmou tou z uperˆnw tou E . H eikìna tou omomorfismoÔ φ isoÔtai.6. Sthn perÐptwsh aut . √ 1 èqoume i = 1 (a + a3 ) kai 2 = 6 (5a − a3 ). Diatup¸noume ta parapˆnw sumperˆsmata me th morf  enìc jewr matoc: Tìte.6. √ Prˆgmati.6. Sunep¸c. Ja deÐxoume ìti o migadikìc arijmìc a eÐnai algebrikìc kai ja prosdiorÐsoume to elˆqisto polu¸numì tou. 'Etsi. o opoÐoc kataskeuˆsthke sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. 1) 'Estw E èna upìswma tou C kai a ∈ E èna stoiqeÐo tou.192 2 DaktÔlioi polu¸numo me ton elˆqisto bajmì pou èqei rÐza to z kai kaleÐtai to elˆqisto polu¸numo tou z uperˆnw tou s¸matoc E . Epiplèon. Apì to Je¸rhma 2.7 ParadeÐgmata.6). Ja deÐxoume ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo kai ˆra isoÔtai me to elˆqisto polu¸numo tou a. èqoume a2 = 1 + 2 2i kai ˆra (a2 − 1)2 = −8. Jewr¸ntac ta s¸mata E[x] kai C wc dianusmatikoÔc q¸rouc uperˆnw tou E . dhlad  E[z] = E(z). 2. h akeraÐa perioq  E[z] eÐnai epÐshc s¸ma kai ˆra isoÔtai me to s¸ma E(z) twn phlÐkwn thc. sumperaÐnoume ìti gia to bajmì thc epèktashc E(z) = E[z] tou E isqÔei [E(z) : E] = deg f (x). Tìte. Kaj¸c a3 = − √2 + 5i. to stoiqeÐo a eÐnai algebrikì uperˆnw tou E me elˆqisto polu¸numo x2 − a ∈ E[x]. 'Etsi. me to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z .

Sunep¸c. 'Etsi. Gia to skopì autì.9. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti to polu¸numo autì eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2.9. 5) 'Estw a = cos π ∈ R. jewroÔme thn prwtarqik  èbdomh rÐza thc monˆdac ζ = e2πi/7 kai parathroÔme ìti 1 + ζ + ζ 2 + ζ 3 + ζ 4 + ζ 5 + ζ 6 = 0. (2) Kaj¸c ζ + ζ 6 = ζ + ζ −1 = 2b. 6) 'Estw b = cos 2π ∈ R.2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ √ Q ⊆ Q[i] ⊆ (Q[i])[ 2] = Q[i. me bˆsh to 1) parapˆnw. ζ 3 + 3ζ + 3ζ −1 + ζ −3 = 8b3 kai ˆra ζ 3 + ζ 4 = ζ 3 + ζ −3 = 8b3 − 6b. 2]. √ èpetai ìti [Q(z) : Q] ≤ 2 · [Q( z) : Q].4). √ 4) O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai mhdenÐzei to anˆgwgo monikì polu¸numo x3 − 2 ∈ Q[x]. èpetai ìti autì eÐnai akrib¸c to elˆqisto polu¸numo tou a.9. h trigwnometrik  tautìthta cos 3t = 4 cos3 t − 3 cos t.9. deÐqnei ìti 2 = 4a − 3a kai ˆra o arijmìc a eÐnai rÐza tou monikoÔ poluwnÔmou f (x) = x3 − 3 x − 1 ∈ Q[x].9. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ 4 8 ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. èqoume ζ 2 + 2 + ζ −2 = 4b2 kai ˆra ζ 2 + ζ 5 = ζ 2 + ζ −2 = 4b2 − 2. èpetai ìti to elˆqisto polu¸numo f (x) tou b eÐnai trÐtou bajmoÔ (kai mˆlista f (x) = x3 + 1 x2 − 1 x − 1 ). 2 2 8 . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 193 ˆra h zhtoÔmenh sqèsh èpetai ˆmesa. Ja deÐxoume ìti o arijmìc b eÐnai algebrikìc kai 7 mˆlista isqÔei [Q(b) : Q] = 3.5 2)). √ 3) Gia kˆje migadikì arijmì z o bajmìc thc epèktashc Q( z) ⊆ Q(z) eÐnai 1   2 (blèpe 1) parapˆnw). efarmìzontac thn Prìtash 2. o arijmìc a eÐnai algebrikìc kai mˆlista 9 isqÔei [Q(a) : Q] = 3. h isìthta (2) grˆfetai isodÔnama 1 + 2b + (4b2 − 2) + (8b3 − 6b) = 0 kai ˆra o arijmìc b eÐnai rÐza tou poluwnÔmou 8x3 + 4x2 − 4x − 1 ∈ Q[x].2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ Q ⊆ Q( z) ⊆ Q(z).9.6.4). efarmìzontac thn Prìtash 2.9. EpÐshc. tìte kai o √ √ z eÐnai uperbatikìc. gia t = π 1 3 9 . Tìte. blèpoume ìti an o arijmìc z eÐnai uperbatikìc. o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2.2. Eidikìtera. Sunep¸c. Sunep¸c. to x3 − 2 eÐnai to elˆqisto polu¸numo tou √ √ 3 2 kai ˆra h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3. Prˆgmati.

e. d. C2 ∈ C(Σ). L2 ∈ L(Σ). c2 mporeÐ na epilegoÔn apì to s¸ma E . • To sÔnolo C(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kÔklwn tou epipèdou. b.9. (ii) Upˆrqei mia eujeÐa L ∈ L(Σ) kai ènac kÔkloc C ∈ C(Σ). Tìte. Ja sumbolÐzoume me Σ to sÔnolo twn shmeÐwn tou epipèdou Π. Qrhsimopoi¸ntac ton kanìna tou Cramer. wc ex c: • To sÔnolo L(Σ) eÐnai to sÔnolo twn eujei¸n tou epipèdou. ac poÔme thn y .9. o bajmìc thc epèktashc E ⊆ E(κ. y2 twn shmeÐwn tom c ja eÐnai E(x1 . 'Estw ìti oi exis¸seic twn kÔklwn eÐnai x2 + y 2 + d1 x + . Epiplèon. blèpoume ìti oi suntetagmènec κ kai λ tou shmeÐou tom c P twn eujei¸n aut¸n an koun sto E kai ˆra E(κ. kai antikajist¸ntac sthn exÐswsh tou kÔklou. λ) = E . blèpoume ìti oi tetmhmènec x1 . Qrhsimopoi¸ntac to gnwstì tÔpo gia tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc. ètsi ¸ste P ∈ L ∩ C . EÐnai fanerì ìti oi suntelestèc a1 . x2 twn shmeÐwn tom c thc eujeÐac kai tou kÔklou dÐnontai apì tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc thc morf c x2 + sx + t = 0 me s. 2. L2 ∈ L(Σ)   miac eujeÐac L ∈ L(Σ) kai enìc kÔklou C ∈ C(Σ)   dÔo diakekrimènwn kÔklwn C1 . ètsi ¸ste P ∈ L1 ∩ L2 . b2 .8 Prìtash. b1 . JewroÔme tic exis¸seic a1 x + b1 y + c1 = 0 kai a2 x + b2 y + c2 = 0 twn eujei¸n L1 kai L2 antÐstoiqa. (iii) Upˆrqoun dÔo diakekrimènoi temnìmenoi kÔkloi C1 . oi opoÐec dièrqontai apì dÔo (diaforetikˆ metaxÔ touc) shmeÐa tou Σ. λ) èna shmeÐo me P ∈ Σ . pou apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou Σ kaj¸c kai ta shmeÐa tom c dÔo diakekrimènwn eujei¸n L1 . LÔnontac thn exÐswsh thc eujeÐac wc proc mÐa metablht . blèpoume ìti o bajmìc thc epèkta√ shc E ⊆ E(κ) = E(κ.7 1)). 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 . ètsi ¸ste P ∈ C1 ∩ C2 . Ja prèpei na diakrÐnoume treic peript¸seic: (i) Upˆrqoun dÔo diakekrimènec temnìmenec eujeÐec L1 . oi opoÐoi èqoun kèntro kˆpoio shmeÐo tou Σ kai aktÐna Ðsh me thn apìstash metaxÔ dÔo shmeÐwn tou Σ. gia tic tetagmènec y1 . λ) eÐnai 1 an o migadikìc arijmìc s2 − 4t an kei sto E kai 2 an ìqi (blèpe Parˆdeigma 2. a2 . c1 . f na an koun sto E . y1 ) = E(x1 ) kai E(x2 . Apìdeixh. C2 ∈ C(Σ). c. jewroÔme to epÐpedo Π kai èna sÔnolo shmeÐwn Σ ⊆ Π.194 2 DaktÔlioi Kataskeuèc me kanìna kai diab th. OrÐzoume de ta sÔnola L(Σ) kai C(Σ). λ) eÐnai 1   2. JewroÔme thn exÐswsh ax + by + c = 0 thc eujeÐac L kai thn exÐswsh x2 + y 2 + dx + ey + f = 0 tou kÔklou C me touc suntelestèc a. Gia na diatup¸soume austhrˆ to prìblhma twn EukleÐdeiwn kataskeu¸n (twn kataskeu¸n dhlad  me kanìna kai diab th). y2 ) = E(x2 ). E to upìswma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ kai P = (κ. t ∈ E .

P2 . 0). An kei to shmeÐo P = ( 3 2. . f2 ∈ E . . P2 }. Sunep¸c. P3 }. h endiafèrousa perÐptwsh eÐnai aut  ìpou to Σ perièqei toulˆqiston dÔo shmeÐa P1 . 0). 'Etsi. JewroÔme to sÔnolo Γ(Σ). (diplasiasmìc tou kÔbou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. 0). ta opoÐa orÐzoun thn akm  tou monadiaÐou kÔbou. to opoÐo orÐzei mazÐ me θ ta P1 kai P2 tic pleurèc thc gwnÐac 3 . 0) kai P2 = (1. 0) kai P2 = (1. 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou Π. sin 3 ). ta tèssera gewmetrikˆ probl mata pou anafèrame sthn arq  thc Paragrˆfou aut c mporoÔn na diatupwjoÔn wc ex c: 1. 0). 0). P2 }. Epilègontac katˆllhla to Kartesianì sÔsthma suntetagmènwn. P2 }. . sin 2π ). e1 . sin θ). P2 = (1. . (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. Pi−1 }) gia kˆje i = 1. to opoÐo orÐzei mazÐ me n n ta P1 kai P2 tic korufèc tou kanonikoÔ n-g¸nou. . sto Γ(Σ)? . JewroÔme epÐshc thn eujeÐa L me exÐswsh (d1 −d2 )x+(e1 −e2 )y+(f1 −f2 ) = 0. 0) kai P2 = (1. . to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta shmeÐa P tou epipèdou pou èqoun thn ex c idiìthta: Upˆrqei n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn tou epipèdou P1 .9. . 0) (to opoÐo orÐzei mazÐ me to P1 ton kÔbo me ìgko 2 kubikèc monˆdec) sto sÔnolo Γ(Σ) twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou? 2. kai to sÔnolo Σ = {P1 . n. ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. to sÔnolo Γ(Σ) apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou epipèdou Π ta opoÐa mporoÔn na kataskeuastoÔn se èna peperasmèno arijmì bhmˆtwn me th qr sh tou kanìna kai tou diab th apì ta shmeÐa tou Σ. anagìmaste sthn perÐptwsh (ii) parapˆnw. . kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . . f1 . (tetragwnismìc tou kÔklou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ ∪ {P1 . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 195 e1 y + f1 = 0 kai x2 + y 2 + d2 x + e2 y + f2 = 0 antÐstoiqa. tìte Γ(Σ) = Σ. . ParathroÔme ìti an to sÔnolo Σ perièqei mìno èna   kanèna shmeÐo. Pn me Pn = P . Ja lème ìti to Γ(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou. An kei to shmeÐo P = (cos 2π . to opoÐo mazÐ me to P1 orÐzei thn pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì tou kÔklou. ta opoÐa orÐzoun tic pleurèc thc gwnÐac θ. Me ton parapˆnw sumbolismì. An kei to shmeÐo P = (cos 3 . 0). kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . An kei to shmeÐo P = ( π. ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. 0) kai P2 = (1. 0) kai P3 = (cos θ. gia katˆllhlouc suntelestèc d1 .2. e2 . d2 . . (triqotìmhsh gwnÐac) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. Kaj¸c eÐnai profanèc ìti C1 ∩C2 = C1 ∩L. sto Γ(Σ)? 4. . kai to sÔnolo θ θ Σ = {P1 . mporoÔme na upojèsoume ìti P1 = (0. sto Γ(Σ)? 3. P2 .

. . . 'Estw ìti Pi = (ai .9. . sin π ) = ( 1 . (diplasiasmìc tou kÔbou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. afoÔ 2 eÐnai gnwstì ìti mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th gwnÐa 30o . . . EÐmaste t¸ra se jèsh na dikaiolog soume to adÔnato thc lÔshc twn tessˆrwn gewmetrik¸n problhmˆtwn: 1. upˆrqei ènac fusikìc arijmìc n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn P1 . a2 . . ai . 23 )} 3 3 2 2 √ kai ˆra E = Q( 3). Eidikìtera. sin π ) ∈ Γ(Σ). èqoume an = a kai bn = b. gia kˆje shmeÐo P = (a. . 0). 0)} kai ˆra E = Q.9). . Tìte.9 Je¸rhma. me bˆsh to Je¸rhma 2. autì sumbaÐnei an θ = π . Kaj¸c P ∈ Γ(Σ). . 0).7 4)). 23 ). . bi ) gia kˆje i. bi ) gia kˆje i. v . (1. . .8 kai na sumperˆnoume ìti o bajmìc thc epèktashc Ei−1 ⊆ Ei eÐnai 1   2 gia kˆje i = 1. dhlad  [E(a) : E] = 2u kai [E(b) : E] = 2v gia katˆllhlouc fusikoÔc arijmoÔc u.9. gia ton pragmatikì arijmì a = cos π . √ √ O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3 (blèpe Parˆdeigma 2.2 èpetai ìti o bajmìc thc epèktashc E ⊆ En eÐnai mia dÔnamh tou 2. ma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ. ac upojèsoume ìti (cos π . . Me skopì na odhghjoÔme se ˆtopo. èqoume Σ = {(0. . (triqotìmhsh gwnÐac) Upˆrqoun gwnÐec θ oi opoÐec mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. . Gia parˆdeigma. ìpou Ei = E(a1 . Sunep¸c. . (1. Pn me Pn = P . tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ∪{P1 . Kaj¸c a. kaj¸c (cos π . Upˆrqoun ìmwc kai gwnÐec θ oi opoÐec de mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th.9. . apì thn Prìtash 2. 0) ∈ Γ(Σ) kai ˆra den eÐnai dunatì na diplasiasteÐ o kÔboc me kanìna / kai diab th. o bajmìc thc 9 9 9 epèktashc E ⊆ E(a) eÐnai mia dÔnamh tou 2 (blèpe Je¸rhma 2. Kaj¸c to √ √ . 0). b) pou an kei sto Γ(Σ) oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) èqoun bajmì dunˆmeic tou 2. 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 kai E to upìsw- E = E0 ⊆ E1 ⊆ E2 ⊆ · · · ⊆ En .9. b1 . bi ). blèpoume √ ìti ( 3 2. Sunep¸c. n. Ja deÐxoume ìti autì to teleutaÐo sumbaÐnei an θ = π . .9. b ∈ En . Apìdeixh.9. b2 . Pi−1 }) gia kˆje i = 1. ( 1 .9.2. mporoÔme na qrhsimopoi soume thn Prìtash 2.9. to zhtoÔmeno èpetai apì thn Prìtash 2. Sunep¸c. JewroÔme tic diadoqikèc epektˆseic 2.196 2 DaktÔlioi To krit rio pou apodeiknÔetai sto epìmeno apotèlesma ja mac epitrèyei na deÐxoume to adÔnato twn parapˆnw gewmetrik¸n problhmˆtwn. Tìte. Sthn perÐ3 ptws  mac. . oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) eÐnai upoepektˆseic thc epèktashc E ⊆ En . 2. Kaj¸c Ei = Ei−1 (ai . n.

o arijmìc 22 + 1 = 641 · 6700417 den eÐnai pr¸toc. √ / to krit rio tou Jewr matoc 2. 0)} kai ˆra E = Q.9. b). 3 kai 4. (1. (Den eÐnai gnwstì an upˆrqoun ˆlloi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat.9. Gia 5 n = 5. Autì ìmwc de sumbaÐnei gia ìlec tic timèc tou n. 3. Ask seic 2. ìpou deÐxame ìti [Q(b) : Q] = 3. . 'Estw a. . autì sumbaÐnei an n = 4. me elˆqisto polu¸numo (uperˆnw tou E ) perittoÔ bajmoÔ.7 3)). ac jewr soume ènan akèraio n ≥ 1. Sunep¸c. 2. Autì ìmwc èpetai apì to Parˆdeigma 2. (tetragwnismìc tou kÔklou) Kai ed¸ èqoume Σ = {(0. 1.9.) Pio genikˆ. (1.9. 3.9. èqoume [E : Q] = 2 kai ˆra o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ E(a) eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2 (blèpe Prìtash 2.2 Qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2. Upˆrqoun timèc tou fusikoÔ arijmoÔ n gia tic opoÐec h kataskeu  enìc kanonikoÔ n-g¸nou eÐnai dunat .9. 0) ∈ Γ(Σ). 4. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me n pleurèc eÐnai kataskeuˆsimo me kanìna kai diab th an kai mìno an o n eÐnai thc morf c 2m p1 · · · ps .9 mac deÐqnei ìti ( π. Kaj¸c o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. ektìc apì touc prohgoÔmenouc. 5. b ∈ C dÔo algebrikoÐ arijmoÐ. (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. 0). o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(a) ja prèpei na eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2. Gia n = 0. 'Omwc [E(a) : Q] = [E(a) : Q(a)] · [Q(a) : Q] kai ˆra [Q(a) : Q] | [E(a) : Q].7 1)). 17. Autì to teleutaÐo ìmwc de sumbaÐnei. 0)} kai ˆra √ E = Q. Na deiqteÐ ìti o a + b eÐnai epÐshc algebrikìc. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me p pleurèc n mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th an kai mìno an p = 22 +1 gia kˆpoio fusikì arijmì n. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 197 E eÐnai mia gn sia tetragwnik  epèktash tou Q (blèpe Parˆdeigma 2. . .9 √ √ √ √ 1. Na deiqteÐ ìti E(z) = E(z 2 ).2). ìpwc deÐqthke sto Parˆdeigma 2.9. paÐrnoume touc pr¸touc 3. Oi pr¸toi arijmoÐ thc morf c aut c onomˆzontai pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. Gia parˆdeigma. den eÐnai dunatì na tetragwnisteÐ o kÔkloc me kanìna kai diab th. ps eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. Ja deÐxoume ìti to kanonikì eptˆgwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. arkeÐ na deiqteÐ / 7 7 ìti gia ton pragmatikì arijmì b = cos 2π o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(b) 7 den eÐnai mia dÔnamh tou 2. √ lu¸numo tou 2 + 3 uperˆnw tou Q. sin 2π ) ∈ Γ(Σ). Sunep¸c. 2 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. 0). afoÔ [Q(a) : Q] = 3. 2. Na deiqteÐ ìti Q( √ 3) = Q( 2 + 3) kai na brejeÐ to elˆqisto po2. Upìdeixh: Jewr ste tic diadoqikèc epektˆseic Q ⊆ Q(a) ⊆ Q(a. deÐqnontac ìti (cos 2π . ìpou m ≥ 0 kai oi p1 . 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc pou eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E .2.7 5).9. 257 kai 65537 antÐstoiqa.7 6). .9.

Upìdeixh: An mporoÔsame na kataskeuˆsoume mia gwnÐa 40o .198 2 DaktÔlioi 4. ja mporoÔsame na kataskeuˆsoume kai mia gwnÐa 20o . Na deiqteÐ ìti to kanonikì 9-gwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. Na deiqteÐ ìti Γ(Σ) = Γ(Γ(Σ)). . ìpou a(x) = 8x3 − 6x − 1 kai b(x) = 8x3 + 4x2 − 4x − 1. eÐnai anˆgwga. 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou kai Γ(Σ) to sÔnolo twn shmeÐwn pou mporoÔn na kataskeuastoÔn me kanìna kai diab th apì to Σ. 6. Na deiqteÐ ìti ta polu¸numa a(x). b(x) ∈ Q[x]. 5.

10.10.5) p|ab ⇒ p|a   p|b. (1) Qrhsimopoi¸ntac ide¸dh sto Z. blèpoume ìti h idiìthta (??) eÐnai isodÔnamh me thn ab ∈< p >⇒ a ∈< p >   b ∈< p > .2. allˆ x − 1 ∈< f (x) > kai / x − 2 ∈< f (x) >. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai a. / 3) Gia kˆje anˆgwgo polu¸numo p(x) ∈ F [x].2. Sthn paroÔsa Parˆgrafo ja exetˆsoume genikìtera pìte o daktÔlioc phlÐko R/I eÐnai s¸ma   akeraÐa perioq . ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P. Sqetikˆ èqoume to akìloujo apotèlesma. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 199 2. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai p(x) ∈ F [x]. Sta paradeÐgmata 1 kai 3 gnwrÐzoume ìti oi antÐstoiqoi daktÔlioi phlÐka eÐnai s¸mata.3. L mma 1. 1) Gia kˆje pr¸to arijmì p to ide¸dec < p > tou Z eÐnai pr¸to. 2. ìpou f (x) = (x − 1)(x − 2). 2.6 eÐdame ìti to phlÐko F [x]/ < p(x) >. Sto parˆdeigma 6 parathroÔme ìti o daktÔlioc phlÐko Z[x]/ < x > eÐnai isìmorfoc me to Z (Parˆdeigma 2. eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo. To P onomˆzetai pr¸to ide¸dec an a. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai P = R èna ide¸dec tou R.2 ParadeÐgmata.7 2)) kai ˆra den eÐnai s¸ma.10 Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh Sthn Parˆgrafo 2.8. 2) To ide¸dec < 6 > tou Z den eÐnai pr¸to giatÐ 2·3 ∈< 6 >.1 eÐdame ìti to phlÐko Z/ < p > eÐnai èna s¸ma an kai mìno an o p eÐnai pr¸toc arijmìc kai sthn Parˆgrafo 2. den eÐnai pr¸to giatÐ (x − 1)(x − 2) ∈< f (x) >. allˆ mìno akeraÐa perioq .10.6. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai I èna ide¸dec tou R.1 Orismìc. 6) To ide¸dec < x > tou Z[x] eÐnai pr¸to. b ∈ R. to ide¸dec < p(x) > tou F [x] eÐnai pr¸to lìgw tou L mmatoc 2. 4) To ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. tìte èqoume (bl. / 5) Se kˆje akeraÐa perioq  to mhdenikì ide¸dec eÐnai pr¸to. allˆ 2 ∈< 6 > / kai 3 ∈< 6 >. . b ∈ Z. ìpou F eÐnai èna s¸ma.

ìpou to J eÐnai èna ide¸dec tètoio ¸ste I ⊆ J ⊆ R (Pìrisma 2. 'Estw ìti to P eÐnai pr¸to ide¸dec. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. dhlad  P = 1 + P kai katˆ sunèpeia 1 ∈ P . 'Estw ab ∈ P . Apì ton orismì tou pr¸tou ide¸douc èqoume P = R kai ˆra 1 ∈ P . c ∈ Z me 1 = bp + ac.3 Je¸rhma. 'Ara to ide¸dec P eÐnai pr¸to. arkeÐ na deÐxoume ìti o daktÔlioc autìc den perièqei mhdenodiairètec. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. Prˆgmati. 2. Apìdeixh. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. Tìte ab + P = P ⇒ ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P (giatÐ to P eÐnai pr¸to) ⇒ a + P = P = 0R/P   b + P = P = 0R/P . Epeid  a ∈ I kai p ∈< p >⊆ I paÐrnoume bp + ac ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. ìpou a. Tìte 0R/P = 1R/P . EpÐshc gnwrÐzoume ìti kˆje ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . 'Estw.6. 'Estw R ènac daktÔlioc kai M = R èna ide¸dec tou R. Epomènwc an to J eÐnai èna ide¸dec tou R kai I ⊆ J ⊆ R.11). IsqÔei µκδ(p. To M onomˆzetai megistikì an gia kˆje ide¸dec I tou R me M ⊆ I eÐnai I = M   I = R.10.200 2 DaktÔlioi Tìte èna ide¸dec P tou R eÐnai pr¸to an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai akeraÐa perioq . tìte J = I   J = R. 2.4 Orismìc. EÐdame prin ìti gia na eÐnai o daktÔlioc R/I s¸ma den arkeÐ to I na eÐnai pr¸to ide¸dec. Sunep¸c to < p > eÐnai megistikì. èstw ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq .6. loipìn. / Sto R/P èqoume ab + P = P ⇒ (a + P )(b + P ) = P = 0R/P ⇒ a + P = P   b + P = P (giatÐ o R/P eÐnai akeraÐa perioq ) ⇒ a ∈ P   b ∈ P. 2. AntÐstrofa.10. / Sunep¸c sto R/P isqÔei 0R/P = P = 1 + P = 1R/P . (a + P )(b + P ) = P . Ac upojèsoume ìti o R/I eÐnai s¸ma. Tìte upˆrqei èna a ∈ I pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. a) = 1 kai apì to Je¸rhma 1.10.4 upˆrqoun b.2. 'Ara P = R. . b ∈ R. GnwrÐzoume ìti den upˆrqoun mh tetrimmèna gn sia ide¸dh enìc s¸matoc. 'Ara 1 ∈ I pou shmaÐnei ìti I = Z. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. Gia na deÐxoume ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . èstw I èna ide¸dec tou Z pou perièqei to < p > kai èstw ìti < p >= I . Tìte to ide¸dec < p > tou Z eÐnai megistikì.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.5 Parˆdeigma.

Apì to Pìrisma 2. Epomènwc 1 + M = ra + M = (r + M )(a + M ). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 201 Tìte èna ide¸dec M tou R eÐnai megistikì an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai s¸ma. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. èstw ìti o R/M eÐnai èna s¸ma. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai M = I .11 (  kai apì touc orismoÔc) sumperaÐnoume ìti I = R. Tìte a ∈ M . 'Estw a + M ∈ R/M . 'Estw ìti to M eÐnai megistikì ide¸dec.5. Epeid  to M eÐnai megistikì paÐrnoume I = R. To / sÔnolo I = M + < a >= {m + ra ∈ R|m ∈ M. a + M = M .1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai metajetikìc me monadiaÐo stoiqeÐo. 2. Apìdeixh. Autì èpetai ˆmesa apì to Je¸rhma 2.10.10. Apì ton orismì tou megistikoÔ ide¸douc èqoume M = R kai ˆra 1 ∈ M . Sunep¸c sto R/M isqÔei 0R/M = M = 1 + M = 1R/M . pou shmaÐnei ìti to a + M eÐnai antistrèyimo sto R/M . An to F eÐnai èna s¸ma kai to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo.10. r ∈ R. 2.8 ParadeÐgmata. Gia na / deÐxoume ìti o R/M eÐnai s¸ma. giatÐ a ∈ M kai a ∈ I .10.6. Tìte kˆje megistikì ide¸dec tou R eÐnai pr¸to.10.10. Sunep¸c / èqoume 1 ∈ R = I kai ˆra 1 = m + ra gia kˆpoia m ∈ M .3. To Pìrisma èpetai apì to Je¸rhma 2. arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo.6 Je¸rhma. 2. Ta ide¸dh autˆ mazÐ me to < 0 > eÐnai ta pr¸ta ide¸dh tou Z.3. tìte to ide¸dec < p(x) > eÐnai megistikì. r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to M (bl. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 1.6 kai to Je¸rhma 2. Prìtash 2. AntÐstrofa.6 kai to Je¸rhma 2. Ta megistikˆ ide¸dh tou Z eÐnai ta < p >. IsqÔei M = I .6. Epeid  o R/M eÐnai s¸ma sumperaÐnoume ìti I/M = R/M . Apìdeixh.2.6. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. AfoÔ 1 − ra = m ∈ M èqoume sto R/M th sqèsh 1 + M = ra + M . Tìte to I/M eÐnai èna mh tetrimmèno ide¸dec tou R/M .7 Pìrisma.10.8). . 2.

Ja deÐxoume ìti to M eÐnai èna megistikì ide¸dec. Mènei na deÐxoume ìti I = R. Gia kˆje a ∈ C to ide¸dec < x − a > tou C[x] eÐnai megistikì. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai I = M . Qrhsimopoi¸ntac isotimÐec mod 3 blèpoume ìti to a2 + b2 den eÐnai pollaplˆsio tou 3 (ˆskhsh). Tìte 1 ∈ I kai epomènwc 1 = (2 + i)(x + yi) gia kˆpoiouc akeraÐouc x. IsqÔei a2 + b2 ∈ I. 5. Tìte upˆrqei a+bi ∈ I . 'Ara M ⊆ I . y] eÐnai pr¸ta. 'Estw X to sÔnolo twn megistik¸n idewd¸n tou C[x]. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a.202 2 DaktÔlioi 3. ShmeÐwsh O prosdiorismìc twn megistik¸n (kai twn pr¸twn) idewd¸n tou Z[i] epituqgˆnetai sthn Parˆgrafo 3. allˆ ìqi megistikˆ. y me 1 = (a2 + b2 )x + 3y. b ∈ 3Z}. LÔnontac to sÔsthma 1 = 2x − y kai 0 = 2y + x. ta ide¸dh = < x >. b ∈ 5Z}. 6. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. a →< x − a > . b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. Sunep¸c µκδ(a2 + b2 . 3) = 1 kai ˆra upˆrqoun akèraioi x. b den eÐnai akèraio pollaplˆsio tou 3. y . sumperaÐnoume . EkeÐ dÐnetai kai mia endiafèrousa arijmojewrhtik  efarmog  tou apotelèsmatoc autoÔ. giatÐ a2 + b2 = (a + bi)(a − bi) kai to I eÐnai ide¸dec pou perièqei to a + bi. 4. IsqÔei M = I giatÐ 2+i ∈ M . JewroÔme to ide¸dec I =< 2+i >. Prˆgmati. To ide¸dec < x > sto Z[x] eÐnai pr¸to. 'Ara I = R kai katˆ sunèpeia to M eÐnai megistikì. 'Omoia. Ja deÐxoume ìti to M den eÐnai megistikì ide¸dec. jewr¸ntac ton epimorfismì a : C[x] → C.3. Epeid  isqÔei kai h sqèsh 3∈M ⊆I paÐrnoume 1 ∈ I . ìpou èna toulˆqiston apì ta a. 'Eqoume 5 = 4+1 = (2+i)(2−i) ∈ I . y > tou Z[x. Ja apodeÐxoume ìti upˆrqei mia 1-1 kai epÐ antistoiqÐa J : C → X. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. / 'Estw I = R. f (x) → f (a). allˆ ìqi megistikì afoÔ Z[x]/ < x >∼ Z pou eÐnai akeraÐa perioq  allˆ ìqi s¸ma. < y >. < x. brÐskoume x = 5/2 pou eÐnai ˆtopo.

. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Algebrac sumperaÐnoume ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai 1 (bl.10 1. Pìrisma 2. Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert (Nullstellensatz1 ). 'Ara h apeikìnish J eÐnai 1-1.5. Reid [20] ìpou mporeÐ na breÐ o anagn¸sthc kai mia prosit  ex ghsh thc shmasÐac tou apotelèsmatoc autoÔ. To sÔnolo twn me- Ask seic 2. . [4]} sto Z6 vii) {[0].6.6. an ∈ C}.4. to ide¸dec < x − a > eÐnai megistikì. Apì to Je¸rhma 2.6) ìti C[x]/ < x − a >∼ C.3 to f (x) eÐnai anˆgwgo. . O ìroc Nullstellensatz shmaÐnei sta Germanikˆ “Je¸rhma riz¸n” 1 . epÐshc M. xn ] eÐnai to {< x1 − a1 .2. Maliˆkac [17]). gia kˆpoio a ∈ C.9). [6]} sto Z12 To Je¸rhma autì apodeÐqjhke apì ton D. . Sunep¸c to f (x) eÐnai thc morf c x − a. Epeid  to C eÐnai s¸ma. = SÔmfwna me to Je¸rhma 2. . i) < x − 1 > sto Q[x] ii) < x2 − 1 > sto Q[x] iii) < x2 + 1 > sto Q[x] iv) < 0 > sto Z6 . gia kˆpoio f (x) ∈ C[x]. . gistik¸n idewd¸n tou C[x1 . . v) < 0 > sto Z7 . 'Estw M èna megistikì ide¸dec tou C[x]. Sunep¸c f (x) = 1 kai a = b. Apì thn 'Askhsh 2.10. .6. . mporoÔme na upojèsoume ìti to f (x) eÐnai monikì. To apotèlesma autì eÐnai èna apì ta jemeli¸dh jewr mata thc Algebrik c GewmetrÐac. .6 èqoume ìti to C[x]/M eÐnai s¸ma. 2. Tìte x − a ∈< x − b > kai ˆra upˆrqei f (x) ∈ C[x] me x − a = f (x)(x − b). . [2].10. . 'Estw < x − a >=< x − b >. vi) {[0].10. SÔmfwna me to Je¸rhma 2. 'Ara h apeikìnish J eÐnai epÐ. xn − an > |a1 . Poia apì ta parakˆtw ide¸dh eÐnai pr¸ta   kai megistikˆ. Hilbert to 1893. D¸ste èna parˆdeigma pr¸tou ide¸douc tou Q[x] pou den eÐnai megistikì. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 203 apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n (bl 2. Gia mia apìdeix  tou parapèmpoume sto M.11 èqoume M =< f (x) >. ShmeÐwsh To prohgoÔmeno apotèlesma mporeÐ na genikeujeÐ wc ex c. (bl.

11.6. 8. To ide¸dec < p > ×Z tou Z × Z eÐnai megistikì an kai mìno o p eÐnai pr¸toc arijmìc.1. 'Estw R peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. To ide¸dec I = {f (x) ∈ Z[x]|f (0) ∈ 2Z} tou Z[x] eÐnai megistikì. ìpou o R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai to F eÐnai èna s¸ma. 'Estw ϕ : R → F ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. 6. D¸ste èna parˆdeigma pou deÐqnei ìti h tom  dÔo pr¸twn idewd¸n den eÐnai genikˆ pr¸to ide¸dec. ApodeÐxte ìti ta pr¸ta kai ta megistikˆ ide¸dh tou R tautÐzontai. Prìtash 2. 10. ApodeÐxte ìti kˆje pr¸to ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . ApodeÐxte ìti to ide¸dec ker ϕ eÐnai pr¸to. i) Z[x]/ < x2 + 1 > ii) Q[x]/ < x3 + 2 > iii) R[x]/ < x3 + 2 > iv) Z[i]/ < 4 > v) Z[i]/ < 7 > vi) Z[i]/ < 1 + i > 2 DaktÔlioi 4. ìpou J eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R pou perièqei to I . Upìdeixh: Bl. 7. AlhjeÔei ìti to ide¸dec < p > × < p > tou Z × Z eÐnai megistikì an to p eÐnai pr¸toc. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 3. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata.204 viii) < 1 + i > sto Z[i] ix) < 2 > sto Z[i]. . Na brejoÔn ìla ta megistikˆ ide¸dh twn daktulÐwn Z4 . 5. Z6 kai Z12 kai na prosdiorisjoÔn ta antÐstoiqa phlÐka. ii) 'Estw I èna ide¸dec tou R. i) ApodeÐxte ìti to ϕ−1 (J) eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R gia kˆje pr¸to ide¸dec J tou S . 9.

. . . . I =< 3 >. I = Z[x. an ) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. xn − an > tou F [x1 . y] tètoio ¸ste < x. an ∈ F .10. 'Estw M kai N dÔo diakekrimèna megistikˆ ide¸dh enìc metajetikoÔ daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo. . . tètoia ¸ste M ∩ N =< 0 >. . Sto Parˆdeigma 2. 14. ii) 'Estw f (x1 . . xn ) ∈ ker ϕ. . . . AlhjeÔei ìti to < 3 > eÐnai megistikì. . . . . . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . . H ˆskhsh aut  sqetÐzetai me to Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert. . . Tìte upˆrqoun polu¸numa gi (x1 . Upìdeixh: Z → Z2 . b ∈ Z} tou Z[ 2] = {a + b 2|a. y > I . . y]. iv) To ide¸dec I eÐnai megistikì. o opoÐoc na mhn eÐnai metajetikìc? 15. . . n. √ √ √ 12. xn ]. H apeikìnish ϕ : F [x1 . . . . .2. MporeÐte na breÐte èna parˆdeigma enìc tètoiou daktulÐou. y > tou Z[x. . . y] eÐnai pr¸to allˆ ìqi megistikì. b ∈ Z} eÐnai megistikì. . ApodeÐxte ìti oi daktÔlioi M kai N eÐnai s¸mata kai ìti R ∼ R/M ×R/N ∼ M ×N . ApodeÐxte ta ex c. . .5. . i = 1. . f (x1 . . To ide¸dec < 5 >= {5a + 5b 2|a. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 205 iii) AlhjeÔei ìti gia kˆje pr¸to ide¸dec I tou R to ϕ(I) eÐnai pr¸to ide¸dec tou S. . Na brejeÐ èna ide¸dec I tou Z[x. . Upìdeixh: Qrhsimopoi ste epagwg  sto n kai to Je¸rhma 2. . . Na brejeÐ èna parˆdeigma daktulÐou pou den èqei kanèna mh-mhdenikì megistikì ide¸dec. tètoia ¸ste f (x1 . . iii) I = ker ϕ. xn ) ∈ k[x1 . . . 13. xn ] → F. . . 16. . . i) I ⊆ ker ϕ. = = . xn ) → f (a1 . JewroÔme to ide¸dec I =< x1 − a1 .3. .10. xn ) = n i−1 gi (x1 . .8 3) eÐdame ìti to ide¸dec < x. . xn )(xi − ai ). xn ].

.

Me th bo jeia aut c deÐxame ìti h Diofantik  exÐswsh x4 + y 4 = z 4 den èqei mh tetrimmènec lÔseic. z eÐnai sqetikˆ pr¸toi. 'Estw ìti upˆrqoun x. Ja orÐsoume mia oikogèneia daktulÐwn (tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc) ìpou h diairetìthta èqei idiìthtec parìmoiec me autèc pou exetˆsame stouc akeraÐouc kai ta polu¸numa. Jètontac ζ = sun(2π/n) + ihm(2π/n) ∈ C. z ∈ Z − {0} me xn + y n = z n . y. apèdeixe ìti oi parˆgontec sto dexiì mèloc eÐnai “sqetikˆ pr¸toi”sto Z[ζ]. Apì ekeÐ sunèqise gia na ftˆsei se ˆtopo. y. Sto b ma autì upˆrqei lˆjoc giatÐ h sugkekrimènh idiìthta thc paragontopoÐhshc pou qrhsimopoÐhse o Lame den isqÔei genikˆ sto Z[ζ].3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sthn Enìthta 1 melet same thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z kai wc efarmog  thc monadikìthtac thc paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n lÔsame th Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z 2 . Sth sunèqeia ja 207 . tìte kˆje ènac apì autoÔc eÐnai mia n-sth dÔnamh sto Z[ζ]. H idiìthta aut  proôpojètei thn monadikìthta thc “paragontopoÐhshc se ginìmeno anag¸gwn”. n > 2. den èqei mh tetrimmènec akèraiec lÔseic. Upojètontac ìti sto Z oi x. H basik  idèa tou sullogismoÔ tou Lame  tan h ex c. je¸rhse sto daktÔlio Z[ζ] = {an−1 ζ n−1 + · · · + a1 ζ + a0 ∈ C|ai ∈ Z} thn paragontopoÐhsh xn = z n − y n = (z − y)(z − ζy)(z − ζ 2 y) · · · (z − ζ n−1 y). thn kentrik  ènnoia aut c thc Enìthtac. To 1874 o Lame anakoÐnwse sthn AkadhmÐa twn ParisÐwn thn “apìdeix ”tou ìti h exÐswsh tou Fermat. Stic epìmenec Paragrˆfouc ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac se tuqaÐec akèraiec perioqèc. Sth sunèqeia epiqeirhmatolìghse ìti afoÔ to ginìmeno twn paragìntwn aut¸n eÐnai mia n-st  dÔnamh. xn + y n = z n .

.208 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh asqolhjoÔme me thn eÔresh perioq¸n pou an koun sthn oikogèneia aut  kai ja doÔme diˆforec efarmogèc.

'Estw R mia akeraÐa perioq  kai p ∈ R èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo.1 Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 'Estw R mia akeraÐa perioq .3. Ta suntrofikˆ enìc poluwnÔmou f (x) ∈ F [x]. AntÐstrofa. IsqÔoun ed¸ merikèc aplèc idiìthtec: • an a|b kai a|c tìte a|rb + sc gia kˆje r. ParathroÔme ìti oi diairètec tou monadiaÐou stoiqeÐou 1 ∈ R eÐnai akrib¸c ta antistrèyima stoiqeÐa tou R.1 Orismìc. Se èna s¸ma kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa eÐnai suntrofikˆ. allˆ ìqi sto Z. Gia parˆdeigma. tou sto R eÐnai ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. dhlad  to u eÐnai antistrèyimo. ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. Gia parˆdeigma. 'Estw ìti a = ub. To p onomˆzetai anˆgwgo sto R an oi mìnoi diairètec . EÔkola epalhjeÔetai ìti h sqèsh pou orÐzetai R me “a ∼ b an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. opìte a = νua. opìte b|a. ìpou u ∈ F − {0}. Ja lème ìti to a diaireÐ to b sto R (  ìti to b eÐnai pollaplˆsio tou a sto R   ìti to a eÐnai diairèthc tou b sto R) an upˆrqei c ∈ R me b = ac. b eÐnai suntrofikˆ sto R. b ∈ R. 'Estw a. eÐnai ta uf (x). an kai mìno an a|b kai b|a.1. Tìte apì th sqèsh a = ub paÐrnoume νa = νub = b kai ˆra a|b. IdiaÐtero endiafèron parousiˆzei h perÐptwsh pou to a den èqei ˆllouc diairètec.   ìti ta a. ja lème ìti to a eÐnai suntrofikì tou b sto R. Ac apodeÐxoume thn trÐth idiìthta. ν ∈ R me b = ua kai a = νb. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume “a|b sto R”   aplˆ a|b an eÐnai safèc poiìn R ennoÔme. Epeid  to u eÐnai antistrèyimo upˆrqei ν ∈ R me νu = 1. F s¸ma.1. èqoume 2|3 sto Q. Sto Z[i] ta stoiqeÐa 3 + 2i kai −2 + 3i eÐnai suntrofikˆ afoÔ 3 + 2i = −i(−2 + 3i) kai to −i eÐnai antistrèyimo. èstw a|b kai b|a. b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R tètoia ¸ste a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. 3. • a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. Upojètoume ìti a = 0. s ∈ R. Tìte upˆrqoun u. Sqetikˆ dÐnoume ton ex c orismì. Gia na orÐsoume ta stoiqeÐa tou R pou ja èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc twn pr¸twn arijm¸n kai twn anag¸gwn poluwnÔmwn pˆnw apì s¸ma. An a = 0. An a. qreiazìmaste thn ènnoia thc diairetìthtac. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 209 3. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq  lambˆnoume 1 = νu. Kˆje a ∈ R èqei merikoÔc profaneÐc diairètec. tìte b = 0 kai h idiìthta isqÔei. • an a|b kai b|c tìte a|c. ta suntrofikˆ stoiqeÐa tou m sto Z eÐnai to m kai to −m.

kai deÐqnoume ìti èna apì ta a. parathroÔme ìti √ √ 6 = 2 · 3 = (1 + −5)(1 − −5).10.3 Parˆdeigma. F s¸ma. Ja deÐxoume ìti h akeraÐa perioq  Z[ −5] = {a+b −5 ∈ C|a. Epeid  kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc eÐnai antistrèyimo. 3. O poluwnumikìc daktÔlioc F [x]. .2 Orismìc. Autì arkeÐ. 3.1. Gia parˆdeigma. .210 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Gia parˆdeigma. (1) √ √ Ja deÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2. ìpou F s¸ma. . . tìte r = s kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) gia kˆje i to pi eÐnai suntrofikì tou qi .2. .1. √ √ 3. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. giatÐ o diairèthc 2 den eÐnai oÔte antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[x] oÔte suntrofikì tou 2x + 2.2. afoÔ kˆje stoiqeÐo tou eÐnai 0   antistrèyimo. ìpou R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.3. eÐnai autˆ pou onomˆsame anˆgwga polu¸numa ston Orismì 2. Sthn perÐptwsh ìmwc pou to F den eÐnai s¸ma qreiˆzetai lÐgh prosoq  sthn orologÐa: Sto Z[x] to polu¸numo 2x + 2 eÐnai anˆgwgo sÔmfwna me ton Orismì 2. ìpwc eÐnai o Z[i]. Sthn prˆxh.1. sun jwc upojètoume ìti p = ab. gia na deÐxoume ìti èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo p ∈ R eÐnai anˆgwgo. Kˆje stoiqeÐo tou R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. xn ]. qs . ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z eÐnai ta p kai −p. ìpou p eÐnai pr¸toc. . eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc lìgw tou Jewr matoc 2. An a = p1 .7). allˆ den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[x] sÔmfwna me ton Orismì 3.3.1. b ∈ Z} den ikanopoieÐ thn idiìthta 2 tou OrismoÔ 3.3. . Sthn epìmenh Parˆgrafo ja apodeÐxoume apotelèsmata apì ta opoÐa prokÔptoun pollˆ ˆlla paradeÐgmata perioq¸n monadik c paragontopoÐhshc. ìpou ta pi kai qj eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R. b eÐnai antistrèyimo. 1 + −5. blèpoume ìti den upˆrqoun anˆgwga stoiqeÐa se èna s¸ma. b eÐnai antistrèyimo. 1 − −5 . 1. MporoÔme t¸ra na orÐsoume thn kÔria ènnoia aut c thc Paragrˆfou. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. 2.1. ìpou a. . b ∈ R. giatÐ an èna apì ta a. o Z[x] kai o poluwnumikìc daktÔlioc R[x1 . Sto parˆdeigma pou ako√ √ loujeÐ deÐqnoume ìti h perioq  Z[ −5] = {a + b −5 ∈ C|a. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. pr kai a = q1 . h akeraÐa perioq  Z eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc sÔmfwna me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c (Je¸rhma 1.2.2. tìte to ˆllo ja eÐnai suntrofikì tou p. Prˆgmati. EpÐshc kˆje s¸ma eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc katˆ tetrimmèno trìpo.

ta u. 1) 'An a. ±1 2. kai c = c0 + c1 −5. Sto parˆdeigma autì.3. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou n 1 . eÐnai anˆgwga 3. b ∈ R eÐnai mh mhdenikˆ stoiqeÐa. 3. 'Estw 2 = cd. eÐnai profanèc ìti √ √ ta stoiqeÐa 2. An N (c) = 4. . 1 − −5. pbn .4 Parathr seic. Tìte èqoume c2 + 5c2 = 2. √ 'Omwc kanèna apì ta (anˆ dÔo mh suntrofikˆ stoiqeÐa) 2. An to √ u ∈ Z[ −5] eÐnai antistrèyimo. tìte èqoume a = upa1 . giatÐ ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆgwga! 3. 211 Apì tic idiìthtec autèc eÐnai fanerì ìti h (??) parèqei dÔo √ diaforetikèc paragontopoi seic tou 6 se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou Z[ −5]. giatÐ o √ a2 + 5b2 eÐnai to tetrˆgwno tou mètrou tou migadikoÔ arijmoÔ a + b −5. √ 3. bi ∈ N. opìte N (u) = 1. den eÐnai antistrèyima 2. 'Estw N (c) = 2. 3. Epeid  ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta ±1. Tìte N (2) = N (cd). ìpou u0 . 1. N (a + b −5) = a2 + 5b2 √ kai parathroÔme ìti N (xy) = N (x)N (y) gia kˆje x. y ∈ Z[ −5]. (1 − √ √ −5) den eÐnai tetrˆgwno sto Z[ −5]. ìpou c. EÐnai fanerì ìti aut  h Diofantik  0 1 exÐswsh den èqei lÔseic. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 1 + −5. (1 + −5). DeÐqnoume ìti to 2 eÐnai anˆgwgo sto Z[ −5]. ìpou ai . An N (c) = 1. tìte c = ±1 (ìpwc eÐdame prin) kai to c eÐnai antistrèyimo. Oi apodeÐxeic gia ta upìloipa √ stoiqeÐa eÐnai parìmoiec. ac doÔme to lˆjoc tou Lame pou anafèrame sthn √ eisagwg  thc Paragrˆfou aut c. 'Ara ta 0 1 √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta√ . . Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 1.   2. tìte u2 + 5u2 = 1 kai epomènwc u0 = ±1 kai u1 = 0.1. u1 ∈ Z. Sthn akeraÐa perioq  Z[ −5] èqoume thn paragontopoÐhsh √ √ 62 = 2 · 3 · (1 + −5) · (1 − −5). √ tìte N (d) = 1 opìte to d eÐnai antistrèyimo. Me √ th bo jeia thc N brÐskoume ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5]. An u = u0 + u1 −5. pan kai n 1 b = νpb1 . . .   4. tìte apì th sqèsh uν = 1 paÐrnoume N (uν) = √ N (1).1. dhlad  N (u)N (ν) = 1. OrÐzoume thn apeikìnish √ √ N : Z[ −5] → N. anˆ dÔo eÐnai mh suntrofikˆ. d ∈ Z[ −5]. dhlad  4 = N (c)N (d) kai katˆ sunèpeia N (c) = 1. eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ.

. an èqoume a = upa1 . isodÔnama. pan c n n 2 giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati. pbn = νpa1 . . ìpou gia kˆje i to νi eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo kai bij ≤ aj gia kˆje j . . Jètoume ∂(ri ) = bi1 + · · · + bin kai parathroÔme ìti ∂(ri+1 ) < ∂(ri ) efìson to ri+1 diaireÐ to ri kai to ri+1 den eÐnai suntrofikì tou ri ..1. 2) An a ∈ R eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. . kˆje aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 >⊆< r2 >⊆< r3 >⊆ . h sunepagwg  “⇐” eÐnai profan c.2 sumperaÐnoume ìti to p1 eÐnai suntrofikì me kˆpoio pj . j = 1. . .  . . Sunep¸c paÐrnoume mia gn sia fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n ∂(r1 ) > ∂(r2 ) > ∂(r3 ) > . . T¸ra an a1 > b1 paÐrnoume n n 1 1 a upb2 . . Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. tìte to pl joc twn diairet¸n tou a eÐnai peperasmèno. Autì eÐnai ˆtopo. ìpou gia kˆje i to ri+1 diaireÐ to ri kai den eÐnai suntrofikì tou. . pnin . . . 'Estw a|b.212 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh R kai ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. . . Sthn perÐptwsh aut  isqÔei a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. . blèpoume ìti an exairèsoume antistrèyima stoiqeÐa kai an tautÐsoume suntrofikoÔc diairètec. 3) An diatup¸soume thn prohgoÔmenh parat rhsh me ide¸dh èqoume: den upˆrqei gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 > < r2 > < r3 > . . pan c. pbn = νp11 −b1 . .. r2 . tìte den upˆrqei ˆpeirh akoloujÐa stoiqeÐwn tou R thc morf c r1 = a. . h opoÐa bèbaia den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. . Apì th sqèsh b = ac èqoume upb1 . . Prˆgmati. pan . ìpou to u eÐnai antistrèyimo kai ta n 1 pi eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. r3 . tìte apì thn prohgoÔmenh parat rhsh sumperaÐnoume oti kˆje ri ja èqei mia parˆstash thc morf c bi b ri = νi p1 1 . Apì thn isìthta aut  kai thn idiìthta 2 ston Orismì 3. .

Apìdeixh. An to p eÐnai anˆgwgo kai p|ab.5 Je¸rhma. ìpou a. b1 ∈ R eÐnai mh antistrèyima stoiqeÐa. . . ìpou a1 . pou eÐnai ˆtopo. AntÐstoiqo apotèlesma eÐdame kai sta polu¸numa (L mma 2.3. tìte to Ðdio sumbaÐnei kai gia to a = a1 b1 . AntÐstrofa. tìte ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a kai b (L mma 1. . tìte p|a   p|b. c ∈ R ⇔ ri ∈< ri+1 >⇔< ri >⊆< ri+1 > . H dèuterh isodunamÐa aÐnai ˆmesh sunèpeia thc pr¸thc. Gia thn apìdeixh thc pr¸thc isodunamÐac èqoume ri+1 |ri ⇔ ri = cri+1 .5). tìte to p diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a kai b.2. b ∈ R. An ta a1 kai b1 eÐnai ginìmena anag¸gwn. Mia akeraÐa perioq  R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an isqÔoun oi parakˆtw dÔo idiìthtec. 4) GnwrÐzoume ìti an o pr¸toc p diaireÐ to ginìmeno ab dÔo akeraÐwn a. An to p ∈ R eÐnai anˆgwgo kai p|ab.). Genikˆ se kˆje perioq  monadik c paragontopoÐhshc R isqÔei to akìloujo. 'Estw ìti to a1 den eÐnai ginìmeno anag¸gwn. IsqÔei bèbaia < a >⊆< a1 >. kai 2.8). Tìte to a den eÐnai anˆgwgo kai ètsi èqoume a = a1 b1 . H mia sunepagwg  èqei apodeiqteÐ stic prohgoÔmenec Parathr seic. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou Jewr matoc. b ∈ R. b.1.3. ìpou a. H apìdeixh prokÔptei ˆmesa apì thn Parat rhsh 1). apì thn opoÐa èpetai ìti ta ri kai ri+1 eÐnai suntrofikˆ an kai mìno an < ri >=< ri+1 >. Prˆgmati. 3. parathroÔme ìti ri+1 |ri ⇔< ri >⊆< ri+1 >. en¸ ri+1 |ri kai ri+1 mh suntrofikì tou ri ⇔< ri > < ri+1 > . Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 213 eÐnai telikˆ stajer  (dhlad  upˆrqei N ∈ N tètoio ¸ste < rN >=< rN +1 >=< rN +2 >= . Akribèstera. Kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer .1. Oi idiìthtec pou anafèrontai stic Parathr seic 3) kai 4) parousiˆzoun idiaÐtero endiafèron giatÐ qarakthrÐzoun tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw a ∈ R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo kai èstw ìti to a den grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. èqoume to akìloujo krit rio pou mac plhroforeÐ pìte mia akeraÐa perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 1.

Jètontac ci = min{ai . Ta stoiqeÐa a. b ∈ R mh mhdenikˆ stoiqeÐa kai a = upa1 .3. Kˆje stoiqeÐo thc morf c uc onomˆzetai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn a. pan . .10 (Monadikìthta): Sth jèsh tou L mmatoc 2. F [x]. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou R kai n 1 ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. . Ja qreiastoÔme sth sunèqeia thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth se tuqaÐa perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ìpou u ∈ R eÐnai antistrèyimo.1.1.). 'Omwc to kÔrio ide¸dec < c > orÐzetai monos manta (giatÐ. H idiìthta 2 sto prohgoÔmeno Je¸rhma eÐnai isodÔnamh me thn ex c idiìthta: an to p ∈ R eÐnai anˆgwgo tìte to ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. an < a >=< a1 > tìte ta a.4 1). pcn diaireÐ ta a kai b kai n 1 epiplèon diaireÐtai apì kˆje koinì diairèth twn a.8 èqoume thn idiìthta 2 tou Jewr matoc. b den orÐzetai ed¸ monos manta. b. T¸ra epanalambˆnoume thn prohgoÔmenh diadikasÐa gia to a1 sth jèsh tou a.214 kai epiplèon 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh < a >=< a1 > . Apì thn idiìthta 1 autì eÐnai ˆtopo. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.6 ShmeÐwsh. Blèpoume ètsi ìti oi dÔo idiìthtec tou Jewr matoc autoÔ anafèrontai se kÔria ide¸dh. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja efarmìsoume to prohgoÔmeno krit rio gia na apodeÐxoume ìti oi “akèraiec perioqèc kurÐwn idewd¸n” eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. a1 eÐnai suntrofikˆ (bl. TonÐzoume ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn a.1.2 eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. pbn . se antÐjesh me tic eidikèc peript¸seic R = Z. ìpou F s¸ma.2. . Prˆgmati.. .4 2) mporoÔme na qrhsimopoi soume ton orismì tou anag¸gou stoiqeÐou. . a. 3.3. b = n 1 νpb1 . bi ∈ N. bi }. b sÔmfwna me thn Parat rhsh 3. ìpou ai .. th sqèsh (??)) kai katˆ sunèpeia to b1 eÐnai antistrèyimo. 'Etsi lambˆnoume èna mh antistrèyimo a2 pou den eÐnai ginìmeno anag¸gwn kai < a1 > < a2 > . b lègontai sqetikˆ pr¸ta an to 1 eÐnai ènac mègistoc . Tic idiìthtec autèc èqei kˆje stoiqeÐo thc morf c uc. . Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. ta u. parathroÔme ìti to stoiqeÐo c = pn1 .. < a > < a1 > < a2 > . pou eÐnai ˆtopo. H apìdeixh thc idiìthtac 2 ston Orismì 3. SuneqÐzontac lambˆnoume mÐa gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n. sth jèsh twn ci èqoume antistrèyima stoiqeÐa tou R kai sth jèsh thc Prìtashc 2.

b. 6. allˆ to ide¸dec < 2 > den eÐnai pr¸to. b. 5. 7. allˆ to 5 den eÐnai. Sto Parˆdeigma 2. b ∈ R me a = 0. tìte to R eÐnai s¸ma. 1.3. O daktÔlioc Z[ −3] = {a + b −3 ∈ C|a. 2. tìte ja eÐnai < ab > < a >. √ √ 9. Sto Z[i] to 3 eÐnai anˆgwgo. √ √ 10.3. ±i. ApodeÐxte ta ex c: a. 'Estw a. Ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta ±1. 4. 8. O daktÔlioc Z[ −6] = {a + b −6 ∈ C|a. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.1. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. Tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo an kai mìno an to ϕ(p) ∈ S eÐnai anˆgwgo. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 215 koinìc diairèthc twn a.10. Ask seic 3. 3. An to b den eÐnai antistrèyimo. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. AlhjeÔei ìti h S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. to 2 eÐnai eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. An to mh mhdenikì ide¸dec < p > tou R eÐnai pr¸to tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo. . 'Estw S mÐa perioq  pou perièqetai se perioq  monadik c paragontopoÐhshc.1 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. Kˆje suntrofikì stoiqeÐo enìc anag¸gou stoiqeÐou eÐnai anˆgwgo. b. √ √ Upìdeixh: 4 = 2 · 2 = (1 + −3)(1 − −3). dhlad  an den upˆrqei anˆgwgo stoiqeÐo tou R pou diaireÐ ta a. An kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou R eÐnai suntrofikˆ.

b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. √ √ Upìdeixh: 2|n(n − 1) = (n + n)(n − n). tìte to 2 den eÐnai anˆgwgo se autìn. 1 ènac akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou √ √ megalutèrou tou 1. 'Estw n = 0.216 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 11. ApodeÐxte ìti an o daktÔlioc Z[ n] = {a + b n ∈ C|a. .

g(x) ∈ Z[x].2. Epeid  to Ik2 eÐnai ide¸dec èqoume a − b ∈ Ik2 ⊆ I kai epeid  to Ik1 eÐnai ide¸dec èqoume ra ∈ Ik1 ⊆ I . Perioqèc KurÐwn Idewd¸n.2 L mma. 3.6 4)). ˆtopo.5. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. y] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n (bl. . Epeid  x ∈ (2. x >=< h(x) > gia kˆpoio h(x) ∈ F [x]. EpÐshc. ∞ Apìdeixh.2 Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. Kˆje s¸ma eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n giatÐ ta mìna ide¸dh s¸matoc eÐnai to < 0 > kai to < 1 > pou eÐnai kÔria. MporoÔme na upojèsoume qwrÐc periorismì thc genikìthtac ìti k1 ≤ k2 . Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  kurÐwn idewd¸n an kˆje ide¸dec thc R eÐnai kÔrio. pou blèpoume ìti eÐnai ˆtopo an jewr soume touc stajeroÔc ìrouc. jewroÔme to ide¸dec < 2.2. kai h akeraÐa perioq  C[x. 'Estw I1 ⊆ I2 ⊆ I3 ⊆ . an a. EukleÐdeiec Perioqèc 217 3. Gia ton skopì autì ja efarmìsoume to Je¸rhma 3. Prˆgmati. 'Estw ìti < 2. opìte 2 = xg(x) gia kˆpoio g(x) ∈ Z[x]. . Parˆdeigma 2.5. eÐnai perioqèc kurÐwn idewd¸n. Sunep¸c blèpoume ìti stic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc ta kÔria ide¸dh paÐzoun shmantikì rìlo. . gia kˆpoia f (x). Tìte kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . Gia parˆdeigma. pou eÐnai to kÔrio apotèlesma aut c thc Paragrˆfou. mia akoloujÐa idewd¸n tou R. Sthn pr¸th perÐptwsh èqoume ±1 = 2f (x) + xg(x). x) to h(x) diaireÐ to x kai ˆra h(x) = ±1   h(x) = ±x. èqoume 2 ∈< 2. x >= {2f (x) + xg(x)|f (x). Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Sth deÔterh perÐptwsh. opìte Ik1 ⊆ Ik2 kai katˆ sunèpeia a.1. Prˆgmati. g(x) ∈ Z[x]}. ìpou F s¸ma. EukleÐdeiec Perioqèc Perioqèc kurÐwn idewd¸n EÐdame sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti se mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc 1) kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n eÐnai telikˆ stajer .3. JewroÔme to sÔnolo I = k=1 Ik . H pr¸th idiìthta tou Jewr matoc autoÔ isqÔei gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n: 3.2. o Z kai o F [x]. x >=< x >. 'Ena parˆdeigma akeraÐac perioq c pou den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai o daktÔlioc Z[x].1 Orismìc. kai 2) kˆje kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì anˆgwgo stoiqeÐo eÐnai pr¸to. b ∈ Ik2 . b ∈ I kai r ∈ R tìte a ∈ Ik1 kai b ∈ Ik2 gia kˆpoia k1 kai k2 . To I eÐnai èna ide¸dec tou R.

Apì thn upìjesh sto R èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R.4 Je¸rhma.218 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apì thn upìjesh èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R.5). èqoume < a >⊆ IN kai ˆra I ⊆ IN . sthn prospˆjeiˆ mac na EukleÐdeiec perioqèc . Shmei¸noume ìti to antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei..3 eÐdame ìti sto Z kai F [x].2.1. Kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. MÐa apì autèc eÐnai h monadik  paragontopoÐhsh se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn. upˆrqoun Algìrijmoi DiaÐreshc apì touc opoÐouc èpontai jemeli¸deic idiìthtec twn Z kai F [x]. (Bl. .5 gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n. 3.1.4 ìti o Z[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Epeid  isqÔei kai IN ⊆ I èqoume IN = I . AfoÔ p ∈< a > èqoume a|p kai epeid  to p eÐnai anˆgwgo to a ja eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo   suntrofikì tou p. An p ∈ R eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo tìte to ide¸dec < p > eÐnai megistikì. 'Ara eÐnai fusiologikì. Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether proc tim  thc Emmy Noether (1882-1935) pou touc melèthse susthmatikˆ. EÐdame  dh ìti o daktÔlioc Z[x] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. SÔmfwna me to epìmeno L mma. 3. thn Algebrik  GewmetrÐa kai thn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n. to Je¸rhma 3. Oi daktÔlioi thc Noether eÐnai exairetikˆ shmantikoÐ gia th Metajetik  'Algebra. Ja deÐxoume ìti I =< p >. Gia kˆje k ∈ N isqÔei IN ⊆ IN +k ⊆ I kai epomènwc IN = IN +k . isqÔei kai h deÔterh idiìthta tou Jewr matoc 3. ìpou F eÐnai èna s¸ma. kai thn ShmeÐwsh sto tèloc thc Paragrˆfou 2.2 kai 2.5 kai th ShmeÐwsh 3. Apì ta dÔo prohgoÔmena L mmata. Isqurizìmaste ìti IN = IN +1 = IN +2 = . H pr¸th perÐptwsh apokleÐetai giatÐ I = R. Prˆgmati. ShmeÐwsh H idiìthta “kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer ” qarakthrÐzei mia eureÐa oikogèneia daktulÐwn. 'Ara a ∈ IN gia kˆpoio N . Ja apodeÐxoume sthn Parˆgrafo 3.1.1). Apìdeixh. 'Estw I èna gn sio ide¸dec tou R pou perièqei to < p >. en¸ sth deÔterh perÐptwsh isqÔei < a >=< p > (apì th sqèsh (??) thc Paragrˆfou 3. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. .3 L mma.6 sumperaÐnoume to ex c. Stic Paragrˆfouc 1.2.

b ∈ R.2.2. IsqÔei I =< a >. Epomènwc kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. tìte upˆrqoun q. Mia EukleÐdeia perioq  eÐnai mia akeraÐa perioq  R efodiasmènh me mÐa apeikìnish δ : R − {0} → Z>0 pou èqei tic idiìthtec • a|b ⇒ δ(a) ≤ δ(b) • Gia kˆje a. dhlad  δ(u) ≤ (r).5 Orismìc. Shmei¸noume ìti mporeÐ mia perioq  na eÐnai EukleÐdeia wc proc diaforetikèc apeikonÐseic (bl. h perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(m) = |m| (apìluth tim ). 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ kai I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. sunˆgoume apì ton orismì tou δ(a) ìti r = 0. 3. AntÐstrofa. tìte apì u|1 paÐrnoume δ(u) ≤ δ(1). 'Eqoume 1 = qu + r me r = 0   δ(r) < δ(u). 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ . ìpou F eÐnai èna s¸ma. r ∈ R me b = qa + r. Sunep¸c to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). an b ∈ I .7 Prìtash. Apìdeixh. Gia parˆdeigma. ˆtopo. r ∈ R me b = qa + r. Aut  qrhsimopoieÐtai suqnˆ gia ton prosdiorismì twn antistrèyimwn stoiqeÐwn. 'Ara δ(u) = δ(1). To F [x]. 'Estw a ∈ I {0} me thn idiìthta o jetikìc akèraioc δ(a) na eÐnai elˆqistoc. Apìdeixh.2. na jewr soume daktulÐouc pou eÐnai efodiasmènoi me ènan “algìrijmo diaÐreshc”. Prˆgmati. An to u eÐnai antistrèyimo. 3. èstw δ(u) = δ(1). 'Askhsh 4). Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. 'Ara b = qa ∈< a > kai katˆ sunèpeia I =< a >.6 Je¸rhma. 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena paradeÐgmata. eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(f (x)) = deg f (x) (bajmìc poluwnÔmou).3. An r = 0 èqoume 1|r kai ˆra δ(1) ≤ δ(r). . EukleÐdeiec Perioqèc 219 prosdiorÐsoume kai ˆllec perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. 'Etsi r = 0 kai epomènwc to u eÐnai antistrèyimo. a = 0. upˆrqoun q. H apeikìnish δ onomˆzetai EukleÐdeia sunˆrthsh thc R. Tìte to u ∈ R eÐnai antistrèyimo an kai mìno an δ(u) = δ(1).2. 3. Epeid  r = b − qa ∈ I . Kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). Allˆ isqÔei bèbaia 1|u kai δ(1) ≤ δ(u). Sthn apìdeixh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den qrhsimopoi same thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ thc EukleÐdeiac perioq c. to epìmeno apotèlesma eÐnai qwrÐc amfibolÐa anamenìmeno.

H en lìgw perioq  eÐnai to sÔnolo √ −1 + −19 twn migadik¸n arijm¸n thc morf c a + bw. Epomènwc o periorismìc thc apeikìnishc δ sto Z[i] − {0}. ìpou a. b) èqei akèraiec suntetagmènec kai ta shmeÐa autˆ apoteloÔn korufèc tetrag¸nwn me m koc pleurˆc 1. To pr¸to tètoio parˆdeigma brèjhke to 1949 apì ton Motzkin. pou sumbolÐzoume pˆli me δ . ìpou a. tìte to shmeÐo (a. 'Eqontac upìyh to Je¸rhma 3. b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia perioq  (kai ˆra perioq  kurÐwn idewd¸n kai perioq  monadik c paragontopoÐhshc). SunoyÐzontac ta parapˆnw èqoume apodeÐxei to ex c. . 2 Akèraioi tou Gauss Ja doÔme ed¸ ìti o daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a.2. z ∈ C.5.6 eÐnai eÔlogo na anarwthjoÔme an upˆrqei mia perioq  kurÐwn idewd¸n pou den eÐnai EukleÐdeia. b ∈ R.2. An z = a + bi ∈ C.220 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sugkekrimènec efarmogèc thc prohgoÔmenhc Prìtashc ja doÔme parakˆtw. upˆrqei koruf  tetrag¸nou apì thn √ opoÐa to shmeÐo α/β apèqei apìstash mikrìterh   Ðsh tou 2/2.7 èqoume δ(u) = δ(1) = 1 ⇒ u2 + u2 = 1 ⇒ u = ±1. ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou OrismoÔ 3. β = 0.2. tìte apì thn Prìtash 3. An a + bi ∈ Z[i]. 'Eqoume √ |α/β − q| ≤ 2/2 < 1. Epeid  to m koc kˆje diagwnÐou √ tetrag¸nou me pleurˆ mhkouc 1 eÐnai 2. b ∈ R) paristˆnetai sto pragmatikì epÐpedo apì to shmeÐo (a. 'Estw q mia tètoia koruf . jètoume δ(z) = (a + bi)(a − bi) = a2 + b2 kai upenjumÐzoume ìti δ(zz ) = δ(z)δ(z ) gia kˆje z. èstw α. b). Mia pio katatopistik  anˆlush autoÔ tou paradeÐgmatoc upˆrqei sto ˆrjro [5]. b ∈ Z kai w = . ±i 0 1 giatÐ u0 . Jètontac r = α − βq èqoume α = βq + r kai |r| = |α − βq| = |β||α/β − q| < |β|. Epomènwc isqÔei δ(r) = |r|2 < |β|2 = δ(β) kai o Z[i] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh δ . An u = u0 + u1 i eÐnai èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. u1 ∈ Z. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja asqolhjoÔme pio susthmatikˆ me to Z[i]: ja perigrˆyoume ta anˆgwga stoiqeÐa tou kai ja doÔme wc efarmog  merikˆ klassikˆ apotelèsmata pou aforoÔn ajroÐsmata tetrag¸nwn akeraÐwn. β ∈ Z[i]. Gia th deÔterh idiìthta. Wc efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc sto Z[i] ja lÔsoume mia Diofantik  exÐswsh pou ofeÐletai sto Fermat. JewroÔme to α/β ∈ C. O migadikìc arijmìc a + bi (a.

eÐnai anˆgwga afoÔ δ(2 + i) = δ(2 − i) = 5 pou eÐnai pr¸toc. Tìte β+ < α >= r+ < α >. Sth sunèqeia epanalambˆnetai h diadikasÐa gia to phlÐko kai oÔtw kˆj' ex c. 4) O √ daktÔlioc Z[i] eÐnai ènac apì mia oikogèneia daktulÐwn thc morf c √ Z[ d] = {a + b d ∈ C|a. −i}. Telikˆ. Sto sugkekrimèno parˆdeigma. Apì thn prohgoÔmenh parat rhsh to 2 + i eÐnai anˆgwgo. gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. 1) H akìloujh apl  parat rhsh eÐnai suqnˆ qr simh ìtan anazhtoÔme anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i]. an α = βγ tìte p = δ(α) = δ(β)δ(γ) kai ˆra δ(β) = 1   δ(γ) = 1. èqei profan¸c peperasmèno pl joc lÔsewn . −1. Upˆrqoun q. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. tìte to α eÐnai anˆgwgo. 'Eqoume δ(1 + i) = 2. Epeid  δ(1 + 3i) = 10 kai h sunˆrthsh δ ikanopoieÐ th sqèsh δ(xy) = δ(x)δ(y) exetˆzoume an upˆrqoun a + bi me δ(a + bi) = 2   5. ìpou β ∈ Z[i]. to 3 eÐnai anˆgwgo sto Z[i] (ˆskhsh) allˆ δ(3) = 9 pou den eÐnai pr¸toc. h zhtoÔmenh paragontopoÐhsh eÐnai 1 + 3i = (1 + i)(2 + i).2. den eÐnai anagkaÐa afoÔ. Allˆ upˆrqoun peperasmèna to pl joc r me δ(r) < δ(α). kˆje klˆsh modulo(α) eÐnai thc morf c β+ < α >. afoÔ h Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z .9 Parathr seic. o daktÔlioc phlÐko Z[i]/ < α > eÐnai peperasmènoc. eÐdame sto Parˆdeigma √ 3. 2 − i. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. b ∈ 3. Gia d = −5. EpÐshc den alhjeÔei ìti kˆje pr¸toc arijmìc p eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i].3). to δ(2 + i) = 5 eÐnai pr¸toc. 5 = (2 + i)(2 − i). ìmwc. i. Shmei¸noume ìti gia d < 0 o . O daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a+bi ∈ C|a. H sunj kh aut . b ∈ Z}.3. DiairoÔme to 1 + 3i me to 1 + i sto C kai parathroÔme ìti to phlÐko 2 + i eÐnai stoiqeÐo tou Z[i] (an den  tan ja aporrÐptame to 1 + i wc diairèth). 3. dhlad  to β   to γ eÐnai antistrèyimo.2. ìpou o d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. Prˆgmati. Gia parˆdeigma. EukleÐdeiec Perioqèc 221 Z} eÐnai mÐa EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish pou orÐzetai apì th sqèsh δ(a + bi) = a2 + b2 .8 Je¸rhma.3. Perissìtera epÐ autoÔ ja doÔme sthn epìmenh Parˆgrafo (Je¸rhma 3. 2) Ac broÔme thn paragontopoÐhsh tou 1+3i se ginìmeno anag¸gwn. 3) Gia kˆje mh mhdenikì α ∈ Z[i].2.1. Prˆgmati. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z[i] eÐnai to U (Z[i]) = {1. Me parìmoio trìpo diapist¸noume ìti eÐnai anˆgwgo kai to 1 + i. to 2 + i eÐnai anˆgwgo afoÔ δ(2 + i) = 5. An α ∈ Z[i] eÐnai tètoio ¸ste δ(α) = p. ìmwc. r ∈ Z[i] tètoia ¸ste β = qα + r kai r = 0   δ(r) < δ(α). kai ta 2 + i.3 ìti o daktÔlioc Z[ d] den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai ˆra den eÐnai EukleÐdeia perioq . ìpou z < δ(α).

. is . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai a. j1 . . c ∈ R me ab = cn . tìte upˆrqoun d.10 L mma. Ja apodeÐxoume ìti oi lÔseic thc Diofantik c 2x3 = y 2 + 1 . pis is . apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R sumperaÐnoume ìti a = upa1 . pjt jt . . v ∈ R tètoia ¸ste a = udn kai b = ven . Sunep¸c a = upi1 nci1 . 2. piss kai e = c j1 cjt pj1 . . . ci c nc i kai {i1 . b = νpj1 nc ncj1 . b eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. Gia jetikˆ d to er¸thma poioi apì touc Z[ d] eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc paramènei mèqri s mera anoiktì. blèpoume ìti gia kˆje i akrib¸c èna apì ta ai . . r}. GnwrÐzoume apì thn Enìthta 1 ìti an to ginìmeno ab dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn eÐnai n-st  dÔnamh akeraÐou. Jètoume d = pi11 . . e ∈ R kai antistrèyima u. Ja qreiastoÔme mia genÐkeush autoÔ. . pak . pbk . . den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. . n > 0. . . an kai perièqoun to Z. H perÐptwsh ìmwc pou ènac daktÔlioc perièqei to Z kai èqei thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc eÐnai suqnˆ qr simh sthn epÐlush Diofantik¸n exis¸sewn. . qreiazìmaste pr¸ta èna L mma. . b = νpb1 . b. . . giatÐ mporoÔme tìte na ergastoÔme ston eurÔtero daktÔlio kai na qrhsimopoi soume idiìthtèc tou. b eÐnai sqetikˆ pr¸ta. pjt . Gia thn efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc tou Z[i] pou akoloujeÐ. Epeid  èqoume ab = cn . . r 1 ìpou to w eÐnai antistrèyimo. . Epeid  ta a. jt } = {1. .2. . b miac perioq c monadik c paragontopoÐhshc R lègontai sqetikˆ pr¸ta an den upˆrqei anˆgwgo p ∈ R tètoio ¸ste p|a kai p|b. exÐswshc 3. bi ∈ N me ai + bi = nci . Apìdeixh.2. .11 Efarmog  (Fermat). ta pi eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ anˆgwga stoiqeÐa kai oi ci eÐnai jetikoÐ akèraioi. r r 1 1 ìpou uν = wn kai ai . UpenjumÐzoume ìti dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa a. . tìte oi a. An ta a. Efarmog  se Diofantikèc exis¸seic 3. . .222 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh √ Z[ d] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an d = −1 √   −2 ('Askhsh 22). 'Estw c = wpc1 . bi eÐnai 0. . pck . GnwrÐzoume apì thn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti upˆrqoun daktÔlioi pou. . b eÐnai n-stèc dunˆmeic.

c + di ∈ Z[i] eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. ±11). Epeid  o y eÐnai perittìc èqoume y + i = 2k + 1 + i. y) = (2. δ) = (1. −1). y) = (1. opìte èqoume y + i = (1 + i)(a + bi) kai y − i = (1 + i)(c + di).2. 0). 1 + i. (1) Kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i diaireÐ to (y + i) − (y − i) = 2i = (1 + i)2 . pou epÐshc melet jhke apì ton Fermat.2. tìte u(γ + δi)3 = ν 3 (γ + δi)3 = (νγ + νδi)3 ). Antikajist¸ntac sthn pr¸th brÐskoume ìti y = ±1. kai katˆ sunèpeia lambˆnoume to sÔsthma y = γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 = (γ + δ)(γ 2 − 4γδ + δ 2 ) 1 = γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 = (γ − δ)(γ 2 + 4γδ + δ 2 ). (5. mporoÔme na upojèsoume ìti u = 1 (giatÐ an u = ν 3 . (1 + i)2 . 'Estw x. gia kˆpoio k ∈ Z. opìte x = 1.10 èpetai ìti upˆrqei antistrèyimo u ∈ Z[i] kai γ + δi ∈ Z[i] me a + bi = u(γ + δi)3 . opìte grˆfontac x = 2X . ParathroÔme ìti o y eÐnai perittìc. Prˆgmati. eÔkola diapist¸noume apì thn deÔterh exÐswsh tou sust matoc ìti (γ.3. δ ∈ Z. To 1 + i eÐnai anˆgwgo apì thn Parat rhsh 3. Apì to L mma 3. Qrhsimopoi¸ntac thn (??) lambˆnoume (ix)3 = (a + bi)(c + di). y ∈ Z tètoioi ¸ste 2x3 = y 2 + 1. EukleÐdeiec Perioqèc 223 eÐnai oi (x. 1). −1). Epeid  kˆje antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i] eÐnai trÐth dÔnamh sto Z[i]. Sto Z[i] jewroÔme thn paragontopoÐhsh (y + i)(y − i) = 2x3 . ìpou ta a + bi. Sunep¸c ènac µκδ twn y + i kai y − i eÐnai to 1 + i. ±2). Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc. (1. x3 = y 2 + 4. eÐnai oi (x. (0.2. Epeid  γ. 'Eqoume y + i = (1 + i)(a + bi) = (1 + i)(γ + δi)3 = = (γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 ) + (γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 )i. EpÐshc to 1 + i diaireÐ to y − i = 2k + 1 − i.9 1) kai epomènwc apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] paÐrnoume ìti kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i eÐnai suntrofikìc me ènan apì touc 1. kai ˆra to y + i diaireÐtai me to 1 + i allˆ ìqi me to (1 + i)2 . an o x eÐnai ˆrtioc tìte kai o y eÐnai ˆrtioc. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n.

'Ara mporoÔme na upojèsoume ìti o x eÐnai perittìc. To sÔsthma pou prokÔptei ed¸ eÐnai to 2 = γ(γ 2 − 3δ 2 ). r den eÐnai anagkastikˆ monadikˆ. Me thn upìjesh aut  mporoÔme na apodeÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2 + yi. 8. 3. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p > eÐnai megistikì an kai mìno an to p eÐnai anˆgwgo. 4. 2. y = δ(3γ 2 − δ 2 ) pou eÔkola epilÔetai afoÔ γ. Na brejeÐ èna d ∈ Z[i] tètoio ¸ste < 2 > + < 3 + 3i >=< d >. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a ∈ R. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R.10 sth sqèsh (2 + yi)(2 − yi) = x3 . Kˆje gn sio ide¸dec miac perioq c kurÐwn idewd¸n perièqetai se megistikì ide¸dec. 'Ena q eÐnai to −1 + i kai èna ˆllo eÐnai to −1. b. b ∈ R. Upìdeixh: Sto Z[i]. H perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δk pou orÐzetai apì δk (m) = |m| + k . 2 − yi eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto Z[i]. n perittìc}. ta q. ìpou k ∈ N. O R eÐnai mia akeraia perioq  pou perièqei to Z.224 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai y = 2Y paÐrnoume thn exÐswsh 2X 3 = Y 2 + 1 pou lÔsame prohgoumènwc. Ask seic 3. 7.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. Tìte < a > + < b >=< d > an kai mìno an to d eÐnai ènac µκδ twn a. Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. Ston orismì thc EukleÐdeiac perioq c. 1. . ApodeÐxte ìti: n a. a = 0. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a. n ∈ Z. èstw a = 5 + 3i. 6. ApodeÐxte ìti to pl joc twn idewd¸n tou R pou perièqoun to < a > eÐnai peperasmèno. 5. b = −4 + i. Epomènwc efarmìzoume to L mma 3. p = 0. δ ∈ Z. 'Estw R = { m |m.2.

Upìdeixh: O pur nac eÐnai mh mhdenikì pr¸to ide¸dec. R/ < p > eÐnai s¸ma c. 15. EukleÐdeiec Perioqèc 225 b. O pur nac eÐnai to < x >. Ta akolouja eÐnai isodÔnama a. p eÐnai anˆgwgo b. tìte o R s¸ma. R/ < p > eÐnai akeraÐa perioq .2. Exetˆste an alhjeÔoun oi parakˆtw protˆseic. . n c. 9. Kˆje mh mhdenikì ide¸dec tou R perièqei stoiqeÐo thc morf c 2t gia kˆpoio t > 0. jewr ste thn akoloujÐa < a >⊇< a2 >⊇ . . apodeÐxte ìti I =< 2k >. ApodeÐxte ìti o R eÐnai s¸ma. Upìdeixh: Gia na deÐxete ìti to a = 0 eÐnai antistrèyimo. R perioq  kurÐwn idewd¸n ⇒ R[x] perioq  kurÐwn idewd¸n. d. R EukleÐdeia perioq  ⇒ R[x] EukleÐdeia perioq . 11. H perioq  R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. Efarmìste to L mma 3. Kˆje mh mhdenikì pr¸to ide¸dec perioq c kurÐwn idewd¸n eÐnai megistikì. 'Estw R mÐa perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R − {0}. ApodeÐxte ìti an o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. eÐnai peperasmènh. .3.3. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. b. Upìdeixh: Jewr ste ton epimorfismì R[x] f (x) → f (0) ∈ R. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. Upìdeixh: An I eÐnai èna ide¸dec tou R jewr ste to sÔnolo Z ∩ I . a. tìte to S eÐnai s¸ma. ìpou k eÐnai elˆqisto me thn idiìthta 2k ∈ I . Upìdeixh: An I eÐnai mh mhdenikì ide¸dec tou R. ApodeÐxte ìti an o ϕ den eÐnai isomorfismìc. 'Estw R mia perioq  me thn idiìthta: kˆje gn sia fjÐnousa akoloujÐa idewd¸n I1 I2 . . Tìte kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. Efarmìste thn 'Askhsh 11. 10. 16. 'Estw R ènac daktÔlioc me Z ⊆ R ⊆ Q.2. 13. Ta stoiqeÐa thc morf c m me m. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n kai o S akeraÐa perioq . Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. 14. n perittoÔc eÐnai antistrèyima. 12. . ApodeÐxte ìti to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n.

226 17. ApodeÐxte ìti Z[i]/ < 1 + i >∼ Z2 . =

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

18. Na prosdioristeÐ èna m tètoio ¸ste Z[i]/ < 1 + 3i >∼ Zm . = Upìdeixh: AnalÔste to 1 + 3i se ginìmeno anag¸gwn kai efarmìste to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ('Askhsh 2.6.19). 19. Sto Z[i], pou eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc, èqoume 10 = 2 · 5 = (1 + 3i)(1 − 3i). Exhg ste. √ √ 20. ApodeÐxte ìti o Z[ −2] = {a + b −2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia √ perioq  wc proc thn apeikìnish δ(a + b −2) = a2 + 2b2 . 21. Sumplhr¸ste thn apìdeixh ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc x3 = y 2 + 4 eÐnai oi (x, y) = (2, ±2), (5, ±11). (Bl. thn Efarmog  3.2.11). 22. 'Estw n ènac arnhtikìc akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. ApodeÐxte ìti:

a. An n ≤ −2, tìte ta monadikˆ antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou √ √ Z[ n] = {a + b n ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai ta ±1. √ b. O daktÔlioc Z[ n] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an n = −1, −2. Upìdeixh: Upojètontac ìti n < −2 kai ìti o daktÔlioc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc apodeÐxte me th bo jeia thc sunˆrth√ shc δ(a + b n) = a2 − nb2 , ìti to 2 eÐnai anˆgwgo. Autì eÐnai ˆtopo lìgw thc 'Askhshc 3.1.11. Gia to antÐstrofo, dec thn 'Askhsh 20.

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

227

3.3 Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn
Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] ja apodeÐxoume ed¸ èna je¸rhma tou Fermat pou perigrˆfei touc fusikoÔc arijmoÔc pou mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume èna Je¸rhma tou Lagrange pou lèei ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + y 2

Estiˆzontac arqikˆ thn prosoq  mac stouc pr¸touc arijmoÔc, parathroÔme ìti 2 = 12 + 12 , 5 = 12 + 22 , 13 = 22 + 32 , 17 = 12 + 42 , 29 = 22 + 52 , en¸ oi 3, 7, 11, 19, 23 den mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To epìmeno apotèlesma mac lèei ìti o pr¸toc p = 2 eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn an kai mìno an p ≡ 1 mod 4. nama

3.3.1 Je¸rhma. 'Estw p > 2 ènac pr¸toc arijmìc. Ta akìlouja eÐnai isodÔ1. p ≡ 1 mod 4 2. to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i] 3. upˆrqoun akèraioi a, b tètoioi ¸ste p = a2 + b2 . Apìdeixh. 1 ⇒ 2. 'Estw p ≡ 1 mod 4. Tìte (−1) 2 = 1. Epomènwc apì to krit rio tou Euler (Efarmog  2.4.4) èpetai ìti upˆrqei q ∈ Z tètoioc ¸ste
p−1

q 2 ≡ −1

mod p.

To p diaireÐ to q 2 + 1 sto Z kai katˆ sunèpeia diaireÐ to (q + i)(q − i) sto Z[i]. Gia na deÐxoume ìti to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo sto Z[i], ja deÐxoume ìti to p den diaireÐ kanèna apì ta q + i, q − i sto Z[i]. Autì arkeÐ giatÐ o Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw p|q + i. Tìte q + i = p(a + bi), gia kˆpoia a, b ∈ Z, kai epomènwc 1 = pb, pou eÐnai ˆtopo. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti to p den diaireÐ to q − i. 2 ⇒ 3. Profan¸c to p den eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. AfoÔ to p den eÐnai anˆgwgo sto Z[i] èqoume p = (a + bi)(c + di) gia kˆpoia mh antistrèyima stoiqeÐa a + bi, c + di ∈ Z[i]. Epomènwc δ(p) = δ(a + bi)δ(c + di), ìpou δ eÐnai h sunˆrthsh pou eÐdame sto Je¸rhma 3.2.8. 'Ara p2 = (a2 + b2 )(c2 + d2 ). Epeid  a2 + b2 , c2 + d2 > 1, apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z paÐrnoume p = a2 + b2 (= c2 + d2 ). 3 ⇒ 1. 'Estw p = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Epeid  to tetrˆgwno kˆje akeraÐou

228

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

eÐnai isìtimo me 0, 1 mod 4 paÐrnoume p ≡ 0, 1, 2 mod 4. Allˆ o p eÐnai perittìc akèraioc diˆforoc tou 2. 'Ara p ≡ 1 mod 4. 1) Sthn ekf¸nhsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den sumperilˆbame ton pr¸to 2. Ston daktÔlio Z[i] to stoiqeÐo 2 den eÐnai anˆgwgo, afoÔ 2 = −i(1 + i)2 kai to 1 + i eÐnai anˆgwgo (giatÐ δ(1 + i) = 2 pou eÐnai pr¸toc arijmìc, bl Parat rhsh 3.2.9 1)). 2) EpishmaÐnoume ìti an o pr¸toc p grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn mh arnhtik¸n akeraÐwn, p = a2 + b2 , tìte oi a, b eÐnai “ousiastikˆ” monadikoÐ. Bl. 'Askhsh 5. 'Eqoume prosdiorÐsei touc pr¸touc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Ja qarakthrÐsoume t¸ra touc fusikoÔc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apì th stoiqei¸dh tautìthta

Shmei¸seic

Oi fusikoÐ arijmoÐ n thc morf c n = x2 + y 2

(a2 + b2 )(c2 + d2 ) = (ac − bd)2 + (ad + bc)2

(1)

sumperaÐnoume ìti to ginìmeno dÔo akeraÐwn pou grˆfontai wc ajroÐsmata dÔo tetrag¸nwn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Sunep¸c, apì to Je¸rhma 3.3.1 èqoume ìti kˆje dÔnamh pm , ìpou p ≡ 1 mod 4, eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To Ðdio sumbaÐnei gia tic dunˆmeic 2m . 'Estw
r+1 n = 2n0 pn1 . . . pnr pr+1 . . . pns r s 1

n

h paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn, ìpou

p1 , . . . , pr ≡ 1 mod 4 kai pr+1 , . . . , ps ≡ 3

mod 4.

Kajènac apì touc parˆgontec 2n0 , pn1 , . . . , pnr eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸r 1 nwn kai sunep¸c to ginìmenì touc eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. An upojèsoume ìti oi ekjètec nr+1 , . . . , ns eÐnai ˆrtioi, tìte bèbaia kajènac apì touc nr+1 pr+1 , . . . , pns eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn (katˆ tetrimmèno trìpo), opìs te apì thn (??) sumperaÐnoume ìti to n eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti isqÔei kai to antÐstrofo:

3.3.2 Je¸rhma. 'Enac fusikìc arijmìc n grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n an kai mìno an sthn anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn o ekjèthc kˆje pr¸tou p me p ≡ 3 mod 4 eÐnai ˆrtioc.

Gia parˆdeigma, o 2002 = 2 · 7 · 11 · 13 den grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, en¸ o 154154 = 2 · 72 · 112 · 13 grˆfetai. Gia thn apìdeixh tou prohgoumènou Jewr matoc ja qreiastoÔme ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i].

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

229

3.3.3 Je¸rhma. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta akìlouja:
1) ±p, ±ip, ìpou p ∈ N eÐnai pr¸toc me p ≡ 3 mod 4 2) a + bi ∈ Z[i], ìpou a2 + b2 eÐnai pr¸toc. Apìdeixh. Apì to Je¸rhma 3.3.1 kai to gegonìc ìti ta ±1, ±i eÐnai antistrèyima sto Z[i], prokÔptei amèswc ìti ta stoiqeÐa tou 1) eÐnai anˆgwga. Sthn Parat rhsh 3.2.9 1) eÐdame ìti ta stoiqeÐa sthn perÐptwsh 2) tou jewr matoc eÐnai epÐshc anˆgwga. AntÐstrofa, èstw a + bi ∈ Z[i] èna anˆgwgo stoiqeÐo. An b = 0, tìte epeid  to a ∈ Z eÐnai anˆgwgo, o |a| einai pr¸toc. Apì to Je¸rhma 3.2.1, èpetai ìti a ≡ 3 mod 4. An a = 0, apodeiknÔetai me parìmoio trìpo ìti b = ±p, ìpou p pr¸toc me p ≡ 3 mod 4. 'Estw t¸ra a, b = 0. Wc eikìna anag¸gou stoiqeÐou kˆtw apì ènan isomorfismì daktulÐwn to a − bi ∈ Z[i] eÐnai anˆgwgo ('Askhsh 3.1.8). 'Eqoume

a2 + b2 = (a + bi)(a − bi).
'Estw a2 +b2 = cd, me c, d ∈ N, c, d > 1. An ta c, d  tan anˆgwga sto Z[i], tìte apì thn isìthta (a + bi)(a − bi) = cd kai to gegonìc ìti o daktÔlioc Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc ja paÐrname ìti to a + bi eÐnai suntrofikì me to c   d, prˆgma ˆtopo. An èna apì ta c, d den  tan anˆgwgo, tìte h isìthta (a + bi)(a − bi) = cd odhgeÐ pˆli se ˆtopo afoÔ sto aristerì mèloc èqoume ginìmeno dÔo anag¸gwn stoiqeÐwn kai sto dexiì èqoume ginìmeno toulˆqiston tri¸n. ApodeÐxame ìti o a2 + b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma 3.3.2. Apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. H mÐa kateÔjunsh èqei  dh apodeiqteÐ sta sqìlia pou prohg jhkan thc ekf¸nhshc tou Jewr matoc. 'Estw t¸ra n = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Tìte

n = (a + ib)(a − ib).
'Estw

a + ib = π1 . . . πr (a1 + ib1 ) . . . (as + ibs )
h paragontopoÐhsh tou a + ib se ginìmeno anag¸gwn, ìpou ta πj eÐnai thc morf c ±pj   ±ipj (pj ∈ Z eÐnai pr¸toc kai pj ≡ 3 mod 4) kai gia ta aj +ibj ∈ Z[i] isqÔei ìti oi a2 + b2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ (Je¸rhma 3.3.3). Jewr¸ntac j j suzugeÐc migadikoÔc paÐrnoume

a − ib = π1 . . . πr (a1 − ib1 ) . . . (as − ibs )

230 kai katˆ sunèpeia

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

n = |π1 |2 . . . |πr |2 (a2 + b2 ) . . . (a2 + b2 ). 1 1 s s

(2)

Gia kˆje j = 1, . . . , r isqÔei |πj |2 = p2 kai pj ≡ 3 mod 4. Kajènac apì j touc a2 + b2 (j = 1, . . . , s) eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou den eÐnai isìtimoc me j j to 3 modulo 4 (Je¸rhma 3.3.1). Sunep¸c o ekjèthc sto dexiì mèloc thc (??) kˆje pr¸tou pou eÐnai isìtimoc me to 3 modulo 4 eÐnai ˆrtioc arijmìc.

Sqìlia
Ed¸ egeÐrontai pollˆ endiafèronta erwt mata. Gia parˆdeigma, upˆrqei k tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma k tetrag¸nwn; An nai poio eÐnai èna k; Epeid  to 7 den grˆfetai wc ˆjroisma 3 tetrag¸nwn, blèpoume ìti an upˆrqei k , tìte k ≥ 4. O Lagrange apèdeixe ìti to elˆqisto k eÐnai 4: kˆje fusikìc arijmìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn. Arketèc apodeÐxeic autoÔ eÐnai gnwstèc s mera. Sto biblÐo twn Hardy kai Wright [13] upˆrqoun treic. Mia ˆllh apìdeixh dÐnoume parakˆtw. Poio genikˆ, dojèntoc tou n upˆrqei g(n) tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma g(n) to pl joc n-st¸n dunˆmewn; Autì eÐnai gnwstì wc to prìblhma tou Waring (o opoÐoc to melèthse to 1770). H apˆnthsh eÐnai jetik  ìpwc èdeixe o Hilbert to 1909. Poioc eÐnai o elˆqistoc g(n); To 1964, apedeÐqjh ìti gia n = 5 o elˆqistoc g(n) eÐnai 37. Gia megˆla n, h elˆqisth tim  tou g(n) paramènei mèqri s mera ˆgnwsth. 'Ena ˆllo er¸thma pou mporoÔme na jèsoume ed¸ eÐnai: katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc parÐstatai ènac fusikìc arijmìc wc ˆjroisma g(n) n-stwn dunˆmewn; Gia sunaf  probl mata kai apotelèsmata parapèmpoume sto biblÐo tou Grosswald [11]. GiatÐ na endiaferjeÐ kaneÐc gia tètoia probl mata; O Ðdioc o Grosswald lèei: “En¸ oi MajhmatikoÐ spˆnia egeÐroun tètoiouc problhmatismoÔc, suqnˆ epishmaÐnoun tic efarmogèc twn kajar¸n majhmatik¸n sth fusik , mhqanologÐa kai ˆllouc episthmonikoÔc tomeÐc. EpÐshc, sthn paroÔsa perÐptwsh, mporeÐ na uposthriqjeÐ h jèsh ìti h melèth ajroismˆtwn tetrag¸nwn akeraÐwn eÐnai qr simh se probl mata pou aforoÔn shmeÐa diktuwt¸n (lattices), sthn krustallografÐa, kai se orismèna probl mata sth mhqanik .”

Sto Je¸rhma 3.3.1 qarakthrÐsame touc pr¸touc p pou grˆfontai sth morf  p = x2 + y 2 . Ta kÔria shmeÐa thc apìdeixhc  tan ta ex c.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + 2y 2

• H isotimÐa q 2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1 mod 4

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

231

• O Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Ac jewr soume ed¸ èna sunafèc er¸thma: Poioi pr¸toi p grˆfontai sth morf 

p = x2 + 2y 2 ;
Kaj¸c h perÐptwsh p = 2 eÐnai tetrimmènh upojètoume p = 2. Jewr¸ntac peript¸seic modulo 2 gia ta x, y blèpoume ìti x2 + 2y 2 ≡ 0, 1, 2, 3, modulo 8 kai epeid  o p eÐnai perittìc pr¸toc brÐskoume thn anagkaÐa sunj kh

p ≡ 1, 3 mod 8.
ApodeiknÔetai ìti h sunj kh aut  eÐnai kai ikan . Den ja to apodeÐxoume autì, allˆ ja arkestoÔme sto na perigrˆyoume ta basikˆ shmeÐa thc apìdeixhc. Ac upojèsoume ìti gnwrÐzoume ta ex c.

i) H isotimÐa q 2 ≡ −2 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1, 3 mod 8 √ √ ii) O Z[ −2] = {a + bi 2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Tìte apì to i) upˆrqei q ∈ Z me p|q 2 + 2, opìte √ √ √ p|(q + i 2)(q − i 2) sto Z[ −2]. √ To p den eÐnai anˆgwgo sto Z[ −2], giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja èprepe, √ √ lìgw tou ii), na diaireÐ èna apì ta q + −2, q − −2, prˆgma adÔnato. Ta √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −2] eÐnai ta ±1 (ˆskhsh). Epomènwc èqoume √ √ √ √ p = (a + b −2)(c + d −2), ìpou a + b −2, c + d −2 = ±1. Lambˆnontac ta tetrˆgwna twn mètrwn migadik¸n arijm¸n èqoume p2 = (a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ). Epeid  a2 + 2b2 , c2 + 2d2 > 1, h monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z dÐnei p = a2 + 2b2 (= c2 + 2d2 ). Sunep¸c o p eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 . Ac sqoliˆsoume t¸ra√ upojèseic i) kai ii). Gia thn ii) mporeÐ na apotic deiqteÐ ìti o daktÔlioc Z[ √−2] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh √ δ : Z[ −2] → N, δ(a + bi 2) = a2 + 2b2 ('Askhsh 3.2.20) Epomènwc o daktÔlioc autìc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H apìdeixh tou i) eÐnai kˆpwc teqnik  kai gia ton lìgo autì paraleÐpetai. Genikˆ to er¸thma pìte mia isotimÐa thc morf c x2 ≡ a mod p èqei lÔsh eÐnai èna shmantikì jèma thc JewrÐac Arijm¸n pou melet jhke susthmatikˆ - metaxÔ twn ˆllwn - apì touc Euler, Legendre, Jacobi kai Gauss. Parapèmpoume sto biblÐo tou Rosen [24] kai eidikˆ sto Kefˆlaio 9.

232

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

Gia suntomÐa èstw A to sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n n thc morf c n = x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N. Apì thn tautìthta

Oi fusikoÐ arijmoÐ thc morf c n = x2 + 2y 2

(a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ) = (ac − 2bd)2 + 2(ad + bc)2
sumperaÐnoume ìti

m, n ∈ A ⇒ mn ∈ A.
Apì autì kai ton qarakthrismì twn pr¸twn thc morf c x2 + 2y 2 pou eÐdame pio pˆnw sunˆgoume ìti: an sthn paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth, tìte n ∈ A. MporeÐ na apodeiqteÐ to antÐstrofo katˆ trìpo parìmoio me thn apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. Gia to skopì autì ja prèpei na prosdioristoÔn ta √ anˆgwga stoiqeÐa thc EukleÐdeiac perioq c Z[ √ . Autˆ eÐnai ta ±p, ìpou p −2] eÐnai pr¸toc me p ≡ 5, 7 mod 8, kai ta a + bi 2, ìpou a2 + 2b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. H apìdeixh eÐnai parìmoia me aut  tou Jewr matoc 3.3.3. Telikˆ apodeiknÔetai ìti o fusikìc arijmìc n eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N, an kai mìno an sthn paragontopoÐhsh tou n kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth.

Sqìlia
Dustuq¸c h mèjodoc pou perigrˆyame prohgoÔmena den efarmìzetai se pio genikèc parastˆseic thc morf c n = x2 + dy 2 , ìpou to d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. Autì ofeÐletai sto gegonìc √ ìti gia d > 2 oi daktÔlioi Z[ −d] den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc (bl. 'Askhsh 3.2.22). 'Omwc, èqoun anaptuqjeÐ ˆllec mèjodoi sthn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n pou uposkelÐzoun thn èlleiyh thc idiìthtac thc monadikìthtac sthn paragontopoÐhsh stoiqeÐwn se ginìmeno anag¸gwn. Mia apì autèc basÐzetai sth monadikìthta thc paragontopoÐhshc idewd¸n ori√ smènwn daktulÐwn, ìpwc eÐnai oi Z[ −d], se ginìmeno pr¸twn idewd¸n. H idèa aut  an kei ston Kummer kai  tan o lìgoc pou eis gage th nèa gia thn epoq  aut  ènnoia tou ide¸douc! Gia sugkekrimèna paradeÐgmata thc mejìdou aut c parapèmpoume sthn Parˆgrafo 11.12 tou Artin, Algebra, [2].

Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn

Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. H apìdeixh pou ja d¸soume qrhsimopoieÐ 2 × 2

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

233

pÐnakec me stoiqeÐa apì to Z[i] kai ofeÐletai ston C. Small [27]. An kai h apìdeixh aut  den qrhsimopoieÐ th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i], thn anaptÔssoume ed¸ lìgw thc komyìthtac pou parousiˆzei. Sthn parakˆtw apìdeixh ja jewr soume gnwstèc basikèc idiìthtec apì th JewrÐa Omˆdwn, oi opoÐec melet¸ntai sthn Enìthta 4. Sugkekrimèna ja qrhsimopoi soume to Je¸rhma tou Lagrange kai to gegonìc ìti h pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc eÐnai kuklik . tetrag¸nwn stoiqeÐwn tou F . Epiplèon, an h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . An h qarakthristik  tou F den eÐnai 2, tìte akrib¸c ta misˆ apì ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai tetrˆgwna. Apìdeixh. An h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte h apeikìnish F a → a2 ∈ F eÐnai 1 − 1. Epeid  to F eÐnai peperasmèno, h apeikìnish aut  eÐnai epÐ. 'Ara kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . 'Estw t¸ra ìti h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. GnwrÐzoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn tou F eÐnai kuklik , kai apì to Je¸rhma 2.7.1 h omˆda aut  èqei ˆrtia tˆxh. 'Ara F ∗ = {g, g 2 , . . . , g 2m = 1} g ∈ F . Ta stoiqeÐa g 2 , g 4 , . . . , g 2m eÐnai bèbaia tetrˆgwna. Kˆje stoiqeÐo thc morf c g 2k+1 den eÐnai tetrˆgwno giatÐ an upˆrqei h ∈ F ∗ me g 2k+1 = h2 , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange stic omˆdec paÐrnoume g (2k+1)m = h2m = 1 opìte 2m|(2k + 1)m, dhlad  2|2k + 1, pou eÐnai ˆtopo. ApodeÐxame ìti akrib¸c ta misˆ apì ta stoiqeÐa tou F ∗ eÐnai tetrˆgwna. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. 'Estw z ∈ F ∗ , ìpou to z den eÐnai tetrˆgwno. JewroÔme ta uposÔnola tou F ∗

3.3.4 L mma. Kˆje stoiqeÐo enìc peperasmènou s¸matoc F eÐnai ˆjroisma dÔo

T = {x2 ∈ F ∗ |x ∈ F ∗ } kai S = {z − y 2 ∈ F ∗ |y ∈ F ∗ }.
Ta T kai S èqoun ton Ðdio plhjˆrijmo giatÐ h antistoiqÐa T x2 → z − x2 ∈ S 1 eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 'Ara F ∗ | = |T | = |S|. Epeid  z ∈ T , z ∈ S , sumperaÐnoume / / 2 ìti S ∩ T = ∅. 'Ara upˆrqoun x, y ∈ F me x2 = z − y 2 , dhlad  z = x2 + y 2 .

3.3.5 Pìrisma. An o jetikìc akèraioc n eÐnai pr¸toc   to ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn, tìte kˆje stoiqeÐo tou Zn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apìdeixh. An n = p eÐnai pr¸toc, o Zp eÐnai s¸ma kai to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. 'Estw n = p1 . . . pr , ìpou ta pi eÐnai diakekrimènoi pr¸toi. UpenjumÐzoume apì thn 'Askhsh 2.6.20 ìti upˆrqei ènac ismorfismìc daktulÐwn

ϕ : Zn

a → (a1 , . . . , ar ) ∈ Zp1 × · · · × Zpr ,

234

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

ìpou ai eÐnai h klˆsh upoloÐpwn modulo pi enìc (opoioud pote) antipros¸pou thc klˆshc a. SÔmfwna me to L mma 3.3.4, kˆje ai ∈ Zpi grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, ai = b2 + c2 , ìpou bi , ci ∈ Zpi . Sunep¸c h eikìna tou a eÐnai i i

ϕ(a) = (a1 , . . . , ar ) = = (b2 + c2 , . . . , b2 + c2 ) = 1 1 r r = (b2 , . . . , b2 ) + (c2 , . . . , c2 ) = 1 r 1 r = (b1 , . . . , br )2 + (c1 , . . . , cr )2 .
Epeid  o ϕ eÐnai isomorfismìc daktulÐwn, sumperaÐnoume ìti to a ∈ Zn grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn sto Zn . Erqìmaste t¸ra sto kentrikì shmeÐo thc apìdeixhc. Ja ergastoÔme me to daktÔlio M2 (Z[i]) twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa apì to Z[i]. Gia lìgouc a b suntomÐac èstw M = M2 (Z[i]). An A = ∈ M , jètoume A∗ = c d a c ¯ ¯ ¯ d ∈ M , ton suzug  anˆstrofo tou A. b ¯

3.3.6 L mma. 'Estw m, n, c, d ∈ Z kai
A= n c + di c − di m ∈ M.

An det A = 1, tìte upˆrqei B ∈ M tètoio ¸ste A = BB ∗ . Apìdeixh. Efarmìzoume epagwg  sto c2 +d2 . An c2 +d2 = 0, tìte c = d = 0 kai epomènwc A = I . Sthn perÐptwsh aut  jètoume B = I . 'Estw t¸ra c2 + d2 > 0. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 1h PerÐptwsh 0 < n ≤ m. Jètoume 1 0 C= ∈ M kai D = CAC ∗ . x − yi 1 Pollaplasiˆzontac parathroÔme ìti

D=

n r + si r − si ∗

∈ M, ìpou r = c + nx, s = d + ny

kai ∗ eÐnai kˆpoioc akèraioc. EpÐshc det D = (det C)(det A)(det C ∗ ) = 1. Isqurizìmaste ìti upˆrqoun x, y ∈ Z tètoia ¸ste r2 + s2 < c2 + d2 . An alhjeÔei o isqurismìc, tìte apì thn epagwgik  upìjesh upˆrqei E ∈ M tètoio

Jètontac B = C −1 E eÔkola epalhjeÔoume ìti BB ∗ = A.3. DiakrÐnoume peript¸seic. epilègoume x = 1 kai y = 0. n = (aw)2 + (ax)2 + (ay)2 + (az)2 . kai epomènwc n2 ≤ nm = c2 + d2 + 1 ≤ (n/2)2 + (n/2)2 + 1 = n2 /2 + 1 < n2 . Arqikˆ parathroÔme ìti n = 1. epilègoume x = −1 kai y = 0. tìte kai to n eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. Lagrange to 1770. d eÐnai mh mhdenikoÐ. y. An d < −n/2. Ja deÐxoume ìti sthn perÐptwsh aut  den empÐptei kanèna n. 'Estw t¸ra n > 1. 2h PerÐptwsh 0 < m ≤ n. pou eÐnai to zhtoÔmeno. epilègoume x = 0 kai y = −1. pou eÐnai ˆtopo. giatÐ an n = a2 q kai to q eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. oi Diaforikèc Exis¸seic. O Lagrange ergˆsjhke se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n kai thc Fusik c. Gia kˆje fusikì arijmì n upˆrqoun fusikoÐ arijmoÐ w. h Ourˆnia Mhqanik  kai h Udrodunamik . epilègoume x = 0 kai y = 1. MporoÔme na upojèsoume ìti o n den diaireÐtai me to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. x. dhlad  èqoume mn − c2 − d2 = 1.3. Apì thn upìjesh èqoume 0 < n ≤ m. JewroÔme ton pÐnaka 3. An d > −n/2. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn.3. An c > n/2. o Logismìc twn Metabol¸n. T¸ra apodeiknÔoume ton parapˆnw isqurismì. Apì to Pìrisma 3. . m ∈ Z. Mènei na exetˆsoume thn perÐptwsh pou |c| ≤ n/2 kai |d| ≤ n/2. H perÐptwsh aut  eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh: Jètoume C= 1 x + yi 0 1 ∈M kai akoloujoÔme anˆloga b mata. 1 A= 1 n c + di c − di m To Je¸rhma autì apodeÐqthke apì ton J.7 Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. Apìdeixh.3. opìte r2 +s2 = (c−n)2 +d2 < c2 +d2 .5 upˆrqoun akèraioi c. An c < −n/2. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn 235 ¸ste D = EE ∗ . d tètoioi ¸ste −1 ≡ c2 + d2 mod n. ìpwc eÐnai h JewrÐa Arijm¸n. q = w2 + x2 + y 2 + z 2 . h JewrÐa twn Exis¸sewn. z tètoioi ¸ste n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . afoÔ oi akèraioi c.

b = c. k perittìc kai arketˆ megˆloc.6 paÐrnoume A = BB ∗ gia kˆpoio B ∈ M . Gia kˆje n ∈ N upˆrqei akèraioc m > n pou den eÐnai ˆjroisma twn tetrag¸nwn 4 jetik¸n akeraÐwn.2 kai 3. 'Estw a. 4. . Gia poioÔc pr¸touc p o daktÔlioc Zp [x]/ < x2 + 1 > eÐnai s¸ma.3. 7. Tìte eÐte a = c. 2. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.3 1. 3. d ∈ N. b dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. Upìdeixh: (a + ib)(a − ib) = (c + id)(c − id).3. Estw R to uposÔnolo tou M2 (Zp ) pou a b apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c . 5. Na brejeÐ h anˆlush twn 29 kai 31 se ginìmena anag¸gwn sto Z[i]. ApodeÐxte ìti kˆje jetikìc diairèthc tou akeraÐou a2 + b2 eÐnai thc morf c c2 + d2 ìpou µκδ(c. 6.3. Efarmìzontac to L mma 3. Poia eÐnai h sqèsh tou daktulÐou autoÔ me ton R thc prohgoÔmenhc ˆskhshc.236 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai parathroÔme ìti det A = 1. c. Gia poiˆ p h isotimÐa (x + 1)2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh.3. 'Estw p ènac pr¸toc tètoioc ¸ste p = a2 +b2 = c2 +d2 . Qrhsimopoi ste th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] kai to Je¸rhma 3. b. Upìdeixh: m = 2k . Apì th sqèsh n c + di c − di m = w + xi y + zi ∗ ∗ w − xi ∗ y − zi ∗ blèpoume ìti n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . 8.3. d) = 1. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn twn 2002 kai 2004 √ sto Z[i]. Sto Z[ −2]. b = d eÐte a = d. ApodeÐxte ìti to −b a R eÐnai s¸ma an kai mìno an p ≡ 3 mod 4. ìpou a. Upìdeixh: Jewr mata 3. Ask seic 3.3.

'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. EpÐshc ja doÔme merikèc efarmogèc.4. .4 Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. DÐnoume touc akìloujouc orismoÔc.4. c eÐnai perieqìmena tou f (x). ParathroÔme ìti an f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikì kai c eÐnai ènac µκδ twn suntelest¸n a0 .3. g (x) eÐnai prwtarqikˆ kai upˆrqei antistrèyimo R tètoio ¸ste c = uc kai g(x) = u−1 g (x). . . Gia th monadikìthta thc paragontopoÐhshc aut c. Epeid  to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. an . An f (x) = cg(x) kai f (x) = c g (x). kˆje dÔo perieqìmena enìc poluwnÔmou eÐnai suntrofikˆ stoiqeÐa. Gia parˆdeigma. eÐnai anamenìmeno ìti sth melèth thc susqètishc twn poluwÔmwn tou R[x] kai F [x] shmantikì rìlo ja paÐxoun oi suntelestèc. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. kˆje monikì polu¸numo tou R[x] eÐnai prwtarqikì. Gia parˆdeigma. an . sto Z[x] èqoume 6x2 − 3x + 12 = 3(2x2 − x + 4) = (−3)(−2x2 + x − 4). kai qrhsimopoioÔme th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x]. ìpou ta c. Sthn Parˆgrafo aut  ja apodeÐxoume ìti o poluwnumikìc daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. SÔmfwna me to epìmeno L mma. 3. To 2x3 − 6x2 + 5x − 4 ∈ Z[x] eÐnai prwtarqikì. opìte èna perieqìmeno tou 6x2 − 3x + 12 ∈ Z[x] eÐnai to 3 kai èna ˆllo eÐnai to −3. tìte èqoume f (x) = cg(x). Gia na paragontopoi soume èna f (x) ∈ R[x] se ginìmeno anag¸gwn efarmìzoume epagwg  sto deg f (x). Kˆje tètoio c onomˆzetai perieqìmeno tou f (x). gia kˆpoio g(x) ∈ R[x] pou eÐnai prwtarqikì. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 237 3. .1 Je¸rhma. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x].2 L mma. f (x) = 0. . ParathroÔme ìti autì den orÐzetai monadikˆ. . tìte ta g(x). jewroÔme to f (x) wc stoiqeÐo tou F [x]. en¸ to 2x3 − 6x2 + 4x − 4 ∈ Z[x] den eÐnai. . H basik  idèa thc apìdeixhc tou parapˆnw Jewr matoc eÐnai apl . 'Ena f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] onomˆzetai prwtarqikì an to 1 eÐnai ènac µκδ twn a0 . .4. . An o daktÔlioc R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 3. tìte kai o daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Upˆrqoun bèbaia kˆpoiec duskolÐec kaj¸c den gnwrÐzoume (proc to parìn) an èna anˆgwgo polu¸numo tou R[x] paramènei anˆgwgo sto F [x].

4. Tìte upˆrqei anˆgwgo p ∈ R pou diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)g(x). Gia na apant soume sto er¸thma autì qreiazìmaste to akìloujo apotèlesma. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 3. g(x) ∈ R[x] dÔo prwtarqikˆ polu¸numa.238 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apìdeixh. 0 < deg h1 (x) < deg g(x) kai < deg h2 (x) < deg g(x). tìte to g(x) eÐnai antistrèyimo. ìpou g(x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikì. Ac apodeÐxoume t¸ra to “eÔkolo misì” tou Jewr matoc 3. 'Eqoume cg(x) = c g (x) opìte g(x) = u−1 g (x).1. Epeid  to g(x) eÐnai prwtarqikì. Tìte to f (x) grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x].4. afoÔ to R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Gia parˆdeigma. 'Estw ìti to g(x) den eÐnai anˆgwgo. Ac upojèsoume ìti to ginìmeno f (x)g(x) den eÐnai prwtarqikì. Ta hi (x) eÐnai prwtarqikˆ. Sunep¸c to Ðdio isqÔei gia to h1 (x)h2 (x). 'Estw ìti deg g(x) > 0. an xn + · · · + a0 → an xn + · · · + a0 . 'Ara arkeÐ na apodeÐxoume ìti kˆje prwtarqikì polu¸numo eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. Apìdeixh. afoÔ to ginìmenì touc eÐnai prwtarqikì.1. èqoume to zhtoÔmeno. alhjeÔei ìti èna anˆgwgo f (x) ∈ Z[x] paramènei anˆgwgo sto Q[x].3 Prìtash. An to g(x) eÐnai anˆgwgo. UpenjumÐzoume pr¸ta ìti qrhsimopoioÔme thn ènnoia tou anag¸gou stoiqeÐou sÔmfwna me ton Orismì 3. kˆje anˆgwgo stoiqeÐo tou R eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou R[x]. <p> . 3.4. Tìte to ginìmeno dÔo prwtarqik¸n poluwnÔmwn tou R[x] eÐnai prwtarqikì. An deg g(x) = 0. h2 (x) ∈ R[x] me g(x) = h1 (x)h2 (x). H apìdeixh tou “ˆllou misoÔ” tou Jewr matoc eÐnai kˆpwc pio apaithtik  kaj¸c prèpei na katano soume th sqèsh twn anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x] me autˆ tou F [x]. Epiplèon. afoÔ eÐnai prwtarqikì. H apeikìnish ϕ : R[x] → R [x].4 L mma tou Gauss. QrhsimopoioÔme epagwg  sto deg g(x). EÐnai profanèc ìti ta g(x). Apìdeixh. 'Estw f (x). g (x) eÐnai prwtarqikˆ. Apì ton orismì tou perieqomènou prokÔptei ìti c = uc gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R.1. To c eÐnai eÐte antistrèyimo eÐte ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. 'Eqoume f (x) = cg(x). Apì thn upìjesh thc epagwg c kˆje hi (x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x] pou den eÐnai antistrèyimo   to mhdenikì polu¸numo. upˆrqoun h1 (x).

2. 2. Epeid  to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] paÐrnoume deg g2 (x) = 0   deg h2 (x) = 0. h(x) ∈ R[x]. ApaloÐfontac touc paronomastèc ìlwn twn suntelest¸n (to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R) paÐrnoume df (x) = g1 (x)h1 (x). 'Ara ϕ(f (x)) = 0   ϕ(g(x)) = 0. An to f (x) eÐnai prwtarqikì kai anˆgwgo sto F [x] tìte eÐnai anˆgwgo sto R[x]. c2 ∈ R kai deg f (x) = deg f1 (x).3. dhlad  deg g(x) = 0   deg h(x) = 0.4. g2 (x). . afoÔ to p eÐnai anˆgwgo (ShmeÐwsh 3.4). 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. c1 . g1 (x) = c1 g2 (x).1. To ide¸dec < p > eÐnai pr¸to.4. deg g1 (x) = deg g(x). Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ìpou a = a+ < p >∈ ¯ 239 R . Autì eÐnai ˆtopo giatÐ ta f (x). 'Eqoume dcf1 (x) = c1 c2 g2 (x)h2 (x) kai apì to L mma tou Gauss èpetai ìti to g2 (x)h2 (x) eÐnai prwtarqikì.6). g(x) eÐnai prwtarqikˆ polu¸numa.3). Sunep¸c to f (x) eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. ìpou d ∈ R. 1. opìte dcf1 (x) = dcug2 (x)h2 (x) kai f (x) = cf1 (x) = cug2 (x)h2 (x). deg h1 (x) = deg h(x). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. c. g1 (x). phlÐkwn thc R kai f (x) ∈ R[x]. Autì eÐnai ˆmeso afoÔ R[x] ⊆ F [x] kai to f (x) eÐnai prwtarqikì. Apì to L mma 3. Apìdeixh. prˆgma pou shmaÐnei ìti o p diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)   ìlouc touc suntelestèc tou g(x). 'Eqoume f (x) = cf1 (x). h2 (x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikˆ. ìpou R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. kai sunep¸c o R/ < p > eÐnai R akeraÐa perioq  (Je¸rhma 2. deg g1 (x) = deg g2 (x). An to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] tìte eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. opìte kai o daktÔlioc [x] eÐnai akeraÐa <p> perioq  (Prìtash 2. 'Estw ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x].10. ìpou ta f1 (x). 3. h(x) ∈ F [x]. 'Eqoume <p> ϕ(f (x)g(x)) = 0 kai ˆra ϕ(f (x))ϕ(g(x)) = 0. 'Estw f (x) = g(x)h(x). h1 (x) = c2 h2 (x). deg h1 (x) = deg h2 (x). F to s¸ma 1.5 Pìrisma.4. 2.2 èqoume c1 c2 = dcu gia kˆpoio antistrèyimo u. ìpou g(x). ApodeiknÔoume t¸ra th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R[x].

. Grˆfontac ui = ai /bi me ai . dj ∈ R kai deg pi (x).2 kai thn isìthta (??) paÐrnoume ìti ta c1 . . . qj (x) eÐnai jetikoÔ bajmoÔ kai anˆgwga. . cs . . dt eÐnai suntrofikˆ. . bi ∈ R èqoume bi pi (x) = ai qi (x). qj (x) eÐnai anˆgwga sto F [x] apì to Pìrisma 3.3 kai thn Prìtash 3.1. opìte apì to L mma 3. . . . 'Ena shmantikì apotèlesma pou apodeiknÔetai eÔkola me epagwg  eÐnai to akìloujo.4. dt q1 (x) . eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. xn ]. . di eÐnai suntrofikˆ. di eÐnai suntrofikˆ sto R kai ta pi (x).240 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 3. xn ] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc gia kˆje jetikì akèraio n. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) = c1 .2 èqoume ìti ta pi (x). metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. ta pi (x).4. . . . deg qj (x) > 0. Apìdeixh.4. kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) ta ci . qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x].6 Prìtash. . 1) Algebrikèc kampÔlec . . 3. qn (x) gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x] paÐrnoume m = n kai. . . tìte kai o R[x1 .7 Pìrisma.6 prokÔptei to Je¸rhma 3. oi daktÔlioi Z[x1 . . qn (x) eÐnai prwtarqikˆ. Tìte s = t. . . ta ci . . pm (x) = uq1 (x) . ìpou ci . d1 .8 Efarmogèc. An o daktÔlioc R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. cs p1 (x) .4. . 'Ara p1 (x) . .4. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto F [x]. . ìpou F eÐnai èna s¸ma. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R paÐrnoume s = t kai. . pm (x). q1 (x) . AfoÔ ta pi (x). Gia parˆdeigma. Ta pi (x). .4. m = n. eÐnai prwtarqikˆ. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. 3.4. .4. Apì to L mma tou Gauss ta polu¸numa p1 (x) . . qn (x) (1) dÔo paragontopoi seic tou f (x) se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. Apì thn Prìtash 3. xn ] kai F [x1 . metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. . pm (x) = d1 .5. Apì to L mma 3.4. . . 'Ara pi (x) = ui qi (x) gia kˆpoia ui ∈ F . .

ja apodeÐxoume ìti: An to f (x. tìte to Cf eÐnai h gnwst  mac parabol . y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto C[x. Allˆ kˆje stoiqeÐo tou F (y)[x] èqei th morf  B(x. To sÔnolo twn shmeÐwn (a. y] kai den diaireÐ to g(x. y)A (x. b) ∈ F × F gia ta opoÐa isqÔei f (a. to sÔsthma f (x. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ o bajmìc tou f (x. dhlad  wc polu¸numa sth metablht  x me suntelestèc apì to s¸ma F (y) pou eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou F [y]. Sunep¸c paÐrnoume C(y)g(x. y) diaireÐ to C(y). y) = 0 èqei peperasmèno sÔnolo lÔsewn) an kai mìno an ta f (x. y) = g(x. y) wc proc x eÐnai jetikìc. y) ∈ F (y)[x] tètoia ¸ste f (x. x ∈ R). ìpou B(x. giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja eÐqame g(x. MporoÔme qwrÐc periorismì thc genikìthtac na upojèsoume ìti o bajmìc tou f (x.3. y) = x2 − y kai F = R. y) ∈ F [x. Qrhsimopoi¸ntac thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc tou F [x. y) ∈ F [x. y) ∈ F [x. b) = 0 onomˆzetai epÐpedh algebrik  kampÔlh1 kai sumbolÐzetai me Cf . y) ∈ C[x. .12. g(x.4. y). Gia parˆdeigma. ìpou B(x. g(x. y). y)B(x. y) = C(y). g(x. y)B(x.3. y]. 1 H lèxh algebrik  tonÐzei ìti h kampÔlh orÐzetai apì polu¸numo (se antÐjesh gia parˆdeigma me thn kampÔlh pou orÐzetai apì th sqèsh y = ex . y) gia kˆpoio A(x. y)B (x.7) upˆrqoun A(x. Apì autì mporoÔme na sumperˆnoume ìti gia tuqaÐa mh mhdenikˆ polu¸numa f (x. en¸ h lèxh epÐpedh upodhl¸nei ìti h kampÔlh eÐnai uposÔnolo tou disdiˆstatou q¸rou F × F . y] kai C(y) ∈ F [y]. y] ('Askhsh 9). B (x. y] pou den eÐnai pollaplˆsio tou f (x. y) ∈ F [x. y). y) + g(x. y). y]. y) sto F (y)[x]. g(x. y) + g(x. y) wc proc x eÐnai jetikìc. y) eÐnai anˆgwgo kai den diaireÐ to g(x. y) exakoloujeÐ na mh diaireÐ to g(x. A (x. y]. ìpou to f (x. y) paramènei anˆgwgo sÔmfwna me to Pìrisma 2. y)A(x. Me apaloif  paronomast¸n paÐrnoume mia sqèsh thc morf c f (x. y). g(x. y) wc stoiqeÐa tou F (y)[x]. C(y) = 0. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn gia kˆje g(x.5. y) ∈ F (y)[x]. y)/C(y). y) kai epeid  to f (x. Gia thn apìdeixh tou pr¸tou isqurismoÔ mac. èstw f (x. y). y)) = 1 kai epomènwc (Je¸rhma 2. y)A(x. y) eÐnai anˆgwgo tìte oi kampÔlec Cf . oi kampÔlec Cf . y] kai C(y) ∈ F [y]. y). an f (x. y) = f (x. y]. y) = f (x. to f (x. Ja jewr soume ta polu¸numa f (x. y). Epiplèon to f (x. y). y) sumperaÐnoume ìti to f (x. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 241 'Estw F èna s¸ma kai f (x. y) eÐnai anˆgwgo sthn perioq  monadik c paragontopoÐhshc F [x. Wc stoiqeÐo tou F (y)[x]. y) = 1. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn (dhlad . Apì ta prohgoÔmena prokÔptei ìti ston daktÔlio F (y)[x] isqÔei µκδ(f (x. y) ∈ F [x.

. Parˆdeigma 2. . . Epeid  kˆje a eÐnai rÐza tou f (x. . . y) eÐnai pollaplˆsio tou f (x. . . . .242 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 'Estw (a. y). Ac jewr soume t¸ra thn eidik  perÐptwsh F = C. xin . xn ] kai k ∈ N tètoia ¸ste (g(x1 . Epeid  kˆje mh stajerì polu¸numo sto C[x. Gia parˆdeigma to 3x2 + 5y 2 − n 1 4xy ∈ Z[x. . . . . xn ) + · · · + gm (x1 . xn ]. onomˆzetai omogenèc bajmoÔ r an eÐnai thc morf c f (x1 . . . . . . OrÐzousa Vandermonde . y). xn ) = · · · = fm (x1 .8 6)). R akeraÐa perioq . . . b) pou eÐnai polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ wc proc x. ìpou ai1 . . .in ∈ R. y] ìpou to f (x.. . . y] eÐnai omogenèc bajmoÔ 2 allˆ to 3x2 +5y 2 −4x den eÐnai omogenèc. xn ] mhdenÐzetai stic lÔseic tou sust matoc f1 (x1 . 'Estw a1 . b) = g(a. y] ìpou to f (x. To apotèlesma autì eÐnai mÐa ˆllh morf  tou ” Nullstellensatz ’ (bl. . . . . xn )f1 (x1 . y). sumperaÐnoume ìti kai to pl joc twn a eÐnai peperasmèno. . . an stoiqeÐa enìc metajetikoÔ da- . . ApodeÐxame ètsi ìti: an f (x. . xn ) = = ai1 . . .9. . . . b) ∈ Cf ∩ Cg . . xn ). parathroÔme ìti an Cf ⊆ Cg tìte to f (x. EÔkola diapist¸noume ìti to ginìmeno dÔo omogen¸n poluwnÔmwn bajm¸n r kai s eÐnai omogenèc bajmoÔ r +s.in xi1 . 'Estw f (x. i1 +···+in =r 3. . . 2) Upologismìc orizous¸n Sth sunèqeia ja efarmìsoume idiìthtec tou Z[x1 .9 Parat rhsh. Etsi to pl joc twn b eÐnai peperasmèno..4.. . b) = 0 gia kˆpoio (a. tìte to g(x. . . .. . UpenjumÐzoume ìti èna mh mhdenikì polu¸numo tou R[x1 . xn ) ∈ C[x1 . H prìtash aut  eÐnai mia eidik  perÐptwsh enìc jemeli¸douc jewr matoc thc Algebrik c GewmetrÐac pou lèei ìti an kˆpoio g(x1 . dhlad  f (a. Epeid  to C(y) eÐnai mh mhdenikì polu¸numo me suntelestèc apì s¸ma. xn ))k = g1 (x1 . . den eÐnai omogenèc. . . . y) eÐnai anˆgwgo. xn ) = 0. Apì thn parapˆnw sqèsh èqoume C(b) = 0. H apìdeixh eÐnai pl rhc. y) diaireÐ to g(x. y). . tìte upˆrqoun g1 (x1 . . xn ] pou sqetÐzontai me th monadikìthta thc paragontopoÐhshc gia na lˆboume mia qr simh mèjodo upologismoÔ orizous¸n. . . to pl joc twn riz¸n tou eÐnai peperasmèno. EpÐshc eÐnai profanèc ìti to ginìmeno enìc mh omogenoÔc poluwnÔmou me èna omogenèc. . . . . b) ∈ F × F . . . gm (x1 . . . . g(x. xn ). . . . g(x. y) eÐnai anˆgwgo kai Cf ⊆ Cg . y) ∈ C[x. . y] èqei ˆpeirec rÐzec (a. y) ∈ C[x. b) ∈ C × C (ˆskhsh). . . . . xn )fm (x1 . xn ) ∈ C[x1 .

xn ] to polu¸numo xn−1 xn−1 1 2 xn−2 xn−2 1 2 ∆ = ··· ··· x1 x2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· n−1 xn n−2 xn ··· . afoÔ mia orÐzousa me dÔo Ðsec st lec eÐnai mhdèn. 1≤i<j≤n gia kˆpoio f ∈ Z[x1 . . xn−1 sta polu¸numa ∆ kai f (xi − xj ) kai blèpoume ìti eÐnai 1 kai f antÐstoiqa. . dhlad  f ∈ Z.3 1) sumperaÐnoume ìti to x1 − xi diaireÐ to ∆. Ja upologÐsoume thn orÐzousa 243 an−1 an−1 2 1 an−2 an−2 2 1 D = ··· ··· a1 a2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an−1 n an−2 n ··· .3. . ParathroÔme ìti to omogenèc polu¸numo bajmoÔ 1≤i<j≤n (xi − xj ) eÐnai èna (n − 1)n . h(x1 . Apì to Je¸rhma 2. . . Ta polu¸numa autˆ eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou Z[x1 . Sunep¸c to ginìmenì touc diaireÐ to ∆. . . xn ]. . . an ). xn ] → R. . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. . . . . afoÔ eÐnai monikˆ bajmoÔ 1.9 sumperaÐnoume ìti to f eÐnai omogenèc bajmoÔ 0. . . blèpoume ìti to ∆ diaireÐtai me kˆje xi − xj (i < j).4. 'Ara f = 1 kai 1≤i<j≤n ∆= 1≤i<j≤n (xi − xj ). xn ]. Gia na n−1 n−2 prosdiorÐsoume to f sugkrÐnoume touc suntelestèc tou x1 x2 . .4. . . . .1 kai th ShmeÐwsh 2. . xn ]. . . EpÐshc to ∆ eÐnai èna omogenèc po2 (n − 1)n lu¸numo bajmoÔ (n − 1) + (n − 2) + · · · + 1 = . . dhlad  ∆=f (xi − xj ). . kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. parathroÔme ìti h antikatˆstash x1 → xi (i = 1) to mhdenÐzei. an 1 Gia to skopì autì jewroÔme sto Z[x1 . . Me parìmoio trìpo. xn 1 Jewr¸ntac to ∆ wc polu¸numo sth metablht  x1 me suntelestèc apì to Z[x2 . Apì thn Parat rhsh 2 3. xn ) → h(a1 .4. . . JewroÔme t¸ra ton omomorfismì daktulÐwn Φ : Z[x1 .4.

n n n k = 0. n − 1. ··· a1 ìpou ai ∈ C. ··· x1 2kπ 2kπ + ihm ∈ C. ìpou Γi paristˆnei thn i st lh thc Γ . Ac doÔme èna ˆllo parˆdeigma lÐgo pio polÔploko. . . 1≤i<j≤n Kukloeid c orÐzousa. 'Eqoume ìti ζk = 1. . . Sthn orÐzousa ekteloÔme thn ex c prˆxh sthl¸n: prosjètoume sthn pr¸th st lh to ζk = sun n−1 2 ζk Γ2 + ζk Γ3 + · · · + ζk Γn . . . xn ] jewroÔme to polu¸numo x1 x2 xn x1 Γ = xn−1 xn ··· ··· x2 x3 'Estw x3 x2 x1 ··· x4 ··· ··· ··· ··· ··· xn xn−1 xn−2 . . Ja upologÐsoume thn orÐzousa a1 a2 an a1 C = an−1 an ··· ··· a2 a3 a3 a2 a1 ··· a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . H nèa pr¸th st lh eÐnai h n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn n−1 2 xn + ζk x1 + ζk x2 + · · · + ζk xn−1 n−1 2 xn−1 + ζk xn + ζk x1 + · · · + ζk xn−2 ··· n−1 2 x2 + ζk x3 + ζk x4 + · · · + ζk xn Apì kˆje stoiqeÐo thc st lhc aut c bgˆzoume koinì parˆgonta to n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn .244 Telikˆ èqoume 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh D = Φ(∆) = (ai − aj ). . Gia to skopì autì ston poluwnumikì daktÔlio C[x1 . . 1.

. . . dhlad  f ∈ C. . 5. ektìc an anafèretai saf¸c kˆti ˆllo. ApodeÐxte ìti kˆje diairèthc tou f (x) eÐnai prwtarqikì polu¸numo. R paristˆnei mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai F to s¸ma phlÐkwn thc. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou 2x2 − 2x + 4 sto Z[x]. D¸ste èna parˆdeigma dÔo poluwnÔmwn tou Z[x] pou eÐnai suntrofikˆ sto Q[x]. opìte 1 Γ = n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ). ApodeÐxte ìti kai o R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Opwc kai sthn perÐptwsh thc orÐzousac Vandermonde. paÐrnoume ìti to n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ) 0≤k≤n−1 diaireÐ to Γ . 'Estw f (x) ∈ R[x] èna prwtarqikì polu¸numo. . xn ]. allˆ ìqi sto Z[x]. 1. 2. xn ] → C. . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 245 Sunep¸c ta polu¸numa autˆ (gia k = 0. . . sumperaÐnoume ìti f = 1. . SugkrÐnontac suntelestèc tou xn . i) AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . Sto Q[x]. . 4. an ). n − 1) diairoÔn to Γ kai epeid  eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. .4 Stic ask seic pou akoloujoÔn. . 0≤k≤n−1 0≤k≤n−1 n−1 2 (x1 +ζk x2 +zk x3 +· · ·+ζk xn ) gia kˆpoio Efarmìzontac ton omomorfismì daktulÐwn C[x1 . . . paÐrnoume telikˆ C= 0≤k≤n−1 n−1 2 (a1 + ζk a2 + ζk a3 + · · · + ζk an ). .4. Sunep¸c Γ = f f ∈ C[x1 . 1. .3. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . . xn ) → h(a1 . 3. parathroÔme ìti to f eÐnai omogenec bajmoÔ 0. . Ask seic 3. . h(x1 .

< 5 > 2. allˆ ìqi EukleÐdeia perioq . 'Omoia kai o R[x. 10. < 7 > 3. y). Gia poia apì ta parakˆtw ide¸dh tou Z[i] o daktÔlioc R[x. ìpou ai ∈ C. 1. g(x. O Z[x. y] pou apoteleÐtai apì ta f (x. ìpou R = Z[i]/I. y) ∈ C[x. ApodeÐxte ìti oi kampÔlec Cf . ··· a1 11. < −2 + 3i > 9. a1 a2 a3 −an a1 a2 −an−1 −an a1 ··· ··· ··· −a2 −a3 −a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . Up’odeixh: x2 y 2 = (xy)(xy).246 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh ii) 'Estw S o upodaktÔlioc tou Q[x. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn an kai mìno an ta f (x. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta. ìpou R = Z[i]. An to f (x) eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. 8. ìpou ai eÐnai stoiqeÐa n ··· 1 metajetikoÔ daktulÐou me monadiaÐo stoiqeÐo. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. i) 'Estw f (x) ∈ Z[x]. UpologÐste tic orÐzousec a. y) = f (x. Diatup¸ste kai apodeÐxte mia genÐkeush. y). . y). 6. tìte to ide¸dec < f (x) > eÐnai pr¸to ide¸dec ston Z[x]. ApodeÐxte ìti to R eÐnai s¸ma. b. −y) = f (x. y) pou èqoun thn idiìthta f (−x. AlhjeÔei ìti to S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 7. an an 1 2 an−2 an−2 1 2 an−3 an−3 1 2 ··· ··· 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an n an−2 n an−3 . y]. y] mh mhdenikˆ polu¸numa. 'Estw f (x. g(x. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.

kˆtw apì ton omomorfismì (k[x])[y] → (k[x]/ < p(x) >)[y] pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì k[x] → k[x]/ < p(x) >. y) > eÐnai megistikì ide¸dec tou k[x. y). (ii) 'Estw p(x) ∈ k[x] èna anˆgwgo polu¸numo (opìte deg p(x) ≥ 1) ¯ kai f (x. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. y] tètoio ¸ste h eikìna tou. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p(x). f (x) > eÐnai megistikì ide¸dec tou Z[x]. kˆtw apì ton omomorfismì Z[x] → Zp [x]. f (x. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. y) > eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou k[x. y]. 12. y]. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p. An to f (x. y]. . (i) 'Estw f (x. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 247 ii) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x) ∈ Z[x] tètoio ¸ste h eikìna ¯ tou f (x). pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì Z → Zp .3.4. y) ∈ k[x. tìte to ide¸dec < f (x. f (x. Ac jewr soume èna s¸ma F . y) ∈ k[x. y) eÐnai anˆgwgo.

248 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh .

Sth sunèqeia upeisèrqetai h ènnoia thc upoomˆdac miac omˆdac kai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. Enìthta tou biblÐou anaptÔssetai h stoiqei¸dhc jewrÐa twn omˆdwn.4 Omˆdec S aut . Sthn arq  melet¸ntai sugkekrimènec omˆdec mèsw twn opoÐwn phgˆzei h jemeli¸dhc ènnoia thc omˆdac. Ta apotelèsmata thc melèthc aut c efarmìzontai se diˆfora jèmata pou èqoun sqèsh me th jewrÐa arijm¸n. 249 . Mèsw aut¸n anaptÔssetai h basik  melèth thc dom c miac omˆdac. Katìpin dÐnontai arketˆ paradeÐgmata omˆdwn kai exetˆzontai stoiqei¸deic idiìthtec aut¸n. thn tètarth.

ìti h anˆklash R wc proc thn eujeÐa E eÐnai h monadik  summetrÐa tou jewroÔmenou trig¸nou. tìte autì èqei pènte summetrÐec. ìpwc sto sq ma 4. Gia mia filosofikomajhmatik  kai pio leptomer  je¸rhsh thc ènnoiac “summetrÐa” parapèmpoume ton anagn¸sth sto klassikì biblÐo “Symmetry” grammèno apì to megˆlo majhmatikì tou perasmènou ai¸na Hermann Weyl [30] .1. E2 kai E3 antÐstoiqa (sq ma 4. o opoÐoc “metakineД to sq ma me tètoio trìpo pou h nèa tou jèsh na mh diakrÐnetai apì thn arqik  tou.1 Omˆdec SummetrÐac 'Enac apì touc lìgouc pou h ènnoia thc omˆdac emfanÐzetai kai qrhsimopoieÐtai sqedìn se ìlec tic epist mec eÐnai ìti sqetÐzetai me thn idèa thc summetrÐac. Gia parˆdeigma. pou eÐnai oi treic anaklˆseic R1 . R2 kai R3 wc proc tic eujeÐec E1 . An ìmwc jewr soume èna isìpleuro trÐgwno. Gewmetrikˆ.1 3 EÐnai fanerì. perissìtero exoikeiwmènoc kai apì aut  thn idèa tou arijmoÔ. pou den eÐnai isìpleuro. o koinˆ apodektìc ìroc “summetrÐa” enìc gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai kˆje dunatìc “metasqhmatismìc”. me thn opoÐa o ˆnjrwpoc eÐnai. Dhlad  metˆ thn metakÐnhs  tou na faÐnetai san na mhn èqei metakinhjeÐ.250 4. ε 1 2 Sq ma 4. ac jewr soume èna isoskelèc trÐgwno.1.2) kai oi dÔo strofèc S1 kai S2 gÔrw apì to kèntro tou trig¸nou katˆ gwnÐa 1200 kai 2400 antÐstoiqa katˆ th jetik  forˆ. Ðswc.1.1. me korufèc 1. toulˆqiston diaisjhtikˆ. Ed¸ ja exetˆsoume aut  th susqètish me gewmetrikì trìpo pou eÐnai idiaÐtera diaisjhtikìc . Omˆdec 4. (pou eÐnai h antÐjeth . 2 kai 3 kai èstw E h eujeÐa gramm  pou dièrqetai apì thn koruf  1 kai eÐnai kˆjeth sthn pleurˆ pou sundèei tic korufèc 2 kai 3.

3α ) aut  èqei treic summetrÐec pou eÐnai oi strofèc S1 . 1800 kai 2700 antÐstoiqa.3β Autèc oi strofèc den allˆzoun th morf  kai th jèsh tou prÐsmatoc. Omˆdec SummetrÐac proc th forˆ twn deikt¸n tou wrologÐou). Oi summetrÐec autèc eÐnai prˆgmati oi mìnec summetrÐec tou prÐsmatoc (giatÐ?).3β èqei eptˆ summetrÐec.1.3α Sq ma 4. orÐzei mÐa ˆllh summetrÐa.2 3 ε3 'Omoia. Epiplèon an efarmìsoume sto prÐsma thn anˆklash R kai metˆ mÐa apì tic strofèc S1 . S2 kai S3 paÐrnoume tic upìloipec treic summetrÐec tou. 251 ε1 1 2 ε2 Sq ma 4.1.1. Prˆgmati. Sq ma 4. an jewr soume th diatom  tou prÐsmatoc (sq ma 4.1. Gia parˆdeigma an upojèsoume ìti èna ˆnjoc epanalambˆnetai me stajer  a- .4.1. S2 kai S3 gÔrw apì to kèntro thc katˆ gwnÐa 900 .1. 'Allec endiafèrousec summetrÐec sunantˆme se pollˆ diakosmhtikˆ sqèdia. EpÐshc. to orjì prÐsma tou sq matoc 4. h anˆklash R wc proc to epÐpedo pou tèmnei kˆjeta to prÐsma sto mèson tou.

. Gia th melèth aut  eÐnai qr simo na d¸soume t¸ra ènan orismì thc summetrÐac. y = ( y1 . UpenjumÐzoume ìti ston EukleÐdeio q¸ro Rn orÐzetai to eswterikì ginìmeno √ ( xi − yi )2 dÔo (opoiwnd x · y = n xi yi kai h apìstash d( x. . . tìte oi ˆpeirec epanal yeic thc olisjaÐnousac anˆklashc A wc proc thn eujeÐa E katˆ diˆsthma δ (dhlad  metatìpish katˆ m koc thc eujeÐac E kai anˆklash) eÐnai ìlec oi summetrÐec tou sq matoc. xn ).252 4. Sunep¸c eÐnai fusiologikì na strèyoume thn prosoq  mac sth leptomer  melèth twn idiot twn tou sunìlou twn summetri¸n enìc sq matoc. . allˆ ìpwc ja doÔme kai pio kˆtw. . Omˆdec pìstash δ ˆpeirec forèc katˆ m koc thc eujeÐac E . Sq ma 4.4 EÐnai fanerì apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata. ìti to sÔnolo twn summetri¸n enìc sq matoc kajorÐzei orismènec apì tic idiìthtec pou èqoun h morf  kai h jèsh tou.4. yn ) ∈ Rn . . ìpwc faÐnetai sto sq ma 4. . . y ) = i=1 pote) shmeÐwn x = ( x1 .1. .1.

Sunep¸c mporoÔme na doÔme ìti sthn f antistoiqeÐ mia ˆllh summetrÐa tou M (h opoÐa endèqetai na eÐnai kai h Ðdia h f ). gia kˆje x.1. Epiplèon an f (0) = 0. An mÐa isometrÐa den eÐnai orjog¸nioc metasqhmatismìc.1 eÐnai èna stoiqeÐo tou S( M ).1 Orismìc. Aut  eÐnai h trÐth genik  idiìthta. Mia pr¸th genik  idiìthta pou diakrÐnoume gia tic summetrÐec tou M eÐnai ìti an efarmìsoume sto M diadoqikˆ dÔo (  perissìterec) summetrÐec tou. 4. Epomènwc ja mporoÔsame na poÔme akribèstera ìti autèc oi idiìthtec eÐnai idiìthtec tou sunìlou S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. Omˆdec SummetrÐac 253 eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou Rn . ìpou τα ( x ) = x + α.4.1. afoÔ apì ton orismì an x = y . Mia apeikìnish f : Rn −→ Rn pou diathreÐ thn apìstash. An efarmìsoume diadoqikˆ mÐa summetrÐa f1 kai metˆ th summetrÐa pou pèrnoume apì th diadoqik  efarmog  dÔo summetri¸n f2 kai f3 . ìpou M Kˆje isometrÐa f eÐnai mÐa 1 . Tèloc mia tètarth genik  idiìthta pou diakrÐnoume eÐnai h ex c. Thn lème de tautotik  summetrÐa tou M   tautotikì stoiqeÐo tou S( M ).1.1 (4) ). tìte to apotèlesma eÐnai to Ðdio an efarmìzame mìno thn f epÐ tou M . To sÔnolo twn summetri¸n tou M to sumbolÐzoume me S( M ). Mia deÔterh genik  idiìthta pou profan¸c isqÔei metaxÔ twn stoiqeÐwn tou sunìlou S( M ) eÐnai: An prin   metˆ thn efarmog  miac summetrÐac f epÐ tou M efarmìsoume thn I . tìte h f eÐnai mia grammik  apeikìnish pou af nei to eswterikì ginìmeno analloÐwto. α ∈ Rn . dhlad  d( f (x). h opoÐa molonìti gia mh majhmatikoÔc Ðswc na mhn jewreÐtai summetrÐa.1 apeikìnish. Sthn perÐptwsh aut  h f lègetai orjog¸nioc metasqhmatismìc. f (y) ) = d( x. dhlad  aut  eÐnai h antÐstrofh apeikìnish f −1 thc f . ApodeiknÔetai ìti kˆje isometrÐa eÐnai kai epÐ apeikìnish. gia kˆje x ∈ Rn (blèpe 'Askhsh 4. to apotèlesma eÐnai to Ðdio me to apotèlesma pou prokÔptei an efarmìsoume pr¸ta th summetrÐa pou prokÔptei apì th diadoqik  efarmog  thc f1 kai f2 kai metˆ efarmìsoume thn f3 . Oi prohgoÔmenec idiìthtec ousiastikˆ anafèrontai sthn idèa thc “diadoqik c efarmog c” pou sth gl¸ssa twn apeikonÐsewn eÐnai h sÔnjes  touc. tìte f (x) = f (y).1 kai epÐ apeikìnish ('Askhsh 4.1 (4)). Mia isometrÐa f ja lègetai summetrÐa tou M an f ( M ) = M . tìte aut  eÐnai h sÔnjesh g ◦ τα enìc orjog¸niou metasqhmatismoÔ g kai mÐac metatìpishc τα . pou an efarmosjeÐ prin   metˆ thn efarmog  thc f epÐ tou M to apotèlesma eÐnai to Ðdio me autì thc I . tìte ja pˆroume eÐte mÐa summetrÐa tou M   thn apeikìnish pou af nei kˆje shmeÐo tou M stajerì. y ∈ Rn . sÔmfwna me ton Orismì 4. dhlad  f (x) · f (y) = x · y . Aut  h apeikìnish I . y ). . dhlad  thn tautotik  apeikìnish I . lègetai isometrÐa. 'Opwc anafèrjhke prohgoumènwc kˆje summetrÐa f tou M eÐnai 1 .

ìpwc gnwrÐzoume s mera . Omˆdec Ed¸ ja jèlame na parathr soume ìti autèc oi idiìthtec.jemeli¸dh rìlo sthn anˆptuxh thc sÔgqronhc 'Algebrac kai genikˆ sta Majhmatikˆ. S2 kai S1 . S1 kai S2 eÐnai antÐstoiqa ta stoiqeÐa R1 . g tou S( M ) isqÔei f ◦ g ∈ S( M ).3 ParadeÐgmata.  tan polÔ dÔskolo gia ton ˆnjrwpo na tic diagn¸sei kai na diablèyei ìti ja èpaizan . R3 . o kÔkloc eÐnai èna apì ta gewmetrikˆ sq mata pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. To sÔnolo S( M ). 'Estw M èna isoskelèc trÐgwno pou den eÐnai isìpleuro. R3 . R2 . G.254 4.2 Orismìc. 4. D. Gia opoiad pote dÔo stoiqeÐa f. EÐnai skìpimo t¸ra na diatup¸soume tic parapˆnw idiìthtec qrhsimopoi¸ntac to sÔmbolo “◦” thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. S1 . A. R }.tìte h omˆda summetrÐac ( S( M ). Autì diapist¸netai brÐskontac thn omˆda summetrÐac tou. 1. Ed¸ to antÐstrofo stoiqeÐo tou R eÐnai to R kai tou I to I . R2 . Gia f. R3 . gia parˆdeigma. 'Eqoume de. gia kˆje stoiqeÐo f tou S( M ). AutoÐ eÐnai afenìc . Ta antÐstrofa twn R1 . ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. H omˆda summetrÐac ( S( M ).1. R3 ◦ R1 = S1 kai S2 ◦ R3 = R1 .tètoio ¸ste f ◦ f −1 = f −1 ◦ f = I . Gia kˆje f ∈ S( M ) upˆrqei èna stoiqeÐo f −1 ∈ S( M ) . Diaisjhtikˆ. efodiasmèno me thn sÔnjesh apeikonÐsewn “◦” lègetai omˆda summetri¸n tou M . 'Etsi lème ìti to sÔnolo S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. R2 . 'Estw M o monadiaÐoc kÔkloc x2 + x2 = 1. an kai eÐnai polÔ eÔkolo na apodeiqjeÐ ìti isqÔoun gia to S( M ). ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. h ∈ S( M ) isqÔei f ◦ ( g ◦ h ) = ( f ◦ g ) ◦ h. 3.to antÐstrofo thc f . An to M eÐnai to isìpleuro trÐgwno pou eÐqame jewr sei sthn arq  thc paragrˆfou. 'Opwc èqoume  dh anafèrei to M èqei mÐa mh tetrimmènh summetrÐa R gia thn opoÐa isqÔei R ◦ R = I . R1 . g. Upˆrqei èna stoiqeÐo I tou S( M ) tètoio ¸ste I ◦ f = f ◦ I = f . S2 }. MporoÔme 1 2 na doÔme ìti h omˆda summetrÐac S( M ) apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 ('Askhsh 4. 2. 4.1.1 (6) ). B. R1 ◦ R1 = R2 ◦ R2 = R3 ◦ R3 = I.

Parat rhsh. Autì to sÔnolo efodiasmèno me th sÔnjesh apeikonÐsewn to onomˆzoume eidik  orjog¸nia omˆda kai to sumbolÐzoume SO2 ( R ). gia mÐa stajer  anˆklash R( θ ) = I . H omˆda summetrÐac S( M ) onomˆzetai orjog¸nia omˆda kai th sumbolÐzoume O( R2 ). EpÐshc. Ac shmeiwjeÐ ìti kˆti anˆlogo den isqÔei gia to sÔnolo twn anaklˆsewn. (0. 1) } upì morf n pÐnaka wc A(θ) = sun θ −hm θ hm θ sun θ (strof  gÔrw apì thn arq  twn axìnwn katˆ gwnÐa θ) kai afetèrou ìlec oi anaklˆseic wc proc tic eujeÐec thc morf c Eθ : x1 hm( θ /2 ) − x2 sun( θ /2 ) = 0 pou dièrqontai apì thn arq  twn axìnwn kai sqhmatÐzoun me ton ˆxona x gwnÐa Ðsh me θ /2. wc proc th bˆsh { (1.1. ˙ dhlad  O2 ( R ) = SO2 ( R ) ∪ R( θ ) SO2 ( R ) (xènh ènwsh). Autèc oi isìthtec epibebai¸noun tic anaferjeÐsec idiìthtec thc S( M ). Apì tic prohgoÔmenec isìthtec blèpoume ìti to sÔnolo ìlwn twn strof¸n A( θ ). pou ekfrˆzontai. A( θ ) ◦ R( θ ) = R( θ+θ ) kai A( θ )◦A( θ ) = A( θ+θ ) (ˆra A( θ )◦A( −θ ) = I ). Autèc ekfrˆzontai upì morf n pÐnaka. An touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc touc jewr soume upì morf n pinˆkwn. . ja eÐnai èna stoiqeÐo tou sunìlou R( θ ) SO2 ( R ) = { R( θ )A( θ ) | 0 < θ ≤ 2π }.4. èna stoiqeÐo thc O2 ( R ) an den eÐnai stoiqeÐo thc SO2 ( R ). Blèpoume de ìti SO2 ( R ) = { T ∈ O2 ( R ) | det T = 1 }. wc ex c R(θ) = sun θ hm θ hm θ −sun θ Shmei¸noume ìti isqÔoun oi sqèseic R( θ ) ◦ R( θ ) = A( θ − θ ) (ˆra R( θ ) ◦ R( θ ) = I ). ikanopoieÐ kai autì tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h O2 ( R ). 0). Omˆdec SummetrÐac 255 ìlec oi strofèc. R( θ ) ◦ A( θ ) = R( θ − θ ). afoÔ h sÔnjesh dÔo anaklˆsewn eÐnai mia strof . tìte thn orjog¸nia omˆda th sumbolÐzoume O2 ( R ). se sqèsh me th sÔnjesh.

. me thn opoÐa ja asqolhjoÔme leptomerèstera argìtera. 1 0 2 4 3 2 1 5 3 4 Sq ma 4. EpÐshc. . Kˆje fusikìc arijmìc d pr¸toc proc ton n kai mikrìteroc tou n/2 orÐzei èna kanonikì polÔgwno Πn.1.1 (9)). H S(Πn.256 4. an n = 5. . Kˆje T ∈ S(Πn. h opoÐa mporeÐ na melethjeÐ mèsw tou (monadikoÔ) kurtoÔ kanonikoÔ polug¸nou Πn. Gia parˆdeigma. n − 1 oi korufèc tou.1 ) ⊆ O2 (R).1 ) af nei to O stajerì kai ˆra S(Πn. Omˆdec 4. Mia ˆllh omˆda summetrÐac.d . 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 Sq ma 4. n − 1 ('Askhsh 4. κ 1 ≤ κ ≤ n.6).6 'Ola autˆ ta kanonikˆ polÔgwna èqoun thn Ðdia omˆda summetrÐac. aut  perièqei kai ìlec tic strofèc A(2πκ/n) = ( A ◦ A ◦ · · · ◦ A ). 'Estw 0. eÐnai aut  enìc kanonikoÔ polug¸nou Πn me n korufèc. .5 En¸ gia n = 9 upˆrqoun trÐa kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4.5). tou opoÐou oi pleurèc eÐnai autèc pou en¸noun thn koruf  i me thn koruf  ( i + d ) mod n. . . . to opoÐo eÐnai eggegrammèno se kÔklo (èstw ton monadiaÐo) kèntrou O. 1. .1. Upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me 2 korufèc tic 0. 1.1. ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler (dhlad  φ(n) eÐnai to pl joc twn fusik¸n arijm¸n mikrotèrwn tou n kai pr¸twn proc to n). tìte upˆrqoun dÔo kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4.1.1 ) perièqei th strof  gÔrw apì to O katˆ gwnÐa 2π/n pou paristˆnetai algebrikˆ me ton pÐnaka A = A(2π/n).1 . .

tìte kˆje pleura èqei apènantÐ thc mÐa koruf .1 1. To polÔgwno Πn. Coxeter.4. n−1 n H omˆda S(Πn. . . n − 1 kai tic anaklˆseic R(2πj/n) = R(0) · A(2πj/n). 1. en¸ h omˆda summetrÐac enìc skalinoÔ trig¸nou apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  apeikìnish. “Regular Polytopes” [8].1 ) ∩ SO2 (R). en¸ stic ˆllec anaklˆseic antistoiqoÔn oi 0 −1 pÐnakec R(2πj/n). 'Estw σ h anˆklash wc proc ton ˆxona pou dièrqetai apì thn koruf  0 kai ac jewr soume autìn ton ˆxona san ton x-ˆxona sto R2 . Apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata blèpoume ìti h omˆda summetrÐac enìc uposunìlou M tou Rn mac dÐnei èna mètro summetrÐac tou M . . afoÔ h omˆda summetrÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . M. Gia parˆdeigma o kÔkloc eÐnai metaxÔ twn sqhmˆtwn tou epipèdou.1 ) onomˆzetai diedrik  omˆda kai th sumbolÐzoume me Dn . An o n eÐnai perittìc. EpÐshc blèpoume ìti isqÔei R(0) · R(0) = I . n − 1 (dec Parˆdeigma 3). . en¸ kˆje ˆxonac summetrÐac dièrqetai apì to mèson miac pleurˆc kai apì thn apènanti koruf . j = 0.1 ) èqei 2n stoiqeÐa.1. Gia mia leptomer  melèth kanonik¸n sqhmˆtwn o anagn¸sthc parapèmpetai sto biblÐo tou H.1 ) apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πj/n). 'Oso megalÔterh eÐnai h omˆda summetrÐac tou M tìso pio summetrikì eÐnai to M . S. dhlad  {A(2πκ/n) | 1 ≤ κ ≤ n} = S(Πn.1 ) kai eÐnai uposÔnolo thc SO2 (R). pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. . tìte upˆrqoun dÔo tÔpoi axìnwn: n/2 to pl joc ˆxonec pou dièrqontai apì apènanti korufèc kai n/2 ˆxonec pou dièrqontai apì ta mèsa apènanti pleur¸n. . Sthn anˆklash σ antistoiqeÐ o 1 0 pÐnakac R(0) = .d ) èqei n ˆxonec summetrÐac. Poiec eÐnai oi dunatèc metajèseic twn koruf¸n enìc tetrag¸nou pou den antistoiqoÔn se summetrÐec tou tetrag¸nou ? . (A ◦ A ◦ · · · ◦ A) = I kai R(0) · A · R(0) = (A ◦ A ◦ · · · ◦ A). 'Ara h omˆda S(Πn. j = 0. . 1. Ask seic 4.1 (ìpwc kai kˆje Πn. dhlad  mac lèei pìso summetrikì eÐnai to M . An o n eÐnai ˆrtioc. Omˆdec SummetrÐac 257 To sÔnolo aut¸n twn strof¸n ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h S(Πn. dhlad  h S(Πn. .

1 (−1)n stoiqeÐa x 11. DeÐxte ìti h diedrik  omˆda Dn èqei akrib¸c n + + 2 2 tètoia ¸ste x ◦ x = 1. ¡ ¡ ¡ ¡ rr ¡ ¡ ¡ r¡ ¡ ¡rr 9. Omˆdec d   d  d d     d  d  d d   3. . . ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. DeÐxte ìti kˆje isometrÐa tou Rn mporeÐ na grafteÐ monadikˆ wc g ◦ τ . Sqediˆste èna epÐpedo sq ma ètsi ¸ste a) na perilambˆnei dÔo orjog¸nia parallhlìgramma kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D4 . . 7. b) 3x2 + 4y 2 = 12. 6. ìpou g eÐnai ènac orjog¸nioc metasqhmatismìc kai τ eÐnai mia metatìpish. g) xy = 1 ? 4. 1. . (Jewr ste to O wc mia èlleiyh). Poia eÐnai h omˆda summetrÐac miac 4 × 4 skakièrac me enallassìmena ˆspra-maÔra tetragwnÐdia? To Ðdio er¸thma gia mia 3 × 3 skakièra. Na brejoÔn oi omˆdec summetrÐac twn sqhmˆtwn 4. . n − 1. TaxinomeÐste ìla ta kefalaÐa grˆmmata thc alfab tou wc proc tic omˆdec summetrÐac twn. 8. Poiec eÐnai oi omˆdec summetrÐac twn grafhmˆtwn twn exis¸sewn a) y = x2 . Prosjèste sto epìmeno sq ma mia eujeÐa oÔtwc ¸ste to sq ma na gÐnei ìso to dunatìn perissìtero summetrikì.258 2. b) na perilambˆnei trÐa isìpleura trÐgwna kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D3 . Apì autì na sumperˆnete ìti mia isometrÐa eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. DeÐxte ìti h omˆda summetrÐac tou monadiaÐou kÔklou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . 10. DeÐxte ìti upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me korufèc tic 2 0. 5.

ParadeÐgmatoc qˆrin. 'Enac apì touc lìgouc gia touc opoÐouc autèc paÐzoun shmantikì rìlo sthn ìlh jewrÐa twn omˆdwn ofeÐletai. . h apeikìnish σ : R −→ R. σ(x) = ex . ParadeÐgmatoc qˆrh. Tìte mporoÔme eÔkola na doÔme ìti ìlec oi summetrÐec tou orÐzoun metajèseic tou X . 'Opwc ja diapistwjeÐ pio kˆtw ta stoiqeÐa tou sunìlou X den paÐzoun kanèna ousiastikì rìlo sth melèth twn metajèsewn kai eÐnai koin  apodoq . EÐnai loipìn skìpimo ed¸ na melet soume arketèc apì tic idiìthtec twn summetrik¸n omˆdwn afoÔ autèc ja mac bohj soun na katano soume th “dom ” twn omˆdwn. σ(3) = 3 kai σ(4) = 3 den eÐnai. . 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. σ(3) = 4 kai σ(4) = 1 eÐnai mÐa metˆjesh tou X . Sta epìmena ja jewroÔme to sÔnolo X na eÐnai peperasmèno. 'Ena ˆllo parˆdeigma eÐnai to ex c. eÐnai 1 . n kai h deÔterh gramm  apì touc arijmoÔc σ(1).2. ìpou σ(i) eÐnai h eikìna tou i mèsw thc σ . tìte h σ eÐnai mÐa metˆjesh tou Z. 2. afoÔ σ(R) = R+ eÐnai oi jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ kai sunep¸c h σ den eÐnai metˆjesh. .4. . . gia lìgouc eukolÐac. . .2 Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 'Ena apì ta shmantikìtera paradeÐgmata peperasmènwn omˆdwn eÐnai oi summetrikèc omˆdec. An X eÐnai oi akèraioi Z kai σ : Z −→ Z. σ(2) = 2. n }. Ja doÔme argìtera pwc oi metajèseic mporoÔn na qrhsimopoihjoÔn san èna basikì ergaleÐo gia thn perigraf  twn summetri¸n enìc gewmetrikoÔ sq matoc. an X = { 1. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc. Ousiastikˆ autì anafèrei ìti h melèth twn peperasmènwn omˆdwn anˆgetai sthn melèth twn omˆdwn metajèsewn. tìte èqoume tic ex c èxi metajèseic tou . na jewroÔme gia èna sÔnolo me n stoiqeÐa to sÔnolo X = { 1. . Gia parˆdeigma. dhlad  ja jewroÔme metajèseic peperasmènwn sunìlwn. σ(2). an n = 3.1 kai epÐ lègetai metˆjesh tou X . 4 }.1 allˆ den eÐnai epÐ. . en¸ h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 2. 3. dhlad  paristˆnoume th σ wc σ = 1 2 3 ··· σ(1) σ(2) σ(3) · · · n σ(n) . 2. σ(x) = x+1. . 2. MÐa apeikìnish σ : X −→ X pou eÐnai 1 . . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 259 4. ìpwc ja doÔme sta epìmena. an X eÐnai oi pragmatikoÐ arijmoÐ R. EpÐshc mÐa metˆjesh σ tou X sun jwc perigrˆfetai apì èna pÐnaka me 2 grammèc kai n st lec. sto je¸rhma tou Cayley. σ(2) = 1. h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 3. . σ(n). H pr¸th gramm  apoteleÐtai apì touc arijmoÔc 1.

1 Prìtash. 3 1 2 1 2 3 3 2 1 . . . blèpoume ìti upˆrqoun n epilogèc gia thn eikìna σ ( 1 ) tou 1. Thn metˆjesh σ2 ◦ σ1 ja thn onomˆzoume ginìmeno twn σ1 kai σ2 kai ja grˆfoume aplˆ σ2 σ1 paraleÐpontac to sÔmbolo ◦ thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. . . . Autì ìmwc pou eÐnai shmantikì.2. 'Ara o sunolikìc arijmìc twn dunat¸n epilogwn gia th σ eÐnai n · (n − 1) · (n − 2) · · · · · 2 · 1 = n!. 2. ja lègame ìti èqoume to apotèlesma thc σ2 epÐ thn σ1 . An jewroÔsame to ginìmeno σ1 σ2 . n−1. afou kai oi dÔo apeikonÐseic eÐnai 1 . . . Gia to sÔnolo X = { 1. . 3 }. . eÐnai ìti h apeikìnish σ2 ◦ σ1 eÐnai kai aut  mÐa metˆjesh tou X . èqoume n − 1 epilogèc gia thn eikìna tou 2 (afoÔ h σ eÐnai 1-1). EpÐshc lème ìti to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai to apotèlesma thc σ1 epi thn σ2 . 2.260 4. Omˆdec X = { 1. èqoume mìno mÐa epilog  gia thn eikìna tou n. 2. 1 2 3 . Apìdeixh. An σ1 kai σ2 eÐnai dÔo metajèseic tou X = { 1. Gia parˆdeigma èqoume ◦ 1 2 3 4 5 3 2 4 1 5 = 1 2 3 4 5 1 3 5 2 4 . Jewr¸ntac thn parˆstash thc σ . . 'Estw σ mÐa metˆjesh tou X .1 kai epÐ. 2 3 1 1 2 3 . ìpwc kai stic summetrÐec gewmetrik¸n sqhmˆtwn. . SuneqÐzontac me ton Ðdio trìpo. n } tìte h sÔnjes  touc σ2 ◦ σ1 eÐnai mÐa apeikìnish X → X . 2. Epilègontac mÐa eikìna gia to 1. 4. . H parˆstash tou ginomènou σ2 σ1 se 2 × n pÐnaka eÐnai 1 2 ··· σ2 (1) σ2 (2) · · · σ1 (i) · · · σ2 σ1 (i) · · · i ··· σ1 (i) · · · n σ2 (n) n σ1 (n) n (σ2 σ1 )(n) ◦ 1 2 ··· σ1 (1) σ1 (2) · · · = 1 2 ··· (σ2 σ1 )(1) (σ2 σ1 )(2) · · · 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 i ··· (σ2 σ1 )(i) · · · . èqontac epilèxei tic eikìnec twn 1. 1 2 3 1 2 3 . 1 2 3 1 3 2 . 2 1 3 1 2 3 . n } upˆrqoun n! to pl joc metajèseic.

afoÔ h σ eÐnai 1 . Gia 3 2 5 6 4 1 3 2 5 6 4 1 na kajorÐsoume th morf  thc σ −1 jewroÔme ton pÐnaka 1 2 3 4 5 6 pou prokÔptei apì thn enallˆgh twn gramm¸n tou pÐnaka thc σ kai katìpin diatˆsoume tic st lec ètsi ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 1 2 3 4 5 6. 2 −→ 2 −→ 3 σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 σ1 σ2 kai ˆra 2 −→ 3. tìte h antÐstrof  thc paristˆnetai apì ton 2 × n pÐnaka pou orÐzetai wc ex c. . 2.1 kai epÐ. n } perilambˆnetai kai h tautotik  metˆjesh tou X . 2.1 kai epÐ. Gia to ginìmeno metajèsewn h σ −1 ikanopoieÐ th sqèsh σ σ −1 = σ −1 σ = i. . H parˆstash thc tautotik c metˆjeshc se 2 × n pÐnaka eÐnai profan¸c h i = 1 2 ··· 1 2 ··· i ··· i ··· n n EpÐshc gia kˆje metˆjesh σ tou X . den isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . EÐnai fanerì ìti gia kˆje metˆjesh σ tou X isqÔei i σ = σ i = σ . 4 −→ 1 −→ 2 kai ˆra σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 4 −→ 2. . Prˆgmati sto prohgoÔmeno parˆdeigma.2. EpishmaÐnoume ìti genikˆ gia to ginìmeno metajèsewn. n. kai tèloc 5 −→ 5 −→ 4 kai ˆra 5 −→ 4 . dhlad  èqoume σ −1 = 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 Gia to ginìmeno σ σ −1 autoÔ tou paradeÐgmatoc blèpoume prˆgmati ìti 1 2 3 4 5 6 3 2 5 6 4 1 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 = 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 . . thn opoÐa sun jwc thn sumbolÐzoume me iX   aplˆ me i. Kat' arq n enallˆsoume tic dÔo grammèc tou pÐnaka thc σ kai katìpin topojetoÔme tic st lec ètsi ¸ste pˆli h pr¸th gramm  1 2 3 4 5 6 na eÐnai h 1. èqoume σ1 σ2 = σ2 σ1 . . .4. ìpou σ (y) = x. 3 −→ 4 −→ 5 kai ˆra 3 −→ 5. Gia parˆdeigma èstw σ = . dhlad  mÐa metˆjesh tou X . . . afoÔ ( σ1 σ2 )(1) = 2 = ( σ2 σ1 )(1) = 1. ìpwc eÔkola diapist¸noume. . MetaxÔ twn metajèsewn tou X = { 1. orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish σ −1 : X −→ X me σ −1 (x) = y . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec σ σ σ σ σ σ 261 1 2 2 1 1 2 afoÔ 1 −→ 3 −→ 1 kai ˆra 1 −→ 1. dhlad  h apeikìnish tou X gia thn opoÐa h eikìna tou tuqaÐou stoiqeÐou x tou X eÐnai to x. H σ −1 eÐnai kai aut  1 . An h σ parastajeÐ se morf  2 × n pÐnaka.

4. Ac parathr soume ed¸ ìti oi metajèseic autoÔ tou sunìlou af noun to 4 stajerì kai sunep¸c ja mporoÔsan na jewrhjoÔn metajèseic bajmoÔ 3. ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc omˆdac summetrÐac enìc mh kenoÔ uposunìlou tou EukleideÐou q¸rou Rn (dhlad  tic idiìthtec (A). σ1 σ3 = σ3 σ1 = σ2 ∈ H. 'Ena mh kenì uposÔnolo G thc Sn ja onomˆzetai omˆda metajèsewn bajmoÔ n an gia kˆje dÔo stoiqeÐa σ1 . Dhlad  an to k . allˆ σ1 σ1 = σ2 σ2 = σ3 σ3 = i ∈ H . An sto H episunˆyoume kai thn tautotik  metˆjesh i. 'Opwc eÐdame prohgoumènwc. (B). n }. k  metˆjesh i eÐnai èna stoiqeÐo thc G. (Γ) kai (∆) ).2. σ2 = 1 2 3 4 3 4 1 2 EÔkoloi upologismoÐ dÐnoun ìti σ1 σ2 = σ2 σ1 = σ3 ∈ H. EpÐshc h antÐstrofh metˆjesh miac opoiasd pote metˆjeshc pou an kei sth G eÐnai stoiqeÐo thc G. Me ˆlla lìgia. Tìte h tautoti- . tìte aut  h metˆjesh mporeÐ na jewrhjeÐ stoiqeÐo thc Sk . thc S4 eÐ2 3 1 4 3 1 2 4 nai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. an dhlad  jewr soume to uposÔnolo G = H ∪ { i }. 4. . Apì ed¸ kai sto ex c ja sumbolÐzoume me Sn to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn tou X = { 1. Omˆdec Tèloc h idiìthta thc prosetairistikìthtac σ3 ( σ2 σ1 ) = ( σ3 σ2 ) σ1 isqÔei gia to ginìmeno metajèsewn. tìte to G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. To sÔnolo Sn onomˆzetai summetrik  omˆda bajmoÔ n. σ2 σ3 = σ3 σ2 = σ1 ∈ H . σ2 tou G to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai èna stoiqeÐo tou G. 'Etsi antÐ gia σ3 ( σ2 σ1 ) ja grˆfoume aplˆ σ3 σ2 σ1 . 'Ara / to H den eÐnai omˆda metajèsewn. . 1 2 3 4 1 2 3 4 EpÐshc to uposÔnolo i. 4.2.3 Parˆdeigma.2 Orismìc. eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc pou den mènei stajerìc kˆtw apì mia metˆjesh σ ∈ Sn . gia to sÔnolo Sn h sÔnjesh metajèsewn. . 2. 'Estw G mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. . ìpou k ≤ n.4 Prìtash. . JewroÔme th summetrik  omˆda S4 kai to uposÔnolì thc H = σ1 = σ3 = 1 2 3 4 2 1 4 3 1 2 3 4 4 3 2 1 . afoÔ isqÔei genikˆ gia th sÔnjesh opoiwnd pote apeikonÐsewn tou X . ìtan mazÐ me autì jewr soume kai thn sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. dhlad  σ2 σ1 ∈ G.262 4. mporoÔme na jewr soume th summetrik  omˆda Sk san mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n gia kˆje n ≥ k .2.

2. h prosetairistik  idiìthta tou periorismoÔ tou ginomènou sto G ikanopoieÐtai afou isqÔei gia ìla ta stoiqeÐa thc Sn .2. gia k ∈ Z. σ 1 = σ. H metˆjesh σ k . Fusikˆ. . diˆforoc twn 0 kai 1. m akèraioi arijmoÐ. Autì shmaÐnei ìti σ = i. Apì thn prohgoÔmenh prìtash blèpoume ìti an èna upo- Sthn pr¸th Enìthta tou biblÐou eÐdame ìti oi pr¸toi arijmoÐ paÐzoun shmantikì rìlo stic idiìthtec twn fusik¸n arijm¸n. . 2. . 4. 'Ola autˆ ta ginìmena eÐnai anˆ dÔo diˆfora metaxÔ touc kai sunep¸c autˆ eÐnai ìla ta k stoiqeÐa thc G. gia èna tuqaÐo σ ∈ G. Gia ton orismì aut¸n twn metajèsewn kat arq n qreiˆzetai na orÐsoume tic dunˆmeic miac metˆjeshc. . k .5 Parat rhsh. . analÔetai monadikˆ se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. tètoio ¸ste σ σs = i kai ˆra σs = σ −1 ∈ G.2. 1 ≤ s ≤ k . tìte oi tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc Sn ikanopoioÔntai ìtan periorisjoÔme sth sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou sunìlou G. σ n+m = σ n σ m = σ m σ n . ja prèpei na upˆrqei s. AfoÔ to G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn. UpenjumÐzoume ìti h jemeli¸dhc idiìthta gi autoÔc eÐnai ìti kˆje fusikìc arijmìc. r me s = r ètsi ¸ste σ σs = σ σr . onomˆzetai k-dÔnamh thc σ . Gia ton Ðdio lìgo. H epìmenh prìtash dÐnei tic “sun jeic” idiìthtec twn dunˆmewn. σ σk eÐnai stoiqeÐa thc G. 4. σ 0 = i. Ed¸ ja doÔme ìti gia tic metajèseic isqÔei kˆti anˆlogo. . . . σ k = ( σ k−1 ) ◦ σ EpÐshc gia k < 0 orÐzoume thn metˆjesh σ k na eÐnai h antÐstrofh thc σ −k . 'Ara gia to tuqaÐo stoiqeÐo σ thc G ja prèpei na upˆrqei èna stoiqeÐo σ thc G tètoio ¸ste σ σ = σ . . 'Estw σ ∈ Sn kai k ènac mh arnhtikìc akèraioc. EÐdame ìti to sÔnolo Sn eÐnai peperasmèno sÔnolo kai sunep¸c to G eÐnai peperasmèno sÔnolo. σk }. tìte ja eÐqame kai σs = ( σ −1 σ )σs = σ −1 ( σ σs ) = σ −1 ( σ σr ) = ( σ −1 σ )σr ) = σr . . afoÔ h i eÐnai èna apì ta σj . . H apìdeix  thc gÐnetai me epagwg  kai af netai wc ˆskhsh. dhlad  i ∈ G. σ σ2 . pou eÐnai ˆtopo. . σ2 . j = 1. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 263 Apìdeixh. sÔnolo G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. . . σ 2 = σ ◦ σ. Tìte 1. 'Estw σ ∈ Sn kai n. 'Estw G = { σ1 . .4. ta ginìmena σ σ1 . . an up rqan deÐktec s. Prˆgmati.6 Prìtash. . OrÐzoume epagwgikˆ to ginìmeno thc σ epÐ ton eautì thc k forèc pou sumbolÐzetai σ k wc ex c.

an σ2 (x) = x. H antÐstrofh metˆjesh σ −1 thc σ mporeÐ na upologisteÐ me ton kanìna pou perigrˆyame prohgoumènwc. 2 1 4 3 5 6 1 2 3 4 5 6 σ3 = σ2σ = . mporeÐ na upologisjeÐ wc ex c. 0 ≤ υ ≤ 3. tìte Apìdeixh. EÐnai eukairÐa na epishmˆnoume ed¸ ìti gia kˆje mh tautotik  metˆjesh σ ∈ Sn . k = 4π + υ. gia k ∈ N. upˆrqei toulˆqiston mÐa ˆllh metˆjesh σ gia thn opoÐa σ σ = σ σ ('Askhsh 4. 4.9 L mma. Omˆdec 3. Prˆgmati. σ 1 .8 Parˆdeigma. EpÐshc mporeÐ eukolìtera na upologisjeÐ apì th sqèsh σ 4 = i.2. 1 2 3 4 5 6 Genikˆ. DiairoÔme to k me to 4. thc σ sto parˆdeigma. tìte lème ìti autèc metatÐjentai. Prˆgmati.18). DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. Gia tic dunˆmeic thc 1 2 3 4 5 6 . ìtan n ≥ 3. Genikìtera isqÔei to ex c. aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me th sqèsh σ 3 = σ −1 . 3 4 3 4 kai σ2 = 1 2 3 4 1 2 4 3 eÐnai xènec metatÐje- 3 4 1 2 3 4 kai τ2 = 4 3 3 4 1 2 touc. 4 3 1 2 6 5 1 2 3 4 5 6 σ4 = σ3σ = = i. tìte profan¸c . 1 2 2 1 metaxÔ touc kai metatÐjentai.2. σ k = σ 4π + υ = ( σ 4 )π σ υ = iπ σ υ = σ υ . Dhlad  h dÔnamh σ k thc σ exartˆtai mìno apì thn klˆsh upoloÐpwn tou k mod 4 kai ja isoÔtai me mÐa apì tic dunˆmeic σ 0 . 1 2 Oi metajèseic τ1 = 2 1 ntai allˆ den eÐnai xènec metaxÔ Oi metajèseic σ1 = metatÐjentai. apì thn opoÐa kajorÐzontai kai ìlec oi arnhtikèc dunˆmeic thc σ . h k−dÔnamh σ k .2. σ mn = ( σ m )n . σ −n = ( σ −1 )n = ( σ n )−1 . Ja deÐxoume ìti (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). 4. 'Estw x ∈ X me σ1 (x) = x.2.264 2. EpÐshc lème ìti autèc eÐnai xènec metaxÔ touc an { i : σ1 (i) = i } ∩ { j : σ2 (j) = j } = ∅. 4. σ 2 .7 Parˆdeigma. Apì thn prohgoÔmenh prìtash èqoume. σ2 ∈ Sn eÐnai xènec metaxÔ touc. dhlad  h antÐstrofh thc σ n eÐnai h σ −n . σ 3 . An oi metajèseic σ1 . 'Otan gia dÔo metajèseic σ1 kai σ2 thc Sn isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . 4. 'Estw σ = σ èqoume σ 2 = σσ = 1 2 3 4 5 6 3 4 2 1 6 5 .

2. ( 1 4 3 ). sunhjÐzetai o prohgoÔmenoc k . gia i = 1. dhlad  oi kuklikèc metajèseic m kouc 1. ( 1 2 4 ). . ρ = στ = . . ( 1 4 ). . ( 1 3 2 4 ).kÔkloc σ = ( x1 x2 · · · xk ). 4 . To pl joc k twn stoiqeÐwn tou sunìlou { x1 . 2. 3 .kÔkloi ( 1 2 3 ). . ( 1 4 3 2 ). .kÔkloc na grˆfetai sth morf  4. . MÐa metˆjesh σ ∈ Sn onomˆzetai kuklik    k . i = 1. . 'Estw t¸ra x ∈ X me σ1 (x) = x. . ( 3 4 ). . x2 . .kÔkloi ( 1 2 ). k isqÔei σ(x) = x. ( 1 4 2 3 ). 2 1 4 3 3 4 1 2 4 3 2 1 . ( 2 3 4 ). xk } tou X isqÔei σ(xi ) = xi+1 . . Gia lìgouc dieukìlunshc stouc upologismoÔc kai oikonomÐac q¸rou.4. 'Ara gia kˆje x ∈ X isqÔei (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). 'Oloi oi 1 . xk } lègetai m koc thc σ . Dhlad  h S4 èqei 21 kuklikèc metajèseic. opìte epeid  oi σ1 kai σ2 eÐnai xènec metaxÔ touc èqoume (σ1 σ2 )(x) = σ2 (x) kai (σ2 σ1 )(x) = σ2 (x).2. ( 1 4 2 ).11 ParadeÐgmata. k − 1 kai σ(xk ) = x1 . 1. 4. ( 1 2 4 3 ).10 Orismìc. an gia èna uposÔnolo { x1 . Oi mh kuklikèc metajèseic eÐnai oi 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 σ = . 2 . ( 1 3 2 ). 'Ola ta stoiqeÐa thc S3 eÐnai kuklikèc metajèseic (giatÐ?). ( 1 3 4 ). en¸ gia kˆje ˆllo x ∈ X me x = xi . sumpÐptoun me thn tautotik  metˆjesh (giatÐ?). dhlad  oi dÔo metajèseic metatÐjentai. . ( 2 3 ).kÔkloi ( 1 2 3 4 ). ( 1 3 ).2. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 265 (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x) = x. . 2.kÔkloi. An σ2 (x) = x. tìte (σ2 σ2 )(x) = σ2 (x). Kuklikèc Metajèseic OrÐzoume t¸ra tic kuklikèc metajèseic stic opoÐec basÐzetai to jemeli¸dec je¸rhma twn metajèsewn. ( 2 4 3 ). . . . ( 1 3 4 2 ). 2. Tìte σ2 (x) = x. opìte enallˆsontac touc rìlouc twn σ2 kai σ1 èqoume thn prohgoÔmenh perÐptwsh. τ = . 3. x2 . Oi kuklikèc metajèseic thc S4 eÐnai oi ex c. ( 2 4 ).

. . . . σ 3 (x).266 4. .12 Parathr seic. kaj¸c an m eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc metaxÔ twn xj . .kÔkloi ( 3 5 7 ). allˆ ja mporoÔse na an kei kai se opoiad pote ˆllh Sn gia n ≥ 3. sÔmfwna me to L mma 4. Gia parˆdeigma. · · · . mporoÔme na jewr soume ton mikrìtero jetikì akèraio k me thn idiìthta σ k (x) = x. ( 5 7 3 ) kai ( 7 3 5 ) eÐnai Ðdioi. . .2. 2. . Omˆdec 4. . sto ex c.kÔklo ( 5 3 7 ) pou eÐnai Ðdioc me touc ( 3 7 5 ) kai ( 7 5 3 ). j = 1. O sumbolismìc ( x1 x2 · · · xk ) enìc k − kÔklou den mac dhl¸nei se poia summetrik  omˆda Sn an kei. EÐnai fanerì ìti o k − kÔkloc ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai o Ðdioc me ton k − kÔklo ( xi xi+1 · · · xk x1 · · · xi−1 ) gia kˆje i = 1. afoÔ σ(xi ) = xi+1 gia kˆje i = 1. H antÐstrofh metˆjesh enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) profan¸c eÐnai o k − kÔkloc ( xk . epeid  to Σ eÐnai peperasmèno. ìpou σ k (x) = x. 5.2. . . gia na jewreÐtai monadik  h parˆstash enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) ja jewroÔme pˆnta ìti to pr¸to stoiqeÐo x1 eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn xi . . . 2. h kuklik  metˆjesh ( 1 2 3 ) an kei sthn S3 . tìte aut  eÐnai mÐa kuklik  metˆjesh. 'Ara Σ = { x. . 4. tìte σ s (x1 ) = x1+s gia kˆje s = 0. . . 3. Gia parˆdeigma. ìpwc èqoume  dh parathr sei. 2. oi 3 . 1. An σ = ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai ènac k− kÔkloc. n ≥ m. en¸ o sumbolismìc se 2 × n pÐnaka to dhl¸nei. Oi metajèseic autèc lègontai xènoi kÔkloi. . . allˆ eÐnai diˆforoi apì ton 3 . σ 2 (x). . . AntÐstrofa. mporeÐ na tautisteÐ me thn omˆda metajèsewn pou apoteleÐtai ap' ìlec tic metajèseic thc Sn . . tìte h Sm . . . y } = ∅. y2 . σ(x). . . . pou af noun stajerˆ ìla ta stoiqeÐa pou eÐnai megalÔtera tou m. An ( x1 x2 · · · xk ) kai ( y1 y2 · · · y ) eÐnai dÔo kuklikèc metajèseic me { x1 . . k .9. Fusikˆ autèc oi metajèseic den eÐnai xènec metaxÔ touc allˆ metatÐjentai. Prˆgmati. 1. . . . k − 1 kai σ(xk ) = x1 . x1 ). i = 1. x2 . . σ k−1 (x) }. σ(x). Sthn prˆxh autì den dhmiourgeÐ sÔgqush. an σ eÐnai mia metˆjesh tou X gia thn opoÐa upˆrqei èna x ∈ X tètoio ¸ste ta mìna stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai autˆ pou an koun sto sÔnolo Σ = { x. tìte autèc eÐnai xènec metaxÔ touc kai sunep¸c metatÐjentai. σ 2 (x). Epomènwc. . k − 1 kai σ k (x1 ) = x1 . . k . k . . xk−1 . xk } ∩ { y1 . }. .

den mènoun stajerˆ kai apì thn ρ. afoÔ h σ èqei m akrib¸c stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ. . τ2 . 'Estw x èna stoiqeÐo tou X pou den mènei stajerì mèsw thc σ . j = 1. Kaj¸c oi kÔkloi σi eÐnai anˆ dÔo xènoi kai oi τj anˆ dÔo xènoi. . σ2 . . MÐa tètoia anˆlush thc σ se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn lègetai kuklik  parˆstash thc σ kai oi σi kuklikoÐ parˆgontec . s eÐnai anˆ dÔo xènec metaxÔ touc. . σ −1 (x). Apìdeixh. èqoume ìti k > 1. tìte h σ eÐnai h kuklik  metˆjesh τ . (h σ den eÐnai h tautotik  metˆjesh). . . JewroÔme thn kuklik  metˆjesh τ = ( x σ(x) · · · σ −1 (x) ).4. gia kˆje z ∈ X me z = x. σm kai τ1 . .2. èqoume σ = τ σ1 σ2 · · · σs . 'Ara ìlec oi kuklikèc metajèseic σj . . . Upojètoume t¸ra ìti h σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn me dÔo diaforetikoÔc trìpouc. Epomènwc apì th sqèsh ρ = τ −1 σ . . σ = σ1 σ2 · · · σs . 'Ara sthn perÐptwsh aut  h σ eÐnai o 2− kÔkloc ( x y ). DeÐqnoume ìti m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh σj = τj . . dhlad  σ = σ1 · σ2 · · · · · σm = τ1 · τ2 · · · · · τs . . Sunep¸c h ρ prèpei na grˆfetai wc ginìmeno kuklik¸n metajèsewn anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. . . y . èstw ρ = σ1 σ2 · · · σs . H seirˆ me thn opoÐa grˆfontai oi kuklikèc metajèseic σi den lambˆnetai up' ìyh afoÔ autèc eÐnai xènec anˆ dÔo metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. afou aut  eÐnai xènh proc th ρ. m. . σ(x). An = m. tètoiec ¸ste 4. . . 'Estw σ ∈ Sn mÐa metˆjesh diˆforh thc tautotik c i. s. tìte h metˆjesh ρ = τ −1 σ af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . . eÐnai xènec proc thn τ . s.2. Epeid  oi σj . . j = 1. . Upojètoume ìti to je¸rhma isqÔei an to pl joc k twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai mikrìtero   Ðso tou m − 1. An k = 2. j = 1. . . ta stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ apì kˆje σj . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 267 Tìte upˆrqoun monadikèc kuklikèc metajèseic σ1 . ìpou σ1 . . . . An = m. Ja deÐxoume ìti autì isqÔei kai gia k = m. epiplèon aut  af nei stajerˆ kai ìla ta stoiqeÐa x. . . dhlad  h σ èqei grafeÐ wc ginìmeno anˆ dÔo xènwn kuklik¸n metajèsewn. j = 1. 'Estw k to pl joc twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . Gia thn apìdeixh efarmìzoume epagwg  sto k . ìpou eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc gia ton opoÐo isqÔei σ (x) = x. . . τs eÐnai kÔkloi m kouc ≥ 2. upˆrqei ènac (monadikìc) kÔkloc apì touc σi kai ènac monadikìc kÔkloc apì touc τj pou . Tìte anagkastikˆ σ(x) = y kai σ(y) = x en¸ σ(z) = z . AfoÔ σ = i. σs xènec anˆ dÔo kai diˆforec thc tautotik c.13 Je¸rhma. . 'Estw èna x ∈ X pou den mènei stajerì apì th σ . . èstw x kai y ta dÔo stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . . σ2 .

. . . . Afou xènoi kÔkloi metatÐjentai. . H apìdeixh tou prohgoumènou jewr matoc mac dÐnei th mèjodo me thn opoÐa mporoÔme na broÔme thn kuklik  parˆstash miac dedomènhc σ . TÔpoc Metˆjeshc Merikèc forèc mac dieukolÔnei na sumperilambˆnoume sthn kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn kai ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . afoÔ autoÐ eÐnai anˆ dÔo xènoi metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. qwrÐc na blˆptetai h genikìthta. m. paradeÐgmatoc qˆrh x = 1. Omˆdec metajètei to x. Katìpin jewroÔme èna x ∈ { 1. 'Etsi èqoume σ = ( 1 3 8 5 ) · ( 6 9 ) · ( 2 4 ). an upˆrqoun. 4.14 Parat rhsh. .kÔklouc. Apì th sqèsh aut  èpetai ìti σ ( σm (x)) = σ 2 (x) = σm (x). kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 1 σ(1) σ 2 (1) · · · ) = ( 1 3 8 5 ). . 'Omoia gia x = 2 paÐrnoume thn ( 2 4 ) kai gia x = 7 paÐrnoume ton 1 .268 4. 'Ara oi kÔkloi σ kai τ eÐnai Ðdioi. afoÔ o kajènac ap' autoÔc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. èstw σ = 1 2 3 4 5 6 7 8 9 3 4 8 2 1 9 7 5 6 . en¸ to x peramènei stajerì apì ìlouc touc ˆllouc kÔklouc. . 9 } tètoio ¸ste σ(x) = x.2. JewroÔme èna stoiqeÐo x ∈ { 1. Dhlad  sthn kuklik  parˆstash thc σ jewroÔme san parˆgontec kai touc 1 . . afoÔ autìc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. j = 1. H seirˆ me thn opoÐa grˆfoume touc kÔklouc sthn parˆstash thc σ den lambˆnetai up' ìyh.kÔklouc ( 6 ) kai ( 7 ) grˆfontac σ = .kÔklo ton opoÐo mporoÔme na paraleÐyoume sthn kuklik  parˆstash thc σ . Opìte èqoume σm m s s −1 σ1 σ2 · · · σm−1 = σ σm = τ1 τ2 · · · τs−1 . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m − 1 = s − 1 kai ˆra m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh. 2. èstw to 9 kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 9 σ(9) σ 2 (9) · · · ) = ( 9 6 ) = ( 6 9 ). 9 } diˆforo apì ta stoiqeÐa pou emfanÐzontai ston kÔklo ( 1 3 8 5 ). mporoÔme na upojèsoume ìti o σm kai o τs metajètoun to x. Epomènwc èqoume σm (x) = 2 σ(x) = τs (x). Gia parˆdeigma. σj = τj . . 2 ìmoia σ ( τs (x)) = σ 2 (x) = τs (x) kai epagwgikˆ gia kˆje akèraio k èqoume k (x) = τ k (x). prosjètoume kai touc 1 . Autì eÐnai aparaÐthto ìtan prèpei na dhl¸netai o bajmìc thc σ . an th jewr soume stoiqeÐo thc S8 (dhlad  3 1 5 8 2 6 7 4 bajmoÔ 8). . Gia parˆdeigma sthn kuklik  parˆstash ( 1 3 5 2 ) ( 4 8 ) thc 1 2 3 4 5 6 7 8 σ = . 2. .

2. 'Ara mÐa diamèrish tou X = X1 ∪ X2 ∪ · · · ∪ Xs . xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 5 3 ). . ( 1 3 ) ( 2 4 ). jewr¸ntac tic kuklikèc parastˆseic touc (me thn prosj kh s' autèc twn 1-kÔklwn).2. Aut  h diamèrish onomˆzetai tÔpoc thc σ . Gia parˆdeigma. sth summetrik  omˆda S5 oi metajèseic pou èqoun tÔpo ( 1. . . Profan¸c èqoume λ1 + λ2 + · · · + λs = n. 3. . | X2 |. ( 1 3 ) ( 4 5 ). . 5. λs me λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs kai λ1 + λ2 + · · · + λs = n. ( 1 4 ) ( 3 5 ). Paristˆnontac m' autìn ton trìpo mia metˆjesh σ tou X paÐrnoume mia diamèrish tou X se xèna anˆ dÔo uposÔnolˆ tou. Qrhsimopoi¸ntac tic diamerÐseic tou n. . ( 2 5 ) ( 3 4 ). 5 } tou X = { 1. ( 1 4 ) ( 2 3 ). DÔo metajèseic σ. λ2 . τ ∈ Sn èqoun ton Ðdio tÔpo an kai mìno Apìdeixh. ( 1 5 ) ( 3 4 ). . An λi eÐnai to m koc kˆje σi . λ2 . orÐzei th diamèrish ( | X1 |. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 2 5 ). T¸ra mÐa diamèrish enìc jetikoÔ akeraÐou n eÐnai mÐa akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn λ1 . 'Estw dÔo kÔkloi σ = ( a1 a2 · · · ak ) kai τ = ( b1 b2 · · · bk ) . Xi = ∅. Xi ∩ Xj = ∅. ( 1 5 ) ( 2 3 ). 4. ( 2 4 ) ( 3 5 ). λs eÐnai mia diamèrish tou n. ìpou kajèna ap' autˆ perièqei akrib¸c ta stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì ènan (monadikì) kuklikì parˆgonta thc σ . 8 }. s. 2. 7. ( 1 3 ) ( 2 5 ). Gia parˆdeigma. ( 2 3 ) ( 4 5 ). ( 1 2 ) ( 4 5 ). Allˆ aut  h diamèrish orÐzei èxi ginìmena ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 3 5 ). i = j .   perissìtera ginìmena. mporoÔme na taxinom soume ìlec tic metajèseic thc Sn . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 269 ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). AntÐstrofa. apì mÐa diamèrish tou X paÐrnoume èna. . ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). 3. . an upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ∈ Sn ètsi ¸ste τ = ρ σ ρ−1 . dhlad  h akoloujÐa λ1 . 2 ) eÐnai oi ex c: ( 1 2 ) ( 3 4 ). 2. h prohgoÔmenh metˆjesh orÐzei th diamèrish { 6 } ∪ { 7 } ∪ { 4. . . ( 1 4 ) ( 2 5 ). . 2. mporoÔme na upojèsoume ìti h seirˆ twn kuklik¸n paragìntwn thc σ eÐnai tètoia ¸ste λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . . 4. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 2 3 ) kai ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 3 2 ). ( 1 2 ) ( 3 5 ). .4. ( 1 5 ) ( 2 4 ). . 8 } ∪ { 1. An ìmwc th jewroÔsame bajmoÔ 9 ja grˆfame σ = ( 6 ) ( 7 ) ( 9 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). ìpou èqoume jewr sei ìti | Xi | ≤ | Xi+1 |. 6. i = 1.15 Je¸rhma. wc ex c: 'Estw σ = σ1 σ2 · · · σs h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . Autèc oi 15 metajèseic ektìc tou ìti èqoun ton Ðdio tÔpo èqoun kai èna ˆllo koinì qarakthristikì pou ja doÔme amèswc t¸ra. Kat' arq n apodeiknÔoume to je¸rhma sthn perÐptwsh pou oi metajèseic eÐnai kuklikèc. | Xs | ) tou n.

H sqèsh ρ σ ρ−1 = τ orÐzei mÐa sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo Sn ìlwn twn metajèsewn (giatÐ?) kai ˆra èqoume mÐa 1 . eÐnai tou idÐou tÔpou. ak } èqoume σ(x) = x kai ˆra ρ σ ρ−1 ( ρ(x) ) = ρ(x). Prˆgmati. tètoia ¸ste ρ σi ρ−1 = τi gia kˆje deÐkth i. . Proc to parìn ja d¸soume mÐa ermhneÐa thc ènnoiac thc suzugÐac metajèsewn mèsw thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou. . 2 ) kai ( 4 ) antÐstoiqa. AntÐstrofa. 1. ( 1. Shmei¸noume ìti to pl joc twn metajèsewn tou idÐou tÔpou ja upologisjeÐ sthn Parˆgrafo 5. Sunep¸c. gia kˆje x ∈ {1. . . Tìte oi σ kai ρ σ ρ−1 . k isqÔei ρ ◦ σ ◦ ρ−1 = τ . Tìte. 'Estw t¸ra σ = σ1 · · · σk h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . Jew- . .2.16 Parˆdeigma. . . Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna uposÔnolo thc morf c { ρ σ ρ−1 | ρ ∈ Sn }. ( 1. β kai γ oi diˆmesoÐ tou. oi opoÐec antistoiqoÔn stic diamerÐseic tou 4: ( 1. EÐnai fanerì ìti tìte isqÔei ρ σ ρ−1 = τ . . me apeujeÐac upologismì. upˆrqei metˆjesh ρ ∈ Sn . èqoume ρ σ ρ−1 = ( ρ(a1 ) ρ(a2 ) · · · ρ(ak ) ). èstw σ kai τ dÔo metajèseic tou idÐou tÔpou. 1. Prˆgmati. . Omˆdec tou idÐou m kouc k . 2 ). 1 ). AntÐstrofa. Opìte profan¸c oi σ kai ρ σ ρ−1 eÐnai tou idÐou tÔpou. . . Allˆ h σi kai h ρ σi ρ−1 eÐnai kuklikèc metajèseic tou idÐou m kouc. n} \ {a1 . tìte upˆrqei ènac kuklikìc parˆgontac τi sthn kuklik  parˆstash thc τ m kouc ki kai antistrìfwc. . DÔo metajèseic σ kai τ pou èqoun ton Ðdio tÔpo   isodÔnama gia tic opoÐec upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ètsi ¸ste ρ σ ρ−1 = τ lègontai suzugeÐc   ìmoiec metajèseic.1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn klˆsewn isodunamÐac kai twn diamerÐsewn tou n. èstw σ = (a1 a2 · · · ak ) ènac kÔkloc m kouc k kai ρ mia metˆjesh. blèpoume ìti gia kˆje metˆjesh ρ ∈ Sn me ρ(ai ) = bi gia kˆje i = 1. gia kˆje i = 1. 1. EpÐshc. Tìte. k − 1 eÐnai ρ σ ρ−1 ( ρ(ai ) ) = ρ σ ( ai ) = ρ ( ai+1 ). Oi metajèseic thc S4 taxinomoÔntai se pènte klˆseic suzugÐac. gia kˆje ρ ∈ Sn . ( 2. èqoume ρ σ ρ−1 = ρ σ1 ρ−1 ρ σ2 ρ−1 · · · ρ σk ρ−1 . 'Estw A B Γ èna isìpleuro trÐgwno kai α. An σi eÐnai ènac kuklikìc parˆgontac sthn kuklik  parˆstash thc σ m kouc ki . EpÐshc h ρ σi ρ−1 eÐnai xènh me thn ρ σj ρ−1 .270 4. 3 ). . 4. . en¸ ρσρ−1 (ρ(ak )) = ρ(a1 ). gia kˆje i = j (giatÐ?).2. . . to opoÐo onomˆzetai klˆsh suzugÐac.

4.2.1 H omˆda summetrÐac tou trig¸nou. 1 ) A(0.1. −1 ) Γ( 3 1) 2 γ β 2 2 α √ √ Sq ma 4. ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 4. . B( −2 3 .2. . β kai γ antÐstoiqa kai afetèrou apì tic strofèc √ √ 3 −1 − 3 −1 1 1 √ S1 = 2 √ . S2 = 2 kai S3 = I2 3 −1 − 3 −1 gÔrw ap' to kèntro O tou kÔklou katˆ gwnÐa 120◦ . apoteleÐtai afenìc apì tic anaklˆseic √ √ −1 0 1 3 1 − 3 1 1 √ kai Rγ = 2 Rα = . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 271 roÔme to trÐgwno eggegrammèno ston monadiaÐo kÔklo ìpwc sto sq ma 4. 240◦ kai 360◦ antÐstoiqa. Rβ = 2 √ 0 1 3 −1 − 3 −1 wc proc touc ˆxonec α.2.3 (2) .1.

Γ ) } kai { ( A.2. B ). Γ ). S2 ←→ ( A. Omˆdec Γ A B A B Γ Γ B A B Γ A RβS2S1 A R3 Sα γ B Γ A Γ B B A Γ Sq ma 4. h summetrik  tou omˆda. Γ. B ) kai S3 ←→ i . Rγ ←→ ( A. Rβ ←→ ( A. ( A. B ) } (bl. Γ ).2.2. B. ( A. B ) kai thn tautotik  metˆjesh i. ( B. { ( A. Γ ).2. 0 ). Γ ). An jewr soume to sÔnolo { A. Γ ). 4. Γ. ( A. ( B.15). apoteleÐtai apì tic metajèseic ( A. B ). B. Sugkekrimèna èqoume thn antistoiqÐa Rα ←→ ( B. Γ ). ( A. Γ ). pou eÐnai h S3 . B. ParathroÔme t¸ra ìti oi metajèseic twn koruf¸n tou trig¸nou mac dÐnoun tic èxi “jèseic” tou trig¸nou pou mac dÐnoun oi summetrÐec tou. B. Γ. 1 ) tou R2 ). e2 = ( 0.272 ìpwc sto sq ma 4. ( A. S1 ←→ ( A. Je¸rhma 4. B ).2 (Ed¸ èqoume jewr sei tic summetrÐec upì morf  pinˆkwn wc proc th bˆsh e1 = ( 1. Γ } twn koruf¸n tou trig¸nou. Oi klˆseic suzugÐac eÐnai { i }. Γ ).

paradeÐgmatoc qˆrh èqoume. β. DeÐxte ìti to ginìmeno (1 4 5 6)(2 1 5) eÐnai to Ðdio me to ginìmeno (1 6)(2 4 5)(3). ìpou α= 1 2 3 4 5 6 7 2 5 3 4 7 6 1 kai β = 1 2 3 4 5 6 7 1 2 4 7 6 3 5 .2. .summetri¸n. Rβ Rα Rβ = Rγ = −1 Rα Rβ Rα kai Rα S1 Rα = S2 . γ }. 3.2 1. 2.2. h sqèsh suzugÐac metaxÔ metajèsewn antistoiqeÐ sth gnwst  sqèsh omoiìthtac me−1 taxÔ pinˆkwn. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 273 An jewr soume ton pollaplasiasmì twn 2 × 2 pinˆkwn tìte blèpoume eÔkola ìti apì thn prohgoÔmenh antistoiqÐa metajèsewn . Ask seic 4. Prˆgmati. Oi epìmenec metajèseic na grafoÔn wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn α= γ= 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 1 2 3 4 5 6 4 5 6 1 2 3 . Na brejoÔn metajèseic x kai y tètoiec ¸ste xα = β = αy . Ed¸ h summetrik  omˆda S3 jewreÐtai epÐ tou sunìlou { α. 1 2 3 4 5 1 3 4 5 2 .4.2. β= .3 H omˆda summetrÐac autoÔ tou gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai h Ðdia m' aut  tou isopleÔrou trig¸nou A B Γ (giatÐ ?).3 pou sqhmatÐzetai apì tic treic diamèsouc tou trig¸nou γ β α Sq ma 4. To Ðdio prokÔptei an jewr soume to sq ma 4.

9.k. ρ−1 τ kai (σρτ )−1 . (6 7 8)(8 9)(1 2 3 4).d. 'Estw σ = (2 5 3). b) An τ ∈ Sn kai N = e.(α.274 4. JewroÔme to sÔnolo Zn twn akeraÐwn modulo n kai ènan akèraio α. Me poiec apì tic metajèseic (1 2 3)(4 5 6)(7 8). ètsi ¸ste m. (1 2 3 4)(5 6)(7 8 9) thc S9 eÐnai suzug c h metˆjesh (1 4 5)(2 3)(6 7 8 9)? 12. a) DeÐxte ìti o pollaplasiasmìc epÐ α mod n orÐzei mia metˆjesh Pα tou Zn .(2. Gia α = 2 kai n = 9 grˆyte thn antÐstoiqh metˆjesh wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. b) τ σ . n − 1. 7. MporeÐte apì aut  thn èkfrash na breÐte to mikrìtero jetikì akèraio m tètoion ¸ste αm ≡ 1 mod m? b) Grˆfontac thn Pα wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo.kÔkloc deÐxte ìti σ k = i. 3. Pìsa stoiqeÐa èqei h klˆsh suzugÐac sthn S7 pou perièqei thn metˆjesh π = (1 2)(3 4 5)? 11. 'Estw σ = (1 2 3)(2 3 4)(3 4 5)(5 6 7)(6 7 8)(7 8 9) sthn S9 . τ = (2 3 4 5 6) kai ρ = (1 4 6 3) thc S6 . 'Estw σ ∈ Sn . 4. 8. . DeÐxte ìti an σ(i) = i tìte σ 2 (i) = σ(i). b) Poia sÔmbola mènoun stajerˆ apì thn σ ? g) Grˆyte thn σ −1 se ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa (1 3 4 5) kai (3 4 2 6) thc S7 eÐnai suzug . στ ρ. Na brejoÔn oi metajèseic a) στ . 'Otan grˆfoume mia metˆjesh σ ∈ Sn wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn poia eÐnai h ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste σ = σ −1 ? 13. . Omˆdec 5. 6. g) στ σ −1 . d) τ στ −1 .p. 4. H mia perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa eÐnai antistrèyima mod n kai h ˆllh kathgorÐa perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa den eÐnai antistrèyima mod n. 10. a) An σ ∈ Sn eÐnai ènac k . 'Estw n > 2. a) Grˆyte thn σ wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. n) = 1. JewroÔme tic metajèseic σ = ( 2 3). . UpologÐste tic metajèseic σ −1 . deÐxte ìti autoÐ oi kÔkloi katatˆssontai se dÔo kathgorÐec.k. τ = ( 2 4) ∈ S5 . deÐxte (grˆfontac thn τ wc ginìmeno xènwn kÔklwn) ìti τ N = i. . n ∈ N. στ ρ2 . . Na brejeÐ σ ∈ S7 tètoia ¸ste σ −1 (1 3 4 5)σ = (3 4 2 6). n).

. 3. 16. . . An σ eÐnai ènac n-kÔkloc thc Sn . DeÐxte ìti ta mìna stoiqeÐa thc Sn pou metatÐjentai me th metˆjesh σ = ( 1 2 . 'Estw G omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai G1 = { σ ∈ G | σ(1) = 1 }. tìte deÐxte ìti h σ m eÐnai to ginìmeno m n xènwn anˆ dÔo kÔklwn m kouc .4. n) kai M < N . Upojètoume ìti o m diaireÐ ton n.k. n − 1. 4. pou èqoun thn idiìthta σ σ = σ σ gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn .(2. n ) ∈ Sn eÐnai oi dunˆmeic thc σ . . 17. DeÐxte ìti an n ≥ 3 tìte to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn . 'Estw m. n jetikoÐ akèraioi. m 15. . 14. DeÐxte ìti h G1 eÐnai epÐshc mia omˆda metajèsewn. deÐxte ìti upˆrqei mia metˆjesh τ thc Sn gia thn opoÐa isqÔei τ M = i. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 275 g) An N = e.2. .p. . apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  metˆjesh i.

pragmatik¸n kai migadik¸n arijm¸n antÐstoiqa. 'Etsi proèkuye o sugqronoc orismìc thc ènnoiac thc omˆdac pou ofeÐletai ston majhmatikì Arthur Cayley. Ed¸ o trìpoc sunduasmoÔ x y dÔo akeraÐwn x kai y eÐnai h gnwst  prìsjesh x + y . pÐnakec k. kai C twn rht¸n. Galois to 1827 ìtan anakˆluye tic omˆdec metajèsewn mèsw twn opoÐwn apèdeixe thn mh epilusimìthta me rizikˆ twn algebrik¸n exis¸sewn bajmoÔ megalutèrou   Ðsou tou 5. (Γ) kai (∆). ikanopoieÐ tic tèssereic basikèc idiìthtec (A). (Γ) kai (∆) kai adiafor¸ntac afenìc gia to eÐdoc twn stoiqeÐwn tou sunìlou (dhlad  an apoteleÐtai apì apeikonÐseic. gia ta sÔnola Q. R. (B). (B). To Ðdio isqÔei.10).l. pou ja mac apasqol sei kai sta epìmena. Ektìc apì tic omˆdec summetrÐac kai metajèsewn upˆrqoun kai ˆlla shmantikˆ sÔnola pou ta stoiqeÐa touc sunduˆzontai me tètoio trìpo pou na ikanopoiountai autèc oi tèssereic basikèc idiìthtec. (blèpe Parˆgrafo 4.276 4. Autìc o trìpoc sunduasmoÔ ikanopoieÐ tic tèssereic jemelei¸deic idiìthtec (A).). Ac shmeiwjeÐ ìti o pr¸toc pou kajièrwse ton ìro omˆda  tan o E. tìte to onomˆzoume prosjetik  omˆda twn akeraÐwn ). ègine antilhptì ìti gia ìla ta majhmatikˆ sust mata. (Γ) kai (∆).) kai afetèrou gia to eÐdoc tou trìpou sunduasmoÔ twn stoiqeÐwn (dhlad  an eÐnai h sÔnjesh apeikonÐsewn   h prìsjesh arijm¸n   o pollaplasiasmìc pinˆkwn k. Omˆdec 4.p. An jewr soume touc n × n antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì èna s¸ma K . (B). Merikˆ apì autˆ eÐnai ta ex c: To sÔnolo Z twn akeraÐwn arijm¸n. tìte to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn ikanopoieÐ tic idiìthtec (A). (B). 2 . h melèth touc ja mporoÔse (kat' arq n) na antimetwpisteÐ eniaÐa dÐnontac èmfash mìno stic tèssereic idiìthtec (A). pou eÐnai ìmoia me ta prohgoÔmena. metˆ ton 190 ai¸na. ('Otan meletˆme to sÔnolo Z wc proc thn prìsjesh. To sÔnolo autì onomˆzetai Genik  Grammik  Omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K kai sumbolÐzetai me GLn (K). wc proc thn prìsjesh.l.p. arijmoÔc.3 Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn H melèth twn omˆdwn summetrÐac kai omˆdwn metajèsewn pou prohg jhke basÐsthke sto gegonìc ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa (apeikonÐseic) σ kai τ aut¸n upˆrqei ènac trìpoc sunduasmoÔ twn (h sÔnjesh apeikonÐsewn) σ τ . twn klˆsewn upoloÐpwn mod n. (Γ) kai (∆). eÐnai to ex c. 'Ena ˆllo shmantikì parˆdeigma. Me thn exèlixh twn Majhmatik¸n. 2 Sta prohgoÔmena paradeÐgmata parathroÔme ìti o trìpoc pou sunduˆzontai Mia polÔ sobar  èreuna sqetikˆ me thn proèleush thc ènnoiac thc omˆdac dÐnetai sto biblÐo tou Hans Wussing [32] . EpÐshc sta prohgoÔmena kefˆlaia h prìsjesh pou orÐsjhke sto sÔnolo Zn .

Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 277 ta stoiqeÐa tou en lìgw sunìlou G kajorÐzetai apì mia apeikìnish apì to G×G sto G. y ∈ G.2. to opoÐo ja sumbolÐzoume x y (paraleÐpontac to sÔmbolo ◦). 1. Gia parˆdeigma. eÐnai dunatìn gia thn prˆxh na qrhsimopoieÐtai ˆlloc ìroc kai ˆlloc sumbolismìc. an ikanopoioÔntai oi ex c idiìthtec. Ed¸ ja jèlame na epishmˆnoume ìti se mÐa omˆda genikˆ isqÔei x◦y = y◦x. dhlad  an x eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo miac omˆdac.3. ìtan den upˆrqei kÐndunoc sÔgqushc.1 Orismìc. y ) = x y . pollèc forèc. Sunep¸c egeÐretai to er¸thma: MporoÔn oi dÔo pr¸tec idiìthtec tou prohgoÔmenou orismoÔ na aplousteujoÔn? dhlad  na antikatastajoÔn apì ˆllec asjenèsterec? H apˆnthsh eÐnai jetik  kai dÐnetai sto epìmeno je¸rhma.4. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn idiìthta 1. ìtan anaferìmaste se sugkekrimènec omˆdec.2 Je¸rhma. y ) = x ◦ y . ton ìro “ginìmeno”. onomˆzetai prˆxh epÐ tou G. Gia kˆje x. gia thn opoÐa grˆfoume f ( x. 3. ja lème ìti to G eÐnai omˆda. An se mÐa omˆda G isqÔei x y = y x gia kˆje x. tìte h omˆda ja lègetai metajetik    Abelian . z ∈ G isqÔei x ◦ ( y ◦ z ) = ( x ◦ y ) ◦ z . dhlad  isqÔei h prosetairistik  idiìthta. f ( x. h opoÐa ikanopoieÐ thn . ìpwc anafèroume kai sto Parˆrthma 6. Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste gia kˆje x ∈ G na isqÔei x ◦ e = e ◦ x = x. 'Etsi gia thn prosjetik  omˆda twn akeraÐwn to ìnoma thc prˆxhc eÐnai ”prìsjesh” kai o sumbolismìc x + y . Merikèc forèc. 2.3. allˆ ìti autì eÐnai kai monadikì. gia kˆje x. upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste x ◦ y = y ◦ x = e. To Ðdio eÐdame ìti isqÔei kai gia ta stoiqeÐa pou anafèrontai sth deÔterh idiìthta. y ∈ G. 4. Gia kˆje x ∈ G. B eÐnai dÔo antistrèyimoi pÐnakec tìte genikˆ èqoume A B = B A. an A. Se ìla ta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ìqi mìno upˆrqei èna stoiqeÐo e pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ 4. 'Ena sÔnolo G lème ìti èqei th dom  miac omˆdac   aplˆ ìti eÐnai mia omˆda wc proc mia prˆxh f : G × G −→ G. tìte upˆrqei monadikì y tètoio ¸ste x y = y x = e. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prˆxh f : G × G −→ G. SunhjÐzetai gia thn prˆxh na qrhsimopoioÔme ton ìro “pollaplasiasmìc” kai gia to apotèlesma x ◦ y . Kˆje tètoia apeikìnish f : G × G −→ G. EpÐshc. y.3. antÐ na lème ìti èna sÔnolo G eÐnai omˆda wc proc mia prˆxh.1 . 4. ap' autèc twn paradeigmˆtwn.3.

Prˆgmati. opìte. EpÐshc parathroÔme ìti to antÐstrofo stoiqeÐo tou ginomènou x y dÔo stoiqeÐwn thc G eÐnai to y −1 x−1 . Sunep¸c apì thn prosetairistikìthta èqoume z e1 = (w x) e1 = w (x e1 ) = w x = z . Tìte gia y = x. gia kˆje y ∈ G. lìgw thc 4α . gia kˆje x ∈ G onomˆzetai oudètero   tautotikì   monadiaÐo stoiqeÐo thc omˆdac kai sto ex c genikˆ ja to sumbolÐzoume me 1 ektìc ean. Omˆdec prosetairistik  idiìthta. Opìte èqoume ìti z = w. dhlad  x z = z x = e. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa x. tìte ja eÐqame z = e z = (z x) z = z (x z) = z (x s) = (z x) s = e s = s. Opìte apì th sqèsh z e1 = z gia z = e2 èqoume e2 e1 = e2 kai apì th sqèsh e2 z = z gia z = e1 èqoume e2 e1 = e1 . w ∈ G tètoia ¸ste 4α x z = y kai 4β w x = y. dhlad  (x−1 )−1 = x. To monadikì stoiqeÐo e ∈ G me thn idiìthta e x = x e = x. 4. 'Estw èna stoiqeÐo e ∈ G gia to opoÐo isqÔei e x = x e = x. Mˆlista autì eÐnai monadikì. Apìdeixh. upˆrqei z ∈ G tètoio ¸ste x z = e = z x. epilèxoume diaforetikì sumbolismì.278 4. Tìte lìgw thc 2. 'Estw x ∈ G. y ∈ G upˆrqei èna z . afoÔ an up rqe kai èna ˆllo s ∈ G tètoio ¸ste x z = x s. upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z kai w tètoia ¸ste x z = e kai w x = e. AntÐstrofa. Dhlad  upˆrqei èna monadikì e ∈ G pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ. Epomènwc gia x. gia kˆje z ∈ G. lìgw thc 4. upojètoume ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ. to z = z y . gia kˆje z ∈ G. se eidikèc peript¸seic. 'Ara to sÔnolo G eÐnai omˆda. 'Ara e1 = e2 . Gia to stoiqeÐo autì isqÔei z e1 = z . H idiìthta 4β apodeikÔetai me ton Ðdio trìpo. to monadikì y ∈ G gia to opoÐo isqÔei x y = y x = e onomˆzetai antÐstrofo tou x kai sumbolÐzetai me x−1 . Dhlad  (x y)−1 = y −1 x−1 . diìti (x y) (y −1 x−1 ) = x (y (y −1 x−1 )) = x (y y −1 x−1 ) = x(e x−1 ) = x x−1 = e. èqoume x (z y) = (x z ) y = e y = y . apì thn 4β èqoume ìti gia to x kai z upˆrqei monadikì w ∈ G ètsi ¸ste w x = z . Me ton Ðdio trìpo apodeiknÔetai h Ôparxh kai h monadikìthta enìc stoiqeÐou e2 thc G tètoiou ¸ste e2 z = z . 'Ara isqÔei h idiìthta 4α . y ∈ G upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z. EpÐshc an x ∈ G. afoÔ w (x z) = w e = w kai (w x) z = e z = z . gia kˆje x ∈ G. gia kˆje x ∈ G. an z ∈ G. Sunep¸c to antÐstrofo tou x−1 eÐnai to x. To sÔnolo G eÐnai omˆda an kai mìno an ikanopoieÐtai h ex c idiìthta. Upojètoume ìti isqÔei h 4. T¸ra gi' autì to stoiqeÐo e. . Oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ thc omˆdac mporoÔn na aplousteujoÔn akìmh perissìtero. ètsi ¸ste x z = y . Sunep¸c. gia kˆje x ∈ G. upˆrqei èna monadikì stoiqeÐo e1 tètoio ¸ste x e1 = x. upˆrqei monadikì z ∈ G pou ikanopoieÐ th deÔterh idiìthta tou orismoÔ.

4 Parat rhsh. To Ðdio eÐnai kai h diedrik  omˆda Dn me tˆxh 2n. f (( x. To sÔnolo eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac lèei ìti an jèloume na elègxoume an èna sÔnolo G. R× = R { 0 } kai C× = C { 0 } apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton . y )) = x y . 1. Entel¸c anˆloga sunhjÐzoume na lème ìti to tetrˆgwno eÐnai ènac rìmboc pou èqei kai tic tèssereic gwnÐec tou orjèc.3 Je¸rhma. eÐnai ìmˆda. 2') Gia kˆje x ∈ G upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste y x = e. en¸ oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn. twn rht¸n. arkeÐ na deÐxoume thn Ôparxh afenìc enìc “aristeroÔ” oudetèrou stoiqeÐou e ∈ G ( dhlad  e x = x gia kˆje x ∈ G ) kai afetèrou thn Ôparxh enìc “aristeroÔ” antistrìfou x−1 gia kˆje x ∈ G ( dhlad  x−1 x = e ). To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn sun jh prìsjesh arijm¸n den apoteleÐ omˆda afoÔ den upˆrqoun antistrèyima stoiqeÐa. Ta sÔnola Q× = Q { 0 }. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai 4. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 279 mèsw miac prˆxhc f : G × G −→ G. thc Fusik c. 1') Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste e x = x.3. en¸ ja arkoÔse na apait soume na èqei mìno mÐa orj  gwnÐa.5 ParadeÐgmata.3.3.1 upˆrqoun perissìterec plhroforÐec gia ton trìpo me ton opoÐo sunduˆzontai ta stoiqeÐa thc G ap' ìti qreiˆzetai. Se diaforetik  perÐptwsh lème ìti h G eÐnai ˆpeirh. parìmoia me thn prohgoÔmenh. Sta epìmena paradeÐgmata parajètoume diˆforec sugkekrimènec omˆdec. To Ðdio isqÔei gia to sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n Z me prˆxh ton pollaplasiasmì. kai af netai wc ˆskhsh. oi omˆdec Zn kai Sn eÐnai peperasmènec me tˆxeic n kai n! antÐstoiqa. Me ˆlla lìgia ston Orismì 4. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn 1').3. To pl joc twn stoiqeÐwn miac omˆdac G to sumbolÐzoume me | G | kai to onomˆzoume tˆxh thc G. Apìdeixh H apìdeixh eÐnai teqnik . Gia parˆdeigma. gia kˆje fusikì arijmì . gia kˆje x ∈ G. 'Otan h tˆxh thc G eÐnai peperasmènh lème ìti h G eÐnai peperasmènh omˆda. thc QhmeÐac kai ˆllwn episthm¸n. 4. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh.3. h opoÐa ikanopoieÐ thn prosetairistik  idiìthta. Epilèxame autèc tic omˆdec pr¸ton diìti h kˆje mÐa apì autèc parousiˆzei endiafèrousec xeqwristèc idiìthtec kai deÔteron diìti autèc sugkatalègontai metaxÔ twn omˆdwn oi opoÐec emfanÐzontai se diˆfora probl mata twn Majhmatik¸n.4. 4. twn pragmatik¸n kai twn migadik¸n eÐnai ˆpeirec omˆdec.

to monadiaÐo stoiqeÐo 1 thc U ( Zm ) an kei sthn H . Tìte to uposÔnolo H = { 2. 2. An R eÐnai ènac daktÔlioc me monˆda. β ∈ R 0 0 me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn den eÐnai omˆda. Omˆdec pollaplasiasmì. H omˆda U ( Mn (R)) eÐnai h genik  grammik  omˆda GLn (R). Gia parˆdeigma. Allˆ tìte b ∈ U ( Zm ). 4. epeid  h H eÐnai omˆda. 14. kaj¸c an ∈ H . Allˆ kai ta sÔnola Q× 0 kai R× 0 twn jetik¸n rht¸n > > kai pragmatik¸n antÐstoiqa apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton pollaplasiasmì. Gia parˆdeigma. 9. en¸ h tˆxh thc GLn (Zm ) eÐnai peperasmènh (giatÐ?). 12. 22. An R eÐnai ènac daktÔlioc. afoÔ 0 0 . 24 } eÐnai mia tètoia omˆda me oudètero stoiqeÐo to 14. tìte H ∩ U ( Zm ) = ∅   H ⊆ U ( Zm ) . an a ∈ H ∩ U ( Zm ). Prˆgmati. ìpou adj A eÐnai o prosarthmènoc pÐnakac tou A ). h exÐswsh b x = 1 èqei lÔsh. ParadeÐgmatoc qˆrh. −1 }. An m = 24. eÐnai dunatìn na upˆrqoun kai ˆlla uposÔnola tou sunìlou R { 0 } pou na apoteloÔn omˆdec wc proc ton pollaplasiasmì tou R. 18. gia to daktÔlio twn akeraÐwn èqoume GLn (Z) = { A ∈ Mn (Z) me | A | = ±1 } kai gia ton daktÔlio Zm twn akeraÐwn mod m èqoume GLn (Zm ) = { A ∈ Mn (Zm ) | A | ∈ U (Zm ) }. ènac pÐnakac A an kei sthn GLn (R) an kai mìno an h orÐzousa | A | tou A an kei sthn omˆda U (R). tìte ektìc apì thn pollaplasiastik  omˆda U (R). en¸ an o R eÐnai èna s¸ma. 15. 6. tìte U (R) = R { 0 } = R× . Diìti gia ènan α β pÐnaka upˆrqoun perissìtera apì èna aristerˆ oudètera. tìte to sÔnolo U (R) twn antistreyÐmwn stoiqeÐwn ( wc proc ton pollaplasiasmì tou daktulÐou ) apoteleÐ omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì tou daktulÐou kai onomˆzetai pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou. 20. An epiplèon o R eÐnai metajetikìc. To sÔnolo ìlwn twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c α β . an R = Zm kai H eÐnai èna tètoio uposÔnolo. afoÔ to b eÐnai antistrèyimo kai sunep¸c H ⊆ U ( Zm ). an R eÐnai enac daktÔlioc me monˆda. α. gia kˆje b ∈ H . an èqoume ton daktÔlio Z twn akeraÐwn. Gia parˆdeigma. ( Autì prokÔptei apì th gnwst  sqèsh A (adj A) = (adj A) A = | A | In . tìte o R wc proc thn prìsjesh eÐnai Abelian  omˆda. tìte mporoÔme na jewr soume ton daktÔlio Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì ton R. tìte U (Z) = { 1. 8. 16. èstw m = 26. tìte gia kˆpoio jetikì akèraio n èqoume an = 1 sthn U ( Zm ).280 4. An o R eÐnai daktÔlioc me monˆda. Profan¸c h tˆxh thc GLn (Z) eÐnai ˆpeirh (giatÐ?). tìte to H = { 3. 21 } eÐnai mia pollaplasiastik  omˆda me oudètero stoiqeÐo to 9. 10. T¸ra. Tèloc ac shmeiwjeÐ ìti.

EpÐshc ed¸ parathroÔme ìti upˆrqei monadikì aristerì oudètero stoiqeÐo (to shmeÐo O). .4. B ∈ jewroÔme to shmeÐo A ∗ B = Γ. To sÔnolo me prˆxh thn ∗ eÐnai omˆda. afoÔ A A = ∅. EÔkola mporoÔme na diapist¸soume. To kenì sÔnolo ∅ eÐnai to tautotikì stoiqeÐo wc proc aut  thn prˆxh. Gia kˆje dÔo shmeÐa A. ìti isqÔei h prosetairistik  idiìthta A (B Γ) = (A B) Γ. 'Estw P(X) to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn enìc sunìlou X (dhlad  to dunamosÔnolo tou X ). (Genikˆ kˆje dianusmatikìc q¸roc V epÐ enìc s¸matoc me prˆxh thn prìsjesh eÐnai mÐa Abelian  omˆda). B ∈ P(X) jewroÔme thn prˆxh A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B) (th legìmenh summetrik  diaforˆ tou A kai B ). (Upˆrqoun dexiˆ oudètera?) 3. Gia kˆje A. 'Estw to sÔnolo twn shmeÐwn enìc epipèdou kai O èna stajerì shmeÐo tou. An antÐ thc prˆxhc ∗ jewr soume thn prˆxh . Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn gia kˆje x ∈ R. allˆ den upˆrqei dexiì oudètero stoiqeÐo. èqoume parathroÔme ìti α β 1 x 0 0 0 0 281 1 x 0 0 α αx 0 0 α β 0 0 = α β 0 0 .3. ètsi ¸ste to O A Γ B na eÐnai èna parallhlìgrammo ( dhlad  na isqÔei −→ − −→ − −→ − O Γ = O A + O B . 4. afou eÔkola diapist¸noume ìti h prˆxh den eÐnai prosetairistik . tìte to den eÐnai omˆda. To antÐstrofo enìc uposunìlou A tou X eÐnai to Ðdio to A. Epiplèon = . To me thn prˆxh ∗ ousiastikˆ eÐnai o dianusmatikìc q¸roc R2 kai h prˆxh ∗ eÐnai h prìsjesh dianusmˆtwn. apì ta diagrˆmmata tou Venn. ìpou to shmeÐo A B = Γ orÐzetai na eÐnai to shmeÐo tou ètsi ¸ste to O A B Γ na eÐnai parallhlìgrammo.

2. ParathroÔme ìti an A. ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 1. ja to onomˆzoume grammik  omˆda epÐ tou s¸matoc K . wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. autì eÐnai h omˆda GLn (Z). B ∈ H den eÐnai kat anˆgkh omˆda wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. H qarakthristik  sunˆrthsh enìc uposunìlou A tou X orÐzetai na eÐnai h sunˆrthsh XA : X −→ Z2 me XA (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai XA (x) = 1 mod 2 / an x ∈ A. gia kˆje σ1 . èna uposÔnolì thc H to opoÐo eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. 'Etsi blèpoume ìti gia na eÐnai èna mh kenì uposÔnolo G thc Sn omˆda wc proc th sÔnjesh metajèsewn. tìte. σ2 ∈ G. wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai omˆda (Parat rhsh 4. en¸ to antÐstrofì thc XA eÐnai h Ðdia h XA . pou sumbolÐzetai me On (K) kai apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec A me stoiqeÐa apì to K pou ikanopoioÔn th sqèsh A−1 = AT . thn opoÐa sumbolÐzoume me SLn (K). Genikˆ. an èna uposÔnolo H thc GLn (K) eÐnai omˆda. tìte XA (x) + XB (x) = 1 mod 2 an x ∈ A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B). B ∈ P(X). arkeÐ to ginìmeno σ1 σ2 ∈ G. An to sÔnolo X eÐnai peperasmèno. Ac jewr soume t¸ra antÐ tou sunìlou P(X) to sÔnolo X (X) twn qarakthristik¸n sunart sewn twn uposunìlwn tou X . EpÐshc XA (x) + XB (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai x ∈ B   x ∈ A kai / / x ∈ B . An ìmwc jewr soume th genik  grammik  omˆda GLn (K) epÐ enìc s¸matoc K . Paradeigmatoc qˆrh to uposÔnolo thc GLn (Q) pou apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc den eÐnai omˆda. 'Ena shmantikì parˆdeigma miac tètoiac omˆdac eÐnai h legìmenh eidik  grammik  omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K . 'Ena ˆllo parˆdeigma grammik c omˆdac eÐnai h legìmenh orjog¸nia omˆda. An ìmwc pˆroume to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai orÐzousa Ðsh me ±1. Sunep¸c XA (x) + XB (x) = 0 an x ∈ A B . Autì deÐqnei ìti an sto sÔnolo twn qarakthristik¸n sunart sewn orÐsoume mÐa prìsjesh XA ⊕ XB = XA B . 5. dhlad  isqÔei A B ∈ H gia kˆje A. EÔkola blèpoume ìti to oudètero stoiqeÐo eÐnai h qarakthristik  sunˆrthsh tou kenoÔ sunìlou X∅ . pou apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec me stoiqeÐa apì to K pou èqoun orÐzousa Ðsh me 1. (Shmei¸noume ìti thn omˆda O2 (R) thn èqoume  dh sunant sei sthn 1η . afoÔ XA + XA = X∅ . tìte h tˆxh thc omˆdac X (X) eÐnai 2|X| =| P(X) | (giatÐ?).5). tìte to sÔnolo autì eÐnai mÐa omˆda. 'Eqoume  dh dei ìti mia omˆda metajèsewn G bajmoÔ n.282 4. Dhlad  èqoume / XA B (x) = XA (x) + XB (x). Omˆdec Sunep¸c to P(X) eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh.

Γ }. eÐnai ìpwc lème ènac daktÔlioc me diaÐresh   èna mh metajetikì s¸ma. O daktÔlioc H mporeÐ na jewrhjeÐ wc ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. ±A. ±B. tìte to H eÐnai mia Abelian  omˆda. . Γ A = B kai B A = −Γ. JewroÔme to sÔnolo twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c 1 −v L(v) = q 1 u2 . tìte h1 h2 = ∈ ¯ a2 ¯ −b2 ¯ −a1 b2 + b1 a2 a1 a2 − b1 b2 ¯ a −b ¯ 1 H . h legìmenh omˆda twn quaternions. 7. ParathroÔme ìti L(0) = q 1 2 1− u2 c 1 0 0 1 kai L(v)−1 = u+v v 1+ u2 c 1 v c2 v 1 . ParathroÔme ìti. v ∈ R. EpÐshc an h1 = kai ¯ ¯ −b1 a1 ¯ a1 a2 − b1 b2 a1 b2 + b1 a2 ¯ a2 b2 h2 = . Epiplèon. epeid  h orÐzousa tou parapˆnw pÐnaka eÐnai Ðsh me | a |2 + | b |2 . B Γ = A. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn parˆgrafo ). Dhlad  to H èqei ìlec tic idiìthtec enìc s¸matoc ektìc thn idiìthta thc antimetajetikìthtac wc proc ton pollaplasiasmì. 'Estw H to sÔnolo twn pinˆkwn thc morf c h = 283 a b . Epiplèon isqÔei L(u) L(v) = L(w) ìpou w = . A . An jewr soume wc prˆxh thn prìsjesh pinˆkwn. Γ B = −A. ìpou c eÐnai mÐ− cv2 1 1− 2 c a jetik  stajerˆ. An a = a1 + a2 i kai b = b1 + b2 i. a.4. B = 0 1 −1 0 . ìpou I = 1 0 0 1 . A B = Γ. o mìnoc mh antistrèyimoc pÐnakac aut c a1 b1 thc morf c eÐnai o mhdenikìc pÐnakac. Sunep¸c to b a sÔnolo H { 0 } me prˆxh twn pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda pou den eÐnai Abelian . to sÔnolo Q8 = { ±I. b ∈ −¯ a b ¯ C. ParathroÔme ìti: A2 = B 2 = Γ2 = −I.3. B . A Γ = −B . ±Γ } wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda. 6. an h = 0. Γ = 0 i i 0 eÐnai mia bˆsh tou H wc proc to s¸ma twn pragmatik¸n arijm¸n. | v | < c. tìte h−1 = |h| ¯ ∈ H . A = i 0 0 −i . Epiplèon. tìte 1 0 i 0 0 1 0 i h = a1 + a2 + b1 + b2 kai 0 1 0 −i −1 0 i 0 ˆra to sÔnolo { I .

. diaireÐ ta upìloipa ni . z1 = 1. . . . . ParathroÔme ìti an o k eÐnai pr¸toc 2πk proc ton ν .p. . ν − 1. . . . an S eÐnai èna tètoio sÔnolo kai z èna stoiqeÐo tou. EÐnai gnwstì ìti autèc eÐnai thc 2πk morf c e ν i . H omˆda aut  lègetai omˆda tou Lorenz kai paizei shmantikì rìlo sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac. . . 'Ena tètoio stoiqeÐo thc Eν lègetai prwtarqik  ν−osth rÐza thc monˆdac. mν ) ta stoiqeÐa tou S èqoun th morf  z1 = e m i . ( m1 . . zν = e m i . . k = 0. Epeid  to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou S eÐnai kai autì stoiqeÐo tou S . tìte kˆje stoiqeÐo thc Eν eÐnai thc morf c (e ν i )s . eÔkola blèpoume ìti to mikrìtero apì ta ni . H omˆda tou Lorenz eÐnai h c2 “omˆda summetri¸n” tou kìsmou thc Eidik c JewrÐac thc Sqetikìthtac. (Blèpe sqetikˆ to biblÐo Classical Mechanics tou H. Dhlad  to S apoteleÐtai apì ν diakekrimènec rÐzec thc monˆdac. tìte eÔkola blèpoume ìti upˆrqei k ∈ Z me z k = 1. z1 . dhlad  h omˆda twn metasqhmatism¸n pou diathroÔn touc nìmouc thc ìtan metabaÐnoume apì èna sÔsthma suntetagmènwn se èna ˆllo. . gia kˆpoio s = 0. dhlad  tic migadikèc rÐzec tou poluwnÔmou xν − 1. Omˆdec Sunep¸c to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì twn pinˆkwn eÐnai mia ˆpeirh Abelian  omˆda. ν −1 (giatÐ ?). . Gewmetrikˆ mporoÔme na parast soume tic ν− ostèc rÐzec tou x thc monˆdac me ta shmeÐa zi . ν ∈ N exantloÔn ìla ta peperasmèna uposÔnola thc pollaplasiastik c omˆdac C× pou eÐnai pollaplasiastikˆ kleistˆ. èstw to n1 . 'Ara èqoume 2 ν ìti ta ν stoiqeÐa tou S eÐnai ta z1 . . 'Estw e m1 . z2 = e m i . Lambˆnontac to m = e. . afoÔ e ν i · e ν i = e ν i . ν pˆnw se èna kÔklo aktÐnac 1 ètsi ¸ste dÔo diadoqikˆ shmeÐa na brÐskontai se apìstash katˆ gwnÐa 2πn1 2πn2 2πnν 2πk1 i 2πk2 i 2πkν 2πk1 2πk2 2πk3 c2 .284 4. i = 1. e mν i ta stoiqeÐa tou S . 'Ena kinhtì M èqei taqÔthta v wc proc to kinoÔmeno sÔsthma anaforˆc ( O X ). . . ìpou k3 ≡ (k1 + k2 ) (mod ν).k. . . Goldstein [10]). dhlad  eÐnai oi rÐzec ν − 1. . Prˆgmati. . Autˆ ta uposÔnola Eν . . . kaj¸c epÐ2πk shc e0 = 1 ∈ Eν kai e− ν i ∈ Eν . . Sunep¸c upˆrqoun φ(ν) prwtarqikèc rÐzec thc monˆdac (ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler). Sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac h taqÔthta tou kinhtoÔ wc proc to au+v kÐnhto sÔsthma ( O X ) eÐnai h w = 1+ u v . EÐnai eÔkolo na doÔme ìti to sÔnolo Eν eÐnai mia omˆda tˆxhc ν wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. 8. JewroÔme to sÔnolo Eν twn ν−ost¸n riz¸n thc monˆdac. O tÔpoc u+v w = 1+ u v eÐnai “o nìmoc prìsjeshc twn taqÔt twn” tou Einstein kai h fusik  shmasÐa tou eÐnai h ex c: JewroÔme ton ˆxona twn x me arq  O san stajerì sÔsthma anaforˆc ki ènan ˆllo ˆxona x me arq  O na olisjaÐnei epÐ tou pr¸tou me stajerˆ taqÔthta u. . e m2 . .

. g2 ∗2 r2 . . . . 4. . .3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 285 θ = 2πk (blèpe to epìmeno sq ma). ìpwc prokÔptei apì thn gewmetrik  ν parˆstash twn migadik¸n arijm¸n. 10. c a = c b ⇐⇒ a = b. . 'Estw G mÐa omˆda. G2 . Sta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ikanopoioÔntai idiìthtec anˆlogec me basikèc idiìthtec twn akeraÐwn arijm¸n. ∗n . gn ∗n rn ) eÐnai. Gn omˆdec me antÐstoiqec prˆxeic ∗1 . . . z1 3 2 zi+1 zν zθ θ i EpÐshc. ∗2 . . tìte 1. b. gn ) ∗ ( r1 . . .4. Ta sÔnola Qp = { α ∈ Q | p β } kai β Qp = { α ∈ Q | β = pi . Gn . . mia omˆda kai onomˆzetai eujÔ ginìmeno twn G1 . h ènwsh eÐnai omˆdec. . . r2 . . i ≥ 0 } me prˆxh thn prìsjesh rht¸n arijm¸n β eÐnai Abelianèc omˆdec. rn ) = ( g1 ∗1 r1 . . JewroÔme to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gn . . . 'Estw G1 . . . . profan¸c. . . Ja doÔme ìti autèc isqÔoun genikˆ se kˆje omˆda. a c = b c ⇐⇒ a = b kai 2. Mia pr¸th idiìthta eÐnai aut  thc diagraf c. . c ∈ G.3. G2 . ∞ ν =1 Eν . An a. kaj¸c kai to sÔnolo { z ∈ C | | z | = 1 } 9. to opoÐo me prˆxh ( g1 . g2 . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.6 Je¸rhma.

286 4. Gia trÐa stoiqeÐa a. . . ìpwc èqoume dei sto Parˆdeigma 4. c ∈ G èqoume sumbolÐsei to ginìmeno a(bc) me abc pou lìgw thc prosetairistikìthtac isoÔtai me (ab)c. Prˆgmati. afoÔ o antÐstrofoc enìc tètoiou pÐnaka eÐnai ènac pÐnakac pou ta stoiqeÐa tou den eÐnai. h ∈ G. . . 'Omoia h exÐswsh x g = h èqei monadik  lÔsh sto G. Dhlad  ìpou kai na bˆloume tic parenjèseic sto ginìmeno tessˆrwn stoiqeÐwn paÐrnoume to Ðdio stoiqeÐo. . . .3. tìte ta stoiqeÐa g g1 . sto sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn prìsjesh pou eÐnai prosetairistik . Gia peperasmèna sÔnola tètoia paradeÐgmata den eÐnai dunatìn na upˆrqoun. An g eÐnai èna tuqaÐo stoiqeÐo tou G. . allˆ to N den eÐnai omˆda. n. . afoÔ isqÔei h ex c 4. . prokÔptei a = b. Dunˆmeic 'Estw t¸ra G mia omˆda. To antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei genikˆ.2 . 'Estw G èna peperasmèno sÔnolo.5 (1). lìgw thc (2). a2 . kat anˆgkh akèraioi arijmoÐ. g g2 .6.3. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. Autì shmaÐnei ìti h exÐswsh g x = h èqei monadik  lÔsh gia kˆje g. . sÔmfwna me to Je¸rhma 4. tìte to G me thn prˆxh aut  den eÐnai anagkastikˆ omˆda. b. Gia na  tan omˆda. g2 . d ∈ G èqoume a((bc)d) = a(b(cd)) = (ab)(cd) = a(bc)d = ((ab)c)d. tìte h prosetairistikìthta isqÔei. . . Tìte to G mazÐ me mÐa prosetairistik  prˆxh epÐ twn stoiqeÐwn tou eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec (1) kai (2) tou Jewr matoc 4. 'Ara. gi = gj . an ∈ G orÐzoume to ginìmeno a1 a2 · · · an me ton ex c epagwgikì trìpo: gia n = 0 autì . Upojètoume ìti isqÔoun oi (1) kai (2). isqÔoun oi (1) kai (2). Pollaplasiˆzontac thn a c = b c apì ta dexiˆ me c−1 (antÐstoiqa thn c a = c b apì ta aristerˆ). Omˆdec Apìdeixh.7 Prìtash. gn }. Gia parˆdeigma. EpÐshc an jewr soume to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me orÐzousa diˆforh tou mhdenìc kai stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn.3. Dhlad  an se èna sÔnolo G. to G me thn en lìgw prˆxh eÐnai omˆda. gia n stoiqeÐa a1 . . Genikìtera. isqÔoun oi (1) kai (2). ìpwc epÐshc kai oi idiìthtec (1) kai (2). Apìdeixh. 2. 'Estw G = { g1 . Allˆ to sÔnolo autì den eÐnai omˆda. .3. c. lìgw thc prosetairistik c idiìthtac. an g gi = g gj tìte. . Sunep¸c èqei nìhma na sumbolÐsoume to a((bc)d) me abcd. ja èprepe na perioristoÔme stouc pÐnakec me orizousa ±1. To antÐstrofo eÐnai profanèc. Ta dÔo prohgoÔmena paradeÐgmata gia ta opoÐa den isqÔei to antÐstrofo tou Jewr matoc anafèrontai se ˆpeira sÔnola. g gn eÐnai ìla ta stoiqeÐa tou G. Sunep¸c kˆje h ∈ G mporeÐ na grafeÐ sth morf  h = g gi gia kˆpoio i = 1. T¸ra gia tèssera stoiqeÐa a. b.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

287

eÐnai to oudètero stoiqeÐo e kai jewr¸ntac ìti èqoume orÐsei gia kˆje m < n to ginìmeno a1 a2 · · · am , orÐzoume to a1 a2 · · · an = (a1 a2 · · · an−1 )an . MporeÐ na deiqjeÐ ìti to ginìmeno autì eÐnai Ðdio me me to ginìmeno b1 b2 · · · bk , ìpou b1 = a1 · · · as1 −1 , b2 = as1 · · · as2 −1 , . . . , bk = ask · · · an , ìpou 1 ≤ s1 ≤ s2 ≤ · · · ≤ sk ≤ n (blèpe Parˆrthma 6.2). An h G eÐnai Abelian  omˆda tìte profan¸c isqÔei a1 a2 · · · an = aσ(1) aσ(2) · · · aσ(n) gia kˆje metˆjesh σ twn 1, 2, . . . , n. 'Eqontac orÐsei epagwgikˆ to ginìmeno a1 a2 · · · an , sthn perÐptwsh pou ìla ta ai eÐnai Ðsa proc èna stoiqeÐo a ∈ G, tìte to ginìmeno autì sumbolÐzetai me an kai lègetai n-ost  dÔnamh tou a (an h prˆxh eÐnai h prìsjesh, tìte autì to stoiqeÐo sumbolÐzetai me n a kai lègetai n-ostì pollaplˆsio tou a). 'Etsi èqoume

a0 = e, a1 = a, am+n = am an , am n = (am )n
gia kˆje m, n ∈ N. (Qrhsimopoi¸ntac ton prosjetikì sumbolismì, oi prohgoÔmenec sqèseic grˆfontai wc ex c, 0 a = 0, 1 a = a, (m + n) a = m a + n a, (m n) a = n (m a).) An n eÐnai ènac arnhtikìc akèraioc, orÐzoume an na eÐnai to antÐstrofo stoiqeÐo tou a−n . Oi parapˆnw idiìthtec twn dunˆmewn isqÔoun kai gia arnhtikoÔc ekjètec: ta ex c:

4.3.8 Prìtash. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac kai m, n ∈ Z. Tìte isqÔoun
1. am an = am+n = an am . 2. (am )n = am n . 3. a−n = (a−1 )n = (an )−1 , (sunep¸c o antÐstrofoc tou an eÐnai o a−n ). Apìdeixh. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.

Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou gia èna stoiqeÐo a miac omˆdac G h n−ost  dÔnamh tou a eÐnai to tautotikì stoiqeÐo e (dhlad  an = e) gia kˆpoion n ∈ Z { 0 }. An n < 0, tìte kai a−n = e, afoÔ e = a0 = an−n = an a−n = e a−n = a−n . Sunep¸c, mporoÔme na upojèsoume ìti o n eÐnai fusikìc arijmìc. Me bˆsh to AxÐwma tou ElaqÐstou, mporoÔme epÐshc na jewr soume ìti o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc ètsi ¸ste an = e. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma èqoume ak n = an k = (an )k = e gia kˆje k ∈ Z, dhlad  h dÔnamh tou a se kˆje akèraio pollaplˆsio tou n isoÔtai me e. Autèc oi dunˆmeic tou a eÐnai oi mìnec pou isoÔntai me e. Prˆgmati, an am = e, tìte diair¸ntac ton m me ton n eqoume m = n k + u, 0 ≤ u < n, opìte

288

4. Omˆdec

e = am = ank+u = ank au = au , sunep¸c u = 0 afoÔ o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me thn idiìthta an = e. O Ðdioc isqurismìc deÐqnei ìti oi dunˆmeic a0 = e, a1 = a, a2 , . . . , an−1 eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc kai an am = e, gia kˆpoion m ∈ Z, tìte m ≡ i mod n, ìpou i ∈ { 0, 1, . . . , n − 1 }. Me ˆlla lìgia oi dunˆmeic tou a parousiˆzoun mia periodikìthta me perÐodo n. ParathroÔme de ìti to stoiqeÐo a−1 tou a eÐnai to an−1 tou opoÐou oi dunˆmeic èqoun thn Ðdia periodikìthta me aut  tou a. 'Eqoume  dh dei ìti an h omˆda G eÐnai h summetrik  omˆda Sn   h prosjetik  omˆda Zn   h pollaplasiastik  omˆda U (Zn ) tou daktulÐou Zn , tìte ìla ta stoiqeÐa touc parousiˆzoun periodikìthta, dhlad  ìti ikanopoioÔn thn idiìthta am = e, gia kˆpoio m jetikì akèraio (pou exartˆtai apì to a). Autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda G, afoÔ oi dunˆmeic ak , k = 1, 2, . . . , enìc stoiqeÐou a thc G den mporeÐ na eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc, diìti tìte h G ja perieÐqe ˆpeira stoiqeÐa. Sunep¸c gia kˆpoio s kai kˆpoio r ja prèpei as = ar , dhlad  as−r = e me s − r = 0. An h omˆda G  tan h prosjetik  omˆda Z twn akeraÐwn pou eÐnai ˆpeirh, tìte gia kanèna stoiqeÐo z = 0 den upˆrqei jetikìc akèraioc n tètoioc ¸ste n z = 0. Apì thn ˆllh pleurˆ, h omˆda ∞ 1 Eν ν= tou ParadeÐgmatoc 4.3.5 (8) eÐnai ˆpeirh, allˆ gia kˆje stoiqeÐo thc a upˆrqei n > 0 tètoio ¸ste an = 1. EpÐshc sthn ˆpeirh omˆda GL2 ( Q ) gia ton pÐnaka n 1 1 1 1 1 n 1 0 èqoume = , en¸ gia ton pÐnaka 0 1 0 1 0 1 0 −1
èqoume

1 0 0 −1

2

=

1 0 0 1

.

4.3.9 Orismìc. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac G. An upˆrqei jetikìc akèraioc m gia ton opoÐo am = e, tìte o mikrìteroc fusikìc n gia ton opoÐo isqÔei an = e onomˆzetai tˆxh tou a. An den upˆrqei jetikìc akèraioc m ètsi ¸ste am = e, tìte lème ìti to stoiqeÐo èqei ˆpeirh tˆxh. 4.3.10 Parathr seic.
1. To mìno stoiqeÐo miac omˆdac pou èqei tˆxh 1 eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc. 'Opwc eÐdame h tˆxh tou antistrìfou enìc stoiqeÐou miac omˆdac eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou stoiqeÐou. 2. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte h tˆxh tou aba−1 eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou b. Autì prokÔptei apì thn isìthta (aba−1 )m = (aba−1 ) · (aba−1 ) · · · (aba−1 ) = abm a−1 gia kˆje m > 0.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

289

3. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte ta stoiqeÐa ab kai ba èqoun thn Ðdia tˆxh. Prˆgmati, afoÔ ab = a(ba)a−1 , autì prokÔptei apì thn prohgoÔmenh parat rhsh. 4. MporoÔme na èqoume dÔo stoiqeÐa peperasmènhc tˆxhc mèsa se mÐa ˆpeirh omˆda kai to ginìmenì touc na èqei ˆpeirh tˆxh. 'Etsi, ta stoiqeÐa 1 0 1 1 kai thc GL2 (Z) èqoun kai ta dÔo tˆxh 2, allˆ 0 −1 0 −1 0 −1 to ginìmenì touc èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc to stoiqeÐo èqei 1 0 0 1 tˆxh 4 kai to stoiqeÐo èqei tˆxh 3, allˆ to ginìmenì touc −1 −1 èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc mporeÐ na isqÔei kai to antÐstrofo, dhlad  na èqoume dÔo stoiqeÐa ˆpeirhc tˆxhc, allˆ to ginìmenì touc na èqei pepera1 1 −1 −1 smènh tˆxh. ParadeÐgmatoc qˆrh, oi pÐnakec kai 0 1 0 −1 èqoun aut  thn idiìthta (giatÐ?). 5. To pl joc twn stoiqeÐwn a miac peperasmènhc omˆdac G pou èqoun tˆxh k = 1, 2 eÐnai ˆrtioc arijmìc. Prˆgmati, an to a èqei tˆxh k , tìte a = a−1 an kai mìno an k = 1, 2. Sunep¸c an k = 1, 2, tìte ta a kai a−1 èqoun tˆxh k kai a = a−1 . Perissìterec idiìthtec gia tic tˆxeic twn stoiqeÐwn miac omˆdac ja anaferjoÔn sthn parˆgrafo 4.6. Ed¸ ja deÐxoume mìno thn ex c.

4.3.11 Prìtash.

'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac, tou opoÐou h tˆxh eÐnai n. Tìte isqÔoun ta ex c. 1. g k = 1 an kai mìno an n | k . 2. H tˆxh miac dÔnamhc g m tou G eÐnai Ðsh me
n d,

ìpou d = µ.κ.δ. ( n, m ).

Apìdeixh. 1. Profan¸c an k = λ n, tìte g k = g λ n = ( g n )λ = 1. AntÐstrofa, èstw g k = 1. Apì th diaÐresh tou k me to n èqoume k = n t+u me 0 ≤ u < n, opìte 1 = g k = g n t g u = g u kai epomènwc u = 0, apì ton orismì tou n. 2. H tˆxh tou g m , èstw s, eÐnai peperasmènh (giatÐ ?), dhlad  ( g m )s = 1 me s na eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me aut  thn idiìthta. Allˆ g ms = 1 isqÔei an kai mìno an n | ms. Ara to prìblhma anˆgetai sthn eÔresh tou

290

4. Omˆdec

mikrotèrou jetikoÔ akeraÐou s gia ton opoÐo isqÔei n | ms. Me ˆlla lìgia anazhtoÔme ton mikrìtero jetikì akèraio s gia ton opoÐo o rhtìc arijmìc ms na n eÐnai akèraioc. Allˆ, an d = µ.κ.δ. ( n, m ), tìte ms = dn . Epeid  oi akèraioi n d m kai n eÐnai pr¸toi metaxÔ touc, gia na eÐnai to klˆsma autì akèraioc prèpei d d o n na diaireÐ ton s. O mikrìteroc jetikìc s pou diaireÐtai me ton n eÐnai o d d Ðdioc o n . d
m

s

4.3.12 Pìrisma. 'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac tou opoÐou h tˆxh eÐnai n.
Tìte mÐa dÔnamh g m tou g èqei tˆxh n an kai mìno an µ.κ.δ. ( n, m ) = 1. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ìti sthn Zm upˆrqoun ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa me tˆxh m, ìpou, wc gnwstìn, ϕ(m) eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

Ask seic 4.3
1. 'Estw G to sÔnolo twn diatetagmènwn triˆdwn thc morf c ( k1 , k2 , 1 )   ( k1 , k2 , −1 ), ìpou k1 , k2 ∈ Z. Sto G orÐzoume mia prˆxh jètontac ( k1 , k2 , ε ) ∗ ( m1 , m2 , ε ) = ( k1 + m1 , k2 + m2 , εε ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ∗ eÐnai omˆda. 2. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn pragmatik¸n arijm¸n, ektìc tou 0 kai tou 1, kai G to sÔnolo twn ex c apeikonÐsewn tou X : ϑ1 (x) = x, ϑ2 (x) = x x−1 1 1 x , ϑ3 (x) = 1 − x, ϑ4 (x) = x−1 , ϑ5 (x) = x , ϑ6 (x) = 1−x . DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda, wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn. 3. Sto sÔnolo twn akeraÐwn orÐzoume mia prˆxh wc ex c n ∗ m = n + m, an o n eÐnai ˆrtioc kai n ∗ m = n − m, an o n eÐnai perittìc. DeÐxte ìti to sÔnolo twn akeraÐwn me thn prˆxh aut  eÐnai omˆda. 4. 'Estw G = { (a, b) ∈ R2 , ìpou a = 0 }. Sto G orÐzoume mÐa prˆxh wc ex c: (a1 , b1 ) ◦ (a2 , b2 ) = (a1 a2 , a1 b2 + b1 ). DeÐxte ìti sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 5. OrÐzoume mia prˆxh sto G = Z3 , wc ex c: (x1 , x2 , x3 ) ◦ (y1 , y2 , y3 ) = (x1 + y1 , x2 + y2 , x3 + y3 + x2 y1 ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 6. DÐnetai to sÔnolo G =

¯ a 1 ¯ | ¯ ¯ a, ¯ ∈ Zm , (b, m) = 1 . 0, 1, ¯ b ¯ ¯ 0 b DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. EpÐshc deÐxte ìti | G | = m · ϕ(m), ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

291

7. 'Estw G to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc, oi opoÐoi eÐnai tautìqrona summetrikoÐ kai orjog¸nioi. ApodeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai mia ˆpeirh omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 8. 'Estw X èna sÔnolo me mia prˆxh ∗ wc proc thn opoÐa isqÔei h sqèsh x ∗ ( y ∗ z ) = (x ∗ z ) ∗ y , gai ìla ta stoiqeÐa x, y, z ∈ X . DeÐxte ìti h prˆxh aut  eÐnai metajetik  kai prosetairistik . EÐnai to sÔnolo X anagkastikˆ omˆda wc proc aut  thn prˆxh ? 9. 'Estw X èna sÔnolo me mÐa prˆxh ∗, h opoÐa eÐnai prosetairistik  kai epiplèon gia kˆje a ∈ X upˆrqei monadikì a ∈ X ètsi ¸ste a ∗ a ∗ a = a. ¯ ¯ DeÐxte ìti to sÔnolo X eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. 10. 'Estw G Abelian  omˆda kai x, y ∈ G tètoia ¸ste xn = y n , ìpou n jetikìc akèraioc. DeÐxte ìti y = x · w, ìpou w ∈ G èqei tˆxh pou diaireÐ to n. 11. Upojètoume ìti gia ta stoiqeÐa x, u, v miac omˆdac G isqÔoun oi sqèseic: x = u · v = v · u kai up = 1, v q = 1, ìpou p, q eÐnai jetikoÐ akèraioi sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun sqetikˆ pr¸toi akèraioi arijmoÐ n, m ètsi ¸ste u = xn kai v = xm . 12. 'Estw ìti to stoiqeÐo x miac omˆdac G èqei tˆxh n m, ìpou oi n kai m eÐnai sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun u kai v stoiqeÐa thc G me x = u v = v u kai un = v m = 1. MporeÐte na genikeÔsete, an h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai n = pλ1 pλ2 · · · pλk , ìpou p1 , . . . , pk eÐnai 1 2 k diakekrimènoi pr¸toi ? 13. Upojètoume ìti ta tèssera stoiqeÐa a1 , a2 , b1 , b2 miac omˆdac G ikanopoioÔn tic sqèseic a1 b1 = b1 a1 = a2 b2 = b2 a2 kai an = an = bm = 1 2 1 bm = 1, ìpou n, m eÐnai sqetikˆ pr¸toi akèraioi. DeÐxte ìti a1 = a2 2 kai b1 = b2 . 14. DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn akeraÐwn modulo m gia m = 2k , k ≥ 2 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. Genikìtera, apodeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda tˆxhc 2m , m ≥ 1 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. 15. 'Estw G mia omˆda kai g èna stoiqeÐo thc me tˆxh m ≥ 3. DeÐxte ìti upˆrqoun toulˆqiston ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa thc G me tˆxh m, ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

292

4. Omˆdec

16. α ) 'Estw p pr¸toc arijmìc. DeÐxte ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc pollaplasiastik c omˆdac U (Zp2 ) diaireÐ to p(p − 1). Upìdeixh: Efarmìste to Je¸rhma tou Euler. Gia p = 5 breÐte èna stoiqeÐo tˆxhc 4 thc U (Zp2 ).

β ) DeÐxte ìti gia kˆje akèraio arijmì n kai kˆje p pr¸to isqÔei np(p−1)+2 − n2 ≡ 0 mod p2 . DeÐxte ìti 24k+1 − 22k ≡ 1 mod 9, gia kˆje akèraio k .
17. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai pìsa tˆxhc 3 èqei h omˆda S4 ? 18. 'Estw G peperasmènh omˆda tˆxhc n kai a1 , a2 , . . . , an stoiqeÐa thc G (ìqi kat anˆgkh diakekrimèna). DeÐxte ìti upˆrqoun 1 ≤ i ≤ j ≤ n ètsi ¸ste ai ai+1 · · · aj = 1. Upìdeixh: 'Estw b1 = a1 , b2 = a1 a2 , . . . , bn = a1 · · · an . EÐnai ta bi , i = 1, 2, . . . , n diakekrimèna ? 19. DÐnetai mia peperasmènh omˆda G kai m, r, s, t, u, v, k ∈ Z. An a, b ∈ G deÐxte ta ex c.

α) An ba = am bm , tìte oi tˆxeic twn stoiqeÐwn am bm−2 , am−2 bm , ab−1 eÐnai Ðsec. β) An b−1 ab = ak , tìte b−r as br = as·k . γ) An b−1 ab = ak , tìte au bv = bv au·k kai (bv au )t = btv aw , ìpou tv −1 w = k v −1 . k
20. DeÐxte ìti kˆje mÐa apì tic parakˆtw sunj kec sunepˆgetai ìti h omˆda G eÐnai Abelian .
v r

α) (ab)2 = a2 b2 , gia ìla ta a, b ∈ G. β) (ab)k = ak bk , gia k = j, j + 1, j + 2, j ∈ Z kai gia kˆje a, b ∈ G. γ) a2 = 1, gia kˆje a ∈ G.
21. 'Estw G mia peperasmènh omˆda me thn idiìthta: to 3 den diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac kai (ab)3 = a3 b3 , gia ìla ta a, b ∈ G. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 22. 'Estw A èna uposÔnolo miac peperasmènhc omˆdac G, to opoÐo perièqei perissìtera apì ta misˆ stoiqeÐa thc omadac. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqoun a, b ∈ A me g = a b.

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

293

4.4 Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange
Autì pou paÐzei ton prwteÔonta rìlo sth jewrÐa twn omˆdwn eÐnai h algebrik  dom  touc. Sunep¸c ta uposÔnola miac omˆdac pou parousiˆzoun endiafèron eÐnai autˆ pou qarakthrÐzontai apì algebrikèc idiìthtec oi opoÐec aporrèoun apì th dom  thc omˆdac. Sthn parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me ta uposÔnola miac omˆdac G pou èqoun th dom  omˆdac h opoÐa orÐzetai apì thn prˆxh thc G. 'Ena uposÔnolo H miac omˆdac G ja lègetai upoomˆda thc G an to H eÐnai omˆda wc proc thn prˆxh pou orÐzetai sth G. S aut  thn perÐptwsh grˆfoume H ≤ G. 'Eqoume sunant sei arketˆ paradeÐgmata omˆdwn pou eÐnai upoomˆdec miac ˆllhc omˆdac. 'Etsi, ìlec oi grammikèc omˆdec bajmoÔ n pˆnw apì èna s¸ma K eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GLn (K). EpÐshc kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n eÐnai upoomˆda thc summetrik c omˆdac Sn . Oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn Z, twn rht¸n Q kai twn pragmatik¸n R eÐnai upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac C twn migadik¸n arijm¸n. En¸ oi pollaplasiastikèc omˆdec Q∗ , R∗ kai C∗ an kai eÐnai uposÔnola thc prosjetik c omˆdac C den eÐnai upoomˆdec thc C. 'Opwc epÐshc h omˆda { 1, −1 } me prˆxh ton pollaplasiasmì den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac Z. Genikˆ to uposÔnolo U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou me monˆda, to opoÐo èqei th dom  omˆdac, den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac tou R. Dhlad  mporeÐ èna uposÔnolo miac omˆdac G na eÐnai omˆda allˆ ìqi upoomˆda thc G.

4.4.1 Orismìc.

4.4.2 Parathr seic.
1. To oudètero stoiqeÐo 1 miac omˆdac G eÐnai to oudètero stoiqeÐo kˆje upoomˆdac. To kenì uposÔnolo ∅ den eÐnai upoomˆda kai to mìno monosÔnolo pou eÐnai upoomˆda thc G eÐnai to monosÔnolo { 1 }. Sunep¸c h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G eÐnai autì to monosÔnolo, dhlad  to { 1 }. Aut  thn upoomˆda thn lème “tetrimmènh upoomˆda” thc G. 2. Kˆje omˆda G èqei toulˆqiston dÔo upoomˆdec, thn tetrimmènh kai thn Ðdia th G. Kˆje ˆllh upoomˆda H thc G lègetai gn sia upoomˆda kai grˆfoume s aut  thn perÐptwsh 1 < H < G. Upˆrqoun omˆdec pou den èqoun gn siec upoomˆdec. Autèc oi omˆdec ja kajoristoÔn pl rwc sthn parˆgrafo 4.6.

294

4. Omˆdec

3. H sqèsh ≤ metaxÔ twn upoomˆdwn miac omˆdac eÐnai metabatik . Dhlad  an H1 ≤ H2 kai H2 ≤ H3 tìte H1 ≤ H3 . 4. Gia na deÐxoume ìti èna uposÔnolo H miac omˆdac G eÐnai upoomˆda de qreiˆzetai na exetˆzoume an isqÔei h prosetairistik  idiìthta gia thn H , afoÔ aut  isqÔei gia ìlh thn G. SÔmfwna me ton orismì thc upoomˆdac, ìtan jèloume na exetˆsoume an èna uposÔnolo miac omˆdac eÐnai upoomˆda ja prèpei na elègqoume an isqÔoun oi idiìthtec thc omˆdac wc proc ton periorismì thc prˆxhc sto uposÔnolo. Upˆrqei ìmwc suntomìteroc trìpoc na exetˆsoume tautìqrona thn kleistìthta thc prˆxhc, thn Ôparxh oudèterou kai thn Ôparxh antÐstrofou stoiqeÐou gia kˆje stoiqeÐo tou uposunìlou. eÐnai isodÔnama

4.4.3 L mma. 'Estw H èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. Tìte ta ex c
1. To uposÔnolo H eÐnai upoomˆda. 2. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G pou an koun sto H to stoiqeÐo h1 h−1 an kei sthn H . 2 3. (a) An dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G an koun sto H tìte h1 h2 ∈ H . (Sun jwc autì ekfrˆzetai lègontac ìti to H eÐnai kleistì wc proc thn prˆxh thc G.) (b) An to stoiqeÐo h thc G an kei sto H tìte kai to antÐstrofo autoÔ h−1 eÐnai stoiqeÐo tou H . Apìdeixh. Profan¸c apì to 1 prokÔptoun ta 2 kai 3. Upojètoume ìti isqÔei to 2. AfoÔ to H eÐnai mh kenì, upˆrqei èna stoiqeÐo h thc G pou an kei sto H . Sunep¸c, sÔmfwna me thn upìjesh, to oudètero stoiqeÐo 1 = hh−1 an kei sthn H . 'Ara gia kˆje stoiqeÐo h ∈ H , to stoiqeÐo h−1 = 1 h−1 ∈ H . Apì autì prokÔptei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 , h2 ∈ H to h1 h2 = h1 (h−1 )−1 2 an kei sthn H . Dhlad  to H eÐnai upoomˆda. Upojètoume ìti isqÔei to 3. Tìte, epilègontac èna h ∈ H , èqoume h−1 ∈ H kai ˆra 1 = hh−1 ∈ H . 'Etsi, to H eÐnai upoomˆda.

An I eÐnai èna sÔnolo deikt¸n kai Hi , i ∈ I , eÐnai upoomˆdec miac omˆdac G tìte h tom 

H=
i∈I

Hi = { h ∈ G | h ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I }

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

295

eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, kaj¸c to 1 ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I , h tom  H eÐnai diˆforh tou kenoÔ. An h1 , h2 ∈ H tìte to stoiqeÐo h1 h−1 ∈ Hi , gia kˆje 2 i ∈ I , afoÔ ta h1 kai h2 eÐnai stoiqeÐa ìlwn twn upoomˆdwn Hi , i ∈ I . Sunep¸c kai to h1 h−1 ∈ H , pou shmaÐnei, lìgw tou 4.4.3, ìti to H eÐnai upoomˆda. 'Etsi, 2 an n1 , n2 , . . . , nk eÐnai jetikoÐ akeraÐoi, tìte h tom  H twn upoomˆdwn ni Z, i = 1, . . . , k , thc prosjetik c omˆdac Z twn akèraiwn eÐnai h upoomˆda εZ, ìpou ε eÐnai to elˆqisto koinì pollaplˆsio twn n1 , n2 , . . . , nk (giatÐ?). 3(b) den qreiˆzetai (blèpe 4.3.7).

4.4.4 Parat rhsh. An to H eÐnai peperasmèno uposÔnolo, tìte h sunj kh

To kèntro miac omˆdac
'Otan mia omˆda G den eÐnai Abelian  eÐnai shmantikì na gnwrÐzoume poia stoiqeÐa thc metatÐjentai me ìla ta stoiqeÐa thc G. OrÐzoume loipìn to sÔnolo

Z(G) = { z ∈ G | zg = gz gia kˆje g ∈ G }
Autì to sÔnolo lègetai kèntro thc G. Profan¸c 1 ∈ Z(G) kai ˆra Z(G) = ∅. EpÐshc an z1 , z2 ∈ Z(G) tìte (z1 z2 )g = z1 (z2 g) = z1 (gz2 ) = (z1 g)z2 = (gz1 )z2 = g(z1 z2 ), gia kˆje g ∈ G. Dhlad  z1 z2 ∈ Z(G). Epiplèon, gia tuqaÐo z ∈ Z(G), h sqèsh “zg = gz , gia kˆje g ∈ G” eÐnai isodÔnamh me th sqèsh “z −1 g −1 = g −1 z −1 , gia kˆje g ∈ G”. Sunep¸c isqÔei z −1 g = gz −1 , gia kˆje g ∈ G, afoÔ h apeikìnish G → G, g → g −1 eÐnai 1−1 kai epÐ (giatÐ?). 'Ara to kèntro thc G eÐnai mia upoomˆda. Gia parˆdeigma, to kèntro thc Sn eÐnai h tetrimmènh upoomˆda { i } an n ≥ 3 (blèpe 'Askhsh 4.2.17). Ac upologÐsoume to kèntro Z(D2n ) thc diedrik c omˆdac tˆxhc 2n. H D2n apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πi/n) kai tic anaklˆseic R(2πj/n) enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc, ìpwc perigrˆfontai sthn parˆgrafo 4.1 . Epeid 

R(2πj/n) = A(2πj/n)R(0), èqoume A R(2πj/n)A
2π n

2π n

R(2πj/n) = A

2π(j+1) n

R(0), en¸

= A

2π(j−1) n

R(0) pou shmaÐnei ìti to kèntro den perièqei

kamiˆ anˆklash. T¸ra apì th sqèsh R(0)A 2πi = A −2πi R(0) prokÔptei n n ìti to kèntro eÐnai h tetrimmènh upoomˆda an to n eÐnai perittìc, en¸ an to n eÐnai ˆrtioc tìte to kèntro èqei dÔo stoiqeÐa: to I kai h strof  A(π) pou èqei tˆxh 2 (giatÐ?). Epeid  h genik  grammik  omˆda GLn (K) eÐnai mia apì tic plèon shmantikèc omˆdec upologÐzoume to kèntro thc.

4.4.5 Je¸rhma. 'Estw K èna s¸ma. To kèntro thc GLn (K) apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec thc morf c λI , λ ∈ K , λ = 0, en¸ to kèntro thc SLn (K)

o prohgoÔmenoc isqurismìc efarmìzetai kai gia ènan pÐnaka A tou kèntrou thc SLn (K). . Me autèc tic upoomˆdec ja asqolhjoÔme sthn epìmenh Enìthta. 4. 1. 1 ≤ i. n.296 4. èstw A ∈ Z(GLn (K)). α ∈ K . dhlad  kai s aut  th perÐptwsh prèpei o A na eÐnai thc morf c λI . λ = 0. An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G tìte to sÔnolo CG (g) = { x ∈ G | gx = xg } eÐnai mia upoomˆda thc G kai profan¸c isqÔei h isìthta Z(G) = g∈G CG (g).4. Apì to prohgoÔmeno Je¸rhma prokÔptei ìti Z(GLn (K)) ∩ SLn (K) = Z(SLn (K)). Gia parˆdeigma an G = S3 kai H = { i. allˆ epeid  det(λI) = λn prèpei λn = 1. (123). AntÐstrofa. k = 1. upologÐzontac to ginìmeno sto aristerì mèloc thc (∗). Genikˆ ìmwc an H ≤ G den isqÔei Z(G) ∩ H = Z(H). tìte Z(S3 ) ∩ H = 1 kai Z(H) = H . O antÐstrofoc pÐnakac Tij (α)−1 tou Tij (α) eÐnai o Tij (−α). Profan¸c ìloi oi pÐnakec λI . an koun sto kèntro thc GLn (K) kai fusikˆ an det(λI) = λn = 1 tìte o λI ∈ Z(SLn (K)). Perissìtera gia to kèntro thc GLn (K) kai SLn (K) ja doÔme sta epìmena. gia k = j . j ≤ n. i = j . Epeid  o A eÐnai stoiqeÐo tou kèntrou prèpei na isqÔei Tij (1)A = ATij (1). 2. H upoomˆda CG (g) onomˆzetai kentropoioÔsa tou g . . o n×n pÐnakac tou opoÐou ta diag¸nia stoiqeÐa eÐnai Ðsa me 1 ìpwc epÐshc kai to stoiqeÐo sth jèsh ij eÐnai Ðso me a en¸ ìla ta ˆlla eÐnai Ðsa me mhdèn. 'Ara A = λI gia kˆpoio λ ∈ K . . apì ton isomorfismì autì prokÔptei ìti to kèntro thc GLn (K) èqei q − 1 stoiqeÐa. 2. . H apeikìnish Z(GLn (K)) → K ∗ . Omˆdec apoteleÐtai apì touc Ðdiouc pÐnakec me λn = 1. Aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me thn Tij (1)ATij (−1) = A (∗) An A = (αij ). eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn (giatÐ?). Apìdeixh. (132) }. Epeid  det Tij (α) = 1. 'Estw Tij (α). λI → λ. gia kˆje α. j. ìpou I eÐnai o tautotikìc n × n pÐnakac. . eÔkola prokÔptei ìti αii = αjj kai αjk = 0. An K eÐnai èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. 3.6 Parathr seic.

Allˆ afoÔ aut  h tom  perièqei to X . . eÐnai mia upoomˆda thc G. 4. . n = 0. . .9 Parathr seic. ìpou γk ∈ X ∪X −1 . . To epìmeno l mma qarakthrÐzei aut  thn upoomˆda kai perigrˆfei ènan apì touc pio shmantikoÔc trìpouc eÔreshc upoomˆdwn miac omˆdac. (∗) ìpou ta xi eÐnai opoiad pote ( ìqi kat anˆgkh diakekrimèna) stoiqeÐa thc ènwshc X ∪ X −1 .4. 'Estw y.4. san omˆda. x2 . diakekrimèna. xn . an X = { (1 2). tìte y = α1 α2 · · · αn kai z = β1 β2 · · · βm . . 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. opìte yz = α1 · · · αn β1 · · · βm = γ1 · · · γn+m . 4.4. EpÐshc lème ìti to X parˆgei thn H ta de stoiqeÐa tou X onomˆzontai genn torec thc H . . de ja asqolhjoÔme sto biblÐo autì. 'Etsi. Epiplèon aut  h upoomˆda H eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun to X . . Sunep¸c yz ∈ H . 1. Apìdeixh. gnwstì wc to prìblhma thc lèxhc. opìte perièqei kai ta stoiqeÐa thc morf c (∗). kat anˆgkh.4. dhlad  thn H . 4. JewroÔme to uposÔnolo X −1 = { x−1 | x ∈ X }. Profan¸c to X eÐnai èna uposÔnolo tou H . . 2. Tìte to sÔnolo H ìlwn twn dunat¸n peperasmènwn ginomènwn thc morf c x1 x2 · · · xn .4.7 den eÐnai.4. EÐnai fanerì ìti h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda m aut  thn idiìthta. H upoomˆda H pou perigrˆfetai sto L mma 4. . . i T¸ra h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X kai sunep¸c aut  perièqetai sto H .7 L mma. EpÐshc an x1 · · · xn ∈ H me xi ∈ X ∪X −1 . dhlad  eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X . Aut  thn upoomˆda sun jwc th sumbolÐzoume me X . xn } tìte grˆfoume X = x1 . to er¸thma pìte duo ginìmena thc morf c (∗) sumpÐptoun eÐnai èna apì ta pio dÔskola probl mata thc jewrÐac omˆdwn. βj ∈ X ∪ X −1 . to H eÐnai upoomˆda.8 Orismìc. tìte (x1 · · · xn )−1 = x−1 · · · x−1 ∈ H . ìpou αi . 1. 'Etsi sÔmfwna me to L mma 4. 3. 'Ola ta ginìmena x1 x2 · · · xn thc morf c (∗) sto L mma 4. afoÔ n 1 x−1 ∈ X ∪ X −1 .3. An to X eÐnai èna peperasmèno uposÔnolo { x1 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 297 Paragìmenec Upoomˆdec 'Estw X èna uposÔnolo miac omˆdac G.4.7 onomˆzetai upoomˆda paragìmenh apì to X . z ∈ H . . (1 3 2) } ⊂ S4 blèpoume ìti (1 2)(1 3 2)(1 2) = (1 3 2)(1 3 2) = (1 3 2)−1 .4. Genikˆ an to X èqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. ja perièqei kˆje ginìmeno stoiqeÐwn tou X ∪ X −1 . Me autì to prìblhma.

. Autì to sÔnolo { 2. 1. i = j . Sunep¸c xy ∈ H − K kai x H − K = H. Profan¸c to oudètero stoiqeÐo miac omˆdac G eÐnai genn torac thc tetrimmènhc upoomˆdac { 1 } pou eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G. pk eÐnai pr¸toi arijmoÐ me 0 < ai < pi .4. . . EÐnai gnwstì ìti kˆje rhtìc arijmìc a mporeÐ na grafeÐ (monadikˆ) sth b morf  a a1 a2 ak = x0 + β1 + β2 + · · · + β b p1 p2 p k k ìpou x0 . 1 ≤ i ≤ k kai βi > 0. v2 . .10 ParadeÐgmata. tìte kˆje stoiqeÐo thc prosjetik c omˆdac V grˆfetai sth morf  z1 v1 + z2 v2 + · · · + zn vn . Allˆ gia x ∈ K to stoiqeÐo xy ∈ K / / −1 (xy) = y ∈ H − K . An H eÐnai upoomˆda tìte to sÔnolo H ìpwc epÐshc kai to sÔnolo H − { 1 } eÐnai sÔnola gennhtìrwn thc. EpÐshc to uposÔnolo { 2. H prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn parˆgetai apì to monosÔnolo { 1 } ìpwc epÐshc kai apì to monosÔnolo { −1 }. . dhlad  sÔnola gennhtìrwn kanèna ˆllo uposÔnolo twn opoÐwn den eÐnai sÔnolo gennhtìrwn. 3 } parˆgei thn Z. ai . sunhjÐzetai kataqrhstikˆ na lème ìti to kenì sÔnolo parˆgei th tetrimmènh upoomˆda. . . 2. H bˆsh aut  eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). 'Ara ìtan y ∈ K .7. . z2 ∈ Z (giatÐ?). . Tètoia sÔnola lègontai anhgmèna sÔnola gennhtìrwn. . Genikˆ an K eÐnai gn sia upoomˆda thc H tìte to sÔnolo H − K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc H . 4. vn } eÐnai mia bˆsh kai z1 . . arkeÐ na deÐxoume ìti K ⊆ H − K . Sun jwc endiaferìmaste gia sÔnola gennhtìrwn twn opoÐwn to pl joc eÐnai ìso gÐnetai mikrìtero. Omˆdec 2. afoÔ kˆje akèraioc mporeÐ na grafeÐ sth morf  2z1 +3z2 me z1 . 3 } eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). Shmei¸noume ìti genikˆ den upˆrqoun sÔnola gennhtìrwn gia mia upoomˆda wc proc ta opoÐa kˆje stoiqeÐo thc upoomˆdac na grˆfetai monadikˆ upì thn morf  (∗) tou 4. Epeid  to kenì sÔnolo eÐnai uposÔnolo kˆje upoomˆdac.298 4. An V eÐnai ènac peperasmènhc diˆstashc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Zp . zn akèraioi. Prˆgmati. ìpou { v1 . Epiplèon ìlec oi dunˆmeic pβi diairoÔn i β to b kai pβi = pj j . i . 3. βi ∈ Z kai p1 . .4. Ektìc apì autˆ den upˆrqei ˆllo monosÔnolo pou na parˆgei thn Z (giatÐ?). 3. 1 ≤ i ≤ k .

2. Wc rhtìc arijmìc. Sunep¸c to uposÔnolo ìlwn twn kuklik¸n metajèsewn eÐnai èna sÔnolo . Prˆgmati. 4. o κ a mporeÐ na grafeÐ wc ˆjroisma akè1 raiwn pollaplˆsiwn stoiqeÐwn tou X . tìte èqoume a b c d = 1 0 (d − 1)b−1 1 1 b 0 1 1 0 (a − 1)b−1 1 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 299 Sunep¸c to sÔnolo p1 | n ∈ N. eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. mporoÔme na deÐxoume ìti den upˆrqei kanèna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn. an X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tìte kai kˆje uposÔnolo X − { a }. 'Estw K èna s¸ma kai SL2 (K) h eidik  grammik  omˆda twn 2×2 pinˆkwn (me stoiqeÐa apì to K ) pou èqoun orÐzousa 1. 5. Prˆgmati. Gia to parˆdeigma autì. Autì prokÔptei wc ex c: An b ∈ X − { a } tìte. c ∈ K èqoume a b c d = 1 (a − 1)c−1 0 1 1 0 c 1 1 (d − 1)c−1 0 1 . Perissìtera perÐ Metajèsewn Ac jewr soume thn summetrik  omˆda Sn bajmoÔ n.13) ìti kˆje metˆjesh grˆfetai san ginìmeno kÔklwn (xènwn anˆ dÔo metaxÔ touc). 1 0 t 1 |t∈K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc SL2 (K). an c = 0. 'Eqoume dei (Je¸rhma 4. 'Ara a = κµa + κc = µλb + κc ∈ X − { a } . èqoume a 0 0 a−1 = 1 0 −1 − 1 1 a 1 1 0 1 1 0 a−1 1 1 −a−1 0 1 . upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi κ. To sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n apoteleÐ èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn thc pollaplasiastik c omˆdac twn jetik¸n rht¸n arijm¸n (giatÐ?). DeÐqnoume ìti to sÔnolo X= 1 t 0 1 . dhlad  κ a = µa + c gia katˆllhla µ ∈ Z kai c ∈ X − { a } .4. apì tic stoiqei¸deic idiìthtec twn rht¸n arijm¸n. dhlad  X − { a } = X = Q. Gia thn perÐptwsh b = c = 0. An b = 0.4. p pr¸toc eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn n thc prosjetik c omˆdac Q. gia a ∈ X . λ ètsi ¸ste κa = λb kai ˆra κa ∈ 1 X − { a } .

diìti èqoume to ex c apotèlesma. . . i ≤ j ≤ s. Prˆgmati. Ja deÐxoume t¸ra ìti mia ˆrtia metˆjesh de mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. Mia metˆjesh ja lègetai ˆrtia an grˆfetai san èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. kaj¸c an (x1 . 'Ara kˆje metˆjesh σ grˆfetai san ginìmeno twn antimetajèsewn (1 i). Autì to sÔnolo den eÐnai anhgmèno. Autì shmaÐnei ìti gia thn tautotik  metˆjesh i èqoume i = σσ −1 = σ1 σ2 · · · σλ τs τs−1 · · · τ1 . gia i > 2 (1 i) = (i − 1 i)(i − 2 i − 1) · · · (2 3)(1 2)(2 3) · · · (i − 1 i) kai (1 2 · · · n)(1 2)(1 2 · · · n)−1 = (2 3) (1 2 · · · n)2 (1 2)(1 2 · · · n)−2 = (3 4) . me s perittì. Gi autì arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje antimetˆjesh (1 i) grˆfetai san èna ginìmeno twn (1 2) kai (1 2 · · · n). ParadeÐgmatoc qˆrh. Me ˆlla lìgia. Omˆdec gennhtìrwn. Kˆje antimetˆjesh (i j) grˆfetai (i j) = (1 i)(1 j)(1 i) = (1 j)(1 i)(1 j). Autì eÐnai anhgmèno (giatÐ?). ìpou oi σk kai oi τj . (1 2 · · · n)n−2 (1 2)(1 2 · · · n)−(n−2) = (n − 1 n). xk ) eÐnai ènac k -kÔkloc tìte (x1 x2 · · · xk ) = (x1 xk )(x1 xk−1 ) · · · (x1 x2 ) kai sunep¸c to sÔnolo { (i. ja deÐxoume ìti mia metˆjesh de mporeÐ na èqei dÔo paragontopoi seic wc ginìmeno antimetajèsewn. Oi kuklikèc metajèseic (i j). H omˆda aut  eÐnai idiaÐtera shmantik  ìpwc ja doÔme sthn parˆgrafo 4. (1 2 · · · n) . Ac upojèsoume ìti autì to teleutaÐo den isqÔei kai èstw σ mia metˆjesh gia thn opoÐa èqoume σ = σ1 σ2 · · · σλ . me th mÐa na perilambˆnei èna ˆrtio pl joc kai thn ˆllh èna perittì pl joc antimetajèsewn. Autì shmaÐnei ìti to sÔnolo { (1 i) | 1 < i ≤ n } eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. MporoÔme na broÔme mikrìtera. i ≤ k ≤ λ. eÐnai antimetajèseic.9. se pl joc stoiqeÐwn. . 1 ≤ i < j ≤ n lègontai antimetajèseic . kai σ = τ1 τ2 · · · τs . Autì ìmwc den isqÔei. dhlad  h i grˆfetai san ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. EÐdame ìti kˆje metˆjesh grˆfetai wc ginìmeno antimetajèsewn. isqÔei Sn = (1 2). . .300 4. T¸ra orÐzoume mia apì tic shmantikìterec upoomˆdec thc Sn thn legìmenh enallˆsousa omˆda. èqoume ìti. j) | 1 ≤ i < j ≤ n } eÐnai èna uposÔnolo gennhtìrwn thc Sn (giatÐ?). uposÔnola pou parˆgoun thn Sn . me λ ˆrtio.

MetaxÔ ìlwn aut¸n twn ekfrˆsewn dialègoume mia pou èqei to mikrìtero dunatìn arijmì antimetajèsewn oi opoÐec metajètoun to α. 'Ara kai s aut  thn perÐptwsh odhgoÔmaste se ˆtopo. h i ja ekfrazìtan san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc t allˆ metaxÔ aut¸n to pl joc aut¸n pou metajètoun to α ja  tan mikrìtero apì autì pou upojèsame. . . Epeid  t¸ra i(α) = α. 4. ja prèpei ektìc apì thn πt na upˆrqei kai ˆllh antimetˆjesh πj pou na metajètei to α. 3. . Efarmìzontac autoÔc touc qeirismoÔc den ephreˆzetai oÔte to t oÔte to pl joc twn antimetajèsewn pou metajètoun to α. dialègoume mia gia thn opoÐa o arijmìc t eÐnai o mikrìteroc dunatìc. H tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na ekfrasjeÐ wc to Apìdeixh. . 1. To ginìmeno miac ˆrtiac epÐ miac peritt c metˆjeshc eÐnai peritt  metˆjesh. To ginìmeno dÔo ˆrtiwn metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. . An metaxÔ twn πj+1 . An to γ emfanÐzetai. ìpou oi πi eÐnai antimetajèseic kai o t eÐnai perittìc. MetaxÔ ìlwn twn dunat¸n ekfrˆsewn i = π1 π2 · · · πt . An ε = β tìte epeid  (α β)2 = i. . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 301 ginìmeno enìc perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. . πt−1 den emfanÐzetai to γ tìte h πj metatÐjetai me ìlec autèc kai sth perÐptwsh aut  mporoÔme na th metafèroume sth jèsh prin apì thn πt . 'Etsi h tautotik  metˆjesh èqei th morf  i = π1 π2 · · · πj · · · πt−2 (α ε)(α β). pou eÐnai ˆtopo.4. . . h i ekfrˆzetai san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc mikrìterou tou t. 2.12 Je¸rhma. Gia to ginìmeno twn ˆrtiwn kai peritt¸n metajèsewn isqÔei o Ðdioc kanìnac pou isqÔei gia to ˆjroisma twn ˆrtiwn kai peritt¸n akeraÐwn arijm¸n.4. tìte qrhsimopoi¸ntac th sqèsh (α γ)(γ δ) = (γ δ)(α δ) pˆli mporoÔme na afairèsoume th πj apì th jèsh thc kai sth jèsh thc πt−1 na emfanÐsoume mia antimetˆjesh thc morf c (α ε). n }. ε ∈ { 1. H antÐstrofh metˆjesh miac ˆrtiac (antÐstoiqa miac peritt c) eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa eÐnai peritt ). Upojètoume ìti πt = (α β). Sunep¸c h tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno antimetajèsewn perittoÔ pl jouc.4. (Shmei¸noume ìti t ≥ 3 afoÔ h i den eÐnai antimetˆjesh). 2.11 Prìtash. 4.4. Upojètoume ìti h prìtash den isqÔei. To ginìmeno dÔo peritt¸n metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. 4. Tic metajèseic pou den eÐnai ˆrtiec tic lème perittèc metajèseic. α < β . JewroÔme ton megalÔtero tètoio deÐkth j kai èstw πj = (α γ). An to ε = β tìte apì th sqèsh (α ε)(α β) = (β ε)(α ε).

4. Tìte oi metajèseic (1 2)σ1 . . . σk . 'Ara h tˆxh |An | thc An eÐnai n! . .4. . 'Enac kÔkloc m kouc k eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa peritt ) metˆjesh an kai mìnon an to k eÐnai perittìc (antÐstoiqa ˆrtioc) (giatÐ?) 2. Tìte èqoume 2k = |Sn | = n!. Oi n − 2 to pl joc 3−kÔkloi (1 2 3). Autì to paignÐdi eÐqe epinohjeÐ to 1870 apì to diˆshmo thc epoq c ekeÐnhc kataskeuast  “puzzles” Amerinanì Sam Loyd kai eÐqe prokalèsei usterÐa stouc sumpolÐtec tou pou èpaizan metˆ manÐac autì to paignÐdi. dhlad  (1 2)ρ = σi gia kˆpoio 1 ≤ i ≤ k .14 Parathr seic.4. . . . Sunep¸c kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na grafeÐ wc to ginìmeno enìc ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn thc morf c (1 i). 2 4. 1 ≤ i ≤ k .12 blèpoume ìti oi perittèc metajèseic den apoteloÔn upoomˆda. Apìdeixh. 'Estw ìti oi ˆrtiec metajèseic thc Sn eÐnai oi σ1 = i. Autì apoteleÐtai apì 15 plakÐdia (tetragwnÐdia) ta opoÐa eÐnai topojethmèna se èna tetrˆgwno plaÐsio pleurˆc tetraplˆsiac aut c twn plakidÐwn. . Allˆ isqÔei (1 β)(1 α) = (1 α β). (1 2 n) parˆgoun thn An . Afetèrou an ρ eÐnai mia peritt  metˆjesh tìte h (1 2)ρ eÐnai ˆrtia. gia n ≥ 3. . .4. 'Etsi ta plakÐdia efˆptontai to èna me to ˆllo kai perisseÔei èna kenì tetrˆgwno pou eÐnai Ðso me to mègejoc enìc plakidÐou. Prohgoumènwc deÐxame ìti oi n − 1 to pl joc antimetajèseic (1 2). 2 ≤ i ≤ n. Omˆdec 4. . i = 1.15 Je¸rhma. .302 Apìdeixh EÐnai profan c. . (1 3). 4. . σ2 . Prˆgmati. 4. . . afenìc ìlec oi metajèseic (1 2)σi . (1 2)σ2 . . ˆra h ρ prèpei na eÐnai mia apì tic (1 2)σi .13 Pìrisma. k eÐnai perittèc. (1 n) parˆgoun thn Sn kai ìti kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na ekfrasjeÐ wc èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. . (1 2 4). pou shmaÐnei ìti kˆje ˆrtia metˆjesh grˆfetai wc èna ginìmeno tètoiwn kÔklwn. . 1. T¸ra h sqèsh (1 β 2)(1 2 α)(1 2 β) = (1 α β) apodeiknÔei to Je¸rhma. 2. To . ArijmoÔme ta plakÐdia apì to 1 èwc to 15 ìpwc sto Sq ma 1 kai af noume thn kˆtw dexiˆ gwnÐa ken . Apì to Je¸rhma 4. KleÐnoume aut  thn upoparˆgrafo anafèrontac èna paignÐdi pou lÐgo polÔ eÐnai gnwstì se ìlouc mac to legìmeno paignÐdi twn 15 plakidÐwn. To sÔnolo twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n apoteleÐ mia omˆda metajèsewn thn opoÐa sumbolÐzoume An kai onomˆzoume enallˆsousa omˆda bajmoÔ n. (1 2)σk eÐnai ìlec oi perittèc. .

Sunep¸c mia metakÐnhsh enìc plakidÐou sth jèsh enìc amèswc parakeimènou tou epibˆllei thn enallag  tou 16 me kˆpoio ˆllo arijmì kai ˆra mia tètoia metakÐnhsh antistoiqeÐ se mia antimetˆjesh thc S16 . To er¸thma eÐnai poiec eÐnai ìlec autèc oi dunatèc metajèseic kai sunep¸c oi pragmatopoi simec kin seic. ekteloÔme mia peperasmènh akoloujÐa epipèdwn metakin sewn me tètoio trìpo ¸ste sto tèloc to tetrˆgwno sth dexiˆ kˆtw gwnÐa na eÐnai kenì.4. antistoiqeÐ mia metˆjesh twn 1. Xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh twn plakidÐwn (Sq ma 1). Prˆgmati. h diadikasÐa twn metakin sewn gia na pˆroume aut  thn metˆjesh gÐnetai me antimetajèseic thc S16 . Kanonik  jèsh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Sq ma 1 An ektelèsoume diadoqikˆ dÔo pragmatopoi simec kin seic tìte profan¸c to apotèlesma eÐnai pˆli mia pragmatopoi simh kÐnhsh. . Mia ˆllh apìdeixh dÐdetai sto biblÐo twn Mc Coy kai Janusez [18]). dhlad  èna stoiqeÐo thc S15 .4. Autì shmaÐnei ìti sth nèa jèsh twn plakidÐwn. Dhlad  metˆ thn ektèlesh an kai ta plakÐdia ja èqoun katalˆbei nèec jèseic.F. Archer [1] . 15. Mia tètoia ektèlesh onomˆzetai “pragmatopoi simh kÐnhsh”. 2. xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh katˆ th diˆrkeia thc diadikasÐac thc ektèleshc thc pragmatopoi simhc kÐnhshc to kenì tetragwnÐdio. . H omˆda G eÐnai h enallˆssousa omˆda A15 . (Mia pl rhc kai ekleptismènh apìdeixh autoÔ tou isqurismoÔ èqei dojeÐ apì ton A. . metˆ thn ektèlesh miac akoloujÐac epitrept¸n metakin se¸n touc. H apˆnthsh eÐnai h ex c. Kˆje orizìntia   kˆjeth kÐnhsh katˆ èna tetragwnÐdio . . dhlad  qwrismèno se enallassìmena maÔra kai ˆspra tetragwnÐdia. Sunep¸c to sÔnolo G twn metajèsewn pou antistoiqoÔn stic pragmatopoi simec kin seic eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 15. Sunep¸c an kai to apotèlesma miac pragmatopoi simhc kÐnhshc mac dÐnei mia metˆjesh thc S15 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 303 paignÐdi eÐnai ètsi kataskeuasmèno oÔtwc ¸ste h kÐnhsh twn plakidÐwn na periorÐzetai sto epÐpedo tou plaisÐou kai na gÐnetai kˆjeta kai orizìntia kai autì eÐnai dunatìn epeid  perisseÔei èna kenì tetragwnÐdio sto plaÐsio. kanèna apì autˆ de ja prèpei na brÐsketai sth dexiˆ kˆtw gwnÐa tou plaisÐou. metakineÐtai orizìntia   kˆjeta sto epÐpedo tou plaisÐou. Ac fantasjoÔme to epÐpedo tou plaisÐou san na eÐnai to epÐpedo miac skakièrac. to opoÐo to arijmoÔme me to 16.

β = (1 2 3 4 8 12 15 14 13 9 5) = (16 15)(15 14)(14 13)(13 9)(9 5)(5 1)(1 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16). Autì shmaÐnei ìti G ≤ A16 ∩S15 = A15 . γ = (4 8 12 15 14 10 6 2 3) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16) eÐnai stoiqeÐa thc G. 'Ara èna perittì pl joc tètoiwn kin sewn ja telei¸nei epÐ enìc tetragwnidÐou antijètou qr¸matoc. ParathroÔme ìmwc ìti α5 (11 12 15)α−5 = (11 7 8) kai β(7) = 7 = γ(7). β k (8)) kai γ k (11 7 8)γ −k = (11. 7. en¸ èna ˆrtio pl joc tètoiwn kin sewn ja stamatˆei se èna tetragwnÐdio tou idÐou qr¸matoc. 'Ara β k (11 7 8)β −k = (11. 7. γ k (8)). Omˆdec mac phgaÐnei apì èna tetragwnÐdio enìc qr¸matoc se èna tetragwnÐdio antijètou qr¸matoc. Allˆ an x eÐnai ènac arijmìc metaxÔ tou 1 kai 15 . gia kˆje k . dhlad  ektelesjeÐ mia pragmatopoi simh kÐnhsh. 1 5 9 13 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 15 3 7 16 11 3 7 12 11 4 8 12 16 4 8 12 15 4 8 15 16 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 16 3 7 12 11 4 8 12 15 4 8 16 15 −−→ −− (16 15) −−→ −− (11 16) −−→ −− (16 12) −−→ −− (16 15) (11 12 15) = (16 15)(16 12)(11 16)(16 15) EpÐshc oi metajèseic α = (6 7 8 12 15 14 10) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 7)(7 8)(8 12)(12 16). Gia parˆdeigma. dhlad  mia metˆjesh thc A16 . oi epìmenec akoloujÐec metakin sewn apoteloÔn mia pragmatopoi simh kÐnhsh. an to kenì tetragwnÐdio 16 xekin sei na metakineÐtai apì thn kˆtw dexiˆ gwnÐa (pou èqei èna sugkekrimèno qr¸ma) kai epanèljei sthn arqik  tou jèsh (kai sunep¸c sto Ðdio qr¸ma) metˆ apì mia akoloujÐa metakin sewn. IdiaÐtera. β(11) = 11 = γ(11). tìte h antÐstoiqh metˆjesh thc S15 pou ja prokÔyei ja eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn.304 4.

(1 3). JewroÔme t¸ra thn upoomˆda H1 ∪ H2 pou parˆgetai apì thn ènwsh H1 ∪ H2 . Epeid  h1 ∈ H1 prokÔptei ìti H2 ⊆ H1 . èstw ìti H1 H2 . den mporeÐ na an kei sthn H2 (giatÐ?). x = β j (8)   x = γ j (8).4. (1 2). arkeÐ na deÐxoume ìti (h1 h2 )(h1 h2 )−1 ∈ H1 H2 .16 Prìtash. (1 2) } kai H2 = { i. Sunep¸c. Autì to sÔnolo onomˆzetai ginìmeno thc H1 epÐ thn H2 kai sumbolÐzetai me H1 H2 . gia kˆpoio j . Ginìmena Upoomˆdwn 'Estw H1 . H2 kai onomˆzetai ginìmeno thc H2 epÐ thn H1 . An H1 kai H2 eÐnai dÔo upoomˆdec miac omˆdac G tìte to ginìmeno H1 H2 eÐnai upoomˆda an kai mìnon an H1 H2 = H2 H1 . h2 ∈ H2 . Epomènwc èqoume (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = (h1 h2 )(h h)−1 = (h1 h2 )(h−1 h −1 ) = h1 (h2 h−1 )h −1 .3. Sthn perÐptwsh aut  èqoume H1 H2 = H2 H1 = H1 . Opìte G = A15 . Shmei¸noume de ìti S3 = H1 . (1 3). 'Ara ìla autˆ ta stoiqeÐa ja an koun sthn H1 . gia kˆje h1 . Allˆ h A15 parˆgetai apì ìlouc autoÔc touc 3-kÔklouc (giatÐ?) kai ˆra A15 ⊆ G. h1 ∈ H1 kai h2 . ìpou h2 ∈ H2 . H isìthta H1 H2 = H2 H1 shmaÐnei ìti gia kˆje ginìmeno hh . 4. . EpÐshc kai to antÐstoiqo sÔnolo ìlwn twn ginomènwn h h. tìte. 'Etsi.4. h ∈ H2 . Eklègoume èna stoiqeÐo h1 thc H1 pou na mhn an kei sthn H2 . H2 . an jewr soume tic upoomˆdec H1 = { i. H ènwsh H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda an kai mìno an h mia apì tic dÔo upoomˆdec perièqetai sthn ˆllh.4. Apìdeixh. H2 kai ìti ta ginìmena H1 H2 . Sunep¸c kˆje 3-kÔkloc thc morf c (11 7 x) an kei sthn G.4. H2 H1 den eÐnai upoomˆdec. upˆrqoun h ∈ H1 kai h ∈ H2 tètoia ¸ste h1 h2 = h h. 'Estw ìti H1 H2 = H2 H1 . Prˆgmati. h ∈ H2 . Apì thn upìjesh. Ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac eÐnai ex orismoÔ thc morf c hε1 hε2 · · · hεk . Genik¸c isqÔei H1 H2 = H2 H1 . (1 2). Gia na deÐxoume ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. h ∈ H1 . h ∈ H2 eÐnai uposÔnolo thc upoomˆdac H1 . 1 ≤ i ≤ k . H2 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 305 diˆforoc tou 11 kai tou 7. ìpou hi ∈ H1 ∪ H2 kai εi = ±1. upˆrqei kˆpoio h1 ∈ H1 kai h2 ∈ H2 ètsi ¸ste hh = h2 h1 (kai antistrìfwc). Profan¸c 1 ∈ H1 H2 kai sunep¸c H1 H2 = ∅. Sun jwc grˆfoume H1 ∪ H2 = H1 . (1 2 3) }. to sÔnolo ìlwn twn ginomènwn hh . gia kˆ1 2 k poio k jetikì akèraio. (1 3 2) } en¸ H2 H1 = { i. (1 3) } thc S3 . h ∈ H1 . An h H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda tìte kanèna apì ta stoiqeÐa h1 h2 . èqoume ìti H1 H2 = { i. H2 kai th lème upoomˆda paragìmenh apì tic upoomˆdec H1 kai H2 . sÔmfwna me to 4. h ∈ H1 eÐnai uposÔnolo thc H1 . H2 dÔo upoomˆdec miac omˆdac G.

h2 ∈ H2 . Epeid  h exÐswsh (h1 h2 )x = 1 èqei lÔsh sthn H1 H2 . Epiplèon h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh 4. Apìdeixh. g2 ∈ G. DeÐqnoume t¸ra ìti ja isqÔei kai H1 H2 ⊆ H2 H1 . . gia kˆje h ∈ H . Klˆseic mod H kai to Je¸rhma tou Lagrange. 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G. h1 ∈ H1 . (2 3). Gia parˆdeigma. G= g∈A gH. T¸ra an g ∈ G tìte g = g · 1 ∈ gH . 'Estw h = h1 h2 . h1 ∈ H1 . An g1 H ∩ g2 H = ∅ tìte g1 H = g2 H . 'Ara H2 H1 ⊆ H1 H2 . an G = S3 kai H = { i. afoÔ H1 . paÐrnoume thn 1 isìthta g1 = (g2 h2 )h−1 = g2 (h2 h−1 ). ìpou to uposÔnolo A thc G perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje sÔnolo gH . h2 ∈ H tètoia ¸ste g3 = g1 h1 = g2 h2 . h G eÐnai h xènh ènwsh g∈A gH . h teleutaÐa isìthta 1 1 1 dhl¸nei ìti g1 ∈ g2 H . èstw h1 h2 ∈ H1 H2 . Pollaplasiˆzontac apì ta dexiˆ me h−1 . (1 2 3). tìte kˆje stoiqeÐo tou sunìlou A SLn (K) èqei orÐzousa λ. èstw ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. Ja doÔme t¸ra ìti mporoÔme na taxinom soume m ènan fusiologikì trìpo. to (1 2)H eÐnai to sÔnolo { (1 2). H2 kai 1 2 H1 H2 eÐnai upoomˆdec. Omˆdec Gia ton Ðdio lìgo èqoume h2 h−1 = h h2 . èqoume ìti h2 h1 = (h−1 h−1 )−1 ∈ H1 H2 . Kaj¸c h2 h−1 ∈ H . Gia èna stoiqeÐo g thc G jewroÔme to uposÔnolo gH = { gh | h ∈ H } thc G. Sunep¸c. 'Ara g1 H = g2 H = g3 H . ìla ta stoiqeÐa thc G pou brÐskontai ektìc thc H . h1 ∈ H1 . 'Estw g3 ∈ g1 H ∩ g2 H .4. 'Ara (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = h1 (h h2 )h −1 = (h1 h )(h2 h −1 ) ∈ H1 H2 . Prˆgmati. Gia èna stoiqeÐo h2 h1 ∈ H2 H1 . Tìte upˆrqoun h1 . (1 3) }. Sunep¸c.306 4. gia kˆpoio h ∈ H1 kai h2 ∈ H2 . H trÐth isìthta prokÔptei eÔkola kai af netai wc ˆskhsh ston anagn¸sth. pou exartˆtai apì thn H . to stoiqeÐo h1 h2 eÐnai to antÐstrofo kˆpoiou stoiqeÐou h thc upoomˆdac H1 H2 . 'Estw g1 . ìla ta ginìmena g1 h eÐnai stoiqeÐa tou sunìlou g2 H   me ˆlla lìgia g1 H ⊆ g2 H . H = SLn (K) kai A eÐnai ènac pÐnakac sth G pou èqei orÐzousa λ ∈ K ∗ . Epomènwc h1 h2 = h−1 = (h1 h2 )−1 = h2−1 h1−1 ∈ H2 H1 . AntÐstrofa. (1 3 2) } tìte. h2 ∈ H2 . Me ìmoio trìpo prokÔptei ìti kai g2 H ⊆ g1 H . h2 ∈ H2 . gia g = (1 2). An G = GLn (K).17 Prìtash.

To sÔnolo gH lègetai arister  klˆsh mod H sthn G pou perièqei to g (  me antiprìswpo to g ). g ∈ G. Tìte oi aristerèc klˆseic . GnwrÐzoume (blèpe Parˆrthma 6. lègetai sÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H . dhlad  an g1 . g∈A Hg = { hg | h ∈ H }. 1. 4. To uposÔnolo A thc G pou perièqei apì kˆje mia arister  klˆsh mod H mìno èna stoiqeÐo.18 isqÔei gia ta Hg an antÐ gia “x−1 y ∈ H” grˆyoume xy −1 ∈ H .4.18 Pìrisma.4.20 Parat rhsh.4.21 ParadeÐgmata. x ∼ y an kai mìnon an x−1 y ∈ H.19 Orismìc.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 307 pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac: 4.4. Sthn sugkekrimènh · perÐptwsh. en¸ to Pìrisma 4. Ta uposÔnola gH . H Prìtash 4. y ∈ gH gia kˆpoio g ∈ G an kai mìnon an x−1 y ∈ H .1) ìti upˆrqei 1−1 antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diamerÐsewn enìc sunìlou X wc xènh ènwsh mh-ken¸n uposunìlwn tou kai ìlwn twn sqèsewn isodunamÐac epÐ tou X . 4. To sÔnolo ìlwn twn arister¸n klˆsewn mod H to lème aristerì sÔnolo phlÐko thc G dia thn H . Ed¸ emeÐc ja qrhsimopoi soume tic aristerèc klˆseic mod H . y ∈ G. g ∈ G. sthn xènh diakekrimènh ènwsh G = g∈G gH antistoiqeÐ h sqèsh iso- dunamÐac epÐ thc G pou orÐzetai wc ex c: dÔo stoiqeÐa x.17 isqÔei kai gia ta sÔnola thc morf c 4. eÐnai ìlec oi klˆseic isodunamÐac x. Apìdeixh. 'Estw H ⊆ R2 ènac monodiˆstatoc dianusmatikìc upìqwroc (sunep¸c mia upoomˆda). g2 ∈ A tìte g1 H ∩ g2 H = ∅ kai G = gH . 'Ola ta apotelèsmata pou isqÔoun gia tic aristerèc klˆseic mod H isqÔoun kai gia tic dexièc klˆseic mod H .4.   thc G mod H kai sumbolÐzetai me G/H . Shmei¸noume ìti an A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H tìte to A−1 pou perièqei ìla ta antÐstrofa stoiqeÐa tou A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn dexi¸n klˆsewn mod H . y ∈ G eÐnai isodÔnama an kai mìnon an kai ta dÔo an koun sto Ðdio sÔnolo gH gia kˆpoio g ∈ G. Ta sÔnola Hg lègontai dexièc klˆseic mod H .4. JewroÔme ton dianusmatikì q¸ro R2 (to epÐpedo) epÐ tou R san mia Abelian  prosjetik  omˆda. Prˆgmati h antistoiqÐa xH −→ Hx−1 metaxÔ tou aristeroÔ sunìlou phlÐko kai dexioÔ sunìlou phlÐko thc G dia H eÐnai èna proc èna kai epÐ (giatÐ?).4. EÐnai ìmwc eÔkolo na deiqteÐ ìti x.

v ∈ R2 .308 4. An z = ρ(sunφ + i hmφ) eÐnai ènac migadikìc arijmìc. Aparijm¸ntac tic ˆrtiec kai tic perittèc metajèseic. ìpwc sto Sq ma 4.6. GnwrÐzoume ìti to uposÔnolo T = { z ∈ C∗ me |z| = 1 } = { sunθ + i hmθ | θ ∈ R } eÐnai mia upoomˆda thc C∗ kai gewmetrikˆ aut  eÐnai o kÔkloc aktÐnac 1 me kèntro to O.1 2. dhlad  ìlec oi eujeÐec pou eÐnai parˆllhlec proc thn H . v+H H v Sq ma 4. metˆ to Pìrisma 4. 'Estw C∗ h pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n arijm¸n.1 . Gia diaforetikèc timèc tou ρ paÐrnoume ìlec tic ˆllec aristerèc klˆseic mod T (ed¸ oi aristerèc kai dexièc klˆseic mod T sumpÐptoun (giatÐ?) ). Omˆdec mod H (pou ed¸ sumpÐptoun me tic dexièc) eÐnai ìloi oi “omoparallhlikoД upìqwroi v+H . tìte h arister  klˆsh mod T pou perièqei to z apoteleÐtai apì ìlouc touc migadikoÔc arijmoÔc pou èqoun mètro ρ.4. 3.6. AutoÐ brÐskontai epÐ tou kÔklou me kèntro O kai aktÐna Ðsh me ρ. 'Etsi ìlec oi klˆseic . h An (ˆrtiec metajèseic) kai h (1 2)An (perittèc metajèseic). ousiastikˆ apodeÐxame ìti oi aristerèc klˆseic mod An sthn Sn eÐnai dÔo. mod nZ 4. An G = Z kai H = nZ.13. tìte oi aristerèc (  dexièc) klˆseic eÐnai akrib¸c oi klˆseic upoloÐpwn mod n.

H arister  klˆsh mod H me antiprìswpo to migadikì arijmì ρ(sun φ + i hm φ) parÐstatai gewmetrikˆ apì tic korufèc enìc kanonikoÔ kurtoÔ exˆgwnou. ω. √ −zω −ω 2 −1ω φ2= ρ(cosφ + isinφ) zω ρ z −z −zω −ω zω1 ω 22 Sq ma 4. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc.4. Tìte ìlec oi aristerèc (kai oi dexièc) klˆseic mod H sth G èqoun to Ðdio .4. 1 ρ Sq ma 4. eÐnai 2 mia peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac C∗ .22 Je¸rhma (Lagrange). ìpou ω = −1+i 3 . −ω.6. 4. −ω 2 }.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 309 mod T eÐnai oi omìkentroi kÔkloi.3 T¸ra apodeiknÔoume to Je¸rhma tou Lagrange pou eÐnai èna apì ta basikìtera jewr mata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. ω 2 . To uposÔnolo H = { 1.2 5.6. −1.

èstw n h tˆxh tou g . ìpwc mìlic deÐxame. dhlad  h1 = h2 . tìte h apeikìnish f : H −→ gH . twn opoÐwn to pl joc eÐnai akrib¸c n. To pl joc autì onomˆzetai deÐkthc thc H sthn G. 4.4. 4. An H1 . 'Ara to n diaireÐ thn tˆxh |G| kai ˆra g |G| = 1. Apìdeixh. an gh1 = gh2 tìte g −1 (gh1 ) = g −1 (gh2 )   (g −1 g)h1 = (g −1 g)h2 .4. Tìte aϕ(m) ≡ 1 mod m. 4. 'Ara |G| = |H| |G : H|.24 Pìrisma (Je¸rhma tou Euler).25 Pìrisma. Prˆgmati. Sunep¸c an h G eÐnai mia peperasmènh omˆda tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic kai apì touc deÐktec ìlwn twn upoomˆdwn thc. 'Eqoume |G : H2 | = |G| |H2 | = |G|/|H1 | |H2 |/|H1 | = |G:H1 | |H2 :H1 | . GnwrÐzoume ìti h tˆxh thc eÐnai ϕ(m) ìpou ϕ eÐnai h gnwst  sunˆrthsh tou Euler. Tìte h tˆxh aut c eÐnai Ðsh me th tˆxh tou g . Allˆ h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh twn |G : H| to pl joc arister¸n klˆsewn mod H pou. Omˆdec |G| = |H| |G : H| ìpou me |G : H| sumbolÐzoume to pl joc twn arister¸n (  dexi¸n) klˆsewn mod H . JewroÔme thn pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn antistrèyimwn klˆsewn upoloÐpwn mod m. Aut  eÐnai epÐ. 'Estw g ∈ G. Prˆgmati.11). An g k = g l autì shmaÐnei g k−l = 1 kai autì me th seirˆ tou shmaÐnei ìti k ≡ l mod n (blèpe Prìtash 4. h −→ gh eÐnai 1 − 1 kai epÐ. Apìdeixh. Dhlad  ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac (pou eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou g ) antistoiqoÔn 1−1 me tic klˆseic upoloÐpwn mod n.3. H2 eÐnai upoomˆdec miac peperasmènhc omˆdac G kai H1 ≤ H2 . Apìdeixh. tìte |G : H1 | = |G : H2 | · |H2 : H1 |.4. ˆra h f eÐnai 1 − 1. An h G eÐnai peperasmènh. Apì to prohgoÔmeno pìrisma paÐrnoume to apotèlesma.23 Pìrisma. autì shmaÐnei ìti |G : H | = |G| . 'Estw a kai m dÔo jetikoÐ akèraioi pr¸toi metaxÔ touc. . JewroÔme thn upoomˆda thc G pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . Apìdeixh.310 pl joc stoiqeÐwn kai isqÔei 4. afoÔ to tuqìn stoiqeÐo gh ∈ gH eÐnai eikìna tou h. kˆje mia èqei to Ðdio pl joc stoiqeÐa. |H | Se mia peperasmènh omˆda G h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc g diaireÐ thn tˆxh thc G kai isqÔei g |G| = 1.

Upoomˆdec tˆxhc 2 : { i. Me ˆlla lìgia. Upoomˆdec tˆxhc 4 : { i. (1 4 3) }. { i. JewroÔme thn enallˆsousa omˆda A4 pou èqei tˆxh 12. Isqurizìmaste t¸ra ìti h A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6.26 Pìrisma. (2 3) }.4. tìte epeid  |H| = 6 kai h A4 èqei 8 stoiqeÐa tˆxhc 3. AntÐstrofa. T¸ra o m prèpei na eÐnai pr¸toc.4. Oi upoomˆdec pou èqoun tˆxh 2. 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. ˆra an g 2 ∈ H tìte to g ∈ H kai an g 2 = gh. h upoomˆda pou parˆgetai apì th dÔnamh g n tou g ja  tan gn sia upoomˆda. pou eÐnai ˆtopo. Upojètoume ìti an { 1 } ≤ H < G tìte H = { 1 }. ja  tan xènec metaxÔ touc. (1 3)(2 4) }. Upoomˆdec tˆxhc 3 : { i. èstw g . to stoiqeÐo g m/k kai sunep¸c h upoomˆda g m/k ja eÐqan tˆxh k (giatÐ?). n > 1. 3. (1 2 4). { i. to antÐstrofo Parˆdeigma. (1 3)(2 4). (1 2 3). afoÔ diaforetikˆ gia èna n ∈ N. gia kˆje peperasmènh Abelian  omˆda kai kˆje diairèth k thc tˆxhc thc upˆrqei pˆnta upoomˆda tˆxhc k (blèpe Je¸rhma 4. mporoÔme na dialèxoume èna apì autˆ.1). (2 3 4). an h tˆxh |G| eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. (1 2)(3 4) }. diìti diaforetikˆ an k  tan ènac gn sioc diairèthc tou.4. (1 2)(3 4). Epeid  |A4 : H| = 2.8. (1 4). 3 kai 4 eÐnai oi ex c. tou jewr matoc tou Lagrange den isqÔei genikˆ gia peperasmènec omˆdec. { i. (1 3 4). 4. an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac omˆdac tìte den eÐnai anagkaÐo na upˆrqei upoomˆda tˆxhc k . (2 4 3) }. ja èprepe A4 = H ∪ gH . Prˆgmati. an upojèsoume ìti up rqe mia tètoia upoomˆda H . 'Opwc ja doÔme sto epìmeno parˆdeigma. { i. Tìte h upoomˆda g pou parˆgetai apì to g prèpei na eÐnai ìlh h G. h ∈ H . 4. ja doÔme ìti autì isqÔei gia tic kuklikèc omˆdec. tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange èpetai ìti h G de mporeÐ na èqei gn siec upoomˆdec. oi opoÐec eÐnai dunˆmeic pr¸twn arijm¸n. Shmei¸noume epÐshc ìti sthn epomènh Enìthta ja apodeÐxoume to je¸rhma tou Sylow. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 311 an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. 'Ara h g = G prèpei na eÐnai peperasmènhc tˆxhc èstw m. { i. 'Ara den mporeÐ na upˆrqei tètoia upoomˆda. Sunep¸c to g 2 ∈ H   to g 2 ∈ gH . Allˆ g 2 = g −1 . to opoÐo anafèrei ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia diairètec thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac. Sunep¸c oi aristerèc klˆseic mod H . (1 4 2) }. pou na mhn an kei sthn H . H kai gH . to je¸rhma tou Lagrange oi pijanèc tˆxeic twn gn siwn upoomˆdwn thc A4 eÐnai 2.27 Parat rhsh. Genikìtera. Apì Ask seic 4. (1 3 2) }. pˆli prokÔptei ìti g = h ∈ H .4. 4 kai 6. Sthn epìmenh parˆgrafo. Mia mh-tetrimmènh omˆda G den èqei kamiˆ gn sia upoomˆda Apìdeixh. (1 4)(2 3) }. Aut  den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh.4 .

b2 = c. 9. DeÐxte ìti kˆje stoiqeÐo thc G eÐnai thc morf c xm y n . 'Estw G omˆda me tˆxh 12. DeÐxte ìti: i) H G eÐnai Abelian . Omˆdec 1. 'Estw G omˆda me G = < a. a) H1 = g) H2 = α β 0 1 1 β 0 1 |α=0 |β∈R . Na deiqjeÐ ìti h Dn eÐnai mia upoomˆda thc D2n (jewr ste tic summetrÐec enìc kanonikoÔ 2n-gwnou). a c = c a−1 . deÐxte ìti e.k.312 4. ii) G = < a > = < b > = < c >. b) H3 = α 0 0 1 |α=0 4. 7. Na brejoÔn oi aristerèc kai dexièc klˆseic thc S3 sthn S4 . ìpou H eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì thn metˆjesh ( 1 2 3 4 ). a b a2 = bcb−1 . c eÐnai h tetrimènh upoomˆda.p. b. s ) ≤ | G | ≤ rs. 10. β ) To pl joc twn stoiqeÐwn tˆxhc p thc G eÐnai pollaplˆsio tou p − 1. DeÐxte ìti: α) a ∩ b = 1   a = b . iii) Na brejeÐ h tˆxh thc G. 8. b dÔo stoiqeÐa thc me tˆxh p èna pr¸to arijmì. b. c2 = a. an h G den eÐnai tetrimmènh.( r. Pìsa sÔnola aristèrwn antipros¸pwn upˆrqoun gia mia upoomˆda thc H me tˆxh 3 ? 5. 'Estw G omˆda kai a. . c ∈ G trÐa stoiqeÐa. 'Estw omˆda G = x. m. b. 6. c > kai a2 = b. 'Estw G peperasmènh omˆda kai a. n ∈ Z. 2. y me thn idiìthta x−1 yx = y k . Na brejoÔn oi aristerèc klˆseic mod H sthn S4 . 3. An epiplèon ta x kai y èqoun tˆxeic r kai s antÐstoiqa. DeÐxte ìti h upoomˆda a. Perigrˆyte tic peperasmènec upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac enìc tridiˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. DeÐxte ìti ta ex c sÔnola eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GL2 (R). tètoia ¸ste a3 = b3 = c4 = 1. k ∈ Z.

K upoomˆdec miac omˆdac G me tˆxeic 5 kai 8 antÐstoiqa. B upoomˆdec thc omˆdac G.d. deÐxte ìti h A ∩ B èqei epÐshc peperasmèno deÐkth sthn A kai mˆlista | A : A ∩ B | ≤ | G : B |.) e 18. tètoioc ¸ste g m ∈ H . tìte A ∩ B = 1. . a6 } ta stoiqeÐa thc S4 pou èqoun tˆxh 4. ii) An m. 12. γ ) IsqÔei | H : H ∩ K | = | G : K | an kai mìnon an G = HK(= KH). K = G. .k.4. σ2 . . 'Estw S = { a1 . . DeÐxte ìti | AB | = |A| |B| . 'Estw A. σk p¸c mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc upoomˆdac pou parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . 1 < m ≤ n. DeÐxte ìti upˆrqei akèraioc m. 19. K : K | ≥ | H : H ∩ K |. | B |) = 1. B dÔo peperasmènec upoomˆdec thc omˆdac G. An o deÐkthc thc B sth G eÐnai peperasmènoc. K ≤ G. 16. σ2 . DeÐxte ìti b = 1 kai eÐte a = 1. DeÐxte ìti to sÔnolo xA ∩ yB eÐnai eÐte to kenì eÐte èna aristerì sÔmploko thc A ∩ B sth G.k. tìte | G : A ∩ B | = | G : A | · | G : B |. DeÐxte ìti H ∩ K = { 1 }. B ≤ G kai x. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 313 11. β ) An | H : H ∩ K | > 1/2 | G : K |. eÐte h tˆxh tou a eÐnai 3. 'Estw A. 'Estw G mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai èstw σ mia metˆjesh pou den an kei sthn G. i) Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìla ta sÔmploka wc proc mÐa gn sia upoomˆda thc.(| A |. . DeÐxte ìti to S 2 = S · S perièqei ìla ta stoiqeÐa thc A4 . |A∩B| . B upoomˆdec thc omˆdac G. . 'Estw G Abelian  omˆda me tˆxh 15. 15. 'Estw G omˆda. a5 . 13. a2 . σk . 20. ii) 'Estw a.(| G : A |. 'Estw H.4. 17. 'Estw A. a3 . opìte x(A ∩ B) = xA ∩ xB . a4 . | G : B |) = 1. y ∈ G.d. (Aut  h anisìthta anafèretai wc Je¸rhma tou Poincar´. DeÐxte ìti α ) | H. σ ? 14. tìte H. 'Estw A. H upoomˆda thc me deÐkth | G : H | = n kai g ∈ G. EÐnai anagkastikˆ h ènwsh σG ∪ G upoomˆda thc Sn ? An h G parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . 'Estw G peperasmènh omˆda kai H. . DeÐxte ìti: i) An m. . b ∈ G me a6 = b8 = 1.

Exetˆste an h metˆjesh ( 1 3 6 ) eÐnai mÐa dÔnamh thc σ . γ) MporeÐte na perigrˆyete tic klˆseic isodunamÐac tou sunìlou X ? 24. d¸ste ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste h exÐswsh xk = a na èqei lÔsh sthn G. ii) 'Estw G mia omˆda me tˆxh 100. g > = H . 25. p pr¸toc. IsqÔei to prohgoÔmeno apotèlesma an h omˆda den eÐnai Abelian  ? 29. ìpou a ∈ X . tìte gia kˆje g ∈ G eÐte < H. Omˆdec 21. g > = G. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa miac Abelian c omˆdac tˆxhc 2 mazÐ me to monadiaÐo apoteloÔn upoomˆda. π > = Sn . 'Estw G mia omˆda ˆrtiac tˆxhc. 26. 22. DeÐxte ìti h A4 eÐnai h mình upoomˆda thc S4 me tˆxh 12. èstw to z . tìte na deiqteÐ ìti z ∈ Z(G). deÐxte ìti eÐte < An . i) 'Estw G peperasmènh omˆda kai a ∈ G. .314 4. i) 'Estw π ∈ Sn . eÐte < H. ii ) An h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. β) To sÔnolo Ha = { g | g ∈ G tètoio ¸ste g(a) = a }. i) 'Estw G omˆda me | G | = 121. i ) Na deiqteÐ ìti h G èqei (toulˆqiston) èna stoiqeÐo tˆxhc 2. eÐnai upoomˆda thc G. 28. oρ α) Na deiqjeÐ ìti h sqèsh a ∼ b ⇐⇒ upˆrqei g ∈ G tètoio ¸ste b = g(a). 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai G ≤ SX . Na brejoÔn ta a. 23. 27. iii ) Na deiqteÐ ìti h exÐswsh x2 = 1 èqei ˆrtio to pl joc lÔseic sth G. x7 ≡ 28 (mod 11). gia a. gia ta opoÐa h metˆjesh σ = 1 2 3 4 5 6 7 5 a 1 b 6 7 3 ∈ S7 eÐnai peritt . eÐte π ∈ An . b ∈ X eÐnai mia sqèsh isodunamÐac sto X . ii) Na brejoÔn oi lÔseic twn exis¸sewn 7x ≡ 28 (mod 11). DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqei monadikì x ∈ G tètoio ¸ste x11 = g . ii) Genikˆ an G eÐnai mia omˆda kai H ≤ G me | G : H | = p. 'Estw H ≤ Sn pou perièqei toulˆqiston mia peritt  metˆjesh. DeÐxte ìti akrib¸c ta misˆ apo ta stoiqeÐa thc H eÐnai perittèc metajèseic. DeÐxte ìti h exÐswsh x7 = g èqei lÔsh sthn G gia kˆje g ∈ G. b.

ìpou o m eÐnai perittìc. ii ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. 'Estw H ≤ K ≤ G. iii ) Stic dÔo prohgoÔmenec peript¸seic prosdiorÐste thn tom  twn H kai K me thn pollaplasiastik  kai prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n antÐstoiqa.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 315 30.4. dèixte ìti to sÔnolo R S eÐnai èna sÔnolo aristerwn antipros¸pwn thc H sth G. gia kˆje z ∈ G kai kˆje h ∈ H . f (zh) = f (z).25 ). JewroÔme thn upoomˆda H thc GL3 ( R ) twn pinˆkwn thc morf c   a 0 0  0 b 0 . Na prosdiorÐsete tic upoomˆdec H = − 1 i kai K = 2. a · b · c = 0. 'Estw G mia Abelian  omˆda me tˆxh | G | = 2 m. ( SÔgkrine me to Pìrisma 4. an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2×2 pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc. 35. An R eÐnai èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc H sthn K kai S èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc K sthn G. b. 31. z −1 f (z) ∈ H. c. tìte h upoomˆda pou parˆgoun autˆ ta stoiqeÐa èqei tˆxh 4. Perigrˆyte tic klˆseic mod H . 33. . DeÐxte ìti h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. 'Estw H mia upoomˆda thc omˆdac G kai f : G −→ G mia apeikìnish me tic ex c idiìthtec f ( f (z) ) = f (z). −5 2 i ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. 0 0 c Poiˆ eÐnai h arister  klˆsh mod H pou perièqei to stoiqeÐo   0 0 −1  0 −1 0 ? −1 0 0 32.4. 34. d ∈ 2 Z apoteloÔn mia omˆda c d H wc proc thn prìsjesh pinˆkwn. DeÐxte ìti oi pÐnakec a b me a. Upìdeixh: DeÐxte ìti an mia Abelian  omˆda èqei dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2. DeÐxte ìti to sÔnolo f (G) apoteleÐ èna dexiì sÔnolo antipros¸pwn thc H sth G.

'Estw f = f (x1 . . xn me suntelestèc apì to s¸ma Q. β. E12 + E23 + · · · + En−1. . γ. parˆgoun thn SLn (C). Na brejoÔn oi summetrÐec twn poluwnÔmwn. x2 . xn ) èna polu¸numo n metablht¸n x1 . 37. . Omˆdec 36. 40.316 4. . . mod (αβ − 1) kai β Upìdeixh: Ta α kai β eÐnai to èna antÐstrofo tou ˆllou sthn U(Zαβ−1 ). . . . EpÐshc oi pÐnakec In + Eij (n2 − n to pl joc) parˆgoun thn SLn (Z) allˆ kai oi pÐnakec In + E12 . 'Estw α. ¯ 42. .n + (−1)n−1 En. 4. x5 . 38. .1 parˆgoun thn SLn (Z). . DeÐxte ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia thn S4 kai Dn n ≥ 3. α ∈ C. x2 . . xn ). x6 e) 3x + 1. j) sthn opoÐa èqei 1. 39. 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. DeÐxte ìti ìlec oi summetrÐec tou f apoteloÔn mia upoomˆda thc Sn . x. DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc pm ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai m = 2. δ ∈ Z tètoioi ¸ste γ δ αδ − βγ = 1 kai γ ≡ 0 mod n apoteloÔn mia upoomˆda thc SL2 (Z). x7 d) 1. . tìte orÐzoume f σ = f (xσ(1) . Na brejeÐ èna parˆdeigma miac omˆdac G pou perièqei èna uposÔnolo S to opoÐo eÐnai omˆda wc proc èna diaforetikì pollaplasiasmì apì ekeÐnon thc G allˆ na mhn eÐnai upoomˆda thc G. Na deiqteÐ ìti h summetrik  omˆda Sn èqei toulˆqiston tˆxhc r. xσ(n) ) = f (x1 . DeÐxte ìti oi pÐnakec In + αEij . . . x3 . x2 . . An σ ∈ Sn . 44. Oi summetrÐec autoÔ tou poluwnÔmou orÐzontai na eÐnai ìlec oi metajèseic σ ∈ Sn tètoiec ¸ste f (xσ(1) . 41. . xσ(n) ). Na brejoÔn oi upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn poluwnÔmwn pou parˆgontai apì ta: a) x b) 1. perièqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. β ∈ N. x3 g) x. Na deiqteÐ ìti se mia omˆda dÔo stoiqeÐa pou metatÐjentai parˆgoun mia Abelian  upoomˆda. 3. 43. x4 . DeÐxte ìti α = β ⊆ U(Zαβ−1 ) ìpou α = α ¯ ¯ ¯ = β mod (αβ − 1). . 45. . DeÐxte ìti oi pÐnakec thc morf c n r upoomˆdec α β me α. . . . . i = j . .

f σk . f σ1 . .4.4. . 46. . ( Profan¸c isqÔei f σ1 σ2 = (f σ1 )σ2 ). . tìte to pl joc twn ˆrtiwn isoÔtai me to pl joc twn peritt¸n. An mia upoomˆda thc Sn perièqei kai ˆrtiec kai perittèc metajèseic. Upˆrqei omˆda G pou parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa thc kai perièqei mia upoomˆda H pou den parˆgetai apì 2 stoiqeÐa? 47. . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange a) f = x1 x2 + x3 x4 b) f = x1 x2 + x4 2 g) f = i≤i<j≤n 317 xi xj An H eÐnai omˆda twn summetri¸n enìc poluwnÔmou f kai ˙ ˙ ˙ ˙ Sn = H ∪σ1 H ∪σ2 H ∪ · · · ∪σk H eÐnai h anˆlush thc Sn stic aristerèc klˆseic mod H deÐxte ìti ìla ta polu¸numa f σ eÐnai akrib¸c ta f.

èqoume ìti φ(1) = 1 kai φ(g −1 ) = φ(g)−1 . Genikìtera. h tˆxh tou φ(g) diaireÐ to n (giatÐ ?). ìtan den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc qrhsimopoioÔme koinì sumbolismì gia ta oudètera stoiqeÐa twn G kai G sumbolÐzontˆc ta me 1. DÔo omˆdec G kai H kaloÔntai isìmorfec an upˆrqei isomorfismìc φ : G −→ H .5. Omˆdec 4. tìte epeid  φ(g)n = 1. Prˆgmati. o upologismìc twn ginomènwn sthn φ(G) mporeÐ na gÐnei afoÔ prohgoumènwc upologÐsoume ta (gnwstˆ) ginìmena sthn G kai katìpin mèsw thc φ ta metafèroume sthn . EpÐshc eÐnai fanerì ìti h dom  thc φ(G) kajorÐzetai pl rwc apì th dom  thc G kai ton omomorfismì φ. Eidikˆ an n eÐnai h tˆxh tou g . 'Enac isomorfismìc omˆdwn eÐnai ènac omomorfismìc pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. dhlad  grˆfoume apl¸c φ(a b) = φ(a) φ(b). Sun jwc den kˆnoume diˆkrish sto sumbolismì twn prˆxewn kai tic paraleÐpoume. an H eÐnai mia upoomˆda thc G. isqÔei φ(g) = φ(1g) = φ(1)φ(g) kai φ(gg −1 ) = φ(g)φ(g −1 ). An ènac omomorfismìc eÐnai 1 − 1 tìte lème ìti eÐnai monomorfismìc (s aut  thn perÐptwsh lème ìti h G emfuteÔetai sth G ) kai an eÐnai epÐ tìte ton lème epimorfismì. 4. Epeid . EpÐshc. = Thn eikìna Imφ = { φ(g) | g ∈ G } thc φ th lème omomorfik  eikìna thc G mèsw thc φ kai gi aut  suqnˆ qrhsimopoieÐtai o sumbolismìc φ(G). tìte h eikìna φ(H) thc H eÐnai mia upoomˆda thc φ(G) kai o periorismìc φ|H thc φ sthn H eÐnai ènac epimorfismìc thc H sthn φ(H).5 OmomorfismoÐ Omˆdwn To kÔrio ergaleÐo pou qrhsimopoieÐtai gia thn eÔresh kai melèth twn koin¸n idiot twn pou èqoun dÔo omˆdec eÐnai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn.318 4. 'Enac omomorfismìc φ apì mia omˆda G se mia omˆda G eÐnai mia apeikìnish apì thn G sthn G tètoia ¸ste φ(a ∗ b) = φ(a) φ(b). a. grˆfoume G ∼ H . b ∈ G ìpou ∗ kai eÐnai antÐstoiqa oi prˆxeic thc G kai G . Sthn perÐptwsh aut . Apì autì prokÔptei (epagwgikˆ) ìti φ(g n ) = φ(g)n gia kˆje g ∈ G kai n ∈ N. Profan¸c to uposÔnolo φ(G) eÐnai mia upoomˆda thc G kai sunep¸c ènac omomorfismìc φ : G −→ G orÐzei pˆnta ton epimorfismì φ : G −→ φ(G). gia kˆje g ∈ G. gia kˆje g ∈ G.1 Orismìc.

4. dhlad  h gK . epeid  φ(1) = 1 kai 1 = φ(k)−1 = φ(k −1 ). gia kˆje k ∈ K . EpÐshc an k1 . den mac prosfèrei kamiˆ plhroforÐa gia th dom  thc G. EÐnai de fanerì ìti h eikìna φ(gK) tou uposunìlou gK eÐnai to monosÔnolo { φ(g) }. MporoÔme de na grˆyoume thn anˆlush thc G wc proc thn K sth morf  φ−1 (g ). gia kˆje g ∈ G. Sunep¸c o φ eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn an kai mìnon an o pur nac tou eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. diìti an g eÐnai èna stoiqeÐo thc φ(G). eÐnai fanerì ìti to uposÔnolo K = { k ∈ G | φ(k) = 1 } = φ−1 (1) thc G eÐnai autì pou kajorÐzei thn antÐstrofh eikìna tou φ(g). = o legìmenoc tetrimmènoc omomorfismìc τ : G −→ G . eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. Epomènwc. τ (g) = 1. dhlad  to φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = g }. Sunep¸c gia na melet soume th dom  thc G mèsw thc dom c thc φ(G) prèpei na prosdiorÐsoume tic antÐstrofec eikìnec twn stoiqeÐwn thc φ(G). to 1 ∈ K kai k −1 ∈ K . φ(k) = 1 } = { gk ∈ G | φ(k) = 1 }. Tìte φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = φ(g) } = { h ∈ G | φ(g −1 h) = 1 } = { h ∈ G | h = g k.5. Autì deÐqnei ìti h antistoiqÐa φ(g) −→ φ−1 (φ(g)) = gK metaxÔ thc φ(G) kai tou aristeroÔ sunìlou phlÐko { gK | g ∈ G } eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. Profan¸c h φ eÐnai mia apeikìnish kai epeid  φ(r1 + r2 ) = e2πi(r1 +r2 ) = . OmomorfismoÐ Omˆdwn 319 φ(G). Dhlad  gia èna opoiod pote stoiqeÐo g ∈ φ(G) na prosdiorÐsoume th morf  twn stoiqeÐwn tou uposunìlou φ−1 (g ). Fusikˆ s aut  thn perÐptwsh h dom  thc φ(G) mac dÐnei pl rwc thn dom  thc G (afoÔ G ∼ φ(G)). tìte φ(k1 k2 ) = φ(k1 )φ(k2 ) = 1 kai ˆra k1 k2 ∈ K . k2 ∈ K . AntÐjeta. G= g ∈φ(G) Sta epìmena thn upoomˆda K = φ−1 (1) ja thn lème pur na tou omomorfismoÔ φ kai ja thn sumbolÐzoume me ker φ. ektìc an h φ eÐnai monomorfismìc. Prˆgmati. Ac jewr soume t¸ra thn prosjetik  omˆda R+ twn pragmatik¸n arijm¸n kai thn antistoiqÐa φ : R+ −→ C∗ . h dom  thc G den kajorÐzetai pl rwc apì aut  thc φ(G). AntÐjeta. 'Estw g ∈ φ−1 (g ). dhlad  φ(g) = g . apì thn R+ sthn pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n migadik¸n arijm¸n. ParathroÔme t¸ra ìti autì to uposÔnolo K eÐnai mia upoomˆda thc G. h antÐstrofh eikìna tou. Sunep¸c h antÐstrofh eikìna φ−1 (φ(g)) tou φ(g) eÐnai h arister  klˆsh modK pou perièqei to g . k ∈ K . afoÔ aut  apoteleÐtai apì ìla ta ginìmena thc morf c gk . afoÔ o pur nac tou eÐnai h Ðdia h omˆda G. k ∈ K . φ(r) = e2πir .

MporoÔme eÔkola na elègxoume ìti h antistoiqÐa f : D6 −→ S3 me f (1) = f (x3 ) = i. yx3 . f −1 (2 3) = { yx. 'Ara D6 = f −1 (i) ∪ f −1 (1 2 3) ∪ f −1 (1 3 2) ∪ f −1 (1 2) ∪ f −1 (1 3) ∪ f −1 (2 3).5. Sunep¸c èqoume thn 1 − 1 antistoiqÐa e2πir = φ(r) ←→ r + Z = φ−1 (e2πir ) kai thn anˆlush thc R+ wc proc thn upoomˆda Z R+ = z∈S 1 φ−1 (z).2 Je¸rhma. yx5 } = yx2 f −1 (i). Apì tic idiìthtec twn migadik¸n arijm¸n prokÔptei ìti φ(R+ ) = { z | |z| = 1 } = S 1 (h omˆda tou monadiaÐou kÔklou) kai ker φ = { r ∈ R+ | e2πir = 1 } = Z. 'Eqoume de D6 = { 1. yx4 . Tìte gia kˆje upoomˆda H thc G. x3 }.320 4. . x5 . f −1 (1 2) = { y. yx5 }. y. tètoia ¸ste x6 = y 2 = (yx)2 = 1. h tˆxh thc eikìnac φ(H) thc H diaireÐ thn tˆxh thc H kai o deÐkthc thc φ(H) sthn φ(G) diaireÐ to deÐkth thc H sthn G. x4 . f (yx2 ) = f (yx5 ) = (1 3). x5 } = x2 f −1 (i). f −1 (1 3 2) = { x2 . h φ eÐnai ènac omomorfismìc. Aut  parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa x kai y . x2 . T¸ra me bˆsh autˆ pou proanafèrame apodeiknÔoume èna je¸rhma anˆlogo tou jewr matoc tou Lagrange pou aforˆ tic tˆxeic kai touc deÐktec twn omomorfik¸n eikìnwn twn upoomˆdwn miac peperasmènhc omˆdac G. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai h upoomˆda { 1. x3 . x3 } thc D6 . f (x2 ) = f (x5 ) = (1 3 2) f (x) = f (x4 ) = (1 2 3) f (y) = f (yx3 ) = (1 2) f ((yx) = f (yx4 ) = (2 3). jewroÔme th diedrik  omˆda D6 . Wc èna parˆdeigma enìc omomorfismoÔ mh-Abelian¸n omˆdwn. yx3 } = yf −1 (i). x. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai φ : G −→ G ènac |H| = |φ(H)| | ker φH | kai |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH | ìpou φH sumbolÐzei ton periorismì tou φ sthn H . yx2 . Sugkekrimèna isqÔei 4. x4 } = xf −1 (i). Sunep¸c èqoume: f −1 (i) = { 1. kai f −1 (1 3) = { yx2 . omomorfismìc omˆdwn. yx4 } = yxf −1 (i) f −1 (1 2 3) = { x. yx. Omˆdec e2πir1 e2πir2 = φ(r1 )φ(r2 ).

k. 4. 'Estw H ≤ G. Anafèrjhke prohgoumènwc ìti h tˆxh thc eikìnac φ(g) enìc stoiqeÐou g thc G diaireÐ thn tˆxh tou g .6 Pìrisma.(|H|.d.k. H ìpou h = φH (h). 4. Apìdeixh. OmomorfismoÐ Omˆdwn 321 Apìdeixh. prokÔptei ìti |H| = | ker φH | |φ(H)|. Sunep¸c. Opìte |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |. tìte φ(H) = { 1 } kai ˆra H ≤ ker φ. kai apì aut  th sqèsh paÐrnoume |G| = |φ(H)| |φ(G) : φ(H)| | ker φH | | ker φ : ker φH | = |H| |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |. ìpwc H kai sto je¸rhma tou Lagrange. An m. . gia kˆje h ∈ H . tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic twn omomorfik¸n eikìnwn thc. Epiplèon èqoume H= h ∈φ(H) φ−1 (h ).k.5. An h G eÐnai peperasmènh.3 Pìrisma.5. JewroÔme ton periorismì φH = φ|H : H −→ G pou eÐnai ènac omomorfismìc me pur na ker φH = H ∩ ker φ (giatÐ?). 4. 4. ìpwc eÐdame prin. |φ(G)|) = 1 tìte H ≤ ker φ. |φ(G)|) = 1.5.2. upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc upoomˆdac φH (H) thc G kai twn klˆsewn h ker φH . An G kai G eÐnai dÔo peperasmènec omˆdec twn opoÐwn oi tˆxeic eÐnai pr¸tec metaxÔ touc tìte ektìc apì ton tetrimmèno omomorfismì den upˆrqei ˆlloc omomorfismìc apì thn G sthn G .2.d.5. Tìte h Apìdeixh. |φ(G)|). Eidikˆ an m.5.4. Sunep¸c. gia kˆpoio h ∈ H kai φ−1 (h ) = h ker φH . tˆxh |φ(H)| thc H diaireÐ ton m. |φ(G)|) kai o deÐkthc |φ(G) : φ(H)| thc H sth G diaireÐ ton m.d.5.5. Autì prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange kai to Je¸rhma 4.2. Autì prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4.2 eÐnai akrib¸c h genÐkeush aut c thc epis manshc.5. Eidikˆ èqoume |G| = |φ(G)| | ker φ|.(|H|.5.4 Parat rhsh. 'Estw ìti G. H kai φ eÐnai ìpwc sto Je¸rhma 4. epeid  | ker φH | = |h ker φH |.(|G : H|. To Je¸rhma 4.(|H|.d.5 Pìrisma. h ∈ H .k.

b) DÔo omomorfismoÐ φ1 kai φ2 apì thn G se mia omˆda G sumpÐptoun sto X an kai mìnon an sumpÐptoun se ìlh th G. Perissìterec endiafèrousec idiìthtec twn omomorfism¸n omˆdwn ja melethjoÔn sthn epìmenh parˆgrafo.5. 2. gia kˆpoio g ∈ G ja èqoume g = φ(xi1 )n1 · · · φ(xik )nk . a) Kˆje stoiqeÐo g ∈ G grˆfetai wc ginìmeno g = xn1 · · · xnk . T¸ra dÐnoume merikˆ qr sima paradeÐgmata kai efarmogèc twn apotelesmˆtwn pou anaptÔqthsan s aut  thn parˆgrafo. . Apì autì prokÔptei to zhtoÔmeno. 'Opwc prin èqoume g = xn1 · · · xnk .7 Prìtash.322 4. dhlad  φ1 (x) = φ2 (x) gia kˆje x ∈ X ⇐⇒ φ1 = φ2 .d.(|G|. 'Ara φ1 (g) = φ1 (xi1 )n1 ik i1 · · · φ1 (xik )nk = φ2 (xi1 )n1 · · · φ2 (xik )nk = φ2 (g). Tìte a) φ(G) = φ(X) . k . b) 'Estw g ∈ G. 'Estw V kai W dÔo dianusmatikoÐ q¸roi. . Sunep¸c. i1 ik gia kˆpoia xij ∈ X kai nj ∈ Z. o pur nac tou φ eÐnai to uposÔnolo { r ∈ R | φ(r) = 0 } en¸ o pur nac tou φ jewroÔmenou wc omomorfismoÔ metaxÔ twn pollaplasiastik¸n omˆdwn U (R) kai U (R ) eÐnai to uposÔnolo { r ∈ U (R) | φ(r) = 1 }. . Omˆdec Apìdeixh. An φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc. 'Estw X èna sÔnolo gennhtìrwn miac omˆdac G. OmomorfismoÐ DaktulÐwn. Upojètoume ìti oi daktÔlioi R kai R èqoun monˆdec 1R kai 1R antistoiqa kai isqÔei φ(1R ) = 1R .5.k. gia kˆje omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G . |G |) = 1 kai ˆra |φ(G)| = 1. epÐ enìc s¸matoc F . tìte h tˆxh |φ(G)| diaireÐ ton m. epeid  kˆje stoiqeÐo g ∈ φ(G) eÐnai thc morf c g = φ(g). 4. 'Estw φ : R −→ R ènac omomorfismìc apì to daktÔlio R sto daktÔlio R . Apìdeixh. 4. 'Ara φ(G) = φ(X) . diastˆsewn n kai m antÐstoiqa. Grammikèc ApeikonÐseic.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc. j = 1. Gia tic prosjetikèc omˆdec. 1. Mia grammik  apeikìnish eÐnai ènac omomorfismìc . Tìte o φ eÐnai afenìc ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou R sthn antÐstoiqh tou R kai afetèrou ènac omomorfismìc thc pollaplasiastik c omˆdac U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou R sthn antÐstoiqh U (R ). .

tìte to sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = 0W eÐnai akrib¸c o pur nac K tou T . 3. GnwrÐzoume ìti to Mn (F) eÐnai ènac daktÔlioc epÐ tou opoÐou orÐzetai h orizousiak  apeikìnish det : Mn (F) −→ F. tìte T −1 (w) = v + K = { v + k | k ∈ K }. Genikˆ an w ∈ W . Sunep¸c h antÐstrofh eikìna enìc polu¸numou g(x) mèsw thc d eÐnai h klˆsh modR. dhlad  thn genik  grammik  omˆda GLn (F). Sunep¸c. ìpou f (x) = g(x)dx eÐnai mia ”parˆgousa ” thc g(x) . ìpou f (x) eÐnai h parˆgwgoc tou f (x) eÐnai ènac omomorfismìc thc R[x] ston eautì thc. O pur nac K tou T eÐnai h antÐstrofh eikìna T −1 (0W ) = { k ∈ V | T (k) = 0W }.5. To de sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = b eÐnai h klˆsh v + K ìpou v eÐnai mia lÔsh tou sust matoc. Allˆ eÐnai gnwstì ìti det(AB) = det(A) det(B). èqoume ker d = R. v ∈ V. d(f (x)) = f (x). d−1 (g(x)) = f (x) + R. 'Estw R[x] h prosjetik  omˆda tou daktulÐou twn poluwnÔmwn miac metablht c me suntelestèc pragmatikoÔc arijmoÔc. H apeikìnish d : R[x] −→ R[x]. Epeid  ta polu¸numa pou èqoun parˆgwgo mhdèn eÐnai ta stajerˆ polu¸numa. an jewr soume thn pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn pinˆkwn. ìpou 0W eÐnai to mhdenikì diˆnusma tou W . λ ∈ F. tìte o periorismìc thc det s aut  thn omˆda eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (F) sthn pollaplasiastik  omˆda F∗ tou s¸matoc F. An jewr soume ta stoiqeÐa tou V (antÐstoiqa tou W ) wc dianÔsmata st lec me suntetagmènec pou orÐzontai apì mia bˆsh tou V (antÐstoiqa mia bˆsh tou W ) kai an A eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ ston T wc proc autèc tic bˆseic. OmomorfismoÐ Omˆdwn 323 T : V −→ W thc prosjetik c omˆdac V sthn prosjetik  omˆda W pou epiplèon ikanopoieÐ th sunj kh T (λv) = λT (v). ìpou v ∈ V eÐnai èna diˆnusma me T (v) = w. H Orizousiak  Apeikìnish. ìpou det(A) eÐnai h orÐzousa tou pÐnaka A ∈ Mn (F).4. 'Estw Mn (F) to sÔnolo twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to s¸ma F. 4. EÐnai gnwstì ìti genikˆ den isqÔei det(A + B) = det(A) + det(B). H Parˆgwgoc Apeikìnish. o pÐnakac . (gia ton upologismì thc det A blèpe epìmeno parˆdeigma). Epeid  de gia r ∈ F∗ . dhlad  h det den eÐnai ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou Mn (F).

. 0     èqei orÐzousa r. 1 det B = r. 0 1 0 1 0 1 kai   0   1     . gia = ∗ èqoume r.  det −1 GLn (F) = r∈ F∗ (r) = r∈ F     ∗ r . H antÐstrofh   r 0   1   eikìna tou r eÐnai h klˆsh det−1 (r) =   SLn (F) kai ˆra .  1 Autì shmaÐnei ìti kˆje antistrèyimoc pÐnakac B ∈ GLn (F) grˆfetai   r   1   monadikˆ sth morf  B =   S . ker det |L = L ∩ SLn (F) =   .. t ∈ F   −1  −1  r 0 t 0 rt 0      1 1 1         = ∈L .. o omomorfismìc det eÐnai ènac  .324 4..       0 1 eÐnai mia upoomˆda thc GLn (F) kai o periorismìc det|L tou omomorfismoÔ det sthn L eÐnai ènac isomorfismìc.   . . .      .    .     0 1 .. . O pur nac tou omomorfismoÔ det eÐnai h eidik  grammik  omˆda ker det = { S ∈ GLn (F) | det(S) = 1 } = SLn (F).    r 0          1   ∗ ParathroÔme epÐshc ìti to sÔnolo L =  |r∈F . dhlad  L ∼ F∗ ... 0 èqoume 1  1 .   . Prˆgmati.    SLn (F). . ìpou det S = 1 kai . 0 1 epimorfismìc... . Omˆdec    A=  r 1 .

e2 . prèpei A = A . o pÐnakac den an kei sthn 0 1 Z · SL2 (R). . . λ ∈ F pou to pl joc touc eÐnai q . Sunep¸c h tˆxh thc GLn (F) eÐnai Ðsh me to pl joc twn bˆsewn tou Fn . 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì to e1 isoÔtai me q n − q .5). Tìte h omˆda GLn (F) eÐnai peperasmènh kai mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc wc ex c. SLn (F) = L·SLn (F) = SLn (F)·L. to e1 mporeÐ na epilegeÐ me q n − 1 trìpouc. Ac epishmˆnoume epiplèon ìti h L eÐnai isìmorfh me to kèntro Z thc GLn (F) afoÔ kai oi dÔo eÐnai isìmorfec me thn F∗ (blèpe 4. . . kai èstw e1 . λi ∈ F. afoÔ ta stoiqeÐa thc Z antimetatÐjentai m autˆ thc SLn (F) (ja doÔme sthn epìmenh parˆgrafo ìti gia kˆje upoomˆda H thc GLn (F) isqÔei H · SLn (F) = SLn (F) · H ). Allˆ genikˆ h Z ∩ SLn (F) = { I }. . OmomorfismoÐ Omˆdwn 325 Sunep¸c èqoume GLn (F) = L · SLn (F). sthn perÐptwsh pou to s¸ma F eÐnai peperasmèno. EpishmaÐnoume ed¸ ìti ta stoiqeÐa thc L kai thc SLn (F) den antimetatÐjentai allˆ h sqèsh L · SLn (F) = SLn (F) · L shmaÐnei ìti gia A ∈ L kai S ∈ SLn (F) upˆrqoun A ∈ L kai S ∈ SLn (F) tètoia ¸ste AS = S A . . eÐnai ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì ta e1 . dhlad  ìla ta dianÔsmata λe1 .4. er .4. tìte h Z · SLn (F) eÐnai gn sia upoomˆda thc GLn (F) afoÔ an r eÐnai h orÐzousa enìc pÐnaka thc Z · SLn (F). . ìpwc èpetai kai apì to 4. Ta dianÔsmata thc morf c λ1 e1 + λ2 e2 + · · · + λr er . 'Estw { e1 . MporoÔme na jewr soume ìti to e1 eÐnai èna opoiod pote mh-mhdenikì diˆnusma tou Fn . Tìte ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì to e1 eÐnai ta pollaplˆsia tou e1 . Upojètoume t¸ra ìti to pl joc twn grammikˆ anexart twn r dianusmˆtwn eÐnai (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r−1 ). eÐnai eukairÐa ed¸ na upologÐsoume tic tˆxeic thc GLn (F) kai thc SLn (F). r tètoia dianÔsmata. paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) to pl joc zeugˆria dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta. . 'Etsi.4. er . Me aform  ta prohgoÔmena. to r prèpei na eÐnai h n-ost  dÔnamh enìc −1 0 stoiqeÐou λ ∈ F∗ . Autì eÐnai èna parˆdeigma dÔo upoomˆdwn miac omˆdac pou to ginìmenì touc eÐnai upoomˆda kai fusikˆ isqÔei GLn (F) = L. 'Estw e1 èna apì autˆ ta q n − 1 dianÔsmata.5. en } mia bˆsh tou Fn . afoÔ den upˆrqei pragmatikìc arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai −1. . epeid  |Fn | = q n .16. Sunep¸c. . . 'Estw |F| = q . Sthn prokeimènh perÐptwsh ìmwc. . IsqÔei de Z · SLn (F) = SLn (F) · Z . EpÐshc an to F den perièqei tic n-ostèc rÐzec ìlwn twn stoiqeÐwn tou. an F = R. . 'Etsi. 'Enac pÐnakac A ∈ Mn (F) an kei sthn GLn (F) an kai mìnon an oi st lec tou apoteloÔn mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸rou Fn . lìgw thc prohgoÔmenhc idiìthtac twn orizous¸n. e2 .

afoÔ ta e1 . er eÐnai Ðso me (q n − q r ) kai sunep¸c paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r ) to pl joc uposÔnola { e1 . . . λi ∈ F. . . . Prˆgmati. . 'Estw G1 . 5. Gia touc antÐstoiqouc pur nec kai tic omomorfikèc eikìnec prokÔptei ìti ker φ1 ≤ ker φ2 ◦ φ1 kai Im(φ2 ◦ φ1 ) ≤ Imφ2 . thn opoÐa sumbolÐzoume me M ( σ ). . . . i = 1. σ2 ∈ Sn èqoume M ( σ1 σ2 )(ei ) = eσ1 σ2 (i) = M ( σ1 )(eσ2 (i) ) = M ( σ1 )( M ( σ2 )(ei ) ) = ( M ( σ1 ) M ( σ2 ) )(ei ). . . n. . Sunep¸c an h sÔnjesh φ2 ◦ φ1 eÐnai monomorfismìc tìte kai o φ1 eÐnai monomorfismìc. 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì ta e1 . . gia kˆje i = 1. apoteloÔn bˆsh tou V . 2. . 2. n. e2 . . epekteÐnetai monadikˆ se mia grammik  apeikìnish tou V ston eautì tou. i = 1. 'Ara M ( σ1 σ2 ) = M ( σ1 ) M ( σ2 ). . . . . . |SLn (F)| = q n(n−1) 2 afoÔ ker det = SLn (F) kai apì to Je¸rhma 4. . EpÐshc kaj¸c ta dianÔsmata M ( σ )(ei ). Gia σ1 . h M ( σ ) eÐnai antistrèyimh apeikìnish. n. λ2 . An o φ2 ◦ φ1 eÐnai epimorfismìc tìte kai o φ2 eÐnai to Ðdio. . . e2 . en eÐnai bˆsh tou V . Omˆdec To pl joc aut¸n eÐnai q r pou eÐnai to pl joc twn r-adwn (λ1 . λr ). . . er+1 } r + 1 grammikˆ anexˆrthtwn dianusmˆtwn. . G2 kai G3 treic omˆdec. An φ1 : G1 −→ G2 . . Epomènwc telikˆ èqoume |GLn (F)| = (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q n−1 ) =q kai n(n−1) 2 (q − 1)(q 2 − 1) · · · (q n − 1) (q 2 − 1) · · · (q n − 1). 2.326 4. .2 èqoume |SLn (F)| = |GLn (F)|/|F∗ |. PÐnakec Metajèsewn JewroÔme ènan n−diˆstato dianusmatikì q¸ro epÐ enìc s¸matoc K kai mÐa bˆsh tou { e1 . . .5. e2 . φ2 : G2 −→ G3 eÐnai omomorfismoÐ tìte h sÔnjes  touc φ2 ◦ φ1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac omomorfismìc. en } Gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn h apeikìnish ei −→ eσ(i) . 6. en¸ h mình metˆjesh . (φ2 ◦ φ1 )(g1 g2 ) = φ2 (φ1 (g1 )φ1 (g2 )) = φ2 (φ1 (g1 ))φ2 (φ1 (g2 )) = (φ2 ◦ φ1 )(g1 ) · (φ2 ◦ φ1 )(g2 ). SÔnjesh Omomorfism¸n. e2 . . .

O pÐnakac M ( σ ) kaleÐtai pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sthn σ . An parast soume tic grammikèc apeikonÐseic M ( σ ).k.  0 1 0 .5. . autì mac dhl¸nei ìti “kˆje metˆjesh σ pou h tˆxh thc eÐnai peritt  prèpei na eÐnai ˆrtia . Kaj¸c |π(Sn )| = 2.4 ja deÐxoume ìti “Kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n peritt c tˆxhc eÐnai upoomˆda thc enallˆsousac omˆdac An ”. −1 }. ìpou π(σ) = 1 an h σ eÐnai ˆrtia −1 an h σ eÐnai peritt  eÐnai.  1 0 0 . 'Etsi. OmomorfismoÐ Omˆdwn 327 σ gia thn opoÐa M ( σ ) = 1V eÐnai profan¸c h tautotik  i. . . 0 1 0 1 0 0 0 1 0 7. gia i = 1. i ) jèseic. .5 èpetai ìti h tˆxh |π(H)| thc eikìnac π(H) prèpei na diaireÐ ton m.d. .5. . . 'Ara h apeikìnish M : Sn −→ GL( V ) me σ −→ M ( σ ) eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn.12. sÔmfwna me to 4.4.(2. tìte o pÐnakac M ( σ ) eÐnai autìc pou ìla ta stoiqeÐa tou se kˆje gramm  kai kˆje st lh eÐnai mhdèn ektìc apì ta stoiqeÐa pou brÐskontai stic ( σ(i). O pur nac ker π eÐnai h enallˆsousa upoomˆda An . apì th summetrik  omada Sn sthn pollaplasiastik  omˆda { 1. H apeikìnish π : Sn −→ { 1. tìte h omˆda Im M apoteleÐtai apì touc pÐnakec       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 1 0 . |H|). n. an o V èqei diˆstash 3. e2 . .5. San mia pr¸th efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn twn metajèsewn se sunduasmì me to Pìrisma 4. ènac epimorfismìc omˆdwn. σ ∈ Sn me pÐnakec. èstw H ≤ Sn .4. An h tˆxh |H| thc H eÐnai perittìc arijmìc tìte |π(H)| = 1 kai sunep¸c h H eÐnai upoomˆda tou pur na ker π = An . To Prìshmo Metˆjeshc. 0 0 1 0 0 1 1 0 0       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 0 1 . 2. en }. wc proc th bˆsh { e1 . apì to Pìrisma 4. Prˆgmati. −1 }. O π lègetai epimorfismìc pros mwn twn metajèsewn kai h eikìna π(σ) thc σ kaleÐtai prìshmo thc σ.  0 0 1  kai  1 0 0 . Eidikˆ.

σ −→ M (σ). EÐnai fanerì ìti βij = det(s1 . Sto parˆdeigma 6 jewr same ton monomorfismì M : Sn −→ GLn (K). Omˆdec metˆjesh”. ekfrˆzontac thn σ wc èna ginìmeno antimetajèsewn. anˆptuxh thc orÐzousac wc proc th j -st lh: n det A = i=1 αij βij ìpou βij = (−1)i+j det Aij kai Aij eÐnai o (n − 1) × (n − 1) pÐnakac pou prokÔptei apì ton A apaleÐfontac thn i-gramm  kai j -st lh. apì th Grammik  'Algebra. sj−1 . afoÔ h upoomˆda pou parˆgetai apì th σ eÐnai peritt c tˆxhc.i . . ei . sn ) . apì tic idiìthtec twn orizous¸n. . An σ eÐnai mia antimetˆjesh (i j). Opìte. . tìte o pÐnakac M (σ) eÐnai autìc pou paÐrnoume apì tìn tautotikì pÐnaka me enallag  thc i kai j st lhc. blèpoume ìti gia thn orÐzousa tou M (σ) èqoume k det M (σ) = i=1 det M (σi ) 1 an o k eÐnai ˆrtioc (dhlad  σ ˆrtia) = π(σ). èstw σ = σ1 σ2 · · · σk . . h orÐzousa det M (σ) = −1. Mia ˆllh efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn eÐnai o upologismìc thc orÐzousac enìc pÐnaka. .328 4. Sunep¸c. . sj+1 . ìpou M (σ) eÐnai o pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ . −1 an o k eÐnai perittìc (dhlad  σ peritt ) = Epomènwc o epimorfismìc π eÐnai h sÔnjesh det|ImM ◦M tou M epÐ ton periorismì thc orÐzousac apeikìnishc det : GLn (K) −→ K ∗ sthn eikìna ImM . . s2 . . JewroÔme th gnwst . T¸ra ja qrhsimopoi soume to prìshmo twn metajèsewn gia na deÐxoume ìti h orÐzousa det A enìc n × n pÐnaka A = (αij ) me stoiqeÐa αij apì èna s¸ma K grˆfetai sth morf  n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). Sunep¸c kˆje peritt  metˆjesh eÐnai ˆrtiac tˆxhc.

'Olec de oi n! tètoiec epilogèc n-adwn (i1 .n det M (σ) = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i).in T¸ra parathroÔme ìti an ston pÐnaka (ei1 . . . ...5. . Epanalambˆnontac aut  th diadikasÐa gia ìlec tic en lìgw orÐzousec. .i2 . . .  ìpou sk sumbolÐzei thn k -st lh  . . an se mia n-ada deikt¸n (i1 .1 ασ(2). s3 .  tou pÐnaka A kai ei sumbolÐzei . . . . ei2 . . . .. .i . . èqoume n n  det A = i1 =1 αi1 1 βi1 1 = i1 =1 αi1 . ei2 . . . . . s2 . i2 . .4. . . . . in ) emfanÐzontai sto prohgoÔmeno ˆjroisma. . = i1 . . ein ) anˆ dÔo oi deÐktec i1 . ein ) αi1 1 · · · αin n det(ei1 . sto tèloc ja pˆroume thn èkfrash: n n det A = i1 =1 ··· in =1 αi1 1 αi2 2 · · · αin n det(ei1 .1 det(ei1 . .2 · · · ασ(n). . . αnk thn i-st lh tou tautotikoÔ pÐnaka In . . OmomorfismoÐ Omˆdwn 329  α1k  . s2 . anaptÔssontac thn orÐzousa tou A wc proc thn pr¸th st lh. sn ). EpÐshc s autì to ˆjroisma. sn ) me ton Ðdio trìpo wc proc th deÔterh st lh kai paÐrnoume n n det A = i1 =1 αi1 1 i2 =1 αi2 2 det(ei1 . (h opoÐa topojeteÐtai sthn j -st lh tou A). . . . in eÐnai diˆforoi tìte o pÐnakac autìc eÐnai o pÐnakac metˆjesh M (σ) pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ= 1 2 ··· i1 i2 · · · n in . s3 . Sunep¸c. ein ). Epomènwc telikˆ èqoume n det A = σ∈Sn ασ(1). tìte h orÐzousa aut  eÐnai mhdèn. . ei2 . sn ) . me ˆlla lìgia mia   perissìterec st lec tou pÐnaka eÐnai Ðsec. AnaptÔssoume t¸ra thn orÐzousa det(ei1 . in ) dÔo   perissìteroi deÐktec eÐnai Ðsoi. . ..

pou sto ex c ja thn sumbolÐzoume pˆli me φ diathreÐ ton pollaplasiasmì pinˆkwn. Se kˆje n × n pÐnaka A = ( αij ). An to r eÐnai ènac pr¸toc arijmìc p tìte autìc o epimorfismìc orÐzei ton ex c omomorfismì thc omˆdac GLn (Z) sthn omˆda GLn (Zp ). paÐrnoume th gnwst  apeikìnish φ : Z −→ Zr . H Omomorfik  Eikìna twn AkeraÐwn. Me bˆsh autìn ton omomorfismì apodeiknÔoume t¸ra to ex c endiafèron apotèlesma. 9.330 8. eÔkola prokÔptei ìti h apeikìnish A −→ φ(A). kaj¸c φ(m + n) = g m+n = g m g n = φ(m)φ(n). O Omomorfismìc GLn (Z) −→ GLn (Zp ). Epiplèon kaj¸c o φ : Z −→ Zp eÐnai kai epimorfismìc daktulÐwn. Sunep¸c h antistoiqÐa A −→ φ(A) eÐnai mia antistoiqÐa thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ) kai eÐnai fanerì ìti aut  eÐnai mia apeikìnish (pou den eÐnai epÐ). tìte h apeikìnish φ : Z −→ G.i ) = φ σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). ìpou φ(αij ) = αij mod p. me det A = ±1. pou eÐnai ènac epimorfismìc me pur na thn upoomˆda rZ tou Z. αij ∈ Z.i = φ(±1) = ±1 mod p. . Ton pÐnaka (φ(αij )) ton sumbolÐzoume me φ(A) Epeid  èqoume n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). antistoiqoÔme ton pÐnaka (φ(αij )). apì ton orismì tou ginomènou pinˆkwn. epÐshc èqoume kai n n det φ(A) = σ∈Sn π(σ) i=1 φ(ασ(i). 4. n −→ g n eÐnai ènac omomorfismìc. Omˆdec Apì thn idiìthta g m g n = g m+n twn dunˆmewn enìc stoiqeÐou g miac omˆdac G. n → n mod r. Dhlad  isqÔei φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. prokÔptei ìti an H = g = { g n | n ∈ Z } eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g .i = ±1 (dec prohgoÔmeno parˆdeigma 5). Wc eidik  perÐptwsh tou paradeÐgmatoc autoÔ. Sto prohgoÔmeno parˆdeigma jewr same ton epimorfismì φ : Z → Zr . n −→ n mod r. 'Ara h φ eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ). B ∈ GLn (Z). IsqÔei de Imφ = H kai ker φ = { 0 } an h tˆxh tou g eÐnai ˆpeirh rZ an h tˆxh tou g eÐnai peperasmènh Ðsh me r.

To uposÔnolo thc summetrik c . 'Ara. Gia to skopì autì. Autì shmaÐnei ìti αii ≡ 1 mod p. h tom  H ∩ ker φ = { In } kai sunep¸c h H eÐnai isìmorfh me thn eikìna thc φ(H) (giatÐ?). gia kˆpoion jetikì akèraio m.5. Prˆgmati. prèpei na upˆrqei peperasmèno pl joc mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z). OmomorfismoÐ Omˆdwn 331 “Gia kˆje n ∈ N. MporoÔme na ekfrˆsoume ton pÐnaka A sth morf  A = In + pk A . Anafèroume plhroforiakˆ ìti oi klˆseic isomorfÐac twn peperasmènwn upoomˆdwn thc GL2 (Z) kai GL3 (Z) èqoun taxinomhjeÐ kai paÐzoun shmantikì rìlo sthn krustallografÐa. èqoun ˆpeirh tˆxh. Upojètontac to antÐjeto. gia kˆpoion jetikì akèraio k kai kˆpoion pÐnaka A = (αij ) ∈ Mn (Z) me èna toulˆqiston apì ta stoiqeÐa tou αij na mhn eÐnai isìtimo me to 0 mod p. Dhlad  o A èqei th morf  A = In + pA . Upˆrqoun 10 tètoiec klˆseic gia thn GL2 (Z) kai 32 gia thn GL3 (Z) (dec to biblÐo tou P. Sunep¸c H ∩ ker φ = { In } kai ˆra H ∼ φ(H). n. .4. èqoume m In = A m = (In + p A ) k m = i=0 m ki i p A = In + i m i=1 m ki i p A i kai epomènwc m i=2 m ki i p A = −mpk A . gia 1 ≤ i = j ≤ n.S. Isqurizìmaste ìti an H eÐnai mia peperasmènh upoomˆda thc GLn (Z) tìte. i Autì eÐnai adÔnato na isqÔei afoÔ ìloi oi ìroi tou ajroÐsmatoc diairoÔntai apì mia dÔnamh tou p pou eÐnai megalÔterh apì aut  pou diaireÐ ton mpk (giatÐ?). 2. Kaj¸c = h omˆda GLn (Zp ) eÐnai peperasmènh. H Omˆda Automorfism¸n miac Omˆdac. Autìc apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec A = (αij ) ∈ GLn (Z) gia touc opoÐouc φ(A) = In . jewroÔme ton pur na ker φ thc φ : GLn (Z) −→ GLn (Zp ). kai αij ≡ 0 mod p.M. to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z) eÐnai peperasmèno”. gia p = 2. gia kˆpoion A ∈ Mn (Z). 10. to pl joc twn upoomˆdwn thc eÐnai fusikˆ peperasmèno. . Coxeter. . i = 1. èstw A ∈ ker φ me Am = In . “Introduction to Geometry” [7]). . 'Enac automorfismìc miac omˆdac G eÐnai mia metˆjesh tou sunìlou G pou tautìqrona eÐnai kai omomorfismìc. Apì to diwnumikì anˆptugma gia touc pÐnakec. arkeÐ na deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa tou ker φ. Yale “Geometry and Symmetry” [33]   to biblÐo tou H. ektìc apì ton tautotikì pÐnaka In .

dÔo stoiqeÐa α. β tˆxhc 3 kai trÐa stoiqeÐa γ. an σ eÐnai mia metˆjesh twn γ. Gia parˆdeigma. α2 ∈ Aut(G). (aþ) Aut(S3 ): H S3 èqei 6 stoiqeÐa. δ. δ. ja eÐnai ϑ ( 1/s ) + · · · + ϑ ( 1/s ) = ϑ ( 1/s + · · · + 1/s ) = ϑ ( 1 ) = κ/λ. δ. ε. ε. φ(ε) = σ(ε). β kai xeqwristˆ ta trÐa stoiqeÐa γ. (bþ) Aut( Q+ ): 'Estw ϑ ènac automorfismìc thc Q+ . 'Estw to klˆsma 1/s . ε tìte orÐzontac thn apeikìnish φ : S3 −→ S3 me φ(i) = i. Prˆgmati epeid  o ϑ eÐnai automorfismìc. g2 ∈ G. tìte α1 α2 ∈ Aut(G) (giatÐ?). δ. Q+ kai thc omˆdac K4 tou Klein. Sunep¸c ènac automorfismìc thc S3 metajètei xeqwristˆ ta stoiqeÐa α. x −→ gxg −1 . s s . Ac prosdiorÐsoume ed¸ thn omˆda automorfism¸n twn gnwst¸n omˆdwn S3 . φ(β) = σ(γ) σ(ε) kai φ(γ) = σ(γ). AntÐstrofa.332 4. δ. ε tˆxhc 2. 'Ara Aut(S3 ) ∼ S3 . Kaj¸c τg (xy) = g(xy)g −1 = (gxg −1 )(gyg −1 ) = τg (x)τg (y) kai τg τg−1 = τg−1 τg = 1G . Omˆdec omˆdac SG tou sunìlou G pou eÐnai automorfismoÐ thc omˆdac G ja to sumbolÐzoume me Aut(G). Kaj¸c ta stoiqeÐa γ. 'Ara to sÔnolo AutG eÐnai mia omˆda metajèsewn tou sunìlou G pou onomˆzetai h omˆda automorfism¸n thc G. −1 −1 èqoume (τg1 τg2 )(x) = g1 g2 xg2 g1 = g1 g2 x(g1 g2 )−1 = τg1 g2 (x) gia kˆje x ∈ G kai ˆra τg1 τg2 = τg1 g2 . EpÐshc eÔkola prokÔptei ìti = Inn(S3 ) = Aut(S3 ). EÐnai fanerì ìti to uposÔnolo InnG ìlwn twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai mia upoomˆda thc AutG. Tìte èqoume ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). prokÔptei ìti τg ∈ Aut(G). Aut  h omˆda dÐnei qr simec plhroforÐec gia th dom  thc G. 'Enac automorfismìc miac omˆdac diathreÐ thn tˆxh twn stoiqeÐwn (giatÐ?). 'Ena stoiqeÐo tou Aut(G) eÐnai h tautotik  −1 apeikìnish 1G : G −→ G kai an α1 . Gia dÔo stoiqeÐa g1 . φ(δ) = σ(δ). H eikìna thc monˆdac mèsw tou ϑ eÐnai ènac mh mhdenikìc rhtìc arijmìc. aut  eÐnai ènac automorfismìc thc S3 . φ(α) = σ(γ) σ(δ). èstw ϑ ( 1 ) = κ/λ. thn tautotik  metˆjesh i. me s = 0. idiaÐtero endiafèron parousiˆzoun oi legìmenoi eswterikoÐ automorfismoÐ pou orÐzontai wc ex c: Gia g ∈ G orÐzoume thn apeikìnish τg : G −→ G. ènac automorfismìc kajorÐzetai pl rwc apì thn metˆjesh pou autìc epˆgei sta trÐa stoiqeÐa γ. ε parˆgoun thn omˆda S3 .

b. tìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish f −1 : G2 −→ G1 pou eÐnai kai aut  isomorfismìc (giatÐ?). c isqÔoun oi sqèseic a·b = b·a = c. φ(b). MetaxÔ twn a. afoÔ kˆje au= tomorfismìc thc K4 metajètei ta stoiqeÐa thc K4 (diathr¸ntac to oudètero stoiqeÐo e stajerì ). dhlad  an G1 ∼ G2 kai G2 ∼ G3 tìte G1 ∼ G3 . φ(c) isqÔoun akrib¸c oi parapˆnw sqèseic. 'Ara h f eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ thc omˆdac automorfism¸n thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n kai thc pollaplasiastik c omˆdac twn rht¸n ( Aut( Q. Epiplèon an f1 : G1 −→ G2 kai f2 : G2 −→ G3 = = eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn. Kaj¸c h fÔsh aut¸n kaj eaut¸n twn stoiqeÐwn miac omˆdac eÐnai deutereÔousac shmasÐac sthn 'Algebra. + ) me ϑ( 1 ) = κ/λ. φ(c) } = { a.1 kai epÐ.9 ParadeÐgmata mh-isìmorfwn omˆdwn. 'Estw φ mia metˆjesh twn tri¸n sumbìlwn a. b. AntÐstrofa den eÐnai dÔskolo na apodeÐxoume ìti an κ/λ eÐnai ènac tuqaÐoc mh mhdenikìc rhtìc arijmìc tìte h apeikìnish ϑ : Q −→ Q me ϑ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ) orÐzei ènan automorfismì thc ( Q. Ja prèpei na parathr soume ìti h ènnoia thc isomorfÐac orÐzei mia sqèsh isodunamÐac metaxÔ ìlwn twn omˆdwn. to oudètero e kai ta a. φ(b). h eikìna tou tuqaÐou klˆsmatoc r/s mèsw tou ϑ eÐnai ϑ ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ). c }. a·c = c·a = b kai b·c = c·b = a. Tìte. Dhlad  h φ orÐzei ènan automorfismì thc K4 (jètontac φ(e) = e). = (gþ) Aut(K4 ): H omˆda K4 tou Klein apoteleÐtai apì tèssera stoiqeÐa. h tautotik  apeikìnish 1G : G −→ G. H prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. pˆli epeid  o ϑ diathreÐ thn prìsjesh. afoÔ to sÔnolo twn rht¸n eÐnai . tìte kai h sÔnjesh f2 f1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn.5. gia kˆje omˆda G. Epomènwc. c. Epiplèon h f eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn dhlad  f ( ϑ1 ◦ ϑ2 ) = ( ϑ1 ◦ ϑ2 )( 1 ) = ϑ1 ( 1 ) · ϑ2 ( 1 ) = f ( ϑ1 ) · f ( ϑ2 ) (giatÐ?). metaxÔ twn stoiqeÐwn φ(a). b kai c. Apì ta prohgoÔmena èpetai ìti h apeikìnish f : Aut( Q.4. dhlad  pˆnta isqÔei G ∼ G. OmomorfismoÐ Omˆdwn 333 opìte anagkastikˆ ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). epeid  { φ(a). Prˆgmati. Opìte sthn pragmatikìthta èqoume apodeÐxei ìti Aut(K4 ) ∼ S3 .5. x −→ x eÐnai ènac isomorfiamìc. Dhlad  an G1 ∼ G2 tìte G2 ∼ G1 . + ) ∼ ( Q∗ . 1. mporoÔme na jewroÔme ìti dÔo omˆdec tautÐzontai an autèc eÐnai isìmorfec. + ) −→ ( Q∗ . Dhlad  apodeÐxame ìti o automorfismìc ϑ eÐnai pl rwc kajorismènoc apì thn eikìna tou 1. b. dhlad  φ ∈ S3 . · ) ). An f : G1 −→ G2 eÐnai ènac iso= morfismìc apì thn omˆda G1 sthn omˆda G2 . · ) me f ( ϑ ) = ϑ( 1 ) eÐnai 1 . = = = 4.

An h qarakthristik  tou F eÐnai Ðsh me 2. 2.5. 'Ara h E4 den eÐnai isìmorfh me thn K4 . n = 1. tìte kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo thc F + eÐnai tˆxhc 2. EpÐshc h φ diathreÐ 2π(k1 −k2 )i 2πk1 i 2πk2 i . 4 } kai thn omˆda K4 = { 1. 3. an φ : F ∗ −→ F +  tan ènac isomorfismìc. sthn perÐptwsh aut .1.334 4. = n > 0. = n > 0. 2πik 4. tìte h eikìna enìc jetikoÔ akeraÐou n ja  tan f (n) = n a/b. Ac sugkrÐnoume thn omˆda E4 = { e 4 | k = 0. 3. Omˆdec arijm simo en¸ to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n eÐnai mh arijm simo. tìte e Parìmoioc isqurismìc deÐqnei ìti h φ eÐnai 1 . tìte ja èprepe na èqoume φ(1) = 0. ParathroÔme ìti h E4 èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2 kai dÔo stoiqeÐa tˆxhc 4. H pollaplasiastik  omˆda F ∗ enìc s¸matoc F den eÐnai potè isìmorfh me thn prosjetik  tou omˆda F + . 4. JewroÔme thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modn kai thn pollaplasiastik  omˆda En twn n−ost¸n riz¸n thc monˆdac. Z+ ∼ n Z. afoÔ an k1 ≡ k2 (mod n). An h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. tìte ja eÐqame 0 = φ(1) = φ((−1) (−1)) = φ(−1) + φ(−1) = 2φ(−1). Zn ∼ En . 1. EpÐshc aploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h apeikìnish Z −→ n Z. dhlad  h f den eÐnai epÐ. an up rqe mia apeikìnish f : Z −→ Q+ pou na eÐnai isomorfismìc me f (1) = a/b. dhlad  φ(−1) = 0 kai h φ den ja  tan 1 . 2. H omˆda twn akeraÐwn arijm¸n den einai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ . en¸ h K4 èqei trÐa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4. ( 1 2 ) ( 3 4 ). Prˆgmati. an p eÐnai ènac pr¸toc pou den diaireÐ to b. Epomènwc. H 2πki antistoiqÐa φ : Zn −→ En . ˆtopo.1 . en¸ h F ∗ den èqei. dhlad  e n = e n . ( 1 4 ) ( 2 3 ) }. z −→ n z eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. Autì eÐnai èna parˆdeigma omˆdac pou eÐnai isìmorfh me gn siec upoomˆdec thc. To sÔnolo n Z = { n z | z ∈ Z } twn akeraÐwn pollaplasÐwn enìc jetikoÔ akeraÐou arijmoÔ n mazÐ me thn prìsjesh twn akeraÐwn eÔkola diapist¸netai ìti apoteleÐ omˆda. k mod n −→ e n eÐnai apeikìnish. 1. ( 1 3 ) ( 2 4 ). kanèna stoiqeÐo tˆxhc 2. gia ton rhtì 1/p den upˆrqei akèraioc m tètoioc ¸ste f (m) = 1/p (giatÐ?). 2.10 ParadeÐgmata isìmorfwn omˆdwn. Prˆgmati.

−1 ) an q < 0. OmomorfismoÐ Omˆdwn 335 tic prˆxeic. Ac shmeiwjeÐ ìti to Ðdio den sumbaÐnei gia touc rhtoÔc arijmoÔc. −1 }. 1 ) >0 >0 an q > 0 kai q −→ ( | q |.4. Kˆje stoiqeÐo tou S 1 . SO2 ( R ) ∼ S 1 . = >0 C× ∼ R× × S 1 . tìte ja èqoume 2 = φ(x) = φ( x/2 + x/2 ) = φ(x/2) · φ(x/2) = u2 . >0 Ac shmeiwjeÐ ìmwc ìti upˆrqei isomorfismìc C× ∼ S 1 . Tìte ìmwc. = >0 Me C2 paristˆnoume thn pollaplasiastik  omˆda { 1. >0 1 me log 1 = 0 kai log x = − log x. h apeikìnish aut  eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. A(θ) −→ eiθ . to opoÐo eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. epÐshc log( x y ) = log x + log y . R× ∼ R+ . opìte oi antistoiqÐec Q −→ Q× × C2 kai R× −→ R× × C2 me q −→ ( q. Prˆgmati. o opoÐoc den = . ˆtopo. = >0 R× ∼ R× × C2 .1 kai epÐ. 2π(k1 +k2 )i 2πk1 i 2πk2 i n . Q× ∼ Q× × C2 . sumperaÐnoume ìti aut  3. Epeid  A(θ) = A(θ + 2kπ) kai A(θ) A(θ ) = A(θ + θ ) −→ ei(θ+θ ) = eθ eθ .5. = JewroÔme to sÔnolo S 1 = { z ∈ C | | z | = 1 } tou C. Ac jewr soume thn eidik  orjog¸nia omˆda SO2 ( R ). (antÐstoiqa q ∈ R× ) eÐnai profan¸c isomorfismoÐ omˆdwn. èstw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc φ : Q+ −→ Q× kai >0 èstw x ∈ Q+ tètoio ¸ste φ(x) = 2. Dhlad  to 2 eÐnai to tetrˆgwno enìc rhtoÔ arijmoÔ. dhlad  h pollaplasiastik  omˆda twn jetik¸n rht¸n den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n. 5. afoÔ φ( k1 mod n + k2 mod n ) = φ( (k1 + k2 ) mod n ) = n = e n ·e e eÐnai isomorfismìc. O isomor>0 fismìc autìc faner¸nei ìti h prìsjesh pragmatik¸n arijm¸n apì algebrik c pleurˆc eÐnai ousiastikˆ Ðdia me ton pollaplasiasmì jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n kai h metˆbash apì th mÐa sthn ˆllh gÐnetai mèsw tou gnwstoÔ "logarijmikoÔ kanìna". parist¸meno sto migadikì epÐpedo. ìpou q ∈ Q× . eÐnai èna shmeÐo tou kÔklou me kèntro thn arq  twn axìnwn kai aktÐna Ðsh me èna. eiθ ) eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn C× kai R× × S 1 .1 kai thn apeikìnish SO2 ( R ) −→ S 1 . 4. pou perigrˆyame sthn Parˆgrafo 4. >0 = Apì th stoiqei¸dh anˆlush eÐnai gnwstì ìti h logarijmik  apeikìnish log : R× −→ R+ eÐnai 1 . an u ∈ Q× eÐnai >0 h eikìna tou x/2 mèsw tou φ. Gia to lìgo autì h omˆda S 1 onomˆzetai omˆda tou monadiaÐou kÔklou. EpÐshc h apeikìnish r eiθ −→ ( r. H antÐstrofh apeikìnish thc log eÐnai h ekjetik  apeikìnish R+ −→ R× me x −→ ex . dhlad  an φ(x/2) = u. Kaj¸c h φ eÐnai epÐ.

isodÔnama. an kai apodeiknÔetai h Ôparx  tou. EpÐshc shmei¸noume ìti upˆrqei isomorfismìc C+ ∼ R+ . T¸ra h apeikìnish f : SX −→ SY me σ −→ α ◦ σ ◦ α−1 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. ìpou n = | X |. Omˆdec mporeÐ na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou.1 antistoiqÐa α : X −→ Y . tìte kai h apeikìnish SX σ −→ β σ β −1 ∈ SY eÐnai ènac ˆlloc isomorfismìc thc SX sthn SY . GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . 8. 6.1 apeikìnish apì to X sto Y . = H omˆda GL2 ( Z2 ) apoteleÐtai apì touc 2 × 2 antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì to s¸ma Z2  . 1 . Prˆgmati. >0 7. H apìdeixh thc Ôparxhc autoÔ tou isomorfismoÔ apaiteÐ gn¸seic pou eÐnai pèra ap' to skopì autoÔ tou biblÐou. O q¸roc Z2 apoteleÐtai apì ta dianÔsmata 0 . ìpou q0 < q1 < q2 < · · · eÐnai ìloi oi β pr¸toi kai αi eÐnai akèraioi arijmoÐ ìloi mhdèn ektìc apì peperasmèno pl joc. Tìte gia kˆje σ ∈ SX h apeikìnish α ◦ σ ◦ α−1 : Y −→ Y eÐnai mia metˆjesh tou Y (giatÐ?). Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c gnwrÐzoume ìti kˆje rhtìc α > 0 grˆfetai monadikˆ sth β α α α morf  α = q0 0 q1 1 · · · qi i · · · . tìte genikˆ upˆrqoun polloÐ isomorfismoÐ apì th G sthn H . Q× ∼ Z[x]. ìpou α−1 eÐnai h antÐstrofh apeikìnish Y −→ X thc α. afoÔ α ◦ σ1 ◦ α−1 = α ◦ σ2 ◦ α−1 an kai mìno an σ1 = σ2 kai epiplèon f ( σ1 σ2 ) = α ◦ σ1 σ2 ◦ α−1 = α ◦ σ1 ◦ α−1 α ◦ σ2 ◦ α−1 = f ( σ1 ) f ( σ2 ). tìte oi omˆdec SX kai SY mporoÔn na tautisjoÔn me thn omˆda Sn . = 'Hdh èqoume anafèrei sthn parˆgrafo 4. apì touc 2 × 2 pÐnakec twn opoÐwn oi st lec eÐnai grammikˆ anexˆrthta dianÔsmata tou dianusmatikoÔ q¸rou Z2 .2 ìti an X kai Y eÐnai dÔo sÔnola me to Ðdio pl joc stoiqeÐa. EÐnai fanerì ìti h apeikìnish α α α f (x) = αn xn + · · · + α0 −→ q0 0 q1 1 · · · qn n eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn Z[x] kai Q× . >0 = Me Z[x] paristˆnoume thn prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn miac metablht c me akeraÐouc suntelestèc. | X | = n. o opoÐoc epÐshc den mporeÐ = na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. 2 2 0 0 1 1 . 0 kai 1 .336 4. Ed¸ parathroÔme ìti an β  tan mia ˆllh 1 . ìpou se kˆje bˆsh enìc n-diˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou V antistoiqoÔme ènan isomorfismì thc GL( V ) sthn GLn ( K ). Sn ∼ SX . jewroÔme mÐa 1 . Autì deÐqnei ìti an G kai H eÐnai duo isìmorfec omˆdec. Autì ja to doÔme kai sto Parˆdeigma 9.

. JewroÔme thn omˆda GL( V ) ìlwn twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn apì ton V ston eautì tou. dhlad  2a = 0. wc dianusmatikìc q¸roc. E(v3 ) = v2 . 10. . Apì th Grammik  'Algebra gnwrÐzoume ìti wc proc th bˆsh { e1 . 'Ara ta stoiqeÐa thc GL2 ( Z2 ) eÐnai 1 0 0 1 1 0 ta ex c: I = . . . ∆ = . Γ(v3 ) = v2 ∆(v1 ) = v2 . dhlad  an f1 . en } upˆrqei mÐa 1 . A = . E ←→ ( 1 3 2 ) kai I ←→ 1. E = . 1 1 A(v1 ) = v2 . AploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h antistoiqÐa aut  diathreÐ kai tic prˆxeic kai epomènwc GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . en } eÐnai mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸- . = 9. . èstw n. f2 ∈ GL( V ). e2 . tìte o pÐnakac pou antistoiqeÐ sth sÔnjesh f1 ◦f2 eÐnai to ginìmeno twn antistoÐqwn pinˆkwn. Sunep¸c èqoume thn antistoiqÐa A ←→ ( 1 2 ). e2 . èqei peperasmènh diˆstash. Epiplèon h antistoiqÐa aut  diathreÐ to ginìmeno. GL( V ) ∼ GLn ( K ). OmomorfismoÐ Omˆdwn Ta zeÔgh 1 0 337 1 1 0 1 kai eÐnai ta mìna gram. . Γ(v2 ) = v3 . Allˆ epeid  a = −a kai b = −b. 0 . Tìte 2( a + b ) = 0 gia a. èqoume ìti a + b = b + a. Sunep¸c. B(v3 ) = v1 Γ(v1 ) = v1 . = 'Estw V ènac n−diˆstatoc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc K kai { e1 . blèpoume ìti 0 . .5. B ←→ ( 1 3 ). . . B = . 1 mikˆ anexˆrthta zeÔgh dianusmˆtwn. ∆(v2 ) = v3 . . e2 . . Dhlad  gia kˆje epilog  bˆshc paÐrnoume kai ènan diaforetikì isomorfismì. An jèsoume v1 = 0 1 1 1 1 0 1 v2 = 0 . gia kˆje a ∈ G. Γ ←→ ( 2 3 ). A(v3 ) = v3 B(v1 ) = v3 . H ˆlgebra tou Boole. 1 0 . Γ = 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 . ∆ ←→ ( 1 2 3 ).4. . b ∈ G. en } tou V . E(v2 ) = v1 . . B(v2 ) = v2 .   isodÔnama a + b = −( a + b ) = −b − a. e2 . Sunep¸c h antistoiqÐa aut  eÐnai ènac isomorfismìc apì thn GL( V ) sthn GLn ( K ) pou exartˆtai apì th bˆsh { e1 . . Upojètoume ìti a + a = 0 (to 0 eÐnai to oudètero stoiqeÐo). 1 1 . v3 = 1 . an { e1 . ∆(v3 ) = v1 E(v1 ) = v3 . 'Estw G mÐa peperasmènh omˆda gia thn prˆxh thc opoÐac ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì thc prìsjeshc.1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc GL( V ) kai thc genik c grammik c omˆdac GLn ( K ). EpÐshc parathroÔme ìti h omˆda G mporeÐ na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Z2 kai epeid  eÐnai peperasmènh. en } mÐa bˆsh tou. . A(v2 ) = v1 . . dhlad  h G eÐnai Abelian  omˆda.

kˆje a. 3. isqÔei a2 = a. afoÔ gia kˆje dÔo stoiqeÐa g1 . g −→ Lg eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. sto P( X ) “antistoiqeД sthn tom  A ∩ B dÔo stoiqeÐwn A. H je¸rhsh thc G wc to dunamosÔnolo enìc sunìlou X apetèlese to majhmatikì montèlo tou 'Agglou majhmatikoÔ George Boole (1815 . 'Ara. gia kˆje a ∈ G. . Apì to Pìrisma 4. pou orÐsthke sthn G. b ∈ G. . .3. me thn bo jeia tou pollaplasiasmoÔ twn stoiqeÐwn tou Z2 . = Ja oloklhr¸soume thn parˆgrafo aut . an ). . h opoÐa eÐnai 1-1 kai epÐ. . Prˆgmati. A2 . An g1 . 4. an bn ). . ai ∈ Z2 . . ìpou Im L eÐnai mia omˆda metajèsewn. . Kˆje peperasmènh omˆda G eÐnai isìmorfh me mia omˆda Apìdeixh. 5   7 tìte h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc g kai eÐnai isìmorfh me thn omˆda Zn .2 tonÐsame ìti ènac lìgoc pou oi summetrikèc omˆdec paÐzoun shmantikì rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn ofeÐletai sto epìmeno je¸rhma tou Cayley: metajèsewn.1864) gia touc “tupikoÔc isqurismoÔc” (sunepagwgèc) pou isqÔoun sth Majhmatik  Logik  [19]. Gia kˆje g ∈ G jewroÔme thn apeikìnish Lg : G −→ G me x −→ gx. An = { en } thc G.11 Je¸rhma. Omˆdec rou G tìte kˆje stoiqeÐo a tou G mporeÐ na parastajeÐ (wc proc th bˆsh aut ) san mia n−ˆda ( a1 . . tìte èqoume Lg1 g2 (x) = (g1 g2 ) x = g1 (g2 x) = g1 (Lg2 (x)) = Lg1 (Lg2 (x)) = (Lg1 Lg2 ) (x) kai ˆra Lg1 g2 = Lg1 Lg2 . . tìte h apeikìnish G −→ P( X ). taxinom¸ntac ìlec tic omˆdec G pou èqoun tˆxh ≤ 7. dhlad  thn omˆda P( X ) pou eÐnai efodiasmènh me thn prˆxh (th summetrik  diaforˆ). . ìpou P( X ) eÐnai to dunamosÔnolo enìc sunìlou X me n stoiqeÐa.338 4. .4. . A2 = { e2 }.26 prokÔptei ìti an h tˆxh thc G eÐnai 2. me ei −→ Ai orÐzei ènan isomorfismì (giatÐ?). Sunep¸c G ∼ Im L. a b = ( a1 . g2 . . . an ) · ( b1 . . gia kˆje A ∈ P( X ) isqÔei A A = ∅ kai an A1 . .5. Opìte. . . Epiplèon h L eÐnai 1-1. O pollaplasiasmìc. . Sunep¸c h apeikìnish L : G −→ S|G| . An eÐnai ta monosÔnola A1 = { e1 }. . . orÐzetai o ex c pollaplasiasmìc sth G. x ∈ G. Sthn arq  thc Paragrˆfou 4. . B ∈ P( X ). . . H omˆda G eÐnai isìmorfh me thn omˆda tou ParadeÐgmatoc 4. g2 ∈ G me g1 = g2 èqoume L(g1 ) = Lg1 = Lg2 = L(g2 ). bn ) = ( a1 b1 .5 (4). O dianusmatikìc q¸roc G me ton pollaplasiasmì autì lègetai ˆlgebra tou Boole.

Allˆ epÐshc sth G den mporoÔn ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa na eÐnai tˆxhc 3. −1. Sunep¸c a ∈ b = { 1.4. a. Tìte apì to = Pìrisma 4. 'Estw ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo. (1 2)(3 4). An g1 . / Epeid  h G eÐnai omˆda.23 oi pijanèc tˆxeic twn mh tetrimmènwn stoiqeÐwn thc G eÐnai 2. afoÔ h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 2 2 ja èdine g2 = 1   g1 = 1 kai h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 ja èdine g1 = g2 . mporoÔme eÔkola na doÔme ìti h omˆda G eÐnai isìmorfh me thn S3 . sÔmfwna me to je¸rhma tou Lagrange. OmomorfismoÐ Omˆdwn 339 n = 2. afoÔ gia kajèna apì autˆ to antÐstrofì tou ja  tan tˆxhc 3 opìte h G den ja  tan tˆxhc 6. ab. Gi autì to −1 −1 ginìmeno isqÔei ìmwc ìti g1 g2 = (g1 g2 )−1 = g2 g1 = g2 g1 . b2 } kai èqoume G = b ∪ a b = { 1. tìte to stoiqeÐo thc g1 g2 eÐnai diˆforo apì ta 1. i. 'Enac isomorfismìc eÐnai h apeikìnish g k −→ k mod n. 3. pou shmaÐnei ìti to uposÔnolo { 1. ab2 }. −i } me tic gnwstèc prˆxeic kai ϑ : G −→ H me 1 ν ϑ −→ iν . Sthn pr¸th perÐptwsh mporeÐ eÔkola na elegjeÐ ìti h tˆxh tou ba eÐnai 6 kai ˆra aporrÐptetai afoÔ upojèsoume ìti h G den èqei stoiqeÐo tˆxhc 6. (1 3)(2 4).4.5 1. g1 g2 } eÐnai isìmorfh me thn omˆda { i. 'Estw loipìn a kai b dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2 kai tˆxhc 3 antÐstoiqa. 5 kai 7 antÐstoiqa. g2  tan dÔo apì autˆ tìte kai to ginìmenì touc g1 g2 ja  tan tˆxhc 2. 'Ara h G prèpei na èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 3. Sunep¸c h omˆda G = { 1. Upojètoume ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc. Sth deÔterh perÐptwsh. g2 ∈ G { 1 }.5. to ba ∈ G kai ja prèpei   ba = ab   ba = ab2 (giatÐ?). Na brejeÐ o pur nac tou ϑ.23 èpetai ìti kˆje stoiqeÐo thc diˆforo tou 1 prèpei na eÐnai tˆxhc 2 2 2. DeÐxte 0 1 ìti o ϑ eÐnai epimorfismìc omˆdwn. 'Ara h G prèpei na èqei kai èna stoiqeÐo tˆxhc 2. S aut  th perÐptwsh ta stoiqeÐa g 2 kai g 4 eÐnai tˆxhc 3 kai to stoiqeÐo g 3 eÐnai tˆxhc 2 en¸ to stoiqeÐo g 5 eÐnai tˆxhc 6. An h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo tìte ìpwc prin G ∼ Z4 .3 kai 6. .4. Ask seic 4. 'Estw t¸ra ìti h G èqei tˆxh 6. g1 . g1 g2 } ja  tan mia upoomˆda tˆxhc 4 pou eÐnai adÔnato. 'Estw t¸ra ìti |G| = 4. An ìla autˆ  tan tˆxhc 2 kai g1 . Sunep¸c ìla ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc 2   3. DÐnontai oi omˆdec G = 1 ν 0 1 | ν∈Z kai H = { 1. dhlad  ìti h G den èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 6. An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 6 tìte aut  parˆgetai apì to g kai eÐnai isìmorfh me th Z6 . g2 . b. g2 . b2 . Apì to 4. (1 4)(2 3) } (giatÐ?). b. g1 = g2 kai g1 = g2 = 1. g2 . g1 . g1 .

Poia eÐnai h Imf an h tˆxh tou g eÐnai 6   7? 3. f (x.340 4. y) = x − 2y eÐnai ènac omomorfismìc prosjetik¸n omˆdwn kai breÐte thn f (Z × Z) = Imf . poioi eÐnai isomorfismoÐ ? 4. α ) DeÐxte ìti h f : Z × Z −→ Z . DeÐxte ìti h f : Z −→ G me f (k) = g 2k eÐnai ènac omomorfismìc. Omˆdec 2. . β ) 'Estw G mia omˆda kai g ∈ G. Poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n ston eautì thc eÐnai omomorfismoÐ ? (aþ) z −→ z 6 (bþ) z −→ z 8 (gþ) z −→ z ¯ (dþ) z −→ 2z + 1 (eþ) z −→ 1 z Sthn perÐptwsh pou mia apeikìnish eÐnai omomorfismìc prosdiorÐste ton pur na thc. Dinontai oi parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n ston eautì thc (aþ) x −→ −x (bþ) x −→ x2 (gþ) x −→ x3 (dþ) x −→ x4 (eþ) x −→ x−1 ( þ) x −→ −x2 (zþ) x −→ 2x (hþ) x −→ 3x 1 (jþ) x −→ − x (iþ) x −→ 10x (iaþ) x −→ |x| Poiec apì autèc eÐnai omomorfismoÐ omˆdwn? Ap touc omomorfismoÔc.

'Estw Q[x] h prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn me rhtoÔc suntelestèc kai G = { αx + β | α.5. BreÐte ton pur na thc. 'Estw V ènac trisdiˆstatoc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc me eswterikì ginìmeno kai v ∈ V . 'Estw φ : G1 −→ G2 ènac epimorfismìc peperasmènwn omˆdwn. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ φ apì thn pollaplasiastik  omˆda twn rht¸n ston eautì thc tètoioi ¸ste Imφ ⊆ { −2. β ∈ Q } h prosjetik  omˆda twn grammik¸n poluwnÔmwn. DeÐxte ìti h antistoiqÐa f : A −→ orÐzei ènan 0 1 endomorfismì thc G. n eÐnai perittoÐ akèraioi kai A akèraioc ( pou exartˆtai apì ton 1 A pÐnaka A ). β ) DeÐxte ìti kˆje endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai thc parapˆnw morf c. 11. Poioc eÐnai o pur nac tou? EÐnai h apeikìnish aut  “ epÐ ”? 6. −1. ìpou αx + β eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) dia tou x2 + 1. tìte deÐxte ìti h omˆda G1 perièqei epÐshc stoiqeÐo tˆxhc m. α ) DeÐxte ìti h apeikìnish λr ( x ) = r·x. 0. OrÐzoume thn apeikìnish V −→ R+ me x −→ x. b. 0 c Poioc eÐnai o pur nac thc? 8. 'Estw G = me a b 0 c | a. r ∈ Q eÐnai ènac endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n. 9. ìpou . OmomorfismoÐ Omˆdwn 341 5. . A ∈ G kai d = m 2 A h orÐzousa tou pÐnaka A. DeÐxte ìti h apeikìnish aut  eÐnai omomorfismìc omˆdwn. f (x) −→ αx + β . n ìpou m. DeÐxte ìti an kai o pÐnakac 2 0 an kei sto kèntro thc G. An h omˆda G2 perièqei stoiqeÐo tˆxhc m. DeÐxte ìti autìc eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. a · c = 0 kai φ : G −→ R+ a b −→ log(a · c). i) Pìsoi omomorfismoÐ omˆdwn Z20 −→ Z8 upˆrqoun ? ii) Upˆrqei mh tetrimmènoc omomorfismìc omˆdwn Z20 −→ Z27 ? 12. Poioc eÐnai o pur nac thc? 7. 2 }. DeÐxte ìti h φ eÐnai omomorfismìc omˆdwn. h eikìna tou mèsw thc f den an kei 0 2 sto kèntro.4. 10. a . sumbolÐzei to eswterikì ginìmeno. c ∈ R . JewroÔme thn antistoiqÐa Q[x] −→ G. 1. 'Estw G = GL2 ( Q ). γ ) DeÐxte ìti kˆje mh-mhdenikìc endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai automorfismìc.

tìte o f den eÐnai epÐ. (m. 'Estw f : G −→ G endomorfismìc omˆdwn me f 2 = f .k. An g1 . prosdiorÐste ton pur na thc f . ( þ) An o φ eÐnai epimorfismìc. i) Diatup¸ste kai apodeÐxte ikan  kai anagkaÐa sunj kh pou prèpei na plhroÔn ta a kai b ¸ste h f na eÐnai omomorfismìc omˆdwn. tìte to 15 diaireÐ to n. Upìdeixh: Exetˆste pr¸ta thn perÐptwsh ìpou m. tìte o φ eÐnai isomorfismìc. . (gþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. jètoume gκ gλ = gψ(κ. y) ) = ax by . n. 'Estw G omˆda. a. (zþ) An n = 15. tìte to n diaireÐ to 15. . 17. κ. . 15. thn Im f kai to deÐkth tou ker f sthn omˆda Z × Z. 'Estw G mia Abelian  omˆda kai α ∈ Aut(G) me α2 = 1G . Poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai swstèc kai poiec lˆjoc? (Tekmhri¸ste thn apˆnths  sac). (eþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. . (aþ) To 15 diaireÐ to n. b ∈ G dÔo stoiqeÐa thc kai f : Z × Z −→ G h apeikìnish me f ( (x. . n) = 1. tìte to 15 diaireÐ to n. . 19. (dþ) An o φ eÐnai epimorfismìc. gn eÐnai ta stoiqeÐa miac omˆdac G. 4. . An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai φ : G → G eÐnai ènac automorfismìc tètoioc ¸ste φ(x) = x−1 gia perissìtera apì ta 3/4 twn stoiqeÐwn thc G tìte deÐxte ìti h G eÐnai Abelian .λ) . 'Estw G peperasmènh omˆda me tˆxh n kai φ : G −→ Z15 omomorfismìc omˆdwn. Omˆdec i) Gia poia n upˆrqei epimorfismìc omˆdwn G −→ Sn . (bþ) To n diaireÐ to 15. DeÐxte ìti: i) An o f den eÐnai o tautotikìc. b peperasmènhc tˆxhc me tˆxeic m kai n antÐstoiqa. an h omˆda G eÐnai Abelian ? 14. tìte to n diaireÐ to 15. 16.342 13. ii) An h omˆda G eÐnai Abelian  kai ta a. 18. λ = 1. . . g2 . an h omˆda G eÐnai Abelian ? ii) Gia poia n upˆrqei monomorfismìc omˆdwn Sn −→ G. An h G èqei peritt  tˆxh deÐxte ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc x = yz ìpou φ(y) = y kai φ(z) = z −1 .d. ii) G = ker f · Im f kai ker f ∩ Im f = { 1 }.

. gia kˆje i = 1. 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc. . 22. . . tètoia ¸ste na upˆrqei stoiqeÐo g ∈ G me φ(g) = (1 2 3 4)(5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16). 2. GiatÐ den mporoÔme na broÔme ènan isomorfismì metaxÔ twn omˆdwn α) Thc prosjetik c omˆdac twn akeraÐwn kai thc Zn . . V2 dÔo dianusmatikoÐ q¸roi peperasmènhc diˆstashc epÐ tou idÐou s¸matoc. ìpou K4 eÐnai h omˆda = tou Klein? b) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ Z4 × Z2 ? = 21. DeÐxte ìti to G eÐnai mia omˆda metajèsewn isìmorfh me thn Sk . . n }. OmomorfismoÐ Omˆdwn 343 i) DeÐxte ìti h apeikìnish φ pou orÐzetai apì ton tÔpo (φ(gκ ))(λ) = ψ(κ. JewroÔme touc dÔo q¸rouc wc Abelianèc omˆdec me prˆxh thn prìsjesh. β) Thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n kai thc R+ × R+ . 24. n = 0.5. b ∈ G. ìpou k = n − m. DeÐxte ìti oi omˆdec autèc eÐnai isìmorfec an oi dÔo q¸roi èqoun thn Ðdia diˆstash. 20. 'Estw Sn h summetrik  omˆda bajmoÔ n kai a1 . γ) Thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou kai thc omˆdac twn strof¸n enìc exag¸nou. 'Estw V1 . ìpou φ eÐnai h apeikìnish pou orÐsthke parapˆnw. a) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ A4 . X èna sÔnolo kai ϑ : G −→ X mia apeikìnish pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 25. n ∈ Z } eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì isìmorfh me thn Z × Z. . gia kˆje a. λ) eÐnai ènac monomorfismìc thc G sthn Sn . 'Estw G mia omˆda me mia prˆxh ∗. DeÐxte ìti to sÔnolo X me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda isìmorfh me thn omˆda G. am ∈ { 1. 26. . ìpou R+ eÐnai h prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. 'Estw G to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn me thn idiìthta σ(ai ) = ai . DeÐxte ìti to sÔnolo G = { 2m 3n | m. .4. IsqÔei to antÐstrofo? 23. m. ii) BreÐte an upˆrqei omˆda G me | G | = 16. Apant ste to Ðdio gia φ(g) = (1 2) ∈ S16 . . . . DeÐxte ìti oi pollaplasiastikèc omˆdec U ( Zp ) kai U ( Z2p ) eÐnai isìmorfec. . Sto sÔnolo X orÐzoume mia prˆxh wc ex c ϑ(a) ◦ ϑ(b) = ϑ( a ∗ b ).

'Eqoume  dh sunant sei arketˆ paradeÐgmata kuklik¸n omˆdwn. tìte C∞ ∼ Z0 = Z. tìte xk = (xn )s xv = xv ). 1. Sugkekrimèna. kaj¸c r − s < n).1 Je¸rhma. tètoio ¸ste xk = xi (an k = n s + v me 0 ≤ v < n. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. xr −→ r. . EpÐshc. S aut  thn parˆgrafo afoÔ taxinom soume ìlec tic kuklikèc omˆdec ja melet soume th dom  touc kai ja doÔme ìti aut  kajorÐzetai pl rwc apì thn tˆxhc touc. . . Tèloc parathroÔme ìti an m > n.344 4. S aut  thn perÐptwsh. to sÔnolo { r ∈ N | xr = 1 } èqei ènan elˆqisto jetikì akèraio n. Apì to AxÐwma tou ElaqÐstou. . Kˆje kuklik  omˆda G eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n gia kˆpoio n = 0. 'Estw C∞ = x . x2 . Omˆdec 4. 1. an G = Cn . opìte h G èqei ˆpeiro pl joc stoiqeÐa kai lègetai ˆpeirh kuklik  omˆda. af etèrou gia kˆje stoiqeÐo xk . . x ∈ Z. Mia perÐptwsh eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou x anˆ dÔo na eÐnai diˆforec. 'Enac lìgoc pou autèc oi omˆdec jewroÔntai shmantikèc eÐnai giatÐ emfanÐzontai san upoomˆdec mèsa se kˆje omˆda afoÔ kˆje stoiqeÐo miac omˆdac parˆgei mia upoomˆda pou eÐnai kuklik . s ∈ Z na èqoume xr = xs . h G eÐnai to sÔnolo { 1. . h pollaplasiastik  omˆda En twn n-ost¸n riz¸n thc monˆdac eÐnai kuklik . tìte Cn ∼ Zn kai an G = C∞ . . Efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc ja mac odhg sei sth lÔsh problhmˆtwn thc JewrÐac Arijm¸n. . An G = x eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo x. xn−1 } me xr xs = xr+s an r + s < n r+s−n an r + s ≥ n x kai lègetai peperasmènh kuklik  omˆda tˆxhc n. x. tìte kˆje stoiqeÐo thc y eÐnai mia dÔnamh xr . 'Ena ˆllo eÐnai h prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn mod n pou parˆgetai apì thn klˆsh 1 mod n. . 'Ena apì autˆ eÐnai h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn pou parˆgetai apì to 1 (  apì to −1). SumbolÐzetai de me C∞ . . x. JewroÔme thn antistoiqÐa φ : C∞ −→ Z. . r ∈ Z tou x. . . . tìte xm = xm−n kai ìti h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai Ðsh me thn tˆxh thc G. 4. n − 1.6. Tìte xr−s = 1 (upojètoume r > s). SumbolÐzetai de me Cn . = = Apìdeixh. Prˆgmati. gia kˆpoio jetikì akèraio n. af enìc ta n stoiqeÐa 1. (Taxinìmhshc Kuklik¸n Omˆdwn). tìte xr−s = 1 pou eÐnai ˆtopo. thc G upˆrqei kˆpoio i = 0. . H ˆllh perÐptwsh eÐnai gia kˆpoiouc r. xn−1 eÐnai anˆ dÔo diˆfora (giatÐ an xr = xs me 0 ≤ s < r < n. . .6 Kuklikèc Omˆdec Mia omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo onomˆzetai kuklik .

. xn−1 } tˆxhc n ≥ 1. Epomènwc Cn ∼ Zn . . . Epiplèon isqÔei φ(xr1 xr2 ) = φ(xr1 +r2 ) = r1 + r2 = φ(xr1 ) + φ(xr2 ).6. Pˆli ed¸ h antistoiqÐa φ : Cn −→ Zn . . . dhlad  aut  pou apoteleÐtai apì tic strofèc katˆ gwnÐa 0. . 1 mod n. xr −→ r mod n apì ton orismì thc eÐnai mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 60◦ . H kuklik  omˆda C12 mporeÐ na jewrhjeÐ ìti eÐnai h Z12   h E12   h U (Z13 )   h omˆda ìlwn twn strof¸n enìc dwdekˆgwnou (pou eÐnai upoomˆda thc D12 deÐktou 2). . . x.1 . 4 532 7 1 6 0 81011 9 Sq ma 4. . = 4. . Ta stoiqeÐa ìlwn aut¸n twn omˆdwn mporoÔn na tautisjoÔn me tic korufèc enìc kurtoÔ kanonikoÔ dwdekag¸nou. 330◦ . 'Estw n = 12. Kuklikèc Omˆdec 345 Apì ton orismì thc φ aut  eÐnai apeikìnish kai mˆlista 1 − 1 kai epÐ. (n − 1) mod n }. afoÔ Zn = { 0 mod n.6. 30◦ . . JewroÔme t¸ra thn peperasmènh kuklik  omˆda Cn = { 1.4. 'Ara h φ eÐnai ènac isomorfismìc. . Epiplèon èqoume φ(xr1 xr2 ) = = φ(xr1 +r2 ) an r1 + r2 < n φ(xr1 +r2 −n ) an r1 + r2 ≥ n (r1 + r2 ) mod n an r1 + r2 < n (r1 + r2 − n) mod n an r1 + r2 ≥ n = (r1 + r2 ) mod n = r1 mod n + r2 mod n = φ(xr1 ) + φ(xr2 ).2 Parˆdeigma.6.

Apì thn upìjesh pou kˆname gia to m. tìte h antistoiqÐa k −→ g n/k eÐnai mÐa 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diairet¸n tou n kai ìlwn twn upoomˆdwn thc G. gia na pˆme sthn koruf  k .k. gia thn E12 th dwdèkath rÐza e2kπi/12 . an g k ∈ H . . Me ˆlla lìgia gia thn ˆpeirh kuklik  omˆda G = g oi upoomˆdec g k . sthn prokeimènh perÐptwsh. T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. to prohgoÔmeno apotèlesma mac epitrèpei na apodeÐxoume ton ex c isqurismì: Upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ tou sunìlou twn fusik¸n arijm¸n N kai twn upoomˆdwn thc G.3. pou den isqÔei genikˆ. 'Etsi. 'Estw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (ˆpeirhc   peperasmènhc). opìte g k = (g m )s g v   isodÔnama g v = g k (g −m )s .346 4. èqoume k = ms + v . An h ∈ H . to g v eÐnai stoiqeÐo thc H mìnon an v = 0. . ìlec oi mh-tetrimmènec upoomˆdec thc G eÐnai isìmorfec me thn Ðdia thn G (giatÐ?).n/k) = k (bl. Ed¸ èqoume jewr sei touc genn torec 1 mod 12. h antistoiqÐa aut  eÐnai k −→ g k . Oi Upoomˆdec miac Kuklik c Omˆdac T¸ra ja melet soume th dom  ìlwn twn upoomˆdwn miac kuklik c omˆdac kai ja doÔme ìti to antÐstrofo tou Jewr matoc tou Lagrange. antÐstoiqa twn en lìgw omˆdwn. opìte kai h−1 = g −k ∈ H . en¸ gia thn omˆda. diìti an k1 = k2 tìte g k1 = g k2 . an k | n. Omˆdec H koruf  k . Tìte kˆje stoiqeÐo thc H eÐnai thc morf c (g m )s . e2πi/12 . 2 mod 13.d. paristˆ thn klˆsh k mod 12. gia kˆpoio k ∈ Z. Aut  eÐnai 1 − 1. 0 ≤ v < m. 'Ara kˆje upoomˆda miac kuklik c omˆdac eÐnai kuklik . gia thn omˆda Z12 . . . Allˆ g k . diair¸ntac to k me to m. tìte h = g k . Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai ˆpeirh. . (g −m )s ∈ H kai sunep¸c g v ∈ H . s ∈ Z. gia ton opoÐo g m ∈ H . Autì shmaÐnei ìti ìla ta stoqeÐa thc H eÐnai thc morf c (g m )s . isqÔei gia tic peperasmènec kuklikèc omˆdec. gia thn U (Z13 ) thn klˆsh 2k mod 13. eÐnai akrib¸c ìlec oi upoomˆdec thc G. gia thn Z12 . Prˆgmati. Autì shmaÐnei ìti h H perièqei dunˆmeic g t tou g me t ∈ N. ìpwc deÐxame upˆrqei kˆpoioc fusikìc arijmìc k tètoioc ¸ste H = g k kai ˆra h en lìgw antistoiqÐa eÐnai epÐ. h upoomˆda pou n parˆgetai apì to g n/k èqei tˆxh Ðsh me m. k ∈ N. Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. 11 ). M autìn ton trìpo paÐrnoume ìlec tic korufèc tou dwdekag¸nou. 11)k . gia tic strofèc thn A(30◦ )k kai gia tic metajèseic thn ( 0 1 2 . s ∈ Z. Dhlad  h H eÐnai h kuklik  omˆda H = g m pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g m . ArqÐzontac apì thn koruf  0. A(30◦ ) kai ( 0 1 2 .(n. 'Estw m o mikrìteroc jetikìc akèraioc arijmìc. prosjètoume k forèc to genn tora 1 mod 12 sto 0. Prˆgmati.11). U (Z13 ) pollaplasiˆzoume k forèc to genn tora 2 mod 13. Prìtash 4.

n k = n/k . GnwrÐzoume (blèpe Prìtash 4. Tèloc.d. AntÐstrofa.3.d.d(λ.k. apì autì prokÔptei ìti mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac thc g an kai mìnon an m. k) = 1 èqoume n n/k = n m.d.k. (n/k. afoÔ autì to pl joc eÐnai to pl joc twn λ.d(m. Isqurizìmaste ìti m = n/k . dhlad  mk = λn. k) = m.d. parˆgoun thn g n/k . n) = m. Ac shmeiwjeÐ ìti o ϕ(n) eÐnai h tˆxh thc omˆdac U (Zn ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou Zn . Grˆfontac autoÔc touc m sth morf  m = n λ èqoume 1 ≤ λ ≤ k kai m. dhlak k k d  m. èpetai ìti k | n kai sunep¸c èqoume mk = λn = λ n k .k. JewroÔme to mikrìtero fusikì arijmì m gia ton opoÐo g m ∈ H . T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. 1 ≤ m ≤ n. ìpwc eÐdame mìlic prin.d λ n .k.d n λ. .11 (ii)) ìti g m = g n/k an kai mìnon an k = n m.k. Epeid  ìmwc |H| = k = | g n/k |. Dhlad  m. To pl joc aut¸n eÐnai ϕ(k) ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. pou ikanopoioÔn thn sunj kh m. aut  prèpei na parˆgetai apì mia dÔnamh g m tou g . telikˆ èqoume H = g n/k .k. k) = 1.k. eÐnai oi genn torec thc omˆdac Zn .(λ. Autì deÐqnei ìti èna opoiod pote stoiqeÐo g t = (g m )s g v thc g èqei mia monadik  parˆstash thc morf c g t = ug β me u ∈ g m .d(m. k k Autì shmaÐnei ìti h H ≤ g n/k .d(λ. λ ∈ N. 'Estw k h tˆxh thc H . gia kˆpoio diairèth k tou n. Gennˆtai t¸ra to ex c eÔlogo er¸thma: Poiˆ ˆlla stoiqeÐa thc g n/k . n) = n/k .k. autì pou deÐxame eÐnai ìti gia kˆje diairèth k thc tˆxhc thc G upˆrqei mia monadik  upoomˆda tˆxhc k kai aut  eÐnai h g n/k . n) = m. Kuklikèc Omˆdec 347 Epomènwc gia dÔo diaforetikoÔc diairètec tou n oi antÐstoiqec upoomˆdec eÐnai diakekrimènec afoÔ èqoun diaforetikèc tˆxeic.(λ. 0 ≤ v ≤ m − 1. Me ˆlla lìgia. an G = Z12 kai H = 3 mod 12 = { 0 mod 12.k.k. Autì shmaÐnei ìti oi dunˆmeic g m eÐnai genn torec thc g n/k gia ìlouc touc m.4. Gia kˆje t ∈ Z.(m. k) = 1. Ac parathrhjeÐ ed¸ ìti o n/k eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn fusik¸n m gia touc opoÐouc g m ∈ g n/k .6. Autˆ ta stoiqeÐa. IdiaÐtera.22.d(m. 1 ≤ λ ≤ k me m. dhlad  o g k λ eÐnai ènac genn torac thc k k g n/k . n) .d. Tìte (g m )k = 1 kai ˆra o n | mk . upˆrqoun monadikoÐ akèraioi s kai v tètoioi ¸ste t = s m + v .k. 6 mod 12. ìpwc eÐdame prohgoumènwc. 9 mod 12 } tìte eÔkola blèpoume ìti kai to stoiqeÐo 9 mod 12 parˆgei thn H .4. Gia parˆdeigma.(m.k. n . an 1 ≤ λ ≤ k kai m. Apì to Je¸rhma 4. èstw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (peperasmènhc   ˆpeirhc). 0 ≤ β ≤ n − 1. Epomènwc g m = (g n/k )λ . 3 mod 12. n) = n/k . n) = 1 kai to pl joc aut¸n eÐnai ϕ(n). opìte m = λ n . ektìc apì to g n/k .

6.3. SunoyÐzoume ta prohgoÔmena apotelèsmata sto epìmeno je¸rhma to opoÐo ja onomˆzoume Je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. dhlad  o deÐkthc miac mh-tetrimmènhc upoomˆdac thc G sthn G eÐnai pˆnta peperasmènoc. Tìte isqÔoun ta ex c.6.k. aut  eÐnai h g n/k . g3 = 7 mod 12 kai g4 = 11 mod 12. oi mìnec upoomˆdec thc eÐnai thc morf c g m .(λ.d(m. h opoÐa èqei deÐkth | g : g n/k | = n/k .348 Sunep¸c h anˆlush thc G = g wc proc thn g m eÐnai h 4. 'Ena stoiqeÐo thc g n/k eÐnai genn torˆc thc an kai mìnon an autì an kei sto sÔnolo { (g n/k )λ | 1 ≤ λ ≤ k. metˆ h koruf  2gi kai oÔtw kaj ex c. Omˆdec G = g m ∪ g g m ∪ · · · ∪ g m−1 g m . èpetai ìti oi genn torec thc Z12 eÐnai ta stoiqeÐa g1 = 1 mod 12.4 Parˆdeigma. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. Sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐqame tautÐsei ta stoiqeÐa thc kuklik c omˆdac Z12 me tic korufèc enìc dwdekˆgwnou. to dwdekˆgwno pou ja prokÔyei eÐnai autì sto Sq ma.d. to pl joc twn gennhtìrwn thc G eÐnai ϕ(n) kai mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac an kai mìnon an m. n) = 1. Epiplèon. b) An h G eÐnai ˆpeirh. to pl joc twn gennhtìrwn thc eÐnai ϕ(k).k.. g2 = 5 mod 12. Epiplèon upˆrqei mia 1 − 1 antistoiqÐa metaxÔ twn arister¸n klˆsewn mod g m kai twn klˆsewn upoloÐpwn modm. 'Olec autèc eÐnai diakekrimènec. m. èqoume de | g : g m | = m. Apì to Je¸rhma 4. 4. Sunep¸c. 'Estw G mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo g . 4. g) An h G eÐnai peperasmènh tˆxhc n. tìte gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei mia monadik  upoomˆda thc G tˆxhc k .6. 'Etsi. . a) Kˆje upoomˆda thc G eÐnai kuklik . H seirˆ me thn opoÐa paÐrnoume tic korufèc exartˆtai apì to gi . an i = 3. m ∈ N. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti an jewr soume ènan genn tora gi tìte kˆje koruf  tou eÐnai èna pollaplˆsio tou gi . k) = 1 }.3 Je¸rhma. IdiaÐtera. ArqÐzontac apì to 0 h epìmenh koruf  eÐnai h gi .

afoÔ an h ∈ G. Gia kˆje jetikì akèraio n isqÔei ϕ(k) = n k|n ìpou to k diatrèqei ìlouc touc jetikoÔc diairètec tou n.6. 4. 6. dhlad  h ∈ Hs .6. m. 'Estw G = g mia kuklik  omˆda tˆxhc n. to tetrˆgwno { 0. Kuklikèc Omˆdec 349 33 11g≡ ≡ ≡ 9g≡ 2g3 4 3 4g5 2 3 6g3 ≡ 6 1 ≡ 7g3 g 7 0 8g3 ≡ ≡ 3g3≡ 10g3 11 9 8 10 5g3 Sq ma 4. 4.4. 6 }. Autˆ kajorÐzontai apì tic upoomˆdec H1 = 6 mod 12 . k) = 1 . 8. 1 ≤ λ ≤ s kai m.6.k. me | h | = s. s) = 1. tìte ja λ prèpei h = g n/s . 4. 9 } kai to exˆgwno { 0. gia kˆpoio λ.3 èpetai ìti h ènwsh k|n Hk eÐnai diakekrimènh kai exantleÐ thn G. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti ta mìna kanonikˆ polÔgwna pou oi korufèc touc eÐnai korufèc tou dwdekag¸nou arqÐzontac apì to 0 eÐnai to eujÔgrammo tm ma { 0.6. 4 kai 6 kajorÐzoun tic upoomˆdec thc Z12 . 10 }. Apì to Je¸rhma 4. to trÐgwno { 0.d(λ. 8 }. 6. λ . Sunep¸c | G | = k|n | Hk | = k|n ϕ(k). Qrhsimopoi¸ntac autì to Pìrisma mporoÔme na d¸soume ton ex c qarakthrismì twn peperasmènwn kuklik¸n omˆdwn.k. 3. 3.d(λ. H3 = 3 mod 12 kai H4 = 2 mod 12 .5 Pìrisma. H2 = 4 mod 12 . Gia kˆje diairèth g n/k | 1 ≤ λ ≤ k. 2.2 Oi diairètec 2. Apìdeixh. Gia kajèna apì autoÔc upˆrqei mìno mia upoomˆda thc Z12 me thn antÐstoiqh tˆxh. k tou n jewroÔme to sÔnolo Hk = Profan¸c | Hk | = ϕ(k).

. . ìpou m = m1 · · · · · mk . IsqÔei ìmwc to ex c. oi omˆdec Z × Z kai Z3 × Z3 den eÐnai kuklikèc omˆdec (giatÐ?). . JewroÔme to stoiqeÐo g = ( g1 .d. 'Ara m = n. ( mi . Tìte kˆje stoiqeÐo thc eÐnai thc morf c g λ = ( g1 . gk ) = (g1 g1 . 1 ). .k. j ≤ k . . . S aut  thn perÐptwsh èna stoiqeÐo g = ( g1 . An h G eÐnai kuklik  tìte apì to Je¸rhma 4. i = 1. Apìdeixh. 1 ≤ i. . . k . eÐnai genn torac thc Cmi . gk ). . aut  pou parˆgetai apì to stoiqeÐo tˆxhc s. Dhlad  to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc G kai ˆra G ∼ Cm . . . i = 1. .d.d. . H omˆda G = Cm1 × Cm2 × · · · × Cmk eÐnai kuklik  omˆda tˆxhc m.6. = AntÐstrofa.6 Je¸rhma. n n An n eÐnai h tˆxh tou g . an kai mìno an m. . . .3. diìti diaforetikˆ ja eÐqame |G| < k|n ϕ(k).5 (10) eÐqame jewr sei to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gk sto opoÐo orÐzetai h prˆxh (g1 . gk ).3 g) . . Omˆdec 4. . .7 Je¸rhma. . . . . . Allˆ apì thn upìjesh upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc s kai sunep¸c upˆrqei akrib¸c mia. . . . . wc diairèthc tou eautoÔ tou. mj ) = 1 kai èstw Cmi = gi . . Allˆ apì to Pìrisma 4. . upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  kai èstw g = ( g1 .6. mj ) = 1. . . .6. . Epomènwc den mporeÐ na mhn upˆrqei èna stoiqeÐo tˆxhc k gia kˆje diairèth k tou n. G2 . ParadeÐgmatoc qˆrh. . upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc n (kai mˆlista upˆrqoun ϕ(n) tètoia stoiqeÐa) kai sunep¸c h G eÐnai kuklik . Allˆ. k . .6. 1 ). prèpei n | m. . 'Ara. . 'Estw ìti gia kˆje 1 ≤ i. An oi omˆdec Gi eÐnai kuklikèc tìte genikˆ h omˆda G den eÐnai kuklik . . apì to Je¸rhma 4. gk gk ) kai wc proc thn opoÐa to G eÐnai omˆda. Epeid  |G| = m. j ≤ k me i = j . gk )(g1 . . . Opìte an k eÐnai ènac diairèthc tou n   den upˆrqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc k   upˆrqoun akrib¸c ϕ(k) to pl joc stoiqeÐa tˆxhc k . . . . . kˆje stoiqeÐo thc G èqei kˆpoia tˆxh s pou diaireÐ to n. Apìdeixh. Sunep¸c ja prèpei m | n. dhlad  gi = 1. Sto parˆdeigma 4. k . . . mj ) = 1 gia kˆje i ≤ i. Mia peperasmènh omˆda G tˆxhc n eÐnai kuklik  an kai mìnon an gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda thc G pou èqei tˆxh k .6. . AntÐstrofa. epeid  g n = ( g1 . 4. .(mi . . gk ) λ λ ènac genn torac.k. afoÔ m. . i = 1. isqÔei g m = ( 1.350 4. . gk ) thc G eÐnai genn torac an kai mìnon an to gi . Gk k to pl joc omˆdec.k. . . . . j ≤ k isqÔei m. prèpei mi | n. H tˆxh thc G eÐnai Ðsh me m = m1 m2 · · · mk .3 èpetai ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei akrib¸c mia kuklik  upoomˆda thc G tˆxhc k . .5 èqoume ìti |G| = n = k|n ϕ(k). gk ) = n ( 1. gia to n. (mi . 'Estw t¸ra G1 .

. .(m1 . . . .6. . Me ˆlla lìgia autì shmaÐnei ìti h exÐswsh kx ≡ 0 mod n èqei akrib¸c k lÔseic modulo n. j ≤ k . mj ) = 1.k. .3.k. apì to 4. an ènac fusikìc arijmìc k diaireÐ ton n tìte apì to Je¸rhma 4. . . .6.6. g2 . Pio genikˆ. .(m1 . k . Kaj¸c h omˆda G eÐnai Abelian . . mj ) = 1. . tìte apì to 4. 1. . Sunep¸c to stoiqeÐo ( α1 mod m1 . . . h tˆxh tou g = ( g1 . 1. 2. . Prˆgmati. . 1 mod mk ) eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Zm1 × · · · × Zmk . an k ∈ N. . . . . .3 g) prokÔptei ìti h monadik  upoomˆda thc Zn pou èqei tˆxh k eÐnai to sÔnolo { x mod n | kx ≡ 0 mod n } (giatÐ?). tìte to sÔnolo twn lÔsewn thc exÐswshc kx ≡ 0 mod n eÐnai akrib¸c to sÔnolo twn lÔsewn thc δx ≡ 0 mod n. . . . . prokÔptei telikˆ ìti ta mi i = 1. .d. i = 1.6. ìpou αi ∈ Z kai ( mi . Kuklikèc Omˆdec 351 λ Autì shmaÐnei ìti kˆje stoiqeÐo thc Cmi eÐnai thc morf c gi .6 (20) ) gia thn Ôparxh lÔshc enìc sust matoc isotimi¸n thc morf c x = αi mod mi . .6) prokÔptei ˆmesa efarmìzontac ta 4. 'Etsi. . 1 )( 1. . Allˆ upojèsame ìti to g eÐnai genn torac thc G kai ˆra h tˆxh tou eÐnai m. . 2. λ mod mk ) = ( α1 mod m1 . m2 . Sunep¸c m = m1 · · · mk = e. 1.3 kai 4.p. .6. Prˆgmati. h δx ≡ 0 mod n dÐnei kx ≡ 0 mod n afoÔ δ | k .6. . to stoiqeÐo x0 = ( 1 mod m1 .(k. apì to 4. . .k. to pl joc twn gennhtìrwn thc kuklik c omˆdac Cm eÐnai Ðso me ϕ(m). gk ) eÐnai to e. . n). . . . αk mod mk ).4. . .p.7. Dhlad  isqÔei kx ≡ 0 mod n an kai mìnon an δx ≡ 0 mod n. Sunep¸c λ ≡ αi mod mi . αk mod mk ) eÐnai èna pollaplˆsio (dhlad  mia dÔnamh) λx0 tou x0 . . . . 1 )(1. EpÐshc upˆrqoun s. dhlad  λx0 = ( λ mod m1 . ìpou δ = m. Sunep¸c 4. . k . k . gk ) = ( g1 .8 Efarmogèc. . . . . .p. Mia ˆllh efarmog  tou Jewr matoc 4.6. . = 1 ≤ i.7. 'Ara to pl joc autì eÐnai Ðso me to ginìmeno ϕ(m1 )ϕ(m2 ) · · · ϕ(mk ) an kai mìnon an Cm ∼ Cm1 × · · · × Cmk pou autì isqÔei an kai mìnon an (mi . . EpÐshc h pollaplasiastik  idiìthta thc sunˆrthshc ϕ tou Euler (bl.6. Parˆgrafo 1. 'Ara h exÐswsh kx ≡ 0 mod n dÐnei δx ≡ 0 mod n. k prèpei na eÐnai anˆ dÔo pr¸ta metaxÔ touc. t ∈ Z tètoia ¸ste δ = sn + tk kai ˆra δx ≡ (snx + tkx) mod n = tkx mod n. j ≤ k . Prˆgmati. mk ). .k. eÐnai anamenìmeno ta prohgoÔmena apotelèsmata na èqoun efarmogèc sth jewrÐa arijm¸n.6. dhlad  to gi eÐnai genn torac thc Cmi kai ˆra eÐnai tˆxhc mi . Apì ton orismì tou e.6. an jewr soume tic kuklikèc omˆdec Zmi . . mk ) (blèpe 'Askhsh 4.7. Epeid  ìlec oi kuklikèc omˆdec tˆxhc n eÐnai isìmorfec me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n.7). i = 1. i ≤ i. . i = 1. Sth deÔterh Enìthta eÐdame afenìc ìti gia kˆje pr¸to arijmì p o daktÔlioc Zp eÐnai s¸ma kai afetèrou ìti kˆje peperasmèno s¸ma F perièqei èna upìswma pou eÐnai isìmorfo me to Zp gia kˆpoio pr¸to p. .7 eÐnai to Kinèziko Je¸rhma ('Askhsh 2.

sÔmfwna me ta prohgoÔi ni mena h exÐswsh xpi −1 = 0 èqei akrib¸c pni rÐzec sto F . An v1 . tìte to α eÐnai mia rÐza tou poluwnÔmou xk − 1 ∈ F [x]. Gi autì ja d¸soume dÔo apodeÐxeic giatÐ jewroÔme ìti h kˆje mia èqei xeqwrist  axÐa kajìti h mia eÐnai ˆmesh sunèpeia tou 4. Isqurizìmaste ìti an F eÐnai èna opoiod pote s¸ma (ˆpeiro   peperasmèno) tìte kˆje peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ eÐnai kuklik  (kˆti anˆlogo eÐqame dei sto Parˆdeigma 4.9 to polu¸numo xp −1 − 1 èqei akrib¸c pn − 1 lÔseic sthn F∗ . . An α ∈ G me αk = 1 ìpou k | m.5 (8) gia to s¸ma twn migadik¸n C). kaj¸c kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F èqei tˆxh p (giatÐ?) kai h F èqei perissìtera apì p stoiqeÐa.352 4. gia kˆje diairèth k tou pn − 1 h exÐswsh xk − 1 èqei akrib¸c k lÔseic sthn F∗ . .6. . i = 1. . opìte èqei k akrib¸c lÔseic. Sunep¸c gia kˆje diairèth k tou m upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc k kai ˆra apì to Je¸rhma 4. aut  prèpei na eÐnai kuklik . Shmei¸noume. H pr¸th apìdeixh dÐnei kˆti perissìtero apì autì pou jèloume na deÐxoume. Apì autèc tic rÐzec.6 en¸ h ˆllh apokalÔptei perissìtera stoiqeÐa gia th dom  thc F ∗ pou eÐnai Abelian  allˆ genikˆ den eÐnai kuklik  ìtan to F eÐnai ˆpeiro s¸ma. Sth deÔterh apìdeixh h epiqeirhmatologÐa eÐnai h ex c. oi i . EÐnai t¸ra fanerì ìti to s¸ma F èqei pn stoiqeÐa. èstw n (afoÔ to F eÐnai peperasmèno). ìti an o n = 1 tìte h prosjetik  omˆda F den mporeÐ na eÐnai kuklik . vn eÐnai mia bˆsh tou F epÐ tou Zp tìte èqoume to eujÔ ˆjroisma F = Zp v1 ⊕ · · · ⊕ Zp vn ìpou Zp vi eÐnai o monodiˆstatoc upìqwroc pou parˆgetai apì to diˆnusma vi .6 h G eÐnai kuklik . 'Estw t¸ra pn − 1 = pn1 pn2 · · · pns s 1 2 h anˆlush tou pn − 1 se pr¸touc.7. Sthn perÐptwsh pou h Ðdia h F ∗ eÐnai peperasmènh. Omˆdec mporoÔme na upojèsoume ìti Zp ≤ F kai ètsi to s¸ma F na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diˆstashc epÐ tou Zp .6. n. èstw G mia tètoia omˆda tˆxhc. èstw m.3. Prˆgmati. Epeid  pni | pn − 1. . . To polu¸numo xk(λ−1) + · · · + xk + 1 èqei to polÔ kλ − k n mh mhdenikèc lÔseic sto F∗ kai apì thn 2. . Prˆgmati. Kat arq n. . To xk − 1 ìmwc èqei to polÔ k rÐzec sto F . 2. isqÔei h tautìthta xp n −1 − 1 = (xk − 1)(xk(λ−1) + xk(λ−2) + · · · + xk + 1) ìpou pk − 1 = kλ. T¸ra ja deÐxoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ tou F eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc pn − 1. 'Ara to polu¸numo xk − 1 èqei toulˆqiston k mh mhdenikèc lÔseic sto F . EpÐshc o Zp vi eÐnai h kuklik  upoomˆda thc prosjetik c omˆdac F pou parˆgetai apì to stoiqeÐo vi tou F kai èqei tˆxh p.

pou profan¸c eÐnai upoomˆda. Prˆgmati. 0 ≤ n2 < n paÐrnoume αn2 = 1 kai proqwr¸ntac me ton Ðdio trìpo. Apì tic upìloipec F∗ me tˆxh − 1 = 0. an h F ∗ eÐnai peperasmènh kuklik . . .7. dhlad  h pollaplasiastik  omˆda Q∗ eÐnai kuklik . Kuklikèc Omˆdec 353 ni −1 pni −1 eÐnai ìlec akrib¸c oi rÐzec thc exÐswshc xpi i rÐzec thc pi i i n i xpi n −1 = 0.8. |G| ) kai sunep¸c Gn = { 1.6. 0 ≤ n1 < |G| kai sunep¸c αn1 = 1. tˆxh p Shmei¸noume ìti to ginìmeno s ϕ(pn − 1) mac dÐnei to pl joc twn dunat¸n epilog¸n twn ginomènwn 1 2 · · · s .6. EpÐshc qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 4. Autì mac lèei ìti h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ lÔseic sthn G. Tìte F to s¸ma èqei qarakthristik  mhdèn kai ˆra perièqei to s¸ma twn rht¸n wc upìswma (blèpe Je¸rhma 2.7 ). tìte kai to s¸ma F = ∗ ∪ { 0 } eÐnai peperasmèno. 'Opwc eÐdame sthn Parˆgrafo 2.d. To i eÐnai stoiqeÐo thc pni . Apì to Je¸rhma 4. . Upojètoume ìti h F ∗ eÐnai ˆpeirh kuklik . autì mac lèei ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei èna monadikì upìswma tou F pou èqei pk stoiqeÐa kai ìti ìla autˆ exantloÔn ìla ta upos¸mata tou F .4. T¸ra ja deÐxoume ìti an n eÐnai ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc to sÔnolo Gn = { α ∈ G | αn = 1 }. IsqÔei kai to antÐstrofo. èqei tˆxh δ = m.6. An |G| = n1 λ1 + n2 . to Zp .( n. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. pou eÐnai akrib¸c autì pou anafèretai kai sto Je¸rhma 4.3 g) kai basikˆ stoiqeÐa thc jewrÐac swmˆtwn mporoÔme eÔkola na deÐxoume ìti eˆn se kˆje upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ enìc s¸matoc F me pn stoiqeÐa episunˆyoume to mhdenikì stoiqeÐo 0 tou F tìte paÐrnoume ìla ta upos¸mata tou F pou kajèna apì autˆ èqei pk stoiqeÐa gia kˆpoio diairèth k tou n.k. . g 2r . èstw th i.3 g). Apì thn EukleÐdeia diaÐresh èqoume n = |G|λ + n1 . i 1 pi .3 g) prokÔptei ìti an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac G = g tìte h upoomˆda pou èqei tˆxh k eÐnai to uposÔnolo { α ∈ G | αk = 1 }. twn opoÐwn to pl joc eÐnai pni − pni −1 = pni 1 − i i i pi i i n −1 dialègoume mia. i=1 (pni − pni −1 ) = (pn − 1) i i s 1− i=1 1 pi = .6. To stoiqeÐo 1 2 · · · s eÐnai èna stoiqeÐo thc F ∗ me n − 1 (giatÐ?) kai ˆra h F ∗ eÐnai kuklik . afoÔ = 1 kai = 1. dhlad : “An F eÐnai èna s¸ma gia to opoÐo h pollaplasiastik  omˆda F ∗ eÐnai kuklik  tìte to F eÐnai peperasmèno”. IdiaÐtera to F èqei mìno èna upìswma me p stoiqeÐa. 3. 'Estw α ∈ Gn . g r . san upoomˆda thc polaplasiastik c omˆdac tou s¸matoc pou èqoume upojèsei ìti eÐnai kuklik . autì eÐnai ˆtopo. apì ton algìrijmo tou EukleÐdh ja broÔme èna i gia to opoÐo ni = 0 kai δ = ni−1 ja èqoume loipìn αδ = 1. dhlad  to pl joc twn stoiqeÐwn thc F ∗ pou èqoun tˆxh pn −1.

IdiaÐtera èstw F èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. H Ðdia omomorfik  eikìna prokÔptei apì ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 24 mod 32.d. 8 mod 32. tìte o pur nac eÐnai h upoomˆda g r . Gia parˆdeigma. Autì mac lèei epÐshc ìti h tˆxh tou kèntrou Z(SLn (F )). Sunep¸c an h omˆda G èqei stoiqeÐa pou h tˆxh touc diaireÐ thn tˆxh n tou g autˆ eÐnai upoy fiec eikìnec tou g .. en¸ h eikìna Imφ parˆgetai apì to stoiqeÐo φ(g). èqei tˆxh δ .354 4. Omˆdec Fusikˆ.5. g 2r . an α ∈ G me αδ = 1 tìte kai αn = 1. q − 1). 24 mod 32 } thc Z32 pou parˆgetai apì to 8 mod 32. Sto parˆdeigmˆ mac. OmomorfismoÐ Kuklik¸n Omˆdwn H Prìtash 4. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr.5. .4. thc eidik c grammik c omˆdac twn n×n pinˆkwn pˆnw apì to F . Prˆgmati.(m. .d. tìte kai h eikìna Imφ eÐnai peperasmènhc tˆxhc kai h tˆxh thc diaireÐ to n.6.( n.5). dhlad  touc pijanoÔc omomorfismoÔc φ : Z12 −→ Z32 .3) allˆ epÐshc apì to je¸rhma tou Lagrange prèpei na diaireÐ kai to 32.(12. tìte h omomorfik  eikìna thc Z12 eÐnai h upoomˆda { 0 mod 32.k. 'Ara |Z(SLn (F ))| = δ . 16 mod 32. Autì shmaÐnei ìti Gn = { α ∈ G | αδ = 1 } = g |G|/δ = { 1. g r . h upoomˆda Z(SLn (F )) apoteleÐtai apì   λ   . . tìte φ(k mod 12) = kα mod 32 kai h tˆxh tou α mod 32 prèpei na diaireÐ to 12 (Parat rhsh 4. 2   4. an jewr soume ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 8 mod 32. q−1 ) lÔseic sto F . touc n×n pÐnakec   me λ ∈ F ∗ kai λn = 1 (blèpe Je¸rhma 4. An h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. . An h G eÐnai ˆpeirh kai to φ(g) = èqei tˆxh peperasmènh r. λ ∗ Sunep¸c aut  eÐnai isìmorfh me thn Fn = { λ ∈ F ∗ | λn = 1 } pou h tˆxh thc ìpwc eÐdame eÐnai δ = (n. 'Ara ja prèpei h tˆxh tou α mod 32 na diaireÐ ton m. tìte h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ = m.k. An φ(1 mod 12) = α mod 32. o Ðdioc isqurismìc tou paradeÐgmatoc dÐnei ìti to pl joc twn diakekrimènwn omomorfism¸n φ : Zm −→ Zn eÐnai to ˆjroisma ϕ(δ). an G = Z12 kai G = Z32 tìte exetˆzoume tic pijanèc eikìnec tou 1 mod 12.5 èqoume ìti ϕ(δ) = d ). .k. ìpou δ diatrèqei ìlouc touc diairètec tou m. gia tuqaÐouc jetikoÔc akeraÐouc m kai n.6 mac lèei ìti an G eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g tìte ènac omomorfismìc φ : G −→ G kajorÐzetai apì thn eikìna φ(g) tou g . dhlad  α ∈ Gn . . 32) = 4. dhlad  ja prèpei na eÐnai 1. Sth genik  perÐptwsh. n) = d (mˆlista apì to Pìrisma 4. An h tˆxh tou φ(g) eÐnai ˆpeirh tìte G ∼ Imφ.d.

'Estw H1 . Kuklikèc Omˆdec 355 morfism¸n thc omˆdac Zm eÐnai m. −1 } kai ˆra h prosjetik  = omˆda twn akèraiwn èqei mìno dÔo automorfismoÔc. EpÐshc. n) = 1. An h tˆxh tou α eÐnai 12 na brejoÔn ìla ta stoiqeÐa thc < α >. H2 dÔo kuklikèc upoomˆdec miac Abelian c omˆdac G me | H1 |= 10 kai | H2 |= 28. h opoÐa prèpei na eÐnai genn torac thc Zn . Autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h Z èqei mìno dÔo genn torec to 1 kai to −1. Sthn eidik  perÐptwsh n = 0. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou m = n. 2. Prˆgmati. eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to ide¸dec pou parˆgetai apì to m (giatÐ?). Mˆlista. α47 .3. Na brejoÔn sthn < α > ta stoiqeÐa α32 .6. 'Estw α èna stoiqeÐo miac omˆdac G. Enhmerwtikˆ anafèroume ed¸. apoteleÐ daktÔlio isìmorfo me ton Zm . h sÔnjesh endomorfism¸n orÐzei ton pollaplasiasmì sto End(Zm ) kai h prìsjesh dÔo endomorfism¸n φ1 kai φ2 tou Zm orÐzetai jètontac (φ1 + φ2 )(α) = φ1 (α) + φ2 (α).9 Parat rhsh. x −→ x kai thn apeikìnish Z −→ Z. pou apoteloÔn thn pollaplasiastik  omˆda Un = Aut(Zn ). h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou End(Z) ∼ Z eÐnai h { 1. (λ.6 1. dhlad  Aut(Zpn ) ∼ = 4. n) = 1. Autì shmaÐnei ìti (λ. ìti o Gauss to 1801 apèdeixe ìti: An p eÐnai pr¸toc diˆforoc tou 2 tìte gia kˆje n h omˆda Upn eÐnai kuklik  isìmorfh me thn Zpn −pn−1 . An kˆje gn sia upoomˆda miac omˆdac G. = Ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou End(Zn ) eÐnai akrib¸c oi automorfismoÐ thc omˆdac Zn . to opoÐo sumbolÐzoume me End(Zm ). Upˆrqoun gn siec upoomˆdec thc S3 pou den eÐnai kuklikèc? 3. to pl joc twn endo- Zpn −pn−1 . dhlad  ìlec oi klˆseic λ mod n. Autì to apotèlesma eÐnai polÔ qr simo s mera sthn kruptografÐa. to sÔnolo twn endomorfism¸n aut¸n. α70 . kai ja apodeÐxoume sthn Efarmog  4. x −→ −x. DeÐxte ìti h G èqei mia kuklik  upoomˆda tˆxhc 140. 1 mod m −→ k mod m. Ask seic 4. eÐnai kuklik  eÐnai h G kuklik ? 4. sumperaÐnoume ìti Z/mZ ∼ End(Zm ).8.4. . k −→ φk . Ac parathr soume epÐshc ìti ènac automorfismìc θ thc Zn eÐnai pl rwc kajorismènoc an gnwrÐzoume thn eikìna θ(k mod n) = λk mod n enìc genn tora k thc Zn . Kaj¸c h apeikìnish Z −→ End(Zm ). Allˆ ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou Z/nZ eÐnai ìlec oi antistrèyimec klˆseic upoloÐpwn modulo n. gia k ∈ Z. jewroÔme ton endomorfismì φk : Zm −→ Zm .6. ton tautotikì Z −→ Z.

'Estw G mia omˆda kai a. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc 15. b ∈ G peperasmènhc tˆxhc tètoia ¸ste a b = b a. K upoomˆdec thc G. ii) 'Estw G omˆda kai a. i ) DeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda me tˆxh Ðsh me pq . tìte h upoomˆda pou parˆgetai apì ta a. b eÐnai kuklik . DeÐxte ìti to stoiqeÐo a b èqei peperasmènh tˆxh Ðsh me to e. h opoÐa den èqei apodeiqjeÐ mèqri s mera. sÔmfwna me thn opoÐa upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi p gia touc opoÐouc to 2 mod p parˆgei thn Z∗ . tètoio ¸ste < c > = < a. 8. 7. n) = 1. 'Estw G mia peperasmènh omˆda tˆxhc m. JewroÔme thn omˆda U ( Z26 ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z26 . τ ∈ Sn dÔo kÔkloi xènoi metaxÔ touc me m kh n. DeÐxte ìti h upoomˆda K pou parˆgetai apì tic metajèseic π kai τ eÐnai kulik .356 4. ìpou p-pr¸toc kai H . m antÐstoiqa kai n. Na deiqteÐ ìti U ( Z26 ) eÐnai kuklik  kai na brejoÔn ìloi oi genn torèc thc. i ) 'Estw π. 6. i ) DeÐxte ìti < a54 > = < a6 >. DeÐxte ìti mÐa omˆda eÐnai ˆpeirh kuklik  an kai mìno an eÐnai isìmorfh me kˆje mh tetrimmènh upoomˆda thc. 14. Upˆrqei mia eikasÐa tou Artin. 'Estw h kuklik  omˆda G = < a > me tˆxh 120. p 3 .k. IsqÔei to antÐstrofo? 9.6.8 (2) ) ìti h pollaplasiastik  omˆda Z∗ eÐnai p kuklik . b ∈ G me a · b = b · a. An am = bn = 1 me (m. ìpou p. q eÐnai diaforetikoÐ pr¸toi eÐnai kuklik . Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p < 1000 gia touc opoÐouc to 2 mod p eÐnai genn torac. 'Estw a > 1 fusikìc arijmìc pr¸toc proc ton 9 kai G kuklik  omˆda me tˆxh n = a11 − a7 − a5 + a. 'Estw g ∈ G. Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìlec oi klˆseic modulo H gia kˆje upoomˆda H . Omˆdec 5. b >. twn tˆxewn tou a kai b. m sqetikˆ pr¸toi. 11. GnwrÐzoume (Efarmog  4. DeÐxte ìti upˆrqei upoomˆda thc G me tˆxh 45. 15. 10. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  paragìmenh apì to g .p. Upojètoume ìti a ∩ b = 1. Upojètoume m ìti gia kˆje pr¸to diairèth p tou m eÐnai g p = e. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc pn . DeÐxte ìti eÐte H ⊆ K eÐte K ⊆ H . ii ) DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou Z18 eÐnai kuklik . Na brejeÐ èna stoiqeÐo c ∈ G.3 13. 12.

'Estw G =< g > me | G |= 20. 22. EpÐshc parathr ste ìti an 2n = 2k (2m + 1). tìte eÐnai kuklik . Na brejoÔn oi koinèc lÔseic twn exis¸sewn x25 = 1 kai x3 = 1 sthn omˆda G. 'Estw G mia omˆda me | G |≤ 180. 18. 'Ara U (Z100 ) ∼ C20 × C2 . 17. EÐnai dunatìn h G na perièqei stoiqeÐo tˆxhc 2 ? 21. H2 = {1} me H1 H2 ìpou g 4 ∈ H2 . Mia omˆda G èqei akrib¸c treÐc upoomˆdec. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda me tˆxh pou den diaireÐtai apì to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. Gia thn omˆda U (Z100 ) na brejoÔn a) h tˆxh thc b) h tˆxh tou 73 mod 100 g) to antÐstrofo tou 19 mod 100 d) Na deiqjeÐ ìti an o n ∈ N eÐnai tètoioc ¸ste o 2n + 1 kai o 2n den diairoÔntai me to 5 tìte (2n + 1)20 ≡ 1 mod 100 kai (2n)20 ≡ 76 mod 100. ìpou G kuklik  me tˆxh 100. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  me tˆxh Ðsh me to tetrˆgwno enìc pr¸tou arijmoÔ. GiatÐ h omˆda U ( Z310 ) × U ( Z520 ) den eÐnai kuklik  ? 20. to mìno stoiqeÐo pou èqei tˆxh 2 eÐnai to p − 1. tìte = . Sunep¸c h U (Z100 ) den mporeÐ na eÐnai kuklik  diìti ja èprepe na up rqe ènac arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai 3. An epiplèon h G eÐnai Abelian . Upìdeixh: Parathr ste ìti 320 = (10 − 1)10 ≡ 1 mod 100 kai ˆra h tˆxh tou 3 eÐnai 20. DeÐxte ìti kˆje omˆda G pou perièqei toulˆqiston trÐa stoiqeÐa tˆxhc 6 den eÐnai kuklik . Kuklikèc Omˆdec 357 ii ) Na brejeÐ o mikrìteroc jetikìc akèraioc ν ètsi ¸ste < a26 > = < aν >. Na brejoÔn dÔo diakekrimènec upoomˆdec H1 . DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik . DeÐxte ìti kˆje gn sia upoomˆda thc eÐnai kuklik . ìpou p pr¸toc. Upojètoume ìti upˆrqoun duo upoomˆdec me tˆxeic 7 kai 13 antÐstoiqa. / 23.4. 16. 19. Apì autì deÐxte to je¸rhma tou Wilson: (p − 1)! ≡ −1 mod p. 24.6. DeÐxte ìti sthn omˆda U (Zp ).

358 4. 16. Shmei¸ste ìti to 76 eÐnai to tautotikì stoiqeÐo thc pollaplasiastik c omˆdac { 76. 24. 84. . 96. 64. 44 } mod 100. 36. 4. 56. Omˆdec (2n)20 = 220k (2m + 1)20 = (220 )k (2m + 1)20 = 76k · 1 ≡ 76 mod 100.

gia kˆje g ∈ G. dhlad  mia prˆxh epÐ tou G/K . tìte g1 g2 K = g1 Kg2 K = g1 Kg2 K = g1 g2 K . AntÐstrofa. dhlad  g1 h1 g2 h2 ∈ g1 g2 K .7. (g1 K. kai sunep¸c g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K . to G/K wc proc thn prˆxh G/K × G/K −→ G/K eÐnai omˆda) tìte h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. kˆje stoiqeÐo thc g1 g2 K eÐnai thc morf c g1 1 · g2 h. 2. 'Eqoume dei ìti an g ∈ φ(G) tìte to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou apeikonÐzontai sto g mèsw tou φ eÐnai h arister  klˆsh gK tou g modulo K . h antistoiqÐa φ : G −→ G/K . ParathroÔme ìti. to ginìmeno dÔo klˆsewn g1 K . g2 K eÐnai h klˆsh g1 g2 K . afoÔ KK = K . g −→ gK eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. Epiplèon. h2 ∈ K ta ginìmena g1 h1 g2 h2 an koun sthn arister  klˆsh modK pou orÐzetai apì to ginìmeno g1 g2 . H prosetairistik  idiìthta ikanopoieÐtai afoÔ aut  ikanopoieÐtai sthn G: g1 K(g2 Kg3 K) = g1 K(g2 g3 K) = g1 (g2 g3 )K = (g1 g2 )g3 K = (g1 g2 K)g3 K = (g1 Kg2 K)g3 K. gia kˆpoio g ∈ G tètoio ¸ste φ(g) = g . Prˆgmati. ìpwc prin. afoÔ gKg −1 K = gg −1 K = K. g2 K) −→ g1 Kg2 K = g1 g2 K eÐnai mia apeikìnish. To antÐstrofo stoiqeÐo thc gK eÐnai to g −1 K .4. blèpoume ìti h antistoiqÐa G/K × G/K −→ G/K. ApodeiknÔoume t¸ra ìti isqÔei kai to antÐstrofo. Prˆgmati. H prˆxh aut  ikanopoieÐ tic treic basikèc idiìthtec gia na apoteleÐ to sÔnolo G/K wc proc aut  thn prˆxh omˆda: 1. H2 thc G wc to sÔnolo H1 H2 = { h1 h2 | h1 ∈ H1 . . èqoume gKK = gK . 3. Dhlad  an K eÐnai mia upoomˆda thc G gia thn opoÐa isqÔei g1 Kg2 K = g1 g2 K (kai sunep¸c. h2 ∈ H2 }. afoÔ apì ton orismì thc eÐnai mia apeikìnish kai isqÔei φ(g1 g2 ) = g1 g2 K = g1 Kg2 K = φ(g1 )φ(g2 ). h2 ∈ K tìte φ(g1 h1 g2 h2 ) = φ(g1 )φ(h1 )φ(g2 )φ(h2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 g2 ). Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 359 4. Autì dhl¸nei ìti gia kˆje h1 .7 Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka JewroÔme ènan omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G me pur na K . orÐzontac to ginìmeno dÔo mh ken¸n uposunìlwn H1 . H klˆsh K eÐnai to oudètero stoiqeÐo. an g1 K = g1 K kai g2 K = g2 K . an h1 . 'Etsi. h ∈ K .

Ja deÐxoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 . upˆrqei h ∈ K tètoio ¸ste g1 g2 = g3 h. (g1 K. Mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai o pur nac enìc omo- G/K × G/K −→ G/K. Sunep¸c to ginìmeno g1 Kg2 K kajorÐzetai pl rwc apì to ginìmeno g1 g2 . tìte deÐxame.1 Je¸rhma. Autì shmaÐnei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 . ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc pou orÐzetai apì to g . g2 ∈ G. AntÐstrofa. Allˆ gKg −1 = τg (K). ParathroÔme ìti an K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ φ : G −→ G tìte gia kˆje stoiqeÐo g ∈ G ìla ta stoiqeÐa thc morf c gkg −1 . en¸ o pur nac tou omomorfismoÔ φ : G −→ G/K . èstw ìti g1 Kg2 K ∈ G/K gia kˆje g1 . Omˆdec ker φ = { g ∈ G | φ(g) = K } = { g ∈ G | gK = K } = { g ∈ G | g ∈ K } = K. . ìti h antistoiqÐa pou anafèretai sto je¸rhma eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K wc proc thn opoÐa to G/K eÐnai omˆda. h2 ∈ K upˆrqei h3 ∈ K tètoio ¸ste g1 h1 g2 h2 = g3 h3 . Dhlad  to uposÔnolo gKg −1 eÐnai uposÔnolo tou K .360 O pur nac eÐnai 4. An h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h antistoiqÐa 4. wc proc autì to ginìmeno to sÔnolo G/K eÐnai omˆda. upˆrqei g3 ∈ G tètoio ¸ste g1 Kg2 K = g3 K . g2 K) −→ g1 Kg2 K eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K . Apìdeixh. IsqÔei kai to antÐstrofo. oi upoomˆdec miac omˆdac G pou eÐnai pur nec omomorfism¸n thc qarakthrÐzontai sto epìmeno je¸rhma. S aut  thn perÐptwsh to G/K wc proc aut  thn prˆxh eÐnai omˆda kai onomˆzetai omˆda phlÐko thc G dia K   thc G mod K . Dhlad  g1 g2 ∈ g3 K   isodÔnama g1 g2 K = g3 K = g1 Kg2 K . eÐnai stoiqeÐa tou K . gia kˆje g ∈ G.7. mìlic prin. Me ˆlla lìgia. gia kˆje g ∈ G. Prˆgmati. morfismoÔ thc G an kai mìnon an to ginìmeno kˆje dÔo arister¸n klˆsewn modK eÐnai mia arister  klˆsh modK . g2 ∈ K . 'Eqontac upìyh ta proanaferjènta. Lìgw aut¸n pou anafèrjhkan prohgoumènwc. Dhlad  gia kˆje g1 . g2 ∈ G. Sunep¸c gia h1 = h2 = 1 ∈ K . g −→ gK eÐnai h upoomˆda K . afoÔ gK = K an kai mìnon an g ∈ K . 'Estw K ≤ G tètoia ¸ste τg (K) = gKg −1 ⊆ K . k ∈ K . Sunep¸c kˆje upoomˆda K thc G pou eÐnai pur nac enìc automorfismoÔ thc G eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. afoÔ φ(gkg −1 ) = φ(g)φ(k)φ(g −1 ) = φ(g)φ(g −1 ) = 1 .

grˆfetai sth morf  g1 g2 k1 k2 me k1 ∈ K .2 Prìtash. gKg −1 = K . To antÐstrofo enìc stoiqeÐou fα. Autì shmaÐnei ìti g1 Kg2 K ⊆ g1 g2 K . ìpou fα.β = f1. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 361 −1 −1 epeid  τg−1 (k) = g2 kg2 ∈ K . me g2 kg2 = k   isodÔnama 2 kg2 = g2 k .β (x) = αx + β me α = 0. 1. 'Ara K = gKg −1 . Allˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 ⊆ K autì den sunepˆgetai genikˆ ìti ja isqÔei kai gKg −1 = K . To uposÔnolo K = { f1. Sunep¸c K ⊆ (g −1 )−1 Kg −1 = gKg −1 . Allˆ ìtan to g diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc G to g −1 diatrèqei kai autì ìla ta stoiqeÐa thc G. tìte to G me prˆxh th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai mia mh-Abelian  omˆda. Upojètoume ìti isqÔei h 2. ìpou k ∈ Z.4. 'Eqei epikrat sei autèc tic upoomˆdec na tic kaloÔme kanonikèc upoomˆdec thc G. 'Etsi oi lèxeic kanonik  upoomˆda kai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G eÐnai tautìshmec.7.z | z ∈ Z } eÐnai upoomˆda (isìmorfh me th prosjetik  omˆda Z). 4. gia kˆje g ∈ G. Apìdeixh. Epomènwc mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h K eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. an jewr soume to sÔnolo G ìlwn twn apeikonÐsewn fα. β ∈ R.β ∈ G eÐnai h apeikìnish f 1 . β ∈ R. Fusikˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 = K tìte isqÔei kai gKg −1 ⊆ K . gia kˆje g ∈ G. tìte epeid  k fk. deÐqnoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 g2 ∈ G. tìte. Tìte (gKg −1 )g = Kg   isodÔnama gK = Kg .7.−kβ ◦ f1. gnwst  wc h omoparallhlik  omˆda thc eujeÐac.β . k2 ∈ K .3 Parat rhsh.kz k . k1 . upˆrqei k ∈ K . gK = Kg . Gia na dhl¸soume ìti mia upoomˆda K eÐnai kanonik  grˆfoume K G.− β . apì th sqèsh gKg −1 ⊆ K prokÔptei g −1 (gKg −1 )g ⊆ g −1 Kg   K ⊆ g −1 Kg .7. α. TonÐzoume ìti h isodunamÐa gKg −1 = K ⇐⇒ gKg −1 ⊆ K den isqÔei gia ìla ta g ∈ G. 'Estw K mia upoomˆda miac omˆdac G. An jewr α α soume to stoiqeÐo f 1 . gia kˆje g ∈ G. Me ton Ðdio trìpo sumperaÐnoume ìti g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K kai ˆra g1 Kg2 K = g1 g2 K . Gia parˆdeigma.z ◦ f 1 . Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. An h K eÐnai kanonik . 3. 'Ara kˆje stoiqeÐo g1 k1 g2 k2 . Prˆgmati g1 Kg2 K = g1 (Kg2 )K = g1 (g2 K)K = g1 g2 KK = g1 g2 K . h K eÐnai kanonik  upoomˆda. 4. Upojètontac ìti isqÔei h teleutaÐa sqèsh. 2.β : R −→ R.

362 isqÔei f −1 Kf 1 ,β 1 ,β
k k

4. Omˆdec

K , afoÔ to f −1 Kf 1 ,β eÐnai mia upoomˆda (isìmorfh me 1 ,β
k k

thn kZ) kai den perièqei, gia parˆdeigma, to f1,1 ∈ K . Sunep¸c h K den eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. 'Allwste to sumpèrasma prokÔptei amèswc apì to gegonìc ìti −1 z / fα,β ◦ f1,z ◦ fα,β = f1, α ∈ K, gia z ∈ Z kai
z α

∈ Z. /

kanonik  upoomˆda thc G, tìte h tˆxh tou stoiqeÐou gK thc G/K eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc k gia ton opoÐo g k ∈ K . b) Kˆje upoomˆda K miac Abelian c omˆdac G eÐnai kanonik  kai h omˆda G/K eÐnai Abelian . g) An G eÐnai mia kuklik  omˆda, tìte h G/K eÐnai kuklik  gia kˆje upoomˆda thc K . Apìdeixh. a) 'Estw k h tˆxh tou stoiqeÐou gK . Ex orismoÔ to k eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc gia ton opoÐo (gK)k = K . Allˆ (gK)k = g k K kai g k K = K an kai mìnon an g k ∈ K . b) 'Estw K mia upoomˆda thc G kai g1 , g2 ∈ G. Epeid  (g1 k1 )(g2 k2 ) = g1 g2 k1 k2 = g2 g1 k1 k2 = g2 k2 g1 k1 , èqoume ìti g1 Kg2 K = g1 gK = g2 Kg1 K pou eÐnai to zhtoÔmeno. g) Af netai san ˆskhsh.

4.7.4 Prìtash. a) An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G kai K eÐnai mia

4.7.5 ParadeÐgmata.
1. 'Estw D6 = { 1, x, x2 , x3 , x4 , x5 , y, yx, yx2 , yx3 , yx4 , yx5 } h diedrik  omˆda. JewroÔme thn upoomˆda K = { 1, x3 } thc D6 kai to sÔnolo phlÐko D6 /K = { K, xK, x2 K, yK, yxK, yx2 K }. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti h K eÐnai kanonik  kai ˆra apì to Je¸rhma 4.7.1 èpetai ìti to sÔnolo D6 /K eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì twn klˆsewn modK . H D6 /K èqei èxi stoiqeÐa kai den eÐnai Abelian  omˆda, afoÔ, gia parˆdeigma, xKyK = xyK = yx−1 K = yx5 K = yxK = yKxK . Epomènwc, sÔmfwna me thn taxinìmhsh twn mh isìmorfwn omˆdwn tˆxhc 6 (pou ègine sto tèloc thc Paragrˆfou 4.5), h D6 /K eÐnai isìmorfh me thn S3 . 2. Efarmìzontac to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.5.11) gia thn omˆda D6 /K , èqoume ton monomorfismì

T : D6 /K −→ S6 ,

gK −→ TgK

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

363

me TgK (g K) = gg K . SumbolÐzontac tic klˆseic K, xK, x2 K, yK, yxK kai yx2 K me 1, 2, 3, 4, 5 kai 6 antÐstoiqa, blèpoume ìti TxK = (1 2 3)(4 6 5) kai TyK = (1 4)(2 5)(3 6). Jewr¸ntac t¸ra ton epimorfismì φ : D6 −→ D6 /K , g −→ gK , paÐrnoume th sÔnjesh f = T ◦ φ : D6 −→ S6 . 'Etsi, èqoume f (x) = (1 2 3)(4 6 5) kai f (y) = (1 4)(2 5)(3 6). Sto epìmeno diˆgramma parajètoume ìlec tic upoomˆdec thc D6 . Kˆje mia apì autèc parÐstatai me genn torec. Oi eujeÐec pou sundèoun autèc upodeiknÔoun ìti h upoomˆda pou brÐsketai sto ˆnw ˆkro aut c perièqei thn upoomˆda pou brÐsketai sto kˆtw ˆkro thc eujeÐac. Oi upoomˆdec { 1 }, x3 , x2 , x , x2 , y , x2 , yx kai D6 eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc D6 . 'Eqoume de x3 ∼ C2 , x2 ∼ C3 , x ∼ = = = C6 , x2 , y ∼ x2 , yx ∼ S3 . EpÐshc èqoume x3 , y ∼ x3 , yx4 ∼ = = = = x3 , yx2 ∼ C2 × C2 kai ìlec oi upìloipec upoomˆdec eÐnai isìmorfec me = thn C2 .

D6 =< x, y >

< x > < x3 , y >

< x2 , y > < x3 , yx4 > < x3 , yx2 >< x2 , yx >

< x2 >< x3 > < y > < yx > < yx2 >

< yx3 >

< yx4 >

< yx5 >

{1}
To epìmeno je¸rhma eÐnai to pr¸to basikì je¸rhma twn omomorfism¸n.

4.7.6 Je¸rhma.

'Estw φ : G −→ G ènac omomorfismìc omˆdwn. Tìte isqÔei

Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n
G/ ker φ ∼ φ(G). =

364 Apìdeixh. 'Estw K = ker φ. JewroÔme thn antistoiqÐa

4. Omˆdec

¯ φ : G/K −→ φ(G),

gK −→ φ(g).

Arqikˆ parathroÔme ìti h antistoiqÐa aut  eÐnai mia apeikìnish. Prˆgmati, an g, g ∈ G eÐnai dÔo stoiqeÐa me gK = g K , tìte g −1 g K = K kai ˆra g −1 g ∈ K . Tìte ìmwc èqoume φ(g −1 g ) = 1 kai ˆra φ(g) = φ(g ). Ta ¯ parapˆnw epiqeir mata antistrèfontai kai deÐqnoun ìti h apeikìnish φ eÐnai ¯ 1 − 1. Epiplèon, h φ eÐnai epÐ, afoÔ gia kˆje g ∈ φ(G) upˆrqei èna g ∈ G me ¯ φ(g) = g kai èqoume φ(gK) = φ(g) = g . Tèloc, isqÔei

¯ ¯ ¯ ¯ φ(g1 Kg2 K) = φ(g1 g2 K) = φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 K)φ(g2 K), ¯ dhlad  o φ eÐnai omomorfismìc.

4.7.7 Parathr seic.
1. To Je¸rhma 4.7.6 mac upodeiknÔei mia diadikasÐa na brÐskoume omomorfismoÔc apì mia omˆda G se mia ˆllh G wc ex c. MporoÔme pr¸ta na broÔme tic upoomˆdec K thc G gia tic opoÐec h G/K eÐnai omˆda kai metˆ na doÔme an h G èqei kˆpoia upoomˆda H pou eÐnai isìmorfh me mia ∼ omˆda phlÐko G/K . 'Etsi ja èqoume th sÔnjesh G −→ G/K −→ H . Gia parˆdeigma, an G = D6 kai G = A4 èqoume dei sto Parˆdeigma 3.9.2 (2) ìti gia thn D6 oi dunatèc omˆdec phlÐka eÐnai oi D6 / x3 , D6 / x2 , D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 x2 , yx (kai fusikˆ oi D6 /D6 kai D6 /{ 1 }). Gia th dom  thc

D6 / x2 = { x2 , x x2 , y x2 , yx x2 }
blèpoume ìti, epeid  y 2 = (yx)2 = x4 = 1, èqoume (x x2 )2 = (y x2 )2 = (yx x2 )2 = x2 kai sunep¸c h D6 / x2 eÐnai isìmorfh me thn C2 ×C2 . H A4 perièqei thn upoomˆda H = { i, (1 2)(3 4), (1 3)(2 4), (1 4)(2 3) } pou eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . 'Enac isomorfismìc thc D6 / x2 sthn H eÐnai h apeikìnish f : D6 / x2 −→ H , x x2 −→ (1 2)(3 4), y x2 −→ (1 3)(2 4), h opoÐa dÐnei ton omomorfismì φ : D6 −→ D6 / x2 −→ A4 , φ(x) = (1 2)(3 4), φ(y) = (1 3)(2 4), me pur na thn upoomˆda x2 . 'Eqoume dei ìti h omˆda phlÐko D6 / x3 eÐnai isìmorfh me thn S3 , en¸ h A4 den èqei kamiˆ upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma metˆ Parat rhsh 4.4.27). 'Ara den upˆrqei omomorfismìc thc D6 sthn A4 me pur na thn x3 . Apì tic omˆdec phlÐka D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 / x2 , yx pou eÐnai isìmorfec me thn C2 paÐrnoume omomorfismoÔc thc D6 sthn A4 kaj¸c h A4 èqei upoomˆdec tˆxhc 2.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

365

2. 'Eqoume dei ìti se kˆje omomorfismì φ miac omˆdac G antistoiqeÐ o pur nac K tou φ gia ton opoÐo to sÔnolo G/K eÐnai omˆda kai antÐstrofa se kˆje upoomˆda K gia thn opoÐa to sÔnolo G/K eÐnai omˆda antistoiqeÐ ènac omomorfismìc thc G. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸, gia na mhn upˆrqei sÔgqush, ìti aut  h antistoiqÐa den eÐnai èna proc èna. 'Opwc eÐdame, mìlic prohgoumènwc, o omomorfismìc G −→ G/K kai ènac monomorfismìc apì thn G/K se mia omˆda H dÐnoun èna omomorfismì thc G sthn H me pur na ton K . EpÐshc ja jèlame na tonÐsoume ìti mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 miac omˆdac G gia touc opoÐouc oi pur nec K1 kai K2 antÐstoiqa eÐnai isìmorfec upoomˆdec allˆ oi antÐstoiqec omˆdec phlÐka na mhn eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, oi omomorfismoÐ Z −→ Zn , z −→ z mod n kai Z −→ Zm , z −→ z mod m, èqoun isìmorfouc pur nec afoÔ autoÐ eÐnai oi upoomˆdec nZ kai mZ antÐstoiqa. Allˆ Zn = Z/nZ ∼ Z/mZ = Zm . = Allˆ kai antÐstrofa, mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 me pedÐo orismoÔ thn G, twn opoÐwn oi pur nec K1 kai K2 den eÐnai isìmorfec omˆdec, allˆ oi omˆdec pulÐka G/K1 , G/K2 eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, eÐdame ìti oi upoomˆdec x kai x2 , y thc D6 eÐnai kanonikèc kai D6 / x ∼ D6 / x2 , y ∼ C2 , allˆ x ∼ C6 kai x2 , y ∼ S3 . = = = = Mia ˆllh perÐptwsh pou prèpei na tonisteÐ eÐnai h ex c. MporoÔme na èqoume dÔo mh isìmorfec omˆdec G1 kai G2 oi opoÐec èqoun upoomˆdec K1 kai K2 antÐstoiqa pou eÐnai pur nec omomorfism¸n kai isqÔei K1 ∼ K2 = kai G1 /K1 ∼ G2 /K2 . Gia parˆdeigma, =

Z4 /Z2 ∼ (Z2 × Z2 )/(Z2 × { 1 }) ∼ Z2 . = =

1. To kèntro Z(G) = { z ∈ G | gz = zg, g ∈ G } eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Apì ton orismì tou kèntrou eÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an G = Z(G). Sto ˆllo ˆkro, èqoume dei sthn Parˆgrafo 4.2 ìti h summetrik  omˆda Sn gia n > 2 èqei tetrimmèno kèntro. Sunep¸c, h melèth thc omˆdac phlÐko G/Z(G) mporeÐ na d¸sei plhrforÐec gia th mh-metajetikìthta thc G. IsqÔei to ex c krit rio (blèpe 'Askhsh 4.7.18): H omˆda G eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) eÐnai kuklik  omˆda. H pio sun jhc diatÔpwsh tou prohgoÔmenou apotelèsmatoc pou qrhsimopoieÐtai sthn prˆxh eÐnai h ex c. H omˆda G den eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) den eÐnai kuklik . Gia parˆdeigma, an h G den eÐnai Abelian  kai èqei tˆxh pq gia p kai q pr¸touc, tìte aut  èqei tetrimmèno kèntro. Prˆgmati, afoÔ h G den eÐnai Abelian  sÔmfwna me ta prohgoÔmena h G/Z(G) den eÐnai kuklik  kai ˆra to kèntro Z(G) prèpei

4.7.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc.

366

4. Omˆdec

na eÐnai h tetrimmènh upoomˆda (giatÐ?). 'Ena ˆllo endiafèron apotèlesma pou anafèretai sto phlÐko G/Z(G) eÐnai to ex c (blèpe 'Askhsh 4.7.19): Gia kˆje omˆda G isqÔei

G/Z(G) ∼ Inn(G). =
Apì autì kai to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ìti h omˆda twn eswterik¸n automorfism¸n miac mh Abelian c omˆdac den eÐnai kuklik . An h omˆda G eÐnai Abelian  tìte Inn(G) = { 1 }. EpÐshc apì to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ˆmesa ìti Inn(Sn ) ∼ Sn gia n > 2. H pl rhc eikìna thc dom c twn = automorfism¸n thc Sn dÐnetai apì to ex c apotèlesma:

Sn ∼ Aut(Sn ) = Inn(Sn ) , =
gia n ≥ 3 kai n = 6. Gia n = 6 o deÐkthc | Aut(S6 ) : Inn(S6 ) |= 2. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ eÐnai pèra apì touc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. 2. An x, y eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac G tìte to stoiqeÐo x−1 y −1 xy pou to sumbolÐzoume me [x, y] lègetai metajèthc twn x kai y kai lègetai ètsi epeid  xy = yx[x, y]. H upoomˆda thc G pou parˆgetai apì ìlouc touc metajètec [x, y], x, y ∈ G onomˆzetai upoomˆda twn metajet¸n thc G kai sumbolÐzetai sun jwc me [G, G]. EÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] = { 1 }. EpÐshc, gia kˆje omomorfismì ε thc G ston eautì thc isqÔei ε[x, y] = [ε(x), ε(y)], dhlad 

ε([G, G]) ⊆ [ε(G), ε(G)] ⊆ [G, G] .
Eidikˆ, gia kˆje g ∈ G isqÔei

τg ([G, G]) ⊆ [τg (G), τg (G)] = [G, G] ,
dhlad  g[G, G]g −1 ⊆ [G, G]. Autì shmaÐnei ìti h [G, G] eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. EÐnai de h mikrìterh kanonik  upoomˆda thc G metaxÔ ìlwn twn upoomˆdwn K gia tic opoÐec h omˆda phlÐko G/K eÐnai Abelian  omˆda. Me ˆlla lìgia, isqÔei to ex c:

“An K

G, tìte h G/K eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] ⊆ K”.

Prˆgmati, h omˆda G/K eÐnai Abelian  an kai mìno an g1 Kg2 K = g2 Kg1 K  , isodÔnama, an kai mìno an g1 g2 K = g2 g1 K . H teleutaÐa sunj kh shmaÐnei −1 −1 akrib¸c ìti g1 g2 g1 g2 K = K , dhlad  ìti [g1 , g2 ] ∈ K gia kˆje g1 , g2 ∈ G. Gia parˆdeigma, an φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc apì thn G se mia Abelian  omˆda G tìte [G, G] ⊆ ker φ afoÔ to phlÐko G/ ker φ ∼ φ(G) =

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

367

eÐnai Abelian  omˆda. 'Opwc eÐdame oi orismoÐ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n miac omˆdac G dÐnoun thn isodunamÐa “G = Z(G) an kai mìnon an [G, G] = { 1 }”. An kai isqÔei aut  h isodunamÐa, den upˆrqei kˆpoio eÐdoc duðkìthtac metaxÔ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n. Prˆgmati, an to kèntro Z(G) miac omˆdac G eÐnai tetrimmèno, den èpetai kat anˆgkh ìti ja isqÔei G = [G, G]. Gia parˆdeigma, èqoume Z(S3 ) = { i } kai [S3 , S3 ] = A3 (giatÐ?). EpÐplèon, den isqÔei oÔte h antÐstrofh sunepagwg : Me ˆlla lìgia, eÐnai dunatì na èqoume G = [G, G] kai Z(G) = { 1 }. Gia parˆdeigma, an G = SL3 (Z7 ) tìte to kèntro Z(G) den eÐnai tetrimmèno (blèpe Je¸rhma 4.4.5), allˆ mporeÐ na apodeiqteÐ ìti G = [G, G] (blèpe 'Askhsh 4.7.22). Shmei¸noume ìti h ènnoia thc upoomˆdac metajet¸n paÐzei shmantikì rìlo sthn epilushmìthta twn algebrik¸n exis¸sewn, ìpwc aut  anaptÔqjhke apì ton E. Galois. 3. H enallˆsousa upoomˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . Prˆgmati, qrhsimopoi¸ntac ton orismì, prèpei na deÐxoume ìti σAn σ −1 ⊆ An gia kˆje σ ∈ Sn , dhlad  ìti gia kˆje σ ∈ Sn kai π ∈ An isqÔei σπσ −1 ∈ An . Allˆ, ekfrˆzontac thn ˆrtia metˆjesh π wc ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn, π = π1 π2 · · · πk , èqoume σπσ −1 = σπ1 σ −1 σπ2 σ −1 · · · σπk σ −1 , ìpou σπi σ −1 eÐnai, wc gnwstìn, antimetˆjesh. 'Etsi, kai h σπσ −1 eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Enallaktikˆ, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai afoÔ aut  eÐnai o pur nac tou “pros mou metajèsewn” (Parˆdeigma 4.5.8 (7) ). Kaj¸c | Sn : An |= 2, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai epÐshc apì to ex c genikì apotèlesma:

4.7.9 L mma. Kˆje upoomˆda K miac omˆdac G deÐktou 2 eÐnai kanonik .
Apìdeixh. Prˆgmati, an g ∈ K , g ∈ G, tìte h G = K ∪ gK = K ∪ Kg / eÐnai h anˆlush thc G se aristerèc kai dexièc klˆseic modK . Epeid  h ènwsh eÐnai xènh, prèpei gK = Kg = G K . Kaj¸c Sn /An ∼ C2 , apì to to prohgoÔmeno parˆdeigma prokÔptei ìti = [Sn , Sn ] ≤ An . Allˆ, gia n ≥ 3, to Je¸rhma 4.4.15 deÐqnei ìti h An parˆgetai apì tic metajèseic (1 a b), 2 ≤ a, b ≤ n, en¸ h Sn parˆgetai apì tic antimetajèseic (1 a). EÐnai de (1 a)−1 (1 b)−1 (1 a)(1 b) = (1 a b). Sunep¸c An ≤ [Sn , Sn ] kai ˆra An = [Sn , Sn ]. 4. H eidik  grammik  omˆda SLn (K) eÐnai kanonik  upoomˆda thc genik c grammik c omˆdac GLn (K), ìpou K eÐnai èna s¸ma. Autì prokÔptei apì thn idiìthta twn orizous¸n: det(ABA−1 ) = det B . EpÐshc autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h SLn (K) eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ

det : GLn (K) −→ K ∗ .

368

4. Omˆdec

5. H upoomˆda K = φ thc diedrik c omˆdac Dn pou parˆgetai apì th strof  tou kanonikoÔ n-g¸nou katˆ gwnÐa 2π/n, eÐnai kanonik . H Dn parˆgetai apì thn φ kai mia anˆklash τ kai isqÔei τ −1 φτ = φn−1 . H kanonikìthta thc K prokÔptei kai apì to gegonìc ìti | Dn : K |= 2. 6. 'Estw G = R∗ kai K = R∗ (jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ). Profan¸c >0 h K eÐnai kanonik  upoomˆda afoÔ eÐnai upoomˆda miac Abelian c omˆdac. 'Eqoume de G = K ∪ (−1)K , dhlad  h omˆda G/K èqei tˆxh dÔo kai ta dÔo stoiqeÐa thc ta sumbolÐzoume me ¯ K) kai −¯ = ((−1)K). IsqÔei de ¯ · −¯ = 1(= 1 1 1 ¯ kai −¯ · −¯ = ¯. An jewr soume ton epimorfismì −1 1 1 1

det : GLn (R) −→ R∗
kai to uposÔnolo GLn (R)+ ìlwn twn pinˆkwn thc GLn (R) pou h orÐzousˆ touc eÐnai jetikìc arijmìc, autì eÐnai mia kanonik  upoomˆda pou h omomorfik  thc eikìna det(GLn (R)+ ) eÐnai h R∗ . >0 7. Mia qr simh efarmog  thc omˆdac phlÐko eÐnai ìti pollèc forèc mac epitrèpei na qrhsimopoi soume th majhmatik  epagwg  gia na apodeÐxoume idiìthtec pou ikanopoioÔntai apì sugkekrimènec omˆdec. Gia parˆdeigma, deÐqnoume ìti kˆje peperasmènh Abelian  omˆda G thc opoÐac h tˆxh diaireÐtai apì èna pr¸to arijmì p èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p (ìpwc ja doÔme sthn epìmenh Enìthta autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda). SÔmfwna me to Pìrisma 4.4.26, an h G den èqei gn siec upoomˆdec aut  eÐnai kuklik  tˆxhc p, opìte kˆje (mh tetrimèno) stoiqeÐo thc eÐnai tˆxhc p. Upojètoume ìti H eÐnai mia gn sia upoomˆda thc G. An to p diaireÐ thn tˆxh thc H tìte epagwgikˆ h H èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p pou bèbaia an kei sthn G. An to p den diaireÐ thn tˆxh thc H , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange to p prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc G/H kai epagwgikˆ h G/H èqei èna stoiqeÐo gH tˆxhc p, dhlad  g p ∈ H (blèpe 4.7.4a) ). EpÐshc isqÔei (gH)|H| = H , afoÔ diaforetikˆ, epeid  h tˆxh tou gH eÐnai p, ja èprepe to p na diairoÔse thn tˆxh | H | thc H . Epeid  g p ∈ H , sÔmfwna me to 4.4.23, isqÔei (g p )|H| = 1. 'Ara to stoiqeÐo g |H| èqei tˆxh p.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

369

8. Qarakt rec Peperasmènwn Kuklik¸n Omˆdwn 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 'Enac omomorfismìc X : G −→ S 1 , ìpou S 1 = { z ∈ C | | z |= 1 } lègetai qarakt rac thc G. An g eÐnai ènac genn torac thc G tìte h apeikìnish

Xt : G −→ S 1 , g r −→ e2πirt/n ,

t∈Z

eÐnai ènac qarakt rac thc G kai ìloi oi qarakt rec thc G eÐnai akrib¸c autoÐ. Prˆgmati, an X eÐnai ènac qarakt rac tìte o X (g) eÐnai mia n-ost  rÐza thc monˆdac, èstw X (g) = e2πik/n , kai ˆra X = Xk . An Xk , X eÐnai dÔo qarakt rec, tìte orÐzoume to ginìmeno Xk X jètontac (Xk X )(g) = Xk (g)X (g) kai ˆra Xk+ an k + < n Xk X = X(k+ ) mod n = Xk+ − n an k + ≥ n.

ˆ To sÔnolo G = { X0 , X1 , . . . , Xn−1 }, ìlwn twn qarakt rwn thc G, wc proc autì to ginìmeno eÐnai mia omˆda. To oudètero stoiqeÐo eÐnai o qarakt rac X0 kai to antÐstrofo stoiqeÐo tou Xk eÐnai o qarakt rac X−k = Xn−k . ParathroÔme ìti ˆ ˆ o X1 èqei tˆxh n kai ˆra h G eÐnai isìmorfh me thn G. H apeikìnish G −→ G, k −→ X , eÐnai ènac isomorfismìc (pou ìmwc exartˆtai apì to genn tora g g k thc G). 'Estw t¸ra H mia upoomˆda thc G. JewroÔme to sÔnolo ˆ M (H) = {X ∈ G | X (h) = 1, gia kˆje h ∈ H}. ˆ EÐnai fanerì ìti to M (H) eÐnai mia upoomˆda thc G kai isqÔei M (H) ∼ G/H . = Prˆgmati, h antistoiqÐa M (H) −→ (G/H), X −→ ϑX , ìpou ϑX (g i H) = X (g i ) eÐnai mia apeikìnish pou apì ton orismì thc eÐnai 1 − 1. An ϑ ∈ (G/H), tìte o qarakt rac X thc G gia ton opoÐo X (g) = ϑ(gH) profan¸c an kei sthn M (H). Dhlad  h apeikìnish aut  eÐnai kai epÐ. 'Eqoume de ϑX1 X2 (g i H) = X1 X2 (g i ) = X1 (g i )X2 (g i ) = ϑX1 (g i H)ϑX2 (g i H) = ϑX1 ϑX2 (g i H).
Sunep¸c X1 X2 −→ ϑX1 ϑX2 , dhlad  aut  h apeikìnish eÐnai ènac isomorfismìc. Epeid  (G/H) ∼ G/H ja eÐnai kai M (H) ∼ G/H . = = Oi qarakt rec twn kuklik¸n omˆdwn èqoun efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. To epìmeno apotèlesma anafèretai stic omomorfikèc eikìnec twn upoomˆdwn miac omˆdac.

370

4. Omˆdec

'Estw φ : G −→ G ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na K = ker φ. Tìte o φ epˆgei mia 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa Φ metaxÔ tou sunìlou S(G, K) ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun thn K kai tou sunìlou S(G ) ìlwn twn upoomˆdwn thc G . IsqÔei de 1. K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G an kai mìnon an Φ(H1 ) ≤ Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut  eÐnai | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | 2. K ≤ H1 H2 an kai mìnon an Φ(H1 ) eÐnai H2 /H1 ∼ Φ(H2 )/Φ(H1 ). =

4.7.10 Je¸rhma (Je¸rhma AntistoiqÐac).

Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut 

Apìdeixh. GnwrÐzoume ìti h omomorfik  eikìna φ(H) miac upoomˆdac H thc G eÐnai upoomˆda thc G . Epiplèon an H eÐnai mia upoomˆda thc G tìte h antÐstrofh eikìna thc H pou orÐzetai wc to uposÔnolo

φ−1 (H ) = { g ∈ G | φ(g) ∈ H }
thc G eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, an g1 , g2 ∈ φ−1 (H ) tìte, epeid  −1 −1 φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 )−1 ∈ H to g1 g2 ∈ φ−1 (H ). EpÐshc èqoume dei ìti φ−1 (1) = K kai ˆra K ⊆ φ−1 (H ). T¸ra ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

Φ : S(G, K) −→ S(G ), H −→ φ(H),
eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 'Opwc mìlic eÐdame h antistoiqÐa

Φ−1 : S(G ) −→ S(G, K), H −→ φ−1 (H )
eÐnai mia apeikìnish. Ja deÐxoume ìti h sÔnjesh Φ−1 Φ kai h ΦΦ−1 eÐnai h tautotik  apeikìnish 1S(G,K) kai h 1S(G ) antÐstoiqa. Prˆgmati, an H ∈ S(G, K) tìte Φ−1 (Φ(H)) = φ−1 (φ(H)) = { g ∈ G | φ(g) ∈ φ(H) } kai ˆra H ⊆ φ−1 (φ(H)). 'Estw g ∈ φ−1 (φ(H)). Tìte φ(g) ∈ φ(H), dhlad  upˆrqei èna h ∈ H tètoio ¸ste φ(g) = φ(h)   isodÔnama φ(gh−1 ) = 1 pou shmaÐnei ìti gh−1 ∈ K , dhlad  g ∈ hK . Epeid  K ⊆ H èpetai ìti g ∈ H . Epomènwc (Φ−1 Φ)(H) = H , gia kˆje H ∈ S(G, K). 'Ara Φ−1 Φ = 1S(G,K) . H isìthta ΦΦ−1 = 1S(G ) prokÔptei apì thn upìjesh ìti h φ eÐnai epÐ apeikìnish: An H ∈ S(G ) kai h ∈ H tìte upˆrqei g ∈ G me φ(g) = h pou shmaÐnei ìti g ∈ φ−1 (H ) kai sunep¸c h = φ(g) ∈ φ(φ−1 (H )), dhlad  H ⊆ φ(φ−1 (H )). Epeid  profan¸c isqÔei φ(φ−1 (H )) ⊆ H , èqoume φ(φ−1 (H )) = H gia kˆje H ∈ S(G ).

7. Tìte èqoume φ(h)φ(H1 )φ(h) 1 1 φ(H1 ) gia kˆje h ∈ φ(H2 ).5) kai mˆlista epimorfismìc. tou opoÐou o pur nac eÐnai ker(ρ ◦ φ |H2 ) = { h2 ∈ H2 | ρ ◦ φ |H2 (h2 ) = φ(H1 ) } = { h2 ∈ H2 | φ |H2 (h2 )φ(H1 ) = φ(H1 } = { h2 ∈ H2 | φ(h2 ) ∈ φ(H1 ) } = φ−1 (φ(H1 )) = H1 Epomènwc to apotèlesma èpetai apì to Je¸rhma 4. Diìti an g = φ(h)φ(h1 ) = φ(h )φ(h1 ). gia −1 = φ(H ). Prˆgmati. Allˆ hH1 h−1 ∈ S(G.8. Gia th sunj kh 2. 'Ara Φ−1 (φ(hH1 h−1 )) = Φ−1 (φ(H1 )) kai ìpwc eÐdame prin èpetai ìti hH1 h−1 = H1 .6. dhlad  h φ(H )h −1 = kˆje h ∈ H2 . .4. Mia tètoia eÐnai h antistoiqÐa hH1 −→ φ(h)φ(H1 ). afoÔ apì th sqèsh K ≤ H1 prokÔptei K = hKh−1 ≤ hH1 h−1 . tìte φ(h−1 h h1 h−1 ) = 1. H sÔnjesh ρ ◦ φ |H2 eÐnai ènac omomorfismìc (blèpe Parˆdeigma 4. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 371 T¸ra h sunj kh 1.. gia kˆje h ∈ H2 .5. φ(h) −→ φ(h)φ(H1 ). AntÐstrofa. tìte φ(h)φ(H1 ) ∩ φ(h )φ(H1 ) = ∅. dhlad  H1 Gia na deÐxoume thn Ôparxh tou isomorfismoÔ H2 . afoÔ ρ ◦ φ |H2 (H2 ) = ρ(φ |H2 (H2 )) = φ(H2 )/φ(H1 ). èstw K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G ìpou φ(H1 ) φ(H2 ). 'Ara h f eÐnai 1 1 − 1. Gia thn isìthta | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | arkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ twn arister¸n sunìlwn phlÐko H2 /H1 kai φ(H2 )/φ(H1 ). H2 /H1 ∼ φ(H2 )/φ(H1 ) = jewroÔme touc omomorfismoÔc omˆdwn ρ : φ(H2 ) −→ φ(H2 )/φ(H1 ). K).7. 'Ara φ(H1 ) φ(H2 ). Tìte èqoume φ(hH1 h−1 ) = φ(h)φ(H1 )φ(h)−1 = φ(H1 ) . upojètoume ìti H1 H2 . h ∈ H2 . EÐnai de fanerì ìti eÐnai kai epÐ. dhlad  hH1 h−1 = H1 . h. dhlad  1 h−1 h h1 h−1 ∈ K ⊂ H1 kai ˆra h−1 h ∈ H1 pou eÐnai ˆtopo. gia h1 . kai φ |H2 : H2 −→ φ(H2 ) me pur nec φ(H1 ) kai K antÐstoiqa. h1 ∈ H1 . dhlad  hH1 ∩ h H1 = ∅. eÐnai profan c apì ton orismì twn upoomˆdwn φ(H) kai φ−1 (H ). an hH1 = h H1 .

Epomènwc. Prˆgmati. dÐdetai sto epìmeno je¸rhma to opoÐo sun jwc onomˆzetai “DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n”. sÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma. ìlec oi upoomˆdec thc G/K eÐnai aut c thc morf c kai H1 /K = H2 /K an kai mìnon an H1 = H2 . Omˆdec 4. tìte G ∼ G/K = L L/K Apìdeixh. JewroÔme ton epimorfismì 4. an L G kai K ≤ L.10 mporoÔme na prosdiorÐsoume poia eÐnai h M . K HK K .11 upˆrqei mia monadik  upoomˆda M thc G pou perièqei thn K gia thn opoÐa ja èqoume M φ(H) = . nonik  upoomˆda miac omˆdac G.7. tìte kˆje upoomˆda thc omˆdac phlÐko G/K eÐnai thc morf c H/K gia kˆpoia monadik  upoomˆda H thc G pou perièqei thn K . h Φ−1 (φ(H)) = φ−1 (φ(H)) eÐnai h upoomˆda thc G pou . ìpou φ : G −→ G/K . g −→ gK . g −→ gK. JewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G/K .12 Je¸rhma (DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n). Kaj¸c h φ(H) eÐnai upoomˆda thc G/K . = K H ∩K Apìdeixh.372 4. to ginìmeno HK eÐnai upoomˆda thc G kai φ(H) = Epiplèon h tom  H ∩ K eÐnai kanonik  upoomˆda thc H kai isqÔei HK ∼ H .11 Pìrisma. tìte h omomorfik  eikìna φ(H).7. An K G. Eidikˆ. Tìte gia kˆje H ≤ G.7. apì to Pìrisma 4. Epiplèon. 'Estw K mia kaφ : G −→ G . stic upoomˆdec G kai L antistoiqoÔn oi upoomˆdec G/K kai L/K kai isqÔei o isomorfismìc G ∼ G/K pou anafèretai sto Pìrisma. K Apì to Je¸rhma antistoiqÐac 4. L = L/K Sthn perÐptwsh pou mia upoomˆda H thc G den perièqei thn kanonik  upoomˆda K . An H ≤ G me K ≤ H tìte φ(H) = { hK | h ∈ H } = H/K .7.

ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4.4.7. = Prˆgmati. = K H ∩K me ton isomorfismì HK/K −→ H/H ∩ K na dÐnetai apì thn antistoiqÐa hK −→ h(H ∩ K). afoÔ. oi kanonikèc upoomˆdec thc G/K eÐnai thc morf c H/K .5.7. an φ : G −→ G eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda K kai H G. 4. opìte h sÔnjesh twn epimorfism¸n φ ◦ φ : G −→ G /H èqei pur na ker(φ ◦ φ) = { g ∈ G | φ ◦ φ(g) = H } = { g ∈ G | φ(g)H = H } = { g ∈ G | φ(g) ∈ H } = φ−1 (H ) . afoÔ φ−1 (φ(h)) = { g ∈ G | φ(g) = φ(h) } = { g ∈ G | gK = hK } = { g ∈ G | g ∈ hK } = hK. tìte h upoomˆda φ(H) thc G eÐnai kanonik .11 isqÔei kai gia tic kanonikèc upoomˆdec. anexˆrthta an h H perièqei   ìqi thn K . allˆ ìti ghg −1 ∈ φ−1 ( φ(H) ) kai genikˆ isqÔei H ⊆ φ−1 ( φ(H) ) = H ker φ. tìte kai to ginìmeno HK eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. Dhlad .7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 373 perièqei thn K (pou eÐnai o pur nac thc φ) kai antistoiqeÐ sthn φ(H). jewroÔme ton periorismì φH thc φ sthn H kai èqoume ker φH = H ∩ ker φ = H ∩ K . Allˆ φ−1 (φ(H)) = { φ−1 (φ(h)) | h ∈ H } = { hK | h ∈ H } = HK .2. afoÔ sthn φ(H) antistoiqeÐ mèsw thc Φ−1 h upoomˆda HK . Genikìtera. tìte φ−1 (H ) G kai isqÔei G/φ−1 (H ) ∼ G /H .10(2) èpetai ìti to Pìrisma 4.6 èpetai ìti φ(H) = HK ∼ H . jewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G /H . Ja jèlame na shmei¸soume ìti apì to Je¸rhma 4. Opìte sto Je¸rhma 4. allˆ h H na mhn eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. h sqèsh φ(ghg −1 ) ∈ φ(H) den shmaÐnei ìti ghg −1 ∈ H .12 an h upoomˆda H thc G eÐnai kanonik . Kaj¸c φH (H) = φ(H). Sunep¸c h HK eÐnai upoomˆda thc G ( autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti HK = { hK | h ∈ H } = { Kh | h ∈ H } = KH ). To antÐstrofo den isqÔei. Epomènwc. T¸ra.13 Parat rhsh. An ìmwc H G . dhlad  mporeÐ na isqÔei φ(H) G . apì to je¸rhma 4. ìpou g ∈ G me φ(g) = g . ìpou H G me K ≤ H . .7.7.7. aut  eÐnai h monadik  upoomˆda M thc G gia thn opoÐa èqoume φ(H) = HK/H . Prˆgmati. gia kˆje g ∈ G kai φ(h) ∈ φ(H) èqoume g φ(h) g −1 = φ(ghg −1 ) ∈ φ(H).

2. en¸ apì to Je¸rhma 4. j ≤ 1 } me prˆxh thn prìsjesh (i1 . −1 (H ) = { 1. | H | / | K ∩ H |) = 1. yx2 } φ−1 (H4 ) = D4 φ−1 (H2 ) = { 1.7.14 Pìrisma. y }{ 1. j) | 0 ≤ i. y }) = { 1. yx3 } φ 3 Sunep¸c oi upoomˆdec thc D4 . i = 1. 2. pou perièqoun thn K eÐnai oi φ−1 (Hi ). x2 } (giatÐ?). 3. { 1. sÔmfwna me to 4. H4 = Z2 × Z2 kai H5 = { (0. y } { 1.7.k. i = 1. Apì to Pìrisma 4. y.d. j2 ) = (i1 + i2 . x2 } { 1. Autèc eÐnai ìlec kanonikèc upoomˆdec thc D4 . x2 . Omˆdec omˆda tètoia ¸ste o m. 1) }.15 ParadeÐgmata. yx2 } kai { 1. Sthn perÐptwsh aut . ja èqoume m. i = 1.374 4. ja prèpei | K ∩ H |=| H |. Epeid  = | K |=| H |. 2. 0) } kai èqoume φ−1 (H1 ) = { 1.10. y i xi −→ (i. 2} K { 1. x2 } { 1. dhlad  H = K . 4. y. 5.k. 5. 1. H3 = { (0. Allˆ HK/K ∼ H/K ∩ H kai ˆra m. 0). yx3 }.11 prokÔptei ìti oi upoomˆdec thc D4 /K eÐnai akrib¸c oi φ−1 (Hi )/K . x2 . { 1. 4. 'Estw H mia upoomˆda thc G me tˆxh | K |. yx2 } = { 1. x2 } { 1. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai K mia kanonik  upo- Apìdeixh. | G/K |) = 1. j) h opoÐa eÐnai ènac omomorfismìc tou opoÐou o pur nac eÐnai h upoomˆda K = { 1. j1 + j2 ). x2 . OrÐzoume thn antistoiqÐa φ : D4 −→ Z2 × Z2 . x2 . y }. H2 = { 0 } × Z2 . 4. 4.7. x3 } φ−1 (H5 ) = { 1. x2 }. x {1} . yx.(| K |. x. 3 eÐnai deÐktou 2 kai h φ−1 (H5 ) eÐnai o pur nac tou φ. y } ∩ { 1. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 = x. sumbaÐnei na eÐnai autèc oi mìnec mh-tetrimmènec kanonikèc upoomˆdec thc D4 en¸ oi upìloipec upoomˆdec thc D4 eÐnai oi { 1. y | x4 = y 2 = (yx)2 = { y i xj | 0 ≤ i ≤ 1. afoÔ ìlec oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai kanonikèc (autì bèbaia eÐnai fanerì kai apì to ìti oi φ−1 (Hi ).k. 3.(| K |.12 paÐrnoume φ({ 1. Epeid  h tˆxh thc HK/K diaireÐ thn tˆxh | G/K |. j1 ) + (i2 .d.7. Oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai oi H1 = Z2 × { 0 }.7. Tìte h K eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc | K | thc G. (1. 0 ≤ j ≤ 3 } kai thn omˆda Z2 × Z2 = { (i. | HK/K |) = 1. y } ∼ φ−1 (H1 ) ∼ = = = = C2 .(| K |.d. yx }.

dhlad  n = m · k . ìpou     r         1   ∗ L=   me r ∈ K . Z mZ Z nZ Allˆ h antistoiqÐa mZ −→ Zk . apì to Pìrisma 4.7.11. 4. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 375 φ({ 1. Sto Parˆdeigma 4.5. Sunep¸c gia kˆje upoomˆda H thc GLn (K) to ginìmeno H·SLn (K) eÐnai upoomˆda thc GLn (K).7. EpÐshc an D eÐnai h upoomˆda ìlwn twn diagwnÐwn pinˆkwn thc GLn (K) pˆli èqoume D · SLn (K) = GLn (K) allˆ D ∩ SLn (K) = { I }. = = SLn (K) ∩ L SLn (K) D ∩ SLn (K) An Z eÐnai to kèntro thc GLn (K) tìte h upoomˆda Z · SLn (K) eÐnai kanonik  afoÔ kai oi dÔo upoomˆdec Z kai SLn (K) eÐnai kanonikèc. Sunep¸c. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti upˆrqei ènac monadikìc epimorfismìc omˆdwn φ : S4 −→ S3 me (1 2) −→ (1 2) kai (1 3 4) −→ (1 2 3). 3. GnwrÐzoume ìti ìlec oi upoomˆdec thc Z eÐnai thc morf c nZ.7. yx }) = φ−1 (H3 ) ∼ = C2 kai K φ−1 (H1 ) ∼ φ({ 1. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai to sÔnolo nZ kai epomènwc mZ/nZ ∼ Zk . yx2 }) = = C2 K φ−1 (H3 ) ∼ φ({ 1. paÐrnoume K∗ ∼ L ∼ = = D L ∼ GLn (K) ∼ . EÐdame sto Parˆdeigma 4. O pur nac tou . Efarmìzontac to Je¸rhma 4. ìlec oi upoomˆdec thc Zn = Z/nZ eÐnai thc morf c mZ/nZ. ParathroÔme ìti oi upoomˆdec D kai L den eÐnai kanonikèc upoomˆdec (giatÐ?) allˆ ta ginìmena D · SLn (K) kai L · SLn (K) eÐnai kanonikèc upoomˆdec.4. ìpou nZ ⊆ mZ.    . mz −→ z + kZ. = 'Ara Zm ∼ Zm·k /Zk (autì to èqoume xanadeÐ sto je¸rhma thc dom c twn = kuklik¸n omˆdwn). JewroÔme thn prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn.       1 kai L∩SLn (K) = {I}. Sunep¸c apì to Ðdio pìrisma èqoume ìti Zm = Z ∼ = mZ n m n Z Z = Zn . n ∈ N.8(4) ìti SLn (K) GLn (K).8(4) eÐqame dei ìti L · SLn (K) = GLn (K). yx3 }) = = C2 K 2..7.12.

Epeid  | KH |=| K || H |. Autèc oi upoomˆdec eÐnai. Ja deÐxoume ìti autèc eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 . (1 3 4). (2 3) }) = K ∪ (2 3)K φ−1 ({ i. (2 3) } { 1. An { i } = H S4 . (1 2) }) = K ∪ (1 2)K φ−1 ({ i. Sunep¸c mia tètoia upoomˆda den mporeÐ na eÐnai kanonik . (1 3)(2 4). dhlad  K ≤ H . tìte h H perièqei èna 3-kÔklo kai epeid  eÐnai kanonik  ja prèpei na perièqei ìlouc touc 3-kÔklouc (giatÐ?).376 4. (1 4). ja prèpei ìlec autèc na an koun sthn H ∩ K (giatÐ?). (1 3). 'Enac ˆlloc pio komyìc trìpoc eÐnai o ex c. (1 4 2). (1 4). 'Ara den mporeÐ na eÐnai | H |= 3 kai sunep¸c KH = A4 . 'Estw ìti H ∩ K = { i }. Allˆ ìloi oi 3-kÔkloi eÐnai suzugeÐc metajèseic (blèpe Je¸rhma 4. oi diˆforec thc tautotik c. (4 3) } { 1. (2 4).2. dhlad  KH = S4 . (1 3). (1 2)(3 4). A4 kai S4 . (2 4 3). (1 2 3). ja prèpei | H |= 3   6. tìte K ≤ H . (3 4) }. (1 3) }) = K ∪ (1 3)K φ−1 ({ i. . proc qˆrh thc plhrìthtac. (1 2). ja eÐqame KH/K ∼ H/K ∩ H ∼ H ∼ S3 . oi ex c: { 1. Sunep¸c oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 pou perièqoun thn K eÐnai oi K . (1 2 4). An | H |= 3. epeid  S4 /K ∼ S3 . (2 4) } { 1. epeid  ìlec oi metajèseic. Allˆ an σ ∈ K ∩ H me σ = i. pou an koun sthn K eÐnai tou Ðdiou tÔpou kai eÐnai oi mìnec metajèseic autoÔ tou tÔpou sthn S4 . Omˆdec φ eÐnai h upoomˆda K = { 1. (1 3 2) }) = K ∪ (1 2 3)K ∪ (1 3 2)K = A4 φ−1 (S3 ) = S4 . Prˆgmati.15). (1 3 2). Epeid  h S4 eÐnai sqetikˆ mikr  omˆda ja mporoÔsame na broÔme ìlec tic upoomˆdec thc kai na exetˆzame poiec apì autèc eÐnai kanonikèc. Sunep¸c H ∩ K = K . h KH eÐnai kanonik  upoomˆda pou perièqei thn K ˆra h KH ja eÐnai h A4   ìlh h omˆda S4 . 'Etsi èqoume φ−1 ({ i }) = K φ−1 ({ i. An  tan | H |= 6. (1 2). an K H tìte K ∩ H = { i }   K ∩ H = { i }. Epeid  kai oi dÔo eÐnai kanonikèc upoomˆdec. (2 3 4). (1 2 3). (2 3). (1 4)(2 3) } tou Klein. (1 4 3). Mia = = = = upoomˆda thc S4 pou eÐnai isìmorfh me thn S3 ja prèpei na perièqei dÔo mìno 3-kÔklouc (o ènac antÐstrofoc tou ˆllou).

6. ii) An x ∈ G me x7 ∈ K . gia ìla ta h ∈ H kai k ∈ K .7 1. 'Estw G omˆda kai H kanonik  upoomˆda thc. DeÐxte ìti hk = kh. DeÐxte ìti KM G. ìpou G = Q8 eÐnai h omˆda twn quaternions kai H = Z(Q8 ). Na brejeÐ h omˆda phlÐko G/H .4. z ∈ Z kai H = thn omˆda phlÐko G/H . 'Estw G omˆda me tˆxh 26. 'Estw π = ( 1 2 3 4 5 ) . 'Estw G omˆda kai H. tìte x ∈ K . 2x . 'Estw G mia omˆda kai a ∈ G me a th monadik  upoomˆda tˆxhc 3. iii ) D5 ∼ < π. 'Estw ìti h H eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc m miac omˆdac G. 10. DeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio n upˆrqei kanonik  upoomˆda Nn thc G me | G : Nn | = n. = 4. y. ¸ste < a > G. 'Estw G = 2x 3y 5z x. K kanonikèc upoomˆdec thc me H ∩ K = { 1 }. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 . 'Estw G omˆda kai M kanonik  upoomˆda thc ètsi ¸ste to phlÐko G/M na eÐnai ˆpeirh kuklik . τ >. DeÐxte ìti h G èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc an kai mìno h H   h G/H èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. Perigrˆyte 11. DeÐxte ìti h H eÐnai kanonik  sth G. i) DeÐxte ìti x30 ∈ K gia kˆje x ∈ G. gia kˆje g ∈ G. 'Estw G omˆda me tˆxh 210 kai K kanonik  upoomˆda thc G me tˆxh 7. 3. DeÐxte ìti: i ) τ · π · τ = π −1 . 9. ii ) < π > < π. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 gia kˆje g ∈ G.7. . 8. x ∈ Z . 5. τ = ( 2 5 ) · ( 3 4 ) ∈ S5 . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 377 Ask seic 4. Poiìc eÐnai o deÐkthc thc KM sthn G? GiatÐ h G/KM eÐnai kuklik ? 7. 'Estw G omˆda kai a èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. 2. 'Omoia an G = D4 kai H = Z(D4 ). iii) DeÐxte ìti gia to stoiqeÐo g ∈ G isqÔei h isodunamÐa g ∈ K ⇐⇒ g 37 ∈ K . iv) An M G me | M | = 6. Na brejoÔn ìlec oi kanonikèc upoomˆdec thc. τ >.

αn−1 β n = β n αn−1 . β ∈ G isqÔei (αβ)n = αn β n . DeÐxte ìti h omˆda automorfism¸n AutG thc G den eÐnai kuklik . 13. n ≥ 2}. DeÐxte ìti [G . deÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . 'Estw G mia mh Abelian  omˆda. β) An Z(G) eÐnai to kèntro thc G. An h omˆda phlÐko G/H eÐnai kuklik . 21. ìpou Z(G) einai to kèntro thc G. G] = { α1 α2 · · · αn α1 · · · αn | αi ∈ G. JewroÔme thn omˆda U (Z16 ). g −→ τg . Upojètoume ìti to phlÐko G/A eÐnai kuklikì. 18. 15. x ∈ G. 2. −1 −1 20. DÐnetai mia omˆda G. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 'Estw G mia omˆda kai N mia upoomˆda thc me thn idiìthta N ∩ G = 1. An epiplèon h N eÐnai kanonik  upoomˆda deÐxte ìti N ≤ Z(G). Upojètoume ìti gia kˆpoio n > 1 kai gia ìla ta α. DeÐxte ìti h N eÐnai Abelian . DeÐxte ìti h ϕ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn kai ìti h ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an N1 ∩ N2 = 1. DÐnetai h apeikìnish ϕ : G −→ G/N1 × G/N2 me g −→ ( gN1 . gia ìla ta α. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc τg (x) = gxg −1 . . 'Estw G mia omˆda. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. na deiqteÐ ìti h omˆda phlÐko G/Z(G) eÐnai isìmorfh me thn omˆda Inn(G). 17. 16. Tìte deÐxte ìti a) {xn | x ∈ G} b) G kai {xn−1 | x ∈ G} G. . Omˆdec 12. 'Estw G omˆda kai N1 . DeÐxte ìti an H eÐnai mia kuklik  kanonik  upoomˆda miac omˆdac tìte kˆje upoomˆda thc H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. gN2 ). 19. 14. 'Estw G mia omˆda. ìpou G eÐnai h omˆda metajet¸n thc G. n. 'Estw G mia omˆda kai A kanonik  upoomˆda thc tˆxhc 2. Upìdeixh: DeÐxte ìti h A eÐnai upoomˆda tou kèntrou thc G. . α) Na deiqteÐ ìi h omˆda Inn(G) twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai kanonik  upoomˆda thc omˆdac ìlwn twn automorfism¸n thc G. N2 kanonikèc upoomˆdec thc.378 4. i = 1. . Upìdeixh: Jewr ste thn apeikìnish G −→ Aut(G). DeÐxte ìti to 16 diaireÐ ton arijmì m4 − 1 gia kˆje perittì arijmì m. h opoÐa perièqetai sto kèntro Z(G) thc G. . β ∈ G.

DeÐxte ìti gia i = j kai β1 · . . H kai L eÐnai upoomˆdec thc G kai K G. βn )] = In + kai epiplèon ìti gia i = j = k α(βj − βi ) Eij βi [In + αEij . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka g) (αβα−1 β −1 )n(n−1) = 1. GLn (C)] = SLn (C) = [SLn (C). . . ApodeÐxte thn ex c genÐkeush tou Jewr matoc 4.12: An K. β ∈ G. 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. j) sthn opoÐa èqei 1 kai diag( β1 . · βn = 0 [In + αEij . βn . . . .7. . = . tìte upˆrqei ènac isomorfismìc L K/H K ∼ L/(L ∩ K) H . . βn ) o diag¸nioc pÐnakac me stoiqeÐa sthn kÔria diag¸nio ta β1 . . gia ìla ta α. diag(β1 . EpÐshc deÐxte ìti an n ≥ 3 [GLn (C). 23. . 379 22. H L. In + βEjk ] = In + αβEik . . .7.4. . SLn (C)]. .

8 (7) ).8 Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Efarmìzontac ta prohgoÔmena apotelèsmata mporoÔme t¸ra na taxinom soume ìlec tic peperasmènec Abelianèc omˆdec. sÔmfwna me to Parˆdeigma 4.d. 'Opwc mìlic deÐxame upˆrqoun dÔo upoomˆdec G1 . p 'Estw t¸ra ìti n = m1 m2 ìpou o m. S aut  thn perÐptwsh kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 . Efarmìzoume epagwg  sto n. p eÐnai thc morf c H/ g gia mia (monadik ) upoomˆda H thc G pou perièqei thn g . Tìte isqÔoun ta ex c. G2 me | G1 | = m1 kai | G2 | = m2 .4. g2 ∈ G2 kai h G eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno G1 × G2 .8.1 Je¸rhma. Gia kˆje diairèth m tou n upˆrqei mia upoomˆda thc G pou èqei tˆxh m. Omˆdec 4. Allˆ h tˆxh tou h ja prèpei na diaireÐ . 1 < m < n. Apìdeixh.23.(m1 . autìc o katˆlogoc apoteleÐtai apì omˆdec thc morf c Cpn1 × Cpn2 × · · · × Cpns . 4. h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p. Dhlad  mporoÔme na apant soume sto basikì er¸thma pìte dÔo tètoiec omˆdec eÐnai isìmorfec   ìqi. EpÐshc an o n eÐnai ènac pr¸toc arijmìc oi mìnec upoomˆdec thc G eÐnai h { 1 } kai h G (blèpe 4. ìpou o m. m2 antÐstoiqa kai isqÔei G = G1 G2 kai G1 ∩ G2 = { 1 }. Epeid  h ∈ G1 kai h2 ∈ G2 . 2. SÔmfwna me to Pìrisma 4. tìte h G èqei dÔo monadikèc upoomˆdec G1 .26). 'Opwc ja doÔme. sÔmfwna me to 4.7. 1. 'Estw h ∈ G1 ∩ G2 .11. H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh n kai sunep¸c epagwgikˆ h G/ g p èqei mia upoomˆda tˆxhc m . Aut  h upoomˆda.380 4.7. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n. An n = m1 m2 . g1 ∈ G1 . m2 ) = 1. Sunep¸c | H/ g | = m pou shmaÐnei ìti | H | = m. s 1 2 ìpou ta pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ ìqi kat anˆgkh diakekrimènoi.k.7. G2 tˆxewn m1 . ja prèpei hm1 = hm2 = 1. an p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc tou m.14. Tìte.(m1 . Kat arq n apodeiknÔoume ìti gia tic peperasmènec Abelianèc omˆdec isqÔei to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange.d.4. H perÐptwsh n = 1 eÐnai tetrimmènh. sÔmfwna me to Pìrisma 4.k. dÐnontac ènan katˆlogo ìlwn twn mh isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn miac dedomènhc tˆxhc. m2 ) = 1. 'Ara | G : G1 | = m2 kai | G : G2 | = m1 . oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc. Upojètoume ìti o n eÐnai sÔnjetoc arijmìc kai èstw m ènac gn sioc diairèthc tou n.

pou eÐnai pl jouc 6.4. g1 ∈ G1 . g2 ∈ G2 kai −1 −1 −1 s = g1 g2 . An t eÐnai èna ˆllo stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. Oi gn sioi diai- g = g4 g 3 ∼ g 4 × g 3 ∼ C3 × C4 . |G2| Epomènwc G1 ∩ G2 = { 1 }. eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. Prˆgmati.d.3.8. afoÔ −1 −1 g1 g1 ∈ G1 . Opìte to ginìmenì touc s = gh èqei tˆxh 6 (giatÐ?) kai èqoume s = g h ∼ g × h ∼ C2 × C3 . rètec tou 12 eÐnai 2. Apì thn ˆllh pleurˆ. EpÐshc h G ektìc apì to g . 'Omoia g1 = g1 . An h G eÐnai kuklik . Aut  èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 2 kai èna stoiqeÐo h tˆxhc 3.(m1 . 4 kai 6. Epeid  h G den eÐnai kuklik . IsqÔei de 4. tìte autèc eÐnai oi g 6 . Epomènwc upˆrqei w ∈ G pou den an kei sthn s kai èqei tˆxh 2. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc 12. èstw s ∈ G. 3. g1 ∈ G1 .8. g 4 . Aut  pou eÐnai tˆxhc 4 an den eÐnai kuklik  eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno C2 × C2 kai sunep¸c h G eÐnai isìmorfh me thn C4 × C3   me thn C2 × C2 × C3 . g2 ) −→ g1 g2 . ja èprepe na eÐnai tˆxhc 4   6. ìpou p eÐnai ènac perittìc pr¸toc arijmìc 4. = = 'Estw ìti h G den eÐnai kuklik . g2 ∈ G2 . Apì to gegonìc autì prokÔptei ìti o omomorfismìc G1 × G2 −→ G. autì eÐnai to monadikì stoiqeÐo tˆxhc 3 thc ˙ s . sÔmfwna me to je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. s = g1 g2 .k. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 381 to m1 kai to m2 (blèpe 4. Autì = = to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4. 4   thc morf c 2pn   pn . m2 ) = 1. (g1 . Dhlad  g2 g2 ∈ G1 ∩ G2 = { 1 } pou shmaÐnei g2 = g2 . Sthn prokeimènh perÐptwsh. an s ∈G s eÐqe tˆxh 6 tìte to s 3 ∈ s kai s 2 ∈ s kai ˆra s = s pou eÐnai ˆtopo. Sunep¸c t2 = t−1 ∈ s pou shmaÐnei ìti t ∈ s pou eÐnai ˆtopo. thn Ôparxh twn opoÐwn anafèrei kai to prohgoÔmeno je¸rhma. h G èqei monadikèc upoomˆdec tˆxhc 2.1 ja deÐxoume ìti metaxÔ . 3.11). 'Ara èqoume G = w g h ∼ w × g × h ∼ C2 × C2 × C3 . An G = g . kaj¸c eÐnai 12 = 3 · 4 kai sunep¸c upˆrqoun dÔo monadikèc upoomˆdec thc G tˆxhc 3 kai 4. aut  den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 (giatÐ?). ja prèpei na èqei kai ˆllo stoiqeÐo tˆxhc 2. g 3 kai g 2 antÐstoiqa.2 Parˆdeigma. To stoiqeÐo h = s2 eÐnai to monadikì = = stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. 'Etsi èqoume | G1 G2 | = | G1 | |G1 ∩G2| = | G1 | | G2 | = m1 m2 = | G | kai ˆra G = G1 G2 . twn Abelian¸n omˆdwn U (Zm ) oi mìnec kuklikèc eÐnai autèc gia tic opoÐec to m eÐnai 2. Diìti diaforetikˆ ta stoiqeÐa tou uposunìlou G s . 4 kai 6. afoÔ o m.8. Tìte g1 g1 g2 g2 = 1. pou eÐnai to monadikì stoiqeÐo thc s tˆxhc 2.8. Wc efarmog  tou Je¸r matoc 4. ˆra g2 g2 ∈ G1 .8.1. tìte G = s ∪ t s .3 Efarmog . Sunep¸c h = 1.

afoÔ. MporoÔme na perioristoÔme sthn perÐptwsh ìpou n ≥ 2. i t+1 afoÔ p ≥ 3 kai p ≡ 0 mod p. r mod pn −→ r mod p. h opoÐa eÐnai epÐ (giatÐ?). G1 ∩ G2 = { 1 }. = = ParathroÔme ìmwc ìti h antistoiqÐa φ : U (Zpn ) −→ U (Zp ).8(2). h omˆda U (Zp ) = Z∗ eÐnai kuklik . 'Estw t¸ra p ènac perittìc = pr¸toc arijmìc. Kat arq n èqoume U (Z2 ) = { 1 } kai U (Z4 ) ∼ C2 . aut  ja parˆgei thn 1 + p èqei tˆxh p omˆda G1 . | G2 | = p − 1 gia tic opoÐec èqoume U (Zpn ) = G1 G2 . h klˆsh modulo pn tou n−1 kai ˆra. upˆrqoun monadikèc upoomˆdec G1 kai G2 me | G1 | = pn−1 . èqoume U (Zpn )/G1 = G1 G2 /G1 ∼ G2 /G1 ∩ G2 ∼ G2 .7 kai 'Askhsh 2. Eidikìtera. Gia t = 0 èqoume (1 + p) ≡ 1 mod p en¸ (1 + p) ≡ t 1 mod p2 . Kaj¸c h G1 eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc pn−1 . Omˆdec kai n ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc. Me ˆlla lìgia. h antistoiqÐa aut  eÐnai mia kalˆ orismènh apeikìnish.12. i ≤ i ≤ p − 1 . eÐnai ènac epimomorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda G1 . ja isqÔei (1 + p)pn−1 ≡ 1 mod p n−2 1 mod pn en¸ (1 + p)p ≡ 1 mod pn . kaj¸c oi akèraioi pn−1 kai p − 1 eÐnai sqetikˆ pr¸toi.6. Autì to apotèlesma èqei efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. ìpwc èqoume deÐxei sthn Efarmog  4. lìgw tou Jewr matoc 4. 'Etsi èqoume p (1 + p) pt+1 = (1 + rp t+1 p ) = 1 + rp t+2 + i=2 p (rpt+1 )i = 1 + rpt+2 + spt+3 .7. Prˆgmati. Tìte gnwrÐzoume (blèpe Je¸rhma 4.6. Autì deÐqnei ìti (1 + p)p ≡ i t+2 allˆ (1 + p)pt+1 ≡ 1 mod pt+3 . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume ìti (1 + p)p ≡ 1 + rpt+1 allˆ r ≡ 0 mod p. p H tˆxh thc omˆdac U (Zpn ) eÐnai Ðsh me ϕ(pn ) = pn−1 (p − 1) kai ètsi. . ìpwc gia parˆdeigma sth dekadik  parˆstash enìc rhtoÔ arijmoÔ. T¸ra. ìpwc exhg same parapˆnw. t DeÐqnoume epagwgikˆ ìti gia kˆje t ∈ N isqÔei (1 + p)p ≡ 1 mod pt+1 allˆ t (1 + p)p ≡ 1 mod pt+2 . tìte aut  ja parˆgei thn G1 . = = ArkeÐ loipìn na deiqteÐ ìti h omˆda U (Zpn ) eÐnai kuklik . An deÐxoume ìti autèc oi dÔo upoomˆdec eÐnai kuklikèc tìte h U (Zpn ) eÐnai kuklik  (giatÐ?).1 13)) ìti U (Z2pn ) ∼ U (Z2 × Zpn ) = U (Z2 ) × U (Zpn ) ∼ U (Zpn ).382 4. an broÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo pn pou èqei tˆxh pn−1 .

'Ara gia kˆje r mod 2α ∈ U (Z2α ) isqÔei r2 ≡ 1 mod 2α . en¸ h omˆda U (Z8 ) èqei tˆxh t−2 t−2 4. Kat arq n.4 Parat rhsh. Epeid  oi m1 kai m2 diairoÔn thn tˆxh | H | thc H . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 383 Epiplèon. sÔmfwna me to 1) tou Jewr matoc.9. 'Estw loipìn m = 2α .4. Dhlad  an G1 kai G2 eÐnai monadikèc upoomˆdec tˆxhc m1 kai m2 antÐstoiqa. tètoiec ¸ste G = G1 G2 . kai sunep¸c h U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . gia α = 3.4 k −1)pk mk −1 gia α = 2 k rhma 4. Apomènei t¸ra na apodeÐxoume ìti isqÔei kai to antÐstrofo. G1 ∩ G2 = { 1 }. Gia α = 3 jewroÔme mia klˆsh r mod 8 ∈ U (Z8 ).p. = 4 4. tìte kai h U (Zm ) den ja eÐnai kuklik  gia m = 2α pm1 · · · pmk 1 k me α ≥ 3. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸ ìti h sunj kh 2) sto Je¸- . Prˆgmati. dhlad  G1 ⊆ ker φ.8.6 parakˆtw. An apodeÐxoume ìti h omˆda U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . Kaj¸c | U (Zpn )/G1 | = p − 1 = | U (Zpn )/ ker φ |. upˆrqei upoomˆda H thc G me tˆxh Ðsh me to e. ìpou p perittìc pr¸toc. dhlad  32 ≡ α−2 α−1 α 2 α−1 2 2 2α α−1 α+1 α−1 2 α+1 1+2 +λ2 . Sunep¸c. α ≥ 3.d. Prˆgmati. ja prèpei G1 = ker φ kai ˆra h omˆda G2 ∼ U (Zpn )/G1 ∼ U (Zp ) = Zp−1 eÐnai = = epÐshc kuklik . r = 4k + 1   r = 4k − 1 kai ˆra r2 = 1 ± 8k + 16k 2 . dhlad  ìti an to m den eÐnai 2. tìte 3 = (1+2 ) +λ 2 +λ(1+2 )2 ≡ (1+2 ) mod 2 = (1+2α +22α−2 ) mod 2α+1 ≡ (1+2α ) mod 2α+1 . Tìte.8. m2 ) = 1.d(m1 . r2 ≡ 1 mod 8. α = 0. tìte m. Me bˆsh thn parat rhsh aut  kai to L mma 4. isqÔei φ(r1 r2 mod pn ) = φ(r1 mod p)φ(r2 mod p) kai ˆra h φ eÐnai omomorfismìc. tìte h omˆda U (Zm ) den eÐnai kuklik . parathroÔme ìti an h anˆlush tou m se diakekrimènouc pr¸touc eÐnai thc morf c 2α pm1 · · · pmk .k. EÐnai de ker φ = {r mod pn ∈ U (Zpn ) | r ≡ 1 mod p } kai ˆra (1 + p) mod pn ∈ ker φ. Den eÐnai dÔskolo na broÔme mia klˆsh pou èqei tˆxh 2α−2 .k.1 eÐnai kai anagkaÐa. dhlad  ìti r2 = 1 + λ2t gia kˆpoion t−2 2 t−1 t−1 akèraio λ.8. H klˆsh 3 mod 2α eÐnai α−3 mia apì autèc. ApodeiknÔoume epagwgikˆ ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc U (Zm ) eÐnai mikrìterh apì thn tˆxh 2α−1 thc U (Zm ). 2. m2 ) = 1.(m1 . upˆrqoun upoomˆdec thc H tˆxhc m1 kai m2 . ìpou k ≥ 2. 1 kai me to ginìmeno C2 ×C(p ×· · ·×C(p 1 k kai ˆra den eÐnai kuklik  (giatÐ?).5). Upojètoume ìti r2 ≡ 1 mod 2t . m2 ) (blèpe 'Askhsh 4. afoÔ isqÔei 32 ≡ 1 mod 2α . èqoume 3 = (−1 + α−3 α−3 4) mod 8 ≡ 1 mod 8 kai an upojèsoume ìti 32 ≡ 1 + 2α−1 mod 2α .(m1 . ja prèpei H = G kai ˆra m.k.8. 4   thc morf c pn   2pn . 1 k tìte h U (Zm ) eÐnai isìmorfh me to ginìmeno C(p −1)pm1 −1 × · · · × C(p −1)pmk −1 1 1 −1)p1 m1 −1 gia α = 0. Epeid  oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc me autèc tic tˆxeic. 1. Tìte (r2 ) = r2 = 1 + λ2t+1 + λ2 22t kai sunep¸c r2 ≡ α−2 1 mod 2t+1 . prokÔptei ìti U (Z2α ) ∼ C2 × C2α−2 gia α ≥ 3.

H Ôparxh kai h monadikìthta twn upoomˆdwn Gi me | Gi | = ni prokÔptei apì to prohgoÔmeno je¸rhma. tìte upˆrqoun kai ˆllec upoomˆdec thc G me tˆxh Ðsh me | G1 |   | G2 |. Prˆgmati. Ac jewr soume t¸ra dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec G. afoÔ Gi ⊆ G1 · · · Gk . .5 Pìrisma. Prˆgmati. | G2 |) = 1. . 'Ara o periorismìc thc φ sthn i Pi eÐnai ènac isomorfismìc thc Pi sthn Qi . an n = pα1 · · · pαs . Prˆgmati. s. (1 2)(3 4). an φ : G −→ H eÐnai ènac isomorfismìc. eÐnai s 1 diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. èpetai ˆmesa ìti h upoomˆda Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk eÐnai tetrimmènh. to ginìmeno G1 · · · Gk eÐnai mia upoomˆda thc G. 2. Sunep¸c. Omˆdec Epomènwc. ìpou G1 = (1 2)(3 4) . s. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n = n1 · · · nk . Tìte. eÐnai ènac isomorfismìc. .8. G1 ∩ G2 = { 1 }. . . 4. T¸ra. . ìpou oi pi . g1 g2 · · · gs −→ φ1 (g1 ) · · · φs (gs ). . . . . . . ìpou gi ∈ Pi . èqoume | G1 · · · Gk | ≥ | G | kai ˆra G1 · · · Gk = G.d. . . Tìte upˆrqoun monadikèc upoomˆdec Gi . thc opoÐac h tˆxh thc diaireÐtai me to ni . . i = 1. . . (1 4)(2 3) } èqoume K4 = G1 G2 . ìpou oi ni eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. (1 3)(2 4).8. .k. i = 1. s eÐnai ènac isomorfismìc tìte h antistoiqÐa φ : G −→ H . 'Estw n = pα1 · · · pαs h anˆlush tou n se ginìmeno diakes 1 krimènwn pr¸twn kai Pi .(| G1 |. . . tìte | φ(Pi ) | = pαi (giatÐ?) kai ˆra φ(Pi ) = Qi . tìte G = P1 · · · Ps kai Pi ∩ P1 · · · Pi−1 Pi+1 · · · Ps = {1}. 2. . prokÔptei eÔkola ìti kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gs . . Apomènei na deÐxoume ìti Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 } gia kˆje i = 1. Gia parˆdeigma. kaj¸c h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc upoomˆdac G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk diaireÐ to ginìmeno n1 · · · ni−1 ni+1 · · · nk . i = 1. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. . Apì autì. G2 = (1 3)(2 4) kai upˆrqei h upoomˆda G3 = (1 4)(2 3) pou eÐnai diˆforh twn G1 kai G2 . 2. . AntÐstrofa an φi : Pi −→ Qi . gia i = 1. k tˆxhc ni tètoiec ¸ste G = G1 · · · Gk kai Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 }. k . . i = 1. ìpou Pi eÐnai h monadik  upoomˆda thc G tˆxhc pαi . . s. 2. Sunep¸c. gia thn omˆda tou Klein K4 = { i. Qi oi monadikèc upoomˆdec twn G kai H antÐstoiqa pou èqoun tˆxh pαi . G ∼ H an kai mìnon an Pi ∼ Qi gia = = i kˆje i = 1. s. . . . i Apìdeixh. . . H pou èqoun thn Ðdia tˆxh n. i = 1. . i = 1.1.384 4. h tˆxh aut  eÐnai sqetikˆ pr¸th proc to ni . . . s. . . k . . an G = G1 G2 me G1 ∩G2 = { 1 } kai m. eÐnai de | G1 |=| G2 |=| G3 |= 2.

6 L mma.5 me touc ìso to dunatìn perissìterouc parˆgontec eÐnai h G = P1 · · · Ps ìpou | Pi | = pni . g ∈ G wc ginìmena stoiqeÐwn twn Pi . 'Estw pk h tˆxh tou g . Shmei¸noume ìti k ≥ m. n. i To epìmeno L mma eÐnai to shmantikìtero b ma gia thn taxinìmhsh ìlwn twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn. An 1 = (f p )p m k−m = g λp k−m . . dhlad  | G | = pn gia kˆpoio n ∈ N. i = 0. ìpou p pr¸toc. gia kˆpoio λ ∈ N. 2. . Dhlad  h G den mporeÐ na grafeÐ wc ginìmeno gn siwn upoomˆdwn thc. . g eÐnai èna stoiqeÐo thc G mègisthc tˆxhc kai h omˆda phlÐko G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc pm . opìte f p = g λ .7. Kat arq n exetˆzoume to aploÔstero eÐdoc Abelian¸n omˆdwn pou eÐnai oi kuklikèc. Tìte gnwrÐzoume ìti G ∼ Cpn . Tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ G isqÔei m x = 1 (giatÐ?). EÐnai fanerìn loipìn ìti h taxinìmhsh twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn anˆgetai sthn taxinìmhsh twn Abelian¸n omˆdwn G twn opoÐwn h tˆxh eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ p. 'Estw f g ènac genn torac thc G/ g .4. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Sunep¸c h φ eÐnai apeikìnish. afoÔ h tˆxh tou f g k eÐnai pm kai f p = 1 ∈ g . ìpou m = n − k . EpÐshc gia kˆje diairèth pi . 'Etsi èqoume pk 4. Apìdeixh. tou pn upˆrqei = n−i mia monadik  upoomˆda tˆxhc pi kai aut  eÐnai h g p . Sunep¸c an G eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc m kai m = pn1 · · · pns eÐnai s 1 h anˆlush tou m se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. s. tìte h anˆlush thc G wc ginìmeno upoomˆdwn thc pou ikanopoioÔn thn idiìthta pou anafèretai sto Pìrisma 4. . Sthn perÐptwsh aut  eÐnai G = h g kai h ∩ g = { 1 }. i = 1. oi upoomˆdec g p kai g p perièqoun n−1 p thn g . . 1. Gia i.8.6. . ìpou g = g1 · · · gs kai g = g1 · · · gs eÐnai oi monadikèc ekfrˆseic dÔo stoiqeÐwn g.8. . . . tìte upˆrqei èna h ∈ G tètoio ¸ste h klˆsh h g na parˆgei thn G/ g kai h tˆxh tou h na eÐnai Ðsh me pm .8. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . Upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  tˆxhc pn . Autì eÐqe deiqteÐ kai sto Je¸rhma 4. j = 0. ìpou g eÐnai ènac n−i n−j genn torac thc G. 'Eqoume de 385 φ(gg ) = φ(g1 · · · gs g1 · · · gs ) = φ(g1 g1 · · · gs gs ) = φ1 (g1 g1 ) · · · φs (gs gs ) = φ1 (g1 ) · · · φs (gs )φ1 (g1 ) · · · φs (gs ) = φ(g)φ(g ).

opìte h = 1. . èstw rpk = λpk−m . ìpou p pr¸toc. Upojètoume ìti h Prìtash . . 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. U- G g h g g ∼ = G h g eÐnai tˆxhc p kai parˆgetai apì kˆje mh oudètero stoiqeÐo thc f h g ìpou f p = 1 kai f ∩ h g = 1. Omˆdec 'Ara to pk diaireÐ to λpk−m .7 Parˆdeigma. h. gi ∈ Gi . 4. Apìdeixh. tìte ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc eÐnai tˆxhc p. 'Estw G mia omˆda tˆxhc p3 . . .8. T¸ra h omˆda phlÐko 4. diìti diaforetikˆ h G ja eÐqe èna stoiqeÐo h tˆxhc p2 tètoio ¸ste h klˆsh h g ja par gage thn G/ g . f ∈ G tètoia ¸ste G = g h f kai g ∩ h f = h ∩ f g = f ∩ h g = { 1 } (giatÐ?).8. k. . 'Ara G = h g me h ∩ g = { 1 }. thc G/ g eÐnai tˆxhc p. ìpwc apaiteÐtai. ìpou p eÐnai pr¸toc. allˆ ìqi kuklik . èqoume m m m ìti hp = f p g −rp = g λ g −λ = 1 kai h g = f g . Gk thc G tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gk . Apì to Je¸rhma 4. eÐnai gnwstì ìti h G eÐnai kuklik . G2 . GnwrÐzoume ìti h G èqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. Tìte hp = 1 kai sunep¸c h ∩ g = { 1 }.8 Prìtash. an h G den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc p2 . 2. Tìte upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec G1 . H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh p2 kai den mporeÐ na eÐnai kuklik . Telikˆ blèpoume ìti an ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc G èqoun tˆxh p. Sunep¸c G ∼ Cp × Cp2 . Apì autì prokÔptei ìti h ∩ g = { 1 }. = T¸ra. 'Estw h g èna tètoio stoiqeÐo. Efarmìzoume epagwg  sthn tˆxh | G | thc G (dhlad  sto n). 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . Sunep¸c ìla ta stoiqeÐa. diìti mia sqèsh h = g t shmaÐnei ìti (h g ) = g kai ˆra to pm diaireÐ to . Autì sunˆgetai ˆmesa kai apì thn epìmenh prìtash. tìte upˆrqoun stoiqeÐa g. . tìte h G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc p kai sÔmfwna me to prohgoÔmeno L mma h G èqei èna stoiqeÐo h tˆxhc p tètoio ¸ste h klˆsh h g parˆgei thn G/ g . ektìc apì to oudètero. . . Tèloc eÐnai fanerì ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc ginìmeno x = hi g j kai ˆra G = h g . Gia n = 1. Jètontac h = f g −r . pojètoume ìti h G eÐnai Abelian . i = 1.7.12 sthn upoomˆda h g thc G antistoiqeÐ h upoomˆda h g / g thc G/ g pou eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo thc h g .386 4. An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p2 .

m2 . . . . Dhlad  upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec H1 . Tìte h Prìtash isqÔei gia thn omˆda phlÐko G/ g = H pou èqei tˆxh pn−m . opìte λ = µ. Hs thc H tètoiec ¸ste to kˆje stoiqeÐo h g .8. . Tìte ta kartesianˆ ginìmena 4. λ < pm . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 387 isqÔei gia ìlec tic omˆdec tˆxhc mikrìterhc apì pn . . . s. h ∈ G. . . nk kai m1 . . 0 ≤ αi < Gi . n2 .7. . i = 1. Allˆ h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou gi g kai α ˆra prèpei gi i −βi = 1. an eÐqame β β α α α β g1 1 g2 2 · · · gs s g λ = g1 1 g2 2 · · · gs s g µ . Apì to prohgoÔmeno L mma. gia kˆpoio λ ∈ N. . 0 ≤ λ < pm g kai aut  h èkfrash tou h eÐnai monadik . arijmoÔ p tètoiec ¸ste n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk > 1 kai m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ ms > 1. ms dunˆmeic enìc pr¸tou G = Cm1 × · · · × Cnk kai H = Cm1 × · · · × Cms eÐnai isìmorfec omˆdec an kai mìnon an k = s kai ni = mi gia kˆje i. epeid  h Gi èqei tˆxh mia dÔnamh tou p kai h Gi / g eÐnai kuklik . . èstw pm . 'Estw m < n. α α α dhlad  g1 1 −β1 g2 2 −β2 · · · gs s −βs g λ−µ = 1. 'Estw g èna stoiqeÐo thc G pou èqei mègisth tˆxh. . s.11 upˆrqei monadik  upoomˆda Gi thc G tètoia ¸ste Hi = Gi / g . 'Estw n1 . . Autì mporeÐ na sumbeÐ mìno an αi = βi . . 1 ≤ i ≤ k . .4. Apì to Pìrisma 4. thc H na grˆfetai monadikˆ sth morf  h g = h1 g · · · hk g . i = 1. H2 . . . . . Prˆgmati. . Sunep¸c h = h1 h2 · · · hk g λ . tìte èpetai ìti α α g1 1 −β1 g · · · gs s −βs g = g . 2. Dhlad  gi i −βi g = g   α isodÔnama gi i −βi ∈ g .9 L mma. hi g ∈ Hi . Allˆ apì thn epagwgik  upìjesh to oudètero stoiqeÐo g thc G/ g èqei α th monadik  èkfrash g = g · · · g (k forèc). Epomènwc to kˆje stoiqeÐo h ∈ G grˆfetai sth morf  α α α h = g1 1 g2 2 · · · gs s g λ .8. upˆrqei èna stoiqeÐo gi ∈ Gi pou h klˆsh gi g parˆgei thn Gi / g kai h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me | Gi / g |. 2. An m = n tìte h G eÐnai kuklik  kai h Prìtash isqÔei.

Epeid  Gp ∼ H p .8. s na eÐnai Ðsa me 1 (giatÐ?). An n = 1. . Efarmìzoume = t¸ra epagwg  sthn tˆxh | G | = | H | thc G. opìte αr+1 = αr+2 = · · · = αk = 1. 1 ≤ i ≤ k tìte G = H (opìte ∼ H ). 'Estw ìti n > 1. nr = mt kai r = t (afoÔ | Gp | = | H p | < | G |). . . Epeid  φ(g p ) = φ(g)p gia kˆje g ∈ G kai H = { φ(g) | g ∈ G }. gk ). . 'Ara | Gp | = p(α1 −1)+···+(αk −1) kai | H p | = p(β1 −1)+···+(βs −1) . tìte gia kˆpoia gi ∈ Cni . . JewroÔme ta uposÔnola Gp = { g p | g ∈ G } kai H p = { hp | h ∈ H } ta opoÐa eÐnai upoomˆdec thc G kai H antÐstoiqa (giatÐ?). . èqoume g = (g1 . Upojètoume ìti α1 = 1 kai èstw r o megalÔteroc deÐkthc i me αi = 1. 'Estw ni = pαi . .8. prokÔptei ìti k = s. . upojètoume ìti G ∼ H . . . Kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn èqei mia monadik  anˆlush wc ginìmeno kuklik¸n upoomˆdwn thc ìpwc aut  perigrˆfetai sthn Prìtash 4. . gk ) · · · (g1 . 1 ≤ i ≤ k kai mj = pβj . . Tìte α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai β1 ≥ β2 ≥ · · · ≥ βs ≥ 1. en¸ α1 + α2 + · · · + αk = n = β1 + β2 + · · · + βs . . . .10. An k = s kai ni = mi . Prˆgmati. GnwrÐzoume ìti an x eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Cpr . tìte to stoiqeÐo xp eÐnai genn torac thc upoomˆdac p Cpr−1 = xp = { (xp )i = (xi )p | xi ∈ Cpr } = Cpr . AntÐstrofa. ja prèpei kai ìla ta βj . . . gk ).10 Pìrisma. . . . . . . gk )p = (g1 . èpetai ìti φ(Gp ) = H p kai ˆra Gp ∼ H p . Ac jewr soume ènan isomorfismì φ : G −→ H . j = 1. 1 ≤ j ≤ s. h upìjesh thc epagwg c dÐnei α1 −1 = β1 −1. αr −1 = = βt − 1 kai ˆra n1 = m1 . gia G = = kˆpoio n. . EÐnai de p p p p Gp = Cn1 × · · · × Cnk kai H p = Cm1 × · · · × Cms .388 4. IsqÔei ìmwc pα1 +α2 +···+αr +(k−r) = | G | = | H | = pα1 +···+αr +(s−r) . . . gia kˆje i. EpÐshc èstw t o megalÔteroc deÐkthc j me βj = 1 opìte βt+1 = · · · = βs = 1. Sunep¸c s = k . afoÔ h tˆxh thc G diaireÐtai mìno apì dunˆmeic tou p (giatÐ?). Omˆdec Apìdeixh. . tìte α2 = · · · = αk = 1 kai ˆra ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc p (giatÐ?). tìte G = Cp = H kai α1 = 1 = β1 . Sunep¸c. 4. . an g ∈ G. . gk ) = (g1 . Tìte | G |=| H |= pn . . Autì shmaÐnei telikˆ ìti G = H . An α1 = 1. Epeid  tìte pk = | G | = | H | = ps . opìte p p g p = (g1 . k = 1 = s. . . dhlad  sto n. Epomènwc èqoume p p Gp = Cn1 × · · · × Cnr = Cpα1 −1 × · · · × Cpαr −1 kai p p H p = Cm1 × · · · × Cmt = Cpβ1 −1 × · · · × Cpβt −1 . .

. An s eÐnai o megalÔteroc deÐkthc metaxÔ twn s1 . 4. g1 · · · gk −→ (g1 . gi ∈ Gi . . . j = 1. . .4. An eÐnai anagkaÐo. .11 Je¸rhma. . ja prèpei k = s kai Gi ∼ Gi . . Tìte. lìgw tou prohgoÔmenou L mmatoc. . k kai G −→ E. . Oi kuklikèc omˆdec Cpαi onomˆzontai sun jwc stoiqei¸deic kuklikoÐ parˆgontec thc G kai oi tˆxeic twn pαi onomˆzontai stoiqei¸deic diairètec thc G. . = Apì to Pìrisma autì kai to L mma 4. . . . . . ìpou Gi gia i = 1. Tìte oi antistoiqÐec G −→ H. . . . . s eÐnai kuklikèc upoomˆdec. 2. . s ∼ eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn kai ˆra H = E . . . .8. sk . i = 1.8. g1 · · · gk −→ (g1 . . tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ stic morfèc g = g1 · · · gk kai g = g1 · · · gs . 'Estw G = G1 · · · Gk = G1 · · · Gs . .8. 'Estw t¸ra G kai G dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec tˆxhc n kai n = pn1 · · · pnk h anˆlush tou n se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. . . = i = 1. . Ja deÐxoume ìti k = s kai metˆ apì mia katˆllhlh arÐjmhsh Gi ∼ Gi . i = 1. . gj ∈ Gj . . diatˆssoume tic Gi kai Gj ètsi ¸ste | G1 | ≥ · · · ≥ | Gk | kai | G1 | ≥ · · · ≥ | Gs |. . . i = 1. . . . k . . Duì Abelianèc omˆdec G kai H thc Ðdiac tˆxhc pn eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec. . k . . k .5) i èqoume dei ìti G ∼ G an kai mìnon an Pi ∼ Qi . k . . . tìte mazÐ me tic j=1 nij = . Sunep¸c = = G ∼ G an kai mìnon an oi Pi kai Qi èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec gia = kˆje i = 1. gi ∈ Gi . . gj ∈ Gj .8. . i = 1. JewroÔme ta kartesianˆ ginìmena H = G1 × · · · × Gk kai E = G1 × · · · × Gs . An 1 k Pi kai Qi eÐnai oi monadikèc upoomˆdec twn G kai G tˆxhc pni (Pìrisma 4. gk ). . gk ). ìpou ni1 ≥ ni2 ≥ · · · ≥ nisi ≥ 1 kai n si ni . Me aut  thn orologÐa mporoÔme na diatup¸soume to ex c basikì je¸rhma. . Epomènwc kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn tˆxhc n kajorÐzetai pl rwc apì èna sÔnolo dunˆmewn pi ij twn pi . . k kai Gj gia j = 1. k .11 sumperaÐnoume ìti kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn eÐnai isìmorfh me èna kai mìno èna kartesianì ginìmeno thc morf c Cpα1 × Cpα2 × · · · × Cpαk ìpou α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai α1 + α2 + · · · + αk = n. . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 389 Apìdeixh. .

. . analloÐwtoi kuklikoÐ parˆgontec kˆje Abelian c omˆdac pou eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno (3). eÐnai isìmorfa. Sunep¸c mporoÔme na poÔme ìti oi klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n = pn1 · · · pnk brÐskontai se 1 − 1 antistoiqÐa me touc pÐnakec thc 1 k morf c   n11 n12 n p1 p1 · · · p1 1s  pn21 pn21 · · · pn2s  2  P = 2 2   ··· ··· nks nk1 nk2 pk pk · · · pk ìpou ta nij orÐzontai ìpwc perigrˆyame mìlic prin.s +1 n pi i . Omˆdec prohgoÔmenec dunˆmeic tou pi . . ìpou ni. .s . An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc n kai P eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ sthn klˆsh isomorfÐac sthn opoÐa an kei h G tìte ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc i gramm c eÐnai oi stoiqei¸deic diairètec thc monadik c upoomˆdac Pi thc G pou èqei tˆxh pni . s (1) n = m1 m2 · · · ms kai mj | mj−1 . . 4. . ìpou Gi . SunoyÐzontac t¸ra mporoÔme na diatup¸soume to Jemeli¸dec Je¸rhma twn Peperasmènwn Abelian¸n Omˆdwn. (2) AntÐstrofa an o n analÔetai ìpwc sthn (2) tìte ta mj èqoun th morf  (1). . Ta i de ginìmena twn stoiqeÐwn kˆje st lhc eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc G. an eÐnai anagkaÐo. m3 | m2 .si +1 = ni. ms | ms−1 . . jewroÔme kai tic dunˆmeic ni. j = 2. èqoume ìti Cmj ∼ Cpn1j × · · · × Cpnkj .6. . . . .8. . 2. ms s aut  thn perÐptwsh onomˆzontai analloÐwtoi parˆgontec kai oi kuklikèc omˆdec Cmj .si +2 = · · · = ni. j = 1. eÐnai opoiesd pote omˆdec (giatÐ?). . . j = 1. 3. . i = 1. s. . . . lambˆnontac upìyin ìti ìla ta kartesianˆ ginìmena Gσ(1) × · · · × Gσ(r) . .390 4. pi i. 'Estw n n mj = p1 1j · · · pk kj . . . . = 1 k Epomènwc. T¸ra apì to Je¸rhma 4. kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n antiproswpeÔetai apì èna kartesianì ginìmeno Cm1 × Cm2 × · · · × Cms (3) ìpou n = m1 m2 · · · ms kai m2 | m1 . Oi fusikoÐ arijmoÐ m1 . . DÔo Abelianèc peperasmènec omˆdec eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc analloÐwtouc parˆgontec .12 Je¸rhma. . . s.s = 0. gia kˆje σ ∈ Sn . . .7   apì ta prohgoÔmena apotelèsmata. r. .

Oi en lìgw pÐnakec P eÐnai oi ex c 6. (52 .8. j = 2. 168 · 3. (53 ). Tìte oi prohgoÔmenoi dunatoÐ pÐnakec eÐnai oi ex c. Oi antÐstoiqec analÔseic tou 504 se ginìmeno m1 m2 · · · ms .    3   2  2 1 2 2 23  32  . . 5. = C23 × C3 × C7 × C3 ∼ C168 × C3 = C22 × C32 × C7 × C2 ∼ C252 × C2 . an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontec kai oi . 5). C52 × C5 kai C5 × C5 × C5 2.  3 3 1  7 1 7 1 1 7 1 1 Oi antÐstoiqoi antiprìswpoi twn klˆsewn isomorfÐac eÐnai ta kartesianˆ ginìmena C23 × C32 × C7 ∼ C504 . eÐnai 504.13 ParadeÐgmata. 4. 126 · 2 · 2 kai 56 · 6 · 2.  32 1  7 7 1 7 1       22 2 2 2 2 2 2 2  3 3  .8. = ∼ C22 × C3 × C7 × C2 × C3 = C84 × C6 C2 × C32 × C7 × C2 × C2 ∼ C126 × C2 × C2 . 1. = C2 × C3 × C7 × C2 × C3 × C2 ∼ C56 × C6 × C2 = Sunep¸c dÔo Abelianèc omˆdec tˆxhc 504 eÐnai isìmorfec an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontèc touc eÐnai to 504   to 168 kai to 3   to 252 kai to 2   to 84 kai to 6   to 126. Autèc eÐnai oi mìnec dunatèc. Apì ton orismì twn analloi¸twn paragìntwn kai twn stoiqeiwd¸n diairet¸n miac peperasmènhc Abelian c omˆdac G. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 391 4.  32 1 1  . Oi antÐstoiqec klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc 125 antiproswpeÔontai apì ta kartesianˆ ginìmena C53 . 254 · 2. eÐnai fanerì ìti h G èqei tˆxh pn . 'Estw n = 53 . to 6 kai to 2. 5) kai (5.4. . 1. . . to 2 kai to 2   to 56. ìpou mj | mj−1 .8. p pr¸toc. s.  3 3  .14 Parathr seic. 'Estw n = 23 · 32 · 7. 84 · 6.

8 (2)). An F eÐnai èna peperasmèno s¸ma. . An m1 . ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec miac Abelian c omˆdac G tˆxhc n. s kai isqÔei αm1 = 1 gia kˆje α ∈ F∗ . . 1 ≤ m ≤ n eÐnai (pn − 1)(pn−1 − 1) · · · (pn−m+1 − 1) .9 1. An F∗ eÐnai h pollaplasiastik  omˆda enìc peperasmènou s¸matoc. p. to polu¸numo xm1 − 1 èqei to polÔ m1 rÐzec sto F. Kaj¸c kˆje polu¸numo tou F[x] èqei to polÔ n rÐzec ìpou n eÐnai o bajmìc tou poluwnÔmou. ìpou | F+ | = pn . . . . Autì mac dÐnei mia ˆllh apìdeixh thc kuklikìthtac thc F∗ (blèpe Efarmog  4.392 4. . me ms | ms−1 . 'Ena tètoio uposÔnolo lègetai bˆsh thc G. . . a) DeÐxte ìti to pl joc ìlwn twn bˆsewn thc G eÐnai Ðso me (pn − 1)(pn − p) · · · (pn − pn−1 ) . Epeid  kˆje stoiqeÐo tou F ektìc tou mhdenikoÔ eÐnai rÐza autoÔ tou poluwnÔmou prèpei m1 = | F∗ | kai ˆra h F∗ eÐnai kuklik . . Gia to lìgo autì o akèraioc m1 onomˆzetai ekjèthc thc G. . apì to jemeli¸dec je¸rhma twn Abelian¸n omˆdwn èqoume F∗ ∼ Cm1 × Cm2 × · · · × Cms = ìpou m1 . (pm − 1)(pm−1 − 1) · · · (p − 1) . ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc F∗ me mk | mk−1 . . . m2 | m1 . . Ask seic 4. gn } èna uposÔnolo thc G tètoio ¸ste G =< g1 >< g2 > · · · < gn > me < gi > ∩ < g1 > · · · < gi−1 >< gi+1 > · · · < gn > = {1} gia i = 1. . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn me analloÐwtouc parˆgontec p. h omˆda lègetai stoiqei¸dhc Abelian  omˆda. p (n forèc) kai {g1 . . Omˆdec stoiqei¸deic diairètec sumpÐptoun. S aut  thn perÐptwsh ìtan oi stoiqei¸deic diairètec eÐnai ìloi Ðsoi me p. . tìte ìla ta stoiqeÐa thc G ikanopoioÔn thn exÐswsh xm1 = 1 (giatÐ?). Epomènwc h G eÐnai kuklik  an kai mìnon an o ekjèthc thc eÐnai h tˆxh thc | G | (giatÐ?). . . .6. . tìte h prosjetik  omˆda F+ tou F eÐnai mia stoiqei¸dhc Abelian  omˆda afoÔ pF+ = 0 kai ˆra F+ ∼ Cp × Cp × · · · × Cp (n forèc). k = 2. . = 2. . . . m2 . . Mia tètoia omˆda G qarakthrÐzetai apì thn idiìthta Gp = { e }. . . b) DeÐxte epÐshc ìti to pl joc ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh pm . n. .

. Perigrˆyte ìlec tic Abelianèc omˆdec tˆxhc 3240 kai 2004. i = 1. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 393 Sunep¸c to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh p isoÔtai me to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun deÐkth p sthn G. . 4.4.p. 3. . B eÐnai upoomˆdec thc tˆxhc n kai m tìte h G èqei mia upoomˆda Γ tˆxhc Ðshc me to e. n ). 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc p5 ìpou p pr¸toc. An G eÐnai mia peperasmènh Abelian  omˆda kai A. 2.( m.8. An oi analloÐwtoi parˆgontec eÐnai o p3 kai o p2 pìsec upoomˆdec tˆxhc p2 èqei h G? 5. s. . An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc | G |= pn me analloÐwtouc parˆgontec m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ mk > 0 kai H eÐnai upoomˆda thc me analloÐwtouc parˆgontec 1 ≥ 2 ≥ · · · ≥ s > 0 deÐxte ìti k ≥ s kai i ≤ mi . TÐ mporeÐte na sumperˆnete gia ènan dianusmatikì q¸ro diˆstashc n pˆnw apì èna s¸ma me p stoiqeÐa? 2. .k.

den èqei kanonikèc upoomˆdec ektìc apì thn tetrimmènh kai ton eautì thc. is perhaps the most substantial piece of writing in the whole literature of mankind” H basik  idèa tou Galois  tan h je¸rhsh miac eidik c omˆdac metajèsewn tou sunìlou twn riz¸n enìc anˆgwgou poluwnÔmou f (x) me rhtoÔc suntelestèc. Autì  tan èna apì ta kentrikìtera majhmatikˆ probl mata thn epoq  ekeÐnh kai eÐqe sqedìn tautìqrona lujeÐ apì ton Niels Kewrik Abel (18021829) me upologistikèc mejìdouc se antÐjesh me tic omadojewrhtikèc mejìdouc tou Galois. gia thn epoq  ekeÐnh. gia n = 4. Omˆdec 4. To jemelei¸dec èrgo tou Galois ousiastikˆ perilambˆnetai sto grˆmma pou èsteile autìc se èna fÐlo tou. H omˆda aut  lègetai s mera omˆda tou Galois tou poluwnÔmou f (x). Oi omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc den èqoun kamiˆ mh-tetrimmènh gn sia upoomˆda kai kˆje Abelian  omˆda pou eÐnai apl  eÐnai mia kuklik  omˆda pou èqei tˆxh ènan pr¸to arijmì (giatÐ?). AxÐzei na tonisteÐ ìti o Abel kai o Galois qrhsimopoÐhsan katˆ ousiastikì trìpo tic mejìdouc pou  dh eÐqe anaptÔxei gia ton Ðdio skopì o Joseph-Louis Lagrange (1736-1813). 'Eqoume  dh sunant sei tètoiec omˆdec. “This letter. h ènnoia thc omˆdac prwtoemfanÐsthke stic ergasÐec tou Evariste Galois (1811-1832).9 Aplèc Omˆdec 'Opwc èqoume  dh anafèrei. Sunep¸c h G eÐnai mia apl  omˆda an kai mìnon an kˆje mh-tetrimmènoc omomorfismìc thc eÐnai ènac monomorfismìc. dhlad  thc melèthc twn algebrik¸n dom¸n. orismì thc omˆdac brÐsketai sth shmantik  anakˆluy  tou ìti h omˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n. To 1869 o Jordan uiojèthse ton ìro apl  omˆda gia mia omˆda metajèsewn pou den èqei mh-tetrimmènec gn siec kanonikèc upoomˆdec kai autìc o ìroc qrhsimopoieÐtai kai s mera gia mia opoiad pote omˆda pou èqei aut  thn idiìthta. Gi autì to grˆmma. 'Eqoume orÐsei tic kanonikèc upoomˆdec miac omˆdac G na eÐnai oi pur nec twn omomorfism¸n thc G. if judged by the novelty and profundity of ideas it contains. . Wc efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc apèdeixe ìti eÐnai adÔnaton na lujeÐ me rizikˆ h genik  exÐswsh thc morf c αn xn + αn−1 xn−1 + · · · + α0 = 0 ìtan n ≥ 5. to teleutaÐo brˆdu thc zw c tou (29 Maòou 1832). oi opoÐec apetèlesan to xekÐnhma thc sÔgqronhc ˆlgebrac.394 4. o megˆloc majhmatikìc Hermann Weyl anafèrei sto biblÐo tou “Symmetry” [30] to ex c. H ˆkrh tou n matoc pou od ghse ton Galois ston akatanìhto kai must rio. ton Auguste Chevalier.

IsqÔei ìmwc to ex c shmantikì apotèlesma twn Jordan kai H¨lder. Autì exhgeÐtai wc ex c. Gia parˆdeigma. apì to je¸rhma thc antistoiqÐac upˆrqei gn sia kanonik  upoomˆda N thc G pou perièqei gn sia thn K . Sthn prohgoÔmenh diadikasÐa ja mporoÔsan antÐ gia tic upoomˆdec Li na eÐqan epilegeÐ ˆllec upoomˆdec Lj gia tic opoÐec na eÐqame thn akoloujÐa (∗∗) L0 = G L1 L2 ··· Lm Lm+1 = {1} sthn opoÐa ta phlÐka Lj /Lj+1 .1 Je¸rhma. . 4.4. ja prèpei na pˆroume mia omˆda phlÐko G/L1 h opoÐa na eÐnai apl  omˆda. an h G eÐnai peperasmènou m kouc. g −→ gK . JewroÔme ìlec tic omˆdec G gia tic opoÐec kˆje akoloujÐa upoomˆdwn thc G G1 G2 ··· Gk ··· eÐnai peperasmènh. Gia opoiesd pote dÔo akoloujÐec upoomˆdwn thc G thc mor- . m. pou èqei pur na thn K . tìte jewroÔme thn omˆda phlÐko G/K apì thn opoÐa paÐrnoume ton epimorfismì G → G/K. kˆje peperasmènh omˆda eÐnai peperasmènou m kouc en¸ h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn den eÐnai (giatÐ?). SuneqÐzontac m autì ton trìpo paÐrnoume mia peperasmènh akoloujÐa L0 = G L1 L2 ··· Ln Ln+1 = {1} (∗) upoomˆdwn Li thc G tètoiwn ¸ste oi omˆdec phlÐka Li /Li+1 . . Autì shmaÐnei ìti h L1 eÐnai mia gn sia kanonik  upoomˆda thc G h opoÐa den perièqetai gn sia se kamiˆ ˆllh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. na eÐnai aplèc omˆdec. f c (∗) kai (∗∗) isqÔei m = n kai Li /Li+1 ∼ Lσ(j) /Lσ(j)+1 gia kˆpoia metˆjesh = σ ∈ Sn .9. n. i = 0. SuneqÐzontac aut  th diadikasÐa. . . j = 0.9. An h G den eÐnai apl  kai K eÐnai mia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. Epanalambˆnontac thn Ðdia diadikasÐa gia thn omˆda L1 . . . mporoÔme na broÔme mia gn sia kanonik  upoomˆda L2 thc L1 tètoia ¸ste h L1 /L2 na eÐnai apl . S aut  thn perÐptwsh lème ìti h G eÐnai mia omˆda peperasmènou m kouc. Aplèc Omˆdec 395 Apì autì to gegonìc ja mporoÔsame na fantastoÔme thn emfˆnish twn apl¸n omˆdwn metaxÔ twn ˆllwn omˆdwn ìpwc oi pr¸toi arijmoÐ emfanÐzontai metaxÔ twn fusik¸n arijm¸n. dhlad  gia kˆje tètoia akoloujÐa upˆrqei kˆpoio k ètsi ¸ste Gk = {1}. tou opoÐou h o apìdeixh den eÐnai mèsa stouc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. na eÐnai aplèc omˆdec. . . An h G/K den eÐnai apl .

. = = < xp2 > / < xp1 p2 > ∼ G/ < xp1 > ∼ Cp1 = = . . tìte h akoloujÐa G =< x > < xp1 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1} eÐnai mia akoloujÐa thc morf c (∗). An h G eÐnai peperasmènh kai M1 .. Omˆdec Epomènwc gia mia omˆda G peperasmènou m kouc oi aplèc omˆdec phlÐka Li /Li+1 mazÐ me tic pollaplìthtec me tic opoÐec emfanÐzontai se mia akoloujÐa (∗) upoomˆdwn thc G apoteloÔn analloÐwta stoiqeÐa thc G. SugkrÐnontˆc thn me thn prohgoÔmenh. Autì to deÐqnoume sqhmatikˆ wc ex c G G/L1 L1 L1 /L2 L2 L2 /L3 L3 . pi pr¸toi arijmoÐ.< xp1 ···pt−1 > ∼ = = = Cpt .. Ms eÐnai oi anˆ dÔo mh-isìmorfec aplèc omˆdec Li /Li+1 pou emfanÐzontai sthn en lìgw akoloujÐa (∗) tìte eÔkola prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange ìti h tˆxh thc G eÐnai Ðsh me | G | = | M1 |m1 · | M2 |m2 · . . M2 . · | Ms |ms ìpou mi . .. . . eÐnai h pollaplìthta. . . . . . blèpoume ìti G/ < xp2 > ∼ < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . me thn opoÐa emfanÐzetai h Mi sthn akoloujÐa (∗).. Ln {1} Ln Gia parˆdeigma. Oi antÐstoiqec aplèc omˆdec Li /Li+1 ed¸ eÐnai oi G/ < xp1 > ∼ Cp1 . s. . ìpou n = p1 p2 · · · pt . .. i = 1. . . an jewr soume thn kuklik  omˆda G = < x > tˆxhc n. Mia ˆllh akoloujÐa thc Ðdiac morf c eÐnai h G =< x > < xp2 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1}. . < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 .396 4. .

4. . gia kˆje δ = α. dhlad  ìti oi omˆdec phlÐka pou prokÔptoun apì mia o akoloujÐa upoomˆdwn thc G thc morf c (∗) eÐnai anexˆrthtec apì thn akoloujÐa kai exart¸ntai mìno apì thn Ðdia thn G.9. Allˆ. To 1963 oi majhmatikoÐ Feit kai Thompson apèdeixan ìti an mia mh-Abelian  omˆda èqei peritt  tˆxh aut  den eÐnai apl . To apotèlesma autì kai kurÐwc h teqnik  pou qrhsimopoieÐtai gia thn apìdeix  tou od ghsan telikˆ sth lÔsh tou probl matoc thc taxinìmhshc twn apl¸n omˆdwn. i = 0.4. antikajist¸ntac sto Je¸rhma 4. an δ = α.27. EpÐshc to ìti kˆje fusikìc arijmìc analÔetai se ginìmeno pr¸twn arijm¸n prokÔptei apì to gegonìc ìti gia thn kuklik  omˆda Cn tˆxhc n mporoÔme na jewr soume mia akoloujÐa upoomˆdwn L0 = Cn > L1 > L2 > · · · > Lk = {1} ètsi ¸ste metaxÔ thc Li kai thc Li+1 . (1 2 3). èqoume ( (α β)(γ δ) )(α γ β)( (α β)(γ δ) )−1 = (α β)(γ δ)(α γ β)(γ δ)(α β) = (α β δ). 4.9.4. Allˆ (α γ β) = (α β γ)2 ∈ K kai (α β)(γ δ)K( (α β)(γ δ) )−1 = K . mporoÔme na upojèsoume ìti n ≥ 4. k − 1. . Qrhsimopoi¸ntac thn parapˆnw Prìtash. afoÔ (α β)(γ δ) ∈ An . den upˆrqei kamiˆ upoomˆda thc G. sa to apotèlesma tou ParadeÐgmatoc pou akoloujeÐ thn Parat rhshc 4. . h omˆda phlÐko Li /Li+1 eÐnai apl  Abelian  kai ˆra tˆxhc p. . Autì mac dÐnei kai mia ˆllh apìdeixh thc monadikìthtac thc anˆlushc tou n se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. β . prokÔptei ˆme5 Gia thn ergasÐa aut  oi Feit kai Thompson brabeÔjhkan to 1965. . tìte K = An . β. Aplèc Omˆdec 397 kai ìla ta ˆlla phlÐka sumpÐptoun.2 Prìtash.9. γ .1 twn Jordan kai H¨lder. ìpou p pr¸toc. Apìdeixh. eÐnai fanerì ìti oi aplèc omˆdec paÐzoun shmantikìtato rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn.15 ta 1 kai 2 me α kai β antÐstoiqa blèpoume ìti ìloi oi 3-kukloi (α β δ) parˆgoun thn An kai ˆra K = An . Apì autˆ pou anafèrjhkan. Burnside. Me ˆlla lìgia. An K eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc An pou perièqei ènan 3-kuklo. me to “Cole Prize” sta majhmatikˆ. . Apì thn epoq  tou Jordan kai kurÐwc ton 20o ai¸na polloÐ korufaÐoi majhmatikoÐ asqol jhkan me to prìblhma thc taxinìmhshc twn peperasmènwn apl¸n omˆdwn. 'Estw (α β γ) ∈ K . Kaj¸c A1 = A2 = {1} kai A3 = {1. (1 3 2)}. Tìte.4. 1.3 Parat rhsh. to megalÔtero brabeÐo pou aponèmetai kˆje tèssera qrìnia sta majhmatikˆ. en¸ to 1970 aponem jhke ston Thompson to Fields Medal.9. Sunep¸c (α β δ) ∈ K . Sunep¸c o n ja prèpei na eÐnai ginìmeno dunˆmewn pr¸twn arijm¸n.5 Autì to apotèlesma to eÐqe eikˆsei to 1900 ènac apì touc jemeliwtèc thc JewrÐac Omˆdwn o W. Autì akrib¸c anafèrei to Je¸rhma 4.

4. AfoÔ h σ eÐnai ˆrtia ja prèpei m ≥ 3. afoÔ σ = σ . Apìdeixh. opìte apì thn prohgoÔmenh prìtash ja prèpei K = An . Tìte ìmwc ja èqoume σ = σ −1 σ ∈ K kai σ = i. Autì eÐnai ˆtopo. èstw σ = (α1 α2 α3 · · · ) · · · . EÐnai fanerì ìti h K4 eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc S4 . h A4 den mporeÐ na èqei kamiˆ gn sia upoomˆda tˆxhc 6.4 Je¸rhma (Galois). (1 3)(2 4). H èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn perièqei toulˆqiston ènan kÔklo pou den eÐnai antimetˆjesh. H σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo antimetajèsewn σ = (α1 α2 )(α3 α4 ) · · · . 3. Gia kˆje n = 4. 4. Qrhsimopoi¸ntac to AxÐwma tou ElaqÐstou. (1 2)(3 4). PerÐptwsh 2h. PerÐptwsh 1h. Kaj¸c èqoume K ja prèpei h metˆjesh An . 'Estw n ≥ 5. Upojètoume ìti m > 3 kai diakrÐnoume dÔo peript¸seic. Ja deÐxoume ìti h K perièqei ènan 3-kuklo. èpetai ìti aut  af nei stajerˆ perissìtera sÔmbola apì ìsa af nei h σ . Omˆdec Prˆgmati. EpÐshc eÐnai fanerì ìti h A3 eÐnai apl  omˆda kai ìti eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc S3 . afoÔ afenìc mia tètoia upoomˆda ja  tan kanonik  kai afetèrou ja perieÐqe ènan 3-kuklo kaj¸c h A4 èqei 8 3-kÔklouc. Gia thn perÐptwsh n = 4. i = 1. mporoÔme na jewr soume metaxÔ twn mh-tautotik¸n metajèsewn pou an koun sthn K mia metˆjesh σ tètoia ¸ste to pl joc twn sumbìlwn pou den mènoun stajerˆ kˆtw apì thn σ na eÐnai to elˆqisto dunatì.398 4. Kaj¸c ìmwc h σ af nei stajerˆ ta sÔmbola α1 kai α2 . . Allˆ to mìno sÔmbolo pou den mènei stajerì apì th σ kai mènei stajerì apì th σ eÐnai Ðswc to α5 . 'Estw m autì to pl joc.9. h S4 perièqei mìno dÔo kanonikèc mh-tetrimmènec upoomˆdec: thn A4 kai thn upoomˆda K4 = { 1. Upojètoume ìti K eÐnai mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc An . 2. Epiplèon gia n = 3 kai n ≥ 5 h An eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc Sn . (1 4)(2 3) } tou Klein. h An eÐnai apl  omˆda. σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 )(α4 α5 ) · · · na eÐnai stoiqeÐo thc K . 'Estw α5 èna sÔmbolo diˆforo twn αi .

ta opoÐa h σ den af nei stajerˆ. èqoume σ = σ −1 σ ∈ K . h2 ∈ H upˆrqoun .4. 2 An K H . epeid  | Sn : An | = 2. gia n > 1. EÐnai fanerì ìti ìla ta sÔmbola pou mènoun stajerˆ kˆtw apì th σ . τ }. An K ∩ An = An .9. n! epeid  | K An | = | K | | An | = | K | ≤ n! kai | K | = 1. 4. upˆrqoun toulˆqiston dÔo ˆlla sÔmbola. Tìte ìmwc eÐnai τ ∈ Z(Sn ) = {i}. T¸ra èstw Hn . dhlad  h upoomˆda Hn thc Gn eÐnai isìmorfh me thn An . èstw ta α4 kai α5 . ja prèpei na eÐnai K = An   K = Sn . An K ∩ Hj = { i } gia kˆje j . h monadik  upoomˆda thc Gn pou èqei deÐkth 2 sthn Gn . ìpou σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 α4 · · · ) · · · . Tìte. Aplèc Omˆdec 399 Kaj¸c h σ eÐnai ˆrtia kai den af nei stajerˆ m > 3 sÔmbola. i2 tètoioi ¸ste h1 ∈ Hi1 . 2 'Estw K = { i. afoÔ H = ∅ kai gia h1 . KleÐnoume aut  thn parˆgrafo me mia genÐkeush tou jewr matoc tou Cayley mèsw thc opoÐac mporoÔme na exetˆzoume an mia omˆda eÐnai apl    ìqi. JewroÔme th summetrik  omˆda SN ìlwn twn metajèsewn epÐ twn fusik¸n arijm¸n. An K ∩ Hj = Hj = { i } gia kˆpoio j . Tìte h ˆpeirh ènwsh H= ∞ deÐktec i1 . h2 ∈ Hi2 . h upoomˆda Gn = {σ ∈ G | σ(m) = m gia kˆje m ∈ N. tìte. tìte gia kˆje j isqÔei K ∩ Hj Hj kai ˆra apì to prohgoÔmeno je¸rhma gia j ≥ 5 K ∩ Hj = Hj   { i }. Hi1 ≤ Hj kai Hi2 ≤ Hj kai ˆra h1 h−1 ∈ Hj . Autì eÐnai kai pˆli ˆtopo. Kaj¸c h K eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . opìte gia j = max{ i1 . H tom  K ∩ An eÐnai kanonik  upoomˆda thc An kai ˆra. An K ∩ An = {1}. mènoun stajerˆ kai apì th σ . Apì to gegonìc ìti h An eÐnai apl . tìte K = { i }. mporoÔme na kata- skeuˆsoume mia ˆpeirh apl  omˆda wc ex c. tìte K ∩ Hj = Hj gia kˆje j kai ˆra K = H . sÔmfwna me ta prohgoÔmena. prèpei K ∩ An = An   {1}. dhlad  An ⊆ K . i=1 Hi eÐnai mia upoomˆda thc G. i2 }. ja prèpei | K | = 2. Gia kˆje n ∈ N. 'Eqoume de G = ∞ n=1 Gn .9. m > n } eÐnai isìmorfh me thn Sn kai Gn < Gn+1 . ja prèpei na isqÔei ρτ ρ−1 = τ gia kˆje ρ ∈ Sn . JewroÔme t¸ra mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda K thc Sn .5 Parat rhsh. IsqÔei de | G : H | = 2 (giatÐ?). tìte. 'Estw G h upoomˆda thc SN ìlwn twn metajèsewn pou af noun mìno peperasmèno pl joc sÔmbola mhstajerˆ. en¸ h σ af nei stajerì to sÔmbolo α1 pou den to af nei stajerì h σ .

èstw N G me N ≤ H .6 Epiplèon autìc o pur nac perièqei kˆje kanonik  upoomˆda thc G pou perièqetai sthn H . Tìte.10. . 'Etsi èqoume thn antistoiqÐa ρH : G −→ S|G/H| .11). apì to Je¸rhma thc AntistoiqÐac 4.7. h eikìna ρH (G) eÐnai isìmorfh me thn G/K 6 Shmei¸noume ed¸ ìti gia H = {1} paÐrnoume to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4. Prˆgmati. An h G eÐnai peperasmènh kai h tˆxh thc | G | den diaireÐ to δH ! gia mia gn sia upoomˆda H thc G. Sunep¸c o pur nac K perièqetai sthn H . 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc G pou èqei peperasmèno deÐkth | G : H | = δH . apì to Je¸rhma 4. upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou perièqetai sthn H tètoia ¸ste o δH diaireÐ ton deÐkth | G : K | = δK kai o δK diaireÐ to δH !. èqoume K = { g ∈ G | τg = i } = { g ∈ G | τg (xH) = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | gxH = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gxH = H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gx ∈ H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | g ∈ xHx−1 gia ìla ta x ∈ G } = x∈G xHx−1 .5.6 Je¸rhma. 4. Dhlad  h ρH eÐnai ènac omomorfismìc.9. Gia ton pur na K = ker ρH .12. Omˆdec 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G kai G/H to aristerì sÔnolo phlÐko.400 4.7. JewroÔme ton prohgoÔmeno omomorfismì ρH . Epiplèon isqÔei τg1 g2 = τg1 τg2 . Tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei thn metˆjesh τg epÐ tou G/H me xH −→ gxH . Autì shmaÐnei ìti gia kˆje g ∈ G kai y ∈ N isqÔei g −1 yg ∈ H . EpÐshc. Tìte. tìte h G èqei mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda pou perièqetai sthn H kai ˆra h G den eÐnai apl . kaj¸c τg1 g2 (xH) = g1 g2 xH = τg1 ( τg2 (xH) ) = τg1 τg2 (xH) . gia ton pur na K tou opoÐou èqoume | G/K | = | G/K : H/K | | H/K | ìpou | G/K : H/K | = | G : H | = δH . Apìdeixh. g −→ τg h opoÐa eÐnai profan¸c mia apeikìnish. y ∈ g∈G gHg −1 = K gia kˆje y ∈ N kai ˆra N ≤ K .

9. 'Ara δK = p = δH . pou perièqetai sthn H . eÐnai Abelian . Tìte.9. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc Apìdeixh. 'Estw g ∈ G. | G |) = p.9. upojètoume ìti h G eÐnai peperasmènh kai ìti H G. Epeid  K ≤ H ja prèpei telikˆ na eÐnai K = H. 4. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou o deÐkthc thc δK diaireÐ to p! = | G : H |!.9 .k. shmaÐnei ìti o omomorfismìc ρH den mporeÐ na eÐnai ènac monomorfismìc diìti diaforetikˆ h eikìna ρH (G) ja  tan isìmorfh me thn G kai ja èprepe h tˆxh | G | na diairoÔse thn tˆxh δH ! thc S|G/H| . | G | ). T¸ra. p Ask seic 4. gia kˆpoio k me 1 ≤ k < p. 'Estw h = 1 èna stoiqeÐo thc G kai H = h . arkeÐ na jewr soume thn perÐptwsh katˆ thn opoÐa ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc èqoun tˆxh p. Kaj¸c to phlÐko G/H eÐnai kuklik  omˆda. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. Epeid  to p2 den diaireÐ to p! = | G : H |!.(p!. Autì shmaÐnei ìti to h metatÐjetai me to g kai epeid  to g eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo thc G to h metatÐjetai me ìla ta stoiqeÐa thc G. ton pur na K thc ρH . pou diaireÐ thn tˆxh thc G. na deÐxoume ìti kˆje omˆda G tˆxhc p2 . h G èqei p + 1 mh-tetrimmènec upoomˆdec h kˆje mia tˆxhc p (giatÐ?). ja prèpei m.k. Qrhsimopoi¸ntac to prohgoÔmeno Je¸rhma. g2 ∈ G me g1 = g i hj kai g2 = g t hk . 'Etsi.d. Tìte ghg −1 = hk . Sunep¸c. h H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G.(p!. ja eÐnai hk −1 = 1 kai ˆra k p ≡ 1 mod p.8 ParadeÐgmata.4. Tìte. afoÔ h ρH (G) eÐnai upoomˆda thc S|G/H| .7 Pìrisma. upˆrqei g ∈ G ¸ste G/H = gH . ja prèpei k = 1 (giatÐ?). Apì autì prokÔptei ìti 4. Sunep¸c h G den eÐnai apl . Allˆ epeid  o p eÐnai o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc | G |. tìte ja èqoume g1 g2 = g i hj g t hk = g t hk g i hj = g2 g1 . H upìjesh ìti h tˆxh | G | thc G den diaireÐ to δH !. An h G èqei mia upoomˆda H pou èqei deÐkth p tìte h H eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Sunep¸c o δK ja diaireÐ ton m. Aplèc Omˆdec 401 kai ˆra h tˆxh | G/K | = | G : K | = δK diaireÐ thn tˆxh δH ! = | S|G/H| |. mporoÔme g 2 hg −2 = ghk g −1 = ghg −1 k = hk p k = hk 2 kai epagwgikˆ èqoume ìti h = g p hg −p = hk . Allˆ o deÐkthc δK diaireÐ kai thn tˆxh | G | thc G. 'Ara h G èqei mia tetrimmènh kanonik  upoomˆda. Prˆgmati.d. an g1 .

JewroÔme thn omˆda G = GL2 (Z3 ).402 4. . 'Estw K to kèntro Z(G). tìte o p eÐnai o megalÔteroc pr¸toc pou diaireÐ thn tˆxh | G | thc G kai o p2 den diaireÐ thn | G |. EpÐshc jewroÔme thn upoomˆda H= α β 0 γ | α. αγ = 0 xHx−1 x∈G a) DeÐxte ìti | H |= 12 kai ìti K = b) DeÐxte ìti G/K ∼ S4 . Omˆdec 1. 4. Upìdeixh: An eÐqe. DeÐxte ìti an G eÐnai mia apl  peperasmènh omˆda kai H mia upoomˆda thc pou èqei deÐkth èna pr¸to arijmì p. DeÐxte ìti h G den eÐnai apl . DeÐxte ìti mia ˆpeirh apl  omˆda G den mporeÐ na èqei mia upoomˆda H peperasmènou deÐkth. opìte | K |= 2. opìte | G | = 48. 3. Upojètoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 11. ja up rqe ènac omomorfismìc φ : G → S|G:H| me pur na mia mh-tetrimmènh upoomˆda K . 'Estw G mia omˆda tˆxhc 143. = Upìdeixh: Qrhsimopoi ste ton omomorfismì φ : G → S|G:H| . afoÔ G/K ∼ φ(G) ≤ S|G:H| . γ ∈ Z3 . β. = 2.

.

404 4. Omˆdec .

Autìc to 1872 sthn enarkt rio omilÐa wc kajhght c tou PanepisthmÐou Erlangen thc GermanÐac (gnwst c wc “Prìgramma Erlangen”) èkane thn taxinìmhsh twn diˆforwn tÔpwn “gewmetrÐac” mèsa se èna q¸ro.3. ìpwc aut  dÐnetai sthn parˆgrafo 5. Se aut  thn teleutaÐa Enìthta tou biblÐou anaptÔssoume orismèna stoiqeÐa aut c thc jewrÐac. Epiplèon mac parèqontai apotelesmatikˆ ergaleÐa gia th lÔsh sunduastik¸n problhmˆtwn.5 Drˆseic Omˆdwn H spoudaiìthta thc jewrÐac omˆdwn. upodhl¸netai apì tic dunatìthtec efarmog c thc se diˆforouc episthmonikoÔc klˆdouc. Oi perissìterec efarmogèc thc jewrÐac omˆdwn ekfrˆzontai mèsw aut c akrib¸c thc je¸rhshc tou Klein. MÐa apì tic shmantikèc efarmogèc thc ènnoiac thc “drˆshc” eÐnai h sÔntomh kai komy  apìdeixh tou Helmut Wielandt [31] twn jewrhmˆtwn tou Sylow. Mèsw aut c thc je¸rhshc mporeÐ na melethjeÐ h dom  aut c kaj eaut c thc omˆdac. 405 . ìpwc eÐdame. kai genikìtera twn majhmatik¸n. Metˆ ton Evariste Galois. thn ènnoia thc omˆdac kai tautìqrona thn qrhsimopoÐhse gia thn diereÔnhsh twn lÔsewn miac algebrik c exÐswshc. o opoÐoc ìrise. qrhsimopoi¸ntac tic omˆdec metasqhmatism¸n tou q¸rou oi opoÐoi af noun analloÐwtec orismènec gewmetrikèc idiìthtèc tou. ènac apì autoÔc pou sunèdese to ìnomˆ tou me th JewrÐa Omˆdwn eÐnai o Felix Klein (1849-1925). thn opoÐa s mera onomˆzoume “drˆsh” omˆdac pˆnw se q¸rouc kai genikìtera pˆnw se sÔnola.

x) −→ δ(g.1 OrismoÐ kai ParadeÐgmata 'Estw G mia omˆda kai X èna mh kenì sÔnolo. An t¸ra orÐsoume thn antistoiqÐa ϑ : G −→ SX . kˆje omomorfismìc ϑ : G → SX orÐzei mia drˆsh thc G pˆnw sto X jètontac ϑ(g)(x) = g · x. Mia tètoia apeikìnish δ onomˆzetai drˆsh thc G pˆnw sto X . tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish tou X ston eautì tou. δ(g2 . AntÐstrofa. gia kˆje x ∈ X kai g ∈ G. g ∈ G. Ja lème ìti h G dra pˆnw sto X an èqoume mia apeikìnish δ : G × X −→ X. Tic apeikonÐseic σg . h apeikìnish σg : X −→ X. kaj¸c tìte h ϑ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn tou opoÐou o pur nac onomˆzetai σg1 g2 (x) =(g1 g2 ) · x = g1 · (g2 · x) = g1 · σg2 (x) = σg1 (σg2 (x)) =(σg1 ◦ σg2 )(x). pur nac thc drˆshc thc G pˆnw sto X . (g. afoÔ (g1 g2 ) · x = ϑ(g1 g2 )(x) = (ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ))(x) = ϑ(g1 )(ϑ(g2 )(x)) = ϑ(g1 )(g2 · x) = g1 · (g2 · x) kai 1 · x = ϑ(1)(x) = 1X (x) = x. 'Otan mia omˆda G dra pˆnw sto sÔnolo X . 'Etsi oi idiìthtec a) kai b) grˆfontai 1 · x = x kai g1 · (g2 · x) = (g1 g2 ) · x antÐstoiqa.1 Parathr seic. g2 ∈ G kai x ∈ X . x ∈ X.1. x) thn sumbolÐzoume me g · x. Prˆgmati èqoume ϑ(g1 g2 ) =σg1 g2 = σg1 ◦ σg2 = ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ). σg (x) = g · x. x). Epiplèon kˆje stoiqeÐo x ∈ X eÐnai eikìna tou stoiqeÐou g −1 · x. x) = x b) δ(g1 . dhlad  1 · x = 1 · x kai sunep¸c x = x . Drˆseic Omˆdwn 5. 5. Prˆgmati. afoÔ an g · x = g · x . x)) = δ(g1 g2 . gia kˆje x ∈ X. x) tou stoiqeÐou (g. sun jwc tic lème metasqhmatismoÔc tou X orizìmenouc apì ta stoiqeÐa thc G. tìte g −1 (g · x) = g −1 · (g · x )   (g −1 g) · x = (g −1 · g) · x . Dhlad  h apeikìnish σg eÐnai èna stoiqeÐo thc summetrik c omˆdac SX tou X . a) δ(1. ϑ(g) = σg . eÐnai 1 − 1 kai epÐ. . x) pou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec.406 5. Sun jwc thn eikìna δ(g. gia kˆje g1 .

Gia opoiad pote omˆda G kai opoiod pote sÔnolo X = ∅ orÐzoume th drˆsh g ·x = x. 'Estw V ènac mh mhdenikìc dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F. 5. λ ∈ F. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 h opoÐa ìpwc eÐdame dra pˆnw stic korufèc enìc tetrag¸nou kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. 4. v ∈ V . tìte h G dra profan¸c pˆnw sto X . h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn tou V (ìpwc kai kˆje upoomˆda thc) dra me profan  trìpo pˆnw sto V . .1. (1 3 5)(2 4 6). (1 5 3)(2 6 4)} thc S6 . 4. afoÔ 0v = 0. Pˆli ed¸ o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. gia kˆje x ∈ V . To Ðdio isqÔei kai gia kˆje upoomˆda thc Dn . en¸ h sÔnjesh twn metajèsewn ikanopoieÐ thn idiìthta b) tou orismoÔ thc drˆshc.5. . Prˆgmati. h tautotik  metˆjesh af nei stajerì kˆje stoiqeÐo tou X . n} kai G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. 2. 2. gia kˆje v ∈ V . An X = {1. O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai ìlh h omˆda G. tìte T · x = T (x) = x. 'Estw G h diedrik  omˆda Dn kai X to sÔnolo twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ n-gwnou.1. . gia kˆje g ∈ G kai x ∈ X . afoÔ an T eÐnai mia grammik  apeikìnish tou V . Tìte to bajmwtì ginìmeno λv . an kai mìnon an T = 1V . ρ2 } ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 120◦ kai èstw X = {1. 3. . 'Opwc èqoume dei sthn Parˆgrafo 3. tìte to bajmwtì ginìmeno den eÐnai mia drˆsh thc F+ pˆnw sto V . Ed¸. 3. 2. Aut  onomˆzetai tetrimmènh drˆsh. 'Etsi. h omˆda Dn dra epÐ tou X kai aut  h drˆsh dÐnei ènan monomorfismì thc Dn sthn Sn . δ2 } twn diagwnÐwn tou tetrag¸nou: . 5. 6} oi korufèc enìc exag¸nou.1. EpÐshc. èstw G = {1. OrismoÐ kai ParadeÐgmata 407 5. 1. MporoÔme ìmwc na jewr soume thn D4 na dra pˆnw sto sÔnolo X = {δ1 .2 ParadeÐgmata. An jewroÔsame thn prosjetik  omˆda F+ tou F. Tìte h G mporeÐ na “anaparastajeД apì thn upoomˆda {i. o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. eÐnai mia drˆsh thc pollaplasiastik c omˆdac F∗ tou F pˆnw sto sÔnolo V . ρ. Sunep¸c h Dn eÐnai ousiastikˆ mia upoomˆda thc Sn . O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda {1} thc F∗ (giatÐ?).

ρ2 . 5. −1 −1 (g1 g2 ) · x = g1 g2 xg2 g1 = g1 · (g2 · x)). ìpou o m > 1 eÐnai perittìc. den eÐnai apl . Opìte o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG eÐnai autìc akrib¸c pou jewr jhke sto je¸rhma tou Cayley 3. o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG/H (ton opoÐo jewr same sthn Parˆgrafo 4. OrÐzoume mia drˆsh thc G sto X . qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia thc drˆshc miac omˆdac. 6. α2 }.1.5. x ∈ G. An orÐsoume g · U = gU = {gu | u ∈ U} gia kˆje U ∈ X .9) èqei pur na thn tom  xHx−1 . Kˆje omˆda G me tˆxh 2m. g. Aut  h drˆsh onomˆzetai drˆsh suzugÐac. dhlad  to sÔnolo X eÐnai h Ðdia h G.4 'Enac ˆlloc trìpoc eÐnai an jèsoume g · x = gxg −1 . . jètontac g · (xH) = (gx)H gia kˆje g ∈ G kai xH ∈ G/H . 'Estw X = G/H to sÔnolo twn arister¸n klˆsewn miac upoomˆdac H miac omˆdac G. to ex c.408 2 q 5. 8. 'Enac trìpoc drˆshc eÐnai an jèsoume g · x = gx (o pollaplasiasmìc thc G).3 Prìtash. Sthn pr¸th perÐptwsh o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda en¸ sth deÔterh eÐnai to kèntro Z(G) thc G (giatÐ?). apodeiknÔoume t¸ra. 'Estw X = P(G) to dunamosÔnolo (sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn) thc omˆdac G. en¸ an jèsoume g · U = Ug = { ug | u ∈ U } tìte aut  den eÐnai drˆsh (an h omˆda den eÐnai Abelian ) afoÔ g1 · (g2 · U) = g1 · (Ug2 ) = Ug2 g1 = (g2 g1 ) · U . 'Otan jèloume na melet soume th dom  miac omˆdac G sun jwc th jewroÔme na dra pˆnw ston eautì thc. α1 . allˆ h upoomˆda {1. g ∈ G tìte aut  eÐnai mia drˆsh pˆnw sto X . (EÐnai drˆsh. 7. ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 90◦ kai αi h anˆklash wc proc th diag¸nio δi . x∈G Wc èna pr¸to apotèlesma. Drˆseic Omˆdwn q1 d 3 δ1   d   d   d   q dq d δ2   4 O pur nac aut c thc drˆshc den eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. Ed¸. kaj¸c 1·x = x.

Arqikˆ. 'Ara h metˆjesh σg ∈ SG den af nei kanèna stoiqeÐo thc G stajerì. h σg eÐnai mia peritt  metˆjesh kai ˆra gia to prìshmì thc ja isqÔei π(σg ) = −1. Kaj¸c 1 ∈ G1 . afoÔ to pl joc twn sumbìlwn pou perilambˆnontai se autèc eÐnai 2m. Upojètoume ìti X1 ∩ X2 = ∅.1. An G2 = ∅. Kaj¸c ìmwc h σg den af nei kanèna stoiqeÐo stajerì. o omomorfismìc π ◦ L : G → {1. Sunep¸c to pl joc touc prèpei na eÐnai perittì (Ðso me m). 2. ja prèpei to pl joc | G1 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G1 na eÐnai epÐshc ˆrtio. OrismoÐ kai ParadeÐgmata 409 Apìdeixh. Ask seic 5. . g ∈ G). JewroÔme t¸ra th G na dra pˆnw ston eautì thc G me g · x = gx gia kˆje g. Jewr¸ntac thn èkfrash thc σg se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. Prˆgma˙ ti.k. U) −→ gUg −1 eÐnai drˆsh. 'Etsi. g = g −1 kai g −1 ∈ G2 . 'Estw ìti G2 = ∅. DeÐxte ìti h antistoiqÐa G × P(H) −→ P(H) (g. Epeid  | G | = 2m = | G1 | + | G2 |. −1}. èstw G1 = {g ∈ G | g 2 = 1} kai G2 = {g ∈ G | g 2 = 1}. ìpou L : G → SG eÐnai o omomorfismìc pou orÐsthke sto je¸rhma tou Cayley (dhlad  L(g)(g ) = gg gia kˆje g. ja prèpei | G1 | ≥ 2 kai ˆra upˆrqei g ∈ G me g 2 = 1 kai g = 1. opìte G = G1 ∪G2 . Tìte. DeÐxte ìti gia kˆje dÔo shmeÐa P kai Q tou epÐpedou R2 upˆrqei A ∈ G tètoio ¸ste A(P ) = Q an kai mìnon an to P kai to Q eÐnai shmeÐa tou Ðdiou kÔklou x2 + y 2 = r2 gia kˆpoio r ≥ 0. 'Estw X1 kai X2 dÔo sÔnola pˆnw sta opoÐa dra h Ðdia omˆda G. 'Estw G = O2 (R). x ∈ G. tìte bèbaia o isqurismìc eÐnai profan c.p. eÐnai epÐ kai ˆra o pur nac tou èqei deÐkth 2. ja deÐxoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2.5. Kaj¸c g = 1. gia kˆje g ∈ G2 . Na orÐsete mia “fusiologik ” drˆsh thc G pˆnw sto sÔnolo X = X1 ∪ X2 .1 1. 3. 'Estw G mia omˆda kai H mia kanonik  upoomˆda thc. ja prèpei oi prohgoÔmenoi kÔkloi na eÐnai mìno antimetajèseic.(twn mhk¸n twn kÔklwn). 'Etsi. isqÔei g · x = x gia kˆje x ∈ G. 'Ara to pl joc | G2 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G2 eÐnai ˆrtio. blèpoume ìti autoÐ oi kÔkloi prèpei 2 na eÐnai ìloi antimetajèseic   1-kÔkloi afoÔ σg = i kai ˆra 2 =e.

'Etsi. Gia èna stoiqeÐo x ∈ X . ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi troqièc twn stoiqeÐwn tou X apoteloÔn mia diamèrish tou X . oi klˆseic suzugÐac eÐnai gnwstèc apì th Grammik  'Algebra. T¸ra jewroÔme th drˆsh suzugÐac miac omˆdac G. tìte h klˆsh suzugÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc ìmoiouc me ton A pÐnakec. Me ˆlla lìgia. an A eÐnai ènac n×n migadikìc pÐnakac me det A = 0. ArkeÐ loipìn na deÐxoume ìti an x. h C (A) kajorÐzetai apì th morf  Jordan tou A. y ∈ X . Prˆgmati. oi klˆseic suzugÐac èqoun  dh kajoristeÐ sthn Parˆgrafo 4.2 Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec JewroÔme mia omˆda G h opoÐa dra pˆnw se èna sÔnolo X . opìte Tx = Ty . h K eÐnai kanonik  an kai mìno an aut  eÐnai ènwsh klˆsewn suzugÐac. Autì shmaÐnei ìti (g −1 g ) · y = x. an z ∈ Tx ∩ Ty . An H eÐnai mia upoomˆda miac omˆdac G kai orÐsoume th drˆsh thc H pˆnw sto sÔnolo G me h · g = gh−1 . Gia thn omˆda GLn (C).410 5. dhlad  x ∈ Ty kai ˆra Tx ⊆ Ty . Sunep¸c èqoume thn xènh ènwsh · X= x∈L Tx . tìte z = g · x = g · y gia kˆpoia g. h troqiˆ enìc stoiqeÐou g ∈ G onomˆzetai klˆsh suzugÐac tou g kai sumbolÐzetai sun jwc me C (g) = {xgx−1 | x ∈ G}. Sunep¸c dÔo stoiqeÐa x. ìpou L eÐnai èna uposÔnolo tou X pou perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje troqiˆ. h ∈ H . 'Etsi oi troqièc eÐnai oi klˆseic isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diamèrish tou X . g ∈ G. tìte h troqiˆ T1 thc koruf c 1 eÐnai ìlo to sÔnolo X kai sunep¸c ìlec oi korufèc eÐnai isodÔnamec wc proc aut  th drˆsh. Gi aut  th drˆsh. èpetai ìti oi klˆseic suzugÐac paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth thc dom c miac omˆdac. Gia thn omˆda Sn . kaj¸c epÐshc kai stic efarmogèc thc JewrÐac Omˆdwn. tìte h Tx ∩ Ty = ∅   Tx = Ty . EpÐshc eÐnai fanerì ìti mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai kanonik  an kai mìno an h klˆsh suzugÐac kˆje stoiqeÐou thc K eÐnai uposÔnolo thc K . . Sunep¸c. 4 tou tetrag¸nou. g ∈ G. Drˆseic Omˆdwn 5. y ∈ X eÐnai isodÔnama wc proc th drˆsh thc G an kai mìnon an x = g · y gia kˆpoio g ∈ G. an jewr soume thn omˆda D4 na dra pˆnw stic korufèc 1. 3. tìte eÐnai fanerì ìti oi troqièc aut c thc drˆshc eÐnai oi aristerèc klˆseic mod H sth G. EÐnai fanerì ìti X = x∈X Tx . Apì autèc tic epishmˆnseic. to uposÔnolo Tx = {g · x | g ∈ G} tou X onomˆzetai troqiˆ tou stoiqeÐou x kˆtw apì th drˆsh thc G.2. 'Omoia prokÔptei ìti Ty ⊆ Tx . 2. Prˆgmati.

. an h G eÐnai peperasmènh. H qrhsimìthta aut c thc exÐswshc ègkeitai sto gegonìc ìti kˆje prosjetèoc eÐnai diairèthc thc | G |. IsqÔei de to ex c basikì apotèlesma.to Je¸rhma 4. Tìte g1 · x = g2 · x −1 pou shmaÐnei g1 g2 ∈ Gx . Mia qr simh plhroforÐa pou mac dÐnoun oi klˆseic suzugÐac eÐnai ìti h tˆxh miac omˆdac G eÐnai to ˆjroisma twn tˆxewn twn klˆsewn suzugÐac thc: |G| = i | C (gi ) | ìpou g1 .22 prokÔptei apì to 5. g1 . Aut  eÐnai −1 mia apeikìnish. Tìte 5. gnwstì wc Je¸rhma twn troqi¸n. EÐnai profanèc ìti to Gx eÐnai mia upoomˆda thc G kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tom  Gx .1 Je¸rhma. dhlad  g1 · x = g2 x.1. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 411 H troqiˆ enìc stoiqeÐou x tou X èqei ˆmesh sqèsh me th legìmenh stajeropoioÔsa upoomˆda tou x thc G.2.2. g2 . afoÔ an g1 Gx = g2 Gx . ìpou g · x = y . gk eÐnai stoiqeÐa thc G anˆ dÔo mh suzug  tètoia ¸ste gia kˆje g ∈ G upˆrqei i gia to opoÐo g ∈ C (gi ). JewroÔme to sÔnolo G/Gx twn arister¸n klˆsewn mod Gx sthn G kai thn antistoiqÐa ϑ : G/Gx −→ Tx me ϑ(gGx ) −→ g · x. upˆrqei h arister  klˆsh gGx gia thn opoÐa ϑ(gGx ) = y .2 Parat rhsh.5. To parapˆnw Je¸rhma mporeÐ na jewrhjeÐ wc mia genÐ- keush tou Jewr matoc tou Lagrange. Aut  orÐzetai wc to uposÔnolo Gx = {g ∈ G | g · x = x} thc G. Upojètoume ìti mia omˆda G dra pˆnw se èna sÔnolo X kai | T x | = | G : Gx | IdiaÐtera.2.2. efarmìzontˆc to gia th drˆsh pou dÐnetai sto Parˆdeigma 5. dhlad  to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G pou af noun stajerì to x kˆtw apì th dosmènh drˆsh. g2 ∈ G me ϑ(g1 Gx ) = ϑ(g2 Gx ). g2 ∈ G tìte g1 g2 ∈ Gx kai ˆra −1 (g1 g2 ) · x = x. Mia .8. Prˆgmati. x∈X èstw Tx h troqiˆ enìc stoiqeÐou x. .2.1.4. dhlad  g1 Gx = g2 Gx . . Apomènei na deÐxoume ìti h ϑ eÐnai 1 − 1. èqoume | G | = | Tx | | Gx | kai ˆra to pl joc twn stoiqeÐwn miac troqiˆc diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac. . 5. T¸ra gia èna y ∈ Tx . Apìdeixh. 'Estw g1 .

autèc mporoÔn na parastajoÔn me to ex c sq ma t (•)(•) · · · (•) (••)(••) · · · (••) · · · · · · (• • • · · · •) α1 α2 αt Se autì to sq ma. oi teleÐec antikajÐstantai apì ta sÔmbola 1. . oi kentropoioÔsec upoomˆdec suzug¸n stoiqeÐwn eÐnai suzugeÐc. to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G twn opoÐwn h klˆsh suzugÐac apoteleÐtai mìno apì èna stoiqeÐo. . . n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh me autì ton trìpo eÐnai α1 !α2 ! . tìte eÔkola prokÔptei ìti CG (g1 ) = xCG (g2 )x−1 . parathroÔme ìti o pur nac thc drˆshc suzugÐac eÐnai to kèntro Z(G) = g∈G CG (g). . 5. Me ˆlla lìgia. Autì shmaÐnei ìti an σ = σ1 σ2 · · · σs eÐnai h èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn (sumperilambˆnontac kai touc 1-kÔklouc). . Aut  h exÐswsh lègetai exÐswsh klˆsewn thc G.3 Parˆdeigma. 2. λ1 + λ + · · · + λs = n. . . . èstw g1 = xg2 x−1 . g2 ∈ G eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa. . EpÐshc ènac i-kÔkloc mporeÐ na grafeÐ me i diaforetikoÔc trìpouc qwrÐc na allˆxei h . h σk èqei m koc λk . . An g1 . . oi metajèseic pou prokÔptoun den eÐnai ìlec diakekrimènec afoÔ oi αi i-kÔkloi mporoÔn na metatejoÔn metaxÔ touc qwrÐc na allˆxei h metˆjesh. αt !. H stajeropoioÔsa upoomˆda enìc stoiqeÐou g ∈ G gia th drˆsh suzugÐac pˆnw sthn G sun jwc onomˆzetai kentropoioÔsa upoomˆda tou g kai sumbolÐzetai me CG (g). λs ). λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . α2 2-kÔklouc . . . 'Estw ìti o tÔpoc autìc eÐnai h diamèrish tou n (λ1 . Sunep¸c jèloume na broÔme to pl joc twn metajèsewn twn opoÐwn oi ekfrˆseic wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn perilambˆnoun α1 1-kÔklouc. Drˆseic Omˆdwn pio eÔqrhsth morf  thc exÐswshc aut c prokÔptei an jewr soume to kèntro Z(G). . Sunep¸c to pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. Allˆ.412 5. αt t-kÔklouc. EpÐshc. arkeÐ na upologÐsoume to pl joc twn metajèsewn pou eÐnai suzugeÐc me th σ . GnwrÐzoume ìti dÔo metajèseic eÐnai suzugeÐc an kai mìnon an eÐnai tou idÐou tÔpou. .2. Ac upologÐsoume thn tˆxh thc kentropoioÔsac upoomˆdac miac metˆjeshc σ thc Sn . .2. . Me ˆlla lìgia ìlec. n me n! trìpouc.1. 2. . λ2 . Upojètoume ìti to pl joc twn σk pou èqoun m koc λk eÐnai αk . Me bˆsh to Je¸rhma 5. èqoume | G | = | Z(G) | + i | C (gi ) | ìpou ta gi èqoun epilegeÐ apì klˆseic suzugÐac pou èqoun perissìtera tou enìc stoiqeÐa. 'Etsi.

. . . 2. | C (g) | = 'Ara h exÐswsh klˆsewn gÐnetai k |G| . . ja pˆroume n! 1α1 α 1 !2α2 α α 2 ! . Epomènwc to sunolikì pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. tαt αt ! Gia parˆdeigma. . | CG (g) | |G| = i=1 |G| = |G| | CG (gi ) | k k i=1 1 | CG (gi ) | kai sunep¸c 1= i=1 1 | CG (gi ) | (∗) ìpou k eÐnai to pl joc twn klˆsewn suzugÐac. ja qreiastoÔme to epìmeno apotèlesma. . . .2.5. . t t αt ! diaforetikèc metajèseic oi opoÐec eÐnai ìlec oi suzugeÐc metajèseic pou èqoun ton prohgoÔmeno tÔpo.2. . 2. . 'Ara h kentropoioÔsa upoomˆda kˆje tètoiac metˆjeshc èqei tˆxh 1α1 α1 !2α2 α2 ! . n. Gia to lìgo autì. .1 èqoume gia mia peperasmènh omˆda G. an n = 5. ja apodeÐxoume t¸ra ìti to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k akrib¸c klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. . n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh eÐnai 1α1 α1 !2α2 α2 ! . Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 413 metˆjesh. Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh (∗). tαt αt ! 'Ara an antikatast soume sto prohgoÔmeno sq ma tic teleÐec me ta sÔmbola 1. . . oi tˆxeic twn kentropoious¸n upoomˆdwn dÐnetai ston epìmeno pÐnaka TÔpoc 1 1 1 1 1 1 1 2 1 4 2 3 5 metˆjeshc 1 1 1 1 2 3 2 Tˆxh kentropoioÔsac 15 · 5! = 5! 13 · 3! 21 · 1! = 12 12 · 2! 31 · 1! = 6 11 · 1! 22 · 2! = 8 11 · 1! 41 · 1! = 4 21 · 1! 31 · 1! = 6 51 · 1! = 5 Apì to Je¸rhma 5.

. ton opoÐo sumbolÐzoume me C(k) (afoÔ exartˆtai apì to k ). . . Apìdeixh. opìte CG (g1 ) = G. Tìte. . en¸ gia opoiod pote ˆllo r den upˆrqei kamÐa akoloujÐa. nk ) jetik¸n akeraÐwn arijm¸n pou eÐnai lÔseic thc k 5. 'Estw k ∈ N − {0} kai r ∈ R. k 'Estw ìti h n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk eÐnai mia zhtoÔmenh lÔsh. T¸ra apì ìlec tic akoloujÐec jetik¸n akeraÐwn lÔsewn (n1 . h (β). To pl joc twn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. .6 Pìrisma. Epeir k d  t¸ra oi dunatèc epilogèc jetik¸n akèraiwn n me n ≤ eÐnai peperasmènou r pl jouc kai (qrhsimopoi¸ntac thn epagwgik  upìjesh) gia kˆje tètoia epilog  h exÐswsh r− 1 = n k−1 i=1 1 xi èqei peperasmèno pl joc akeraÐwn jetik¸n lÔsewn (n1 .5 Je¸rhma.4 L mma (E. nk−1 ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk−1 .2. diìti diaforetikˆ den upˆrqei kamiˆ tètoia akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn arijm¸n. . (| CG (g2 ) |. to L mma isqÔei. . Tìte 1 xi r= i=1 (∗∗) eÐnai peperasmèno. nk ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk jewroÔme mia gia thn opoÐa to n1 eÐnai o megalÔteroc dunatìc akèraioc. . MporoÔme na upojèsoume ìti r > 0.2. Drˆseic Omˆdwn to pl joc twn akolouji¸n (n1 . 5. . n2 . n2 . 1 Efarmìzoume epagwg  sto k . Epiplèon. . Gia k = 1 kai r thc morf c β upˆrqei mÐa mìno akoloujÐa. An sto prohgoÔmeno L mma jèsoume r = 1 tìte mia lÔsh thc (∗∗) eÐnai h akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn (| G |). Apìdeixh. Gia ìlec tic peperasmènec omˆdec G pou èqoun k klˆseic suzugÐac. | CG (gk ) |). 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou èqei k klˆseic suzugÐac. .2. Landau 1903). . .414 5. . gia èna dedomèno k . n2 . 5. Tìte nk ≤ . . arkeÐ na deiqteÐ ìti isqÔei to L mma gia fjÐnousec akoloujÐec n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk . . èqoume | G | ≤ C(k). . JewroÔme ìti g1 = 1. upˆrqei ènac jetikìc akèraioc C(k) tètoioc ¸ste | G | ≤ C(k).

Dhlad  h G eÐnai h kuklik  omˆda tˆxhc 2. An loipìn  tan m = 0. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai n ≥ 1.8 Je¸rhma. 'Ara | G | ≥ 2(| G | −1). Allˆ h tˆxh | Z(G) | tou kèntrou diaireÐ to pn . 'Estw H. 'Estw | G | = pn .2. kˆje mia apì autèc eÐnai isìmorfh me mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. tìte h mia apì autèc èqei | G | −1 stoiqeÐa kai apì to Je¸rhma 5. opìte | G | ≤ 2 kai epeid  | G | = 1. ja eÐqame k p =1+ i=1 n psi . èqoume | G | = 2.1 eÐnai h ex c. twn klˆsewn suzugÐac eÐnai Ðso me thn tˆxh | G | thc G an kai mìnon an h G eÐnai Abelian . B. Epiplèon. gia parˆdeigma. Tìte | HK | = |H | |K | . Autì eÐnai ˆtopo. apì to je¸rhma tou Cayley).1. en¸ kˆje ˆpeirh omˆda thc opoÐac ìla ta stoiqeÐa ektìc tou 1 èqoun ˆpeirh tˆxh mporeÐ na emfuteuteÐ se mÐa apì autèc. 'Ena stoiqeÐo g ∈ G an kei sto kèntro Z(G) an kai mìnon an h klˆsh suzugÐac tou perièqei mìno èna stoiqeÐo (to Ðdio to g ). Neumann apèdeixan ìti upˆrqoun ˆpeirec to pl joc omˆdec oi opoÐec èqoun mìno dÔo klˆseic suzugÐac. |H ∩ K | . tìte apì thn exÐswsh klˆsewn kai to Je¸rhma 5. An aut  perièqei dÔo klˆseic suzugÐac. dhlad  | G | = λ(| G | −1) gia kˆpoio λ ∈ Z. si = 0 ìpou psi eÐnai h tˆxh thc klˆshc suzugÐac C (gi ) me gi = 1. kai ˆra Z(G) = pm .9 Pìrisma.2. upˆrqoun peperasmènou pl jouc omˆdec tˆxhc n (afoÔ. 5. To 1949 oi G.2. EÐnai fanerì ìti gia mia peperasmènh omˆda G to pl joc 5. Kˆje tètoia omˆda èqei tˆxh mikrìterh   Ðsh apì C(k).1. 'Ara prèpei m = 0. Neumann kai H. Allˆ gia n ∈ N. Tìte.2. An h G èqei mìno mÐa klˆsh suzugÐac tìte fusikˆ aut  eÐnai h tetrimmènh omˆda. mporoÔme na pˆroume to ex c  dh gnwstì apotèlesma.7 Parat rhsh. wc pìrisma tou Jewr matoc 5.2.2. K dÔo peperasmènec upoomˆdec miac omˆdac G.H. 5. to kèntro Z(G) thc G den eÐnai tetrimmèno. λ ≥ 2. Apìdeixh.1 to | G | −1 ja diaireÐ thn | G |. dhlad  | Z(G) | = 1.5. Higman. Mia ˆllh shmantik  efarmog  tou Jewr matoc 5. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 415 Apìdeixh.2.2.

416 5.10 Prìtash. Opìte. tìte èqoume g∈G gUg −1 − 1 = (gUg −1 g∈G {1}) ≤ | G : NG (U) | (| U | −1).1. Allˆ epÐshc h stajeropoioÔsa upoomˆda GK eÐnai profan¸c h tom  H ∩ K . prokÔptei an jewr soume mia omˆda G na dra pˆnw sto dunamosÔnolo thc X = P(G) wc ex c.2. apì thn prohgoÔmenh anisìthta prokÔptei ìti | G : U | ≤ 1 kai ˆra G = U . An A eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac tìte h G parˆgetai apì to A. An h U perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac thc G. H stajeropoioÔsa upoomˆda GU enìc uposunìlou U thc G sumbolÐzetai me NG (U) kai onomˆzetai kanonikopoioÔsa upoomˆda tou U . Sunep¸c. u ∈ X. g ∈ G.2.2. g · U = gUg −1 . 'Ara. afoÔ | gUg −1 | = | U | gia kˆje g ∈ G. Drˆseic Omˆdwn Apìdeixh. Profan¸c èqoume HK = h∈H hK . an U eÐnai mia upoomˆda miac peperasmènhc omˆdac G kai jewr soume thn ènwsh gUg −1 .1 èqoume | TK | = |H | | HK | = .1. JewroÔme thn omˆda H na dra pˆnw sto sÔnolo X = {xK | x ∈ G} me h · xK = (hx)K . apì to Je¸rhma 5. Eidikˆ. g ∈ G. Allˆ isqÔei | G : NG (U) | ≤ | G : U |. Opìte. o deÐkthc | G : NG (U) | eÐnai to pl joc twn diakekrimènwn uposunìlwn thc morf c gUg −1 . . prèpei | HK | = | K | | TK |. |H ∩ K | |K | Mia akìma qr simh efarmog  tou Jewr matoc 5.2. Kaj¸c hK = h · K . apì to Je¸rhma 5. 'Ara | gUg −1 | −1 ≤ | G : U | (| U | −1) = | G | − | G : U | kai telikˆ gUg −1 ≤ 1+ | G | − | G : U | . afoÔ oi aristerèc klˆseic mod K pou perièqontai sthn troqiˆ TK eÐnai xènec anˆ dÔo kai kˆje mia perièqei | K | stoiqeÐa. tìte h ènwsh gUg −1 perièqei ìla ta stoiqeÐa thc G kai ˆra aut  h ènwsh ja prèpei na eÐnai Ðsh me th G. blèpoume ìti to sÔnolo HK eÐnai h ènwsh ekeÐnwn twn arister¸n klˆsewn mod K sth G pou eÐnai stoiqeÐa thc troqiˆc TK . Apì autì sumperaÐnoume ìti: g∈G 5.

DeÐxte ìti sthn G1 × G2 ta stoiqeÐa (a1 . 8. β ∈ R kai X = R. 4. Na deiqteÐ ìti oi kentropoioÔsec upoomˆdec twn a kai b eÐnai Ðsec an (toulˆqiston) mÐa apì autèc eÐnai kanonik . b1 ) kai (a2 . opìte sÔmfwna me ta prohgoÔmena. Upojètoume ìti h G dra sto X . DeÐxte ìti upˆrqei stoiqeÐo tou X pou mènei stajerì kˆtw apo th drˆsh thc G. 'Estw G1 . g −1 } (me thn perÐptwsh g = g −1 na mhn apokleÐetai). Ask seic 5. 3. .5. AfoÔ deiqteÐ ìti h G dra pˆnw 0 1 sto X . 'Estw G mia omˆda me 16 stoiqeÐa. b ∈ G dÔo suzug  stoiqeÐa. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 417 Apìdeixh. D¸ste èna parˆdeigma dÔo stoiqeÐwn se mia omˆda pou èqoun thn Ðdia tˆxh allˆ den eÐnai suzug .2 1. 6. gia g = kai x ∈ R. ArkeÐ na jewr soume thn upoomˆda U pou parˆgetai apì to A. Qrhsimopoi ste thn exÐswsh klˆsewn gia na breÐte ìlec tic peperasmènec omˆdec G gia tÐc opoÐec h kentropoioÔsa upoomˆda CG (g) kˆje stoiqeÐou g ∈ G \ {1} eÐnai h {1. DeÐxte ìti upˆrqei èna toulˆqiston stoiqeÐo tou X pou paramènei stajerì kˆtw apì th drˆsh thc G. 7. 'Estw G mia omˆda kai a. 'Estw G = α β | α = 0. 'Estw G mia omˆda tˆxhc pn kai X èna sÔnolo pou to pl joc twn stoiqeÐwn tou den diaireÐtai me to p. α. x2 upˆrqei g ∈ G ètsi ¸ste g · x1 = x2 ? 5. OrÐzoume g ·x = 0 1 α β αx + β .2. DeÐxte ìti dÔo suzug  stoiqeÐa se mia omˆda èqoun thn Ðdia tˆxh. h opoÐa dra se èna sÔnolo X me 31 stoiqeÐa. aut  ja prèpei na eÐnai ìlh h G. g. Poioc eÐnai o pur nac thc drˆshc? Gia kˆje dÔo pragmatikoÔc x1 . na brejeÐ h troqiˆ kai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou mhdenìc. 2. DeÐxte ìti an X eÐnai èna uposÔnolo miac omˆdac G pou perièqei ènan antiprìswpo apì kˆje klˆsh suzugÐac kai ta stoiqeÐa tou antimetatÐjentai tìte h G eÐnai Abelian . b2 ) eÐnai suzug  an kai mìnon an to a1 eÐnai suzugèc tou a2 kai to b1 eÐnai suzugèc tou b2 . G2 dÔo omˆdec.

17. ìpou G = G/[G. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. An τ = (1 3)(2 4) ∈ Sn . 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F me diˆstash n. 16. 13. blèpe epìmenh parˆgrafo). . 12. y dÔo suzug  stoiqeÐa thc G. DeÐxte ìti o arijmìc twn stoiqeÐwn g ∈ G pou eÐnai tètoia ¸ste g x g −1 = y eÐnai Ðsoc me | CG (x) |. DeÐxte ìti | CG (x) | ≥ | G |. 'Estw G mia peperasmènh mh kuklik  omˆda thc opoÐac kˆje gn sia upoomˆda eÐnai Abelian . DeÐxte ìti upˆrqei kanonik  upoomˆda N thc G me 1 = N = G. tìte GLn (C) = gHg −1 . 14. DeÐxte ìti to CG ( H ) = { g ∈ G | gu = ug. gia kˆje u ∈ H } eÐnai upoomˆda thc G kai mˆlista kanonik  upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac thc H . g∈GLn ( ) C 15. G]. An u eÐnai èna mh mhdenikì diˆnusma tou V kai H = {A ∈ GLn (F) : to diˆnusma u eÐnai idiodiˆnusma tou A}. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x ∈ G. Upojètoume ìti o n eÐnai sqetikˆ pr¸toc me ton ϕ(n). 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x. upologÐste thn kentropoioÔsa upoomˆda CSn (τ ). DeÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh klˆsewn miac peperasmènhc omˆdac apodeÐxte ìti h omˆda èqei èna toulˆqiston stoiqeÐo g tˆxhc p ìpou p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc omˆdac (Je¸rhma tou Cauchy. Pìsec klˆseic suzugÐac upˆrqoun stic omˆdec S7 kai S8 ? 11. gia kˆpoio n ≥ 4. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc.418 5. 10. tìte deÐxte ìti to sÔnolo H eÐnai upoomˆda thc G = GLn (F) kai ìti an F = C. Epiplèon deÐxte ìti h omˆda phlÐko NG (H)/CG (H) eÐnai isìmorfh me mia upoomˆda thc omˆdac automorfism¸n thc H . 'Estw G mia omˆda me tˆxh n. Drˆseic Omˆdwn 9.

. . . qrhsimopoi¸ntac drˆseic. ur } kai U2 = {u1 . tìte upˆrqei èna stoiqeÐo σ ∈ Sn . 'Estw Br to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn tou sunìlou A = ∼ Apìdeixh. . Autì shmaÐnei ìti h troqiˆ enìc opoioud pote stoiqeÐou tou Br eÐnai ìlo to Br . Tìte | Br | = n! r!(n − r)! 5.2.4. qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 5.1. . An jewr soume to sÔnolo U = { 1. . .3 Ta Jewr mata tou Sylow 'Estw G mia peperasmènh omˆda. . Gia parˆdeigma. to opoÐo èqoume sunant sei kai sthn pr¸th Enìthta (blèpe Efarmog  1.27). σ(r) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic r! metajèseic twn 1. ur } eÐnai dÔo stoiqeÐa tou Br .1 L mma. Ta Jewr mata tou Sylow 419 5. . dhlad  an m eÐnai ènac diairèthc thc | G |. r . 'Ara h metˆjesh σ(1). . . . . . | Br | = | Sn : GU | = n! = r!(n − r)! n . dhlad  èqoume mìno mia troqiˆ gi aut  th drˆsh. tìte mporeÐ na mhn upˆrqei upoomˆda thc G pou na èqei tˆxh m. {1. Mia apl  apìdeixh autoÔ tou jewr matoc èqei dojeÐ apì ton Wielandt [31]. Sunep¸c | GU | = r!(n − r)! kai epeid  to Br eÐnai h troqiˆ tou U èqoume. ParathroÔme ìti an U1 = {u1 . . . tètoio ¸ste σ·U1 = U2 .7). . σ(2). 2. h omˆda A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma pou akoloujeÐ metˆ thn Parat rhsh 4. r }. . σ(r) }. tìte h stajeropoioÔsa upoomˆda GU tou U eÐnai to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ= 1 2 ··· σ(1) σ(2) · · · r r+1 ··· σ(r) σ(r + 1) · · · n σ(n) ètsi ¸ste U = { σ(1). σ(2). .1. me bˆsh to Je¸rhma 5. 2. . . . . .1. . Sylow apèdeixe ìti an h tˆxh thc G eÐnai thc morf c pα m. jètontac σ · U = {σ(u) | u ∈ U} gia kˆje σ ∈ Sn kai U ∈ Br . . . . Autì to apotèlesma jewreÐtai wc to jemeli¸dec je¸rhma thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. xèroume ìti h tˆxh kˆje upoomˆdac thc G diaireÐ thn tˆxh thc G. To 1872 o Norbhgìc majhmatikìc L. .3. n} pou to pl joc twn stoiqeÐwn touc eÐnai Ðso me r. r kai h metˆjesh σ(r + 1).2.5. . . ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. . . DÐnoume mia apìdeixh tou epìmenou L mmatoc. . . tìte h G èqei mia upoomˆda tˆxhc pα . n. σ(n) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic (n − r)! metajèseic twn r + 1. Apì to je¸rhma tou Lagrange. .3. OrÐzoume mia drˆsh thc summetrik c omˆdac SA = Sn sto Br . To antÐstrofo autoÔ tou jewr matoc den isqÔei.

tìte h G perièqei mia upoomˆda tˆxhc pα . Autì deÐqnei ìti h tˆxh | Hi | thc Hi diaireÐ thn tˆxh | Ui | = pα . 'Estw X1 . tìte.2. Krat¸ntac to u stajerì kai jewr¸ntac to x na diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc Hi . 'Eqoume pα m pα = pα m(pα m − 1) · · · (pα m − i) · · · (pα m − pα + 1) pα (pα − 1) · · · (pα − i) · · · (pα − pα + 1) ParathroÔme ìti h mègisth dÔnamh tou p pou diaireÐ ton (pα m − i) eÐnai h Ðdia ìpwc aut  pou diaireÐ kai ton pα − i. tìte xu ∈ Ui afoÔ x · Ui = Ui . 2. . 'Ara to Ui eÐnai h ènwsh ìlwn twn dexi¸n klˆsewn Hi u. | Hi | (2) An u ∈ Ui kai x ∈ Hi . èqoume ìti | Xi | = |G| . Tìte h G dra pˆnw sto X me g · U = { gu | u ∈ U }. . s. X2 . . . u ∈ Ui (fusikˆ ìlec autèc oi klˆseic mporeÐ na mhn eÐnai diˆforec metaxÔ touc). Apìdeixh. An pα eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ pou diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac G. Xs oi troqièc aut c thc drˆshc. . Tìte | Ui | = ri | Hi |. paÐrnoume Hi u ⊆ Ui . 'Estw ri to pl joc twn diˆforwn anˆ dÔo klˆsewn Hi u. . . . . apì to 5. An Hi eÐnai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou Ui . . i = 1. . s. Apì tic (2) kai (3) èpetai ìti (3) | Xi | = pdi m ìpou di = α − αi . αi ≤ α.1. An p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ to fusikì arijmì m tìte o ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou pα m p pou diaireÐ kai ton .3 1o Je¸rhma tou Sylow.2 L mma. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn thc G pou èqoun tˆxh pα .3.3. Drˆseic Omˆdwn 5. 5. . 'Estw n = | G | = pα m. Sunep¸c ìlec oi dunˆmeic tou p apaleÐfontai ektìc apì th dÔnamh pou diaireÐ to m . Sunep¸c èqoume | Hi | = pαi .420 5. (1) 'Estw ìti Xi eÐnai h troqiˆ tou uposunìlou Ui thc G pou èqei pα stoiqeÐa. pα Apìdeixh. u ∈ Ui . i = 1. 'Eqoume s |X | = i=1 | Xi | . .

tìte upˆrqei èna stoiqeÐo thc G pou èqei tˆxh p.3. An p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc | G | miac peperasmènhc omˆdac G.4 . Gi autì to i ja èqoume αi = α. tìte prèpei pi = p2 = · · · = ps = p. To sÔnolo ìlwn twn pr¸twn arijm¸n pou diairoÔn thn tˆxh 5. . .3. Apìdeixh.3. h dÔnamh pt+1 den diaireÐ ton | X | = m(pd1 + · · · + pds ). .1 èqoume 421 |X | = pα m pα kai an pt eÐnai h megalÔterh dÔnamh pou diaireÐ ton m tìte.3. tìte oi upoomˆdec thc G pou èqoun tˆxh pα lègontai p-upoomˆdec tou Sylow.4. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc.6 Pìrisma. èpetai ìti gia kˆje i = 1.3. m aut  thn orologÐa wc ex c: “ Mia peperasmènh omˆda eÐnai mia p-omˆda an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p. gia ìla ta i = 1.2. s. 5. 'Ara prèpei na upˆrqei kˆpoio i = 1. Apìdeixh. s upˆrqei toulˆqiston èna stoiqeÐo tou opoÐou h tˆxh eÐnai pi . . 'Estw | G | = pn1 · · · pns h anˆlush thc tˆxhc thc G se pr¸touc s 1 parˆgontec. Apì to Pìrisma 5. Mia omˆda (peperasmènh   ˆpeirh) lègetai p-omˆda an kˆje stoiqeÐo thc èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. .3. 2. . . apì to L mma 5. An  tan di > 0.6 ja mporoÔse na diatupwjeÐ.3.” . Allˆ an kˆje stoiqeÐo thc G èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. . IdiaÐtera an pα eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh | G |.4 Pìrisma (Je¸rhma tou Cauchy). Se mia peperasmènh omˆda G kˆje stoiqeÐo thc. miac peperasmènhc omˆdac G eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n oi opoÐoi eÐnai tˆxeic stoiqeÐwn thc omˆdac. apì to 5. . . .5 Pìrisma. Sunep¸c to Pìrisma 5.5. dhlad  | Hi | = pα pou apodeiknÔei to zhtoÔmeno.3.3. ètsi ¸ste di = 0. èqei tˆxh Ðsh me mia dÔnamh enìc pr¸tou p an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p. tìte h dÔnamh pt+1 ja diairoÔse ton | X | pou eÐnai ˆtopo. Autì prokÔptei apì to Je¸rhma tou Lagrange kai to Pìrisma 5. Ta Jewr mata tou Sylow EpÐshc. . 2. s. 5.

3. Sunep¸c.4. Allˆ epeid  o deÐkthc | P N : P | diaireÐ to deÐkth | G : P | (pou eÐnai pr¸toc proc ton p). b) Apì to Pìrisma 4. prokÔptei ìti | N : P ∩ N | = | P N : P |. èqoume |G : P | = |G : PN | |PN : P | kai ˆra o p den diaireÐ to | G : P N |. = P P ∩P Autì deÐqnei ìti h tˆxh | P P | thc P P eÐnai mia dÔnamh tou p. Epeid  ìmwc | P N/N | = | P/P ∩ N |. H P eÐnai fusikˆ kanonik  upoomˆda thc NG (P ). èpetai ìti kai o deÐkthc | N : P ∩ N | eÐnai pr¸toc proc ton p. An P eÐnai mia p-upoomˆda Sylow kai N eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc peperasmènhc omˆdac G. Drˆseic Omˆdwn 5. Apìdeixh. 'Ara | P P | = | P | kai sunep¸c P = P . .4. tìte a) H upoomˆda P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . Apì to 2o Je¸rhma isomorfism¸n èqoume PP ∼ P . prokÔptei ìti |G : N | = |G : PN | |PN : N | sumperaÐnoume ìti h P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . h P eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p kai o deÐkthc thc P sthn G eÐnai pr¸toc proc ton p. Apì to Pìrisma 4.422 5.3. 5.8 Prìtash.25. Mia p-upoomˆda tou Sylow thc G eÐnai h mình p-upoomˆda tou Sylow thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (P ). a) Apì to 2o Je¸rhma twn isomorfism¸n èqoume PN ∼ P . Apì ton orismì twn p-upoomˆdwn tou Sylow.4.7 Prìtash. èqoume |PN : N | |N : P ∩ N | = |PN : P ∩ N | = |PN : P | |P : P ∩ N | .25. Allˆ h tˆxh | P | thc P eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. = N P ∩N 'Ara h tˆxh thc P N/N eÐnai mia dÔnamh tou p. Upojètoume ìti P eÐnai mia ˆllh p-upoomˆda tou Sylow thc NG (P ).25. b) H tom  P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . Apìdeixh. Qrhsimopoi¸ntac pˆli to Pìrisma 4. h P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N .

'Ara prèpei na eÐnai s = r. Ps } kai sunep¸c s ≡ 1 mod p. H P1 dra pˆnw sto sÔnolo {P1 . tìte p | r − 1 dhlad  r ≡ 1 mod p. . 'Ara. . .3. An h G eÐnai Abelian  omˆda.10. dhlad  autì to pl joc prèpei na eÐnai mia dÔnamh tou p. an up rqe i ∈ { 2. tìte aut  èqei mìno mia pupoomˆda tou Sylow (afoÔ NG (P ) = G). b) Kˆje upoomˆda thc G me tˆxh mia dÔnamh tou p eÐnai upoomˆda miac p-upoomˆdac tou Sylow.3. mìno mia troqiˆ perièqei mìno èna stoiqeÐo kai aut  eÐnai to monosÔnolo {P1 }. ìpwc akrib¸c sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. . t ≡ 1 mod p pou eÐnai ˆtopo. t ≡ 0 mod p kai apì th drˆsh thc Ps+1 . to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou perièqontai se mia troqiˆ diˆforh thc {P1 } prèpei na diaireÐ thn tˆxh | P1 | thc P1 . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5.10. 2. . Ps+t . tìte h P1 ja  tan upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (Pi ) thc Pi . eÐnai suzugeÐc. a) 'Estw ìti den eÐnai ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow P1 . . .9 Pìrisma. 5. Ta Jewr mata tou Sylow 423 5. Pr suzugeÐc metaxÔ touc. Ps+t } dra t¸ra kai h P1 kai h Ps+1 . 'Estw t to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou eÐnai suzugeÐc me thn Ps+1 . 'Ara. a) 'Olec oi p-upoomˆdec tou Sylow eÐnai . Fusikˆ. . . . . r } me gPi g −1 = Pi . . . .5). . . allˆ sÔmfwna me thn Prìtash 5. 'Estw P1 . . 5. Sunep¸c. i = 1. Sto sÔnolo { Ps+1 . .3. . H p-upoomˆda tou Sylow P1 . .5. .10 2o Je¸rhma tou Sylow. gia kˆje g ∈ P1 . apì to Je¸rhma 5. . Me katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti autèc eÐnai oi Ps+1 . . .8. Apìdeixh. . g ∈ P1 . . . gi aut  th drˆsh. 3.3. .3. P2 . Sunep¸c r = 1 + (ˆjroisma dunˆmewn tou p) kai ˆra p | r − 1 . .8 autì eÐnai ˆtopo. Pr ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow thc G.1. Kˆtw apì aut  th drˆsh h mình p-upoomˆda pou mènei stajer  eÐnai h P1 .3.11 3o Je¸rhma tou Sylow. . . to apotèlesma autì to èqoume dei kai nwrÐtera (blèpe Pìrisma 4. Sylow miac peperasmènhc omˆdac G. P2 . Pr } me drˆsh g · Pi = gPi g −1 .2. . Ps+2 . Ps me s < r. . r ( afoÔ h gPi g −1 eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow ).3. Prˆgmati. An r eÐnai to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Apìdeixh. . . . dra epÐ tou sunìlou {P1 . ja èqoume apì th drˆsh thc P1 . Me mia katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti oi pr¸tec P1 . suzugeÐc.

5. Epeid  t¸ra Pk ⊆ Pk K kai h tˆxh | Pk | thc Pk eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. apì to Je¸rhma 5.3. d) H P eÐnai qarakthristik  upoomˆda thc G.3. Apìdeixh. Kaj¸c h ϑ(P ) eÐnai mia p-upoomˆda apì thn upìjesh. Epeid  ìmwc r ≡ 1 mod p.1. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai r = | Sylp (G) |. b)⇒g) Profanèc pˆli apì to 5. . . Apìdeixh. x ∈ K . afoÔ | Pk K | = | Pk | | K | / | Pk ∩ K |.13 Pìrisma.12 èqoume r = | G : NG (P ) | kai apì to Pìrisma 4. H G dra me suzugÐa pˆnw sto sÔnolo SylP (G). r. Pr } me x · Pi = xPi x−1 . a) P G. Epiplèon. oi opoÐec mìlic deÐxame ìti eÐnai suzugeÐc metaxÔ touc.11(a). 'Ara. . . .3. to zhtoÔmeno èpetai apì to Je¸rhma 5. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai P ∈ Sylp (G). Tìte KPk = Pk K kai ˆra to sÔnolo Pk K eÐnai upoomˆda.2. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai èstw P ∈ Sylp (G). d)⇒a) Profanèc.3. èstw thn Pk . . 5. . g) Kˆje p-upoomˆda thc G perièqetai sthn P . H K dra sto sÔnolo {P1 . Apì èdw kai sto ex c.3.25 paÐrnoume | G : P | = r | NG (P ) : P |. Apìdeixh. . Apì to Je¸rhma 5. Pr } ìlwn twn p-upoomˆdwn tou Sylow thc omˆdac G. Apì to Pìrisma 5. h tˆxh thc Pk K eÐnai mÐa dÔnamh tou p. . dhlad  gia kˆje automorfismì ϑ thc G isqÔei ϑ(P ) = P . Tìte | Sylp (G) | = | G : NG (P ) | . toulˆqiston mia troqiˆ prèpei na apoteleÐtai mìno apì mia p-upoomˆda tou Sylow. . i = 1. a)⇒b) Profanèc apì to 5. ja sumbolÐzoume me Sylp (G) to sÔnolo {P1 .12 Pìrisma. .424 5. Drˆseic Omˆdwn b) 'Estw K mia p-upoomˆda thc G. Tìte o r diaireÐ ton deÐkth | G : P |. Dhlad  xPk x−1 = Pk . prèpei Pk = Pk K kai ˆra K ⊆ Pk .1. g)⇒d) 'Estw ϑ ∈ Aut(G).11b). ja prèpei ϑ(P ) ⊆ P kai ˆra ϑ(P ) = P . .   xPk = Pk x. gia kˆje x ∈ K . èpetai ìti aut  h drˆsh èqei mìno mia troqiˆ.11. 5. Tìte | ϑ(P ) | = | P |. Epeid  h tˆxh thc K eÐnai mia dÔnamh tou p. gia kˆje x ∈ K . Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. .3.2.3.14 Pìrisma. h opoÐa exantleÐ to sÔnolo Sylp (G). b) H P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow.4. prèpei kˆje troqiˆ aut c thc drˆshc na èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.

afoÔ h H den eÐnai p-upoomˆda tou Sylow. IsqÔei | Sylp (G) | ≡ 1 mod pe an pe ≤ | P : P ∩ S | gia ìlec tic P. sto Je¸rhma 5.3.5. Apì to Je¸rhma 5.15 L mma. èqoun tˆxh mia jetik  dÔnamh tou p.10: 5. Apìdeixh. ektìc thc troqiˆc thc P . P ∈ Sylp (G). Sunep¸c isqÔei NG (NG (P )) = NG (P ). Epeid  o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. 5.3.3. 'Estw P ∈ Sylp (G). An H eÐnai mia p-upoomˆda thc G.16 L mma. JewroÔme epÐshc thn H na dra me suzugÐa pˆnw s autì to sÔnolo. U1 = gHg −1 mia tètoia troqiˆ. Sunep¸c H NG (H). Epomènwc gh ∈ NG (P ) kai ˆra gh ∈ H kai epeid  h ∈ H prokÔptei g ∈ H . 'Estw S = P . h opoÐa den eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow. JewroÔme to sÔnolo ìlwn twn upoomˆdwn pou eÐnai suzugeÐc me thn H . S ∈ Sylp (G) me P = S . upˆrqei h ∈ H ètsi ¸ste h−1 g −1 P gh = P . Autì shmaÐnei ìti H ≤ NG (U1 ) kai epeid  H = U1 prèpei U1 NG (U1 ). Apìdeixh. 'Estw g ∈ NG (H). .3. 'Ara H NG (H) = g −1 NG (U1 )g . Apì to L mma 5. S ∈ Sylp (G). H P dra pˆnw sto sÔnolo Sylp (G) me suzugÐa.18 L mma.14. Apìdeixh.3.11. gia kˆje u ∈ H . prèpei na upˆrqoun kai ˆllec troqièc pou eÐnai monosÔnola.3. Ta Jewr mata tou Sylow 425 5.10. Sunep¸c h troqiˆ tou S èqei tˆxh | P : P ∩ S |. oi p-upoomˆdec tou Sylow P kai g −1 P g eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . Tìte ìlec oi p-upoomˆdec thc NG (P ) eÐnai upoomˆdec thc P .3.3. 'Eqoume dei. tìte NG (H) = H . twn opoÐwn to pl joc eÐnai | G : NG (H) |. 5. To zhtoÔmeno prokÔptei apì to Pìrisma 5. o opoÐoc isoÔtai me to ˆjroisma twn tˆxewn twn troqi¸n. dhlad  uU1 u−1 = U1 . tìte H NG (H).3. An mia upoomˆda H thc G perièqei thn NG (P ). kai kˆje troqiˆ èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.16 èqoume ìti NP (S) ⊆ S kai ˆra NP (S) = P ∩ S .3. tìte h NG (H) perièqei mia p-upoomˆda tou Sylow P pou perièqei thn H gn sia. 'Estw P ∈ Sylp (G). T¸ra upojètoume ìti o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. 'Estw {U1 }. An o p den diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. Mia troqiˆ aut c thc drˆshc eÐnai to monosÔnolo {H}. Qrhsimopoi¸ntac to l mma mporoÔme na deÐxoume t¸ra kˆti isqurìtero apì to Je¸rhma 5. Apìdeixh. ìti ìlec oi troqièc aut c thc drˆshc. Epeid  gHg −1 = H .17 Pìrisma. H troqiˆ thc S èqei tˆxh | P : NP (S) |.

3. G] ⊆ P . GnwrÐzoume ìti | Sylq (G) | = | G : N (Q) | = r. prèpei s = 1   p. Gia na deÐxoume pìso qr sima eÐnai ta jewr mata tou Sylow.3. H kataskeu  miac tètoiac omˆdac.3. 'Estw s = | Sylq (G) |. 'Estw r = | Sylp (G) | kai P ∈ Sylp (G). ìpwc prohgoumènwc. GnwrÐzoume epÐshc ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : Q | = p2 . Sunep¸c h G eÐnai Abelian  ektìc an q | p − 1. h opoÐa eÐnai monadik  (wc proc isomorfismì). h opoÐa mporeÐ na gÐnei qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia twn hmieujèwn ginomènwn. Oi p-upoomˆdec tou Sylow thc H eÐnai kai p-upoomˆdec tou Sylow thc G. meletoÔme t¸ra th dom  orismènwn omˆdwn.22 Je¸rhma. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow   mia kanonik  q -upoomˆda tou Sylow. ja prèpei s = p kai apì to Je¸rhma 5.3. tìte aut  eÐnai kanonik . apì to Je¸rhma 5. Drˆseic Omˆdwn tou Sylow P . èpetai ìti q = p kai ˆra o r = p   p2 . 'Estw | G | = pq . tìte oi P kai x−1 P x eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . Apì to Pìrisma 5. gnwrÐzoume ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : P | = q kai ˆra r = 1   q . paraleÐpetai. An | Sylq (G) | = 1. 5. H omˆda G/P èqei tˆxh q kai ˆra eÐnai kuklik . G] ⊆ Q. 'Ara. 'Etsi.21 Parat rhsh. 'Etsi.10. Epeid  q | r − 1.3. 'Estw ìti | Sylq (G) | > 1. ìpou p. An s = 1 kai Q eÐnai h q -upoomˆda tou Sylow. 5. An h G den eÐnai Abelian . 'Estw | G | = p2 q .3. dhlad  h G eÐnai Abelian . Sunep¸c upˆrqei mìno mia p-upoomˆda tou Sylow. tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . Apìdeixh. G] ⊂ P ∩ Q = 1. an h G den eÐnai Abelian . Sunep¸c [G. Tìte.20 Je¸rhma. Apìdeixh. ìpou p kai q pr¸toi arijmoÐ. 5. tìte G = NG (P )H . tìte q | p − 1 kai h G èqei p akrib¸c q -upoomˆdec tou Sylow. MporeÐ na deiqteÐ ìti gia kˆje epilog  pr¸twn arijm¸n p kai q me q | p − 1 upˆrqei mia mh-Abelian  omˆda tˆxhc pq . Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow. 'Omwc h G/Q eÐnai kuklik  kai ˆra [G.11 èpetai ìti upˆrqei h ∈ H tètoio ¸ste h−1 P h = x−1 P x.3. 5. èqoume xh−1 P (xh−1 )−1 = P . . Autì shmaÐnei ìti x = nh me h ∈ H kai n ∈ N (P ).3.426 5. pou fusikˆ eÐnai kanonik . Sunep¸c [G. h P . ìpou Q eÐnai mia q -upoomˆda tou Sylow.10 èqoume ìti q | p − 1. dhlad  xh−1 ∈ NG (P ). An mia kanonik  upoomˆda H thc G perièqei mia p-upoomˆda Apìdeixh. èqoume ìti p | r − 1 kai ˆra (kaj¸c p > q > 1) prèpei r = 1. Apì to Je¸rhma 5.19 L mma. An x ∈ G. q pr¸toi kai p > q .13.

Sunep¸c èqoume p < q ≤ p+1. 'Ara r = p2   p3 . den eÐnai aplèc. dhlad  upˆrqei mìno mia tètoia upoomˆda pou prèpei na eÐnai kanonik . Epeid  ìmwc q > p to q p − 1 kai ˆra q | p + 1. dhlad  | G | = 24. 'Estw ìti | Sylq (G) | = r > 1 kai ˆra p = q kai r = p   p2   p3 . . Tìte p ≡ 1 mod q kai ˆra p > q . Sunep¸c h P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow kai ˆra aut  eÐnai kanonik . T¸ra èstw r = p3 .5. 'Opwc kai prohgoumènwc. Epomènwc prèpei q = p+1.  3-upoomˆda tou Sylow den eÐnai kanonik . ìpou p. èqei mia kanonik  p   q -upoomˆda tou Sylow   p = 2. 'Ara | Sylp (G) | = 1. an Q1 . 'Ara mia p-upoomˆda tou Sylow eÐnai ìlo to X . dhlad  perièqoun kˆpoia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda ektìc an α = 1 kai β = 0   α = 0 kai β = 1. afoÔ kˆje mia apì autèc èqei tˆxh q . 'Ara to q | p+1   q | p − 1. | P | = p2 kai ˆra P = X . ìpou p. 'Estw ìti r = p2 . tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . dhlad  q | p2 −1. Tìte eÐte h G Apìdeixh. èstw r = p2 .3. 'Ara to sÔnolo X ìlwn twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q eÐnai | X | = | G | −p3 (q − 1) = p3 . Epeid  upˆrqoun p3 q -upoomˆdec tou Sylow. Dhlad  prèpei p = 2 kai q = 3 (afoÔ to 2 kai to 3 eÐnai oi mìnoi diadoqikoÐ pr¸toi arijmoÐ). To parapˆnw je¸rhma de mac exasfalÐzei thn Ôparxh miac omˆdac tˆxhc 24. 'Estw P ∈ Sylp (G). afoÔ kˆje q -upoomˆda tou Sylow perièqei q − 1 tètoia stoiqeÐa. Prˆgmati ìmwc h S4 den èqei kamiˆ upoomˆda kanonik  tˆxhc 8   3 (giatÐ?). 'Ara q ≡ 1 mod p kai ètsi den mporoÔme na èqoume | Sylp (G) | = q . an Q1 . An | Sylq (G) | = 1. Prˆgmati. q = 3 kai | G | = 24. Tèloc. Tìte P ⊆ X . q pr¸toi. Epeid  upˆrqoun p2 q -upoomˆdec tou Sylow pou h kˆje mia èqei q − 1 stoiqeÐa tˆxhc q . Autì to apotèlesma eÐnai èna apì ta basikˆ jewr mata tou Burnside.24 Parat rhsh. Ta Jewr mata tou Sylow 427 'Estw ìti r = p.23 Je¸rhma. 5. 5. Q2 eÐnai dÔo q -upoomˆdec tou Sylow me Q1 = Q2 tìte Q1 ∩ Q2 = 1. 'Estw X to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q . 'Estw | G | = p3 q . ìla ta stoiqeÐa tˆxhc q eÐnai p3 (q − 1). ìpou P eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow. EpÐshc mporoÔme na upojèsoume ìti | Sylp (G) | > 1 kai ˆra | Sylp (G) | = q kai q ≡ 1 mod p. Tìte upˆrqoun (q −1)p2 stoiqeÐa me tˆxh q . Metrˆme ta stoiqeÐa thc G pou èqoun tˆxh q .3. Q2 ∈ Sylq (G) me Q1 = Q2 . Sunep¸c q > p kai den mporeÐ na isqÔei p ≡ 1 mod q . q pr¸toi arijmoÐ. Tìte p2 ≡ 1 mod q . Tìte | X | = | G | −(q − 1)p2 = p2 . afoÔ o arijmìc | Sylp (G) | diaireÐ to deÐkth | G : P | = q . Autì ìmwc eÐnai ˆtopo afoÔ h upìjesh eÐnai | Sylp (G) | > 1. h omˆda G èqei (q −1)p2 stoiqeÐa tˆxhc q . to opoÐo ìmwc de ja apodeÐxoume se autì to biblÐo. Shmei¸noume ed¸ ìti ìlec oi omˆdec tˆxhc pα q β . gia thn opoÐa kamiˆ 2. tìte Q1 ∩ Q2 = 1.3.

000 = 26 · 56 . T¸ra èqoume | G : P Q | = r kai sÔmfwna me to Pìrisma 4. . Sunep¸c hgh−1 = g   g −1 hg = h. Apìdeixh. g) H tˆxh | G | thc G diaireÐ to r!. 'Ara ip ≡ 1 mod m.10 antÐstoiqa.20 kai ˆra Q G (giatÐ?).3. an h G  tan apl  ja èprepe kˆpoioc arijmìc 1 + 5k na 5. Upojètoume ìti | G | = pα m.3.3.3. Tìte. 'Estw epÐshc P =< h >. Epomènwc upˆrqoun qr(p − 1) stoiqeÐa tˆxhc p.   pr kai 1 + tr ≥ q . 'Estw ìti gia ton pr¸to p èqoume perissìterec apì mia upoomˆdec tou Sylow. Sunep¸c ènac apì touc arijmoÔc 1 + λq . tìte to pl joc r = | Sylp (G) | ikanopoieÐ tic ex c sunj kec: a) O r diaireÐ ton m. Allˆ | NG (P ) | = = p kai to g èqei tˆxh q   r pou 1 + kp eÐnai ˆtopo.12 èqoume r = | G : NG (P ) |. An to pl joc 1 + λq kai 1 + tr twn upoomˆdwn tˆxhc q kai r antÐstoiqa eÐnai megalÔtero tou 1. Kaj¸c h G eÐnai apl .3.3. Apì to Pìrisma 5.9. Apìdeixh. Ta a) kai b) eÐnai ta Jewr mata 5.26 Je¸rhma. Drˆseic Omˆdwn èqei mia kanonik  upoomˆda tˆxhc p. 'Ara 1 + kp = 1.3.k.(p.9.13 kai 5. dhlad  P G.000.25 Je¸rhma. Allˆ o m. m > 1 kai p m. 'Estw P. b) r ≡ 1 mod p. ˆra i ≡ 1 mod m.13 prokÔptei ìti 1 + kp | pqr. 1 + tr eÐnai Ðsoc me 1. 1. q kai r antÐstoiqa kai S mia apì tic upoomˆdec Q kai R pou eÐnai kanonik .7 ja prèpei P Q G. |G| dhlad  g ∈ NG (P ). Prˆgmati. hgh−1 = g i kai p sunep¸c g = hp gh−p = g i . ìpou α > 0. Tìte èqoume 1 + kp p-upoomˆdec tou Sylow me k = 0. 5. apì to Je¸rhma 4. An p ≡ 1 mod q tìte h P Q eÐnai kuklik  sÔmfwna me to Je¸rhma 5. apì to Pìrisma 5. Tìte. R Sylow upoomˆdec tˆxhc p. Q. Tìte h G den eÐnai apl . Gia to g) èstw P ∈ Sylp (G). An to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc S . 'Estw | G | = pqr.3. Apì autì prokÔptei ìti upˆrqoun p(q − 1) stoiqeÐa tˆxhc q kai q(r − 1) stoiqeÐa tˆxhc r.428 5. tìte 1 + λq = p.6 sumperaÐnoume ìti h tˆxh | G | diaireÐ to r!. Tìte h G 5. 'Estw G mia omˆda me tˆxh | G | = 1. 'Etsi èqoume | G | ≥ qr(p − 1) + p(q − 1) + q(r − 1) + 1 = pqr − qr + pq − p + qr − q + 1 = pqr + (p − 1)(q − 1) > pqr pou eÐnai ˆtopo. ìpou p > q > r pr¸toi arijmoÐ. Telei¸noume aut  thn parˆgrafo efarmìzontac ta Jewr mata tou Sylow gia na apodeÐxoume èna je¸rhma to opoÐo anafèretai stic aplèc omˆdec.27 ParadeÐgmata.d. èstw m h tˆxh tou. m − 1) = 1 kai im−1 ≡ 1 mod m. 'Ara 1 + kp | qr kai sunep¸c 1 + kp = qr. An epiplèon p ≡ 1 mod q tìte h G èqei kai mia kanonik  upoomˆda tˆxhc q . An h G eÐnai apl .

3.9. Tètoioc eÐnai o 1 kai o 1 + 3 · 5 mìno. Upˆrqei mìno mia kanonik  upoomˆda K2 tˆxhc 4 kai mìno mia kanonik  upoomˆda K3 tˆxhc 3. T¸ra èqoume P1 ≤ H kai P2 ≤ H . 'Ara apì to Je¸rhma tou Lagrange prokÔptei ìti P1 . (Me ˆlla lìgia dÔo stoiqeÐa tˆxhc p sthn Sp eÐnai pˆnta suzug ). Allˆ 16 ≡ 1 mod 52 . Tìte h G den eÐnai apl .26 den isqÔei. Allˆ kaneÐc apì autoÔc den eÐnai tètoioc ¸ste 26 · 56 | 1!   16! 2. Sunep¸c. Prˆgmati. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. H taxinìmhsh twn omˆdwn tˆxhc 12: 'Eqoume dei (Je¸rhma 5. 'Ara | P1 : P1 ∩ P2 | = 5 kai epomènwc apì to Je¸rhma 4. 'Estw ìti | G | = 45 = 5 · 32 . Epeid  o rH diaireÐ ton | H : P1 | ja prèpei na diaireÐ ton 26 .3. Tìte h omˆda G prèpei na eÐnai Abelian .6 3)). 3. 15 kai 45 tou 45.10 èpetai ìti (p − 2)! − 1 ≡ 0 mod p kai ˆra (p − 1)! + 1 ≡ 0 mod p. 5. Allˆ prèpei rH ≡ 1 mod 5 kai ˆra rH = 24 . apì to Je¸rhma 5. EpÐshc. 'Ara o 24 · 53 diaireÐ thn tˆxh | H | thc H kai sunep¸c | G : H | ≤ 22 .6 èpetai ìti P1 ∩ P2 P1 kai ìmoia P1 ∩ P2 P2 . Kˆje èna stoiqeÐo apì autˆ parˆgei mia kuklik  omˆda tˆxhc p. Autì eÐnai ˆtopo sÔmfwna me to Je¸rhma 4.6. den upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc p pou den eÐnai suzugèc me to σ .4.5.3. 3. Gia p = 5 paÐrnoume r = 16. gnwrÐzoume ìti h klˆsh suzugÐac tou stoiqeÐou σ = (1 2 · · · p) èqei (p − 1)! stoiqeÐa. P2 ∈ Syl5 (H). S aut  thn perÐptwsh ìmwc K2 ∩K3 = {1}. G = H × K . Kaj¸c kanènac arijmìc thc morf c 1 + 5k kai 1 + 3k me k > 0 den eÐnai ènac apì touc diairètec 1. Prˆgmati. EpÐshc autèc eÐnai Abelianèc kai G = HK afoÔ H∩K = {e}. Prˆgmati. 4. Efarmog  2. 'Ara G = K2 K3 . 'Ara apì to Pìrisma 5.17 upˆrqoun P1 . èstw K kai H mia 5-upoomˆda kai 3-upoomˆda tou Sylow antÐstoiqa. tìte κ2 (κ3 κ−1 κ−1 ) = 2 3 . Autì eÐnai to gnwstì Je¸rhma tou Wilson thc JewrÐac Arijm¸n (bl. Sunep¸c o 24 diaireÐ thn tˆxh | H |. 9. èqoume H G. 5. Ta Jewr mata tou Sylow 429 diairoÔse ton 26 . 'Ara rH = | Syl5 (H) | > 1.9. 'Estw ìti | G | = 8000 = 26 · 53 .3.22) ìti autèc oi omˆdec èqoun   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 4   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 3. P2 ∈ Syl5 (G) me P1 = P2 kai 52 > | P1 : P1 ∩ P2 |. kaj¸c h upoomˆda K2 ∩ K3 èqei tˆxh pou prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc K2 kai thc K3 . Allˆ an κ2 ∈ K2 kai κ3 ∈ K3 . 'Eqoume loipìn treic dunatèc periptwseic: 1h PerÐptwsh. giatÐ an r = 1 tìte h sunj kh g) tou Jewr matoc 5. 'Estw H = NG (P1 ∩ P2 ). Sunep¸c.3. T¸ra èqoume hkh−1 k −1 = (hkh−1 )k −1 ∈ K kai h(kh−1 k −1 ) ∈ H kai ˆra hkh−1 k −1 = 1 gia h ∈ H kai k ∈ K . Epeid  h G eÐnai apl  kai P1 ∩ P2 > {e}. sumperaÐnoume ìti h K kai h H eÐnai kanonikèc upoomˆdec. èstw ìti h G  tan apl . tìte h summetrik  omˆda Sp èqei (p − 2)! p-upoomˆdec tou Sylow.

{(1 2)(3 4). α = (1 2)(3 4). en¸ h K2 den èqei tètoio automorfismì. Autì 2 shmaÐnei ìti h G eÐnai Abelian . Autìc / o automorfismìc prèpei na eÐnai o tautotikìc. αγ = γα. β 2 γ. ta opoÐa pollaplasiˆzontai kˆtw apì touc periorismoÔc α2 = γ 2 = β 3 = 1. An h K2  tan kuklik  èstw K2 = < x >. (1 4 3). β 2 γ. Drˆseic Omˆdwn (κ2 κ3 κ−1 )κ3 ∈ K2 ∩ K3 = {1} afoÔ oi K2 kai K3 eÐnai kanonikèc. β 2 . èqoume G = K2 ∪ βK2 ∪ β 2 K2 . 'Etsi. {(1 3 2). β = 1. αβ = βγ. αγ. Allˆ an èna y ∈ G èqei tˆxh 3 (dhlad  eÐnai genn torac miac 3-upoomˆdac tou Sylow) tìte y ∈ K2 kai to y orÐzei ènan automorfismì (mèsw suzugÐac) thc K2 . x4 = 1. upˆrqei èna x ∈ K2 . βα. Sunep¸c ja prèpei y x y −1 = x. βα = (1 3 4). βαγ. Mia tètoia omˆda prˆgmati upˆrqei kai eÐnai h A4 . βα. afoÔ kˆje = automorfismìc thc K2 ja stèlnei to x   ston eautì tou   sto x3 = x−1 . dhlad  βγ = αβ . α. βγ. β 2 αγ = (1 4 3). tìte Aut(K2 ) ∼ C2 . Klˆseic suzugÐac {(1)}. Jètoume β −1 xβ = y ∈ K2 . Aut  eÐnai tˆxhc 4 kai sunep¸c eÐnai isìmorfh me thn kuklik  omˆda C4 tˆxhc 4   me thn omˆda tou Klein C2 × C2 . Epeid  to 1 + 3t diaireÐ to 12 prèpei t = 1. Ta stoiqeÐa thc A4 mporoÔn na grafoÔn: i = (1). mporoÔme na upojèsoume ìti x = α kai y = γ . β 2 γ = (1 2 4).430 5. afoÔ diaforetikˆ ja  tan tˆxhc 3. γ. Epeid  dÔo opoiad pote stoiqeÐa thc K2 diˆfora tou 1 kajorÐzoun pl rwc thn K2 . βαγ = (1 4 2) β 2 = (1 3 2). me G/K2 ∼ C3 . γ = (1 3)(2 4). 'Estw K3 mia opoiad pote 3-upoomˆda tou Sylow. Dhlad  γβ = βαγ kai sunep¸c αγβ = βα. β 2 . β 2 α. epeid  K2 ∩ K3 = {1}. βαγ. (1 2 4). EpÐshc to β −1 γβ ∈ K2 kai ˆra to β −1 γβ = αγ . αγ. γβ = βαγ kai αγβ = βα. β 2 αγ}. (1 4 2). me β −1 xβ = x. βγ. 'Ara to xy èqei tˆxh 12 kai h G ja  tan kuklik . èqoume β −1 αβ = γ . (1 4)(2 3)} {(1 2 3). = 'Ara G = {1. 'Estw ìti upˆrqei mìno mia upoomˆda tˆxhc 4 (pou eÐnai kanonik ) kai 1 + 3t me t = 0 upoomˆdec tˆxhc 3. An = β ∈ K3 . α. β 2 α = (2 3 4). β. 2h PerÐptwsh. γ. (1 3)(2 4). αγ = (1 4)(2 3) β = (1 2 3). βγ = (2 4 3). (2 4 3)}. β 2 αγ}. Kaj¸c β −1 K2 β = K2 kai h G den eÐnai Abelian . Sunep¸c s aut  thn perÐptwsh prèpei K2 ∼ C2 × C2 . (2 3 4)} . (1 3 4). 'Ara upˆrqoun 4 upoomˆdec tˆxhc 3. 'Estw K2 h monadik  2-upoomˆda tou Sylow. Sunep¸c an upˆrqei mia omˆda G me 12 stoiqeÐa pou èqei tèsserec 3-upoomˆdec tou Sylow kai mia 2-upoomˆda tou Sylow aut  prèpei na perièqei ta stoiqeÐa {1. β. β 2 α.

α3 β 2 }. (1 3)(2 4). Upoomˆda metajet¸n: A4 = K2 = {(1). α2 β 2 . prèpei αi ∈ K3 . An jewr soume touc pÐnakec A= 0 i i 0 kai B = ω 0 0 ω2 . H4 =< β >. to k prèpei na eÐnai Ðso me 1. β. H6 =< βγ >. α3 β. 3h PerÐptwsh.5. 'Estw K2 mia opoiad pote apì autèc. ìpou K3 = < β >. 'Ara G = {1. Diˆgramma Upoomˆdwn 431 A4 A4 H1 H2 H3 H4 H5 H6 H7 Z(A4 ) = {(1)} H1 =< α >. 'Estw ìti K2 = < α >. k = 0. H3 =< αγ >. H2 =< γ >. H5 =< βγ >. Epeid  to pl joc twn upoomˆdwn tˆxhc 4 eÐnai 1 + 2k . 3. αβ 2 . JewroÔme to βα. αβ 2 } kai ˆra βα = αβ 2 (oi sqèseic βα = α kai βα = αβ den mporoÔn na isqÔoun). (1 4)(2 3)}. α2 . (1 2)(3 4). / i = 1. α3 . αβ. H7 =< βαγ > . αβ. α4 = 1. Upojètoume ìti upˆrqei mìno mia (kanonik ) upoomˆda K3 tˆxhc 3 kai perissìterec apì mia upoomˆdec tˆxhc 4. 'Ara βα ∈ {α. 2. 'Eqoume βα ∈ K3 α = αK3 . 'Ara o pÐnakac pollaplasiasmoÔ ja upìkeitai stic sqèseic α4 = β 3 kai βα = αβ 2 . α2 β.3. Epeid  | G/K3 | = 4 èqoume ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ α2 K3 ∪ α3 K3 . Ta Jewr mata tou Sylow Kèntro thc A4 Z(A4 ) = { (1) }. α. Kaj¸c K2 ∩ K3 = {1}. β 2 .

Upoomˆda metajet¸n: G = K3 . 'Ara gia kˆpoio x ∈ K2 prèpei x−1 βx = β . αγ. Diˆgramma Upoomˆdwn G <α> < αβ > < αβ 2 > < α2 β > Z(G) G {1} T¸ra upojètoume ìti h K2 eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . αγβ. 'Opwc prin. 'Ara upˆrqei mìno mia. {β. K2 Kˆje upoomˆda tˆxhc 6 eÐnai kanonik  (deÐktou 2). 'Ara α−1 βα = β 2 . αγ}. dhlad  ìti K2 = < α. αβ 2 }. α3 β 2 }. α. Drˆseic Omˆdwn √ 1 3 me = −1 kai ω = − + i tìte eÔkola mporoÔme na diapist¸soume ìti 2 2 h omˆda pou parˆgetai apì touc pÐnakec A kai B eÐnai èna parˆdeigma miac tètoiac omˆdac. β. . i2 Klˆseic suzugÐac {1}. EÔkola prokÔptei ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ γK3 ∪ αγK3 . K3 = < β > kai K2 ∩ K3 = {1}. {α. 3 = < αβ 2 >. γβ. γ. {α2 β. K2 = < α >.432 5. H perÐptwsh x−1 βx = β den mporeÐ na isqÔei giatÐ h G ja  tan Abelian . β 2 }. γ | α2 = γ 2 = (αγ)2 = 1 > = {1. α2 β 2 }. K2 = < αβ >. K3 ⊃ G ˆra | G | = 3. afoÔ | G/K3 | = 4. MporoÔme na upojèsoume ìti α−1 βα = β . {α2 }. 'Ara eÐnai h ènwsh suzug¸n klˆsewn kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 den an kei se mia tètoia. αβ. γ. 'Ara G = {1. αγβ 2 }. Epeid  K3 G. αβ 2 . α3 β. gia kˆje x ∈ K2 èqoume x−1 βx ∈ K3 . Kèntro thc G: Z(G) = {1. {α3 . h < α2 β >. α. β 2 . α2 }. αβ. γβ 2 . 2 Upˆrqoun treic kuklikèc upoomˆdec tˆxhc 4.

T 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 P 0 0 0 0 0 1 0 2 0 1 0 3 0 1 0 9 0 3 0 3 T 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 P 1 1 0 12 0 1 2 2 0 3 0 44 0 1 0 10 0 1 1 11 T 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 P 0 5 0 2 0 1 0 47 0 3 0 3 0 12 1 10 1 2 0 11 T 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 P 0 1 2 256 0 3 0 3 0 3 0 44 0 1 1 0 0 5 0 47 T 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 P 10 1 0 13 0 1 0 9 0 8 0 2 1 1 0 223 0 3 0 10 5. Ta Jewr mata tou Sylow 433 Sunep¸c βα = αβ 2 . αγβ} me ton pollaplasiasmì na upìkeitai stic sqèseic α2 = γ 2 = 1. EÔkola epÐshc prokÔptei ìti γ −1 βγ = β   β 2 .V.28 Parat rhsh. γβ 2 . α. 'Estw loipìn ìti γ −1 βγ = β kai (αγ)−1 βαγ = β 2 . αγβ.D. αγ = γα.3. β. αβ. To prìblhma thc taxinìmhshc twn mh-isìmorfwn mh- Ed¸ T eÐnai h tˆxh miac omˆdac kai P to pl joc twn mh-isìmorfwn mh-Abelian¸n omˆdwn me tˆxh T. Thomas and G. Wood [29] ). ( Blèpe A. 168. An eÐnai β tìte (αγ)−1 βαγ = β 2 kai antÐstrofa. γβ. βγ = γβ kai βα = αβ 2 . αγ. 'Etsi èqoume ìti G = {1.3. αβ 2 . β 3 = 1.5. γ. Abelian¸n omˆdwn tˆxhc megalÔterhc tou 15 gÐnetai arketˆ pio dÔskolo kai autì mporeÐ na faneÐ apì ton pio kˆtw pÐnaka ston opoÐo dÐnoume to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 100. . Mia tètoia omˆda eÐnai h diedrik  D6 . 'Opoio kai an isqÔei paÐrnoume isìmorfec omˆdec G. Shmei¸noume ìti metaxÔ twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 1000 upˆrqoun mìno 5 aplèc mh Abelianèc omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai 60. β 2 .

7. 504 kai 600 kai oi dÔo apì autèc eÐnai h A5 kai h A6 . sumpÐptei me thn upoomˆda [G. ìpou p pr¸toc. 2. . DeÐxte ìti an | G | = 56 tìte h G den eÐnai apl . . DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc 30 den eÐnai apl . blèpe M. Senior [12]. G] eÐnai megalÔterh   Ðsh tou p2 . 'Omoia.434 5. 9. Na kataskeuˆsete mia mh Abelian  omˆda tˆxhc 39 . g) An G = A4 kai p = 3. Na brejeÐ o pur nac ker φ sunart sei twn kanonikopoious¸n upoomˆdwn NG (Pi ) twn Pi : a) Genikˆ b) An mia apì tic Sylow p-upoomˆdec eÐnai kanonik  sthn G. G] twn metajet¸n kai èqei tˆxh p. DeÐxte ìti to kèntro Z(G) miac mh-Abelian c omˆdac tˆxhc p3 . Pn . 'Estw G mia peperasmènh mh Abelian  p−omˆda. . 5. P2 . Prìsfata èqei brejeÐ to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 2000. n ≤ 6. DeÐxte ìti upˆrqei mìno mia omˆda tˆxhc 33. 4. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 7 upˆrqoun se mia apl  omˆda tˆxhc 168? 8.3 1. 'Estw ìti mia peperasmènh omˆda G èqei n to pl joc p-upoomˆdec tou Sylow P1 . Drˆseic Omˆdwn 360. Na brejoÔn oi Sylow p-upoomˆdec thc GL2 (Zp ) kai genikˆ thc GLn (Zp ). 3. Hall kai J. . . Gia tic omˆdec tˆxhc 2n . mia omˆda tˆxhc 312 den eÐnai apl .K. Na deiqjeÐ ìti upˆrqei ènac omomorfismìc φ : G −→ Sn ìpou Sn eÐnai h summetrik  omˆda bajmoÔ n. DeÐxte ìti h tˆxh thc omˆdac G/[G. 6. Ask seic 5.

opìte paÐrnoume san apotèlesma r |U | = s |V | . JewroÔme to uposÔnolo S = { (g. . β) opìte |S | = α∈U | S(α. β) = { (u. O teleutaÐoc to qrhsimopoÐhse se probl mata thc jewrÐac omˆdwn. ·) | = β∈V | S(·. 1 |G| | F (g) | g∈G Apìdeixh. OrÐzoume S(α.4 H AparÐjmhsh twn Troqi¸n Mia basik  mèjodoc thc Sunduastik c eÐnai na aparijm soume ta stoiqeÐa enìc peperasmènou sunìlou me dÔo diaforetikoÔc trìpouc kai metˆ na exis¸soume ta apotelèsmata pou brÐskoume. Tìte N= ìpou F (g) = { x ∈ X | g · x = x }. v) ∈ S | v = β }. v) ∈ S | u = α } S(·. g ∈ G. β) | . x ∈ X } tou G × X .5. x) | = | Gx | kai ˆra |S | = g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | . 'Estw N to pl joc twn troqi¸n thc drˆshc thc omˆdac G pˆnw sto X . ·) | = r gia kˆje α ∈ U kai | S(·. ·) = { (u. To epìmeno apotèlesma ofeÐletai stouc Cauchy kai Frobenius allˆ èqei epikrat sei na onomˆzetai L mma tou Burnside. β) | = s. Se pollèc peript¸seic sumbaÐnei na èqoume | S(α. ·) = β∈V S(·. èstw U kai V dÔo peperasmèna sÔnola kai S ⊆ U × V . Ed¸ ja efarmìsoume aut  th mèjodo gia na aparijm soume to pl joc twn troqi¸n enìc peperasmènou sunìlou X kˆtw apì th drˆsh miac peperasmènhc omˆdac. Tìte èqoume tic xènec en¸seic · · S= α∈U S(α. 5.4. gia kˆje β ∈ V . Akribèstera. ·) | = | F (g) | kai | S(·. Tìte èqoume | S(g.4.1 Je¸rhma. H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 435 5. x) ∈ G × X | g · x = x.

. tìte N | F (g) | = g∈G i=1 x∈Txi | Gx | . Drˆseic Omˆdwn An x1 . To stoiqeÐo tou pÐnaka pou antistoiqeÐ sthn (g. èstw g · xi = x. Opìte g −1 · ((g g) · xi ) = xi . h opoÐa dra sto sÔnolo X = {1. . dhlad  Gx ⊆ gGxi g −1 . Se kˆje gramm  antistoiqoÔme èna stoiqeÐo g thc G kai se kˆje st lh èna stoiqeÐo x tou X . Gia parˆdeigma. . 'Ara g −1 g g ∈ Gxi pou shmaÐnei ìti g ∈ gGxi g −1 . dhlad  N= 1 |G| | F (g) | . tìte gia g ∈ Gx èqoume (g g) · xi = x. x2 . gia kˆje g ∈ Gx . thta g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | eÐnai o ex c. . x) jèsh eÐnai 1   0 an g ∈ Gx (  isodÔnama an x ∈ F (g))   g ∈ Gx / antÐstoiqa.436 5. Ta stoiqeÐa tou X ta topojetoÔme katˆ m koc sthn epˆnw gramm  tou pÐnaka kai autˆ thc G ta topojetoÔme sthn arister  kˆjeth st lh tou pÐnaka. Allˆ an x ∈ Txi . Sunep¸c gia kˆje x ∈ Txi èqoume | Gx | = | gGxi g −1 | = | Gxi | kai ˆra N N | F (g) | = i=1 | Txi | · | Gxi | = i=1 |G| = N |G| .4. 3}: i (12) (13) (23) (123) (132) 1 1 0 0 1 0 0 2 2 1 0 1 0 0 0 2 3 1 1 0 0 0 0 2 3 1 1 1 0 0 6 = | Gx | = | F (g) | .2 Parat rhsh. 2. èqoume ton parakˆtw pÐnaka gia thn perÐptwsh thc omˆdac S3 . An prosjèsoume tic monˆdec se kˆje gramm  tìte to ˆjroisma twn arijm¸n pou ja broÔme eÐnai akrib¸c to | F (g) |. Kˆnontac to Ðdio gia tic st lec paÐrnoume to antÐstoiqo ˆjroisma g∈G x∈X 5. Me ton Ðdio trìpo prokÔptei ìti gGxi g −1 ⊆ Gx kai ˆra Gx = gGxi g −1 . xN ∈ X antiproswpeÔoun tic N troqièc. 'Enac katˆllhloc trìpoc gia na katano soume thn isì- | Gx | pou eÐnai Ðso me to prohgoÔmeno ˆjroisma. JewroÔme èna pÐnaka me | G | grammèc kai | X | st lec.

Apì to je¸rhma tou Burnside (Je¸rhma 5. To pl joc twn stoiqeÐwn tou X eÐnai = 3!7! 120 (giatÐ?). f ∈ F (g) an kai mìnon an h f eÐnai stajer  . JewroÔme thn omˆda summetrÐac S3 tou trig¸nou na dra pˆnw sto sÔnolo X ìlwn twn triˆdwn (α. Tìte h G dra pˆnw sto F me (gf )(x) = f (g −1 · x). Allˆ g ·f = f shmaÐnei ìti f (g −1 ·x) = f (x). . Γ. 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou dra pˆnw se èna peperasmèno sÔnolo X . t} kai èstw F to sÔnolo twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt . jewroÔme to sÔnolo Xt = {1. . EpÐshc h S3 èqei tic klˆseic C (i) = { i }. β. x ∈ X. . α. . gs } eÐnai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn twn klˆsewn suzugÐac thc G kai | C (gi ) |= ki . E } stic korufèc 1. C ((12)) = { (12). (132) }. g ∈ G. JewroÔme èna isìpleuro trÐgwno me korufèc 1. . B. 'Etsi èqoume N= 1 |G| s ki | F (gi ) | i=1 ìpou {g1 .1).4. g2 . γ ∈ S kai dÔo toulˆqiston apì 10! autˆ eÐnai diakekrimèna. β. | F ((12)) | = 20 (afoÔ h (12) af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa (α.5. 5. 6 2. 2. Ac broÔme to pl joc N ìlwn twn dunat¸n trìpwn topojèthshc twn pènte grammˆtwn tou sunìlou S = { A. Me ˆlla lìgia. (23) } kai C ((123)) = {(123). 3 tou trig¸nou ètsi ¸ste toulˆqiston dÔo grˆmmata se kˆje koruf  na eÐnai diaforetikˆ.3 ParadeÐgmata. 'Ara N = 1 (120 + 60 + 0) = 30. An t eÐnai ènac jetikìc akèraioc. 3. gia kˆje x ∈ X kai kˆje k ∈ Z. Dhlad  f (g k · x) = f (x). γ) ìpou α.4. gia kˆje x ∈ X . H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 437 Sto prohgoÔmeno je¸rhma o tÔpoc pou mac dÐnei to pl joc N twn troqi¸n mporeÐ na beltiwjeÐ apì thn parat rhsh ìti an g1 kai g2 eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa thc G tìte | F (g1 ) | = | F (g2 ) |. . 2. EÐnai fanerì ìti eÐnai | F (i) | = 120.4. (13). 2. èpetai ìti to pl joc twn troqi¸n aut c thc drˆshc eÐnai o akèraioc arijmìc 1 |G| | F (g) | g∈G ìpou F (g) = { f ∈ F | g ·f = f }. β)) kai | F (123) |= 0. . . f ∈ F. 1. ∆.

Sunep¸c to pl joc | F (g) | eÐnai Ðso me to pl joc twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt pou eÐnai stajerèc stic troqièc thc g pˆnw sto X . . DeÐxte ìti upˆrqei èna mh mhdenikì diˆnusma u tou V tètoio ¸ste g u = u. Drˆseic Omˆdwn apeikìnish epÐ twn troqi¸n thc kuklik c omˆdac < g > pˆnw sto X . ac jewr soume mia kuklik  omˆda G tˆxhc p. gia kˆje g ∈ G. An G eÐnai mia mh Abelian  peperasmènh omˆda. 4. h opoÐa orÐzetai apì ton pollaplasiasmì thc G. JewroÔme epÐshc th drˆsh thc G sto sÔnolo X = G. Autì mac lèei ìti o arijmìc 1 |G| tα(g) eÐnai akèraioc gia kˆje jetikì akèraio arijmì t. Gia parˆdeigma. Autì to pl joc twn apeikonÐsewn eÐnai tα(g) ìpou α(g) eÐnai to pl joc twn troqi¸n thc g pˆnw sto X . An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai k(G) to pl joc twn klˆsewn suzugÐac thc. An k(G) ≥ | G | /p. DeÐxte ìti an h tˆxh miac mh-Abelian c omˆdac G eÐnai p3 gia kˆpoion pr¸to arijmì p. Tìte. tìte Z(G) = 1. gia kˆje akèraio t o arijmìc 1 |G| t g∈G α(g) 1 = p p−1 tα(g k=0 k) 1 1 = (tp + (p − 1)t) = (tp − t + pt) p p eÐnai epÐshc akèraioc kai ˆra tou Fermat. ìpou p pr¸toc arijmìc. 'Estw G peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc | G |. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc diˆstashc n epÐ tou s¸matoc Zp kai G mia upoomˆda thc GLn ( Zp ) pou èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. 5.438 5. tìte k(G) = p2 + p − 1. Autì eÐnai to mikrì Je¸rhma p Ask seic 5. 1 p (t − t) ∈ Z. 2. deÐxte ìti k(G) = 1 |G| | CG (g) | .4 1. tìte k(G) > | Z(G) | +1. g∈G 3.

β) EÐnai summetrik . 'Estw X to sÔnolo ìlou tou plhjusmoÔ thc ghc. y. An R ⊆ X × X eÐnai mÐa sqèsh ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì x R y gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (x. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn shmeÐwn enìc epipèdou. y ∈ X isqÔei x ∼ y . Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an to shmeÐo x kai to shmeÐo y isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. Orismìc 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. dhlad  an gia x. dhlad  an gia x. z ∈ X isqÔei x ∼ y kai y ∼ z . tìte y ∼ x. tìte x ∼ z . dhlad  x ∼ x gia kˆje x ∈ X . y) an kei sto R kai diabˆzoume: ”To x sqetÐzetai me to y mèsw thc sqèshc R”. 3. Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an o x kai o y èqoun gennhjeÐ katˆ th diˆrkeia tou idÐou ètouc. 439 . ParadeÐgmata 1. 2. γ) EÐnai metabatik . MÐa sqèsh sto sÔnolo X eÐnai èna Mia sqèsh se èna sÔnolo X lègetai sqèsh isodunamÐac kai sumbolÐzetai (sunhj¸c) me ∼ an ikanopoieÐ tic akìloujec idiìthtec: α) EÐnai autopaj c.Parart mata 6. Sto sÔnolo X orÐzetai mia sqèsh wc ex c x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ).1 Sqèseic IsodunamÐac mh kenì uposÔnolo tou X × X . 'Estw ϕ : X −→ Y mia apeikìnish pou eÐnai epÐ.

Orismìc 'Estw ∼ mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo X . eÐnai sqèseic isodunamÐac. Mia klˆsh isodunamÐac (sun jwc) sumbolÐzetai me [x] (  Cx ) kai to x onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [x]. pou èqoun orisjeÐ sta prohgoÔmena paradeÐgmata. An apì kˆje klˆsh isodunamÐac pˆroume ènan antiprìswpo. To sÔnolo ìlwn twn klˆsewn isodunamÐac enìc sunìlou X lègetai sÔnolo phlÐko kai sumbolÐzetai X/ ∼. y ∈ X isqÔei x ∼ y an kai mìno an [x] = [y]. 'Opwc eÐdame. Gia kˆje x ∈ X orÐzetai to sÔnolo { y ∈ X | x ∼ y }. y ∈ Ai . tìte sqhmatÐzoume èna sÔnolo. apì ta prohgoÔmena èqoume ìti X = ˙ x∈T [x]. afoÔ x ∼ x. H antistoiqÐa π : X −→ X/ ∼ me π(x) = [x] profan¸c orÐzei mia apeikìnish.440 Parart mata Den eÐnai dÔskolo na epalhjeÔsoume ìti oi sqèseic. H apeikìnish aut  onomˆzetai “fusik ” apeikìnish apì to X sto X/ ∼. Sto sÔnolo X orÐzoume mÐa sqèsh ∼ wc ex c x ∼ y an kai mìno an upˆrqei i ∈ I ètsi ¸ste x. to opoÐo onomˆzetai klˆsh isodunamÐac tou x. mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo diamerÐzei to sÔnolo se klˆseic isodunamÐac oi opoÐec ikanopoioÔn tic parapˆnw idiìthtec a) g). anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. β) To sÔnolo X eÐnai Ðso me thn ènwsh twn klˆsewn isodÔnamÐac tou. Opìte. 'Opwc eÔkola mporoÔme na epalhjeÔsoume. antipros¸pwn. Ja doÔme ìti isqÔei kai to antÐstrofo. Prˆgmati. gia tic klˆseic isodunamÐac isqÔoun oi ex c idiìthtec. 'Estw ( Ai ). an y ∈ [x] ∩ [z]. Apì thn teleutaÐa idiìthta èqoume ìti to sÔnolo X eÐnai h diakekrimènh (xènh) ènwsh twn klˆsewn isodunamÐac tou. α) Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou X . afoÔ gia kˆje x ∈ X upˆrqei h klˆsh isodunamÐac [x] ètsi ¸ste x ∈ [x]. Prˆgmati. γ) Gia dÔo stoiqeÐa x. H teleutaÐa idiìthta eÐnai isodÔnamh me thn γ ) DÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai   eÐnai xènec metaxÔ touc. tìte x ∼ y kai z ∼ y . twn opoÐwn h ènwsh eÐnai ìlo to sÔnolo X . èstw T . i ∈ I mia diamèrish enìc sunìlou X . . gia kˆje x ∈ X èqoume x ∈ [x]. h opoÐa eÐnai epÐ. opìte apì th summetrik  kai th metabatik  idiìthta èqoume x ∼ z . Mia diamèrish enìc sunìlou X eÐnai mia oikogèneia mh ken¸n uposunìlwn tou. Apì apì thn γ) èqoume tìte [x] = [z].

¯ ¯ Sunep¸c. twn diamerÐsewn tic opoÐec dèqetai to X kai twn apeikonÐsewn apì to X epÐ enìc (tuqaÐou) sunìlou Y . dhlad  upˆrqoun i. h ϕ eÐnai h monadik  apeikìnish me ϕ ◦ π = ϕ.1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ tou sunìlou phlÐko X/ ∼ kai tou sunìlou Y . tìte y ∈ Ai ∩ Aj kai epeid  to ( Ai ). dhlad  x ∼ z . EpÐshc an x ∼ y kai y ∼ z . tìte y ∼ x.1. Dhlad  h sqèsh ∼ eÐnai sqèsh isodunamÐac. Epiplèon isqÔei [x] = Ai (giatÐ ?). z ∈ Aj . ParathroÔme ìti oi antÐstrofec eikìnec ϕ−1 (y) twn stoiqeÐwn tou sunìlou Y eÐnai oi klˆseic isodunamÐac. i ∈ I apoteleÐ diamèrish tou X . . y ∈ Ai kai y. Sto parˆdeigma 3 eÐqame jewr sei mia apeikìnish ϕ : X −→ Y pou  tan epÐ kai sto sÔnolo X eÐqame orÐsei mia sqèsh isodunamÐac x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). thc opoÐac oi klˆseic isodunamÐac eÐnai ta mèlh thc diamèrishc. 'Opwc epÐshc xekin¸ntac apì mia diamèrish enìc sunìlou lambˆnoume mia sqèsh isodunamÐac. H antistoiqÐa ϕ : X/ ∼ −→ Y me ϕ(ϕ−1 (y)) = y ¯ ¯ orÐzei mia 1 .6. j ∈ I ètsi ¸ste x. Den eÐnai dÔskolo na doÔme ìti xekin¸ntac apì mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo lambˆnoume mia diamèris  tou. h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  diamèrish. h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  sqèsh isodunamÐac. Dhlad  to sÔnolo phlÐko eÐnai to X/ ∼ = { ϕ−1 (y) | y ∈ Y }. Epomènwc apodeÐxame ìti mia diamèrish orÐzei mia sqèsh isodunamÐac. upˆrqei mia èna proc èna antistoiqÐa metaxÔ twn sqèsewn isodunamÐac pou orÐzontai se èna sÔnolo X . Epiplèon. Sqèseic IsodunamÐac 441 Profan¸c x ∼ x kai an x ∼ y . me thn ènnoia pou perigrˆyame parapˆnw. èqoume i = j .

Y Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish apì to A × A sto A. an X : A × A → A eÐnai mÐa prˆxh sto A. (a. 1). ParadeÐgmata 1) 'Estw A = {a. Ta parakˆtw sÔnola eÐnai antistoiqÐec apì to A sto B X = {(a. X An X ⊆ A × B eÐnai mÐa antistoiqÐa ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì X a → b gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (a.2 Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta Orismìc 'Estw A. MÐa antistoiqÐa apì to A sto B eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou A × B . Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja lègetai apeikìnish (  sunˆrthsh) an gia kˆje a ∈ A upˆrqei monadikì b ∈ B tètoio ¸ste a → b. H antistoiqÐa Z eÐnai mia apeikìnish apì to A sto B . 1). 2) ∈ X dhlad  a → 1. gia parˆdeigma. Sunep¸c. c} kai B = {1. Orismìc 'Ena algebrikì sÔsthma eÐnai èna mh kenì sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. (c. 1). Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja sumbolÐzetai suqnˆ me X : A → B . (a. (b. . b) an kei sto X . 2)} Y = {(b. 2). i) pou na an kei sto Y . 1)} Z = {(a. 1). x) ∈ R≥0 × R|x ∈ R} eÐnai mÐa antistoiqÐa apì to sÔnolo R≥0 twn mh arnhtik¸n pragmatik¸n arijm¸n sto sÔnolo R twn pragmatik¸n arijm¸n. tìte gia kˆje zeÔgoc (a. 2)} H antistoiqÐa X den eÐnai apeikìnish apì to A sto B giatÐ gia to stoiqeÐo X X a ∈ A èqoume dÔo zeÔgh (a. H antistoiqÐa Y den eÐnai apeikìnish apì to A sto B afoÔ den upˆrqei zeÔgoc thc morf c (a. 2). b. B dÔo mh kenˆ sÔnola. (c. 2}. B dÔo mh kenˆ sÔnola. b) ∈ A × A upˆrqei monadikì c ∈ A tètoio ¸ste (a. 1). (b. Dhlad  den upˆrqei i tètoio ¸ste a → i.442 Parart mata 6. An den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc. (c. Orismìc 'Estw A. ja grˆfoume a → b sth jèsh tou a → b. H antistoiqÐa aut  den eÐnai apeikìnish afoÔ. b) → c. 1 → 1 kai 1 → −1. a → 2. 2) To sÔnolo X = {(x2 .

. . ((a1 a2 )a3 )a4 . Ja deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sth diatetagmènh n-ˆda a1 . a1 ((a2 a3 )a4 ). . 'Estw . . (a. 'Estw a1 . . b) → ab mÐa prˆxh sto sÔnolo A tètoia ¸ste (ab)c = a(bc) gia kˆje a.6. . Gia parˆdeigma. Je¸rhma (Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta). a2 . (a1 (a2 a3 ))a4 . gia kˆje n. an eÐnai Ðsa. . c ∈ A. b. . . an (me th sugkekrimènh seirˆ) me thn parembol  parenjèsewn ja lème ìti antistoiqeÐ sth diatetagmènh n-ˆda a1 . QrhsimopoioÔme epagwg  ston m. an n = 4 tìte sthn tetrˆda a1 . (a. Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta 443 'Estw A × A → A. . an eÐnai stoiqeÐa tou A. . orÐzoume to stoiqeÐo n epagwg  sto pl joc n twn paragìntwn. an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. . An a1 . . an . (a1 a2 )(a3 a4 ). b) → ab. L mma 'Estw A èna sÔnolo kai A × A → A. . m ≥ 1 isqÔei Apìdeixh. b) → ab. . 'Estw A èna sÔno- lo efodiasmèno me mia prosetairistik  prˆxh A × A → A. Kˆje stoiqeÐo tou A pou mporeÐ na sqhmatisteÐ apì ta a1 . a3 . a4 antistoiqoÔn ta ex c stoiqeÐa a1 (a2 (a3 a4 )). . ai m j=1 an+j = i=1 n+m k=1 ai = ak .2. H perÐptwsh m = 1 eÐnai profan c. (a. a2 . . . en¸ gia to epagwgikì b ma èqoume      n m+1 j=1 n m ai i=1  an+j  =  = i=1 ai n   ai  j=1 j=1 m anj  an+m+1   an+j  an+m+1 i=1 n+m = = k=1 ak k=1 n+m+1 an+m+1 ak . mia prosetairistik  prˆxh. Tìte. . Mia tètoia prˆxh onomˆzetai prosetairistik . wc ex c: Gia n = 1 eÐnai en¸ gia n ≥ 1 orÐzoume n i=1 n+1 i=1 n ai ∈ A me ai = a1 . . n i=1 i=1 ai an+1 .

a2 . . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m n−m i=1 ai = (a1 a2 )a3 . . an eÐnai thc morf c cd. a1 (a2 a3 ). . a3 eÐnai ta (a1 a2 )a3 . . . Gia n = 3. gia kˆje m-ˆda me m < n. QrhsimopoioÔme epagwg  ston n. an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. se mÐa n − m-ˆda am+1 . n ≥ 3. . . Epiplèon 3 i=1 ai . . 'Estw t¸ra n ≥ 4 kai èstw ìti to je¸rhma isqÔei c= i=1 ai kai d = j=1 n i=1 am+j . Tìte kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diatetagmènh n-ˆda eÐnai Ðso me to n Apìdeixh. . . . ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sthn triˆda a1 . to d) eÐnai èna stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ se mÐa m-ˆda a1 . Autˆ eÐnai Ðsa. . an ). . am (antÐstoiqa. . ìpou to c (antÐstoiqa. .444 Parart mata a1 . Apì th sqèsh (1) èqoume ìti cd = ai . ìpou 1 < m < n. . . Kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn n-ˆda a1 .

. . . a1 . . c1 . 1R .). am . 0R .6. . 'Etsi o R mporeÐ na jewrhjeÐ san upodaktÔlioc tou . . . . am . . Oi epalhjeÔseic twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai eÔkolec kai af nontai san ˆskhsh. . Orismìc 'Ena stoiqeÐo (a0 . 0R . . . 0R . 0R . . b2 . . 0R . . .). .) kai (a0 . 0R . 0R . h f eÐnai 1 − 1. . . . . a1 . 0R . . . 0R . . ìpou to 1R eurÐsketai sth jèsh n + 1. An (a0 . .) me cn = a0 bn + a1 bn−1 + · · · + an−1 b1 + an b0 gia kˆje n ∈ N. 0R .)(0R . . . 1R . 0R . 0R .3. . .) + · · · + (0R . dhlad  to (0R .) + (0R . . . b ∈ R.). .)(0R . . b1 . .)xm . a1 + b1 .) =(a0 . . 0R . . . b1 . 0R . 0R .)x + · · · + (am . . . . en¸ isqÔei f (a + b) = f (a) + f (b) kai f (ab) = f (a)f (b) gia kˆje a.) eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn. . .) + (b0 . a2 . . . . (b0 . . h apeikìnish pˆrqei m ∈ N me ak = 0 gia kˆje k > m. . . b1 . kˆje stoiqeÐo tou eÐnai thc morf c (a0 . 0R . .) tou RN onomˆzetai polu¸numo an u'Estw to sÔnolo twn poluwnÔmwn tou RN . . . . 0R . . . .) gia kˆje n ∈ N. . . . . . .) = (a0 + b0 . . . EÐnai fanerì ìti to ènac upodaktÔlioc tou RN . . . 0R . . 0R . . .). 0R . . . . . 0R . . . 0R . Prìtash To RN me tic parapˆnw prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to (1R . a1 .) = (c0 . tautÐzetai me to 0R kai to monadiaÐo stoiqeÐo tou tautÐzetai me to 1R . 1R . a2 . tìte me epagwg  sto n apodeiknÔetai eÔkola ìti xn = (0R . . ìpou ai ∈ R gia kˆje i ∈ N. . ). a1 . . a1 . .)x0 + (a1 . 1R . Apì ton orismì. . am . 0R . 0R . a1 . . ParathroÔme ìti (a0 . . . to mhdenikì stoiqeÐo tou . 0R .) + · · · + (am .) =(a0 . . . . . . .) =(a0 . .) + (a1 . Ja tautÐzoume èna a ∈ R me to antÐstoiqo polu¸numo (a. . Apìdeixh. . . . . . .). . . . . .) ∈ RN orÐzoume 6.). a → (a. . . . . Kˆtw apì aut n thn taÔtish. 0R .)(1R .3 Polu¸numa (a0 . . . a1 . 0R . . a2 . . Epiplèon. eÐnai f : R → . . . Prˆgmati.)(b0 . An jèsoume x = (0R . . Polu¸numa 445 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai RN to sÔnolo twn akolouji¸n (a0 . 0R . a1 .

. èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma (to opoÐo diatup¸same sthn Parˆgrafo 2. IdiaÐtera an a0 + a1 x + · · · + am xm = 0R . am . kˆtw apì thn taÔtish pou anafèrame prin.446 Parart mata 'Ara. bn ∈ R tìte gia kˆje i = 0. am . tìte ai = bi gia kˆje i ≤ n kai aj = 0 gia kˆje j = n + 1. . . .   f. m ≥ n kai a0 . . .. . Je¸rhma 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. . Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai sun jwc me f (x). n èqoume ai = bi kai gia kˆje j = n + 1. . . 1. lioc me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei ton R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ tètoio ¸ste ax = xa gia kˆje a ∈ R. n ∈ N. . . m. .2). . . . . SunoyÐzontac. ìpou m ∈ N kai ai ∈ R. 0R . . . 1. . . Tìte upˆrqei daktÔ- • Kˆje stoiqeÐo tou èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . . . i = 0. . . O daktÔlioc sumbolÐzetai me R[x]. g. .). èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . b0 . m èqoume aj = 0R . . . . . . Tèloc eÐnai profanèc ìti an a0 +a1 x+· · ·+am xm = b0 +b1 x+· · · bn xn me m ≥ n. . . • An a0 + a1 x + · · · + am xm = b0 + b1 x + · · · + bn xn me m. tìte ai = 0R gia kˆje i = 0. . . to stoiqeÐo (a0 . . Epiplèon eÐnai fanerì ìti ax = xa gia kˆje a ∈ R. . g(x). m. . . . 1. m. . . a1 .

A. 447 . November 1999. Classical Mechanics. Pacific J. 1992. Ekdìseic SofÐa. 1991. R. Inc. Archer. 1985.M. H.O’Shea. W. Campoli. S. A. 1950. 1989. John Wiley. M. 2. T.G PapastaurÐdhc. Algebra.1 Anaforèc 1. D. 3. Dover Publications. A Modern Treatment of the 15 Puzzle. Coxeter. Coxeter. O. S. 10. H. J. H. 11. Little and D. Prentice Hall. R. Cox. Solvability of groups of odd order. 13(1963) 775-1029. 2nd Edition. Thompson. Math. Eisagwg  sth Grammik  'Algebra. Springer. D.Anaforèc kai BibliografÐa 7. O. 5. 95 (1988). ATLAS of finite groups. M. Monthly 106. Talèllh. Goldstein. Curtis. Maliˆkac. A principal ideal domain that is not Euclidean. Tìmoc A. Representations of Integers as Sums of Squares.S. Addison-Wesley Publishing Company. London. Monthly. 2003. M.. Varieties and Algorithms. 1985. 8. S. 868-871. Ideals. E. 4. Clarendon Press. Grosswald. Conway. G. Introduction to Geometry. Rˆpthc. Bˆrsoc. 7. Math. H. D Derizi¸thc. 1973. E. Feit and J. 6. New York. Norton. Parker. Amer. A. Wiley Classical Library. 9. Artin. R. Regular Polytopes. F. P. Wislon. Springer. J.

Undergraduate Commutative Algebra. S. 1975. 26. Second Edition. 23. Math. Topics in Algebra. Roberts. Undergraduate Algebraic Geometry. Shmei¸seic sth SunolojewrÐa. 1979. 293. N. C. . Springer-Verlag. An Introduction to the Theory of Groups. Graduate Texts in Mathematics. Third Edition. Cambridge University Press. Herstein. New York. Permutation in a group table. Panepist mio Ajhn¸n. 1963. Combinatorial Mathematics. Wright. II. lecture Note Series 22 London Mathematical Society. Chelsea Publicashing Company. 1988. Amer. Ekdìseic Nefèlh. A. 14. Rotman. 16. Math. Galois Theory. Elementary Number Theory and its Applications. Metajetik  'Algebra kai Efarmogèc: Eisagwgikèc Shmei¸seic. Small. F. Senior. 1995. D. 1989. Wiley. I.. Chapman. N. 4th Edition. Claredon press. 59-61. Presentations of Groups. McCoy and G. Johnson. J. The Groups of order 2n (n ≤ 6) The Macmillan N. 19. 28. Monthly 89 (1982).Y.Kurosh. Mosqobˆkhc. 24. I. 27. M. Gazette (1969). Hardy and E. 1993. I. Stewart. D. M. N.448 Anaforèc kai BibliografÐa 12. 22. M. Introduction to Modern Algebra. Maliˆkac. Hall and J. Second Edition. 1990. Cambridge University Press 1976. Janusz. 21. Cambridge University Press. H.. F. Addison-Wesley. 17. M. Ryser. Reid. The Theory of Groups Vols. 1964. MAA. L. Applied Combinatorics. Reid. 1993. H. 15. 13. K. M. I. A simple proof of the four squares theorem. 20. K. Prentice Hall. 25. 18.Y. J. 1984. An Introduction to the Theory of Numbers. G. H. Allyn & Bacon (4th edition) 1987. 1999. Robinson. 1960. Rosen.

The Genesis of the Abstract Group Concept. 32.7. Anaforèc 449 29. H. Finite Permutation Groups. Massachusetts. 33. Princeton. A. 1964. Shiva Publishing Limited. The MIT Press. Geometry and Symmetry. 1984. Wood. Yale. H. First Princeton Paperbank printing. Wussing. Cambridge. D. 1988. 1980. Thomas and G. 31. P. Wielandt. 30. New Jersey. Weyl. V. H. Princeton University Press. . Symmetry.1. Dover Publications. Academic Press. 1982. Group tables.

Sterk. Heath and Company 1994. Hungerford. Prentice Hall. W. Inc. Brooks/Cole Publishing Company. New York. A Survey of Modern Algebra. H. Papantonopoulou. Cuypers. J. Godement.450 Anaforèc kai BibliografÐa 7. 1963. 1999. 1975. Algebra Interactive. Addison-Wesley (4th edition). Van der Waerden. B. C. Algebra (a Graduate Course). A. N. Springer. ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Panepisthmiakèc Ekdìseic Kr thc). J.Y. 1974. Machane. B. (2nd edition) Wiley. Algebra 2 Vols. A. Herstein. N.J. J . Fields and Groups. Contemporary Abstract Algebra. 1970.. Isaacs. . G.2 BibliografÐa Gia mia peraitèrw melèth sthn 'Algebra. 1983. Cours d’ Algebre. T. M. Artin. Algebra. (3rd edition) D. Cohen. 2002. J. I. A First Course in Abstract Algebra 2nd ed. I. Fraleigh. L. I. Abstract Algebra. R. 1989. Birkoff and S. Modern Algebra. J. sunaf  jèmata kai efarmogèc proteÐnoume metaxÔ twn ˆllwn ta parakˆtw eisagwgikˆ biblÐa: Genik  'Algebra R. A First Course in Abstract Algebra. Topics in Algebra. 1990. Wiley. M. 1977. Rings. Rinehart and Winston. N. Ungar. Holt. Hermann. Rotman. Prentice Hall. J. 2000. Gallian. Cohn. B. H. 1994. A. Prentice Hall. Macmillan (4th edition). 1977.M. Algebra Prentice Hall 1991. N. Algebra Pure and Applied.T Allenby. M. 1974. Edward Arnold. Herstein.

Macmillan. Van Nostrand. . 1960. W. J. 1994. Suzuki. Ledermann. Steps in Commutative Algebra. Oxford University Press. Springer. Abstract Theory of Groups. R.7. 2nd ed. A. Sharp. R.. W. 1959. A Course on Group Theory. (2 Vols) 2nd English ed. G. J. Chatters and C.2. Freeman. AMS. Schmidt. An Introductory Course in Commutative Algebra. O. The Theory of Rings. Hajarvanis. A First Course in Rings and Ideals. Chelsea. N. A. Burnside. S. M. Fields and Rings. The Theory of Groups. 1998. Ginn. Group Theory. An Introduction to the Theory of Groups 4th ed. 1964. Kurosh. Loustaunau. An Introduction to Grobner Bases.R. J. Schenkman. Theory of groups of finite order. Kaplansky. BibliografÐa 451 JewrÐa DaktulÐwn W. 1974. N. Springer. Carmichael.Y. The Theory of Groups. Group Theory. I. An Introduction to the Theory of Groups. Macmillan. Oliver and Boyd. Group Theory. Cambridge 1911 (Rover reprint 1955). 1982 and 1986. 1990. 1937. R. 1994. J. McCoy. Rose. 1965. Cambridge University Press. Hall Jr. Univ. Prentice-Hall. E. 2nd ed. 1966. 1995. I and II. Introduction to Group Theory. D. Addison Wesley. Undergraduate Commutative Algebra. Cambridge University Press.. Burton. 1964.Y. Dover Publications. JewrÐa Omˆdwn W. N. M. Scott. Rotman. 1990. Reid. Adams and P. Chicago. 1970. 1973. M.

H. JewrÐa tou Galois J. SummetrÐa kai Omˆdec M. 1989. Coxeter. 1976. 1998. Wiley. P. Claredon press. J. Yale. An Introduction to the Theory of Numbers. 2001. 1958. J.Galois Theory. J. H. J. Chapman and Hall. E. 1967. Springer. 1957. Silverman. 1988. H. Dover Publications.. Efarmogèc thc 'Algebrac N. A. 1952. Groups and Symmetry. 2nd ed. The Theory of Groups. 1988 ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Ekdìseic Leader Books).. M.452 Anaforèc kai BibliografÐa H.Y. E. A Friendly Introduction to Number Theory. Addison-Wesley. Armstrong. F. Introduction to the Theory of Numbers. 2nd ed. Prentice hall. Brooks/Cole. Symmetry. 1988. Princeton University Press.. Shockley. Richman. Holt. London.('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic EkdìseicLeader Books) J. Elementary Number Theory and its applications. Zassenhaus. 1979. Rinehart and Winston. J. Abstract Algebra with Applications. 2nd English ed. New York. N. N. W. Springer. M. JewrÐa Arijm¸n L. Introduction to Geometry. Stewart. Weyl. Notes on Geometry. Wiley. 1988. B. Bloch. Hardy and E. 2nd ed. K. Modern Algebra with Applications. Rosen.Y. Rotman. Chelsea. Number Theory: An Introduction to Algebra. 1989. 1971. Wright. Galois Theory. S. G.. Dickson. Dover Publications. Introduction to Number Theory. Springer. Gilbert. Rees. . H. E. Geometry and Symmetry. Wiley 1987.

1983. Applied Abstract Algebra.2. Springer. 1994. Wiley. W. R. Applied Abstract Algebra. Springer.7. A History of Algebra. Springer. N. A Course in Number Theory and Cryptography. Van der Waerden. 1984. Istorikèc Phgèc B. L. Kim and F. Lidl and G. . Roush. 1985. H. BibliografÐa 453 K. Pilz. Koblitz.

.

” Jules Henri Poincar´ (1854-1912) e .“Oi majhmatikoÐ den meletoÔn antikeÐmena. Epomènwc. allˆ sqèseic metaxÔ antikei- mènwn. diajètoun thn eleujerÐa na antikatast soun kˆpoia antikeÐmena me ˆlla efìson oi sqèseic paramènoun ametˆblhtec.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful