“ GnwrÐzete ìti grˆfw me argì rujmì.

Autì ofeÐletai kurÐwc sto ìti den eÐmai potè ikanopoihmènoc èwc ìtou èqw pei ìso to dunatìn perissìtera me lÐgec lèxeic, kai h sunoptik  graf  apaiteÐ polÔ perissìtero qrìno apì thn ekten  graf .” Carl Friedrich Gauss (1777-1855)

Mia Eisagwg  sthn 'Algebra
DeÔterh 'Ekdosh

Dhm trioc A. Bˆrsoc Dhm trioc I. Derizi¸thc Iwˆnnhc P. Emmanou l Miqa l P. Maliˆkac OlumpÐa Talèllh

[RO,LE]2 [LO] [RE] [CE,CO]

Prìlogoc
Autì to biblÐo apeujÔnetai kurÐwc se proptuqiakoÔc foithtèc twn Majhmatik¸n. Didˆskontac epÐ seirˆ et¸n Majhmatikˆ, brej kame apènanti se èna shmantikì paidagwgikì prìblhma: Ta Majhmatikˆ -kai eidikˆ h 'Algebra- eÐnai apì th fÔsh touc “afairetikˆ”. EkeÐ ègkeitai h dunamik  touc allˆ kai h sqedìn kajolik  qrhsimìthtˆ touc. P¸c loipìn epitugqˆnetai se èna eisagwgikì mˆjhma 'Algebrac mia isorropÐa tou afairetikoÔ stoiqeÐou me to sugkekrimèno? Oi prospˆjeièc mac gia to skopì autì apotup¸nontai sto parìn biblÐo. KÔrio qarakthristikì thc apotÔpwshc aut c eÐnai ìti katabl jhke idiaÐterh prospˆjeia ètsi ¸ste afenìc h afaÐresh na pragmatopoieÐtai stadiakˆ, dhlad  na parèqontai kÐnhtra pou na dikaiologoÔn thn eisagwg  nèwn ennoi¸n, kai afetèrou na epexhgoÔntai me ìso to dunatìn aplì trìpo oi shmantikèc teqnikèc pou qrhsimopoioÔntai stic apodeÐxeic twn apotelesmˆtwn. Gia to skopì autì, sto parìn biblÐo upˆrqei ènac megˆloc arijmìc epexergasmènwn paradeigmˆtwn kai efarmog¸n. Epeid  de pepoÐjhs  mac eÐnai ìti h melèth twn Majhmatik¸n den armìzei se jeatèc allˆ apaiteÐ energhtik  summetoq , epiqeir same na parembˆloume mèsa sto keÐmeno aplèc erwt seic, ¸ste na epibebai¸netai apì ton anagn¸sth katˆ pìso èqei katano sei tic prohghjeÐsec twn erwt sewn ènnoiec. EpÐshc, èqoun sumperilhfjeÐ arketèc ask seic ètsi ¸ste o foitht c pou meletˆ to biblÐo na enjarrÔnetai na qrhsimopoieÐ “qartÐ kai molÔbi”. H lèxh “'Algebra” eÐnai mèroc tou tÐtlou enìc ArabikoÔ keimènou tou 800 m.Q. to opoÐo anaferìtan stouc kanìnec gia th lÔsh twn exis¸sewn kai mèqri perÐpou ta mèsa tou 19ou ai¸na h 'Algebra  tan o klˆdoc twn Majhmatik¸n pou asqoleÐto me th melèth twn exis¸sewn. Den upˆrqei amfibolÐa ìti o ìroc “dom ” katèqei mia apì tic kuriìterec jèseic sta sÔgqrona Majhmatikˆ. Prˆgmati, h swst  katanìhsh kai melèth twn dom¸n jewreÐtai jemeli¸dec ergaleÐo gia thn pro¸jhsh miac enopoihmènhc anˆptuxhc twn Majhmatik¸n. 'Ena apì ta shmantikìtera eÐdh dom¸n apoteleÐ èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. S mera, h 'Algebra 3

4

Prìlogoc

eÐnai h melèth akrib¸c aut¸n twn dom¸n. Gia to lìgo autì, mporeÐ kaneÐc na pei dikaiologhmèna ìti h 'Algebra den apoteleÐ mìno èna mèroc twn Majhmatik¸n, allˆ ìti paÐzei gia ta Majhmatikˆ to rìlo pou autˆ èpaixan kai paÐzoun sthn anˆptuxh twn jetik¸n episthm¸n. EÐnai koin  pepoÐjhsh ìti h nèa antÐlhyh gia to rìlo thc 'Algebrac pou epikrˆthse sth dekaetÐa tou 1920, h opoÐa sundèetai me ta onìmata thc Emmy Noether, twn Emil Artin, B.L. Van der Waerden, Hermann Weyl kai ˆllwn epifan¸n majhmatik¸n, basÐsthke sth melèth jemeliwd¸n dom¸n ìpwc oi Omˆdec, oi DaktÔlioi, ta Prìtupa kai ta S¸mata. Aut  h antÐlhyh thc “SÔgqronhc 'Algebrac” (onomasÐa pou uiojet jhke gia aut  th nèa tˆsh) od ghse se mia jemeli¸dh, kainotìmo kai exairetikˆ apodotik  anˆptuxh thc 'Algebrac. KÔrio qarakthristikì aut c thc anˆptuxhc eÐnai ìti prin lÐga qrìnia lÔjhkan shmantikèc eikasÐec twn prohgoÔmenwn ai¸nwn, pou anafèrontai se klasikˆ Majhmatikˆ. Wc èna tètoio parˆdeigma prèpei na anafèroume th mnhmei¸dh eikasÐa tou Fermat, sÔmfwna me thn opoÐa h exÐswsh xn + y n = z n den èqei kamiˆ akèraia lÔsh (x, y, z), me ta x, y, z ìla diˆfora tou mhdenìc, ìtan to n ≥ 3. H eikasÐa aut  apodeÐqthke ìti isqÔei, apì ton Wiles, èpeita apì 350 qrìnia. 'Alla qarakthristikˆ paradeÐgmata eÐnai to 10o, 14o kai 17o prìblhma tou Hilbert, ìpwc epÐshc kai oi eikasÐec tou Andr´ Weil. 'Ena de apì e ta shmantikìtera apotelèsmata pou èqei epiteuqjeÐ mèqri s mera sthn 'Algebra jewreÐtai h apìdeixh thc eikasÐac twn Burnside kai Galois, pou anafèretai sthn Ðdia th JewrÐa Omˆdwn, gia thn Ôparxh thc taxinìmhshc twn apl¸n peperasmènwn omˆdwn. ApodeÐqjhke to 1980 kai apasqìlhse touc megalÔterouc algebristèc tou perasmènou ai¸na, kurÐwc thc periìdou 1950-1980. To biblÐo autì eÐnai ìso to dunatìn autodÔnamo kai kalÔptei th basik  jewrÐa twn daktulÐwn kai twn omˆdwn. H dom  twn daktulÐwn exetˆzetai stic Enìthtec 2 kai 3, en¸ stic Enìthtec 4 kai 5 anaptÔssetai h jewrÐa twn omˆdwn. Oi Enìthtec 2 kai 4 eÐnai ètsi domhmènec, oÔtwc ¸ste na eÐnai anexˆrthtec h mÐa thc ˆllhc. Sunep¸c, o foitht c eÐnai eleÔjeroc na melet sei touc daktulÐouc prin   metˆ tic omˆdec. Sthn Enìthta 1 melet¸ntai oi basikèc idiìthtec twn akeraÐwn, kaj¸c kai h ènnoia thc monadik c paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. 'Enac apì touc stìqouc thc Enìthtac 3 eÐnai na katadeÐxei thn ènnoia aut  genikìtera stouc daktulÐouc monadik c paragontopoÐhshc kai katìpin na thn efarmìsei gia thn epÐlush sugkekrimènwn Diofantik¸n exis¸sewn. Sthn Enìthta 1 meletˆtai epÐshc h arijmhtik  twn isotimi¸n, èna jemeli¸dec parˆdeigma pou anaptÔssetai genikìtera stic Enìthtec 2 kai 4. Sthn Enìthta 4 meletˆtai h ènnoia thc summetrÐac, pou odhgeÐ fusiologikˆ sthn ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia, anaptÔssetai h basik  jewrÐa twn omˆdwn kai h nèa aut  gn¸sh efarmìzetai gia na lhfjoÔn apotelèsmata sth stoiqei¸dh jew-

5 rÐa arijm¸n. Tèloc, sthn Enìthta 5 anaptÔssetai h ènnoia thc drˆshc miac omˆdac, h opoÐa ousiastikˆ genikeÔei thn ènnoia thc summetrÐac. Wc basik  efarmog  aut c thc ènnoiac, apodeiknÔoume ta jewr mata tou Sylow, pou eÐnai apì ta pio shmantikˆ apotelèsmata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. Epeid  pisteÔoume ìti èna eisagwgikì biblÐo ofeÐlei na parèqei kateujÔnseic ston endiaferìmeno anagn¸sth gia mia peraitèrw embˆjunsh, upˆrqoun sto keÐmeno arketèc parapompèc se jèmata thc JewrÐac Arijm¸n, thc Metajetik c 'Algebrac, thc JewrÐac Omˆdwn, k.ˆ. Ekfrˆzoume tic jermèc euqaristÐec mac stic kurÐec Rìza Gardèrh kai Pìph Mpoli¸th gia thn taqeÐa kai apotelesmatik  daktulogrˆfhsh tou keimènou sto sÔsthma LaTeX. EpÐshc, euqaristoÔme to foitht  BasÐlh Pasqˆlh tou Tm matìc mac pou sunèbale sth diamìrfwsh twn sqhmˆtwn. Oi kÔriec allagèc sth deÔterh aut  èkdosh, pèra apì th diìrjwsh ìlwn twn paroramˆtwn ta opoÐa upèpesan sthn antÐlhy  mac, eÐnai oi ex c: H Enìthta 2 thc pr¸thc èkdoshc diaspˆsthke se dÔo Enìthtec, kaj¸c oi tèsseric teleutaÐec ParˆgrafoÐ thc apoteloÔn t¸ra thn Enìthta 3. Epiplèon, ˆllaxe h seirˆ twn Paragrˆfwn §2.7 kai §2.8 kai prostèjhke h Parˆgrafoc §2.9 (Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc). Anamorf¸jhke h anˆptuxh thc Ôlhc thc Enìthtac 3 thc pr¸thc èkdoshc (pou apoteleÐ t¸ra thn Enìthta 4), me apotèlesma na sugqwneujoÔn oi Parˆgrafoi §3.3 kai §3.4 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.3), oi Parˆgrafoi §3.5 kai §3.8 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.5) kai na diaspasteÐ h Parˆgrafoc §3.9 thc pr¸thc èkdoshc (stic Paragrˆfouc §4.7 kai §4.8). Oi suggrafeÐc Aj na, Septèmbrioc 2005

Perieqìmena

7

8 PERIEQŸOMENA .

O skopìc mac eÐnai dittìc. .. .. 1.. 'Etsi. Oi teqnikèc twn apodeÐxewn pou ja doÔme ed¸ eÐnai tupikèc gia thn 'Algebra. R>0 To sÔnolo twn jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n.1 Akèraioi Sthn Enìthta aut  ja melet soume idiìthtec tou sunìlou twn akeraÐwn arijm¸n. 1. . dÐnetai h eukairÐa ston anagn¸sth na melet sei arketèc apì tic ènnoiec thc 'Algebrac. . . 2. . R To sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n. prˆgma pou ja diapist¸soume parakˆtw ìtan melet soume daktulÐouc. pou upˆrqei sto Z me tic opoÐec eÐmaste exoikeiwmènoi apì ta pr¸ta majhtikˆ mac qrìnia. Q>0 To sÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. C To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n.. . } To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n. < −1 < 0 < 1 < . sthn eidik  perÐptwsh twn akeraÐwn. 9 . s¸mata kai omˆdec. . . −1. Ja jewr soume gnwstèc tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn ìpwc kai thc diˆtaxhc. Se kamiˆ perÐptwsh h Enìthta aut  den apoteleÐ eisagwg  ston ploÔsio klˆdo thc JewrÐac Arijm¸n. Z = {. . Q To sÔnolo twn rht¸n arijm¸n. Sto biblÐo autì ja qrhsimopoioÔme touc parakˆtw sumbolismoÔc. 0. } To sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n.. pou emfanÐzontai parakˆtw. Z. N = {0. Z>0 To sÔnolo twn jetik¸n akeraÐwn. Afenìc ja melet soume tic idiìthtec tou Z pou ja qrhsimopoi soume se epìmenec Enìthtec kai afetèrou ja eisˆgoume mèsw tou Z merikèc jemeli¸deic ènnoiec thc 'Algebrac.

Ac upojèsoume ìti A = ∅. 1/2. Kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei elˆqisto stoiqeÐo. 1/4. Tìte ìmwc h upìjesh 2) dÐnei ìti h P (m) alhjeÔei.3 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg  me arqikì b ma apì to m). 'Estw m ∈ N. EÐdame ìti to prohgoÔmeno Je¸rhma èpetai apì to AxÐwma ElaqÐstou. Ja deÐxoume ìti to A eÐnai kenì.1 Majhmatik  Epagwg . an h P (n) alhjeÔei.1. 'Estw A to uposÔnolo tou N pou apoteleÐtai apì touc n gia touc opoÐouc h prìtash P (n) den alhjeÔei. H afethrÐa mac eÐnai to epìmeno axÐwma. DiwnumikoÐ Suntelestèc Sthn Parˆgrafo aut  ja upenjumÐsoume th mèjodo apìdeixhc pou onomazetai Majhmatik  Epagwg . tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. n dÐnetai mia prìtash P (n). MporeÐ na apodeiqjeÐ ìti to Je¸rhma thc Majhmatik c Epagwg c eÐnai isodÔnamo me to AxÐwma ElaqÐstou ('Askhsh 8). Shmei¸noume ìti antÐstoiqh idiìthta den isqÔei stouc pragmatikoÔc   rhtoÔc arijmoÔc. èstw m. Apìdeixh. 1.. 1/3..1. H upìjesh 1) sto prohgoÔmeno Je¸rhma sun jwc onomˆzetai “arqikì b ma thc epagwg c” en¸ h upìjesh 2) “epagwgikì b ma.10 1 Akèraioi 1. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. tètoia ¸ste 1. anafèroume mia parallag  pou diafèrei sto arqikì b ma thc epagwg c.} den perièqei elˆqisto stoiqeÐo an kai eÐnai uposÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. . pou aforˆ ton n. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n me n ≥ m dÐnetai mia prìtash P (n).1 AxÐwma (AxÐwma ElaqÐstou). Gia parˆdeigma.2 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg ). Apì th diˆtaxh pou upˆrqei sto Z. .1. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. Autì eÐnai ˆtopo. pou aforˆ ton n. EpÐshc ja asqolhjoÔme me touc diwnumikoÔc suntelestèc. Apì ton orismì tou m èpetai ìti h prìtash P (m − 1) alhjeÔei. to sÔnolo {1. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì 2) gia kˆje n. A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei}.” Prin proqwr soume se paradeÐgmata. parathroÔme ìti kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei monadikì elˆqisto stoiqeÐo. Tìte apì to AxÐwma ElaqÐstou to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. Apì thn upìjesh 1) èqoume m > 0. kai 1.

11 Apìdeixh. tìte h P (n + 1) alhjeÔei.1. 2 QrhsimopoioÔme epagwg . 1. pou isqÔei. Arqikì b ma: Gia n = 1. Epagwgikì b ma: 'Estw ìti isqÔei 2 1 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1).1. 2 Ja apodeÐxoume ìti isqÔei P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = (n + 1)(n + 2).4 ParadeÐgmata. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje n ∈ N me n ≥ m.1. QrhsimopoioÔme epagwg . kai n2 + 3n ≥ n2 + 2n + 1 = (n + 1)2 . Upojètoume t¸ra ìti isqÔei 2n > n2 . . H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh kai af netai san ˆskhsh. P (n + 1) Apì thn P (n) èqoume ìti 2n+1 = 2 · 2n > 2n2 . kai 2) gia kˆje n ≥ m. 2 1 To dexiì mèloc thc parapˆnw isìthtac eÐnai (n + 1)(n + 2). 2 P (n + 1) To aristerì mèloc thc P (n + 1) grˆfetai me th bo jeia thc P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = 1 + 2 + · · · + n + (n + 1) = n(n + 1) + (n + 1). Epiplèon isqÔei 2n2 = n2 + n · n ≥ n2 + 3n (giatÐ n ≥ 3). Gia n = 5 h apodeiktèa sqèsh eÐnai h 25 > 52 . ìpou n ≥ 5. an h P (n) alhjeÔei. kai ja apodeÐxoume ìti P (n) 2n+1 > (n + 1)2 . pou isqÔei. 2) 2n > n2 gia kˆje akèraio n ≥ 5. 1 1) 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1) gia kˆje jetikì akèraio n. h apodeiktèa sqèsh 1 eÐnai 1 = 1(1 + 1). Majhmatik  Epagwg . DiwnumikoÐ Suntelestèc 1) h P (m) alhjeÔei. Apì tic prohgoÔmenec sqèseic prokÔptei to zhtoÔmeno. pou eÐnai to 2 zhtoÔmeno.

Upojètoume t¸ra ìti h prìtash alhjeÔei gia kˆje sÔnolo me n ∈ N stoiqeÐa. kai 2) gia kˆje n. tìte h P (n + 1) alhjeÔei.1. 1) 'Estw α ∈ Γ. pou eÐnai to zhtoÔmeno. 'Estw Γ ⊆ A. Ja metr soume to pl joc twn uposunìlwn tou A. opìte sumperaÐnoume ìti to pl joc twn Γ eÐnai pˆli 2n . 'Estw ìti to A èqei n+1 stoiqeÐa kai α ∈ A. an h P (k) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì k me 0 ≤ k ≤ n. 4) Je¸rhma de Moivre.5 Je¸rhma (DeÔterh Morf  thc Majhmatik c Epagwg c). Sunolikˆ. To sÔnolo B = A − {α} èqei n stoiqeÐa kai sunep¸c to pl joc twn uposunìlwn tou eÐnai 2n . tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n dÐnetai mia prìtash P (n). Gia n = 0. Upˆrqei mÐa ˆllh morf  thc majhmatik c epagwg c pou eÐnai qr simh. h prìtash alhjeÔei kaj¸c to kenì sÔnolo èqei 20 = 1 uposÔnola. Qrhsimopoi¸ntac tic gnwstèc trigwnometrikèc tautìthtec sun(θ + ϕ) = sunθsunϕ − hmθhmϕ kai hm(θ + ϕ) = hmθsunϕ + hmϕsunθ. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. Upojètoume ìti aut  isqÔei gia n. / Tìte Γ ⊆ B kai sunep¸c to pl joc twn Γ eÐnai 2n . Tìte to pl joc twn uposunìlwn tou A eÐnai 2n . 1. 'Estw θ ∈ R. èqoume (sunθ + ihmθ)n+1 = (sunθ + ihmθ)n (sunθ + ihmθ) = (sun(nθ) + ihm(nθ))(sunθ + ihmθ) = sun(nθ)sunθ − hm(nθ)hmθ + i(sun(nθ)hmθ + hm(nθ)sunθ) = sun(nθ + θ) + ihm(nθ + θ) = sun((n + 1)θ) + ihm((n + 1)θ). . Gia n = 0 h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. 2) 'Estw α ∈ Γ. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ N.12 1 Akèraioi 3) 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo pou èqei n stoiqeÐa. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. pou aforˆ ton n. QrhsimopoioÔme epagwg . upˆrqoun 2n + 2n = 2n+1 uposÔnola tou A. Tìte Γ = ∆ ∪ {α} me ∆ ⊆ B .

= 3. DiwnumikoÐ Suntelestèc 13 Apìdeixh. Me sumbolÐzoume i ton suntelest  tou xi sto anˆptugma tou diwnÔmou (1 + x)n . Tìte n+1 i = n n + . to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. = 1. (Bl. 1) JewroÔme thn tautìthta poluwnÔmwn (1 + x)n+1 = (1 + x)n (1 + x) = (1 + x)n + (1 + x)n x . ShmeÐwsh. Apì thn upìjesh 2) prokÔptei ìti h P (m) alhjeÔei. 'Omoia 0 1 2 3 3 3 èqoume = 1. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me to diwnumikì anˆptugma pou ja qrhsin mopoihjeÐ sta epìmena. Majhmatik  Epagwg . = 2. 2 2 2 èqoume = 1.1. i−1 i 2) 'Estw i. n fusikoÐ arijmoÐ me i ≤ n . 0 1 2 n Sthn perÐptwsh pou èqoume i > n sumfwnoÔme ìti n = 0. n! = 1 · 2 · · · · · n. Apìdeixh.1. Autì epitrèpei i kˆpoia omoiomorfÐa stic diatup¸seic protˆsewn pou aforoÔn touc diwnumikoÔc suntelestèc. 1) 'Estw i. ArkeÐ na apodeiqjeÐ ìti to sÔnolo A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei} eÐnai kenì.1. Apì thn upìjesh 1) èqoume ìti m ≥ 1. Sth DeÔterh Morf  thc Majhmatik c epagwg c eÐnai dunatìn to arqikì b ma na mhn eÐnai to 0 allˆ opoiosd pote m ∈ N.1.1. 'Etsi 0 1 3 grˆfoume ex orismoÔ DiwnumikoÐ suntelestèc (1 + x)n = n n n 2 n n + x+ x + ··· + x .) 1. Tìte n i = n! i!(n − i)! (1) ìpou jètoume 0! = 1 kai gia kˆje jetikì akèraio n. SÔgkrine me to Je¸rhma 1. = 1. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti h prìtash P (k) alhjeÔei gia kˆje k ≤ m − 1. afoÔ (1 + x)2 = 1 + 2x + x2 .3. Tìte lìgw tou Axi¸matoc 1. pou eÐnai ˆtopo. 'Estw i ≤ n fusikoÐ arijmoÐ.6 Prìtash. thn pr¸th sqèsh thc parakˆtw prìtashc gia i = n + 1. afoÔ (1 + x)3 = 1 + 3x + 3x2 + x3 .1. èstw m. 'Estw ìti to A den eÐnai kenì. n fusikoÐ arijmoÐ me 1 ≤ i ≤ n + 1 . Gia parˆdeigma.

i!(n + 1 − i)! (2) An i = 0. i Tìte Γ − {α} ⊆ B . Ja metr soume t¸ra to pl joc twn uposunìlwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa. An n = 0.1. 'Estw Γ èna uposÔnolo tou A pou èqei i stoiqeÐa. Tìte Γ ⊆ B . . i!(n + 1 − i)! = kai ˆra h (2) isqÔei. 1) 'Estw α ∈ Γ. 'Estw ì0 n ti kˆje peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. èqei uposÔnola me i i stoiqeÐa. diakrÐnoume dÔo peript¸seic. n > 0. Apì thn / n upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn Γ eÐnai . 'Estw loipìn 0 < i ≤ n + 1. eÔkola epalhjeÔetai h (2). h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. tìte i = 0 kai to zhtoÔmeno eÐnai 0 profanèc. 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa.1.14 1 Akèraioi kai sugkrÐnoume touc suntelestèc tou xi sto aristerì kai dexiì mèloc. Gia n = 0. i Efarmìzoume epagwg  sto n. en¸ sto dexiì eÐnai + i i n . Upojètontac thn (1) ja apodeÐxoume ìti n+1 i = (n + 1)! . 'Estw ìti to A èqei n + 1 stoiqeÐa. Apì thn upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn 1.4 3). afoÔ to kenì sÔnolo èqei akrib¸c = 1 uposÔnolo. 2) 'Estw α ∈ Γ. 'Opwc sto Parˆdeigma 1. Tìte to pl joc twn uposunìn lwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa eÐnai Ðso me gia kˆje i me 0 ≤ i ≤ n. opìte apì to 1) thc prìtashc kai thn isìthta (1) èqoume n+1 i = n n + i−1 i n! n! + (i − 1)!(n − i + 1)! i!(n − i)! n! 1 1 = + (i − 1)!(n − i)! n − i + 1 i n! n+1 = (i − 1)!(n − i)! (n − i + 1)i (n + 1)! = . Sto n+1 n aristerì mèloc o en lìgw suntelest c eÐnai . opìte i = 0. 'Estw a ∈ A kai B = A − {α}. i−1 2) QrhsimopoioÔme epagwg  sto n.7 Efarmog .

2 n + 1 2 n + ··· + n . Gia thn trÐth. Upìdeixh: epagwg  sto m. m. m+n k m 0 n m + k 1 n m + ··· + k−1 k n . ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔoun: i) f0 + f1 + · · · + fn = fn+2 − 1. ii) mn < nm gia kˆje m. Ask seic 1. 4) ApodeÐxte ìti gia kˆje k. f1 = 1 kai fn = fn−1 + fn−2 gia n ≥ 2 (akoloujÐa tou Fibonacci). .1. n ∈ N me m ≥ 3 kai n ≥ 2.1 1) ApodeÐxte ìti akèraio n. 3) ApodeÐxte ìti i) 3n < n3 gia kˆje n ∈ N. Sunolikˆ upˆrqoun i−1 uposÔnola tou A pou èqoun i stoiqeÐa. n ∈ N isqÔoun oi parakˆtw tautìthtec. i) ii) iii) iii) n n n n − + − · · · + (−1)n 0 1 2 n n n n n + + + ··· + 0 1 2 n 2n n = n 0 = 2 = 0. = 2n . 0 Upìdeixh: Gia thn pr¸th tautìthta qrhsimopoi ste ìti (1 + (−1))n = 0. 1 1 1 n + + ··· + = gia kˆje jetikì 1·2 2·3 n(n + 1) n+1 1 2) ApodeÐxte ìti 13 + 23 + · · · + n3 = n2 (n + 1)2 = (1 + 2 + · · · + n)2 gia 4 kˆje jetikì akèraio n. Majhmatik  Epagwg . 5) 'Estw f0 = 0. sugkrÐnete touc suntelestèc tou xn sthn tautìthta (1 + x)2n = (1 + x)n (1 + x)n . DiwnumikoÐ Suntelestèc 15 Γ − {α} (kai epomènwc to pl joc twn Γ) eÐnai n n + i i−1 = n+1 i n .1. n ≥ 2. 2 ii) fn+2 fn − fn+1 = (−1)n+1 .

Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ Z. r+1 7) 'Estw θ ∈ R. 0 1 n Upìdeixh: Qrhsimopoi ste to iii).16 1 Akèraioi √ √ 1− 5 1 1+ 5 n n iii) fn = √ (α − β ). i) AxÐwma 1.1.5 (DeÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c). 6) Gia kˆje r.1. 8) ApodeÐxte ìti ta akìlouja eÐnai isodÔnama. β 2 2 5 ikanopoioÔn thn exÐswsh x2 − x − 1 = 0). ìpou α = kai β = (oi α.1 (AxÐwma ElaqÐstou).1. . ii) Je¸rhma 1.2 (Majhmatik  Epagwg ) iii) Je¸rhma 1. n n n iv) f2n = f0 + f1 + · · · + fn . n ∈ N me r ≤ n apodeÐxte ìti r r+1 n + +···+ r r r = n+1 .

• An a|b kai b|c. a|bx + cy . ParathroÔme ìti kˆje akèraioc eÐnai diairèthc tou 0 en¸ to 0 eÐnai diairèthc mìno tou eautoÔ tou. Ja grˆfoume tìte a|b. tìte a ≤ b. ja anaptÔxoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth me th bo jeia tou opoÐou ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. 2. EÔkola diapist¸noume ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. EpÐshc h idèa thc monadik c paragontopoÐhshc anaptÔssetai pio genikˆ sthn Enìthta 3. 7. 6. tìte a|bx + cy gia kˆje x. 'Enac jetikìc akèraioc p = 1 lègetai pr¸toc arijmìc an oi mìnoi diairètec tou eÐnai oi ±1 kai ±p. Sunep¸c. Diairetìthta kai pr¸toi arijmoÐ 'Estw a. • An a|b kai a|c.2. b ∈ Z. 'Estw a. Antikajist¸ntac èqoume ìti bx + cy = aex + af y = a(ex + f y). Kˆje jetikìc akèraioc diˆforoc tou 1 eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n. f tètoioi ¸ste b = ae kai c = af . ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). upˆrqoun akèraioi e. 3. b eÐnai jetikoÐ. O kÔrioc skopìc mac sthn Parˆgrafo aut  eÐnai na apodeÐxoume ìti kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0.2. 3. y ∈ Z. 5 kai 7. tìte a|c • An a|b kai oi a. Gia parˆdeigma. IdiaÐtera. Diairetìthta 17 1. AfoÔ apodeÐxoume ton Algìrijmo DiaÐreshc. c treic akèraioi arijmoÐ. 5. sÔmfwna me to opoÐo kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0 kai ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì. tic opoÐec ja qrhsimopoioÔme sth sunèqeia qwrÐc idiaÐterh mneÐa. 8 kai 9 oi pr¸toi arijmoÐ eÐnai oi 2. a|b ± c. • An a|b kai b|a.1 Prìtash. Sthn diatÔpwsh thc akìloujhc Prìtashc deqìmaste ìti kˆje pr¸toc arijmìc eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n katˆ tetrimmèno trìpo. tìte a = ±b. . AntÐstoiqo apotèlesma ja sunant soume sthn Enìthta 2. b.2 Diairetìthta Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z. apì touc 1. 4. ìtan melet soume polu¸numa. Endeiktikˆ apodeiknÔoume thn pr¸th idiìthta: apì thn upìjesh. 1.1. Ja lème ìti o a diaireÐ ton b (  ìti o a eÐnai diairèthc tou b   ìti o b eÐnai pollaplˆsio tou a) an upˆrqei c ∈ Z me b = ac.

b eÐnai / / ginìmena pr¸twn arijm¸n. dhlad  oi a. opìte b − (q + 1)a ∈ M . ìpou q. ìpwc kai o EukleÐdeioc Algìrijmoc.±1 grˆfetai sthn morf  ±p1 . r ∈ Z. 'Eqoume r = b − qa. pk . 0 ≤ r < a. . . ìpou oi pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ (ìqi anagkastikˆ diakekrimènoi). 1)'Uparxh: Jètoume M = {b − ta ≥ 0|t ∈ Z}. kai ja deÐxoume ìti r < a. Autì eÐnai ˆtopo. b ìpou 1 < a < m kai 1 < b < m. r ∈ Z me tic idiìthtec b = qa + r kai 0 ≤ r < a. 1 Upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ.2. perièqontai sto èrgo StoiqeÐa tou EukleÐdh. . O akèraioc p1 p2 . .1. pm }. ìpou me |t| sumbolÐzoume thn apìluth tim  tou t). Tìte ìmwc to Ðdio sumbaÐnei gia to ginìmenì touc m = ab. r ∈ Z kai b = q a + r . / Sunep¸c blèpoume ìti kˆje akèraioc diˆforoc twn 0. Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou r. giatÐ r > r − a = b − (q + 1)a. . pm + 1 kai pi |p1 p2 . Tìte upˆrqoun monadikoÐ q. 1.3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc   EukleÐdeia DiaÐresh). èstw pi .1. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti a ∈ M kai b ∈ M . dhlad  m ∈ M . . . IsqÔei M = ∅ (arkeÐ na jewr soume t < 0 me |t| arketˆ megˆlo. Sunep¸c m = ab gia kˆpoiouc akeraÐouc a. .2. . 1. . Apìdeixh.18 1 Akèraioi Apìdeixh. To epìmeno apotèlesma perigrˆfei mia apì tic pio shmantikèc idiìthtec tou Z kai ja qrhsimopoihjeÐ pollèc forèc sta parakˆtw. 'Estw ìti to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n eÐnai peperasmèno kai ìti eÐnai to {p1 . Apìdeixh. b ∈ Z me a > 0.2 Je¸rhma (EukleÐdhc). Tìte M = ∅ kai apì to AxÐwma 1.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo r ∈ M . An Ðsque r ≥ a. ìpou q . 'Eqoume m > 1 kai o m den eÐnai pr¸toc (afoÔ kˆje pr¸toc eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno pr¸twn). tìte antikajist¸ntac ja eÐqame b − (q + 1)a ≥ 0. Tìte lambˆnoume (q − q )a = r − r H apìdeixh aut . 'Estw ìti h prìtash den isqÔei kai èstw M to sÔnolo twn akeraÐwn n > 1 oi opoÐoi den eÐnai ginìmena pr¸twn arijm¸n. Autì eÐnai ˆtopo. . gia kˆpoion akèraio q . 0 ≤ r < a. . pm + 1 èqei ènan pr¸to diairèth sÔmfwna me thn Prìtash 1. opìte apì to AxÐwma 1.1.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo m ∈ M . AfoÔ pi |p1 p2 . 1 . 'Estw a. dhlad  pi |1.2. pm sumperaÐnoume ìti o pi diaireÐ th diaforˆ. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti eÐqame b = qa + r.

Sunep¸c r − r = (q − q )a = 0.2. 'Ara −a < (q − q )a < a kai sunep¸c (afoÔ a > 0) − 1 < q − q < 1. Epeid  q − q ∈ Z. sumperaÐnoume ìti q − q = 0. Diairetìthta kai 19 −a < r − r < a.1. .

d|a kai d|b 2..20 1 Akèraioi Shmei¸seic 1. b) = ax + by . Epiplèon upˆrqoun x. To teleutaÐo tètoio pollaplˆsio eÐnai to qa kai h diaforˆ b − qa eÐnai to r. to opoÐo upˆrqei sÔmfwna me to AxÐwma 1. tìte kˆje ˆlloc koinìc diairèthc c twn a kai b eÐnai tètoioc ¸ste c ≤ d lìgw thc sunj khc 2 tou orismoÔ. 'Estw a. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. an c ∈ Z me c|a kai c|b. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc.2. efarmìzoume to Je¸rhma gia −a sth jèsh tou a). y ∈ Z. dhlad  ta 0. Apìdeixh.1. y ∈ Z kai ax + by > 0} kai parathroÔme ìti M = ∅ (giatÐ a2 + b2 > 0). y ∈ Z tètoioi ¸ste µκδ(a. ParathroÔme ìti an d = µκδ(a. . tìte to mìno pou allˆzei eÐnai h anisìthta tou sumperˆsmatoc pou prèpei na eÐnai t¸ra 0 ≤ r < |a|. . Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b. b). 'Etsi exhgeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. Gia parˆdeigma. 3a. to parakˆtw apotèlesma parèqei mÐa shmantik  parˆstash tou µκδ pou ja qrhsimopoihjeÐ suqnˆ sta parakˆtw. 2. b)) eÐnai ènac jetikìc akèraioc d pou èqei tic idiìthtec 1. An paraleÐyoume to a > 0 apì thn upìjesh tou prohgoÔmenou Jewr matoc kai jewr soume a = 0. 'Estw a. Ac upojèsoume gia eukolÐa ìti b > 0. 'Eqoume d = ax + by gia kˆpoiouc x. .1. O fusikìc arijmìc r tou algorÐjmou diaÐreshc onomˆzetai to upìloipo thc diaÐreshc tou b me to a. H apìdeixh thc Ôparxhc twn q kai r sto prohgoÔmeno Je¸rhma sunÐstatai sthn austhr  diatÔpwsh thc akìloujhc apl c idèac. Mègistoc koinìc diairèthc 1. 30) = 6. 'Estw d to elˆqisto stoiqeÐo tou M . b)   (a. a.4 Je¸rhma. 'Enac mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b (sumbolikˆ µκδ(a. . 'Uparxh: Jètoume M = {ax + by|x. tìte c|d. èqoume µκδ(12. 2a. 3. AfairoÔme apì ton b ta mh arnhtikˆ pollaplˆsia tou a. (H apìdeixh èpetai amèswc apì to Je¸rhma: an o a eÐnai arnhtikìc. Sto stˆdio autì den eÐnai teleÐwc safèc ìti upˆrqei µκδ gia kˆje a. Pèra apì thn Ôparxh. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. ètsi ¸ste h diaforˆ b − ta na paramènei mh arnhtik .

b.5. tìte r ∈ M . tìte o p diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc a kai b. 0 ≤ r < d. Prin apì autì.2. p ∈ Z ìpou o p eÐnai pr¸toc arijmìc. √ dhlad  p|1. giatÐ diaforetikˆ aplopoioÔme to klˆsma. 'Omoia apodeiknÔetai ìti d|b. Epeid  èqoume d = ax + by sumperaÐnoume ìti c|d.2. AfoÔ o p eÐnai pr¸toc èqoume µκδ(a. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. b). tìte ja diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc ai . upˆrqoun akèraioi q. pou eÐnai ˆtopo.2. ìpou oi m. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma. pou eÐnai ˆtopo. Sunep¸c p|µκδ(m. n). 1.2. d > 0 paÐrnoume d = d . 2. 'Eqoume m2 = 2n2 . 'Eqoume r = a−qd = a−q(ax+by) = a(1−qx)+b(−qy).1. Epeid  p|abx kai p|pyb prokÔptei ìti p|abx + pyb.6 Parathr seic. . b). pou ìmwc eÐnai ˆtopo lìgw tou elaqÐstou tou d. Prˆgmati.5 L mma. ja eÐqame d|d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. Mia tupik  efarmog  tou eÐnai √ √ h apìdeixh ìti o arijmìc 2 eÐnai ˆrrhtoc. kai afoÔ d. 1. Me epagwg  mporeÐ na genikeujeÐ to prohgoÔmeno L mma sthn perÐptwsh perissotèrwn paragìntwn: An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou diaireÐ to ginìmeno a1 . Allˆ tìte 2 = m ∈ Z. An o p diaireÐ to ginìmeno ab. Apì to Je¸rhma 1. am . Monadikìthta: An d kai d  tan mègistoi koinoÐ diairètec twn a. T¸ra èstw c|a kai c|b. SÔmfwna me to Je¸rhma 1. 'Estw a. . 'Estw ìti o p den diaireÐ ton a. dhlad  p|b. Apìdeixh.2. b. 'Ara n = 1. Tìte p|m2 kai ˆra p|m. n) = 1. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqjeÐ ìti gia kˆje jetikì √ akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou o arijmìc a eÐnai ˆrrhtoc ('Askhsh 15). ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.4 upˆrqoun akèraioi x kai y tètoioi ¸ste 1 = ax + py .2. Autì shmaÐnei ìti an r = 0.5 eÐnai idiaÐtera qr simo.2. tìte sÔmfwna me thn Prìtash 1. (ai ∈ Z). deÐqnoume pr¸ta ìti d|a kai d|b. r tètoioi ¸ste a = qd+r. apì to L mma 1.2.4. Diairetìthta 21 Ja apodeÐxoume ìti d = µκδ(a. . To L mma 1. b) kai d |d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. Gia ton skopì autì. 1. èstw ìti 2 = m . H prohgoÔmenh apìdeixh parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou µκδ (wc to elˆqisto tou sunìlou M ). MporoÔme na upojèsoume ìti n µκδ(m. pou èpetai apì to Je¸rhma 1. An n = 1. p) = 1. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. 'Ara b = abx + pyb. 'Ara r = 0 kai sunep¸c d|a.1 upˆrqei pr¸toc p me p|n. Upˆrqei ìmwc ènac pio praktikìc trìpoc (EukleÐdeioc Algìrijmoc) pou perigrˆfetai parakˆtw. 'Ara d = ±d . 'Ara prˆgmati o d eÐnai ènac µκδ twn a kai b.3.2. ìmwc.

. Kˆje akè- raioc a > 1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn arijm¸n. a)|µκδ(a. . pm = q1 . pm = q2 . metˆ endeqomènwc apì mia anadiˆtaxh twn qj . .2. (1) Prˆgmati. b) = ax + by sÔmfwna me to Je¸rhma 1. qj eÐnai pr¸toi arijmoÐ. b) kai epiplèon prosdiorÐzei akeraÐouc x. a). Epeid  o q1 eÐnai pr¸toc paÐrnoume p1 = q1 . H paragontopoÐhsh aut  kaleÐtai anˆlush tou a se ginìmeno pr¸twn kai oi pr¸toi arijmoÐ p1 . b) = µκδ(r. a = p1 . qn opìte o p1 ja diaireÐ kˆpoion apì touc qj sÔmfwna me thn Parat rhsh 1. . . . b)|µκδ(r. Ja deÐxoume t¸ra th monadikìthta thc parˆstashc aut c.7 Je¸rhma (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). b)|r.2. . dÔo akèraioi eÐnai sqetikˆ pr¸toi an den èqoun koinì pr¸to parˆgonta. .1 deÐxame ìti upˆrqoun pr¸toi arijmoÐ p1 . Apì thn isìthta p1 . b)|r kai µκδ(a. DÔo akèraioi a. 'Estw t¸ra m > 1. 'Estw ìti a = p1 . . . . . . MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. prˆgma pou shmaÐnei ìti n = 1. . . Apìdeixh. EukleÐdeioc Algìrijmoc Perigrˆfoume t¸ra mÐa praktik  diadikasÐa pou upologÐzei to µκδ(a. . ìpou oi pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi arijmoÐ kai n 1 oi ai eÐnai jetikoÐ akèraioi. . qn . b). Gia m = 1 èqoume p1 = q1 . . èqoume p1 = q1 .b onomˆzontai sqetikˆ pr¸toi an µκδ(a. . Onomˆzetai de EukleÐdeioc algìrijmoc kai sthrÐzetai sthn epanalambanìmenh efarmog  thc akìloujhc apl c parat rhshc: b = aq + r ⇒ µκδ(a. qn . b) = 1. èstw ton q1 . . To zhtoÔmeno prokÔptei t¸ra apì thn epagwgik  upìjesh. qj pr¸toi).2. pm . ±1 èqei monadik  parˆstash (qwrÐc na lambˆnetai upìyh h seirˆ twn paragìntwn) thc morf c a = ±pa1 . . . qn . H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia: an a = p1 . pm = q1 . 'Etsi 1 = q2 . b) = µκδ(r. ìpou oi pi . . 'Estw a > 1 ènac akèraioc arijmìc. kˆje akèraioc a = 0. . opìte efarmìzoume epagwg  sto m. Epeid  o µκδ eÐnai jetikìc akèraioc. a). Sthn Prìtash 1. pm = q1 .2. . . . SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. . . pn onomˆzontai pr¸toi parˆgontec tou a. b)|a.22 1 Akèraioi 1. y ètsi ¸ste na isqÔei µκδ(a. pi pr¸toc. apì thn isìthta b = aq + r èpetai ìti µκδ(a. tìte m = n kai. pm . opìte apì ton orismì tou µκδ paÐrnoume µκδ(a. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. pan . qn (pi . apì tic dÔo teleutaÐec sqèseic prokÔptei ìti µκδ(a. .4. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti µκδ(r. pm pou èqoun thn idiìthta a = p1 . 'Eqoume dhlad  µκδ(a. ìti p2 . .6. . . a). pm = qm . qn paÐrnoume ìpwc prin. . . . IsodÔnama. . . .

a) = µκδ(r1 . y tètoiouc ¸ste 10 = 50x + 240y xekinˆme apì thn teleutaÐa tautìthta diaÐreshc pou èqei mh mhdenikì upìloipo (thn 50 = 1 · 40 + 10) kai ekteloÔme diadoqikèc antikatastˆseic “ergazìmenoi proc ta pˆnw”.2. Diairetìthta 23 Parˆdeigma 'Estw a = 50 kai b = 240.1. èqoume µκδ(50. 0 ≤ r3 < r2 ··· rn−2 = rn−1 qn + rn . 240) = µκδ(40. rn−1 ) = µκδ(0. Apì thn tautìthta diaÐreshc lambˆnoume diadoqikˆ 240 = 4 · 50 + 40 50 = 1 · 40 + 10 40 = 4 · 10 + 0 Efarmìzontac thn (1) se kˆje mia apì tic treic isìthtec. efarmìzontac diadoqikˆ thn (1) èqoume µκδ(a. r1 ) = · · · = µκδ(rn . r) = µκδ(r2 . Gia na prosdiorÐsoume akeraÐouc x. Apì to prohgoÔmeno parˆdeigma blèpoume ìti o µκδ dÔo akeraÐwn a kai b(a = 0) isoÔtai me to teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo (rn ) pou sunantˆme ston antÐstoiqo EukleÐdeio algìrijmo: b = aq + r. 0 ≤ r1 < r r = r1 q2 + r2 . 10) = 10. 40) = µκδ(0. 50) = µκδ(10. rn ) = rn . b) = µκδ(r. 0 ≤ r < a a = rq1 + r1 . 0 ≤ r2 < r1 r1 = r2 q3 + r3 . . 0 ≤ rn < rn−1 rn−1 = rn qn+1 + 0. 10 = 50 − 1 · 40 = = 50 − 1 · (240 − 4 · 50) = = 50 · 5 + 240 · (−1). opìte x = 5 kai y = −1. Prˆgmati. (H diadikasÐa aut  onomˆzetai antanaÐresh).

y) = 1 ('Askhsh 9). SuneqÐzontac katˆ ton trìpo autì fjˆnoume telikˆ se mia parˆstash thc morf c rn = ax + by . . b) sth morf  ax + by pr¸ta epilÔoume tic parapˆnw exis¸seic wc proc ta upìloipa lambˆnontac r = b − aq r1 = a − rq1 r2 = r − r1 q2 r3 = r1 − r2 q3 ··· rn−2 = rn−4 − rn−3 qn−2 rn−1 = rn−3 − rn−2 qn−1 rn = rn−2 − rn−1 qn . H apˆnthsh eÐnai jetik . b) kai thc Ôparxhc x. y den eÐnai anagkastikˆ monadikoÐ . bi ∈ N. dhlad  èqoume a > r > r1 > · · · > rn . Gia na grˆyoume ton µκδ(a. Parathr seic sthn anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn 1) H anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn parèqei ènan ˆllo trìpo upologismoÔ tou µκδ . . (Kai oi dÔo paragontopoi seic perièqoun touc Ðdiouc pr¸touc p1 . .24 1 Akèraioi Ed¸ upˆrqei to er¸thma an h diadikasÐa twn diadoqik¸n diairèsewn termatÐzetai metˆ apì peperasmèno arijmì epanal yewn. b) = ax + by . Shmei¸noume ìti oi x. . 'Estw a. afoÔ ax + by = a(x + b) + b(y − a). IsqÔei ìmwc µκδ(x. rn = rn−2 (1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ) = (rn−4 −rn−3 qn−2 )(1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ). Sth nèa exÐswsh antikajistoÔme thn èkfrash pou èqoume gia ton rn−2 . b jetikoÐ akèraioi kai a = pa1 · · · pan kai b = pb1 · · · pbn n n 1 1 (2) ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi kai ai . giatÐ ta upìloipa sqhmatÐzoun mia austhrˆ fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n me arq  to a. Sth sunèqeia antikajistoÔme sthn teleutaÐa exÐswsh ton rn−1 apì thn proteleutaÐa rn = rn−2 − (rn−3 − rn−2 qn−1 )qn = rn−2 (1 + qn−1 qn ) + rn−3 (−qn ). ParathroÔme ìti h parapˆnw mèjodoc parèqei mia nèa apìdeixh thc Ôparxhc tou µκδ(a. y ∈ Z pou èqoun thn idiìthta µκδ(a. pn giatÐ epitrèpoume ed¸ mhdenikoÔc .

Sunep¸c to κπ twn a. an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . pdn . h RSA. pbn . Diairetìthta ekjètec). b akèraioi apì touc opoÐouc toulˆqiston ènac eÐnai mh mhdenikìc. tìte e|c. b eÐnai ènac jetikìc akèraioc e pou èqei tic idiìthtec • a|e kai b|e • an o c ∈ Z eÐnai tètoioc ¸ste a|c kai b|c. Qrhsimopoi¸ntac thn (3) kai ton orismì tou µκδ mporoÔme na doÔme ìti µκδ(a. blèpoume ìti p1 |pi gia kˆpoio n 2 i = 1. b) = 2 · 34 · 50 . Tìte apì thn (2) paÐrnoume ìti o p11 −b1 pa2 . pen . b). bi } kai orÐzoume ton jetikì n 1 akèraio e = pe1 . Thn mèjodo aut  parousiˆzoume sunoptikˆ sthn Parˆgrafo 1.1. tìte µκδ(a. ParathroÔme ìti isqÔei 25 a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. cb) = c · µκδ(a. Ac jewr soume tic paragontopoi seic twn a. (5) Shmei¸noume ìti o trìpoc upologismoÔ tou µκδ pou dÐnetai sthn (4) den eÐnai polÔ praktikìc gia megˆlouc arijmoÔc giatÐ proôpojètei th gn¸sh analÔsewn se ginìmena pr¸twn. pan kai n 1 b = ±pb1 . Gia parˆdeigma. SumbolÐzetai de me κπ(a. .2. . b). a = ±pa1 . Se autì akrib¸c to gegonìc sthrÐzetai mia axiìpisth kai diadedomènh mèjodoc kruptogrˆfhshc mhnumˆtwn. . n 1 tìte e = 25 · 36 · 52 . . AntÐstrofa. pan diaireÐ n 2 ton pb2 . n 1 (4) Gia parˆdeigma. blèpoume ìti o e ikanopoieÐ tic dÔo sunj kec ston orismì tou ekp. èstw a|b a kai èstw ìti a1 > b1 . ìpwc gia parˆdeigma thn µκδ(ca.6 parakˆtw. . pbn . Genikˆ h eÔresh thc anˆlushc enìc megˆlou arijmoÔ se ginìmeno pr¸twn eÐnai ènac qronobìroc upologismìc pou pollèc forèc kajÐstatai praktikˆ adÔnatoc. . . . .2. Qrhsimopoi¸ntac thn (3).6 1. bi }. . Autì eÐnai ˆtopo. (3) Prˆgmati. ìpou gia kˆje i eÐnai di = min{ai . . EÐnai safèc ìti an upˆrqei κπ twn a. . Apì thn Parat rhsh 1. 2) 'Estw a. . b upˆrqei kai eÐnai monadikì. Apì thn (4) mporoÔme na sunˆgoume qr simec sqèseic. akìma kai an qrhsimopoihjoÔn isquroÐ upologistèc. h apìdeixh thc kateÔjunshc ‘⇐’ eÐnai ˆmesh. 'Ena elˆqisto koinì pollaplˆsio ( κπ) twn a. b tìte autì eÐnai monadikì. an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . b se ginìmena pr¸twn. b) = pd1 . Gia kˆje i jètoume ei = max{ai .

n). tìte a|c. An a. n10 − 1) Apì tic sqèseic n10 − 1 = n4 (n6 − 1) + n4 − 1. . n4 − 1 = (n2 + 1)(n2 − 1). y ∈ Z me 1 = ax + by (Je¸rhma 1. . b/d) = 1. c = pc1 . eÔkola apodeiknÔetai ìti µκδ(a. An o akèraioc c diaireÐ kai ton a/d kai ton b/d. b) = |ab|. Na brejeÐ o µκδ(n6 − 1. An µκδ(m. 3. An isqÔei µκδ(a. n6 − 1 = n2 (n4 − 1) + n2 − 1. . Apì th sqèsh (pa1 . 5. n) = |mn|. 1. b) = 1. n ∈ Z me m|a kai n|a. n) = 1. blèpoume ìti gia kˆje i to polÔ ènac apì touc ai . Epeid  èqoume m|a kai n|a. upˆrqoun x.8 ParadeÐgmata. n) = 1.5). pbr ) = p2c1 . 'Ara o cd ja diaireÐ ton µκδ(a.26 1 Akèraioi Apì th deÔterh idiìthta ston orismì tou κπ eÐnai safèc ìti anˆmesa stouc jetikoÔc akeraÐouc pou eÐnai koinˆ pollaplˆsia twn a kai b to κπ(a. tìte o cd diaireÐ kai ton a kai ton b. b) eÐnai o elˆqistoc. . . b ∈ Z kai µκδ(a. c ∈ Z me a|bc. ìpou e = κπ(m. 4. pbr . 'Estw a. Epeid  isqÔei µκδ(a. (Mia ˆllh apìdeixh mporeÐ na dojeÐ qrhsimopoi¸ntac analÔseic se ginìmena pr¸twn). 'Eqoume a|cax kai apì thn upìjesh èpetai ìti a|cby . bi eÐnai mh mhdenikìc. tìte µκδ(a/d. (6) 1. . . b eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. b) κπ(a. b) = 1. Epomènwc o a (kai o b) eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. par )(pb1 .2.4). b) = 1. pcr analÔseic r r r 1 1 1 se ginìmena pr¸twn ìpwc sthn (2). . b eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. PaÐrnoume c = cax + cby . tìte mn|a. Sunep¸c kˆje ai (kai bi ) eÐnai Ðso eÐte me 0 eÐte me 2ci . . 'Estw ab = c2 kai a = pa1 . Epeid  µκδ(a. bi } + max{ai . . An to ginìmeno dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn arijm¸n a. . .2. Allˆ apì thn (6) èqoume κπ(m. m. giatÐ µκδ(m.2. b = pb1 . b) = d. par . 'Ara o a ja diaireÐ ton cax+cby = c. Qrhsimopoi¸ntac th sqèsh min{ai . 2. . p2cr kai th monadikìthta thc r r r 1 1 1 paragontopoÐhshc sto Z èqoume ìti ai + bi = 2ci gia kˆje i. 'Estw a. b) = d pou shmaÐnei ìti c = ±1. tìte oi a. b. bi } = ai + bi . paÐrnoume e|a. (SÔgkrine me to L mma 1.

1. MporoÔme na upojèsoume ìti m ≥ n ≥ 2. Genikˆ isqÔei µκδ(na − 1. paÐrnoume d|(m + n) + (m − n) kai d|(m + n) − (m − n). . n) eÐnai ta ex c: (2. en¸ gia m = 3. b) ('Askhsh 17). 'Estw a. . . Apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume n|m. n6 − 1) = µκδ(n6 − 1. m − n). .3). . m − n). 'Omwc µκδ(2m. pnbr . Tìte kˆje jetikìc akèraioc n èqei monadik  parˆstash thc morf c n = ak bk + ak−1 bk−1 + · · · + a1 b + a0 . n jetikoÐ akèraioi. 'Omwc eÐnai eÔkolo na deiqjeÐ me epagwg  sto a ìti an < na gia kˆje a ≥ 3 kai n ≥ 2 ('Askhsh 1. b. 'Estw µκδ(m. n2 − 1) = n2 − 1. r r 1 1 Apì th sqèsh (3) paÐrnoume an |bn ⇔ nai ≤ nbi gia kˆje i ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i ⇔ a|b. . 'Eqoume an = pna1 . 'Estw d = µκδ(m + n. Gia a = 1 èqoume m = n kai gia a = 2 èqoume 2n = n2 .4). 9) 'Estw b ènac akèraioc me b > 1. 2n) = 2µκδ(m. n4 − 1) = µκδ(n4 − 1. 'Estw a = pa1 . Sunep¸c a = 1   2. . n tètoioi ¸ste mn = nm . 7. dhlad  d = 1   2. 2n). pbr ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi r r 1 1 pr¸toi arijmoÐ kai ai . Diairetìthta sunˆgoume ìti 27 µκδ(n10 − 1. 'Ara d|µκδ(2m. Epeid  d|m + n kai d|m − n. . Tìte an |bn an kai mìno an a|b. nb − 1) = nd − 1.1. bn = pnb1 . m) ìpou m eÐnai jetikìc akèraoc. ApodeÐxame ìti oi pijanèc timèc tou d eÐnai 1 kai 2. 8. Tìte antikajist¸ntac sthn arqik  exÐswsh kai lambˆnontac n-stec rÐzec paÐrnoume an = na . n = 1 èqoume d = 1. 'Estw m = an. n = 1 èqoume d = 2. pnar . ìpou d = µκδ(a. par kai b = pb1 . Na brejoÔn oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m + n. 6. opìte n = 2. n) = 1. Ja deÐxoume ìti ta zhtoÔmena zeÔgh (m. bi ∈ N. Na brejoÔn ìloi oi jetikoÐ akèraioi m. . Ja deÐxoume ìti h apˆnthsh eÐnai 1   2.2. Gia m = 2.2) kai (m. dhlad  d|2m kai d|2n. (4. Sunep¸c oi dunatèc timèc tou d eÐnai 1   2. Tìte nn |nm dhlad  nn |mn . n) apì thn (??) kai ˆra d|2.

Telikˆ prokÔptei mÐa parˆstash thc morf c n = ak bk +ak−1 bk−1 +· · ·+a1 b+a0 . ìpou 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. 0 ≤ ak−1 ≤ b − 1 qk−1 = b0 + ak . . . To zhtoÔmeno prokÔptei an efarmosteÐ h upìjesh thc epagwg c ston akèraio (n − a0 )/b.2. . 0 < ak ≤ b − 1. .5 2) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|a kai p|a2 + b2 . 1. Gia thn apìdeixh thc monadikìthtac qrhsimopoioÔme th deÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c. H parapˆnw isìthta pou apodeÐxame onomˆzetai h parˆstash tou n wc proc th bˆsh b. . 0 ≤ a0 ≤ b − 1 q0 = bq1 + a1 . . apodeÐxte ìti pn |an . . Sthn pr¸th isìthta n = bq0 + a0 antikajistoÔme to q0 apì th deÔterh. Upojètoume ìti qk eÐnai to pr¸to phlÐko pou isoÔtai me 0. Ask seic 1. 210). 'Estw ìti èqoume kai thn parˆstash n = cl bl + cl−1 bl−1 + · · · + c1 b + c0 .. ìpou l. Gia b = 10 èqoume th sun jh dekadik  parˆstash tou n. Upìdeixh: L mma 1. giatÐ kajèna apì autˆ eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou n me ton b.28 1 Akèraioi ìpou k. ìpwc kai akeraÐouc x. sth sunèqeia to q1 apì thn trÐth kai oÔtw kaj' ex c. 1.. EpishmaÐnoume ìti h apìdeixh thc Ôparxhc pou d¸same parèqei ènan algìrijmo me ton opoÐo mporoÔme na broÔme ta 'yhfÐa' ai sthn parˆstash tou n wc proc mia bˆsh b. k kai ak = 0. 1. qk−2 = bqk−1 + ak−1 . . . aj ∈ N me 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. 0 ≤ a1 ≤ b − 1 . 3) ProsdiorÐste ton µκδ(36. . Upojètoume ìti h monadikìthta isqÔei gia kˆje jetikì akèraio mikrìtero tou n. Gia b = 2 èqoume th duadik  parˆstash tou n.2 1) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|an . . 'Eqoume q0 > q1 > . 'Estw n > 1. y tètoiouc ¸ste µκδ(36. l kai cl = 0. apodeÐxte ìti p|b. Prˆgmati. 'Eqoume a0 = c0 . . . . efarmìzontac diadoqikˆ ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume n = bq0 + a0 . . 210) = 36x + 210y . . k kai ak = 0. To zhtoÔmeno eÐnai profanèc gia n = 1. cj ∈ N me 0 ≤ cj ≤ b − 1 gia j = 0.

2. . an ) upˆrqei. a3 )µκδ(a1 . an−2 . . . n) gia kˆje k ∈ N. µκδ(a2 . . c} eÐnai Ðsoc me a + b + c − min{a. . . . a + 2) = 1 kai µκδ(a. . a2 )µκδ(a2 . an ) wc ènan jetikì akèraio d pou èqei tic idiìthtec 1) d|ai gia kˆje i. a + 3) = a. . i) ApodeÐxte ìti to κπ(a1 . n) = 1. . . . . ApodeÐxte ìti am − 1 µκδ . . . apodeÐxte ìti µκδ(x. 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei µκδ(3n + 1. 10) ApodeÐxte th sqèsh (6). . . c o max{a. . Diairetìthta 4) Na brejeÐ o akèraioc a > 1 an µκδ(a. kai 2) an c ∈ Z me ai |c gia kˆje i tìte e|c. 13) An a1 . apodeÐxte ìti κπ(a1 . . a2 . ii) An ta ai eÐnai mh mhdenikˆ kai n ≥ 3. . . an ) upˆrqei. . . 170. an ∈ Z eÐnai mh mhdenikoÐ akèraioi. m). orÐzoume to κπ(a1 . . an ∈ Z (ìqi ìloi mhdèn) orÐzoume ton µκδ(a1 . . . . . κπ(an−1 . . . 310). an ) = κπ(a1 . . . b. . m ∈ Z me m > 0 kai a = 1. . . an )) = κπ(a1 . . . a3 ) = µκδ(a1 . y) = 1.1. . . 10n + 3) = 1. ii) ApodeÐxte ìti an ai = 0 gia kˆje i kai n ≥ 3 tìte µκδ(a1 . 205. a3 ) iii) ApodeÐxte ìti κπ(a1 . a−1 am − 1 Upìdeixh: = (am−1 − 1) + (am−2 − 1) + · · · + (a − 1) + m. 11) 'Estw a. c}. an )). a1 a2 a3 µκδ(a1 . mn) = 1 an µκδ(m. 7) ApodeÐxte ìti µκδ(m + n. a3 ) Upìdeixh: Gia kˆje arijmoÔc a. an ) wc ènan jetikì akèraio e pou èqei tic idiìthtec 1) ai |e gia kˆje i. i) ApodeÐxte ìti o µκδ(a1 . an−2 . µκδ(an−1 . . 9) An d = µκδ(m. eÐnai monadikì kai anˆmesa sta jetikˆ koinˆ pollaplˆsia twn a1 . . 5) ApodeÐxte ìti µκδ(m. . n) = µκδ(m + kn. 29 6) ApodeÐxte ìti 6|a an kai mìno an µκδ(a. c} + min{a. κπ(a2 . a2 . b. . an eÐnai to elˆqisto. . . . . . a + 3) = 1. an ) = µκδ(a1 . . . . b} − min{b. kai 2) an c ∈ Z me c|ai gia kˆje i tìte c|d. n) kai d = mx + ny . . an )) = µκδ(a1 . eÐnai monadikìc kai epiplèon upˆrqoun xi ∈ Z me µκδ(a1 . . a − 1 = µκδ(a − 1. . . c} − min{a. . b. . iv) GenikeÔste th sqèsh (4). iii) UpologÐste ton µκδ(135. an ) = a1 x1 + · · · + an xn . a−1 12) An a1 . an )).

16) Poiˆ eÐnai ta elˆqista stoiqeÐa twn parakˆtw sunìlwn. . . n) = 100. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. 20) An a. b ∈ Z} ii) {24a + 36b + 8c > 0|a. nb − 1) = nd − 1. n ¸ste κπ(m. 19) i) ApodeÐxte ìti kˆje pr¸toc arijmìc diˆforoc tou 2 eÐnai thc morf c 4n + 1   4n + 3. iii) ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ thc morf c 4n + 3. ìpou d = µκδ(a. ShmeÐwsh. p + 2). ShmeÐwsh: 'Ena fhmismèno kai dÔskolo je¸rhma thc JewrÐac Arijm¸n eÐnai autì tou Dirichlet. ii) ApodeÐxte ìti kˆje fusikìc arijmìc thc morf c 4n + 3 èqei ènan toulˆqiston pr¸to diairèth thc morf c 4n + 3. n ∈ N. . 15) ApodeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou √ to a eÐnai ˆrrhtoc. ìpou n ∈ N. am +3. tètoioi ¸ste n > 1 kai o an −1 eÐnai pr¸toc. p + 4). ApodeÐxte ìti upˆrqoun monadikˆ q. b. b). p + 2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. Upìdeixh: Tropopoi ste katˆllhla thn apìdeixh tou EukleÐdh ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ jewr¸ntac ton arijmì 4a1 . p + 2. 18) 'Estw a. b. b ∈ Z. . ìpou oi p. 23) ApodeÐxte ìti upˆrqei monadik  triˆda thc morf c (p. a > 1. . ìpou oi p. pou lèei ìti se kˆje arijmhtik  prìodo an + b. a1 . n eÐnai jetikoÐ akèraioi.30 1 Akèraioi 14) ProsdiorÐste ìlouc touc jetikoÔc akeraÐouc m. Paramènei mèqri s mera anoiktì to er¸thma an upˆrqoun ˆpeira zeÔgh thc morf c (p. ìpou {3. r ∈ Z me b = qa + r kai −a/2 ≤ r < a/2. b) = 1. n ∈ N. i) {24a + 36b > 0|a. c ∈ Z} iii) {a > 0|a eÐnai pollaplˆsio tou 24 kai tou 36}. p + 4 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. p + 2. apodeÐxte ìti a = 2 kai o n eÐnai pr¸toc. upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. a. 21) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N o akèraioc 52n+1 + 62n+1 eÐnai pollaplˆsio tou 11. ìpou µκδ(a. . n > 1. 17) ApodeÐxte ìti µκδ(na − 1. . am } eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn thc morf c 4n + 3. 22) Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste o p + 5 na eÐnai pr¸toc.

1. Gia parˆdeigma. iii) Qrhsimopoi¸ntac to ii) apodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. 1 1 1 ii) LÔste thn exÐswsh + = ìpou x. 31) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. 10. Parathr ste ìti to 60 = 2 · 30 = 6 · 10 grˆfetai katˆ dÔo diaforetikoÔc trìpouc wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn tou 2Z. 6. y ∈ Z. 28) m n m n i) ApodeÐxte ìti h exÐswsh x2 − y 2 = 2 den èqei lÔsh me x.5) apodeÐxte ìti to fn diaireÐtai me to 3 an kai mìno an to n diaireÐtai me to 4. m. 32) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. n) = 1. den upˆrqei pr¸toc arijmìc p me n! + 2 ≤ p ≤ n! + n. 30) DeÐxte ìti gia gia kˆje n ∈ N. 'Ena stoiqeÐo q tou 2Z onomˆzetai “pr¸to”. 26) Exetˆste poièc apì tic parakˆtw sunepagwgèc eÐnai swstèc. 30 eÐnai pr¸ta stoiqeÐa tou 2Z. x y 7 (Upìdeixh: Paragontopoi ste). y ∈ Z. 25) An µκδ(m.1.5) deÐxte ìti µκδ(fn . n ≥ 2. poièc eÐnai oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m2 +n2 . en¸ kˆje stoiqeÐo grˆfetai wc ginìmeno “pr¸twn”. b ∈ Z kai n ∈ N. ApodeÐxte ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou 2Z grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn. m+n). an den upˆrqoun a. kai ètsi den isqÔei se autì to anˆlogo Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. 29) DeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei p pr¸toc me n < p ≤ n! + 1 kai katˆ sunèpeia upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. a2 + 1) = 1   2.1.2. . Diairetìthta 31 24) H ˆskhsh aut  dÐnei èna parˆdeigma uposunìlou tou N ìpou. ta 2. • a|bn ⇒ a|b • an |bn ⇒ a|b • an |b ⇒ a|b • a3 |b2 ⇒ a|b 27) 'Estw a. fn+1 ) = 1 gia kˆje n ∈ N. n jetikoÐ akèraioi me m < n. 'Estw 2Z to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. 'Estw a. i) ApodeÐxte ìti a2 + 1|a2 − 1. h graf  den eÐnai monadik . ii) ApodeÐxte ìti µκδ(a2 + 1. b ∈ 2Z me q = ab.

'Estw 2α h mègisth dÔnamh tou 2 pou eÐnai mikrìterh   Ðsh apì to n. κπ(m. 1 Akèraioi 34) ApodeÐxete ìti gia kˆje akèraio n > 1. 'Estw r to ginìmeno twn mègistwn dunˆmewn twn peritt¸n pr¸twn pou eÐnai mikrìterec   Ðsec apì to n. ìpou ai ∈ Z kai n ≥ 1. Upìdeixh: 'Estw ìti 1+1/2+1/3+· · ·+1/n = q ∈ N. Pollaplasiˆste me 2α−1 r gia na fjˆsete se ˆtopo. deÐxte ìti upˆrqei y ∈ Z tètoioc ¸ste o f (y) den eÐnai pr¸toc. . n dÔo jetikoÐ akèraioi. An èna toulˆqiston apì ta ai den eÐnai mhdèn. n) = µκδ(m + n.32 33) 'Estw m. ApodeÐxte ìti µκδ(m. 35) 'Estw f (x) = a0 + · · · + an xn èna polu¸numo. o rhtìc arijmìc 1 + 1/2 + 1/3 + · · · + 1/n den eÐnai akèraioc. n)).

0 ≤ r1 < m b = mq2 + r2 . EÐnai axioshmeÐwto ìti. 0 ≤ r2 < m.3 IsotimÐec Suqnˆ sumbaÐnei oi lÔseic problhmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc na exart¸ntai mìno apì upìloipa diairèsewn.1. 'Estw m ènac akèraioc. H apˆnthsh sto er¸thma ‘poiˆ hmèra thc edbomˆdac ja eÐnai 7001 hmèrec apì thn epìmenh Kuriak ’ faÐnetai amèswc an skefjoÔme ìti oi hmèrec thc ebdomˆdac epanalambˆnontai me perÐodo 7 kai ìti 7001 = 7·1000+1. Ac jewr soume èna polÔ aplì parˆdeigma. 1. Epeid  isqÔei m|a − b an kai mìno an −m|a − b. 15   opoiond pote fusikì arijmì thc morf c 7m + 1. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume a ≡ b mod m. IsotimÐec 33 1. 'Ara dÔo akèraioi eÐnai isìtimoi modulo 0 an kai mìno an eÐnai Ðsoi. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc kai a.3. 1) Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume a = mq1 + r1 . an kai èqoun perˆsei perissìtera apì 200 qrìnia apì thn kukloforÐa tou Disquitiones Arithmeticae. Sthn Ðdia apˆnthsh ja fjˆname an sth jèsh tou 7001 eÐqame 8. Apìdeixh. EkeÐ eis qjhke o sumbolismìc a ≡ b mod m o opoÐoc epikrˆthse apì tìte. to biblÐo autì jewreÐtai ‘ sÔgqrono ’ kai diabˆzetai me eukolÐa. Gia parˆdeigma. AnaptÔqjhke de susthmatikˆ apì ton Gauss sto èrgo tou Disquitiones Arithmeticae (1801). 1. Tìte: 1) IsqÔei a ≡ b mod m an kai mìno an oi a kai b af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to m.3. 1 .1 Orismìc. èqoume 7001 ≡ 1 mod 7 afoÔ o 7 diaireÐ ton 7001 − 1 = 7000. dhlad 1 a ≡ b mod m ⇔ m|a − b. H ènnoia thc isotimÐac eÐnai exairetikˆ qr simh sth JewrÐa Arijm¸n allˆ kai sthn 'Algebra ìpou emfanÐzetai pio genikˆ upì th morf  twn dom¸n phlÐko. mporoÔme na jewr soume ston parapˆnw orismì ìti o m eÐnai mh arnhtikìc. b dÔo akèraioi. EpÐshc 14 ≡ −2 mod 8 afoÔ o 8 diaireÐ ton 14 − (−2) = 16. tìte a ≡ b mod m an kai mìno an 0|a − b. Sunep¸c h apˆnthsh eÐnai Deutèra. 2) Upˆrqei akrib¸c ènac akèraioc r me a ≡ r mod m kai 0 ≤ r < m. ParathroÔme ìti an m = 0. dhlad  an kai mìno an a = b.2 Prìtash.3. DÔo akèraioi a kai b ja lègontai isìtimoi modulo m (  isoôpìloipoi modulo m ) an o m diaireÐ th diaforˆ a − b.

2) 'Enac r pou ikanopoieÐ tic sunj kec thc prìtashc eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou a me ton m. h prohgoÔmenh isìthta dÐnei: m|a − b an kai mìno an m|r1 − r2 .4 Prìtash. Tìte 1 Akèraioi a − b = m(q1 − q2 ) + r1 − r2 kai apì tic anisìthtec paÐrnoume |r1 − r2 | < m. 2) an a ≡ b mod m. afoÔ apì m|a − b èpetai ìti m| − (a − b). dhlad  m|(a + c) − (b + d) pou shmaÐnei ìti a + c ≡ b + d mod m. Epomènwc. 'Ara ac ≡ bd mod m. 0 ≤ s < m.3.3 ShmeÐwsh. m|(a − b) + (c − d). r2 ∈ Z.5 Pìrisma. pou eÐnai pollaplˆsio tou m afoÔ m|a − b kai m|c − d. tìte a + c ≡ b + c mod m. 0 ≤ r < m kai a ≡ s mod m. m|a − b an kai mìno an r1 − r2 = 0. r1 . mod m . ac ≡ bc mod m kai an ≡ bn gia kˆje fusikì arijmì n. 1. tìte apì to 1) kai th monadikìthta tou upoloÐpou diaÐreshc me to m prokÔptei r = s. 3) an a ≡ b mod m kai b ≡ c mod m. dhlad  m|a − c. paÐrnoume: m|r1 − r2 an kai mìno an r1 − r2 = 0. tìte b ≡ a mod m. dhlad  m|b − a. 1) a ≡ a mod m gia kˆje a ∈ Z. tìte a + c ≡ b + d mod m kai ac ≡ bd mod m Apìdeixh. Epeid  ìmwc |r1 − r2 | < m. afoÔ m|a − a gia kˆje a ∈ Z. 1. Gia th monadikìthta parathroÔme ìti an a ≡ r mod m. Apì thn upìjesh èqoume m|a − b kai m|c − d. An a ≡ b mod m. ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. tìte a ≡ c mod m.34 ìpou q1 . An a ≡ b mod m kai c ≡ d mod m. afoÔ apì tic sqèseic m|a − b kai m|b − c èpetai ìti m|(a − b) + (b − c). Epeid  m|m(q1 − q2 ).3. 1. q2 .3. Gia thn ˆllh sqèsh. Telikˆ. parathroÔme ìti ac − bd = ac − bc + bc − bd = (a − b)c + b(c − d). DeÐqnoume t¸ra ìti oi isotimÐec ‘ sumperifèrontai kalˆ ’ se sqèsh me thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z.

'Estw a ∈ N thc morf c 4n + 3 kai èstw x.1. tìte a ≡ b mod m. ìpou c eÐnai diˆforoc tou mhdenìc. èpetai ìti kˆje akèraioc eÐnai thc morf c 4n + r. tìte apì thn isotimÐa ac ≡ bc mod m sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod m sÔmfwna me to Parˆdeigma 1. 'Ara d d d d m 1 kai ˆra a − b. m). tìte a − b = em. ìpou r = 0. m). Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc me to 4. 1. 2. Epeid  4n + r ≡ r mod 4. d 1. 'Omwc µκδ . 1.8 1). Apì ta prohgoÔmena sunˆgoume ìti mporoÔme na qeiristoÔ- Nìmoc Diagraf c Den alhjeÔei genikˆ ìti apì ac ≡ bc mod m èpetai ìti a = b mod m. d EÐnai fanerì ìti isqÔoun ta antÐstrofa twn 1) kai 2) sthn prohgoÔmenh Prìtash. Sqetikˆ isqÔei to ex c apotèlesma. allˆ ìqi 7 ≡ 4 mod 6. ìpou d = µκδ(c. 2) An ac ≡ bc mod m. m eÐnai mh mhdenikìc.3.3.3. EpÐshc mporoÔme na uy¸soume ta mèlh miac isotimÐac se fusik  dÔnamh.8 Efarmogèc. dhlad  an a ≡ b mod m. tìte ac ≡ bc mod m. kai an a ≡ b m mod . 1. = 2) Apì thn upìjesh èqoume m|c(a−b). An ìmwc isqÔei µκδ(c. tìte ac ≡ bc mod (cm). y ∈ Z me a = x2 + y 2 . d ìpou d = µκδ(c.2.7 Prìtash. Gia prˆdeigma èqoume 7 · 2 ≡ 4 · 2 mod 6. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 3 (n ∈ N) pou na eÐnai to ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 1) An ac ≡ bc mod (cm). IsotimÐec 35 me tic isotimÐec modulo m san isìthtec. ìpou toulˆqiston ènac apì touc c. 3. 1) An ac − bc = ecm me c = 0. m) = 1.6 ShmeÐwsh.3. Allˆ 4 ≡ 0 . 1. Apìdeixh. MporoÔme na pollaplasiˆsoume   na prosjèsoume katˆ mèlh dÔo isotimÐec. tìte m a ≡ b mod . m c m c (a−b). Epomènwc x2 ≡ 0   1   4   9 mod 4. 'Omwc qreiˆzetai prosoq  sth ‘diaÐresh’ ìpwc exhgoÔme amèswc parakˆtw. paÐrnoume x ≡ 0   1   2   3 mod 4.

An p ≡ 1 mod 3. Epeid  33 = 27 ≡ 5 mod 11. dhlad  p + 14 ≡ 0 mod 3. 'Ara 33n − 5n ≡ 0 mod 11. y me x2 − 5y 2 = 13. Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc anˆlushc akeraÐwn se ginìmena pr¸twn allˆ kai aplèc idiìthtec isotimi¸n ja prosdiorÐsoume ìlouc touc akeraÐouc x. èqoume 33n = (33 )n = 27n ≡ 5n mod 11. Dokimˆzontac merikoÔc mikroÔc pr¸touc arijmoÔc. 2. 'Ara x2 ≡ 0   1 mod 4. 3   4 mod 5 kai katˆ sunèpeia x2 ≡ 0. kai katˆ sunèpeia o p + 10 den eÐnai pr¸toc. . 4. tìte p + 10 ≡ 12 mod 3. kai katˆ sunèpeia 1n + 2n + · · · + (n − 1)n ≡ 0 mod n. ParathroÔme ìti to ˆjroisma mporeÐ na grafeÐ k= n−1 2 k= n−1 2 k= n−1 2 1n +2n +· · ·+(n−1)n = k=1 kn + k=1 (n−k)n = k=1 (k n +(n−k)n ). Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste oi p + 10 kai p + 14 na eÐnai pr¸toi. Sthn Parˆgrafo 2. Gia kˆje perittì n ∈ N o 1n + 2n + · · · + (n − 1)n eÐnai pollaplˆsioc tou n. 2. 'Estw ìti upˆrqoun tètoioi akèraioi. afoÔ gia kˆje akèraio x èqoume x ≡ 0. 1   4 mod 5. y. Tìte p ≡ 1   2 mod 3. 1. Tìte èqoume x2 − 5y 2 ≡ 13 mod 5. kai epomènwc o p + 14 den eÐnai pr¸toc afoÔ eÐnai pollaplˆsio tou 3 kai diˆforoc tou 3. blèpoume ìti gia p = 3 oi 13 kai 17 eÐnai pr¸toi. Pujagìreiec triˆdec. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqoun akèraioi x. 'Omwc 5y 2 ≡ 0 mod 5 kai 13 ≡ 3 mod 5. tìte p + 14 ≡ 15 mod 3.12 apodeiknÔetai èna Je¸rhma pou qarakthrÐzei touc fusikoÔc arijmouc pou eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 9   16 mod 5. o akèraioc 33n − 5n eÐnai pollaplˆsioc tou 11. 4. 'Eqoume n − k ≡ −k mod n kai ˆra (n − k)n ≡ (−k)n ≡ (−1)n k n ≡ −k n mod n. 'Estw p pr¸toc me p > 3. dhlad  x2 ≡ 0. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo. 3. Ara k n + (n − k)n ≡ 0 mod n. 'Ara x2 ≡ 3 mod 5. giatÐ o n eÐnai perittìc.36 1 Akèraioi mod 4 kai 9 ≡ 1 mod 4. Ja deÐxoume t¸ra ìti den upˆrqei ˆlloc p. Gia kˆje n ∈ N. 1. 6. z pou èqoun thn idiìthta x2 + y 2 = z 2 . Autì ìmwc eÐnai ˆtopo giatÐ apì thn upìjesh èqoume a ≡ 3 mod 4. 5. 'Ara èqoume x2 + y 2 ≡ 0   1   2 mod 4. dhlad  a ≡ 0   1   2 mod 4. dhlad  p + 10 ≡ 0 mod 3. 'Omoia èqoume y 2 ≡ 0   1 mod 4. An p ≡ 2 mod 3.

2duv. z ∈ N (qwrÐc ton periorismì µκδ(x. v) = 1. z eÐnai ˆrtioc. opìte.2. z − x = 2v 2 . y. a = u2 . Oi triˆdec akeraÐwn thc morf c (d(u2 − v 2 ). y = 2duv. 2x) = 2µκδ(z. u. z eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. a) = 1. y = 2uv. z + x) = 2. z0 ) = 1. ìpou d. y. AntÐstrofa. Epeid  µκδ(z −x. opìte d|µκδ(2z. tìte d|(z − x) + (z + x) = 2z kai d|(z − x) − (z + x) = −2x. Sthn perÐptwsh aut . Prˆgmati. dy0 . z = d(u2 + v 2 ). µκδ(u. y. paÐrnoume d = 2. . IsotimÐec 37 An h triˆda (x. tìte (x/d)2 + (y/d)2 = (z/d)2 kai µκδ(x/d. z) = 1) eÐnai thc morf c x = d(u2 − v 2 )+. ìpou d eÐnai jetikìc akèraioc kai (x0 . onomˆzontai ‘Pujagìreiec triˆdec’. ParathroÔme ìti o z den eÐnai ˆrtioc.1. z + x). z + x eÐnai ˆrtioi. Isqurizìmaste ìti µκδ(z − x. z eÐnai lÔseic.3. y ˆrtioc kai z perittìc. y. y. y0 . d(u2 + v 2 )).8 4). z = u2 + v 2 . y. Epeid  ìmwc oi z − x. c eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. Apì t¸ra kai sto ex c upojètoume ìti µκδ(x. 'Ara z + x = 2u2 . ìpou µκδ(u. z eÐnai mh arnhtikoÐ. v) = 1. ApodeÐxame ìti kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc x2 +y 2 = z 2 me x. an d = µκδ(z − x. b = y/2. z) = 1. 'Eqoume y 2 = z 2 − x2 = (z − x)(z + x). v ∈ N. v) = 1. z) ('Askhsh 1. oi a.12). Autì eÐnai ˆtopo afoÔ apì th mia meriˆ èqoume z 2 ≡ 0 mod 4 kai apì thn ˆllh z 2 = x2 + y 2 ≡ 1 + 1 ≡ 2 mod 4. y0 . x) = 2. Sunep¸c mporoÔme na upojèsoume ìti: x perittìc. dz0 ). y/d. z0 ) eÐnai mia lÔsh me µκδ(x0 . c = v 2 . c = (z − x)/2 (pou eÐnai mh arnhtikoÐ akèraioi) opìte b2 = ac. y. y. me ènan eÔkolo upologismì epalhjeÔetai ìti oi parapˆnw akèraioi x. z) eÐnai mia lÔsh thc exÐswshc x2 + y 2 = z 2 . sÔmfwna me thn Efarmog  1. u ≥ v kai µκδ(u. tìte kai oi (±x. z) = 1. akrib¸c ènac apì touc x. y 2 = (2u2 )(2v 2 ) kai epomènwc x = u2 − v 2 . y. ParathroÔme ìti an d = µκδ(x. Epiplèon isqÔei u ≥ v . ±y. oi x.2. èqoume µκδ(c. y. Prˆgmati. tìte oi x. afoÔ µκδ(x. Epomènwc kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc ja eÐnai thc morf c (dx0 . an o z  tan ˆrtioc. z +x) = 2. z/d) = 1. ±z) eÐnai lÔseic kai epomènwc mporoÔme na upojèsoume ìti oi x. IdiaÐtera. y ja  tan perittoÐ. Jètoume a = (z + x)/2.

Grˆfontac (x2 )2 + (y 2 )2 = z 2 . Epilègoume mia lÔsh me z elˆqisto. oi u. Autì arkeÐ giatÐ an (a. sumperaÐnoume ìti oi c. S mera epikrateÐ h ˆpoyh ìti o Fermat èkane lˆjoc. Me th bo jeia twn PujagoreÐwn triˆdwn ja apodeÐxoume ed¸ ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. prˆgma ˆtopo afoÔ z/p2 < z . d me µκδ(c. z) = 1 giatÐ an p eÐnai ènac pr¸toc koinìc diairèthc twn x. Epomènwc upˆrqoun jetikoÐ akèraioi c. pou eÐnai mia apì tic an¸tatec diakrÐseic sta Majhmatikˆ. O Fermat (perÐ to 1637) pÐsteue ìti br ke mia apìdeixh. allˆ den ˆfhse kanèna sqetikì graptì èrgo. Gia ton skopì autì ja apodeÐxoume ìti h exÐswsh x4 + y 4 = z 2 (∗) den èqei jetikèc akèraiec lÔseic.1. H apìdeixh eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai gia thn ergasÐa aut  apenem jh ston Wiles to Cole Prize. Efarmìzoume pˆli tic Pujagìreiec triˆdec. z > 0 jetikoÐ akèraioi. u perittoÐ kai ìti µκδ(x. y. Allˆ tìte mÐa lÔsh thc (*) eÐnai h (x/p. z = u2 + ν 2 ìpou u. ν eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn: u = a2 . d eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. h exÐswsh xn + y n = z n den èqei jetikèc akèraiec lÔseic ìtan n ≥ 3. ν = b2 (Parˆdeigma 1. Epeidh y 2 = 2uν èqoume 4|y 2 kai ˆra toulˆqiston ènac apì touc u. Epomènwc o u eÐnai perittìc kai o ν ˆrtioc. o ν eÐnai perittìc kai katˆ sunèpeia x2 = u2 − ν 2 ≡ −1 mod 4. Efarmog  1). ν. pou eÐnai ˆtopo (bl. apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume x2 = u2 − ν 2 . H prospˆjeia apìdeixhc tou isqurismoÔ tou Fermat od ghse sthn anˆptuxh nèwn shmantik¸n klˆdwn twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai h Algebrik  JewrÐa Arijm¸n kai h Metajetik  'Algebra. 'Estw ìti upˆrqei lÔsh (x. ν = 2cd. u) = 1. aut  th forˆ sthn exÐswsh x2 + ν 2 = u2 . ν ) = 1. c2 ) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 2 . z/p2 ). z pou èqoun thn idiìthta x4 + y 4 = z 4 . SÔmfwna me to ‘Je¸rhma tou Fermat’ . An o u eÐnai ˆrtioc. z) thc (*) me x. y. Wiles (1995). ν) = 1. ν eÐnai ˆrtioc. Tìte µκδ(x.38 1 Akèraioi 7. b. c = e2 . Telikˆ o isqurismìc tou Fermat apodeÐqthke apì ton A. Epeid  b2 = ν = cd. y 2 = 2uν. c) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 4 . ν eÐnai jetikoÐ akèraioi kai µκδ(u. y. y. u = c2 + d2 . tìte (a. y/p. y. d = f 2 . ParathroÔme ìti o ν eÐnai ˆrtioc kai oi x. 'Eqoume e4 + f 4 = a2 .8 4). 2 . Je¸rhma tou Fermat2 gia n = 4. d) = 1 tètoioi ¸ste x = c2 − d2 . z o p4 diaireÐ ton x4 + y 4 kai ˆra o p2 diaireÐ ton z . ν = 2ν . b. Epeid  y 2 = 4uν kai µκδ(u.

prèpei na isqÔei a9 = 0. sÔmfwna me thn opoÐa kataskeuˆsame mia lÔsh pou eÐnai ‘ mikrìterh’ apì mia ‘ elˆqisth’. . ofeÐletai ston Fermat kai onomˆzetai h ‘mèjodoc thc kajìdou’. . AFM. . . Oi kwdikoÐ ISBN. Se kˆje 'Ellhna forologoÔmeno polÐth antistoiqeÐ ènac enniay fioc Arijmìc ForologikoÔ Mhtr¸ou (AFM). Sugkekrimèna. an a1 . Allˆ èqoume z = u2 + ν 2 = a4 + 4b4 > a4 ≥ a. . 10} tìte prèpei na isqÔei a1 + 2a2 + · · · + 9a9 ≡ a10 mod 11. to teleutaÐo yhfÐo upˆrqei gia na apofeÔgontai lˆjh   kai na entopÐzontai plastoÐ AFM. ìpwc ton tìpo kai qrìno èkdoshc. An o kwdikìc ISBN eÐnai a1 a2 . . o opoÐoc apoteleÐtai apì 9 yhfÐa kai ènan akèraio metaxÔ 0 kai 10. Kˆje dhmosieumèno biblÐo perièqei ènan kwdikì. ìpou a1 . dhlad  z > a. . . Ask seic 1. IsotimÐec 39 dhlad  mia lÔsh thc arqik c exÐswshc eÐnai h (e. ìtan to aristerì mèloc den eÐnai isodÔnamo me to 10 mod 11. . H teqnik  pou akolouj same sthn parapˆnw apìdeixh. Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou z . 8. Ta pr¸ta 9 yhfÐa parèqoun plhroforÐec gia to biblÐo. 2) Exetˆste an isqÔoun ta parakˆtw isotimÐec i) 2004 ≡ 1003 mod 11 ii) (7 − a)2 ≡ a2 mod 7 gia kˆje a ∈ Z iii) (1 − 2n)2 ≡ (4n + 1)10 mod 4n gia kˆje n ∈ Z iv) (6n + 5)2 ≡ 1 mod 4 gia kˆje n ∈ Z 3) ApodeÐxte ìti . a10 . a). . 9} kai a10 ∈ {0. a9 ∈ {0. . . Diaforetikˆ. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. O kwdikìc autìc onomˆzetai ISBN (International Standard Book Number). f. . .1. a9 eÐnai o AFM tìte prèpei na isqÔei 28 a1 + 27 a2 + · · · + 2a8 ≡ a9 mod 11. 9. .3.3 1) ApodeÐxte ìti an a ≡ b mod m kai n|m tìte a ≡ b mod n. . H apìdeixh eÐnai pl rhc. To teleutaÐo yhfÐo qrhsimeÔei na entopÐzontai lˆjh.

. 7) ApodeÐxte ìti kanènac akèraioc thc morf c 3m +3n +1. 11) 'Estw p pr¸toc arijmìc. Exetˆste an alhjeÔei to antÐstrofo.2. den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 14) ApodeÐxte ìti µκδ(a. 12) Poiì eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 11. ìpou n ∈ Z. Upìdeixh: Metr ste modulo 7 arqÐzontac apì thn 13h IanouarÐou. ìpou m. 6) ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ Z isqÔei a2 ≡ 0. n jetikoÐ akèraioi. Upìdeixh: ErgasteÐte mod 8. Katˆ sunèpeia o arijmìc 200340067085 den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 9) Gia kˆje n ∈ N apodeÐxte ìti 4n ≡ 1 + 3n mod 9. i 17) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 5 an kai mìno an o arijmìc a0 diaireÐtai me to 5. ApodeÐxte ìti an gia ton akèraio x isqÔei x2 ≡ x mod p. 5) ApodeÐxte ìti gia kˆje perittì akèraio a isqÔei a2 ≡ 1 mod 8. tìte x ≡ 0   1 mod p.8 7). ai .40 1 Akèraioi i) a ≡ b mod 2 ⇒ a2 ≡ b2 mod 4 ii) a ≡ b mod 3 ⇒ a3 ≡ b3 mod 9 4) ApodeÐxte ìti a ≡ b mod m an kai mìno an a2 + b2 ≡ 2ab mod m2 . 15) 'Enac akèraioc arijmìc (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 9 an kai mìno an to ˆjroisma twn yhfÐwn tou. pou eÐnai diaforˆ dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 1   4 mod 8. i 16) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 11 an kai mìno an o arijmìc (−1)i ai diaireÐtai me to 11. 10) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi 0 ≤ x ≤ 101 pou ikanopoioÔn x2 ≡ 1 mod 101. Upìdeixh: Efarmog  1. 13) ApodeÐxete ìti kˆje hmerologiakì ètoc (dÐsekto   mh) èqei mÐa toulˆqiston “TrÐth kai 13”. m) an a ≡ b mod m. diaireÐtai me to 9. m) = µκδ(b. 8) ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 2.

ApodeÐxte ìti kˆje akèraioc eÐnai isìn−1 n−3 timoc modulo n me akrib¸c ènan akèraio apì touc − . . IsotimÐec 18) 41 i) 'Estw a ≡ b mod m kai a ≡ b mod n. 21) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. . 24) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 11|33n+1 + 24n+3 . tìte eÐnai thc morf c 7k   7k + 1.. . z me x2 +y 2 = 3z 2 . y me 7x2 − 15y 2 = 1. ii) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x pou ikanopoioÔn x ≡ 7 mod 8 kai x ≡ 7 mod 9 19) Na brejoÔn ìlec oi triˆdec (p. 25) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 21|4n+2 + 52n+1 . z eÐnai pollaplˆsio tou 5. Aplopoi¸ntac lambˆnoume mia nèa lÔsh (x0 . z0 ) me 0 < x0 < x. y0 . y. y. Tìte o akèraioc in + (m − i)n eÐnai pollaplˆsioc tou m gia kˆje i = 0. Apì x2 +y 2 = 3z 2 . 0. z eÐnai pollaplˆsio tou 3. y. p + 8 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. . n). . 2 2 . ApodeÐxte ìti a ≡ b mod e. y. ìpou e = κπ(m. 29) 'Estw n perittìc fusikìc arijmìc. 1. . n ∈ N me ton n perittì.1. 23) ApodeÐxte ìti an o m ∈ N eÐnai tetrˆgwno akeraÐou kai kÔboc akeraÐou. . Autì eÐnai ˆtopo. . p + 8) ìpou oi p.. Upìdeixh:Mèjodoc thc kajìdou: 'Estw (x. z) ∈ Z × Z × Z mia lÔsh me x jetikì kai elˆqisto. 20) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun akèraioi x. 28) ApodeÐxte ìti an oi m. m. p + 4. z ∈ Z) apodeÐxte ìti èna toulˆqiston apì touc x.. . p + 4. . y.− .3. 2 2 n−3 n−1 −1. 27) 'Estw m. n eÐnai perittoÐ tìte 1m + 2m + · · · + (n − 1)m ≡ 0 mod n.. 22) An o x2 + y 2 + z 2 eÐnai pollaplˆsio tou 5 (ìpou x. sumperˆnate ìti kajèna apì ta x. 26) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei i) 10n + 3 · 4n+2 ≡ 4 mod 9 ii) (n + 1)2n + 4n2n+1 den eÐnai pollaplˆsio tou 3.

1 ParadeÐgmata. Ja doÔme ìti oi arijmhtik  sto Zm èqei ˆmesh sqèsh me thn arijmhtik  isotimi¸n modulo m. b) ∈ X kai a ∼ b eÐnai isodÔnamoi. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: P ∼ Q an kai mìno an ta shmeÐa P . EpÐshc. X Sqèseic isodunamÐac 1. Tìte eÐnai safèc ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. 'Estw X mia sqèsh sto A.42 1 Akèraioi 1.4 Oi Akèraioi modulo m Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo diapist¸same ìti oi isotimÐec modulo m ikanopoioÔn arijmhtikèc idiìthtec parìmoiec me idiìthtec twn akeraÐwn. Sunep¸c oi sumbolismoÐ (a. b)|a. Q isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a = b. giatÐ afenìc men oi upologismoÐ se autì epitrèpoun suqnˆ thn exagwg  me sÔntomo kai komyì trìpo qr simwn sumperasmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc. Tìte orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. Mia sqèsh sto mh kenì sÔnolo A ja lègetai sqèsh isodunamÐac sto A an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. suqnˆ qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ∼ b. afetèrou de autì apoteleÐ èna shmantikì parˆdeigma dÔo genikìterwn ennoi¸n pou ja melet soume stic epìmenec Enìthtec. AntÐ na grˆfoume (a. b ∈ A}. 1) a ∼ a gia kˆje a ∈ A (anaklastik  idiìthta) 2) an a ∼ b. 2) 'Estw A to sÔnolo twn shmeÐwn tou pragmatikoÔ epipèdou. pollèc forèc ja grˆfoume a ∼ b. Ja qreiastoÔme ed¸ (allˆ kai se epìmenec Enìthtec) basikˆ stoiqeÐa apì tic isodunamÐec ta opoÐa ja upenjumÐsoume. tìte a ∼ c (metabatik  idiìthta). To sÔnolo Zm me tic prˆxeic autèc parousiˆzei idiaÐtero endiafèron. ìtan eÐnai fanerì poio sÔnolo X ennooÔme. 1) 'Estw A èna mh kenì sÔnolo. tìte b ∼ a (summetrik  idiìthta). . kai 3) an a ∼ b kai b ∼ c. Mia sqèsh se èna sÔnolo A eÐnai èna uposÔnolo tou kartesianoÔ ginomènou A × A = {(a. b) ∈ X . Sthn Parˆgrafo aut  ja kataskeuˆsoume èna peperasmèno sÔnolo Zm kai ja orÐsoume katˆ fusikì trìpo to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou.4.

H epìmenh Prìtash perigrˆfei tic idiìthtec twn klˆsewn isodunamÐac pou ja qreiastoÔme. 'Ara [a] = [b]. isqÔei [a] = {a}. h klˆsh isodunamÐac [P ] eÐnai to sÔnolo twn shmeÐwn tou kÔklou pou dièrqetai apì to P kai èqei kèntro thn arq  twn axìnwn. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a. To sÔnolo A mporeÐ na parastajeÐ wc xènh ènwsh klˆsewn isodunamÐac. 2. 1. 'Omoia. To sÔnolo [a] = {x ∈ A|x ∼ a}.2 ParadeÐgmata. tìte [a] = [b].4. b eÐnai isodÔnama. 'Estw ìti ta a kai b den eÐnai isodÔnama kai èstw x ∈ [a] ∩ [b]. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A. b eÐnai isodÔnama. b ∈ A me a ∼ b. Oi Akèraioi modulo m 43 3) 'Estw A = R. Tìte a ∈ [a] = [b]. EÔkola diapist¸netai ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto R. AntÐstrofa. 1) Gia kˆje a ∈ A. Tèloc an ta a. (sunèqeia) H arÐjmhsh ed¸ anafèretai sta prohgoÔmena paradeÐgmata. Tìte 1. ja lème ìti to a eÐnai isodÔnamo me to b (  ìti ta a kai b eÐnai isodÔnama. tìte x ∼ a. dhlad  to sÔnolo twn stoiqeÐwn tou A pou eÐnai isodÔnama me to a.1. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti [b] ⊆ [a]. Apì th sqèsh x ∈ [a] sumperaÐnoume ìti a ∼ x. 'Estw [a] = [b].4. isqÔei [a] = {a + m ∈ R|m ∈ Z}. Eidikˆ èqoume [k] = Z gia kˆje k ∈ Z. onomˆzetai 1. prˆgma pou mporoÔme na poÔme lìgw thc summetrik c idiìthtac). JewroÔme th sqèsh sto R pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a − b ∈ Z. Apìdeixh. b ∈ A. 2. klˆsh isodunamÐac tou a. Epeid  a ∼ b. 1. 3. apì ton orismì thc klˆshc isodunamÐac. [a] = [b] an kai mìno an ta a. pou eÐnai ˆtopo. Profan¸c èqoume a ∈ [a] afoÔ a ∼ a. ìpwc .4. 2) Gia kˆje shmeÐo P . Epomènwc èqoume a ∼ b. b den eÐnai isodÔnama. èstw a ∼ b kai x ∈ A.3 Prìtash. èqoume ìti x ∼ β . opìte a ∼ b. opìte èqoume x ∈ [b]. 3) Gia kˆje a ∈ R. An a. Sunep¸c [a] ⊆ [b]. [a] ∩ [b] = ∅ an kai mìno ta a. An x ∈ [a]. h metabatik  idiìthta dÐnei x ∼ b.

3 èqoume ìti [a] = [b] ⇔ a ≡ b mod m. èstw m = 2. k ∈ Z. sun jwc qrhsimopoioÔme ton sumbolismì [a]m . Ja efarmìsoume t¸ra ta parapˆnw se mÐa endiafèrousa perÐptwsh. (2) Dhlad . 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a ∈ A. gia kˆpoio k ∈ Z} = {a + km ∈ Z|k ∈ Z}. b ∈ B me b = b . ta stoiqeÐa tou sunìlou [a] eÐnai thc morf c a + km. opìte [a] ∩ [b] = [a] = [b] = ∅. −2. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash èpetai ìti èna b ∈ A eÐnai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. dhlad  an kai mìno an a ∼ b. EÐnai fanerì ìti A = [a]. 4. Apì thn Prìtash 1. Gia parˆdeigma. H klˆsh isodunamÐac tou a ∈ Z eÐnai [a] = {x ∈ Z|x ≡ a mod m} = {x ∈ Z|m diaireÐ ton x − a} = {x ∈ Z|x − a = km. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x ˆrtioc} kai [1] = {x ∈ Z|x perittìc}. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. (3) To sÔnolo twn klˆsewn isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac (1) sumbolÐzetai me Zm . Kˆje stoiqeÐo thc klˆshc isodunamÐac [a] onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. Zm = {[a] | a ∈ Z}. Kˆje tètoio sÔnolo B onomˆzetai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn thc sqèshc isodunamÐac X . . 'Estw m ènac fusikìc arijmìc.   a mod m. 3. 0. Tìte èqoume A = [b] kai epiplèon apì to 2 sumperaÐnoume ìti [b] ∩ [b ] = ∅. . Gia ton lìgo autì sunhjÐzetai o sumbolismìc [a] = a + mZ. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A.44 1 Akèraioi eÐdame prohgoumènwc. . 'Otan jèloume na dhl¸soume thn exˆrthsh tou sunìlou [a] apì to m. Epeid  oi akèraioi . H ènwsh aut  den eÐnai anagkastikˆ xènh. an kai mìno an [a] = [b]. Sto sÔnolo Z jewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c b∈B a∈A To sÔnolo Zm a ∼ b ⇔ a ≡ b mod m (1) Sth ShmeÐwsh 1.4.3 eÐdame ìti h parapˆnw sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. −4. 2.3. . gia kˆje b.

. . Tìte ta shmeÐa . . . . an [ai ] = [aj ] me 0 ≤ i. . . . [a1 ]. = [−2] = [1] = [4] = . . opìte apì thn Prìtash 1. lìgw thc (3). Dhlad . [1] = {. Prˆgmati. . = [−4] = [−2] = [0] = [2] = [4] = . [−2]. . . eÐnai isìtimoi mod 2 èqoume. [am−1 ]}. i = 0. . . Epomènwc Zm = {[a0 ]. . ìpwc epÐshc . j ≤ m − 1. [a2 ]} ìpou ai ≡ i mod 3. 0. k ∈ Z}. . . . [1] = {x ∈ Z|x = 3k + 1. . . Apì th sqèsh (3) èqoume ìti . ParathroÔme ìti Z2 = {[−4]. tou ˆxona ja tautistoÔn pˆnw ston kÔklo. . 'Ara Z2 = {[0]. 2m. kai genikˆ Z2 = {[a0 ]. . .. . .. [am−1 ]}. . . 1. Apìdeixh. Oi Akèraioi modulo m 45 . . [1]} = .4 Prìtash. = [−3] = [−1] = [1] = [3] = . . . Pio genikˆ èqoume Zm = {[a0 ]. .. . k ∈ Z}. . . . .2 2) èqoume i = j . 4. Parathr seic 1) 'Enac diaisjhtikìc trìpoc na skeftìmaste to sÔnolo Zm eÐnai o ex c. 2. . Sunep¸c apodeÐxame ìti Zm ⊆ {[a0 ]. . . = [−3] = [0] = [3] = . . 'Ara Z3 = {[0]. .. 3. [am−1 ]}. ParathroÔme ìti èqoume Z3 = {[−3]. ìpou 0 ≤ r ≤ m − 1. −3. [m−1]}. . . . 3. . . . . . [−1]} = {[−3]. . . . −3. 5. apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume α = qm + r. . . −m + 1. . . opìte a ≡ r mod m kai ˆra [a] = [r] = [ar ].}. −m. [a1 ]}. [a1 ]. . [1].} kai [2] = {. ìpou ai ≡ i mod 2.}. . . . . m − 1 eÐnai diakekrimènec. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x = 3k.. [a1 ]. = [−1] = [2] = [5] = . . 1. .   klˆseic upoloÐpwn modulo m. EpÐshc. . −1. eÐnai isìtimoi mod 2. Kˆje klˆsh isodunamÐac [a] an kei sto sÔnolo {[a0 ]. . 2m + 1. To Zm onomˆzetai to sÔnolo twn akeraÐwn modulo m kai ta stoiqeÐa tou onomˆzontai klˆseic isotimÐac modulo m. . [1]. Gia kˆje jetikì akèraio m èqoume Zm = {[0]. 'Estw t¸ra m = 3. k ∈ Z} kai [2] = {x ∈ Z|x = 3k + 2. . tìte apì thn (3) èqoume i ≡ j mod m. . . m + 1. ìpou oi ai eÐnai akèraioi tètoioi ¸ste ai ≡ i mod m gia kˆje i. . . [am−1 ]}. 1. . . .1. . ParathroÔme ìti oi klˆseic isodunamÐac [ai ]. 1. . m. . −1.4. [−3]} = {[−4]. kai . [a1 ]. kai genikˆ Z3 = {[a0 ].4. . −2. GÔrw apì ènan kÔklo me m koc perifèreiac m tulÐgoume ton ˆxona twn pragmatik¸n arijm¸n. [2]}. afoÔ oi akèraioi . OmoÐwc ja tautistoÔn ta shmeÐa . ìti . Prˆgmati. . . . [a1 ].. èqoume .3. [2]} = . [1]}. . 0. . . [0] = {. . [1].

[b]) → [ab]. Gia thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐsame sto Zm isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec pou jumÐzoun genikèc idiìthtec thc Arijmhtik c. b) → a + b · : Z × Z → Z.4. [b]) = ([c]. b) → ab. Sto Z. dhlad  akeraÐwn. (a. ([a]. [5][6] = [30] = [0]. H prìsjesh (antÐstoiqa. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b gia kˆje dÔo akeraÐouc a. 'Omwc autì isqÔei apì thn Prìtash 1. [b]. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b an kai mìno an a = b. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. Gia kˆje [a]. Me ˆlla lìgia.3. Gia parˆdeigma. ([a] + [b]) + [c] = [a] + ([b] + [c]) . b) akeraÐwn monadikì akèraio. [a] = {a}. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac enìc akeraÐou a eÐnai ìlo to sÔnolo Z kai ˆra to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 1 eÐnai èna monosÔnolo. dhlad  an [a] = [c] kai [b] = [d]. Me th bo jeia aut¸n. An m = 0. tìte a + b ≡ c + d mod m kai ab ≡ cd mod m. [b]) → [a + b] · : Zm × Zm → Zm . [c] ∈ Zm èqoume ìti: 1. ìmwc. [d]). gnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa. tìte èpetai ìti [a + b] = [c + d] kai [ab] = [cd]. mporoÔme na jewr soume ìti to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 0 eÐnai to Z. H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc sto Zm Kataskeuˆsame to sÔnolo Zm me th bo jeia miac sqèshc isodunamÐac sto sÔnolo Z. [2][2] = [4] = [1]. tautÐzontac to sÔnolo {a} me to stoiqeÐo a. [4][7] = [28] = [8]. Tìte.46 1 Akèraioi 2) Sthn prohgoÔmenh Prìtash eÐqame upojèsei ìti o m eÐnai jetikìc. Dhlad  èqoume apeikonÐseic + : Z × Z → Z. Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma an mporoÔme na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa tou Zm me anˆlogo trìpo. Prèpei na deÐxoume ìti: an ([a]. sto Z3 èqoume [4] + [2] = [6] = [0]. Blèpoume ìti h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc klˆsewn upoloÐpwn anˆgontai sth prìsjesh kai ston pollaplasiasmì antipros¸pwn touc. o pollaplasiasmìc) akeraÐwn antistoiqeÐ se kˆje zeÔgoc (a. + : Zm × Zm → Zm . ton a+b (antÐstoiqa. b. 3) An m = 1. ([a]. ton ab). Sto Z10 èqoume [4] + [7] = [11] = [1]. orÐzoume tic antistoiqÐec. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac tou a apoteleÐtai apì èna mìno stoiqeÐo. (a. an a ≡ c mod m kai b ≡ d mod m.

[a]([b] + [c]) = [a][b] + [a][c] 7. [a] + [0] = [0] + [a] 3. Oi idiìthtec 1-9 ja efarmìzontai sta parakˆtw qwrÐc idiaÐterh mneÐa.4. [a][1] = [1][a] = [a] Oi apodeÐxeic eÐnai aplèc kai paraleÐpontai. Sth melèth thc Arijmhtik c tou Zm (dhlad  twn idiot twn thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ tou Zm ) eÐnai fusikì na jewr soume poluwnumikèc exis¸seic sto Zm . [a] + [−a] = [−a] + [a] = [0] 4. b. dhlad  poluwnumikèc exis¸seic me suntelestèc stoiqeÐa tou Zm . dhlad  an upˆrqei akèraioc a tètoioc ¸ste aa ≡ 1 mod m. c eÐnai tètoioi ¸ste ac = bc kai c = 0. ìmwc. tìte [2a ] = [1] kai ˆra 2a ≡ 1 mod 6. ìmwc. ([a] + [b])[c] = [a][c] + [b][c] 8. Sthn perÐptwsh aut . tìte a = b. Oi Akèraioi modulo m 2. n ∈ Z. an oi akèraioi a. dhlad  2a = 1 + 6n. ìti an kai h prìsjesh kai o pollapla- siasmìc stoiqeÐwn tou Zm èqoun idiìthtec pou jumÐzoun thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì akeraÐwn. sto Z to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n stoiqeÐwn eÐnai mh mhdenikì. 47 Parat rhsh Prèpei na tonisteÐ ed¸. MÐa apì tic aploÔsterec apì autèc tic exis¸seic eÐnai h [a][x] = [b]. ([a][b])[c] = [a]([b][c]) 6. Gia parˆdeigma. èqoume [1][3] = [5][3] me [3] = [0] kai [1] = [5]. Gia parˆdeigma. Antistrèyima stoiqeÐa sto Zm [a][x] = [b] ⇒ [a ]([a][x]) = [a ][b] ⇒ [x] = [a b]. EpÐshc ja lème ìti èna antÐstrofo modulo m tou akeraÐou a eÐnai o akèraioc . [a] + [b] = [b] + [a] 5. èqoume [2][3] = [0]. EpÐshc. pou eÐnai ˆtopo. Sthn perÐptwsh pou upˆrqei klˆsh [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a ][a] = [1] mporoÔme eÔkola na lÔsoume thn exÐswsh pollaplasiˆzontˆc thn me thn [a ]. to stoiqeÐo [a ] onomˆzetai antÐstrofo tou [a]. [a][b] = [b][a] 9. upˆrqoun shmantikèc diaforèc. èstw [2] ∈ Z6 . 'Omwc den upˆrqei pˆnta tètoia klˆsh [a ]. Sto Z6 . OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. Sto Z6 .1. An up rqe [a ] ∈ Z6 me [2][a ] = [1]. 'Ena stoiqeÐo [a] ∈ Zm lègetai antistrèyimo an upˆrqei [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1].

4). en¸ to [2] den eÐnai. Sthn epìmenh Prìtash prosdiorÐzonta ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zm . .4. dhlad  ab = mn + 1 gia kˆpoio n ∈ Z. 15) = 1. 'Estw [8][y] = [1]. to stoiqeÐo [8] eÐnai antistrèyimo sto Z15 sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash. Ja doÔme amèswc parakˆtw èna sqetikì parˆdeigma. to antÐstrofo tou [a] eÐnai to [x]. ta mìna antistrèyima stoiqeÐa tou Z6 eÐnai ta [1]. Qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo gia to zeÔgoc (8. tìte [a ] = [a ][1] = [a ]([a][a ]) = ([a ][a])[a ] = ([a ][a])[a ] = [1][a ] = [a ]. m) = 1. 1. 'Estw [a] èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Zm . 8 = 1 · 7 + 1. m) = 1.2. Me to sumbolismì thc apìdeixhc. (1) Epeid  µκδ(8. ShmeÐwsh H parapˆnw apìdeixh perièqei ènan praktikì trìpo upologismoÔ tou antistrìfou (efìson autì upˆrqei)tou [a]. [5]. µκδ(a. [8][x] = [11]. To stoiqeÐo [a] ∈ Zm eÐnai antistrèyimo an kai mìno an Apìdeixh. ìpwc eÐdame prin. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm sumbolÐzetai me U (Zm ).6 Efarmog . ìpwc gnwrÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. 'Estw ìti [a][b] = 1. Gia parˆdeigma. Tìte upˆrqei monadikì stoiqeÐo [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. 'Enac tètoioc akèraioc x mporeÐ na brejeÐ qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo.4. èstw µκδ(a. m) = 1. 15) èqoume 15 = 1 · 8 + 7. y ∈ Z tètoioi ¸ste ax + my = 1 (Je¸rhma 1. Apì thn teleutaÐa sqèsh prokÔptei ìti µκδ(a. Tìte upˆrqoun x. AntÐstrofa. dhlad  1.2. an eÐqame [a][a ] = [1] kai [a][a ] = [1]. kai sunep¸c arkeÐ na prosdiorÐsoume ènan akèraio y . 'Eqoume [ax + my] = [1] ⇒ [ax] + [my] = [1] ⇒ [a][x] + [m][y] = [1] ⇒ [a][x] + [0][y] = [1] ⇒ [a][x] = [1]. Ja brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 8x ≡ 11 mod 15. Mˆlista.48 1 Akèraioi a . dhlad  to [a] eÐnai antistrèyimo. Tìte ab ≡ 1 mod m. Pollaplasiˆzontac thn (1) me [y] paÐrnoume [x] = [11y]. sto Z6 to[5] eÐnai antistrèyimo afoÔ [5][5] = [1]. Sto Z7 to[2] eÐnai antistrèyimo afoÔ [2][4] = [1].5 Prìtash. Prˆgmati. Ergazìmenoi sto Z15 èqoume [8x] = [11].

i tou p ìtan i = 1. .5 èqoume ìti k = p − 1. Telikˆ [x] = [11 · 2] = [22] = [7].2 . Oi Akèraioi modulo m 49 'Ara 1 = 8 − 1 · 7 = 8 − 1 · (15 − 1 · 8) = 8 · 2 + 15(−1). . .4. . . AfoÔ o p eÐnai pr¸toc ja diaireÐ ènan toulˆqiston parˆgonta lìgw thc Parat rhshc 1. Epomènwc èqoume ìti i Isqurizìmaste ìti oi akèraioi (a + 1)p ≡ ap + 1 mod p. Gia parˆdeigma. (p − 1)p = p 1 · 2 · · · · · i parathroÔme ìti o p diaireÐ to aristerì mèloc kai ˆra to i dexiì. 2. Gia na deÐxoume thn pr¸th sqèsh. grˆfontac (p − i + 1) .4. Apì to diwnumikì anˆptugma èqoume (a + 1)p = ap + p p−1 p p−2 p a + a + ··· + a + 1. 1. .4. Sunep¸c [1] = [8 · 2] + [15 · (−1)] = [8][2] kai ˆra mporoÔme na jèsoume y = 2. h sqèsh eÐnai profan c. . Ed¸ ja apodeÐxoume thn eidik  perÐptwsh pou o m = p eÐnai pr¸toc. Apìdeixh.7 Je¸rhma (Mikrì Je¸rhma tou Fermat). 'Omwc o p den diaireÐ kanèna apì touc 1. Prˆgmati. pou eÐnai to zhtoÔmeno. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm èqei endiafèrousec idiìthtec wc proc ton pollaplasiasmì tou Zm . tìte ap−1 ≡ 1 mod p. Autì ja apodeiqjeÐ sthn Parˆgrafo 1. isqÔei [a]k = [1] gia kˆje [a] ∈ U (Zm ). An epiplèon o p den diaireÐ ton a.6 1. . .6. Gia a = 0. 'Estw a ∈ Z kai p ènac pr¸toc arijmìc. . 2. jewroÔme arqikˆ thn perÐptwsh a ∈ N kai qrhsimopoioÔme epagwg  ston a. apì thn Prìtash 1.1.4. n ∈ Z. Upojètontac ìti isqÔei h isotimÐa gia ton a.2. ìpou k eÐnai to pl joc twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). Sthn perÐptwsh aut . 1 2 p−1 p (p − i + 1) · · · (p − 1)p = eÐnai pollaplˆsioi i 1. i. . dhlad  x = 15n + 7. Apì thn epagwgik  upìjesh isqÔei ap ≡ a mod p kai sunep¸c (a + 1)p ≡ a + 1 mod p. p − 1. ja thn apodeÐxoume gia ton a + 1. . Tìte ap ≡ a mod p. opìte p diaireÐ ton .4 kai thn Prìtash 1.

.8 Parat rhsh. 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai a. Sunep¸c b = a + kp. Epeid  èqoume 222 = 31 · 7 + 5 paÐrnoume 222 ≡ 5 mod 7. b ∈ Z me ap ≡ bp mod p. 'Estw t¸ra a ∈ Z. 'Ara ap ≡ a mod p. a) = 1. tìte to antÐstrofo tou [a] sto Zp eÐnai to [ap−2 ]. ac upologÐsoume to upìloipo thc diaÐreshc tou 222555 me to 7. tìte a2 = (−a)2 ≡ −a mod 2. 1 2 p EÐnai profanèc ìti sto dexiì mèloc kˆje prosjetèoc diaireÐtai me ton p2 . apì thn upìjesh sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod p.5).4.50 1 Akèraioi 'Eqoume apodeÐxei thn pr¸th sqèsh gia a ∈ N. Pollaplasiˆzontac th sqèsh [ap ] = [a] me [b] prokÔptei ìti [ap−1 ] = [1].9 ParadeÐgmata. to stoiqeÐo [a] eÐnai antistrèyimo sto Zp (Prìtash 1. Allˆ 53 ≡ (−2)3 ≡ −8 ≡ 6 mod 7. k ∈ Z. Apì th sqèsh 555 = 92 · 6 + 3 paÐrnoume 5555 = (56 )92 · 53 . Epeid  èqoume µκδ(p. 1. Tìte ap ≡ bp mod p2 Prˆgmati. Allˆ −a ≡ a mod 2 kai katˆ sunèpeia a2 ≡ a mod 2. 'An p = 2. qrhsimoipoi¸ntac to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. a < 0. To zhtoÔmeno upìloipo eÐnai 6. Gia parˆdeigma.4. Sunep¸c 5555 ≡ 53 mod 7. Tìte qrhsimopoi¸ntac to diwnumikì anˆptugma èqoume bp − ap = (a + kp)p − ap = p p−1 p p−2 p a (kp) + a (kp)2 + · · · + (kp)p . Ja apodeÐxoume t¸ra th deÔterh sqèsh.4. An o p eÐnai perittìc èqoume ap = −(−a)p ≡ −(−a) mod p apì thn perÐptwsh thc isotimÐac pou apodeÐxame prin. 1. 1) To Mikrì Je¸rhma tou Fermat mac dieukolÔnei na upologÐsoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n me pr¸touc. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume 56 ≡ 1 mod 7. 'Estw [b][a] = [1]. Apì th deÔterh isotimÐa sto Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ìti an o p eÐnai pr¸toc kai o a ∈ Z den diaireÐtai me ton p. 'Ara 222555 ≡ 5555 mod 7.

4) AlhjeÔei ìti h exÐswsh [4][x] = [3] èqei lÔsh sto Z6 . arkeÐ na apodeiqjeÐ ìti isqÔei kˆje mia apì tic isotimÐec n7 ≡ n mod 7 n7 ≡ n mod 3 n7 ≡ n mod 2 H pr¸th isqÔei apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 7. . Ask seic 1. Poia apì ta antistrèyima stoiqeÐa sumpÐptoun me to antÐstrofo touc. 6) Na lujoÔn oi parakˆtw exis¸seic • [x]2 = [1] sto Z8 • [x]4 = [1] sto Z5 • [x]3 = [1] sto Z5 • [x]2 + [3][x] + [2] = [0] sto Z6 • [x] + [x] + [x] = [0] sto Z3 . 5) ApodeÐxte ìti h exÐswsh [a][x] = [b] èqei lÔsh sto Zm an kai mìno an µκδ(a.1. 'Eqoume 42 = 2 · 3 · 7.4 1) Poia eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z10 . Apì to Parˆdeigma 1. 2) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 12x ≡ 11 mod 13. Oi Akèraioi modulo m 51 3) Gia kˆje n ∈ N isqÔei 42|n7 − n.2. 3) Na lujeÐ sto Z127 h exÐswsh [58][x] = [3]. Gia kajèna apì autˆ upologÐste to antÐstrofo stoiqeÐo.4. Gia th deÔterh parathroÔme ìti efarmìzontac dÔo forèc to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 3 èqoume n7 = (n3 )2 n ≡ n2 n ≡ n mod 3 Me parìmoio trìpo (  kai ˆmesa) apodeiknÔetai kai h trÐth isotimÐa.8 2). m)|b.

. . . 18) 'Estw Zm = {[a1 ]. AlhjeÔei ìti ta stoiqeÐa [a][ai ]. 10) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei (n + 1)9 + 4n5 ≡ 1 mod 5 11) ApodeÐxte ìti n12 + 12n ≡ 5 mod 11 an kai mìno an n ≡ 2. ApodeÐxte ìti den upˆrqei [a] ∈ Zp me [a]2 = [−1]. Me tÐ isoÔtai to en lìgw ˆjroisma ìtan o m eÐnai ˆrtioc. [a + am ]}. . ApodeÐxte ìti ta stoiqeÐa [a] + [ai ]. . 19) Exetˆste an alhjeÔei ìti to ˆjroisma dÔo antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai antistrèyimo. tìte to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai Ðso me [0]. 13) Poia hmèra thc ebdomˆdac ja eÐnai 333444 hmèrec apì s mera. eÐnai diakekrimèna kai epomènwc Zm = {[a + a1 ]. . . .52 1 Akèraioi 7) ApodeÐxte ìti o akèraioc p eÐnai pr¸toc an kai mìno an to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zp eÐnai p − 1. 14) Na brejeÐ èna stoiqeÐo [a] tou U (Z5 ) ¸ste kˆje ˆllo stoiqeÐo tou U (Z5 ) na eÐnai thc morf c [a]n . . 17) 'Estw p pr¸toc arijmìc me p ≡ 3 mod 4. Upìdeixh: 1547 = 7 · 13 · 17. m. 5. m. . . [am ]} kai [a] ∈ Zm . ApodeÐxte ìti o elˆqistoc jetikìc akèraioc n gia ton opoÐo isqÔei sto U (Zp ) ìti [a]n = [1] eÐnai diairèthc tou p − 1. i = 1. . 15) 'Estw p pr¸toc kai a ∈ Z pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. ApodeÐxte ìti an o m eÐnai perittìc. ìpou i = 1. 9 mod 11. 9) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n49 ≡ n mod 1547. n ∈ N. eÐnai diakekrimèna. 16) UpologÐste to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm ìtan m = 3. 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n5 ≡ n mod 30. Upˆrqei tètoio stoiqeÐo sto U (Z8 ). . . 4. 12) Poio eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 13. 6. 'Estw epiplèon ìti [a] = [0]. . .

xn me akeraÐouc suntelestèc. Me th qr sh aut c ja lÔsoume thn isotimÐa ax ≡ b mod m. Ja deÐxoume ìti h dojeÐsa Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. xn ) eÐnai èna polu¸numo twn x1 . kai ja perigrˆyoume pl rwc tic lÔseic thc. . . b. y = y0 − n. .1 Je¸rhma. b den eÐnai mhden. 2) Upojètoume ìti o d diaireÐ ton c. AfoÔ d|a kai d|b. Epiplèon an (x0 .5. 1) An o d den diaireÐ ton c. 'Estw ìti upˆrqoun akèraioi x. y0 ) eÐnai mÐa lÔsh. EÔkola epalhjeÔetai me prˆxeic ìti d d ax + by = c.5. 2) An o d diaireÐ ton c. n ∈ Z. y0 = te. Oi exis¸seic aut c thc morf c paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n kai sthn 'Algebra. d d (1) Apìdeixh. onomˆzetai Diofantik  ìtan mac endiafèroun mìno oi akèraiec lÔseic thc. upˆrqoun s. Jètoume d = µκδ(a. tìte h Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic.5 Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec Pollˆ majhmatikˆ probl mata pou sunantˆme sthn kajhmerin  mac zw  anˆgontai se exis¸seic stic opoÐec epizhtoÔme lÔseic pou na eÐnai akèraioi arijmoÐ.1. y tètoioi ¸ste ax + by = c. Mia exÐswsh thc morf c f (x1 . Apì thn (2) paÐrnoume (2) c = de = a(se) + b(te). 'Estw b a x = x0 + n kai y = y0 − n. 'Estw a. . t ∈ Z me d = as + bt AfoÔ d|c. . Epeid  µκδ(a. b). Tèloc ja asqolhjoÔme me sust mata isotimi¸n (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). c ∈ Z tètoioi ¸ste toulˆqiston ènac apì touc a. ax + by = c. èqoume c = de. ìpou to f (x1 . b) = d. tìte kˆje ˆllh lÔsh èqei th morf  b a x = x0 + n. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 53 1. . . . tìte h Diofantik  exÐswsh ax + by = c den èqei lÔseic. n ∈ Z. . paÐrnoume d|c. . pou eÐnai ˆtopo. pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = se. Ja asqolhjoÔme ed¸ me thn pr¸th mh tetrimmènh Diofantik  exÐswsh. 1) Upojètoume ìti o d den diaireÐ ton c. ìpou e ∈ Z. 1. xn ) = 0.

y0 = 40.3 Je¸rhma. èqoume ìti y − y0 . 3) Jèloume na agorˆsoume grammatìshma twn 0. tìte apì thn (3) paÐrnoume x = x0 + n.5. y = 40 − 2n. 6) = 2 pou diaireÐ to 80. 'Ara h zhtoÔmenh lÔsh prokÔptei gia n = 14 kai eÐnai h x = 2. 1. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac bohjˆ na melet soume isotimÐec. y0 = −10.1. 'Etsi mÐa lÔsh eÐnai h x0 = 10.6 Eur¸ gia mia epistol  pou kostÐzei 8 Eur¸. dhlad  y = y0 − n . 8) = 4 pou den diaireÐ ton 10. sÔmfwna me to Je¸rhma 1. 1. 14 = 2 · 7 = 0. 'Estw a. = 1. kai ax ≡ b mod m . Epomènwc kˆje lÔsh.2 ParadeÐgmata. 2) H Diofantik  exÐswsh 21x+14y = 70 èqei ˆpeirec lÔseic afoÔ µκδ(21. tìte den upˆrqoun lÔseic. Epeid  x ≥ 0 èqoume n ≥ 14. y) ìpou o x eÐnai mh arnhtikìc akèraioc kai elˆqistoc kai y ≥ 0. Epomènwc 7 = 1 · 21 + (−1) · 14 kai ˆra 70 = 10 · 21 + (−10) · 14. Ja lÔsoume th Diofantik  exÐswsh 4x + 6y = 80 kai ja broÔme th lÔsh (x. y = 12. 14) = 7 pou diaireÐ to 70. y0 . d d b An o a den eÐnai mhdèn. 1) H Diofantik  exÐswsh 4x + 8y = 10 den èqei lÔseic afoÔ µκδ(4.54 1 Akèraioi T¸ra ja deÐxoume ìti kˆje lÔsh eÐnai thc morf c (1). upˆrqoun lÔseic. Apì ton EukleÐdeio Algìrijmo paÐrnoume 80 = (−40) · 4 + 40 · 6 pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = −40. ìpou n ∈ Z. Gia tic lÔseic thc isotimÐac isqÔoun ta ex c: 1) an d b. b.5. BrÐskoume tic lÔseic wc ex c: Apì ton EukleÐdeio algìrijmo èqoume 21 = 1 · 14 + 7. d d d d d a a 'Ara upˆrqei n ∈ Z me y0 − y = n.5. m). eÐnai thc morf c x = 10 + 2n kai y = −10 − 3n.4 Eur¸ kai 0. 'Ara kˆje lÔsh eÐnai thc morf c x = −40 + 3n.4 Eur¸ pou apaitoÔntai. m ∈ Z me m = 0 kai d = µκδ(a. H apìdeixh d sthn perÐptwsh pou o b den eÐnai mhdèn eÐnai parìmoia. x. y ∈ Z me ax + by = c kai ax0 + by0 = c. AfoÔ µκδ(4. AfoÔ µκδ . 'Estw x0 . Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc grammatos mwn 0. Afair¸ntac katˆ mèlh paÐrnoume a(x − x0 ) = b(y0 − y) kai ˆra (3) a b a b a (x − x0 ) = (y − y0 ).

1) An c ∈ Z eÐnai mia lÔsh thc isotimÐac ax ≡ b mod m tìte kˆje c ∈ Z me c ≡ c mod m ja eÐnai lÔsh thc isotimÐac lìgw thc Prìtashc 1. tètoia ¸ste kˆje stoiqeÐo x thc klˆshc ikanopoieÐ thn isotimÐa.5. blèpoume ìti mia prwtobˆjmia exÐswsh sto Zm mporeÐ na mhn èqei lÔseic. apì t¸ra kai sto ex c ìtan lème lÔsh miac isotimÐac ax ≡ b mod m ennooÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo m. y0 ) eÐnai mia sugkekrimènh lÔsh thc exÐswshc. tìte m m t1 ≡ t2 mod m kai ˆra x1 ≡ x2 mod m. m m Prˆgmati. d d ìpou (x0 .7 prokÔptei ìti t1 ≡ t2 mod d. an x1 ≡ x2 mod m. t2 ∈ Z kai x1 = x0 − Ja apodeÐxoume t¸ra ìti m m t1 kai x2 = x0 − t2 . 55 Apìdeixh. m t. tìte t1 ≡ t2 mod m. d d 'Ara apodeÐxame ìti upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. na èqei akrib¸c mia lÔsh   na èqei perissìterec lÔseic. 1. H isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me th Diofantik  exÐswsh ax − my = b. 2) Epeid  h isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me thn exÐswsh [a][x] = [b] sto Zm . . . . Oi lÔseic aut c perigrˆfontai apì to Je¸rhma 1. 'Estw t1 . .3. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 2) an d|b tìte upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. 'Etsi sth deÔterh perÐptwsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc. d − 1. d d x1 ≡ x2 mod m ⇔ t1 ≡ t2 mod d. Apì thn Prìtash d d 1. y = y0 − t (t ∈ Z). MÐa epilog  d mh isodunˆmwn lÔsewn modulo m dÐnetai apì th sqèsh x = x0 − gia t = 0. Sunep¸c.1.1: an d b tìte den upˆrqoun lÔseic. AntÐstrofa. an t1 ≡ t2 mod d. d (4) Shmei¸seic .4. en¸ an d|b tìte upˆrqoun ˆpeirec lÔseic pou dÐnontai apì tic sqèseic x = x0 + −m a t.3. ja lème ìti h isotimÐa ax ≡ b mod m èqei akrib¸c d lÔseic.5.

5. 'Ara upˆrqoun akrib¸c 3 klˆseic upoloÐpwn mod 15 pou eÐnai lÔseic. isìthta (4).5.5. 'Estw d. .4 ParadeÐgmata. 'Eqoume d = µκδ(9. Me ton EukleÐdeio algìrijmo (  me ìpoion ˆllo trìpo jèloume) brÐskoume to antÐstrofo tou 7 modulo 10. dhlad  tou {x ∈ Z|9x ≡ 12 mod 15}.4 1) mporoÔme na ergastoÔme kai wc ex c. An sumbolÐsoume thn klˆsh upoloÐpwn mod m tou a me [a]m . ìlec oi lÔseic thc arqik c isotimÐac eÐnai x ≡ 8 mod 15. m −1 d d m .3.4 1). 15) = 3 kai 3|12.5.56 1 Akèraioi 1. tìte eÐnai eÔkolo na doÔme ìti ShmeÐwsh Sto Parˆdeigma 1.4.5). Pio genikˆ. pou èqei akrib¸c mÐa lÔsh apì to Je¸rhma 1. P¸c sqetÐzetai aut  h lÔsh me tic treic lÔseic pou br kame sto Parˆdeigma 1. thn x ≡ 3 mod 5. Me ˆlla lìgia blèpoume ìti èqoume dÔo perigrafèc tou idÐou sunìlou. Tìte gia kˆje akèraio r èqoume thn xènh ènwsh [r]d = [r]m ∪ [r + d]m ∪ · · · ∪ r + H apìdeixh af netai san ˆskhsh. m jetikoÐ akèraioi tètoioi ¸ste d|m. a ≡ 3 mod 10. x ≡ 13 mod 15. to 7 eÐnai antistrèyimo modulo 10 (Prìtash 1. Apì thn apìdeixh tou Jewr matoc 1.3. 4). 1) Ja prosdiorÐsoume touc x ∈ Z pou èqoun thn idiìthta 9x ≡ 12 mod 15. Gia na broÔme mia lÔsh thc antÐstoiqhc Diofantik c exÐswshc 9x−15y = 12 efarmìzoume ton EukleÐdeio algìrijmo 15 = 9 · 1 + 6 9=1·6+3 6 = 2 · 3. y0 ) = (8. èstw 7a ≡ 1 mod 10. mporeÐ na apodeiqjeÐ to ex c. dojeÐsa isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn 3x ≡ 4 mod 5. Pollaplasiˆzontac thn arqik  isotimÐa me a paÐrnoume x ≡ 22a mod 10. Jètoume (x0 . 'Ara x ≡ 66 ≡ 6 mod 10 (deÐte kai thn Efarmog  metˆ thn Prìtash 1. 10) = 1. H [3]5 = [3]15 ∪ [8]15 ∪ [13]15 . x ≡ 3 mod 15. 'Ara 3 = 9 − 6 · 1 = 9 − (15 − 9 · 1) = 9 · 2 − 15 · 1 kai pollaplasiˆzontac me 4 èqoume 9 · 8 − 15 · 4 = 12.5).5. 2) MporoÔme na lÔsoume thn isotimÐa 7x ≡ 22 mod 10 me thn prohgoÔmenh mèjodo   enallaktikˆ na parathr soume ìti afoÔ µκδ(7.4.

'Otan lème lÔsh enìc sust matoc isotimi¸n ennooÔme kˆje akèraio pou ikanopoieÐ ìlec tic isotimÐec tou sust matoc. Autì den èqei lÔsh. Jètoume Apìdeixh. . 'Uparxh: Jètoume Mk = x = a1 M1 y1 + · · · + ar Mr yr (5) Epeid  gia i = k èqoume mi |Mk h (5) dÐnei x ≡ ak Mk yk mod mk . . tìte mporoÔme na deÐxoume ìti to prohgoÔmeno sÔsthma èqei lÔsh (kai eÐnai monadik  mod e. r. m2 . Epomènwc to Mk eÐnai antistrèyimo modulo mk 'Estw Mk yk ≡ 1 mod mk . n) = 1. . . 'Ara x ≡ ak mod mk . . Arqikˆ parathroÔme ìti eÐnai dunatìn èna sÔsthma na mhn èqei lÔsh an kai kˆje isotimÐa tou sust matoc èqei lÔsh. an upˆrqei lÔsh. .5 Je¸rhma (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). to sÔsthma x ≡ 1 mod 2 x ≡ 2 mod 6. . isqÔei µκδ(Mk . kai epomènwc e|x − x . . aut  eÐnai monadik  mod e.1. k = 1. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 57 Sust mata isotimi¸n Sth sunèqeia ja jewr soume sust mata isotimi¸n. dhlad  m|x − x kai n|x − x . M kai parathroÔme ìti. giatÐ apì thn pr¸th isotimÐa paÐrnoume 2|x − 1 kai apì th deÔterh paÐrnoume 2|x − 2 kai epomènwc 2|1. gia parˆdeigma. 'Estw m1 . Tìte to sÔsthma isotimi¸n x ≡ a1 x ≡ ar mod m1 . k = 1. . . . ìpou e = κπ(m. mr anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi jetikoÐ akèraioi. . r.5. mr . . . mod mr èqei monadik  lÔsh modulo M = m1 m2 . 1. Ac jewr soume. Sunep¸c.5. Sthn perÐptwsh pou upˆrqoun akèraioi x. x pou ikanopoioÔn to sÔsthma x ≡ a mod m x ≡ b mod n paÐrnoume x ≡ x mod m kai x ≡ x mod n. dhlad  mod (mn)). Sthn eidik  perÐptwsh pou isqÔei µκδ(m. 2. . mk ) = 1. . . n). lìgw thc umk pìjeshc. 2. Sqetikì eÐnai to parakˆtw Je¸rhma.

1) Gia na lÔsoume to sÔsthma x≡1 x≡2 mod 3 mod 5 x ≡ 3 mod 7 jètoume. u ∈ Z. TonÐzoume ed¸. Sunep¸c x = 5(6u + 5) + 1 = 30u + 26. Gia parˆdeigma èstw x ≡ 1 mod 5 x ≡ 2 mod 6 x≡3 mod 7 GnwrÐzoume apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ìti to sÔsthma èqei monadik  lÔsh mod 210 thn opoÐa mporoÔme na broÔme wc ex c. . dhlad  mk |x − x . . 2. 'Eqoume y3 ≡ 1 mod 7. (Gia th mèjodo aut  den qreiˆzontai ta moduli mk na eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. t ∈ Z. Telikˆ x ≡ 1 · 35 · 2 + 2 · 21 · 1 + 3 · 15 · 1 mod 105. allˆ sthn perÐptwsh aut  den gnwrÐzoume ek twn protèrwn an upˆrqei lÔsh).6 ParadeÐgmata. . dhlad  thn 2y1 ≡ 1 mod 3. ìti to sÔnolo twn akeraÐwn pou eÐnai lÔseic tou sust matoc tou prohgoumènou Jewr matoc eÐnai h tom  twn klˆsewn [a1 ]m1 . M = 3 · 5 · 7 = 105 105 105 = 35. 2) MporoÔme suqnˆ na lÔsoume sust mata isotimi¸n kai me diadoqikèc antikatastˆseic. sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. afoÔ oi mk eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi.5. 'Eqoume y2 ≡ 1 mod 5. Antikajist¸ntac sth deÔterh èqoume 5t ≡ 1 mod 6. M1 = 3 5 7 broÔme to y1 lÔnoume thn isotimÐa 35y1 ≡ 1 mod 3. BrÐskoume to y2 apì thn 21y2 ≡ 1 mod 5. .8 2) sumperaÐnoume ìti M |x − x . Apì to Parˆdeigma 1.5. dhlad  x ≡ 157 ≡ 52 mod 105. Tìte gia kˆje k = 1. . 'Eqoume y1 ≡ 2 mod 3. r èqoume x ≡ x mod mk . BrÐskoume to y3 apì thn 15y3 ≡ 1 mod 7. Gia na 105.2. . M2 = = 21 kai M3 = = 15. Apì thn pr¸th isotimÐa èqoume x = 5t + 1. .58 1 Akèraioi Monadikìthta: 'Estw x kai x dÔo lÔseic tou arqikoÔ sust matoc.5. 1. [ar ]mr . thn opoÐa lÔnoume gia na broÔme t ≡ 5 mod 6. . 'Ara t = 6u + 5. .

blèpoume ìti h deÔterh isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 6 mod 7. ac jewr soume thn x2 ≡ 1 mod 77. h pr¸th isotimÐa tou sust matoc eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 2 mod 3. Me parìmoio trìpo. To sÔsthma autì mporeÐ na lujeÐ me to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn.3. H lÔsh eÐnai u ≡ 6 mod 7. 4) Ac jewr soume to sÔsthma 2x ≡ 1 mod 3 5x ≡ 2 mod 7. eÔkola epalhjeÔoume ìti h en lìgw isotimÐa isodunameÐ me ta ex c 4 sust mata isotimi¸n a) x + 1 ≡ 0 mod 77 b) x − 1 ≡ 0 mod 77 g) x + 1 ≡ 0 mod 7 x − 1 ≡ 0 mod 11 d) x + 1 ≡ 0 mod 11 x − 1 ≡ 0 mod 7. Gia parˆdeigma.1. ParathroÔme ìti se autì den mporoÔme na efarmìsoume ˆmesa to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. Telikˆ x = 30(7v + 6) + 26 = 210v + 206. . Epeid  to 2 eÐnai antistrèyimo modulo 3 (kai èna antÐstrofì tou eÐnai to 2). Sunep¸c to arqikì sÔsthma eÐnai isodÔnamo me to x≡2 mod 3 x ≡ 6 mod 7. 'Ara u = 7v + 6. d) x ≡ 43 mod 77. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 59 Antikajist¸ntac sthn trÐth isotimÐa paÐrnoume 30u ≡ 5 mod 7. Epeid  x2 − 1 = (x + 1)(x − 1) kai 77 = 7 · 11. Oi a) kai b) lÔnontai ˆmesa en¸ sta g) kai d) efarmìzoume to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn.5. v ∈ Z. b) x ≡ 1 mod 77. g) x ≡ 34 mod 77. Sunep¸c x ≡ 206 mod 210. 3) Me th bo jeia tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn mporoÔme merikèc forèc na lÔsoume isotimÐec pio polÔplokec apì autèc pou melet same sto Je¸rhma 1.5. Blèpoume ìti oi lÔseic eÐnai: a) x ≡ 76 mod 77.

7. Pìsa zeÔgh (x. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun) i) 2x ≡ 6 mod 12 ii) 101x ≡ 7 mod 102 . 5. c ∈ Z − {0} kai d ∈ Z. tìte èqei ˆpeirec.5 1. b. 10 kai 50 Eur¸ na sqhmatisteÐ posì 760 Eur¸. LÔste tic Diofantikèc exis¸seic i) 2x + 3y + 4z = 79 Upìdeixh: Jèste w = 3y + 4z kai lÔste pr¸ta thn 2x + w = 79. 3. i) ApodeÐxte ìti h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei lÔsh an kai mìno an µκδ(a. 8. ii) 10x + 6y + 15z = 40 6. EÐnai dunatìn me sunolikˆ 50 nomÐsmata twn 2. ii) ApodeÐxte ìti an h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei mÐa lÔsh. i) 5x + 8y = 99 ii) 6x + 4y = 100 iii) 6x + 4y = 99 iv) 110x + 150y = 30 v) 14x + 49y = 42 2. LÔste tic parakˆtw Diofantikèc exis¸seic. 'Estw a. b. c)|d. Na brejoÔn oi akèraioi x. Poiec apì tic parakˆtw isotimÐec èqoun lÔseic. y) ∈ N × N upˆrqoun tètoia ¸ste 2x + 3y = 70. 4.60 1 Akèraioi Ask seic 1. z ∈ Z pou eÐnai lÔseic tou sust matoc x + y + z = 100 x + 8y + 50z = 156. y. Katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc mporeÐ na sqhmatisteÐ èna posì 510 Eur¸ apì qartonomÐsmata twn 20 kai 50 Eur¸.

.1. 2. m 14. . . 13. i) x ≡ 3 mod 5 x ≡ 5 mod 6 x ≡ 1 mod 7 ii) 2x ≡ 1 mod 7 x ≡ 4 mod 8 iii) 6x ≡ 2 mod 9 5x ≡ 1 mod 10 iv) 4x ≡ 2 mod 10 3x ≡ 4 mod 11 10. Na brejeÐ o t.5. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun). 'Enac dorufìroc pou kineÐtai gÔrw apì thn Gh èqei perÐodo t pou eÐnai akèraio pollaplˆsio thc miac ¸rac. 7 kai 9 af nei upìloipa 1. 'Estw m ∈ N perittìc kai m = pm1 . ApodeÐxte ìti h isotimÐa x2 ≡ 1 mod m èqei akrib¸c 2r lÔseic mod m. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 61 iii) 14x ≡ 3 mod 21 iv) 9x ≡ 5 mod 35. Poia apì ta parakˆtw sust mata èqoun lÔseic. 11. GnwrÐzoume ìti i) t ≤ 24. 3 antÐstoiqa. kai ii) o dorufìroc sumplhr¸nei 11 peristrofèc se qronik  perÐodo pou arqÐzei ìtan èna 24wro rolìi deÐqnei 0 kai l gei (kˆpoiec hmèrec argìtera) ìtan to rolìi deÐqnei 17. pr r h anˆlus  tou se ginìmeno 1 pr¸twn me pi = pj an i = j . BreÐte ìlouc touc x ∈ Z tètoiouc ¸ste x2 ≡ 1 mod 91. LÔste to sÔsthma x≡4 mod 6 x ≡ 13 mod 15 12. 9. BreÐte ton elˆqisto jetikì akèraio pou ìtan diairejeÐ me touc 5.

2. m) = 1. (SugkrÐnate me ton kanìna tou Cramer gia th lÔsh 2 × 2 grammik¸n susthmˆtwn epÐ tou R). 'Otan ìmwc afairejoÔn ta augˆ anˆ 7 sto tèloc to kalˆji eÐnai ˆdeio. JewroÔme to sÔsthma mod 11 mod 11 ax + by ≡ e mod m cx + dy ≡ f mod m kai jètoume ∆ = ad − bc. tìte upˆrqei monadik  lÔsh mod m pou dÐnetai apì ¯ x = ∆(de − bf ) mod m ¯ y = ∆(af − ce) mod m. ii) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. 16. iv) An x2 = [0] sto Zm . b ∈ Zm ) èqei to polÔ mia lÔsh sto Zm . tìte x = [0]. b ∈ Zm . ¯ ìpou ∆ eÐnai to antÐstrofo tou ∆ modulo m. ApodeÐxte ìti an µκδ(∆. 5 kai 6 tìte paramènoun antÐstoiqa 1. 5 augˆ. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc aug¸n pou ja mporoÔse na perièqei to kalˆji. 3. 20. a = [0]) èqei lÔsh sto Zm . 4. 18. y ∈ Z ¸ste to sÔsthma 1 Akèraioi 2x + 4y ≡ 3 3x + 2y ≡ 5 na èqei lÔsh.62 15. 4. ('Ena arqaÐo Indikì prìblhma). iii) An x2 = [1] sto Zm . ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc arijmìc tètoioc ¸ste ta dÔo teleutaÐa yhfÐa tou tetrag¸nou tou (sth sun jh dekadik  graf ) na eÐnai 35. . 19. 17. An afairejoÔn ta augˆ apì èna kalˆji anˆ 2. tìte x = [1]   x = [−1]. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. 3. BreÐte ìlouc touc x. ApodeÐxte ìti upˆrqoun m to pl joc diadoqikoÐ jetikoÐ akèraioi kajènac apì touc opoÐouc diaireÐtai me èna toulˆqiston tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. Exetˆste an oi parakˆtw protˆseic pou aforoÔn to Zm eÐnai alhjeÐc   yeudeÐc i) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a.

. f (x) ≡ 0 mod 5. f (x) ≡ 0 mod 7.5. Exetˆste an upˆrqei b ∈ Z.1. SuneqÐste efarmìzontac to Kinezikì Je¸rhma. Upìdeixh: 'Estw f (x) = x3 + 2x2 − x − 5. BreÐte ìlouc touc akeraÐouc x tètoiouc ¸ste x3 + 2x2 − x − 5 ≡ 0 mod 105. Me dokimèc lÔste kˆje mÐa apì tic isotimèc f (x) ≡ 0 mod 3. 0 ≤ b ≤ 60 tètoioc ¸ste to sÔsthma 63 12x ≡ b mod 30 22x ≡ b mod 11 na èqei lÔsh. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 21. 22.

1 − 1 ps . ϕ(3) = 2. orÐzetai mia sunˆrthsh φ : Z>0 → Z>0 . Apì thn Prìtash 1.6. Gia parˆdeigma èqoume ϕ(1) = 1. tìte ϕ(mn) = ϕ(m)ϕ(n). . giatÐ an [a]mn = [b]mn . ϕ(6) = 2. ìpou me [a]k ∈ Zk paristˆnoume thn klˆsh upoloÐpwn modulo k tou a. 3) An h anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn eÐnai n = pn1 .4 ìti U (Zm ) = {[α] ∈ Zm |µκδ(α. ϕ(2) = 1. To pl joc touc eÐnai pi−1 . H antistoiqÐa ψ eÐnai mia apeikìnish. UpenjumÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. 2) ArkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei 1-1 kai epÐ apeikìnish ψ : U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). [a]n ). dhlad  [a]m = [b]m kai . Sunep¸c to pl joc twn jetik¸n akeraÐwn pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai sqetikˆ pr¸toi proc autìn eÐnai pi − pi−1 . . pns . 1.64 1 Akèraioi 1. 1) Gia kˆje pr¸to p isqÔei ϕ(pi ) = pi − pi−1 . m) = 1. n) = 1. opìte m|a − b kai n|a − b. H parakˆtw Prìtash parèqei ènan diaforetikì trìpo upologismoÔ tou akeraÐou ϕ(m). Tìte. ìpou oi pi s 1 eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ.. EÐnai fanerì ìti qrhsimopoi¸ntac ton orismì den eÐnai eÔkolo na upologistoÔn oi timèc ϕ(m) gia megˆla m. . (pns − pns −1 ) s s 1 1 2 =n 1− 1 p1 1− 1 p2 . tìte mn|a − b. ϕ(5) = 4. Apìdeixh. pou onomˆzetai sunˆrthsh tou Euler .6 H Sunˆrthsh tou Euler Ja sumbolÐzoume me ϕ(m) to pl joc twn stoiqeÐwn tou sunìlou U (Zm ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm .5 èpetai ìti ϕ(m) eÐnai to pl joc twn akeraÐwn a. 2) An µκδ(m. . ϕ(4) = 2.. tìte n ϕ(n) = (pn1 − pn1 −1 )(pn2 − p2 2 −1 ) . ìpou 1 ≤ a ≤ pi−1 .1 Prìtash.4. m) = 1} 1) Oi jetikoÐ akèraioi pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai den eÐnai sqetikˆ pr¸toi me autìn eÐnai ta pollaplˆsia tou p thc morf c ap. oi opoÐoi eÐnai tètoioi ¸ste H sunˆrthsh tou Euler 1 ≤ a ≤ m kai µκδ(a. OrÐzoume ψ([a]mn ) = ([a]m .

6. m) = µκδ(b. Shmei¸noume ìti h sqèsh 2) sto prohgoÔmeno Je¸rhma mporeÐ na apodeiqjeÐ qwrÐc th qr sh tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn. ψ([x]mn ) = ([x]m . mn) = 1 kai ˆra [x]mn ∈ U (Zmn ). [x]n ) = ([a]m . parathroÔme ìti dojèntoc tou ([a]m . Tèloc.1. èqoume ϕ(1000) = ϕ(23 53 ) = ϕ(23 )ϕ(53 ) = (8 − 4)(125 − 25) = 400. n) = 1. Ja apodeÐxoume ed¸ mia genÐkeush pou lèei ìti aϕ(m) ≡ 1 mod m. m > 0 kai µκδ(a. tìte µκδ(m. pns 1 − s 1 =n 1− 1 p1 1 p1 . 'Estw [a]. tìte [a]m = [b]m kai [a]n = [b]n . m) = 1 èqoume µκδ(ab. Gia parˆdeigma. an [a]mn ∈ U (Zmn ) tìte ([a]m . . Autì eÐnai ˆtopo. 3) H sqèsh aut  prokÔptei apì tic 1) kai 2): ϕ(n) = ϕ(pn1 . . Sunep¸c. m) = 1 kai µκδ(x. giatÐ an ψ(a) = ψ(b). ϕ(pns ) = s 1 = (pn1 − pn1 −1 ) .. 1 − H sqèsh 3) eÐnai qr simh gia upologismoÔc.. (pns − pns −1 ) = s s 1 1 = pn1 . Epeid  µκδ(a. . gia na doÔme ìti h ψ eÐnai epÐ. H ψ eÐnai 1-1. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gnwrÐzoume ìti ap−1 ≡ 1 mod p. b (L mma 1. a) = 1. [b] ∈ U (Zm ). opìte m|a − b kai n|a − b. a) = 1. EpÐshc. dhlad  [a]mn = [b]mn . [b]n ). Epeid  ìmwc µκδ(m. . p) = 1. m ∈ Z. ìpou a. [b]n ) ∈ U (Zm )× U (Zn ). . Epiplèon. Gia to x autì èqoume µκδ(x. µκδ(x.. m). n) = 1. µκδ(b. . Sunep¸c apodeÐxame ìti Je¸rhma tou Euler [a]. kˆje pr¸toc arijmìc pou eÐnai koinìc diairèthc twn ab kai m ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a. U (Zn ) pou ja melethjeÐ genikìtera sthn Enìthta 2. Prˆgmati.2. ìtan o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc me µκδ(a. m). n) = µκδ(b. pns ) = s 1 = ϕ(pn1 ) ..5) kai katˆ sunèpeia ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc µκδ(a. (1) . . apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn upˆrqei akèraioc x me x ≡ a mod m kai x ≡ b mod n. 1 − 1 ps . H Sunˆrthsh tou Euler 65 [a]n = [b]n . m) = 1. m) = 1. . m) = µκδ(a. 1 ps = . 'Omwc h apìdeixh pou d¸same ed¸ parousiˆzei endiafèron giatÐ qrhsimopoieÐ mia diasÔndesh metaxÔ twn U (Zmn ). U (Zm ). [a]n ) ∈ U (Zm ) × U (Zn ). a) = µκδ(n. [b] ∈ U (Zm ) ⇒ [ab] ∈ U (Zm ). èqoume mn|a−b. giatÐ an µκδ(mn.

m) = 1. An µκδ(a. giatÐ an [aai ] = [aaj ]. tìte m|a(ai − aj ). (4) Apì th sqèsh (1) èqoume [a1 . . pou eÐnai o plhjˆrijmoc tou U (Zm ). m) = 1. m ∈ Z kai m > 0. èqoume ϕ(m) = p − 1 kai epiplèon isqÔei µκδ(a. ak ] paÐrnoume [ak ] = [1]. . Sthn eidik  perÐptwsh tou Jewr matoc tou Euler pou o m = p eÐnai pr¸toc. . . . . . [ak ]}. To episthmonikì èrgo tou eÐnai terˆstio kai o Euler jewreÐtai o polugrafìtatoc Majhmatikìc ìlwn twn epoq¸n. kai epeid  to k eÐnai peperasmèno. Udrodunamik  kai Mhqanik . . i = 1. . 1. . . Epiplèon ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. .2 Je¸rhma (Euler ).6. . Epeid  t¸ra to pl joc twn [aai ] eÐnai k . 1 . 'Eqoume apodeÐxei to akìloujo apotèlesma. m) = 1. k . paÐrnoume U (Zm ) = {[aa1 ]. (3) SqhmatÐzoume to ginìmeno ìlwn twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). Apì to Je¸rhma autì blèpoume ìti an µκδ(a. dhlad  aϕ(m) ≡ 1 mod m. . kai ˆra [ai ] = [aj ]. ak ]. Apì tic (3) kai (2) paÐrnoume [aa1 ] . afoÔ µκδ(a. tìte 1 'Estw a.66 'Estw 1 Akèraioi U (Zm ) = {[a1 ]. 'Ara prokÔptei mia ˆllh apìdeixh gia to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. . ak ] ∈ U (Zm ). [aak ] = [a1 ] . Apì to (1) èqoume ìti [aai ] ∈ U (Zm ). . O Euler (1707-1783) xekÐnhse stic spoudèc tou sto Panepist mio tou Basel thc ElbetÐac ìtan  tan mìlic 13 qron¸n kai trÐa qrìnia argìtera apèkthse master’s sth FilosofÐa. . tìte to antÐstrofo tou [a] ∈ Zm eÐnai to [aϕ(m)−1 ]. . Ergˆsthke de se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n allˆ kai ˆllwn klˆdwn. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h Nauphgik . Pollaplasiˆzontac thn (4) me to antÐstrofo tou [a1 . (2) 'Estw [a] ∈ U (Zm ). . . opìte m|ai − aj . [aak ]}. . k = ϕ(m). aϕ(m) ≡ 1 mod m. . [ak ] ⇒ [ak ][a1 . ak ] = [a1 . p) = 1 an kai mìno an o p den diaireÐ ton a. . .

stratiwtikoÔc kai oikonomikoÔc skopoÔc. Gia kˆje akèraio a me µκδ(a. 'Ara k|ϕ(m). ìpwc kai apì polÐtec se kajhmerinèc oikonomikèc sunallagèc (p.q. Epeid  µκδ(a. Tìte k|ϕ(m). Sunep¸c aϕ(m) = (ak )q ar . apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume ϕ(m) = qk + r.6. 8) = 1 kai ˆra apì to Je¸rhma tou Euler isqÔei aϕ(8) = a4 ≡ 1 mod 8. m) = 1. H KruptografÐa asqoleÐtai me thn eÔresh kai ulopoÐhsh mejìdwn apostol c kai l yhc mustik¸n mhnumˆtwn. 1.1). giatÐ oi akèraioi 8. B ma 1 : O protijèmenoc paral pthc tou mhnÔmatoc epilègei dÔo diakekrimènouc megˆlouc pr¸touc arijmoÔc (pq thc tˆxhc tou 10100 ). EpÐshc ϕ(24) = ϕ(23 3) = (23 − 22 )(3 − 1) = 8 (Prìtash 1. 'Omoia apodeiknÔetai kai h isotimÐa a12 ≡ 1 mod 9. 0 ≤ r < k .9 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. Epeid  2002 = 250 · 8 + 2 èqoume 3652002 = (3658 )250 · 3652 ≡ (58 )250 · 52 ≡ 1250 · 52 ≡ 1 mod 24. 'Estw k o elˆqistoc jetikìc akèraioc tètoioc ¸ste ak ≡ 1 mod m (tètoioc k upˆrqei apì to Je¸rhma tou Euler kai to AxÐwma ElaqÐstou).6. Ja perigrˆyoume ed¸ to sÔsthma kruptogrˆfhshc RSA. To RSA sunÐstatai sta epìmena b mata. An efarmìsoume ˆmesa to Je¸rhma tou Euler. Prˆgmati.2 Autì eÐnai apì ta pio diadedomèna sust mata kaj¸c qrhsimopoieÐtai apì krˆth kai organismoÔc gia diplwmatikoÔc. apì to Je¸rhma tou Euler èqoume 58 ≡ 1 mod 24. Lìgw tou elaqÐstou tou k paÐrnoume r = 0. 1.1. m ∈ Z me m > 0 kai µκδ(a. agorèc me pistwtik  kˆrta).3 ParadeÐgmata. Epomènwc èqoume a12 = (a4 )3 ≡ 1 mod 8. . 'Estw a. 72) = 1 isqÔei a12 ≡ 1 mod 72. 72) = 1 èqoume ìti µκδ(a. 2. Kaj¸c µκδ(5. Gia autì ergazìmaste kˆpwc diaforetikˆ: ArkeÐ na deÐxoume ìti a12 ≡ 1 mod 8 kai a12 ≡ 1 mod 9.6. Sth sunèqeia jètei n = pq kai epilègei ènan jetikì akèraio e sqetikˆ pr¸to me ton 2 H mèjodoc kruptogrˆfhshc RSA To sÔsthma RSA epino jhke apì touc Rivest. lambˆnoume aϕ(72) = aϕ(8)ϕ(9) = a24 ≡ 1 mod 72 pou den eÐnai h zhtoÔmenh isotimÐa. 24) = 1. H Sunˆrthsh tou Euler 67 To Je¸rhma tou Euler mac epitrèpei suqnˆ na upologÐzoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n. IsqÔei 365 = 15 · 24 + 5 kai ˆra 365 ≡ 5 mod 24. Shamir kai Adleman to 1978. ac broÔme to upìloipo thc diaÐreshc tou 3652002 me to 24. Gia parˆdeigma. Apì to Je¸rhma tou Euler kai ton orismì tou k paÐrnoume 1 ≡ ar mod m.

Tìte n = pq = 2537 kai ϕ(n) = (p − 1)(q − 1) = 2436. µκδ(X. O paral pthc upologÐzei èna tètoio d (pq me ton EukleÐdeio Algìrijmo). UpologÐzontac ta Y (X) brÐskoume3 0445 2224 1123 2224 0572 0304 2315 2326 2256 0155 2334 2224 3 Oi sugkekrimènoi upologismoÐ èginan me to prìgramma GAP . ϕ(n)) = 1. n) = 1. . 2436) = 1. 'Ara upˆrqei d ∈ N me de = kϕ(n)+1. (An sthn teleutaÐa omadopoÐhsh eÐqame 2 yhfÐa. Y (X) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou X e me ton n. Gia kajènan. Dhlad . Ac upojèsoume ìti jèloume na steÐloume to parakˆtw m numa (qwrÐc thn teleÐa) TA MAJHMATIKA EINAI QRHSIMA. Metatrèpoume to m numa se mia seirˆ apì yhfÐa kai omadopoioÔme se tetray fiouc arijmoÔc lambˆnontac 1901 1201 0807 1201 1909 1001 0509 1301 1922 1707 1809 1201 sÔmfwna me to pr¸to tm ma tou B matoc 2. Gia parˆdeigma. Oi arijmoÐ Y (X) stèlnontai ston paral pth (katˆ fanerì trìpo). apì touc tetray fiouc autoÔc arijmoÔc upologÐzei Y (X) ≡ X e mod n. To zeÔgoc (e. isqÔei ed¸ giatÐ ta p. n) gnwstopoieÐtai ston protijèmeno apostolèa (katˆ fanerì trìpo). gia kˆpoio k ∈ Z. (Sthn prˆxh ja epilègame megˆlouc arijmoÔc). B → 02.4. ja prosjètame to “anÔparkto grˆmma” 25 dÔo forèc). dhlad  to arqikì mh kruptografhmèno m numa. 'Estw e = 13 opìte µκδ(13. h klˆsh [e] sto Zϕ(n) eÐnai antistrèyimh (Prìtash 1. Ω → 24.68 1 Akèraioi ϕ(n) = (p − 1)(q − 1). q eÐnai toulˆqiston pentay fioi arijmoÐ en¸ oi X eÐnai tetray fioi). Sth sunèqeia omadopoieÐ ta yhfÐa se tetray fiouc arijmoÔc. (ParathroÔme ìti h upìjesh tou Jewr matoc tou Euler.5). B ma 3 (apokruptogrˆfhsh): Kaj¸c apì thn upìjesh eÐnai µκδ(e. X . . . B ma 2 (kruptogrˆfhsh): O apostolèac metatrèpei to m numa pou jèlei na steÐlei se mia seirˆ apì yhfÐa sÔmfwna me thn 1-1 antistoiqÐa A → 01. Sth sunèqeia uy¸nei kˆje Y (X) sth dÔnamh d kai efarmìzei to Je¸rhma tou Euler Y (X)d ≡ X ed = X kϕ(n)+1 = (X ϕ(n) )k X ≡ X mod n. 'Etsi epanakt¸ntai oi arijmoÐ X . . 0 < Y (X) < n. èstw p = 43 kai q = 59.

X ≡ Y (X)937 mod 2537. An eÐqame epilèxei megˆla p. Sunep¸c ja mporoÔse na upologisteÐ o akèraioc d kai sth sunèqeia na gÐnei h apokruptogrˆfhsh. eÐnai anoiktì er¸thma an upˆrqei trìpoc apokruptogrˆfhshc mhnumˆtwn pou èqoun kruptografhjeÐ me to RSA. qwrÐc na qrhsimopoieÐtai h paragontopoÐhsh tou n. 2537) = 1.6. Oi upologismoÐ sta B mata 2 kai 3 tou RSA apaitoÔn lÐga deuterìlepta se upologistèc ìtan oi arijmoÐ n. to e prèpei na eÐnai arketˆ megˆlo ¸ste sto B ma 2 na sumbaÐnei anagwg  modulo n. Me ˆlla lìgia. H omadopoÐhsh sto B ma 2 ja mporoÔse na gÐnei kai se exˆdec.1. H asfˆleia thc mejìdou RSA ofeÐletai sto gegonìc ìti mèqri s mera kai parˆ thn taqÔthta twn upologist¸n eÐnai exairetikˆ qronobìro .kai ˆra praktikˆ adÔnato . H Sunˆrthsh tou Euler 69 pou eÐnai to kruptografhmèno m numa pou stèlnoume ston paral pth. efìson µκδ(X. 3. . ìpwc kai na epilegeÐ o e ja prèpei na ikanopoieÐ thn anisìthta 101e > n (o arijmìc 101=0101 antistoiqeÐ sta grˆmmata AA). BreÐte to upìloipo thc diaÐreshc tou 51000 me to 14. (p − 1)(q − 1)) = 1. 4. d èqoun to polÔ 200 yhfÐa. tìte to kruptografhmèno m numa ja mporoÔse na apokruptografhjeÐ aplˆ lambˆnontac rÐzec e-tˆxhc twn Y (X). An eÐqame 2424e < n (o arijmìc 2424 antistoiqeÐ sta grˆmmata ΩΩ ).1.6). 0 ≤ X < 2537.4. Parathr seic 1. q afoÔ tìte µκδ(e. 2. q den apaiteÐ parˆ elˆqista leptˆ se upologistèc.6 1. Mèqri s mera. Pˆntwc. (Elègqoume ìti sto sugkekrimèno parˆdeigma ikanopoieÐtai aut  h sunj kh gia kˆje X .6. O paral pthc upologÐzei me th bo jeia tou EukleÐdeiou algìrijmou ìti sto Z2436 to antÐstrofo tou [13] eÐnai to [937] (bl Efarmog  1. An h paragontopoÐhsh tou n  tan gnwst  (se ènan upoklopèa tou mhnÔmatoc) tìte ja  tan gnwst  h tim  ϕ(n) lìgw thc Prìtashc 1. q tìte autìc o èlegqoc den ja  tan aparaÐthtoc). 'Enac trìpoc epilog c tou e eÐnai h eÔresh ènoc pr¸tou megalÔterou twn p. oktˆdec klp. Ask seic 1. H eÔresh megˆlwn pr¸twn arijm¸n p. Sth sunèqeia upologÐzei touc X sÔmfwna me to B ma 3.na paragontopoihjoÔn megˆloi arijmoÐ. e.

ϕ(d) 13. ApodeÐxte ìti an o n diaireÐtai me k diakekrimènouc perittoÔc pr¸touc. 6. ìpou Mi = M/mi . m) = µκδ(a−1. ApodeÐxte ìti h monadik  lÔsh modulo M tou sust matoc x ≡ a1 . 5. m) = 1. me µκδ(a. 7.70 1 Akèraioi 2. 9. ìpou d = µκδ(a. 4. . 'Estw a. Gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc n. x ≡ ar mod m1 mod mr ìpou ta mi eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. ApodeÐxte ìti ϕ(mn) = d ϕ(m)ϕ(n). M = m1 m2 . m jetikoÐ akèraioi me µκδ(a. 'Estw a. ApodeÐxte ìti 1 + a + a2 + · · · + aϕ(m)−1 ≡ 0 mod m. b ∈ Z sqetikˆ pr¸toi akèraioi. Poiˆ èndeixh ja deÐqnei èna 24wro rolìi 719 ¸rec metˆ tic 1:00. . ApodeÐxte ìti a7 ≡ a mod 63 an µκδ(a. mr . an n perittìc 2ϕ(n). apodeÐxte ìti k = ϕ(m). 8. . 3. a ∈ Z. An k > ϕ(m)/2. 3) = 1. m) = 1. k apodeÐxte ìti ϕ(nk ) = nk−1 ϕ(n). . ApodeÐxte ìti aϕ(b) + bϕ(a) ≡ 1 mod ab. dÐnetai apì x ≡ a1 M1 ϕ(m1 ) ϕ(m + · · · + ar Mr r ) mod M. kai k o elˆqistoc jetikìc akèraioc ¸ste ak ≡ 1 mod m. . b). an n ˆrtioc 11. 10. Gia poia n o ϕ(n) eÐnai ˆrtioc. ApodeÐxte ìti ϕ(2n) = ϕ(n). Poiˆ eÐnai ta teleutaÐa 2 yhfÐa tou 7100 sto dekadikì sÔsthma. i) Na brejeÐ o elˆqistoc jetikìc akèraioc k ¸ste 2k ≡ 1 mod 7. tìte 2k |ϕ(n). 12. ii) 'Estw m ènac jetikìc akèraioc.

n) = µκδ(a. b) = 1. . (Ja qreiasteÐte kˆpoio upologistikì prìgramma giatÐ diaforetikˆ oi prˆxeic ja eÐnai qronobìrec). 'Ena klˆsma . H Sunˆrthsh tou Euler 71 14. . 'Estw d. onomˆzetai anˆgwgo an µκδ(a. mn) = 1. b ∈ Z−{0}. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. b a ApodeÐxte ìti to pl joc twn anag¸gwn klasmˆtwn me 1 ≤ a < b ≤ n b n eÐnai ϕ(k). n) = d}. GiatÐ sto B ma 2 tou RSA èqoume 0 < Y (X) < n kai ìqi 0 ≤ Y (X) < n. n} = Ad . n}| µκδ(m. 19. ìpou a. 2a   2a · 3b .1. ìpou a. . 18. 'Estw m. . . d|n 3) 'Ara n = ϕ(d). a 15. ApodeÐxte ìti ϕ(n)|n an kai mìno an n = 1. 17. Apokruptograf sete to m numa 0456 1863 2228 1736 1588 2132 1134 2225 1092 1593 1278 0095 1588 0739 2495 0129 1157 0629 1786 pou kruptograf jhke me th mèjodo RSA gia n = 43 · 59 = 2537 kai e = 13. . ApodeÐxte ìti ak ≡ 1 mod mn gia kˆje koinì pollaplˆsio k twn ϕ(m) kai ϕ(n). n jetikoÐ akèraioi me d|n.6. Jètoume Ad = {m ∈ {1. 1) ApodeÐxte ìti to sÔnolo Ad perièqei akrib¸c ϕ(n/d) stoiqeÐa. . 2) Sumperˆnate ìti n = d|n d|n ϕ(n/d) apì thn xènh ènwsh {1. . . k=1 16. n jetikoÐ akèraioi kai a ∈ Z me µκδ(m.

.

73 . orÐsame dÔo prˆxeic se autì kai diapist¸same ìti autèc èqoun arketèc koinèc idiìthtec me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z (blèpe idiìthtec 1-7 sthn Parˆgrafo 1. Zn . Zn kai Mn (R). ìpwc eÐnai h KruptografÐa kai h JewrÐa KwdÐkwn. Ja doÔme sth sunèqeia kai pollˆ ˆlla paradeÐgmata sunìlwn sta opoÐa orÐzontai katˆ fusiologikì trìpo dÔo prˆxeic pou ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h JewrÐa Arijm¸n kai h Algebrik  GewmetrÐa. Blèpoume.2 DaktÔlioi Sthn Enìthta 1.7. allˆ kai se ˆlla episthmonikˆ antikeÐmena.gia parˆdeigma to èna eÐnai peperasmèno kai ta ˆlla ˆpeira . allˆ se kˆje sÔnolo pou eÐnai antikeÐmeno thc melèthc. h melèth se genikìtero plaÐsio pollèc forèc apokalÔptei nèec ptuqèc twn eidik¸n peript¸sewn.4). Zn . Sunep¸c eÐnai eÔlogo na epiqeir soume mia eniaÐa melèth sunìlwn efodiasmènwn me prˆxeic pou èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ twn Z. kataskeuˆsame to sÔnolo. Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pragmatik¸n pinˆkwn oi prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . Mn (R) diafèroun shmantikˆ .7. To ìfeloc apì mia tètoia antimet¸pish eÐnai ìti kˆje sumpèrasma pou ja apodeiqjeÐ den ja isqÔei mìno sto Z. Zn . H jewrÐa daktulÐwn apoteleÐ mia apì tic pio shmantikèc perioqèc thc sÔgqronhc 'Algebrac kai èqei pollèc efarmogèc se ˆllec perioqèc twn Majhmatik¸n. EpÐshc. ìti an kai ta sÔnola Z. kai Mn (R). twn akeraÐwn modulo n. OdhgoÔmaste ètsi sth melèth daktulÐwn. dhlad .oi parapˆnw prˆxeic pou orÐzontai se autˆ èqoun arketèc koinèc idiìthtec.

Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish thc morf c A × A → A. S¸mata Sthn Parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me touc orismoÔc kai tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec pou aforoÔn daktulÐouc. giatÐ to apotèlesma m − n endèqetai na mhn eÐnai stoiqeÐo tou N. (m. Kai stic dÔo peript¸seic antistoiqÐsame se kˆje zeÔgoc stoiqeÐwn tou Zn monadikì stoiqeÐo tou Zn . n) → m + n ∈ N. n) → max(m. eÐqame orÐsei dÔo apeikonÐseic Zn × Zn → Zn . 4. n) → m − n ∈ Z. giatÐ endèqetai o paronomast c na eÐnai mhdèn. . n) = n an m < n. H prìsjesh akeraÐwn kai o pollaplasiasmìc akeraÐwn orÐzoun prˆxeic sto Z kai N. n) → mn ∈ Z. (m. 'Estw m. (Q − {0}) × (Q − {0}) (r. dÔo “prˆxeic” sto Zn . en¸ den orÐzei prˆxh sto Q. Dhlad . n ∈ Z. n) → mn ∈ N.   ìpwc lème. en¸ den orÐzei prˆxh sto N. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti mporoÔme na “prosjèsoume” kai na “pollaplasiˆsoume” dÔo stoiqeÐa tou Zn . n) → m + n ∈ Z. 3. H afaÐresh akeraÐwn orÐzei prˆxh sto Z Z×Z (m. Z×Z N×N (m. H diaÐresh rht¸n arijm¸n. orÐzei prˆxh sto Q − {0}. n) = m an m ≥ n kai max(m. n) ∈ Z eÐnai mÐa prˆxh sto Z. Akèraiec Perioqèc. s) → rs−1 ∈ Q − {0}.74 2 DaktÔlioi 2. H antistoiqÐa Z × Z (m. Prˆxeic [a] + [b] = [a + b] [a][b] = [ab]. ParadeÐgmata 1. Z×Z N×N (m.1 DaktÔlioi. 2. Jètoume max(m.

2. EÔkola diapist¸noume ìti an to A apoteleÐtai apì dÔo stoiqeÐa. b) → a2 b − 3ab5 + 1 ∈ Z. Sto sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn h sun jhc prìsjesh pinˆkwn (aij )+(bij ) = (cij ). orÐzoun prˆxeic. crs = ars brs (“pollaplasiasmìc katˆ stoiqeÐo”). Prèpei na tonÐsoume ed¸ ìti h 'Algebra den asqoleÐtai me thn melèth thc ìpoiac prˆxhc pou mporeÐ na epino sei kˆpoioc. ·. ([a]. Sto sÔnolo Mn (C) orÐzetai h prˆxh Mn (C) × Mn (C) → Mn (C). ⊕. Gia parˆdeigma. Sqìlia1 H ènnoia thc prˆxhc eÐnai polÔ genik : Se kˆje mh kenì sÔnolo A mporeÐ na orisjeÐ mÐa prˆxh. kai o sun jhc pollaplasiasmìc n (aij )(bkl ) = (crs ). b) na sumbolÐzetai antÐstoiqa a + b. a ⊕ b. sthn melèth thc arijmhtik c tou Z shmantikì rìlo paÐzoun oi isotimÐec modulo n kai h arijmhtik  touc kai katˆ sunèpeia odhgoÔmaste sthn melèth tou Zn kai twn dÔo prˆxewn pou orÐsame se autì (bl. DaktÔlioi. Oi prˆxeic pou meletˆme phgˆzoun apì sugkekrimèna probl mata twn Majhmatik¸n. O perÐergoc trìpoc orismoÔ tou ginomènou dÔo pinˆkwn dikaiologeÐtai apì to gegonìc ìti o pÐnakac autìc antistoiqeÐ sth sÔnjesh dÔo grammik¸n apeikonÐsewn. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi Z×Z Zn × Zn (a. [b]) → [a][b] + [a] + [b] ∈ Zn . crs = t=1 art bts . EpÐshc parathroÔme ìti se sÔnola ìpou èqoun  dh orisjeÐ prˆxeic mporoÔme na orÐsoume nèec prˆxeic. ((aij ). a · b. cij = aij +bij . . gia parˆdeigma h A × A (a. èstw kai an autèc den eÐnai diatupwmènec me austhrì trìpo. a ∗ b. sth jèsh tou sumbolismoÔ apeikonÐsewn f : A × A → A gia mia prˆxh sto A. ⊗ kai h eikìna tou stoiqeÐou (a. b) → a ∈ A. a ⊗ b. 6. S¸mata 75 5. na qrhsimopoioÔme sumbolismoÔc ìpwc eÐnai oi +.4). 1 Upì ton tÐtlo “Sqìlia” ja parajètoume epexhg seic   diaisjhtikèc parathr seic pou krÐnontai bohjhtikèc gia thn katanìhsh tou biblÐou. tìte mporoÔn na orisjoÔn se autì 16 diaforetikèc prˆxeic.1. 'Ena ˆllo qarakthristikì parˆdeigma sunantˆme sth Grammik  'Algebra. Akèraiec Perioqèc. ∗. Parˆgrafo 1. (bkl )) → (crs ). SunhjÐzetai sthn 'Algebra.

o pollaplasiasmìc) tou daktulÐou R. An ston daktÔlio R isqÔei a · b = b · a. h 5) sun jwc onomˆzetai h prosetairistik  idìthta thc prìsjeshc (antÐstoiqa. c ∈ R 6. o R ja lègetai metajetikìc. Zn . 2. tou pollaplasiasmoÔ).7 thc Paragrˆfou 1. Ja doÔme parakˆtw ìti to monadiaÐo stoiqeÐo (ìtan upˆrqei) eÐnai monadikì. An sto daktÔlio R upˆrqei stoiqeÐo 1R me thn idiìthta 1R · r = r · 1R = r. (a + b) · c = a · c + b · c gia kˆje a. b. c ∈ R. gia to stoiqeÐo 0R tou R ja qrhsimopoioÔme suqnˆ to sumbolismì 0R = 0 kai.4. H idiìthta 1 (antÐstoiqa. To stoiqeÐo 0R onomˆzetai mhdenikì stoiqeÐo tou daktulÐou R kai to stoiqeÐo a antÐjeto tou a. Oi idiìthtec 6 kai 7 sun jwc onomˆzontai epimeristikoÐ nìmoi. upˆrqei stoiqeÐo 0R ∈ R tètoio ¸ste a + 0R = 0R + a = a gia kˆje a ∈ R 3. . ja qrhsimopoioÔme ton aploÔstero sumbolismì ab sth jèsh tou a · b. Ja doÔme parakˆtw ìti se kˆje daktÔlio R upˆrqei monadikì mhdenikì stoiqeÐo kai ìti kˆje a ∈ R èqei monadikì antÐjeto. gia kˆje a. dhlad  tic idiìthtec 1 . + : R × R → R kai · : R × R → R. (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. gia kˆje a ∈ R upˆrqei stoiqeÐo a ∈ R tètoio ¸ste a + a = a + a = 0R 4.76 2 DaktÔlioi Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me thn perÐptwsh pou èqoun oristeÐ dÔo prˆxeic se èna sÔnolo oi opoÐec ikanopoioÔn idiìthtec pou mac jumÐzoun tic basikèc idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z. b ∈ R. sthn perÐptwsh pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo 1R . (a · b) · c = a · (b · c) gia kˆje a. b. c ∈ R.1 Orismìc. Shmei¸seic 1) PolÔ suqnˆ. H prˆxh + (antÐstoiqa. kai 7. a · (b + c) = a · b + a · c gia kˆje a. gia kˆje r ∈ R. a + b = b + a gia kˆje a. To antÐjeto tou a ja to sumbolÐzoume suqnˆ me −a.1. b. EpÐshc. b. ·) ston parapˆnw orismì sun jwc onomˆzetai h prìsjesh (antÐstoiqa. kai Mn (R). onomˆzetai daktÔlioc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec: 1. to 1R ja onomˆzetai monadiaÐo stoiqeÐo (  monˆda) tou R kai ja lème ìti o R eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (  me monˆda). ja grˆfoume suqnˆ 1R = 1. 'Ena sÔnolo R efodiasmèno me dÔo prˆxeic. c ∈ R 2. b ∈ R 5.

g) → f · g . S¸mata 77 2) An jèloume na dhl¸soume ton sumbolismì twn dÔo prˆxewn + kai · se èna daktÔlio R. DaktÔlioi.2 ParadeÐgmata.4 eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. R) → F (R. tìte kai o Mn (R) èqei monadiaÐo stoiqeÐo. ·). Akèraiec Perioqèc.1. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [0]. ìpou cij = n Mn (R) eÐnai ènac daktÔlioc. 1) Ta sÔnola Z. R). R) ìlwn twn apeikonÐsewn f : R → R eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic k=1 aik bkj . R) × F (R. 3) n × n pÐnakec To sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ton tautotikì n × n pÐnaka   1 0 ··· 0  0 1 ··· 0   In =   · · · · · · · · · · · · . B = (bij ). R kai C me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ migadik¸n arijm¸n eÐnai paradeÐgmata metajetik¸n daktulÐwn me monˆda. B ∈ Mn (R).2. An o R èqei monaiaÐo stoiqeÐo. en¸ to antÐjeto tou A = (aij ) ∈ Mn (C) eÐnai to −A = (−aij ).1. giatÐ tìte upˆrqoun A. èstw R ènac daktÔlioc. Wc proc tic prˆxeic autèc to sÔnolo + : F (R. B ∈ Mn (C) me AB = BA. Q. to antÐjeto thc klˆshc [a] eÐnai h klˆsh [−a] kai to monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [1]. (f. OrÐzoume A + B = (aij + bij )kai AB = (cij ). +. (f. 4) To sÔnolo F (R. Tìte sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to R orÐzoume dÔo prˆxeic wc ex c. 'Estw A. O Mn (C) den eÐnai metajetikìc an n = 1. · : F (R. A = (aij ). 2. EpÐshc. R). Pio genikˆ. R) × F (R. 2) Akèraioi modulo n To sÔnolo Zn me tic prˆxeic pou orÐsame sthn Parˆgrafo 1. 0 0 ··· 1 To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai o pÐnakac tou opoÐou ìla ta stoiqeÐa eÐnai 0. to sÔnolo Mn (Z) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc (me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn) eÐnai daktÔlioc. g) → f + g. sun jwc ton paristˆnoume san triˆda (R.

kai eÐnai metajetikìc. Me tic prˆxeic autèc. (f + g)(x) = f (x) + g(x). b ∈ Z}. ìpou f g(x) = f (x)g(x) gia kˆje x ∈ X . R) ìpou (f + g)(x) = f (x) + g(x) gia kˆje x ∈ X . R) ìlwn twn apeikonÐsewn X → R orÐzoume prˆxeic +. 7) Akèraioi tou Gauss JewroÔme to uposÔnolo twn migadik¸n arijm¸n Z[i] = {a + bi ∈ C|a. orÐzoume f + g ∈ F (X. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai R ènac daktÔlioc. (Gia na orÐzei h prìsjesh kai to ginìmeno apeikonÐsewn prˆxeic sto sÔnolo C(R. R) ìlwn twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me tic prˆxeic tou paradeÐgmatoc 4 eÐnai ènac daktÔlioc. 6) To sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc pou den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. x → 1. g ∈ F (X. 5) To sÔnolo C(R. Sto sÔnolo F (X. prèpei na jumhjoÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo suneq¸n apeikonÐsewn R → R eÐnai suneqeÐc apeikonÐseic). ParathroÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Z[i] an koun sto Z[i]. Me tic prˆxeic autèc. R). Wc proc tic prˆxeic autèc to F (X. Dhlad  an f. (f · g)(x) = f (x)g(x) O daktÔlioc autìc èqei monadiaÐo stoiqeÐo thn stajer  apeikìnish R → R. b ∈ Q}. to Q[ 2] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. R) eÐnai ènac daktÔlioc. R). 9) To sÔnolo N me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ fusik¸n arijm¸n den eÐnai daktÔlioc. ìpou m ∈ N. · me trìpo parìmoio proc ton prohgoÔmeno. kai f g ∈ F (X. (Den isqÔei h idiìthta 3).78 ìpou 2 DaktÔlioi f + g : R → R. R). . √ √ 8) JewroÔme to uposÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. m > 1. To Ðdio alhjeÔei gia to sÔnolo mZ = {mk|k ∈ Z) me tic Ðdiec prˆxeic. to Z[i] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. kai f · g : R → R. ParathroÔme ìti to ˆjroisma√ to ginìmeno dÔo pragkai matik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Q[ 2] eÐnai pˆli stoiqeÐa tou √ √ Q[ 2].

ìpou a ⊕ b = a + b − 1. (Merikèc apì tic idiìthtec den eÐnai teleÐwc ˆmesec. 12) JewroÔme to sÔnolo Tn (C) twn migadik¸n n×n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn. ⊕.1. c ∈ Z. 'Eqoume (a • b) • c = (ab − (a + b) + 2) • c = (ab − (a + b) + 2)c − (ab − (a + b) + 2 + c) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c kai a • (b • c) = a • (bc − (b + c) + 2) = a(bc − (b + c) + 2) − (a + bc − (b + c) + 2) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c. DaktÔlioi. S¸mata 79 10) Sto sÔnolo Z orÐzoume tic prˆxeic ⊕ : Z × Z → Z. •) eÐnai ènac daktÔlioc kai mˆlista metajetikìc me mhdenikì stoiqeÐo to 1 kai monadiaÐo stoiqeÐo to 2. To ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n n × n pinˆkwn pou eÐnai ˆnw trigwnikoÐ eÐnai pˆli ˆnw trigwnikìc. OrÐzoume dÔo prˆxeic sto P (X): an A. To sÔnolo Tn (C) efodiasmèno me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Me anˆlogo trìpo orÐzetai o daktÔlioc Tn (R) twn n × n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn me stoiqeÐa apì èna daktÔlio R. B ∈ P (X). To antÐjeto tou a prosdiorÐzetai apì th sqèsh a ⊕ b = 1. gia parˆdeigma thn prosetairistik  idiìthta thc •. a • b = ab − (a + b) + 2. 'Ara (a • b) • c = a • (b • c) gia kˆje a. H epal jeush twn idiot twn se autì to parˆdeigma den eÐnai teleÐwc ˆmesh. Ta diagrˆmmata Venn Ðswc mac bohj soun epoptikˆ sthn apìdeix  touc). b. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to kenì sÔnolo kai to antÐjeto tou A eÐnai to Ðdio to A. Akèraiec Perioqèc. . To parˆdeigma autì deÐqnei ìti eÐnai dunatì èna sÔnolo na eÐnai daktÔlioc me polloÔc diaforetikoÔc trìpouc.2. To P (X) me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to X . 11) DaktÔlioc tou Boole 'Estw X èna sÔnolo kai P (X) to sÔnolo twn uposunìlwn tou X . dhlad  apì thn a + b − 1 = 1. o opoÐoc den eÐnai metajetikìc (n > 1). dhlad  −A = A. • : Z × Z → Z. jètoume A+B = A∪B−A∩B kai AB = A ∩ B . MporeÐ na apodeiqteÐ ìti to (Z. Apì autèc endeiktikˆ exetˆzoume mÐa. Blèpoume ìti to antÐjeto tou a to 2 − a.

f ◦ g ∈ L(V. tìte afenìc 0R = 0R + 0R lìgw thc idiìthtac 2 gia to 0R .80 2 DaktÔlioi 13) EujÔ ginìmeno daktulÐwn 'Estw (R. 14) 'Estw V ènac R-dianusmatikìc q¸roc kai L(V. 3. g ∈ L(V. Prˆgmati. prosjètontac katˆ mèlh to −a sthn pr¸th sqèsh kai qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec paÐrnoume −a + (a + b) = − a + (a + c) ⇒ (−a + a) + b = (a + a) + c ⇒ 0R + b = 0R + c ⇒ b = c. v → v ). Prˆgmati. Sto kartesianì ginìmeno R × S = {(r. s ) = (r + r . V ) orÐzoume tic apeikonÐseic f + g : V → V kai f ◦ g : V → V . 0S ) kai −(r. . s ) = (r · r . kai afetèrou 0R + 0R = 0R lìgw thc Ðdiac idiìthtac gia to 0R . (S. s)(r . +. an up rqe kai èna ˆllo. An gia ta a. To stoiqeÐo 0R ∈ R eÐnai monadikì wc proc thn idiìthta 2. s ⊕ s ) kai (r. tìte b = c. ⊕. . 1. V ) eÐnai ènac daktÔlioc pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo (thn tautotik  apeikìnish I : V → V . MporoÔme na kataskeuˆsoume ènan nèo daktÔlio wc ex c. s ∈ S} orÐzoume tic prˆxeic (r. EÔkola apodeiknÔetai ìti f + g. Gia kˆje a ∈ R. Ac doÔme t¸ra merikèc ˆmesec sunèpeiec tou orismoÔ. . An R1 . èstw 0R . ·). . s) = (−r. b. to a thc idiìthtac 3 eÐnai monadikì. Wc proc tic prˆxeic autèc to L(V. Prˆgmati. . tìte qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec èqoume a = a + 0R = a + (a + a ) = (a + a) + a = 0R + a = a . s s ). 2. to kartesianì ginìmeno R1 × · · · × Rn eÐnai ènac daktÔlioc wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐzontai katˆ suntetagmènh. s)|r ∈ R. c ∈ R isqÔei a + b = a + c. ) dÔo daktÔlioi. V ) to sÔnolo twn grammik¸n apeikonÐsewn V → V . An f. −s). 'Estw R ènac daktÔlioc. 'Eqoume 0R×S = (0R . an up rqe kai èna ˆllo. ìpou gia kˆje v ∈ V èqoume (f + g)(v) = f (v) + g(v) kai f ◦ g(v) = f (g(v)). Rn eÐnai daktÔlioi. Dhlad  h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc diatetagmènwn zeug¸n orÐzontai katˆ suntetagmènh. Nìmoc diagraf c. V ). s) + (r . Me tic prˆxeic autèc. to R × S eÐnai ènac daktÔlioc pou onomˆzetai to eujÔ ginìmeno twn R kai S . èstw a .

5. Apì to 4 prokÔptei ìti a(−b) = −(ab). b ∈ R isqÔei a + b = 0R . UpenjumÐzoume ìti to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n akeraÐwn den eÐnai mhdèn. Dhlad  eÐnai dunatì se èna daktÔlio R na upˆrqoun mh mhdenikˆ stoiqeÐa a kai b me thn idiìthta ab = 0. tìte b = −a. 7. (EpÐshc prokÔptei apì th monadikìthta tou −a). b ∈ R isqÔei a(−b) = (−a)b = −(ab). an u. Sto Z6 . Autì èpetai amèswc apì th sqèsh a + (−a) = (−a) + a = 0R (pou leei ìti to antÐjeto tou −a eÐnai to a). Prˆgmati. 'Eqoume aa = a(a + 0R ) = aa + a0R . ìmwc. Akèraiec perioqèc kai s¸mata . 6. Gia kˆje a ∈ R isqÔei a0R = 0R a = 0R . autì prokÔptei an jèsoume −b sth jèsh tou b sthn 8 kai qrhsimopoi soume ìti −(−b) = b. 8. autì eÐnai monadikì.2. Gia kˆje a. 10. v  tan monadiaÐa stoiqeÐa ja eÐqame u = uv = v . Apì thn (5) prokÔptei to zhtoÔmeno. 9. Pr¸ta parathroÔme ìti isqÔei (a + b) + ((−a) + (−b)) = 0R . b ∈ R isqÔei (−a)(−b) = ab. èqoume (a + b) + ((−a) + (−b)) = ((a + b) + (−a)) + (−b) = ((b + a) + (−a)) + (−b) = (b + (a + (−a))) + (−b) = (b + 0R ) + (−b) = b + (−b) = 0R . An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me kˆpoiec eidikèc allˆ shmantikèc kathgorÐec daktulÐwn. b ∈ R isqÔei −(a + b) = (−a) + (−b).1. Oi prohgoÔmenec idiìthtec ja qrhsimopoioÔntai parakˆtw qwrÐc na gÐnetai idiaÐterh mneÐa. Gia kˆje a. S¸mata 81 4. Prˆgmati. Autì prokÔptei amèswc ìtan efarmìsoume ton nìmo thc diagraf c sth sqèsh a + b = a + (−a). Gia kˆje a ∈ R isqÔei −(−a) = a. DaktÔlioi. Akèraiec Perioqèc. 'Etsi aa + 0R = aa = aa + a0R kai apì to nìmo thc diagraf c paÐrnoume 0R = a0R . (5) Prˆgmati. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. 'Eqoume 0R = a0R = a(b + (−b)) = ab + a(−b). Gia kˆje a. parathroÔme ìti isqÔei [2][3] = [0]. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. An gia ta a.

'Etsi. To 2 1 ∈ M2 (C) 4 2 eÐnai aristerìc mhdenodiairèthc tou M2 (C).3 Orismìc. Prˆgmati. an R = {0}. tìte [0] = [n] = [a][b].82 2 DaktÔlioi Sthn perÐptwsh aut . giatÐ den eÐnai metajetikìc. To Ðdio sumbaÐnei gia ton F (R. afoÔ. 'Askhsh 21). EpÐshc oi √ Z[i] kai Q[ 2] eÐnai akèraiec perioqèc. ìpou a. Shmei¸seic 2. Prˆgmati. Apìdeixh.1. b ∈ R me ab = 0. èqoume ab − ac = 0 dhlad  a(b − c) = 0. an 1R = 0R . 2) 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a. R = {0R }. tìte gia to tuqaÐo a ∈ R èqoume a = 1R a = 0R a = 0R . An o daktÔlioc R eÐnai metajetikìc. H sunj kh 1R = 0R (pou emfanÐzetai ston Orismì 2. tìte b = c. c ∈ R me ab = ac.1. tìte bèbaia 1R = 0R .1. 1) 'Estw ènac daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . AntÐstrofa. C eÐnai akèraiec perioqèc. R) (bl.1. H sunj kh 1R = 0R ston orismì 2. b. tìte oi aristeroÐ kai dexioÐ mhdenodiairètec tautÐzontai. An a = 0. den eÐnai akeraÐa perioq . o 2Z den eÐnai akèraia perioq  giatÐ den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. an kai eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo diˆforo tou 0. O Z6 . Kˆje daktÔlioc R pou apoteleÐtai apì akrib¸c èna stoiqeÐo (pou anagkastikˆ eÐnai to mhdenikì stoiqeÐo tou R). isqÔei 2 1 1 1 = 0. onomˆzetai mhdenikìc daktÔlioc. ap' ìpou sumperaÐnoume ìti [a] = [0]   . n > 1.3) isodunameÐ me th sunj kh R = {0}. ìtan o daktÔlioc eÐnai metajetikìc kai upˆrqoun mh mhdenikˆ a. ja lème ìti to a (kai to b) eÐnai mhdenodiairèthc tou R. pou shmaÐnei ìti R = {0R }. AfoÔ o R eÐnai akeraÐa perioq  kai a = 0 paÐrnoume b − c = 0. gia parˆdeigma. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R onomˆzetai akeraÐa perioq  an den èqei mhdenodiairètec. O daktÔlioc Mn (C). den eÐnai akeraÐa perioq  giatÐ èqei ènan toulˆqiston mhdenodiairèth. 4 2 −2 −2 2. Q. oi daktÔlioi Z. 'Estw ìti o Zn eÐnai akeraÐa perioq  kai n = 0. b eÐnai jetikoÐ akèraioi.3 shmaÐnei ìti deqìmaste ìti o mhdenikìc daktÔlioc den eÐnai akeraÐa perioq . EpÐshc. to a onomˆzetai aristerìc mhdenodiairèthc tou R kai to b dexiìc mhdenodiairèthc tou R. R. to [2] ∈ Z6 eÐnai mhdenodiairèthc tou Z6 . Gia parˆdeigma. O daktÔlioc Zn eÐnai akeraÐa perioq  an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc   mhdèn. Gia parˆdeigma.4 Prìtash. Tìte ja perièqei dÔo toulˆqiston stoiqeÐa kai katˆ sunèpeia n > 1. An n = ab.

(Oi paronomastèc den eÐnai mhdèn giatÐ to + 2 2 − 2b2 2 a a − 2b √ 2 eÐnai ˆrrhtoc ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. C allˆ ìqi o Z. 'Omwc isqÔei to ex c apotèlesma. a + b 2. Sto Q kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo.6 Prìtash. gia parˆdeigma. b ∈ Z}. Gia parˆdeigma. tìte w = w1R = w(uv) = (wu)v = 1R v = v). Tèloc. Sthn perÐptwsh pou to stoiqeÐo u ∈ R eÐnai antistrèyimo. den eÐnai s¸ma afoÔ. S¸mata 83 [b] = [0] lìgw thc upìjeshc. An [a][b] = [0]. dhlad  n|ab. afoÔ. pou eÐnai ˆtopo.1. Gia √ parˆdeigma. AfoÔ o n eÐnai pr¸toc. UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Mn (C) eÐnai oi pÐnakec pou èqoun mh mhdenik  orÐzousa.2. dhlad  o n eÐnai pr¸toc. allˆ ìqi o Z4 . Epomènwc èqoume [a] = [0]   [b] = [0]. 2. ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a. eÐnai antistrèyimo afoÔ (a + b 2) = a+b 2a−b 2 √ a −b √ 2 ∈ Q[ 2]. Akèraiec Perioqèc. Oi Z2 kai Z3 eÐnai s¸mata. R. (An up rqe kai ˆllo. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zn eÐnai ta [a] ∈ Zn gia ta opoÐa isqÔei µκδ(a.2). Tìte n > 1 kai ˆra [1] = [0]. ParathroÔme ìti kˆje s¸ma eÐnai akeraÐa perioq .2. AntÐstrofa. 2. giatÐ an gia ta stoiqeÐa a. 'Ena stoiqeÐo u enìc daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R onomˆzetai antistrèyimo sto R an upˆrqei v ∈ R me thn idiìthta uv = vu = 1R . To v onomˆzetai to antÐstrofo tou u kai sun jwc sumbolÐzetai me u−1 . o Z den eÐnai s¸ma. To antÐstrofo den alhjeÔei. gia parˆdeigma. b (L mma 1. tìte pollaplasiˆzontac me a−1 paÐrnoume b = 0. −1. O daktÔ√ lioc Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. èstw ìti o n eÐnai pr¸toc. an n = 0. s¸mata eÐnai oi daktÔlioi Q. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou R sumbolÐzetai me U (R). b ∈ Q} eÐnai s¸ma giatÐ kˆje mh mhdenikì√ stoi√ √ −1 1 a−b 2 √ √ = qeÐo tou. ìpou oi prˆxeic eÐnai oi sun jeic prˆxeic twn √ pragmatik¸n arijm¸n. n) = 1. b ∈ Z.1. o daktÔlioc √ √ Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. èstw w. 'Ara n|a   n|b kai sunep¸c a = n   b = n. tìte [ab] = [0]. .5). Kˆje peperasmènh akeraÐa perioq  eÐnai s¸ma. ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z eÐnai ta 1. tìte Zn = Z.5 Orismìc. eÔkola blèpoume ìti upˆrqei monadikì v ∈ R me uv = vu = 1R . tìte b = 0 kai epilÔontac √ √ wc proc 2 brÐskoume 2 ∈ Q.1. b enìc s¸matoc isqÔei ab = 0 me a = 0. AntÐjeta. DaktÔlioi. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R sto opoÐo kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo onomˆzetai s¸ma. to 2 ∈ Z[ 2] den √ eÐnai antistrèyimo: an 2(a + b 2) = 1 me a.

Prin d¸soume ton orismì.6 sunˆgoume to ex c apotèlesma. Apì thn Prìtash 2. . . . Epeid  1R ∈ R. .1. . H melèth twn idiot twn enìc daktulÐou R suqnˆ dieukolÔnetai an estiˆsoume thn prosoq  mac se “katˆllhla” uposÔnola tou R. . rrn } apoteleÐtai apì n stoiqeÐa kai eÐnai uposÔnolo tou R pou kai autì apoteleÐtai apì n stoiqeÐa. Sthn perÐptwsh aut  lème ìti to S eÐnai kleistì wc proc thn ∗ : R × R → R kai ìti h prˆxh ∗ : S × S → S eÐnai o periorismìc sto S thc prˆxhc ∗ : R × R → R. . Gia parˆdeigma. Mn (Z) ⊆ Mn (R) kai Tn (C) ⊆ Mn (C). èqoume 2Z ⊆ Z. ja prèpei na katast soume safèc ti ennoÔme me ton ìro “periorismìc miac prˆxhc”. tìte orÐzetai mia prˆxh sto S pou sun jwc sumbolÐzoume pˆli me ∗ : S × S → S . Gia parˆdeigma. eÐdame peript¸seic daktulÐwn R pou perièqoun uposÔnola S ⊆ R pou kai autˆ eÐnai daktÔlioi wc proc touc “periorismoÔc” sto S twn prˆxewn tou R. rr2 . An ìmwc to S eÐnai tètoio ¸ste a ∗ b ∈ S gia kˆje a. Epeid  o R eÐnai metajetikìc. to 2Z eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh akeraÐwn kai ètsi lambˆnoume ton periorismì + : 2Z×2Z → 2Z thc prìsjeshc tou Z sto 2Z. O daktÔlioc Zn eÐnai s¸ma an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc.5. {rr1 . Lambˆnontac ton periorismì thc prˆxhc sto S×S èqoume mia apeikìnish S× S → R pou genikˆ den orÐzei prˆxh sto S . UpodaktÔlioi . rrn } = R. giatÐ an rri = rrj . Sunep¸c to peperasmèno sÔnolo {rr1 .2. . Shmei¸noume ìti to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ˆmesa kai apì thn Prìtash 1. 'Estw ∗ : R×R → R mia prˆxh sto sÔnolo R kai èstw S èna uposÔnolo tou R. . 'Ara. rrn Autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora.1. . . Z ⊆ Q. 'Estw ìti o R eÐnai peperasmènh akeraÐa perioq  kai èstw R = {r1 . rr2 . b ∈ S . SÔmfwna me touc orismoÔc. èqoume 1R = rrj gia kˆpoio j . Sta ParadeÐgmata 2. . .1. epeid  to ˆjroisma dÔo artÐwn akeraÐwn eÐnai ˆrtioc. 2. . H apìdeixh af netai san ˆskhsh. rr2 . arkeÐ na deÐxoume ìti to tuqaÐo mh mhdenikì r ∈ R eÐnai antistrèyimo.1. apì to opoÐo sumperaÐnoume ìti ri − rj = 0. OdhgoÔmaste ètsi sthn ènnoia tou upodaktulÐou. giatÐ r = 0 kai to R eÐnai akeraÐa perioq . Gia parˆdeigma. JewroÔme ta stoiqeÐa tou R rr1 .84 2 DaktÔlioi Apìdeixh.4 kai thn Prìtash 2. . h prìsjesh akeraÐwn den dÐnei prˆxh sto uposÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn giatÐ to ˆjroisma dÔo peritt¸n den eÐnai perittìc.7 Pìrisma. tìte r(ri − rj ) = 0.4. rn }. sumperaÐnoume ìti to r eÐnai antistrèyimo. .

Apìdeixh. isqÔoun sto S . èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. opìte h pr¸th dÐnei a + (−a) ∈ S . dhlad  0 ∈ S . oi periorismoÐ twn prˆxewn tou R sto S × S eÐnai prˆxeic sto S . B ∈ Mn (Z). AntÐstrofa. AntÐjeta.1. DaktÔlioi. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S èna mh kenì uposÔnolo tou R + : S × S → S. to uposÔnolo twn ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn tou Mn (C) eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh pinˆkwn kai wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn.8 Orismìc. 'Etsi. 5. 7 ston Orismì 2. b ∈ S ⇒ a + b ∈ S kai ab ∈ S • a ∈ S ⇒ −a ∈ S . Tèloc h idiìthta 3 isqÔei lìgw thc deÔterhc idiìthtac. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. S = ∅. EÐnai safèc ìti oi idiìthtec 1.1 eÐnai tètoiec pou an isqÔoun se èna sÔnolo. ja isqÔoun se kˆje mh kenì uposÔnolì tou. Mia isodÔnamh diatÔpwsh thc prohgoÔmenhc Prìtashc eÐnai h akìloujh. Upˆrqei ìmwc ènac pio “oikonomikìc” trìpoc pou perigrˆfetai apì to akìloujo krit rio.1. MporeÐ na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) sÔmfwna me ton orismì.9 Prìtash. to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. gia na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) arkeÐ na elègxei ìti A + B ∈ Mn (Z). · : S × S → S. 2Z.1. · : R×R → R. S¸mata 85 EpÐshc. An to S eÐnai upodaktÔlioc tou R tìte bèbaia isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. èstw a ∈ S . tètoio ¸ste oi periorismoÐ twn dÔo prˆxewn tou R. ja lème ìti to S eÐnai upodaktÔlioc tou R.1. Akèraiec Perioqèc.2. eÐnai upodaktÔlioc tou Z. sto S × S na eÐnai prˆxeic sto S . Efìson isqÔoun sto R. 2. Gia thn idiìthta 2. AB ∈ Mn (Z) kai −A ∈ Mn (Z) gia kˆje A. Tìte apì thn deÔterh idiìthta thc Prìtashc èqoume −a ∈ S . 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec • a. An to S me tic prˆxeic autèc eÐnai daktÔlioc. EpÐshc to sÔnolo twn artÐwn fusik¸n arijm¸n 2N den eÐnai upodaktÔlioc tou Z an kai eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. 6. . 4. SÔmfwna me thn pr¸th idiìthta. 2. Gia parˆdeigma. + : R×R → R. to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn.

Prˆgmati. arkeÐ na deÐxoume ìti an+m ∈ R gia kˆje m = 0. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. . 0). eÐnai fanerì ìti R ⊆ Z[a]. ApodeiknÔetai ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q (bl. den alhjeÔei genikˆ ìti 1S = 1R . . 1. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. Tìte to Z[a] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou C.86 2 DaktÔlioi 2. .1. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun a. perÐptwsh pou oi R. Sthn 2. èqoume an+m = an = −rn−1 an−1 − · · · − r1 a − r0 ∈ R. rn−1 . Jètoume Z[a] = {sm am + · · · + s1 a + as0 ∈ C|s0 . . b ∈ S ⇒ a − b ∈ S kai ab ∈ S.10 Prìtash. 'Estw S ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc R. Gia parˆdeigma. . 'Estw a ∈ C tètoio ¸ste upˆrqoun akèraioi r0 . EpÐshc. QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. sm ∈ Z.9. en¸ oi arijmoÐ 1 1 . ShmeÐwsh 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. . Gia parˆdeigma to Q eÐnai èna upìswma tou C. √ √ 1) To sÔnolo Z[ 2] = {a+b 2 ∈ R|a. c + d 2 ∈ Z[ 2]. . . 'Askhsh 23). ìpou n ≥ 1. Sthn perÐptwsh aut . 2 2 2 . o a onomˆzetai algebrikìc akèraioc. Oi daktÔlioi thc morf c Z[a] paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n. An o S eÐnai s¸ma. . Tìte R = Z[a]. m ≥ 1}.1. ja lème ìti eÐnai èna upìswma tou R. 1) kai 1S = (1. tìte √ √ √ √ • (a + b 2) + (c + d 2) = (a + c) + (b + d) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ √ • (a + b 2)(c + d 2) = (ac + 2bd) + (ad + bc) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ • −(a + b 2) = (−a) + (−b) 2 ∈ R[ 2] 2) 'Estw a ∈ C. . . . tìte 1R = (1. kˆje √ akèraioc eÐnai algebrikìc akèraioc. me thn idiìthta an + rn−1 an−1 + · · · + r0 = 0. an a + b 2.2 'Estw R = {sn−1 an−1 + · · · + s1 a + s0 ∈ C|s0 .11 ParadeÐgmata. . sÔmfwna me thn Prìtash 2. Prˆgmati. 'Estw ìti m ≥ 1 kai an+m−1 ∈ R. S = ∅.1.9. sn−1 ∈ Z}. . √ den eÐnai algebrikoÐ akèraioi. b ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R √ √ √ sÔmfwna me thn Prìtash 2. . Gia na apodeÐxoume ìti Z[a] ⊆ R.1. an R = Z × Z kai S = {(a. 0) ∈ Z × Z}. Gia m = 0. o 2 eÐnai algebrikìc akèraioc. Prˆgmati. Tìte 0S = 0R . Tìte an+m = an+m−1 a = (sn−1 an−1 +· · ·+s1 a+s0 ) a = sn−1 an +sn−2 an−1 +· · ·+s0 a = sn−1 (−rn−1 an−1 − · · · − r1 a − a0 ) + sn−2 an−1 + · · · + s0 a = (−sn−1 rn−1 + sn−2 )an−1 + (−sn−1 rn−2 + sn−3 )an−2 + · · · + (−sn−1 a0 ) ∈ R. .

b ∈ Q} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R sÔmfwna me thn Prìtash 2. b ∈ R. Arqikˆ deÐqnoume ìti to R eÐnai upodaa b c d ktÔlioc tou M2 (R).1. Epiplèon eÐnai èna upìswma ìpwc eÐdame pio pˆnw. EÐnai de metajetikìc giatÐ a b −b a c d −d c = = ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd c d −d c a b −b a kai epiplèon èqei monadiaÐo stoiqeÐo to I= 1 0 0 1 ∈R pou fusikˆ eÐnai diˆforo tou mhdenikoÔ pÐnaka. √ √ 4) To sÔnolo Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. Mènei na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou R eÐnai antistrèyimo.9. b ∈ Z} den eÐnai upodaktÔlioc tou R. Akèraiec Perioqèc. tou −b a −d c R èqoume a b −b a a b −b a + c d −d c c d −d c = = = a+c b+d −(b + d) a + c ∈R ∈R ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd −a −b −(−b) −a ∈ R. b me 3 4 = a + b 3 2).1. Prˆgmati. to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (R). 3 2 3 2 = √ 3 4 ∈ R (Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti den upˆrqoun akèraioi / √ √ a. S¸mata 87 √ 3) To sÔnolo R = {a + b 3 2 ∈ R|a. − a b −b a Apì thn Prìtash 2. √ √ giatÐ den eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì.1.9. DaktÔlioi.2. 5) 'Estw R to uposÔnolo tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b −b a me a. b ∈ R ìqi . 'Estw a. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa . Ja deÐxoume ìti to R eÐnai èna s¸ma me prˆxeic thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn.

blèpoume ston aristerì pÐnaka ìti [2] + [3] = [1] kai ston dexiì [2][3] = [2].7. Gia kˆje mia apì tic dÔo prˆxeic enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ènan pÐnaka pou dÐnei ta apotelèsmata thc antÐstoiqhc prˆxhc. dhlad  to A eÐnai antistrèyimo. To stoiqeÐo autì sumbolÐzetai me a + b + c. B= a2 1 + b2 a −b b a . ((a + (b + c)) + d. a + (b + (c + d)). a + ((b + c) + d). EpÐshc. oi dÔo prˆxeic tou Z4 perigrˆfontai apì touc parakˆtw pÐnakec. [a][b]) brÐsketai sthn tom  thc gramm c tou [a] me th st lh tou [b] ston aristerì (antÐstoiqa. ìlec oi parastˆseic ((a + b) + c) + d. (Sto ex¸fullo tou parìntoc biblÐou ta dÔo tetrˆgwna paristˆnoun touc pÐnakec thc prìsjeshc tou Z4 kai tou Z2 × Z2 ). 6) To sÔnolo R = a b a. “Pollaplasiasmìc” stoiqeÐwn daktulÐou me akeraÐouc Se kˆje daktÔlio R èqoume (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. Mia endiafèrousa efarmog  twn pinˆkwn twn prˆxewn ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.88 kai ta dÔo mhdèn kai 2 DaktÔlioi A= a b −b a . To apotèlesma thc prˆxhc [a] + [b] (antÐstoiqa. Oloklhr¸noume thn Parˆgrafo aut  me merikèc parathr seic kai paradeÐgmata. SunhjÐzetai de na paraleÐpontai oi parenjèseic kai na qrhsimopoieÐtai o aploÔsteroc sumbolismìc a + b + c + d. Tìte B ∈ R kai AB = BA = I . An . tautÐzontai. dexiì) pÐnaka PÐnakec prˆxewn + [0] [1] [2] [3] [0] [0] [1] [2] [3] [1] [1] [2] [3] [0] [2] [2] [3] [0] [1] [3] [3] [0] [1] [2] · [0] [1] [2] [3] [0] [0] [0] [0] [0] [1] [0] [1] [2] [1] [2] [0] [2] [0] [2] [3] [0] [3] [2] [1] PÐnakec prˆxewn sto Z4 Gia parˆdeigma. c ∈ R. Anˆlogo apotèlesma isqÔei sthn perÐptwsh pou èqoume opoiod pote peperasmèno pl joc prosjetèwn kai ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a1 + a2 + · · · + an . Gia parˆdeigma. b ∈ R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou T2 (R) 0 a kai to T2 (R) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou M2 (R). (a + b) + (c + d). b.

12 ParadeÐgmata. a. Shmei¸noume ìti eÐnai dunatì na isqÔei ma = 0 ìpou m ∈ Z kai a ∈ R. S¸mata 89 kai h apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ den eÐnai dÔskolh. (ma)(nb) = (mn)(ab). 0. jètoume a0 = 1R gia kˆje a ∈ R. Epeid  isqÔei h prosetairistik  idìthta tou pollaplasiasmoÔ. 1) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw a. Akèraiec Perioqèc. DaktÔlioi. (−m)a = m(−a) = −(ma) gia kˆje m. Gia parˆdeigma. Gia kˆje n ∈ N isqÔei (a + b)n = i=0 i Gia thn apìdeixh qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. OrÐzoume  m>0  a + · · · + a. Sthn perÐptwsh pou o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. m < 0 am = a . sto Zn èqoume n1Zn = n[1] = [n] = [0]. am an = am+n gia kˆje m. ìpwc epÐshc kai (am )n = amn . m(ab) = (ma)b = a(mb). n ∈ Z kai a. MporeÐ na diapist¸sei kaneÐc ìti isqÔoun idiìthtec ìpwc (m + n)a = ma + na. ìpou to a kai to −a epanalambˆnetai |m| forèc. . . mporoÔme na qrhsimopoioÔme antÐstoiqo sumbolismì a1 a2 . b ∈ R tètoia n n n−i i a b. akìma kai an m = 0 kai a = 0R .1. a ∈ R kai m ∈ Z.2 giatÐ apaiteÐ dusanˆlogh èktash sth diatÔpws  thc. ja thn af soume gia to Parˆrthma 6. n > 0 kai a ∈ R. an gia ginìmena. Gia n = 0 h apodeiktèa isìthta grˆfetai 1 = 1. m > 0.1. . 2. b ∈ R. Oi apodeÐxeic eÐnai eÔkolec kai paraleÐpontai. Gia to epagwgikì b ma èqoume (a + b)n+1 = (a + b)n (a + b) = (a + b)n a + (a + b)n b. . 'Estw R ènac daktÔlioc.2. m=0 ma = kai  (−a) + (−a) + · · · + (−a). . m(a + b) = ma + mb. ¸ste ab = ba.

. . .5 èqoume µκδ(a. i i=0 p Allˆ gnwrÐzoume ìti p . . Apì thn Prìtash 1. p − 1. sto dexiì n n n mèloc eÐnai + . ('Enac tètoioc daktÔlioc eÐnai o Zp ). 'Estw [a] mh mhdenikì stoiqeÐo tou Zm pou den eÐnai antistrèyimo. n. Prˆgmati. 3) 'Estw m > 0. i = 1. i 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai R ènac metajetikìc daktÔlioc gia ton opoÐo isqÔei pa = 0 gia kˆje a ∈ R.1. 0 n+1 Sunep¸c se kˆje perÐptwsh o suntelest c tou an+1−i bi sto dexiì mèloc n+1 eÐnai . . qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. kai ii) (a + b)p = ap + bp gia kˆje jetikì akèraio n. Gia to epagwgikì b ma èqoume n n n (a + b)p = ((a + b)p )p (ap + bp )p n−1 n n n−1 n = ap + bp . ìtan i = 1. Gia i = 0. h sqèsh èqei  dh apodeiqteÐ. . Tìte gia kˆje a. o suntelest c sto i−1 i n+1 n+1 dexiì mèloc eÐnai 1 = kai gia i = n + 1. 'Estw d = µκδ(a. . 'Ara i n+1 (a + b)n+1 = i=0 n + 1 n+1−i i a b. . Gia na apodeÐxoume th deÔterh sqèsh. . i = 1.6 1) èqoume + i i−1 i n n+1 = . . Tìte apì thn Prìtash 1. . n. m) = 1. . . eÐnai 1 = . .4. .7) kai katˆ sunèpeia a b = 0. Gia n = 1. apì to prohgoÔmeno Parˆdeigma èqoume p p p−i i (a + b)p = a b.90 2 DaktÔlioi Epeid  ab = ba o suntelest c tou an+1−i bi . . gia i = 1. Sunep¸c i (a + b)p = ap + bp . p − 1. b ∈ R èqoume i) (a + b)p = ap + bp . m).4. Tìte kˆje [a] ∈ Zm − {[0]} eÐnai antistrèyimo   mhdenodiairèthc.(apìdeixh tou Jewr matoc i p p−i i 1. .

qrhsimopoioÔme touc epimeristikoÔc nìmouc kai tic parapˆnw isìthtec. èqoume (a+bi+cj +dk) 1 a − bi − cj − dk a − bi − cj − dk = (a+bi+cj +dk) = 1. Akèraiec Perioqèc. k} i2 = j 2 = k 2 = −1 ij = k. 'Estw {1. Epomènwc. j. Gia na orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. S¸mata 91 m a Tìte d|a kai d|m. jk = i.2. giatÐ ta a. èqoume (2+3i−5k)(1+7j) = 2+14j +3i+21ij −5k−35kj = 2 + 14j + 3i + 21k − 5k − 35(−i) = 2 + 32i + 14j + 16k . i. Gia na pollaplasiˆsoume dÔo stoiqeÐa tou H. DÐnoume ed¸ èna shmantikì parˆdeigma mh metajetikoÔ daktulÐou H. kj = −i. EÐnai [a] = [0] kai epÐshc [ ] = 0 giatÐ d = 1. k . b. j. O H eÐnai ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou R pou èqei diˆstash 4. apait¸ntac to 1 na eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo kai ta stoiqeÐa tou R na metatÐjentai me ta i. Ja deÐxoume t¸ra ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou H eÐnai antistrèyimo. DaktÔlioi. i. c. dhlad  m a . Me tic prˆxeic thc prìsjeshc tou dianusmatikoÔ q¸rou H kai tou pollaplasiasmoÔ pou mìlic orÐsame mporeÐ na apodeiqjeÐ eÔkola ìti to H eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ki = j ji = −k. 'Ara sto Zm èqoume d d m m [a][ ] = [0]. 'Ara to [a] d d eÐnai mhdenodiairèthc. ik = −j. .1. 4) (Quaternions1 epÐ tou C). (To mìno axÐwma pou den eÐnai profanèc eÐnai h prosetairistikìthta tou pollaplasiasmoÔ pou qreiˆzetai upologismoÔc). pr¸ta ja orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn thc bˆshc. An jèsoume β = a2 + b2 + c2 + d2 kai upojèsoume ìti a + bi + cj + dk = 0 tìte β = 0. j. To ìti o pollaplasiasmìc sto H den eÐnai metajetikìc kai ìti h diˆstash tou H epÐ tou R eÐnai 4 kai ìqi 3  tan thn epoq  aut  shmantikˆ b mata. katˆ trìpo anˆlogo pou to C perièqei to R. k} mÐa bˆsh tou H. ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. IsqÔei m m. d eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ. UpologÐzontac parathroÔme ìti (a + bi + cj + dk)(a − bi − cj − dk) = a2 + b2 + c2 + d2 . β β Oi quaternions epino jhkan apì ton Hamilton to 1843 ( o opoÐoc nwrÐtera eÐqe d¸sei thn pr¸th perigraf  tou C qrhsimopoi¸ntac zeÔgh pragmatik¸n arijm¸n) wc èna algebrikì sÔsthma pou perièqei to C. To H qrhsimopoieÐtai sthn perigraf  peristrof¸n se tridiˆstatouc kai tetradiˆstatouc q¸rouc kai èqei pollèc efarmogèc sth Fusik . Gia parˆdeigma. Jètoume 1x = x1 = x gia kˆje x ∈ {1.

S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|a. a ∗ b = c. √ √ √ iv) R = Z[ 2].1 1. an èqei monadiaÐo stoiqeÐo. i) R = M2 (R). ParathroÔme ìti to sÔnolo twn migadik¸n C = {a + bi|a. EÐnai profanèc ìti ènac daktÔlioc me diaÐresh den eÐnai kat' anˆgkh s¸ma giatÐ den apaiteÐtai na eÐnai metajetikìc o pollaplasiasmìc.92 2 DaktÔlioi To stoiqeÐo a − bi − cj − dk onomˆzetai suzugèc tou a + bi + cj + dk katˆ analogÐa me touc migadikoÔc arijmoÔc. i) A = Z. [a] ∗ [b] = [c]. Gia mia apìdeixh tou jewr matoc autoÔ parapèmpoume sto biblÐo tou I. a • b = a − b ii) A = {f : R → R}. . b} iii) A = {f : R → R|f epÐ}. S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|b ˆrtioc}. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw prˆxeic sto A den ikanopoioÔn thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ tou daktulÐou. O H sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. Exetˆste an to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. 3. b} ii) A = Zm . b ˆrtioi}. ìpou c = max{a. B • C = BC − CB . f ∗ g = f ◦ g (sÔnjesh sunart sewn) 2. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw antistoiqÐec orÐzoun prˆxeic sto A. Stic peript¸seic pou o S eÐnai upodaktÔlioc tou R exetˆste an eÐnai metajetikìc. kai an eÐnai s¸ma. ìpou c = max{a. Herstein [14]. f • g = f ◦ g − g ◦ f iii) A = Mn (R). Tètoioi daktÔlioi onomˆzontai daktÔlioi me diaÐresh (  mh metajetikˆ s¸mata). 0 a √ √ √ iii) R = Z[ 2]. 'Ena Je¸rhma tou Wedderburn lèei ìti kˆje peperasmènoc daktÔlioc diaÐreshc eÐnai s¸ma. an eÐnai akeraÐa perioq . S = ii) R = M2 (R). i) A = Z. b ∈ R} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou H. S = 0 0 0 a ∈ M2 (R) . 1 0 ∈ M2 (R) . ShmeÐwsh Ask seic 2.

ApodeÐxte ìti h tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to 1R eÐnai o upodaktÔlioc {n1R |n ∈ Z}. 'Estw R ènac daktÔlioc. BreÐte èna m tètoio ¸ste mZ = 12Z ∩ 18Z. 10. S = {a + bi ∈ Z[i]|a ≡ b ≡ 0 mod 10}.1. d ∈ Q}. Upìdeixh: Jewr¸ntac to stoiqeÐo (r + s)2 + (r + s). R). iv) Poio eÐnai to kèntro tou Mn (R) . 6. 8. S¸mata 93 v) R = Z[i]. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. a ˆrtioc}. S = {f : R → R|f (1) = 0}. vii) R = H. R). ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou Z eÐnai thc morf c mZ. ix) R = F (R. i) ApodeÐxte ìti C(R) = R an kai mìno an o R eÐnai metajetikìc. [4]. i ∈ I . xi) R = Zmn . x) R = Z12 . S = {f : R → R|f (1) = 1}. 5. S = {[kn]|k ∈ Z}. S = {[0]. c. i∈I ii) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. vi) R = H. b. Akèraiec Perioqèc. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. S dÔo daktÔlioi. Poio eÐnai to kèntro twn quaternions. 'Askhsh 7). ApodeÐxte ìti aZ ∩ bZ = eZ. iii) ApodeÐxte ìti C(M2 (R)) = a 0 0 a ∈ M2 (R) . d ∈ Z. Gia ton lìgo autì. b). viii) R = F (R. apodeÐxte pr¸ta ìti rs + sr ∈ C(R) gia kˆje r. b eÐnai jetikoÐ akèraioi kai e = εκπ(a. s ∈ R. 9. ApodeÐxte ìti h tom  Ri eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. DaktÔlioi. i) 'Estw Ri . To kèntro tou R eÐnai to sÔnolo C(R) = {a ∈ R|ar = ra gia kˆje r ∈ R}. iii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. 7. b.2. 4. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. . 'Estw R. [8]}. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R. m ∈ Z. ìpou oi a. c. isqÔei r2 +r ∈ C(R) (bl. o daktÔlioc autìc eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc tou R pou perièqei to 1R . ii) ApodeÐxte ìti to C(R) eÐnai upodaktÔlioc tou R. upodaktÔlioi tou daktulÐou R.

ApodeÐxte ìti U (R × S) = U (R) × U (S) . 12. b ∈ R iii) (a − b)2 = a2 − 2ab + b2 gia kˆje a. i) o R eÐnai metajetikìc ii) (a + b)2 = a2 + 2ab + b2 gia kˆje a. S dÔo daktÔlioi me monadiaÐa stoiqeÐa. 13. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa.94 2 DaktÔlioi i) ApodeÐxte ìti o R × S eÐnai metajetikìc an kai mìno an oi R. 'Estw R = [a] [b] [0] [c] ∈ M2 (Zm ) . 2 m 3 m eÐnai antistrèyimo sto M2 (Z). 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste a2 = a gia kˆje a ∈ R. ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ R isqÔei 2a = 0 kai ìti o R eÐnai metajetikìc. i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (Zm ) . 11. 15. iii) ApodeÐxte ìti [a] [b] [0] [c] ∈ U (R) ⇔ [a]. S eÐnai metajetikoÐ. 'Estw R ènac daktÔlioc. ii) EÐnai o R metajetikìc. ii) ApodeÐxte ìti o R × S èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai mìno an oi R. ApodeÐxte ìti oi akìloujec sunj kec eÐnai isodÔnamec. 0 c ii) Gia poiˆ m ∈ Z to M2 (R). Pìsa antistrèyima stoiqeÐa perièqei o daktÔlioc Z60 × Z10 . b ∈ R iv) a2 − b2 = (a + b)(a − b) gia kˆje a. (ParadeÐgmata tètoiwn daktulÐwn eÐnai o Z2 × Z2 kai o daktÔlioc tou Boole). iv) ApodeÐxte ìti o plhjˆrijmoc tou U (R) eÐnai mϕ(m)2 . iii) AlhjeÔei ìti to kartesianì ginìmeno dÔo akeraÐwn perioq¸n (antÐstoiqa. b ∈ R. Sto . i) Poiˆ eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou a b ∈ M2 (Z) . 'Estw R. iii) AlhjeÔei ìti U (M2 (Z)) = U (M2 (R)). swmˆtwn) eÐnai akeraÐa perioq  (antÐstoiqa. s¸ma). 14. [c] ∈ U (Zm ).

ApodeÐxte ìti sto daktÔlio twn quaternions H h exÐswsh x2 = −1 èqei ˆpeirec lÔseic.1. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + 0 e a b 0 0 e a b e e 0 b a a a b 0 e b b a e 0 · 0 e a b 0 0 0 0 0 e 0 e a b a 0 a b e b 0 b e a Upojètontac ìti o F eÐnai daktÔlioc. S¸mata 95 16. ApodeÐxte ìti to a + b eÐnai antistrèyimo. iii) Apodeixte ìti 1R = 1S . 18. 'Estw F = {0. s. 23. + r s t r r s t s t s t r s · r s t r s t r r r s t r 19. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a. DaktÔlioi. apodeÐxte ìti eÐnai s¸ma. 17. An o R = {r.2. b ∈ Q} me tic sun jeic prˆxeic migadik¸n arijm¸n eÐnai èna s¸ma. an oi R. a. t} eÐnai daktÔlioc kai gnwrÐzoume ta parakˆtw tm mata twn pinˆkwn twn prˆxewn. 21. b ∈ Q} √ √ kai Q[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. 22. Exhg ste giatÐ o daktÔlioc twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me prˆxeic (f + g)(x) = f (x) + g(x) kai (f g)(x) = f (x)g(x) den eÐnai akeraÐa perioq . ii) D¸ste èna parˆdeigma pou oi R. Akèraiec Perioqèc. S èqoun diaforetikˆ monadiaÐa stoiqeÐa. b ∈ R me a antistrèyimo kai b2 = 0. e. i) D¸ste èna parˆdeigma pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo en¸ o S den èqei. . sumplhr¸ste touc pÐnakec autoÔc. i) ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q. Pìsec lÔseic èqei sto H h exÐswsh x2 = x. 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. S eÐnai akèraiec perioqèc. √ √ ii) Poiˆ eÐnai h tom  twn uposwmˆtwn Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ Q}. 'Estw d ∈ N. ApodeÐxte ìti to sÔnolo Q[ d] = {a + b d ∈ C|a. √ √ 20.

apodeÐxte ìti a = b.96 2 DaktÔlioi 24. Parˆdeigma 2. b ∈ N . ii) ApodeÐxte ìti an o R eÐnai metajetikìc. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. n ∈ N. 'Estw R ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc kai m. 27. 30. 26. Upìdeixh: Ta stoiqeÐa (3 + 2 2)n . ii) EÐnai o R akeraÐa perioq .1. An a. Upìdeixh: Jewr ste th gewmetrik  seirˆ. 'Estw R = m m ∈ Z. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste x3 = x gia kˆje x ∈ R. Pou qrhsimopoi sate thn upìjesh ìti o R perièqetai se s¸ma . 2 3 1 / iv) ApodeÐxte ìti ∈ R. 28. vi) AlhjeÔei ìti Z ⊆ R. tìte kai to 1 − ba eÐnai antistrèyimo. a. 25. apodeÐxte ìti (r+s)m+n−1 me th bo jeia tou diwnumikoÔ anaptÔgmatoc. b ∈ R eÐnai tètoia ¸ste am = bm kai an = bn . 5 v) AlhjeÔei ìti o R eÐnai s¸ma. n ∈ N me µκδ(m. tìte to 1 − r eÐnai antistrèyimo. .12. ApodeÐxte ìti an sto daktÔlio R to 1 − ab eÐnai antistrèyimo. eÐnai antistrèyima. b ∈ √ eÐnai ˆpeiro. 29. tìte to ˆjroisma dÔo mhdenodÔnamwn stoiqeÐwn eÐnai mhdenodÔnamo. n) = 1. ApodeÐxte ìti kˆje peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc pou den èqei mhdenodiairètec perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai eÐnai s¸ma. iii) ApodeÐxte ìti o R perièqetai se kˆje upodaktÔlio tou Q pou perièqei 1 1 ta stoiqeÐa kai . 'Ena stoiqeÐo r enìc daktulÐou R onomˆzetai mhdenodÔnamo an rn = 0 gia kˆpoio jetikì akèraio n. 2a 3b i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Q. ApodeÐxte ìti to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou √ √ Z} Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. Upìdeixh: An rn = sm = 0. Upìdeixh: Kai ed¸ h je¸rhsh thc gewmetrik c seirˆc bohjˆei. i) ApodeÐxte ìti an o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai to r eÐnai mhdenodÔnamo.

2.2. Tìte upˆrqei daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei to R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ R tètoio ¸ste rx = xr gia kˆje r ∈ R. ìpwc eÐnai o algìrijmoc diaÐreshc kai h monos manth anˆlush se ginìmeno pr¸twn. ètsi ¸ste to R[x] na gÐnetai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai na perièqei to R wc upodaktÔlio. 2. . sj ∈ R gia kˆje i kai j . GnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume tètoia polu¸numa.2 Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic Stic epìmenec treic Paragrˆfouc ja melet soume to daktÔlio R[x] twn poluwnÔmwn miac metablht c twn opoÐwn oi suntelestèc an koun se tuqaÐo daktÔlio R. • An r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn = s0 + s1 x + s2 x2 + · · · + sm xm me n. Ja orÐsoume se autì dÔo prˆxeic qrhsimopoi¸ntac tic antÐstoiqec prˆxeic tou R. tìte ri = si gia kˆje i ≤ n kai sj = 0R gia kˆje j > n. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . Polu¸numa Apì ta majhtikˆ mac qrìnia eÐmaste exoikeiwmènoi me polu¸numa pou èqoun pragmatikoÔc suntelestèc. ìpou to p eÐnai pr¸toc.1 Je¸rhma. tìte f (x) + g(x) = 2x2 + 4 kai f (x)g(x) = 2x3 − 2x2 − x2 + x + 5x − 5 = 2x3 − 3x2 + 6x − 5. R. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 97 2. • Kˆje stoiqeÐo tou R èqei mia parˆstash thc morf c r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn . n ≤ m kai ri . Ja sumbolÐzoume ton daktÔlio R me R[x]. gia parˆdeigma to Q. ìpou n ∈ N kai ri ∈ R gia kˆje i. m ∈ N.2. to opoÐo sumbolÐzoume me R[x]. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. Ja diapist¸soume ìti pollèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì ton R.. Gia parˆdeigma an f (x) = 2x2 − x + 5 kai g(x) = x − 1. Xekin¸ntac t¸ra apì tuqaÐo daktÔlio R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo ja kataskeuˆsoume to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun suntelestèc apì to R. C   to Zp . ja doÔme ìti o daktÔlioc R[x] èqei algebrikèc idiìthtec parìmoiec me autèc tou Z pou melet same sthn Enìthta 1.

To stoiqeÐo autì ja to sumbolÐzoume suqnˆ me 0. Sto R[x] èqoume (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn ) + (g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn ) = (f0 + g0 ) + (f1 + g1 )x + (f2 + g2 )x2 + · · · + (fn + gn ) kai (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn )(g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm ) = (f0 g0 ) + (f0 g1 + f1 g0 )x + · · · + ci xi + · · · + (fn gm )xn+m . H qr sh tou ìrou “metablht ” gia autì eÐnai diaforetik  me thn ènnoia thc metablht c pou upˆrqei stic apeikonÐseic. TonÐzoume ed¸ ìti to x eÐnai èna sugkekrimèno stoiqeÐo tou daktulÐou R[x]. Ja epanèljoume sto shmeÐo autì lÐgo parakˆtw ìtan melet soume poluwnumikèc sunart seic.3. Epeid  o R[x] eÐnai daktÔlioc.98 2 DaktÔlioi Ja d¸soume thn apìdeixh tou Jewr matoc sto Parˆrthma 6. ìpou gia kˆje i èqoume ci = f0 gi + f1 gi−1 + f2 gi−2 + · · · + fi−1 g1 + fi g0 . ìtan . g(x) . giatÐ aut  de bohjˆ ˆmesa to skopì mac pou eÐnai h melèth twn idiot twn poluwnÔmwn. EpÐshc deqìmaste ìti −∞ < n gia kˆje fusikì arijmì n. èqoume 0R[x] = 0R . Ta polu¸numa bajmoÔ 0 mazÐ me to mhdenikì polu¸numo onomˆzontai stajerˆ polu¸numa. Epomènwc an f (x). Deqìmaste ex orismoÔ ìti o bajmìc tou mhdenikoÔ poluwnÔmou f (x) = 0R eÐnai −∞. tìte lème ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai n. g(x) eÐnai tuqaÐa stoiqeÐa tou R[x]. (1) 2. Autì mac epitrèpei kˆpoia oikonomÐa stic diatup¸seic protˆsewn.. Epomènwc ta polu¸numa bajmoÔ 0 sto R[x] èqoun th morf  f (x) = c. Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai me f (x).2. An f (x) ∈ R[x] kai f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn me fn = 0R . Sunep¸c mporoÔme na paraleÐpoume   na parembˆlloume ìrouc thc morf c 0R xi sthn parˆstash kˆje poluwnÔmou wc ˆjroisma monwnÔmwn.2 Parat rhsh. Epeid  o R eÐnai upodaktÔlioc tou R[x]. mporoÔme na grˆyoume f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn an autì krÐnetai skìpimo. . tìte kai o R[x] eÐnai metajetikìc. Ta polu¸numa thc morf c rxi onomˆzontai mon¸numa. O R[x] onomˆzetai o daktÔlioc twn poluwnÔmwn thc metablht c x me suntelestèc apì to R. . EÐnai fanerì ìti an o R eÐnai metajetikìc. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. To eidikì stoiqeÐo x ∈ R onomˆzetai metablht  kai ta stoiqeÐa tou R[x] onomˆzontai polu¸numa thc metablht c x me suntelestèc apì ton R. isqÔei 0R xi = 0R . ìpou c ∈ R kai c = 0R . Gia parˆdeigma.

'Estw R mia akeraÐa perioq . èqoume ìti o R[x] eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. An to f (x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R[x]. Sunep¸c ta f (x) kai g(x) eÐnai antistrèyima stoiqeÐa tou R. Apì ta parapˆnw èqoume deg(f (x)g(x)) = m + n = degf (x) + deg g(x). tìte f (x)g(x) = 1R gia kˆpoio g(x) ∈ R[x]. 1. 'Eqoume f (x)g(x) = (r0 s0 ) + (r0 s1 + r1 s0 )x + · · · + (rn sm )xn+m . g(x) ∈ R[x] mh mhdenikˆ polu¸numa. deg g(x)}.2.   ìti eÐnai to mhdenikì polu¸numo. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec isqÔei rn sm = 0 kai sunep¸c f (x)g(x) = 0.2. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 99 lème “èstw polu¸numo f (x) bajmoÔ mikrìterou   Ðsou tou 1”. Tìte 1) O R[x] eÐnai akeraÐa perioq . tìte deg(f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) 3) Ta antistrèyima stoiqeÐa tou R[x] eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. 2. An f (x) ∈ R[x]. Tìte f (x) = r0 +r1 x+r2 x2 +· · ·+rn xn kai g(x) = s0 +s1 x+s2 x2 +· · ·+sm xm me rn = 0 kai sm = 0. Epomènwc o R[x] den èqei mhdenodiairètec. f (x) = f0 +f1 x+f2 x2 +· · ·+fn xn kai fn = 0R . ta antistrèyima stoiqeÐa tou F [x]. . eÐnai akrib¸c ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F . Ta f (x) kai g(x) eÐnai mh mhdenikˆ (giatÐ 1R = 0R ). Apìdeixh.2. ennoÔme ìti to f (x) èqei bajmì 1   0. Sqetik  eÐnai h parakˆtw Prìtash. 2) An f (x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. g(x) ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikˆ polu¸numa. Apì to 2) thc Prìtashc èqoume 0 = deg((f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) kai ˆra deg f (x) = deg g(x) = 0. dhlad  U (R[x]) = U (R). Anafèrame sthn eisagwg  thc Paragrˆfou aut c ìti pollèc algebrikèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì to R. 2. onomˆzoume megistobˆjmio suntelest  tou f (x) ton fn . EpÐshc 1R[x] = 1R = 0R = 0R[x] . Epeid  o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.4 Prìtash. 3. 'Estw f (x). To f0 onomˆzetai stajerìc ìroc tou f (x). IdiaÐtera. 2. Apì ton orismì thc prìsjeshc poluwnÔmwn prokÔptei ìti deg(f (x) + g(x)) ≤ max{deg f (x).2.3 Parat rhsh.

2. An f (x) ∈ R[x]. Apì ed¸ kai sto ex c.2. EÔkola diapist¸noume ìti gia kˆje f (x).5 Shmei¸seic.2. Metˆ apì upologismoÔc sto Z3 blèpoume ìti1 f (0) = 0 = g(0). 1 2. eÐnai dunatìn na isqÔei deg(f (x)g(x)) < deg f (x)+ deg g(x). Tìte to ginìmeno f (x)g(x) = 6x2 + 5x + 1 = 5x + 1 èqei bajmì 1. 'Omwc. an den upˆrqei prìblhma sÔgqushc. to stoiqeÐo [a] ∈ Zn ja sumbolÐzetai aploÔstera a ∈ Zn .100 2 DaktÔlioi 2. an o R èqei mhdenodiairètec. an sto R[x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + h(x). Oi parapˆnw dÔo idiìthtec mac epitrèpoun na “antikatast soume to x me to r” se isìthtec poluwnÔmwn. ShmeÐwsh EÐnai polÔ pijanì na eÐqame sunhjÐsei sta majhtikˆ mac qrìnia na tautÐzoume èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] me thn antÐstoiqh poluwnumik  sunˆr¯ thsh f : R → R. Gia parˆdeigma. 'Ara 2x+1 ∈ U (Z4 [x]). ìpou f (x) = f0 +f1 x+· · ·+fn xn . g(x) ∈ R[x] kai kˆje r ∈ R isqÔoun • (f + g)(r) = f (r) + g(r). kai r ∈ R jètoume f (r) = f0 +f1 r+· · ·+fn rn . 2) EpÐshc.6 Parat rhsh. h opoÐa onomˆzetai h poluwnumik  sunˆrthsh pou epˆgetai apì to f (x) sto R. g(x) ∈ R[x]. Genikˆ isqÔei U (R) ⊆ U (R[x]). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. To parakˆtw parˆdeigma deÐqnei ìti autì den eÐnai pˆnta epitreptì gia tuqaÐo R sth jèsh tou R. Gia parˆdeigma. eÐnai dunatìn diaforetikˆ polu¸numa na epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh. ¯ OrÐzetai ètsi mia sunˆrthsh pou sumbolÐzoume me f . kai g(x) = 2x.2. An o R èqei mhdenodiairètec. 1) Gia tuqaÐo daktÔlio R me monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai fanerì ìti isqÔei deg(f (x)g(x)) ≤ deg f (x) + deg g(x) gia kˆje f (x). sto Z4 [x] èqoume (2x+1)2 = 1. kai • (f g)(r) = f (r)g(r). g(x) ∈ Z3 [x] ìpou f (x) = x3 + x . r → f (r). 'Estw R = Z3 kai f (x). èstw f (x) = 2x+1 ∈ Z6 [x] kai g(x) = 3x+1 ∈ Z6 [x]. Poluwnumikèc sunart seic ¯ f : R → R. EÐnai profanèc ìti Ðsa polu¸numa sto R[x] epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh sto R. tìte gia kˆje r ∈ R èqoume f (r) = q(r)g(r) + h(r). eÐnai dunatìn na èqoume U (R[x]) = U (R).7 Parˆdeigma. Gia parˆdeigma.

. oi poluwnumikèc sunart seic f : Z3 → Z3 . g : Z3 → Z3 eÐnai Ðsec. . .2. x1 . ¯ 'Ara. . bn stoiqeÐa tou F . Apìdeixh. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. . f (an+1 ) ìpou ta ai eÐnai diakekrimèna. . g0 ).2. Oi suntelestèc an koun sto F . . g(x) den eÐnai Ðsa. Apì thn upìjesh èpetai ìti i<j (ai − aj ) = 0 kai ka- i<j tˆ sunèpeia to sÔsthma èqei (monadik ) lÔsh. Jètoume f (x) = fn−1 xn−1 + · · · + f1 x + f0 ∈ F [x]. . ('Ena krit rio pou mac plhroforeÐ pìte dÔo poluwnumikèc sunart seic F → F eÐnai Ðsec. b2 . JewroÔme to n × n grammikì sÔsthma 2. . . an kai ¯ ta polu¸numa f (x). 'Estw F èna peperasmèno s¸ma kai g : F → F mia apeikìnish. tìte mÐa lÔsh tou sust matoc eÐnai h (gn−1 . . An g(x) = gn−1 xn−1 + · · · + g1 x + g0 . 2. . To f (x) eÐnai monadikì wc proc tic idiìthtec autèc. 'Estw ìti upˆrqei kai ˆllo g(x) ∈ F [x] me deg g(x) ≤ n − 1 kai g(ai ) = bi gia kˆje i. . kai thn Parˆgrafo 3. ··· an−1 · · · a1 a0 n n n Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti h orÐzousa aut  (pou eÐnai gnwst  wc orÐzousa tou Vandermonde) isoÔtai me to ginìmeno (ai − aj ). g1 . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . Tìte upˆrqei èna polu¸numo f (x) ∈ F [x] bajmoÔ to polÔ n − 1 tètoio ¸ste f (ai ) = bi gia kˆje i. Tìte èqoume f (ai ) = bi gia kˆje i. ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc.2. an xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = b1 1 1 1 ··· xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = bn .4). . f1 . f0 ). Mia eujeÐa kajorÐzetai apì dÔo diakekrimèna shmeÐa thc.2. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. . . a2 . . ¯ Tìte upˆrqei polu¸numo f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f = g . (Bl. dhlad  f (s) = g(s) gia kˆje s ∈ Z3 . . . n n n me agn¸stouc touc xi . H orÐzousa twn suntelest¸n eÐnai h an−1 · · · a1 a0 1 1 1 .8 Je¸rhma (Parembol  tou Lagrange ).9 Pìrisma. . . . . . Epeid  h lÔsh tou sust matoc eÐnai monadik  sumperaÐnoume ìti f (x) = g(x). Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 101 f (1) = 2 = g(1) kai f (2) = 1 = g(2). diakekrimèna stoiqeÐa tou F . èna polu¸numo f (x) bajmoÔ n me suntelestèc apì èna s¸ma kajorÐzetai apì n + 1 timèc tou f (a1 ). 'Estw b1 . x0 ) = (fn−1 . . èstw thn (xn−1 . exetˆzetai sthn epìmenh Parˆgrafo).

. y] kai onomˆzetai daktÔlioc twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x. . . . 'Estw F = {a1 . to polu¸numo tou dexioÔ mèlouc èqei bajmì to polÔ n−1 kai paÐrnei tic timèc bi ìtan to x antikatastajeÐ me to ai . . . .n daktÔlioc R[x] = S eÐnai profan¸c upodaktÔlioc tou S[y] = R[x. O . . x → ex .2. . an } kai bi = g(ai ). kˆje apeikìnish apì èna peperasmèno s¸ma F ston eautì tou eÐnai poluwnumik . xn me suntelestèc apì to R. .n Polu¸numa poll¸n metablht¸n rij xi y j = r00 + · · · + rij xi y j + · · · + rmn xm y n . . n eÐnai to n f (x) = i=1 bi (x − a1 ) · · · (x − ai−1 )(x − ai+1 ) · · · (x − an ) . . . .2. xn ] twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x1 . n. y]. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Pìrisma. i = 1. .j=0 ìpou rij ∈ R. . (ai − a1 ) · · · (ai − ai−1 )(ai − ai+1 ) · · · (ai − an ) Prˆgmati. apodeiknÔetai ìti to monadikì f (x) me deg f (x) ≤ n−1 pou èqei thn idiìthta f (ai ) = bi . y me suntelestèc apì to R. upˆrqei f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (ai ) = bi = g(ai ). Apì th monadikìthta. . ìpou fi (x) ∈ R[x].102 2 DaktÔlioi Apìdeixh. i = 1. Gia ˆpeira s¸mata to sumpèrasma autì den alhjeÔei. . . . . den eÐnai poluwnumik  (giatÐ. h ekjetik  apeikìnish R → R. i=0.8.j=0 rij xi y i . . Efarmìzontac to Je¸rhma 2. .). H jewrÐa twn poluwnumik¸n daktulÐwn poll¸n metablht¸n R[x1 . Antikajist¸ntac ta fi (x) blèpoume ìti to tuqaÐo stoiqeÐo tou S[y] eÐnai thc morf c m. . . . O sun jhc sumbolismìc gia ta stoiqeÐa tou eÐnai f (x. Me anˆlogo trìpo kataskeuˆzetai o daktÔlioc R[x1 . . Gia parˆdeigma. . to polu¸numo autì tautÐzetai me to f (x). . i = 1. n.1 gia to S sth jèsh tou R lambˆnoume to daktÔlio tou opoÐou ta stoiqeÐa eÐnai thc morf c fn (x)y n + · · · + f1 (x)y + f0 (x). Qrhsimopoi¸ntac to sumbolismì tou Jewr matoc 2. . i = 1. (EpishmaÐnoume ìti h parapˆnw parˆstash tou poluwnÔmou autoÔ prokÔptei apì ton kanìna tou Cramer sthn epÐlush grammik¸n susthmˆtwn) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai S = R[x]. n. xn ] apoteleÐ mia eureÐa perioq  thc 'Algebrac kai eÐnai to kentrikì jèma thc Algebrik c GewmetrÐac i=0. y) = m. . O daktÔlioc S[y] sumbolÐzetai me R[x. Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma.

ApodeÐxte ìti o S[x] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x].26). tìte to an ∈ R eÐnai mhdenodiairèthc. DeÐxte me parˆdeigma ìti eÐnai dunato na isqÔei deg(f (x) + g(x)) < max{deg f (x). Upìdeixh: (2x + 1)2 = (4x2 + 4x + 1) = 1.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi perièqoun monadiaÐo stoiqeÐo. BreÐte apeÐrou pl jouc tètoia polu¸numa. ìpou F eÐnai s¸ma. 1. 7. 2. 10. 4. 'Askhsh 2.2. 3. Ask seic 2.2. ìpou an = 0. BreÐte èna f (x) ∈ Z10 [x] tètoio ¸ste deg((2x + 1)f (x)) = deg f (x). 5. . Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì mikrìtero   Ðso tou 100. eÐnai ˆpeiro sÔnolo. ApodeÐxte ìti sto Z4 [x] upˆrqoun antistrèyima polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou F [x]. deg g(x)}. D¸ste èna parˆdeigma enìc daktulÐou R tètoio ¸ste U (R[x]) = U (R). 8. An to polu¸numo an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. An o R eÐnai mÐa akeraÐa perioq  gnwrÐzoume ìti U (R[x]) = U (R). i) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 0} ii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 2} iii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) ˆrtioc} iv) {f (x) ∈ Z[x]| deg f (x) ≤ 10} 6. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 103 kai thc Metajetik c 'Algebrac. an autìc perièqei toulˆqiston èna polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ. 9.1. ApodeÐxte ìti to ax + b ∈ R[x] eÐnai antistrèyimo an kai mìno an to b eÐnai antistrèyimo sto R kai to a eÐnai mhdenodÔnamo sto R (bl. Poia apì ta parakˆtw sÔnola eÐnai upodaktÔlioi tou Z[x]. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc. 'Eqei de kai axioshmeÐwtec efarmogèc se ˆllouc tomeÐc twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai ta Upologistikˆ Majhmatikˆ kai h JewrÐa KwdÐkwn. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ènac upodaktÔlioc tou R. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì 2. eÐnai mhdenodiairèthc.

AlhjeÔei ìti f (x. ii) 'Estw f (x. y). i) 'Estw f (x. tìte (f (x))p = f (xp ) gia kˆje f (x) ∈ Zp [x]. y] tou opoÐou o stajerìc ìroc isoÔtai me 0. y) = 0. 14. h(x. y) + yh(x. Upìdeixh: Mikrì Je¸rhma tou Fermat. y) ∈ Q[x. ApodeÐxte ìti upˆrqoun g(x. ApodeÐxte ìti an o p eÐnai pr¸toc. ii) Gia kˆje pr¸to arijmì p. y) ∈ Q[x. y] tètoia ¸ste f (x. y] tètoio ¸ste f (x. 13. apodeÐxte ìti to polu¸numo xp −x ∈ Zp [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Zp → Zp . y). Poiˆ sunˆrthsh epˆgei to xp−1 − 1 ∈ Zp . y) = xg(x. y) = 0. y) ∈ Q[x. i) ApodeÐxte ìti to x3 − x ∈ Z6 [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Z6 → Z6 . Upìdeixh: Bl.1. Parˆdeigma 2. .12 2). 0) = f (0. EÐnai dunatìn o daktÔlioc R[x] na eÐnai s¸ma.104 2 DaktÔlioi 11. 12.

to x − 3 diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x] giatÐ x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x).2. g(x). 4) An g(x)|f (x) ìpou f (x) = 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . 3) Gia kˆje antistrèyimo c ∈ R èqoume c|f (x). Apìdeixh. Lème ìti to g(x) diaireÐ to f (x) sto R[x] (  ìti to f (x) eÐnai pollaplˆsio tou g(x) sto R[x]   ìti to g(x) eÐnai diairèthc tou f (x) sto R[x]) kai grˆfoume g(x)|f (x) an upˆrqei h(x) ∈ R[x] me f (x) = h(x)g(x). 2) An g(x)|f (x) kai h(x)|g(x). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x).2. Diairetìthta PoluwnÔmwn 105 2. ja diapist¸soume ìti oi daktÔlioi Z kai F [x] èqoun pollèc koinèc idiìthtec. kai epomènwc. . b(x) ∈ R[x] paÐrnoume f (x) = f (x)b(x)a(x). Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. g(x) ∈ R[x]. tìte h(x)|f (x). tìte g(x) = 0 kai eÐnai profanèc ìti isqÔei to zhtoÔmeno. ìpou c ∈ Q − {0}. tìte upˆrqei antistrèyimo c ∈ R. 5) An g(x)|f (x) kai f (x)|g(x) kai o R eÐnai akeraÐa perioq . Allˆ kai kˆje c(x − 3) diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x]. h(x) ∈ R[x]. Oi apodeÐxeic twn 1). tìte deg g(x) ≤ deg f (x).3. Gia parˆdeigma. Epeid  f (x) = g(x)a(x) kai g(x) = f (x)b(x) gia kˆpoia a(x). Diairetìthta kai anˆgwga polu¸numa 2.3 Diairetìthta PoluwnÔmwn Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac ston poluwnumikì daktÔlio R[x].3. èstw F . 2) kai 3) eÐnai ˆmesec kai af nontai san ask seic. o R[x] eÐnai akeraÐa perioq . Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq . me f (x) = cg(x). Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti pollèc arijmhtikèc idiìthtèc tou Z  tan sunèpeiec tou algorÐjmou diaÐreshc. Gia thn apìdeixh thc 5) èqoume: An f (x) = 0. afoÔ x2 − 5x + 6 = (c(x − 2))(c−1 (x − 3)). Ed¸ ja anaptÔxoume ènan algìrijmo diaÐreshc gia polu¸numa kai ja lˆboume anˆloga arijmhtikˆ apotelèsmata gia ton F [x]. ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. 'Estw f (x) = 0. H idiìthta 4) prokÔptei ˆmesa apì thn Prìtash 2.1 Prìtash.4 2). tìte g(x)|a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆje a(x). Tìte isqÔoun ta ex c: 1) An g(x)|f (x) kai g(x)|h(x). b(x) ∈ R[x].

2 Orismìc. 'Estw F èna s¸ma.3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x]). To 5x + 1 ∈ Z6 [x] an kai eÐnai bajmoÔ 1 den eÐnai anˆgwgo sto Z6 [x] giatÐ isqÔei 5x+1 = (2x+1)(3x+1). kˆje polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 1 eÐnai anˆgwgo sto R[x] (Prìtash 2. EpishmaÐnoume ìti to er¸thma an èna dedomèno polu¸numo f (x) ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo sto R[x] eÐnai sth genikìthtˆ tou dÔskolo kai paramènei praktikˆ ˆluto akìma kai ìtan R = Q. Sth sunèqeia ja estiˆsoume to endiafèron mac sthn perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai mˆlista s¸ma. 'Ara to a(x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]. an o R eÐnai akeraÐa perioq . Gia parˆdeigma. H antÐstoiqh ènnoia gia polu¸numa dÐnetai ston epìmeno orismì. 1) 'Uparxh: 'Estw f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm me gm = 0. Lambˆnoume ètsi èna apotèlesma anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. IdiaÐtera. pou eÐnai h melèth thc arijmhtik c sto F [x].4 3) paÐrnoume ìti to a(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. To parakˆtw apotèlesma eÐnai idiaÐtera shmantikì gia to skopì mac.3. Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). g(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ me p(x) = f (x)g(x). opìte q(x) = 0 kai r(x) = f (x).3. èqoume f (x) = 0g(x) + f (x). dhlad  twn idiot twn twn dÔo prˆxewn tou F [x].4 2). Apì thn Prìtash 2. Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x] 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). To x2 + 1 ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo epÐ tou R allˆ ìqi epÐ tou C giatÐ sto C[x] isqÔei x2 + 1 = (x + i)(x − i).2. r(x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x).106 2 DaktÔlioi 1 = b(x)a(x). (Ja doÔme parakˆtw ìti oi apant seic gia R = R kai R = C eÐnai gnwstèc). ja apodeÐxoume ìti kˆje polu¸numo sto F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn. Apìdeixh. . g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0.2. An deg f (x) < deg g(x). 'Ena polu¸numo p(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ onomˆzetai anˆgwgo sto R[x] (  anˆgwgo epÐ tou R) an den upˆrqoun polu¸numa f (x). b > 1 me p = ab. Ja diapist¸soume sth sunèqeia ìti an F eÐnai èna s¸ma. UpenjumÐzoume ìti ènac akèraioc p > 1 eÐnai pr¸toc an den upˆrqoun akèraioi a > 1. tìte ta anˆgwga polu¸numa sto F [x] eqoun idiìthtec anˆlogec me ekeÐnec twn pr¸twn arijm¸n sto Z.

me ton sumbolismì thc apìdeixhc) kai to antÐstrofì tou eÐnai to 3 ∈ Z5 . 'Otan to s¸ma F eÐnai to Q   to R. O megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai to 2 ∈ Z5 (gm = 2. r(x). o trìpoc autìc diaÐreshc poluwnÔmwn eÐnai akrib¸c autìc pou gnwrÐzoume apì ta majhtikˆ mac qrìnia. Afair¸ntac katˆ mèlh lambˆnoume (q(x) − q (x))g(x) = r (x) − r(x). Ja efarmìsoume epagwg  sto deg f (x). 'Ara q(x) = q (x) kai ètsi r(x) = r (x). 'Ara deg h(x) < n = deg f (x). r(x) me f (x) = q(x)g(x)+r(x) kai deg r(x) < deg g(x) gia kˆje polu¸numo f (x) me deg f (x) < n.2. 'Estw F = Z5 kai f (x) = x4 + 4x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Diairetìthta PoluwnÔmwn 107 'Estw ìti deg f (x) ≥ deg g(x). r (x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). to phlÐko) thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x).3. r(x) ∈ F [x] me −1 f (x) − fn gm xn−m g(x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). Ja doÔme ed¸ èna parˆdeigma gia diaforetikì s¸ma.4 2) prokÔptei ìti deg(r (x) − r(x)) ≥ deg g(x). loipo (antÐstoiqa. −1 opìte q(x) = f0 g0 kai r(x) = 0. tìte apì thn Prìtash 2. ja upojèsoume ìti upˆrqoun q(x). Epomènwc −1 f (x) = (fn gm xn−m + q(x))g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). q (x). Apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqoun q(x). An deg f (x) = 0. To g0 eÐnai mh −1 mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc kai ˆra antistrèyimo.2. kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) kai deg r (x) < deg g(x).3. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ deg r(x) < deg g(x) kai deg r (x) < deg g(x). H apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc mac parèqei ènan . tìte deg g(x) = 0 kai ˆra f (x) = f0 kai g(x) = g0 . JewroÔme to polu¸numo −1 h(x) = f (x) − fn gm xn−m g(x) ∈ F [x]. q(x)) sto prohgoÔmeno Je¸rhma onomˆzetai to upì- praktikì trìpo upologismoÔ twn q(x) kai r(x). Gia to epagwgikì b ma. An q(x) − q (x) = 0. SÔmfwna 2. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti upˆrqoun q(x). g(x) = 2x2 + 1 ∈ Z5 [x]. Sunep¸c f0 = (f0 g0 )g0 + 0.4 Parˆdeigma. −1 O suntelest c tou xn sto h(x) eÐnai fn − fn gm gm = 0. To r(x) (antÐstoiqa.

Kat analogÐa me ton daktÔlio Z mporoÔme na orÐsoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth poluwnÔmwn sto F [x]. y] wc polu¸numa sth metablht  y me suntelestèc apì to daktÔlio Q[x]. r(x) ∈ R[x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). ParathroÔme ìti ìtan to F eÐnai s¸ma kai f (x) ∈ F [x] eÐnai mh mhdenikì me megistobˆjmio suntelest  c ∈ F . perioq  kai f (x). y] jewroÔme ta polu¸numa f (x.108 2 DaktÔlioi me thn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc (kai sugkekrimèna sto shmeÐo ìpou jewr same to h(x)) apì to f (x) afairoÔme to 3x4−2 g(x). 'Estw R mia akeraÐa Parˆdeigma Ston daktÔlio Q[x. JewroÔme ta stoiqeÐa tou Q[x. 'Eqoume x2 + x + 1 − 3g(x) = x − 2. 'Eqoume f (x) − 3x2 g(x) = x2 + x + 1.5 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto R[x]). Apì tic parapˆnw dÔo tautìthtec paÐrnoume f (x) = 3x2 g(x) + x2 + x + 1 = 3x2 g(x) + 3g(x) + x − 2 = (3x2 + 3)g(x) + x − 2. To monadikì shmeÐo sthn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc ìpou qrhsimopoi same ìti ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai antistrèyima  tan gia na antistrèyoume ton megistobˆjmio suntelest  tou g(x). g(x) ∈ R[x] ètsi ¸ste o megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. dhlad  Q[x. 2. Sunep¸c. tìte to c−1 f (x) eÐnai monikì. Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc brÐskoume xy 2 − 1 = (xy + x2 )(y − x) + x3 − 1. Mègistoc koinìc diairèthc . y] = (Q[x])[y]. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ R[x] onomˆzetai monikì an o megistobˆjmioc suntelest c tou eÐnai to 1. y) = xy 2 − 1 kai g(x. y) = y − x. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. Ed¸ termatÐzetai h diadikasÐa twn afairèsewn giatÐ o bajmìc tou x − 2 eÐnai mikrìteroc tou bajmoÔ tou g(x). Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ to akìloujo apotèlesma. Epanalambˆnoume t¸ra thn Ðdia diadikasÐa gia to x2 + x + 1 sth jèsh tou f (x).3. 'Ara q(x) = 3x2 + 3 kai r(x) = x − 2.

Sto parˆdeigmˆ mac. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 109 qiston èna eÐnai mh mhdenikì. g(x). b(x) ∈ F [x]}. g(x)) = x + 1. 'Uparxh: JewroÔme to sÔnolo I = {a(x)f (x) + b(x)g(x) ∈ F [x]|a(x). tìte µκδ(f (x).6 Orismìc. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆqiston èna den eÐnai mhdèn. 'Ena monikì polu¸numo d(x) ∈ F [x] onomˆzetai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) an ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) d(x)|f (x) kai d(x)|g(x) sto F [x].3. c ∈ R − {0} ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x).3. g(x) ∈ F [x] (apì ta opoÐa toulˆqiston èna eÐnai mh mhdenikì) upˆrqei kai eÐnai monadikìc. upˆrqoun a(x). c(x)|f (x) kai c(x)|g(x) tìte c(x)|d(x). b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste µκδ(f (x). 'Estw d(x) ∈ I èna mh mhdenikì polu¸numo elˆqistou bajmoÔ. (1) . g(x)). tìte apì thn idiìthta 2) kˆje ˆlloc koinìc diairèthc twn f (x). H apìdeixh pou akoloujeÐ eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou antÐstoiqou Jewr matoc gia ton daktÔlio Z. kai 2) an c(x) ∈ F [x]. 2. 'Etsi dikaiologeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc.2. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc µκδ(f (x). Epiplèon. Ja doÔme sto epìmeno je¸rhma ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). Apìdeixh.7 Je¸rhma. g(x)) twn f (x) kai g(x) sto F [x]. Tìte èqoume d(x) = a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆpoia a(x). g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆ- Shmei¸noume ìti an to d(x) eÐnai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). Gia parˆdeigma. kˆje polu¸numo thc morf c c(x + 1). to I perièqei mh mhdenikˆ polu¸numa. Epeid  èna toulˆqiston apì ta f (x) kai g(x) den eÐnai mhdèn. H upìjesh ìti o µκδ eÐnai monikì polu¸numo qreiˆzetai gia na eÐnai autìc monadikìc. an f (x) = 2x + 2 ∈ R[x] kai g(x) = x2 − 1 ∈ R[x]. g(x) èqei bajmì pou eÐnai mikrìteroc   Ðsoc tou deg d(x). SumbolÐzetai de me µκδ(f (x).3. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). 2. b(x) ∈ F [x].

eÔkola diapist¸noume ìti kai to monikì polu¸numo d−1 d(x) n tic ikanopoieÐ. d(x) ∈ F [x] dÔo mègistoi koinoÐ diairètec twn f (x) kai g(x). tìte to p(x) diaireÐ èna toulˆqiston apì ta f (x). p(x) ∈ F [x]. Prin asqolhjoÔme me autì. n n n Monadikìthta: 'Estw c(x). Apì th sqèsh deg r(x) < deg d(x) kai tou orismoÔ tou d(x) sunˆgoume ìti r(x) = 0.8 L mma. An p(x)|f (x)g(x). Epeid  ta c(x) kai d(x) eÐnai monikˆ. r(x) ∈ F [x] me tic idiìthtec f (x) = q(x)d(x) + r(x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). Tèloc. .2. èqoume d−1 d(x) = (d−1 a(x))f (x) + (d−1 b(x))g(x). 'Omoia paÐrnoume d(x)|c(x).1 5) èqoume c(x) = rd(x) gia kˆpoio mh mhdenikì r ∈ F . ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. Gia na deÐxoume thn idiìthta 2) ston orismì tou mkd.5). Apì th sqèsh (??) sumperaÐnoume ìti c(x)|d(x). c(x)|g(x) kai to d(x) eÐnai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) paÐrnoume apì thn idiìthta 2) tou orismoÔ ìti c(x)|d(x). paÐrnoume r = 1.110 2 DaktÔlioi Ja deÐxoume ìti to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . g(x). Apì thn Prìtash 2. èstw c(x) ∈ F [x] me c(x)|f (x) kai c(x)|g(x). 'Estw dn o megistobˆjmioc suntelest c tou d(x). 'Eqoume apodeÐxei ìti upˆrqei d(x) ∈ F [x] pou ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). upˆrqoun q(x). Epeid  c(x)|f (x). Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti d(x)|g(x). 2. Endèqetai to d(x) na mhn eÐnai monikì. 'Opwc sthn perÐptwsh tou daktulÐou Z twn akeraÐwn. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma (bl. afoÔ d(x) = 0 kai epeid  to F eÐnai s¸ma to dn eÐnai antistrèyimo. g(x). Epomènwc d(x)|f (x).3. AfoÔ to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2). deg r(x) < deg d(x). DÔo polu¸numa ja lègontai sqetikˆ pr¸ta an o µκδ touc eÐnai to 1. g(x)) = a(x)f (x)+b(x)g(x). Antikajist¸ntac èqoume r(x) = f (x) − q(x)d(x) = f (x) − q(x)(a(x)f (x) + b(x)g(x)) = (1 − q(x)a(x))f (x) + (−q(x)b(x))g(x) kai ˆra r(x) ∈ I. ac apodeÐxoume èna apotèlesma pou eÐnai anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. kai to L mma 1.3. EÐnai dn = 0. upˆrqei kai ed¸ ènac praktikìc trìpoc pou upologÐzei ton µκδ kai poluwnuma a(x).

An f (x) = p1 (x) . .3. . ìpou ci ∈ F gia kˆje i. pm (x) = q1 (x) . Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x). ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. 'Estw ìti to p(x) den diaireÐ to f (x). Epilègoume èna g(x) ∈ M elˆqistou bajmoÔ. QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. 'Estw n > 1. Apì to Je¸rhma 2. Tìte. H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia. . Epeid  to p(x) diaireÐ to a(x)f (x)g(x) kai to b(x)p(x)g(x). Apìdeixh.3. pi (x) anˆgwgo. b(x) ∈ F [x] me deg a(x) < deg g(x) kai deg b(x) < deg g(x).10 Je¸rhma. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. Tìte kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn sto F [x]. to p1 (x) ja eÐnai thc morf c c1   c1 q1 (x). 'Ara g(x) = a(x)b(x) gia kˆpoia a(x). pm (x) = cm qm (x). ìpou c1 ∈ F − {0}. opìte paÐrnoume g(x) = a(x)f (x)g(x) + b(x)p(x)g(x). .2. f (x) = p1 (x) . 'Estw F èna s¸ma kai a1 (x). b(x) ∈ F [x] me 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). . tìte to p(x) ja diaireÐ èna toulˆqiston apì ta ai (x). AfoÔ g(x) ∈ M . .7): MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. . ja diaireÐ kai to g(x). . 'Ara p1 (x) = c1 q1 (x) kai c1 q1 (x) = q1 (x) . 'Estw F èna s¸ma. . Apì to Pìrisma 2. tìte n = m kai metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh èqoume p1 (x) = c1 q1 (x). an (x). p(x) ∈ F [x]. pi (x) ∈ F [x]. p(x)) = 1. an (x).7 upˆrqoun a(x). Gia m = 1 èqoume p1 (x) = q1 (x) . afoÔ to F [x] eÐnai akeraÐa perioq  kai . pm (x).2.2. . 2. . To Ðdio sumbaÐnei tìte kai gia to ginìmenì touc a(x)b(x) = g(x).9 èqoume (endeqomènwc metˆ apì kˆpoia anadiˆtaxh) ìti p1 (x)|q1 (x). . Monadikìthta (SÔgkrine me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. qn (x). qn (x). . .3. Apìdeixh. ìpou kˆje pi (x) kai qj (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. 2.3. pou eÐnai ˆtopo. . qn (x). Epeid  to q1 (x) eÐnai anˆgwgo. to g(x) den eÐnai anˆgwgo (kˆje anˆgwgo polu¸numo eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno anag¸gwn). Diairetìthta PoluwnÔmwn 111 Apìdeixh.3. . 'Uparxh (SÔgkrine me thn apìdeixh thc Prìtashc 1. . . An p(x)|a1 (x) . . Apì to elˆqisto tou bajmoÔ tou g(x) prokÔptei ìti a(x) ∈ M kai b(x) ∈ M kai katˆ sunèpeia ta a(x) / / kai b(x) grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn. 'Omwc to p1 (x) den eÐnai mia stajerˆ afoÔ eÐnai anˆgwgo.9 Pìrisma.1): 'Estw M to sÔnolo twn f (x) ∈ F [x] pou den grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn kai èstw ìti M = ∅. .

. ta pi (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa kai oi ri eÐnai jetikoÐ akèraioi. . r(x)) (giatÐ.). .9 paÐrnoume ìpwc prin ìti p1 (x) = c1 q1 (x). . 'Estw f (x). qn (x). Kata analogÐa me thn perÐptwsh tou Z. pm (x) = q1 (x) . m upˆrqoun ci ∈ F − {0} me pi (x) = ci qi (x).2. rn−1 (x) = qn+1 (x)rn (x) + 0.112 2 DaktÔlioi q1 (x) = 0 paÐrnoume c1 = q2 (x) . H paragontopoÐhsh aut  onomˆzetai h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn Gia parˆdeigma. 'Estw t¸ra m > 1. o algìrijmoc autìc sunÐstatai se diadoqikèc efarmogèc tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x] kai thc akìloujhc parat rhshc: an sto F [x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + r(x). . r1 (x) = q3 (x)r2 (x) + r3 (x). . g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. tìte to s−1 p(x) eÐnai anˆgwgo kai monikì. . g(x) ∈ F [x] kai thn eÔresh poluwnÔmwn a(x) kai b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). SÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma kˆje f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ monadikì trìpo wc f (x) = cp1 (x)r1 . metˆ apì anadiˆtaxh.3. . qn (x) kai to Pìrisma 2. ········· rn−2 (x) = qn (x)rn−1 (x) + rn (x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). . gia kˆpoio c1 ∈ F −{0}. Apì thn epagwgik  upìjesh prokÔptei ìti m − 1 = n − 1 kai ìti. EÐnai fanerì ìti an to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo kai èqei megistobˆjmio suntelest  s. qn (x). . . g(x) = q1 (x)r0 (x) + r1 (x). tìte µκδ(f (x). r0 (x) = q2 (x)r1 (x) + r2 (x). Autì eÐnai ˆtopo (Prìtash 2. g(x)) = µκδ(g(x). . . gia kˆje i = 2. O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] 'Estw F èna s¸ma. pm (x)rm . pm (x) = c1 q2 (x) . kai p2 (x) . .4) kai ˆra n = 1. O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] qrhsimopoieÐtai gia ton upologismì tou µκδ dÔo poluwnÔmwn f (x). Apì thn isìthta p1 (x) . h anˆlush tou x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 ∈ R[x] se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 = (x2 + 1)2 (x − 1). . Apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume diadoqikˆ f (x) = q0 (x)g(x) + r0 (x). deg r0 (x) < deg g(x) deg r1 (x) < deg r0 (x) deg r2 (x) < deg r1 (x) deg r3 (x) < deg r2 (x) deg rn (x) < deg rn−1 (x) (0) (1) (2) (3) (n) . . H antÐstoiqh anˆlush tou idÐou poluwnÔmou an jewrhjeÐ wc stoiqeÐo tou C[x] eÐnai (x − i)2 (x + i)2 (x − 1). ìpou c ∈ F − {0}.

kai oÔtw kˆje ex c. (0 ) (1 ) (2 ) (n − 1 ) (n ) AntikajistoÔme t¸ra to rn−1 (x) apì thn (n − 1) sthn (n) . Ta a(x). Upojètoume ìti to rn+1 (x) eÐnai to pr¸to upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. Efarmìzontac diadoqikˆ thn parat rhsh pou epishmˆname prin paÐrnoume µκδ(f (x). . 'Ena parˆdeigma ìpou efarmìzetai o parapˆnw algìrijmoc upˆrqei amèswc parakˆtw. eÐnai gn sia fjÐnousa.2. Diairetìthta PoluwnÔmwn 113 Metˆ apì peperasmèno pl joc bhmˆtwn ja broÔme èna upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. . Lambˆnoume ètsi mia parˆstash thc morf c rn (x) = an−3 (x)rn−3 (x) + bn−2 (x)rn−2 (x). tìte eÐnai fanerì ìti µκδ(f (x). g(x)) = µκδ(rn (x). 0). r1 (x)) = · · · = µκδ(rn (x). r0 (x)) = µκδ(r0 (x). Sto tèloc ja prokÔyei mia parˆstash thc morf c rn (x) = A(x)f (x) + B(x)g(x). An s eÐnai o megistobˆjmioc suntelest c tou rn (x) èqoume s−1 rn (x) = s−1 A(x)f (x) + s−1 B(x)g(x) opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = s−1 A(x) kai b(x) = s−1 B(x). g(x)) = µκδ(g(x). kai efarmìzontac thn parakˆtw diadikasÐa. thn (n). giatÐ h akoloujÐa twn fusik¸n arijm¸n deg g(x) > deg r0 (x) > deg r1 (x) > deg r2 (x) > . Grˆfoume tic isìthtec (0) − (n) wc ex c r0 (x) = f (x) − q0 (x)g(x) r1 (x) = g(x) − q1 (x)r0 (x) r2 (x) = r0 (x) − q2 (x)r1 (x) ········· rn−1 (x) = rn−3 (x) − qn−1 (x)rn−2 (x) rn (x) = rn−2 (x) − qn (x)rn−1 (x). An s eÐnai o megistobˆjmioc ìroc tou (mh mhdenikoÔ poluwnÔmou) rn (x). 0) = s−1 rn (x). Sthn isìthta aut  antikajistoÔme to rn−3 (x) apì thn isìthta (n − 2) . rn+1 (x) = 0. b(x) prosdiorÐzontai me diadoqikèc antikatastˆseic xekin¸ntac apì thn proteleutaÐa isìthta. .3.

2) 'Estw f (x) = x4 +2x3 +4x2 +8x+9 ∈ Zp [x] kai g(x) = x2 +2x+3 ∈ Zp [x]. 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(f (x) − (6x)g(x)). èqoume x + 6 = (3x + 4)f (x) + (3x2 + 4x + 2)g(x).3. qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio Algìrijmo.11 ParadeÐgmata.3. To antÐstrofo tou 4 sto Z7 eÐnai to 2. ¸ste µκδ(f (x).4. kai ja prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x) tètoia ¸ste µκδ(f (x). BrÐskoume ta ex c f (x) = (6x)g(x) + 5x2 + 4x + 5 g(x) = (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) + 4x + 3 5x2 + 4x + 5 = (3x + 4)(4x + 3) + 0. Gia ton Algìrijmo DiaÐreshc efarmìzoume th mèjodo pou perigrˆyame sto Parˆdeigma 2. . Gia na prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x). grˆfoume thn proteleutaÐa isìthta wc 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) kai antikajistoÔme to 5x2 + 4x + 5 apì thn pr¸th. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x).114 2 DaktÔlioi 2. Metˆ apì prˆxeic brÐskoume 4x + 3 = (5x + 2)f (x) + (5x2 + 2x + 1)g(x). 'Ara µκδ(f (x). Ja upologÐsoume ton µκδ(f (x). g(x)). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). Pollaplasiˆzontac me to antÐstrofo tou 4 sto Z7 . To teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo eÐnai to 4x + 3. dhlad  to 2. g(x)) = 2(4x + 3) = x + 6. g(x) ∈ Z7 [x] ìpou f (x) = 4x4 + 2x3 + 6x2 + 4x + 5 kai g(x) = 3x3 + 5x2 + 6x. 1) 'Estw f (x). ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = 3x + 4 kai b(x) = 3x2 + 4x + 2. g(x)) èqei bajmì 2. Gia poioÔc p o µκδ(f (x).

. Ac to apodeÐxoume autì me dÔo trìpouc. ìpou f (x) ∈ F [x]. 3) 'Estw F èna s¸ma kai p(x). Apì thn upìjesh isqÔei µκδ(p(x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Apì to Je¸rhma 2. g(x)) = 2 ⇔ g(x) = µκδ(f (x). H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou ParadeÐgmatoc 1. 2. Apì thn upìjesh kai to Je¸rhma 2.2. .3. Epomènwc p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). To upìloipo 6x + 6 eÐnai 0 an kai mìno an p = 2   3. me f (x)|g(x)h(x) kai µκδ(f (x).7 èqoume 1 = a(x)p(x) + b(x)q(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 115 Epeid  µκδ(f (x).10 èpetai ìti h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai thc morf c f (x) = cp(x)n1 q(x)n2 p3 (x)n3 . Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Zp [x] brÐskoume f (x) = (x2 + 1)g(x) + 6x + 6. q(x) ∈ F [x] diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. pm (x)nm . 1. q(x). dhlad  p(x)q(x)|f (x). g(x)) = 1.2. . p3 (x). b(x) ∈ F [x]. pm (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa.3. Sunep¸c p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) kai p(x)q(x)|b(x)q(x)f (x). ìpou oi ni eÐnai jetikoÐ akèraioi kai ta p(x). g(x)). tìte p(x)q(x)|f (x). g(x)) ⇔ g(x)|f (x).8 1). tìte den upˆrqoun polu¸numa . Tìte f (x)|h(x). IsqÔei p(x)q(x)|p(x)f (x). 4) 'Estw f (x). An p(x)|f (x) kai q(x)|f (x). 5) Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa. .2. Apì ton orismì tou µκδ kai epeid  to g(x) eÐnai monikì eÐnai fanerì ìti g(x) = µκδ(f (x). h(x) ∈ F [x]. q(x)) = 1. g(x). ìpou a(x). opìte f (x) = a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). blèpoume apì thn Prìtash 2. 'Ara p(x)q(x)|f (x). Ja apodeÐxoume ed¸ ìti an n > 2. .3.4 2) ìti deg µκδ(f (x). . g(x))|g(x) kai to g(x) eÐnai deutèrou bajmoÔ kai monikì.

Jewr¸ntac bajmoÔc èqoume b + c − 1 ≥ deg(h(x)g(x) − h(x) g(x)) ≥ deg(f (x))n−1 = (n − 1)a.3. . 'Ara to (f (x))n−1 diaireÐ to h(x)g(x) − h(x) g(x) sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Efarmog . Gia parˆdeigma. g(x)) = 1 tètoia ¸ste (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . pou eÐnai ˆtopo.3.9 kai katˆ sunèpeia diaireÐ ton µκδ(f (x). (h(x))n−1 ) = 1. h apìdeixh tou Jewr matoc tou Fermat gia to Z eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai jewreÐtai èna apì ta shmantikˆ epiteÔgmata twn sÔgqronwn Majhmatik¸n. h(x)) = 1 èqoume ìti µκδ((f (x))n−1 . h(x)) = 1. 'Estw ìti upˆrqoun f (x). QwrÐc blˆbh thc genikìthtac mporoÔme na upojèsoume ìti a ≥ b kai a ≥ c. An kai oi daktÔlioi Z kai F [x] parousiˆzoun pollèc shmantikèc omoiìthtec. Kˆje anˆgwgoc koinìc parˆgontac twn f (x).8 7. g(x). c. ìpwc èqoume  dh epishmˆnei sthn Efarmog  1. 'Estw ìti oi bajmoÐ twn f (x). g(x). sto Z3 [x] èqoume x3 + (x + 1)3 = (2x + 1)3 . ShmeÐwsh To Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa den alhjeÔei gia tuqaÐo s¸ma F sth jèsh tou C.116 2 DaktÔlioi f (x). Apì aut  kai thn arqik  sqèsh paÐrnoume (f (x))n−1 (f (x)g(x) − f (x) g(x)) = (h(x))n−1 (h(x)g(x) − h(x) g(x)). b. Epeid  µκδ(f (x). g(x)) pou eÐnai 1. Epeid  isqÔei a ≥ b kai a ≥ c paÐrnoume 2a − 1 ≥ (n − 1)a opìte n ≤ 2. h(x) eÐnai antÐstoiqa a. ParagwgÐzontac thn arqik  sqèsh kai diair¸ntac me to n lambˆnoume (f (x))n−1 f (x) + (g(x))n−1 g(x) = (h(x))n−1 h(x) . 'Ara èqoume µκδ(f (x). h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ tètoia ¸ste µκδ(f (x). g(x). g(x)) = 1 kai (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . h(x) diaireÐ to g(x) sÔmfwna me to Pìrisma 2. h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ me µκδ(f (x). Gia thn apìdeixh ja qreiastoÔme stoiqei¸deic idiìthtec thc parag¸gou poluwnÔmou me suntelestèc apì to C tic opoÐec ja jewr soume gnwstèc.

Ed¸. isqÔei µκδ(xm −1. F = Q f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. 'Estw f (x). r (x) ∈ E[x] me deg r (x) < deg g(x). x6 − 1) sto F [x]. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Tìte upˆrqoun monadikˆ f0 (x). b(x) me tic parapˆnw idiìthtec den eÐnai monadikˆ. F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1 g(x) = x3 + 4x2 + x − 6. g(x) = x3 + 1. xn − 1) = xd − 1. Parˆdeigma 1. Sto Z[x] jewroÔme ta f (x) = x5 +3x4 +x3 +4x2 −3x−1. Na upologisteÐ o mkd twn parakˆtw poluwnÔmwn sto F [x]. g(x) ∈ F [x] dÔo polu¸numa me g(x) = 0. ApodeÐxte ìti sto F [x]. Qrhsimopoi¸ntac ton algìrijmo diaÐreshc deÐxte ìti to f (x) den diaireÐtai me to g(x). 'Estw F èna upìswma tou s¸matoc E kai f (x). iv. g(x) sto F [x] isoÔtai me ton µκδ twn f (x). Sumperˆnete ìti o µκδ twn f (x).2 i. g(x) = 3x2 + 2. g(x) = 3x2 + 2. ProsdiorÐste ton µκδ(x8 − 1. Diairetìthta PoluwnÔmwn 117 Ask seic 2. g(x) = x2 + 1. . 5. iii. . 2. ApodeÐxte ìti q(x) = q (x) kai r(x) = r (x). 6. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai deg g(x) ≥ 1.2. F = C. 3. apodeÐxte ìti to f (x) diaireÐtai me to g(x).3. ìpou d = µκδ(m. An sto C[x] isqÔei f (x)|g(x) tìte kai sto R[x] isqÔei f (x)|g(x). vi. g(x) ∈ R[x]. 'Estw f (x). axÐzei na parathr sei kaneÐc ìti (ìpwc kai sthn perÐptwsh tou µκδ akeraÐwn arijm¸n) ta polu¸numa a(x). F = Z5 f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. f (x) = x5 + 1. ii. g(x) ∈ F [x]. 2 . ìpou to F eÐnai èna s¸ma. g(x) = x2 +x+1. v. n). r(x) ∈ F [x] me deg r(x) < deg g(x) kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) gia dÔo polu¸numa q (x). Apì tic dÔo tautìthtec diaÐreshc sto F [x] kai E[x] èqoume ìti f (x) = q(x)g(x) + r(x) gia dÔo polu¸numa q(x). b(x) ∈ F [x] ¸ste µκδ(f (x). g(x) = x3 + 4x2 + x − 6.3 1. 4. Sth sunèqeia na brejoÔn a(x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). 7. F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1.8 9). fn (x) ∈ F [x] me f (x) = fn (x)g(x)n + · · · + f1 (x)g(x) + f0 (x). An ìmwc jewr soume ta polu¸numa autˆ sto Z5 [x]. g(x) sto E[x]. F = Z7 f (x) = x3 − ix2 + 4x − 4i. . Upìdeixh: Bl. deg fi (x) < deg g(x) ìpou fn (x) = 0.2. .

12. Gia poioÔc pr¸touc p to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x) i. . Sto Zp [x]. b(x) ∈ F [x] me f (x) = c1 a(x)n . ii. i. An upˆrqei h(x) ∈ F [x] me f (x)g(x) = h(x)n . èqei mh mhdenikì stajerì ìro. ii. g(x) ∈ F [x]. iii. 0. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei anˆgwgo polu¸numo sto F [x] bajmoÔ ≥ n. èstw f (x) = x3 − 4x2 + 3x. Efarmìste ton Algìrijmo DiaÐreshc sta polu¸numa f (x. tìte upˆrqoun a(x). 9. x2 − 3x + 2) = 1. 'Estw F èna s¸ma. 11. g(x) = x2 − 3x + 2. g(x) = c2 b(x)n . eÐnai mh mhdenikì. 'Estw f (x). Na prosdioristeÐ èna mh mhdenikì f (x) ∈ Q[x] bajmoÔ to polÔ 3 tètoio ¸ste µκδ(f (x). ii. g(x. 2. y) = x2 y 2 − xy + 1. ApodeÐxte ìti den upˆrqei f (x) ∈ R[x] tètoio ¸ste (x−1)143 +(x+1)2002 = f (x)13 . (Q[x])[y] ii. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. 1. 13. ci ∈ F . 14. (Q[y])[x]. Sto Zp [x]. ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeira to pl joc anˆgwga polu¸numa sto F [x]. y) = x2 − y jewr¸ntac autˆ wc stoiqeÐa tou i.118 2 DaktÔlioi 8. 'Estw ìti to F eÐnai peperasmèno. èstw f (x) = 2x3 − 3x2 + x + 6. x2 + 1) = 1 kai µκδ(f (x). g(x) = x2 − 2x. g(x)) eÐnai i. Gia poioÔc pr¸touc p o bajmìc tou µκδ(f (x). ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. 10. sqetikˆ pr¸ta polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ.

Autèc anafèrontai se rÐzec poluwnÔmwn. Tìte to f (x) èqei to polÔ deg f (x) rÐzec sto F . .2. 2. 2. Gia parˆdeigma. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. to f (x) eÐnai mia mh mhdenik  stajerˆ kai katˆ sunèpeia den èqei rÐzec. Apìdeixh. RÐzec PoluwnÔmwn 119 2. RÐzec poluwnÔmwn 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x) ∈ R[x]. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] èna mh mhdenikì polu¸numo. 2. Tìte: 1) To upìloipo thc diˆireshc tou f (x) me to x − a eÐnai to f (a). mporoÔme na sunˆgoume apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] shmantikˆ sumperˆsmata pou aforoÔn rÐzec enìc f (x) ∈ F [x]. oi rÐzec tou x2 − 5x + 6 ∈ R[x] eÐnai oi 2 kai 3. èstw r(x) = c ∈ F . 'Ena stoiqeÐo a ∈ R onomˆzetai rÐza tou f (x) an f (a) = 0. deg r(x) < 1. 2) To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an x − a|f (x). en¸ to x2 + 1 ∈ R[x] den èqei rÐzec sto R. An ìmwc jewr soume ìti x2 + 1 ∈ C[x]. f (x) ∈ F [x] kai a ∈ F . An to f (x) den èqei rÐzec sto F tìte to Je¸rhma alhjeÔei.4. r(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = q(x)(x − a) + r(x). 'Estw t¸ra ìti alhjeÔei to Je¸rhma gia kˆje polu¸numo bajmoÔ n − 1. 'Estw F èna s¸ma.2 Pìrisma. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] upˆrqoun q(x). tìte oi rÐzec tou eÐnai to i kai to −i.4 RÐzec PoluwnÔmwn Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo melet same idiìthtec tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. èstw F . Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma èqoume f (x) = (x − a)g(x). g(x) ∈ F [x]. pou  tan anˆlogec me idiìthtec tou Z. 1. Sthn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma.4.4. 'Ara c = f (x) − q(x)(x − a) kai katˆ sunèpeia c = f (a) − q(a)(a − a) = f (a). Epeid  deg r(x) < 1 to r(x) eÐnai èna stajerì polu¸numo. 'Estw a ∈ F mia rÐza tou f (x). Ja qrhsimopoi soume epagwg  sto n = deg f (x). Sthn Parˆgrafo aut  ja exetˆsoume ˆllec shmantikèc idiìthtec tou F [x] gia tic opoÐec den upˆrqoun antÐstoiqec idiìthtec tou Z. To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − a eÐnai 0. Gia n = 0. dhlad  an kai mìno an x − a|f (x).1 Je¸rhma. Apìdeixh.

Prˆgmati.4. afoÔ to i + j an kei sto sÔnolo {2.4.4 Efarmog . Dhlad . .4. Gia to skopì autì èstw 2. ParathroÔme ta ex c: 1. . S = {b ∈ Zp − {0}|b = x2 gia kˆpoio x ∈ Zp }. r2 tou S eÐnai diakekrimèna. ArkeÐ na deÐxoume ìti S = T . . sth jèsh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x]. . 'Omwc den eÐnai dunatì na isqÔei h teleutaÐa isìthta. parìlo pou o bajmìc tou eÐnai 3. .4 2) paÐrnoume deg g(x) = n − 1. epeid  to x − a pou emfanÐzetai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. 2. Tìte eÔkola epalhjeÔoume me prˆxeic sto Z6 ìti f (a) = 0 gia kˆje a ∈ Z6 .2 den alhjeÔei ìtan o R den eÐnai akeraÐa perioq . 22 .120 2 DaktÔlioi Apì thn Prìtash 2. Tìte to a èqei p−1 tetragwnik  rÐza sto Zp an kai mìno an a 2 = 1. .4. IsqÔei S ⊆ T . 2r = p − 1} pou den perièqei to 0. pou eÐnai ènac akèraioc arijmìc lìgw thc upìjeshc.1 eÐnai monikì. Apì thn epagwgik  upìjesh.2 isqÔoun kai ìtan sth jèsh tou s¸matoc F upˆrqei mia akeraÐa perioq  R. kai T = {b ∈ Zp |br = 1}. 2) To Pìrisma 2. 2. Gia parˆdeigma. . mporoÔme na efarmìsoume ton Algìrijmo DiaÐreshc sto R[x]. to stoiqeÐo 2 ∈ Z3 den èqei tetragwnik  rÐza sto Z3 . . Apì ekeÐ kai pèra oi apodeÐxeic den diaforopoioÔntai. . Prˆgmati. To f (x) èqei 6 rÐzec sto Z6 .3. p−1 Prˆgmati. to g(x) èqei to polÔ n − 1 rÐzec sto F . 2 Ja deÐxoume ìti: upˆrqei x ∈ Zp me a = x2 an kai mìno an ar = 1.4. èstw r = . EÔkola blèpoume ìti sto Z3 h exÐswsh x2 = 2 den èqei lÔsh. 'Ara to pl joc twn riz¸n tou f (x) eÐnai to polÔ 1 + (n − 1) = n. 1) To Je¸rhma 2.3 Shmei¸seic. Je¸rhma 2.5. 3.1 kai to Pìrisma 2. Ta stoiqeÐa 12 . èstw f (x) = x3 −x ∈ Z6 [x]. an i2 = j 2 tìte (i − j)(i + j) = 0 kai epeid  o Zp eÐnai akeraÐa perioq  paÐrnoume i = j   i + j = 0.2. To epìmeno krit rio tou Euler perigrˆfei ta stoiqeÐa tou Zp pou èqoun tetragwnik  rÐza sto Zp : 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc kai a ∈ Zp me a = 0.4. tìte s = x2 gia kˆpoio mh mhdenikì x ∈ Zp . opìte apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat paÐrnoume sr = x2r = xp−1 = 1. Prˆgmati. an s ∈ S .

'Otan ìmwc o bajmìc tou f (x) eÐnai 2   3 èqoume to akìloujo apotèlesma. Exetˆzoume t¸ra an to x3 + x2 + 2 eÐnai anˆgwgo. Epeid  to f (x) den eÐnai anˆgwgo. Epeid  to polu¸numo autì èqei bajmì 3.2. h(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = g(x)h(x). . a = 0. Epeid  deg f (x) = 2   3 sumperaÐnoume ìti èna toulˆqiston apì ta h(x) kai g(x) èqei bajmì 1. Pr¸ta elègqoume an to f (x) èqei rÐzec sto Z3 . b ∈ F .6 Efarmogèc. apì thn Prìtash 2.5 èqoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x].1 2) eÐnai fanerì ìti an to f (x) eÐnai anˆgwgo.1 2) sumperaÐnoume ìti x − 2|f (x). tìte den èqei rÐza sto F . ìpou deg g(x) < deg f (x) kai deg h(x) < deg f (x).2. Apìdeixh. UpologÐzoume ta f (0).5 Prìtash.4.4.2 giatÐ kˆje stoiqeÐo tou T eÐnai rÐza tou poluwnÔmou xr − 1 ∈ Zp [x]. Me prˆxeic diapist¸noume ìti to x3 + x2 + 2 den èqei rÐza sto Z3 . 2. autì èpetai apì to Pìrisma 2. Apì to Je¸rhma 2. 1) Ja prosdiorÐsoume thn anˆlush tou f (x) = x4 +2x3 +x2 +2x+2 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. An to f (x) den èqei rÐza sto F tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) = 2   3. Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Z3 [x] brÐskoume ìti f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2). Allˆ kˆje polu¸numo sto F [x] bajmoÔ 1 eÐnai thc morf c ax + b.4. To sÔnolo T perièqei to polÔ r stoiqeÐa. RÐzec PoluwnÔmwn 121 3. To antÐstrofo genikˆ den isqÔei. Gia parˆdeigma to (x2 + 1)2 ∈ R[x] den èqei rÐza sto R kai den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. RÐzec kai anˆgwga polu¸numa 'Estw f (x) ∈ F [x] me deg f (x) > 1.4. Prˆgmati. Apì to Je¸rhma 2. upˆrqoun mh stajerˆ g(x). Apì ta 1. 'Ara deg f (x) = deg h(x) + deg g(x).3 sumperaÐnoume ìti S = T . ìpou a. Ja deÐxoume ìti to f (x) èqei mia toulˆqiston rÐza sto F . 'Estw ìti deg f (x) = 2   3 kai ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto F [x].4. 'Ara h zhtoÔmenh anˆlush tou f (x) eÐnai f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2).4. f (1) kai f (2) kai diapist¸noume ìti f (2) = 0. kai sunep¸c èqei rÐza (thn −a−1 b) sto F . 2.4.

g(x) ∈ Zp [x]. èstw f (x) = xp − x kai g(x) = x(x − 1)(x − 2) . Dhlad  èqoume g(x)|f (x).122 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. . 4) 'Estw F èna ˆpeiro s¸ma kai f (x). paÐrnoume apì to Parˆdeigma 2. èstw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp . kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x). Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. . O suntelest c tou x tou aristeroÔ mèlouc thc isìthtac (??) sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai . Apì to Pìrisma 2. apì th sqèsh g(x)|f (x) sumperaÐnoume ìti f (x) = cg(x) gia kˆpoio c ∈ Zp . 'Opwc akrib¸c sthn apìdeixh thc Efarmog c 2) . . Sunep¸c apì to Je¸rhma 2. (x − (p − 1)). Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F ⇔ f (x) = g(x). Epeid  ta polu¸numa x − a. Tìte kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x) − g(x). . .1 ∈ Zp en¸ o suntelest c tou x sto dexiì mèloc thc (??) eÐnai (−1)(−2) . tìte eÐnai profanèc ìti f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . (x − (p − 1)). 'Estw t¸ra ìti p > 2. eÐnai monikˆ anˆgwga kai anˆ dÔo diˆfora. .·(p−1) sto Zp .4. a = 0. ParathroÔme ìti ta f (x) kai g(x) eÐnai monikˆ. · (p − 1) ∈ Zp .3. 1. 'Estw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . (1) Prˆgmati. afoÔ 1 ≡ −1 mod 2. 'Ara c = 1 kai f (x) = g(x). . · (p − 1). Telikˆ sto Z èqoume −1 ≡ (p − 1)! mod p.4. . EÐnai fanerì ìti to zhtoÔmeno isqÔei gia p = 2. AntÐstrofa. . 5) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x). Epeid  ìmwc deg g(x) = deg f (x).2 èqoume ìti f (x) − g(x) = 0. . . 3) (Je¸rhma tou Wilson) Gia kˆje pr¸to arijmì p isqÔei (p − 1)! ≡ −1 mod p. g(x) ∈ F [x].1 2) sumperaÐnoume ìti x − a|f (x) gia kˆje a ∈ Zp . Sto Zp [x] isqÔei 2 DaktÔlioi xp − x = x(x − 1)(x − 2) . (−(p − 1)) = (−1)p−1 · 1 · 2 · . p − 1 ∈ Zp .11 2) ìti to ginìmenì touc diaireÐ to f (x). . . . Epeid  o p eÐnai perittìc èqoume (−1)p−1 = 1 kai ˆra −1 = 1·2·. . Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp ⇔ xp − x|f (x) − g(x). an f (x) = g(x). Prˆgmati. 'Ara sto Zp èqoume −1 = (−1)p−1 · 1 · 2 · . Tìte to polu¸numo g(x) − f (x) èqei ˆpeirec rÐzec. .

Kˆje polu¸numo f (x) ∈ C[x] GnwrÐzoume ìti kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x].3. . jetikoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston rÐza sto C. èstw ìti xp − x|f (x) − g(x) opìte upˆrqei h(x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (x) − g(x) = (xp − x)h(x). afoÔ ap − a = 0 gia kˆje a ∈ Zp apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat.4. . èqei to polÔ n = deg f (x) rÐzec sto F . . EÐdame sto Pìrisma 2.4. RÐzec PoluwnÔmwn 123 paÐrnoume ìti x(x − 1) . .4. Allˆ x(x − 1) . To Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac mac plhroforeÐ ìti ta anˆgwga polu¸numa tou C[x] eÐnai ta polu¸numa pou èqoun bajmì 1. (x − (p − 1)) = xp − x. (x − an ). thc morf c 2. (x − (p − 1))|f (x) − g(x). an ∈ C (ìqi anagkastikˆ diakekrimèna).2. To parakˆtw Je¸rhma apodeÐqthke apì ton Gauss sth didaktorik  diatrib  tou to 1799 kai eÐnai tìso shmantikì gia thn 'Algebra me apotèlesma na onomˆzetai to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. ¯ ¯ f = g ⇒ f (x) = g(x). tìte ¯ ¯ f = g ⇒ xp − x|f (x) − g(x). g(x) ∈ F [x]. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). To Pìrisma 2.2 ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ F [x]. .9 mac . GnwrÐzoume ìti to antÐstrofo genikˆ den isqÔei (bl.4.4.8 Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac.10). AntÐstrofa. Parˆgrafo 2. me c ∈ C \ {0} kai a1 .4. 2. p pr¸toc. g : F → F (bl. .4. Epomènwc isqÔei to ex c. Kˆje f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n ≥ 1 èqei mia paragontopoÐhsh f (x) = c(x − a1 )(x − a2 ) . Ja paraleÐyoume thn apìdeixh giatÐ ìlec oi gnwstèc apodeÐxeic qrhsimopoioÔn mèsa pou uperbaÐnoun to skopì tou biblÐou autoÔ. H Efarmog  2. grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn (Je¸rhma 2. Parˆdeigma 2. Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac Ja asqolhjoÔme t¸ra me polu¸numa twn opoÐwn oi suntelestèc an koun sto R   to C. .2) eÐnai Ðsec. 2.4.2. H efarmog  2. . .7). F s¸ma.9 Pìrisma.7 ShmeÐwsh. ìpou to F eÐnai s¸ma.6 5) mac plhroforeÐ ìti an F = Zp .6 4) mac plhroforeÐ ìti an to F eÐnai ˆpeiro isqÔei to antÐstrofo. EÐnai profanèc ¯¯ ìti an f (x) = g(x) tìte oi antÐstoiqec poluwnumikèc sunart seic f . Tìte èqoume f (a) − g(a) = (ap − a)h(a) = 0 gia kˆje a ∈ Zp . .

UpenjumÐzoume ìti an z ∈ C. z z ∈ R. dhlad  an kai mìno an b2 − 4ac < 0. 'Estw f (x) = ax2 + bx + c ∈ R[x].4. tìte kai o suzug c tou. 'Estw t¸ra f (x) ∈ R[x] èna polu¸numo bajmoÔ ≥ 3.1 2) dÐnei ìti x − z|f (x) kai x − z |f (x) sto C[x]. 'Estw z ∈ C mÐa rÐza tou f (x) ∈ R[x].5. ¯ ¯ z 2.4. z2 ∈ C. To f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an • f (x) = ax + b. Jewr¸ntac ìti f (x) ∈ C[x]. . 2. ¯ Epeid  isqÔei z = z apì to Parˆdeigma 2.10 Je¸rhma. 'Ena apotèlesma pou mac bohjˆ na prosdiorÐzoume pijanèc rhtèc rÐzec enìc poluwnÔmou pou èqei akeraÐouc suntelestèc eÐnai to epìmeno.4. a = 0. to f (x) èqei mia rÐza z ∈ C. ¯ eÐnai rÐza tou f (x). afoÔ (x − z)(x − z ) = x ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ sÔmfwna me thn 'Askhsh 2. ja prosdiorÐsoume t¸ra ìla ta anˆgwga polu¸numa tou R[x]. b ∈ R) tìte o suzug c tou z eÐnai z = a − bi. 'Eqoume z1 + z2 = z1 + z2 . 1. Tìte suntelestèc.11 3) èqoume ìti (x − z)(x − ¯ z )|f (x) sto C[x]. 1. Qrhsimopoi¸ntac ta prohgoÔmena. Ja deÐxoume ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo. Epeid  ¯ deg f (x) > 2 autì shmaÐnei ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. z = a + bi(a. ¯ h Prìtash 2. 'Estw z ∈ C−R. Apìdeixh. Apì thn Prìtash 2. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. f (x) = fn xn + · · · + f1 x + f0 . An o migadikìc arijmìc z eÐnai rÐza tou f (x). 'Estw f (x) ∈ R[x].3. Allˆ parathroÔme ìti to (x − z)(x − z ) èqei pragmatikoÔc ¯ ¯ 2 − (z + z )x + z z kai z + z . 2.124 2 DaktÔlioi plhroforeÐ ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n èqei akrib¸c n rÐzec (ìqi anagkastikˆ diakekrimènec) sto C.   • f (x) = ax2 + bx + c kai b2 − 4ac < 0.2 èqoume ìti (x − z)(x − z )|f (x) sto R[x]. z1 · z2 = z1 · z2 gia ¯ kˆje z1 .3. Tìte paÐrnoume: 0 = f (z) ⇒ 0 = f (z) = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = f (¯). z . tìte to f (x) den eÐnai anˆgwgo. tou Jewr matoc to z eÐnai epÐshc rÐza. An z ∈ R. to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an den èqei kamiˆ pragmatik  rÐza. Apì to 1.

ParathroÔme ìti f (3) = 0. s ∈ Z. se ginìmeno anag¸gwn. ApodeÐxte ìti kˆje f (x) ∈ R[x] perittoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston pragmatik  rÐza. 3. Na brejeÐ èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 4 pou af nei upìloipa 3 kai 4 ìtan diairejeÐ me ta x − 1 kai x − 2 antÐstoiqa. ìpou r. ±3. SÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash oi upoy fiec rhtèc rÐzec tou f (x) eÐnai ±1. An to eÐnai mÐa rÐza tou f (x). Epeid  µκδ(r. exetˆzoume pr¸ta an to f (x) èqei rÐza sto Q. 'Estw f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]. Poia apì ta parakˆtw polu¸numa eÐnai anˆgwga epÐ tou F . F = Q c. . 'Ara x − 3|f (x). Apìdeixh. s) = 1. Gia poiouc pr¸touc p to x3 + 3x2 − 6x + 1 ∈ Zp [x] diaireÐtai me to x − 1. x2 − 7. Na brejeÐ to a ¸ste to upìloipo thc diaÐreshc tou x3 +2x2 −3ax+1 ∈ Q[x] me to x − 2 na eÐnai 1. RÐzec PoluwnÔmwn 125 r ∈Q s 2. èqoume r|a0 . ±2. 4. 2. F = Z11 e. s) = 1. D¸ste èna parˆdeigma poluwnÔmou sto R[x] bajmoÔ 2004 pou den èqei pragmatikèc rÐzec. F = C d.11 Prìtash. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume f (x) = (x − 3)(x2 + 2). x2 − 7. Me ìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti s|an .2. tìte r|a0 kai s|an . ±6. GiatÐ oi apant seic eÐnai diaforetikèc. F = Z5 . µκδ(r. Parˆdeigma.4. a. EÐnai fanerì ìti to x2 + 2 eÐnai anˆgwgo sto Q[x]. x3 − 9.4. Pìsec rÐzec èqei to x2 − x sto Z10 . Gia na broÔme thn anˆlush tou f (x) = x3 − 3x2 + 2x − 6 ∈ Q[x] Ask seic 2. Epomènwc o akèraioc r diaireÐ ton a0 sn . Apì th sqèsh f r = 0 paÐrnoume s an rn + an−1 rn−1 s + · · · + a1 rsn−1 + a0 sn = 0. x2 − 7. 6. F = R b. 2x3 + x2 + 2x + 2. 5.4 1. Sto Z11 .

2 16. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh tou x3 + 2x2 + x + 1 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. . ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ R[x]|f (1) = 0} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. Na brejeÐ èna polu¸numo sto Z5 [x] bajmoÔ to polÔ 4 pou epˆgei thn Ðdia apeikìnish Z5 → Z5 me aut n pou epˆgei to polu¸numo x9 +2x7 +3x3 +1. Z2 kai Z3 . 8. 15. AkeraÐa perioq . . Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x3 − 4x2 + 6x − 4 sto C an eÐnai gnwstì ìti mÐa rÐza tou eÐnai h 1 − i. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ F [x]|f (a1 ) = · · · = f (an ) = 0} eÐnai upodaktÔlioc tou F [x] kai ìti S = {(x − a1 ) · · · (x − an )g(x)|g(x) ∈ F [x]}. AlhjeÔei ìti to stoiqeÐo 3 ∈ Z11 èqei tetragwnik  rÐza. l ∈ N. 9. 12. ApodeÐxte ìti i. 13. ApodeÐxte ìti S = {(x − 1)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. Upˆrqei akèraioc b tètoioc ¸ste 7 ≡ b2 mod 31. 0<i<j<k<p . Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x4 + x2 + 1 sto C an eÐnai gnwstì √ −1 + i 3 ìti mÐa rÐza tou eÐnai h . an diakekrimèna stoiqeÐa tou. Sumperˆnete ìti an ìti x (k + l)2π n ≥ 3 tìte sun = 0. GiatÐ h apeikìnish R x → hmx ∈ R den eÐnai poluwnumik . 'Estw ζ = sun 2π 2π +ihm ∈ C ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. DeÐxte n n n − 1 = (x − 1)(x − ζ)(x − ζ 2 ) · · · (x − ζ n−1 ). Poia eÐnai h paragontopoÐhsh twn x4 + 2. C. 0<i<j<p ij ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p > 3. 11. 17. Na brejeÐ h paragontopoÐhsh tou x4 − 1 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn R. 'Estw F èna s¸ma kai a1 . .126 2 DaktÔlioi 7. ii. 10. . x5 + 3x4 + 2x + 1 ∈ Z5 [x] se ginìmeno anag¸gwn. 14. kai ijk ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p ≥ 5. n 0≤k<l≤n−1 18. AlhjeÔei ìti to S eÐnai s¸ma. ìpou k.

b ∈ Z me p = a + b kai ab ≡ 1 mod p. p−1 ! ≡ ±1 mod p. ApodeÐxte ìti i. 22. DeÐxte ìti to x − 1 diaireÐ to f (x) sto Z2 [x] an kai mìnon an to f (x) èqei ˆrtio pl joc mh mhdenik¸n suntelest¸n. eÐnai anˆgwgo an kai mìno an den upˆrqoun a. EÐnai praktikìc katˆ th gn¸mh sac autìc o algìrijmoc. 12 32 52 . H ˆskhsh aut  aforˆ polu¸numa uperˆnw tou Z2 kai skiagrafeÐ èna algìrijmo pou prosdiorÐzei ta anˆgwga polu¸numa. R kai C. iii. p pr¸toc. 24. . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc tètoioc ¸ste p ≡ 3 mod 4. 4 mod 6. KajorÐste ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 4 sto Z2 [x]. iii. ii. DeÐxte ìti an deg f (x) > 1 kai to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z2 [x] tìte to f (x) èqei stajerì ìro to 1 kai èna perittì pl joc mh-mhdenik¸n suntelest¸n. 23. ApodeÐxte ìti to x2 + 1 ∈ Zp [x]. Na brejeÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou 98! me to 101 kai na deiqjeÐ ìti (50!)2 ≡ −1 mod 101. (p − 2)2 ≡ 1 mod p. . . 2 21.2. p−1 2 2 ≡ 1 mod p. 20. . 12 22 32 . SuneqÐzontac thn prohgoÔmenh ergasÐa. ApodeÐxte ìti to x2 + x + 1 diaireÐ to (x + 1)n + xn + 1 sto C[x] an kai mìno an n ≡ 2. RÐzec PoluwnÔmwn Upìdeixh: Qrhsimopoi ste th sqèsh xp − x = p−1 i=0 (x 127 − i) ∈ Zp [x]. mporeÐte na breÐte ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 5 sto Z2 . i. .4. ii. Na brejeÐ h anˆlush tou f (x) = x4 − 2x3 − 2x + 4 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn Q. iv. 19.

JewroÔme to uposÔnolo R tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b . b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + a b a a b b b a · a b a a a b a b EÔkola elègqoume ìti to R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (to b). MetaxÔ tou R kai C upˆrqei h 1 − 1 kai epÐ apeikìnish φ:R a b −b a → a + bi ∈ C. 'Estw to sÔnolo R = {a. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi daktÔlioi) eÐnai na apofanjoÔme an dÔo apì autˆ eÐnai “Ðdia”.1. a. Ac doÔme èna polÔ aplì parˆdeigma. [1] antÐstoiqa. Autì shmaÐnei ìti oi prˆxeic sto R eÐnai ousiastikˆ Ðdiec me tic antÐstoiqec prˆxeic sto Z2 kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. b ∈ R} me tic sun jeic prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc. ìpwc lème. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai. To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n C = {a + bi|a.128 2 DaktÔlioi 2. Sunep¸c oi R kai Z2 èqoun tic Ðdiec idiìthtec wc daktÔlioi kai epomènwc den upˆrqei lìgoc diˆkris c touc.11 5). Parˆdeigma 2. isìmorfoi. . (Akrib c orismìc dÐnetai parakˆtw). EÔkola apodeiknÔetai ìti to R wc proc th prìsjesh −b a kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai daktÔlioc (bl. b ∈ R. sunìlwn pou eÐnai efodiasmèna me mÐa   perissìterec prˆxeic. Ac upologÐsoume tic eikìnec tou ajroÐsmatoc kai tou ginomènou dÔo pinˆkwn. tìte prokÔptoun oi pÐnakec gia ton Z2 . JewroÔme t¸ra to daktÔlio Z2 kai touc antÐstoiqouc pÐnakec: + [0] [1] [0] [0] [1] [1] [1] [0] · [0] [1] [0] [0] [0] [1] [0] [1] ParathroÔme ìti an stouc pr¸touc pÐnakec “metonomˆsoume” ta stoiqeÐa a kai b se [0].5 OmomorfismoÐ kai Ide¸dh OmomorfismoÐ daktulÐwn 'Ena apì ta pio basikˆ erwt mata pou sunantˆme sth melèth algebrik¸n susthmˆtwn (dhlad . Ac doÔme t¸ra èna ˆllo parˆdeigma.

C) kajorÐzontai pl rwc apì tic prˆxeic sto C (antÐstoiqa. ⊕. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai.5. Apì th skopiˆ thc 'Algebrac. 'Enac omomorfismìc daktulÐwn onomˆzetai isomorfismìc an eÐnai 1-1 kai epÐ apeikìnish. B ∈ R. . ìpwc lème. den upˆrqei lìgoc diˆkrishc twn R kai C. isìmorfoi. b ∈ R isqÔoun φ(a + b) = φ(a) ⊕ φ(b) kai φ(a · b) = φ(a) ∗ φ(b) An epiplèon h φ eÐnai epÐ (antÐstoiqa. an tautÐsoume ton pÐnaka A = a b me ton migadikì arijmì φ(A) = a + bi. ∗) dÔo daktÔlioi.1 Orismìc. φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. Mia apeikìnish φ : R → S onomˆzetai omomorfismìc daktulÐwn an gia kˆje a. Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. ·) kai (S. dhlad  apì th skopiˆ thc melèthc twn idiot twn twn prˆxewn twn R kai C. monomorfismìc).2. R). 'Estw (R. 2. φ a b −b a c d −d c =φ ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd = (ac − bd) + (ad + bd)i = (a + bi)(c + di) =φ Dhlad  èqoume a b −b a φ c d −c d . Epeid  h φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. tìte oi prˆxeic twn R kai −b a C eÐnai ousiastikˆ oi Ðdiec kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. φ(A + B) = φ(A) + φ(B).5. 1-1) ja onomˆzetai epimorfismìc (antÐstoiqa. sumperaÐnoume ìti oi prˆxeic sto R (antÐstoiqa. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 'Eqoume 129 φ a b −b a + c d −d c =φ a+c b+d −(b + d) a + c = (a + c) + (b + d)i = (a + bi) + (a + d)i =φ kai a b −b a +φ c d −c d . +.

4) H apeikìnish ϕ : C → C. Ja doÔme parakˆtw ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “sugkrÐnoume” dÔo daktulÐouc kai eidikˆ oi isomorfismoÐ eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “tautÐzoume” dÔo daktulÐouc. S h apeikìnish R → S . H apeikìnish. 1) 'Estw R = a b −b a 5). oi apeikonÐseic pou meletˆme sthn 'Algebra eÐnai sun jwc tètoiec pou diathroÔn tic prˆxeic twn algebrik¸n susthmˆtwn. 2) 'Estw R = {a. 2. H apeikìnish ∈ M2 (R) o daktÔlioc tou ParadeÐgmatoc 2.5.11 a b −b a ϕ : R → C. r → r. ϕ : R → Z2 . b} o daktÔlioc pou eÐdame sthn arq  aut c thc Paragrˆfou. ϕ(a + bi) = a − bi. ϕ(a) = [0] kai ϕ(b) = [1]. r → 0S . eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. 3) Gia kˆje daktÔlio R.2 ParadeÐgmata. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou onomˆzetai o tetrimmènoc omomorfismìc (  mhdenikìc omomorfismìc). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ ϕ((a + bi) + (c + di)) = ϕ((a + c) + (b + d)i) = (a + c) − (b + d)i = (a − bi) + (c − di) = ϕ(a + bi) + ϕ(c + di) kai ϕ((a + bi)(c + di)) = ϕ((ac − bd) + (ad + bc)i) = (ac − bd) − (ad + bc)i = (a − bi)(c − di) = ϕ(a + bi)ϕ(c + di).1. . Gia kˆje dÔo daktulÐouc R. UpenjumÐzoume ìti mia anˆlogh perÐptwsh èqoume sunant sei sth Grammik  'Algebra me tic grammikèc apeikonÐseic dianusmatik¸n q¸rwn. h tautotik  apeikìnish R → R. Epeid  kˆje algebrikì sÔsthma eÐnai èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. φ = a + bi ∈ C eÐnai ènac isomorfismìc ìpwc eÐdame pio pˆnw. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn.130 2 DaktÔlioi Sqìlio Blèpoume ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn “diathroÔn tic prˆxeic”.

Prˆgmati. a → a. kai Mn (Z) → Mn (Q). eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn allˆ ìqi epimorfismoÐ. An b = 0. ìpwc sto prohgoÔmeno parˆdeigma. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 131 Epiplèon eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ.5. 'Ara aut  eÐnai isomorfismìc. An b = 0. √ Prˆgmati. ϕ(ab) = [ab] = [a][b] = ϕ(a)ϕ(b). √ √ √ 5) 'Estw o daktÔlioc Z[ 2] = {a+b 2|a. 7) H apeikonÐseic Z → Q. ParathroÔme ìti o ϕ den eÐnai monomorfismìc ìtan n = 0. pr¸ta parathroÔme ìti an a. kai √ √ √ ϕ (a + b 2)(c + d 2) = ϕ(ac + 2bd + (ad + bc) 2) √ = ac + 2bd − (ad + bc) 2 √ √ = (a − b 2)(c − d 2) √ √ = ϕ(a − b 2)ϕ(c − d 2). tìte √ a + b 2 = 0 ⇔ a = b = 0. Tèloc eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai epÐ kai katˆ sunèpeia eÐnai isomorfismìc. Gia na to doÔme autì. b ∈ Z. ϕ(a) = [a] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. Epiplèon o ϕ eÐnai 1 − 1. tìte a = 0. A → A. b ∈ Z}. . afoÔ eÐnai epÐ kai gia kˆje a.2. èstw a + b 2 = 0. èqoume √ √ √ ϕ(a + b 2 + c + d 2) = ϕ(a + c + (b + d) 2) √ = a + c − (b + d) 2 √ √ = ϕ(a + b 2) + ϕ(c + d 2). Epomènwc √ √ √ √ ϕ(a + b 2) = ϕ(c + d 2) ⇒ a − b 2 = c − d 2 √ ⇒ a − c + (d − b) 2 = 0 ⇒ a − c = d − b = 0 √ √ ⇒ a = c kai b = d ⇒ a + b 2 = c + d 2. H apeikìnish ϕ : Z[ 2] → √ √ √ Z[ 2]. 6) H apeikìnish ϕ : Z → Zn . tìte √ 2 = −a/b ∈ Q. ϕ(a+b 2) = a−b 2.2). pou eÐnai ˆtopo (bl. b ∈ Z èqoume ϕ(a + b) = [a + b] = [a] + [b] = ϕ(a) + ϕ(b).Parˆgrafo 1.

Tìte h ψ den eÐnai epÐ. orÐzoume thn apeikìnish r : R[x] → R.132 2 DaktÔlioi 8) 'Estw R = F (R. Efarmog  2. 'Estw c ∈ R. 'Estw R = R.6 èpetai ìti h apeikìnish ψ : R[x] ¯ f (x) → f ∈ F (R.6 4)). 'Estw t¸ra R = Zp . Parat rhsh 2.4. apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ψ(xp − x) = 0. Tìte h apeikìnish ϕ : R → R. H apeikìnish r onomˆzetai h ektÐmhsh sto r. EÔkola epalhjeÔetai ìti h r eÐnai ènac epimomorfismìc daktulÐwn (bl. . g ∈ R èqoume ϕ(f + g) = (f + g)(c) = f (c) + g(c) = ϕ(f ) + ϕ(g) kai ϕ(f g) = (f g)(c) = f (c)g(c) = ϕ(f )ϕ(g). 11) JewroÔme touc upodaktulÐouc tou M2 (Z). h ekjetik  apeikìnish R a → ea ∈ R den eÐnai poluwnumik . f (x) → f (r). a 0 0 0 ∈ M2 (Z) . opìte ψ(f (x) + xp − x) = ψ(f (x)) + ψ(xp − x) = ψ(f (x)). R) twn apeikonÐsewn R → R.2. Tìte h ψ eÐnai epÐ. R) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. Autì prokÔptei apì to Pìrisma 2. eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. R) o daktÔlioc twn sunart sewn R → R. R = kai a 0 0 a ∈ M2 (Z) a 0 0 a → S = a 0 0 0 smìc. O ψ eÐnai 1 − 1.6).2. (Bl. eÐnai ènac isomorfismìc . ϕ(f ) = f (c). tìte ψ(f (x)) = ψ(f (x) + xp − x). eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai epimorfi- H apeikìnish R → S . gia parˆdeigma. afoÔ. Prˆgmati.) kai gia kˆje f. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 10) 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. a 0 0 a → a 0 0 0 . Ac exetˆsoume an h ψ eÐnai 1 − 1   epÐ se orismènec peript¸seic. Gia kˆje r ∈ R. giatÐ an f (x) ∈ Zp [x]. Apì thn Parat rhsh 2. H apeikìnish R → M2 (Z).2. 'Omwc h ψ den eÐnai 1 − 1.9. JewroÔme to daktÔlio F (R. afoÔ eÐnai epÐ (giatÐ. p pr¸toc. 9) Omomorfismìc ektÐmhshc.

Sunep¸c h apeikìnish L(V. 12) 'Estw R = a 0 ∈ M2 (Z) . . ϕ(an ). . Ac doÔme t¸ra merikèc aplèc idiìthtec twn omomorfism¸n. . Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn L(V. EpÐshc oi apeikonÐseic R → Z. pou sumbolÐzoume me [f ]B . . dhlad  ϕ(0R ) + ϕ(0R ) = ϕ(0R ) kai epomènwc ϕ(0R ) = 0S lìgw tou nìmou thc diagraf c. Prˆgmati. . Prˆgmati. gia thn pr¸th sqèsh parathroÔme ìti 0R + 0R = 0R kai ˆra ϕ(0R + 0R ) = ϕ(0R ). UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti se kˆje f ∈ L(V. èstw B mÐa diatetagmènh bˆsh tou V . . eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. an ∈ R. V ) → Mn (R).2.5. gia kˆje m ∈ Z kai a ∈ R • ϕ(an ) = ϕ(a)n . a 0 0 0 → a eÐnai isomorfismoÐ daktulÐwn. n ≥ 1 • ϕ(ma) = mϕ(a). . 133 a 0 0 a → a. g ∈ L(V. an ) = ϕ(a1 ) . kai isqÔoun oi idiìthtec [f + g]B = [f ]B + [g]B [f ◦ g]B = [f ]B [g]B gia kˆje f. n ≥ 1 • ϕ(a1 . Tìte isqÔoun ta parakˆtw: • ϕ(0R ) = 0S • ϕ(−a) = −ϕ(a) gia kˆje a ∈ R • ϕ(a1 + · · · + an ) = ϕ(a1 ) + · · · + ϕ(an ). . a 0 → (a. b) eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh daktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. gia kˆje a1 . EÔkola apodeÐknÔetai ìti o R eÐ0 b nai ènac upodaktÔlioc tou M2 (Z) kai ìti h apeikìnish R → Z × Z. (Bl. Gia th deÔterh sqèsh èqoume 0S = ϕ(0R ) = . . opìte eÐnai ènac isomorfismìc. . H apeikìnish aut  eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 0 b 13) 'Estw V ènac peperasmènhc diˆstashc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc kai èstw n h diˆstas  tou. gia kˆje jetikì akèraio n kai a ∈ R. gia kˆje a1 . . an ∈ R. V ) antistoiqeÐ ènac n × n pragmatikìc pÐnakac. f → [f ]B . [4]). V ) → Mn (R). V ). kai S → Z.

Ja deÐxoume t¸ra ìti h ψ eÐnai 1 − 1. [b]n ). [kb]n ) = ([0]m . Telikˆ h ψ eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. 'Estw t¸ra ìti d = µκδ(m. [b]n ) = ψ([a]mn )+ψ([b]mn ).2. 'Estw ([a]m . [a]mn → ([a]m . [a]n )+ ([b]m . Prˆgmati. 'Ara [a]mn = [b]mn kai h φ eÐnai 1 − 1. Epeid  h ϕ eÐnai epÐ. n) = 1. 'Estw m. èstw ìti µκδ(m.) kai ˆra [e]mn = [0]mn . ìpwc faÐnetai sto parˆdeigma Z → Z × Z. Prˆgmati. n → (n. 0). Oi teleutaÐec dÔo sqèseic prokÔptoun ˆmesa apì tic prohgoÔmenec. [b]n ). Epeid  µκδ(m. n). [0]n ). [a]n ) = ([b]m . n) = 1 qrhsimopoi jhke gia na apodeÐxoume ìti h ψ eÐnai 1 − 1.6. kai ìmoia ψ([a]mn [b]mn ) = ψ([a]mn )ψ([b]mn ). ψ([e]mn ) = ψ(e[1]mn ) = eψ([1mn ]) = 0Zm ×Zn = ψ([0]mn ). tìte kai o S perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai epiplèon èqoume ϕ(1R ) = 1S . sumperaÐnoume ìti h ψ eÐnai kai epÐ. EÔkola apodeiknÔetai ìti aut  eÐnai mia apeikìnish. 'Omwc ψ([e]mn ) = ψ([0]mn ). n) = 1. èqoume mn|a−b. Parathr seic 1) H apeikìnish ψ : Zmn → Zm × Zn sthn prohgoÔmenh Efarmog  eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc m.134 2 DaktÔlioi ϕ(a + (−a)) = ϕ(a) + ϕ(−a). Prˆgmati. n tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ Zm × Zn èqoume kx = 0Zm ×Zn . H upìjesh µκδ(m. Tìte m|a−b kai n|a−b. an r ∈ R tìte ϕ(r) = ϕ(r1R ) = ϕ(r)ϕ(1R ) kai ìmoia ϕ(r) = ϕ(1R )ϕ(r). opìte ϕ(−a) = −ϕ(a) pˆli lìgw tou nìmou thc diagraf c. n. Qreiazìmaste mÐa parat rhsh: An k ∈ Z eÐnai èna koinì pollaplˆsio twn m. n) > 1 kai ψ : Zmn → Zm × Zn ènac isomorfismìc daktulÐwn. sumperaÐnoume ìti to ϕ(1R ) eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo tou S . an x = ([a]m . n dÔo jetikoÐ akèraioi. tìte kx = ([ka]m . Ja fjˆsoume se ˆtopo. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn → Zm × Zn an kai mìno an µκδ(m. [a]n ).1 eÐqame jewr sei mia apeikìnish U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). 'Estw t¸ra e = κπ(m. Epeid  d > 1. Autì eÐnai ˆtopo. An oi R kai S perièqoun monadiaÐa stoiqeÐa. Prˆgmati. den eÐnai aparaÐthto na isqÔei ϕ(1R ) = 1S . Epeid  ta sÔnola Zmn kai Zm × Zn èqoun to Ðdio peperasmèno pl joc stoiqeÐwn kai h ψ : Zmn → Zm × Zn eÐnai 1 − 1. [a+b]n ) = ([a]m . Oi epìmenec dÔo sqèseic apodeiknÔontai eÔkola me epagwg  sto n. EpishmaÐnoume ìti aut  eÐnai periori- . 2) UpenjumÐzoume ìti sthn apìdeixh thc Prìtashc 1. H ψ eÐnai ènac omomorfismìc afoÔ ψ([a]mn +[b]mn ) = ψ([a+b]mn ) = ([a+b]m . JewroÔme thn antistoiqÐa Efarmog  ψ : Zmn → Zm × Zn . afoÔ h ψ eÐnai 1 − 1 kai [e]mn = [0]mn . An ìmwc o ϕ eÐnai epimorfismìc kai o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. n) = 1. èqoume e < mn (afoÔ mn = de ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1.

Tìte upˆrqei = ènac isomorfismìc daktulÐwn S ∼ R.5. 1) 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma me poio trìpo mporoÔme na apofanjoÔme an dÔo daktÔlioi R. ArkeÐ na deÐxoume ìti aut  eÐnai omomorfismìc. 1) 'Estw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ S . Sqìlio TonÐsame prohgoumènwc ìti sthn 'Algebra isìmorfoi daktÔlioi jewroÔntai “Ðdioi”. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh smìc thc ψ sto U (Zmn ). 2.5. . 135 'Estw n > 1 ènac jetikìc akèraioc kai n = pn1 . r2 ∈ R me si = ϕ(ri ). s2 ∈ S . Epomènwc ϕ−1 (s1 + s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 ) + ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 + r2 )) = r1 + r2 = ϕ−1 (s1 ) + ϕ−1 (s2 ). = 2) 'Estw ìti upˆrqoun isomorfismoÐ daktulÐwn R ∼ S kai S ∼ T . isìmorfoc me to S kai ja grˆfoume R ∼ S . Qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh Efarmog  kai epagwg  sto r mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi daktÔlioi Zn kai Zpn1 × · · · × Zpnr r 1 eÐnai isìmorfoi. kai èqoume ϕ−1 (s) = r an kai mìno an s = ϕ(r). H apeikìnish ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. . allˆ kai pollèc ˆllec . 'Estw s1 . = An upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . opìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish ϕ−1 : S → R. S eÐnai   den eÐnai isìmorfoi. EÔkola diapist¸noume ìti kai h ϕ−1 eÐnai isomorfismìc daktulÐwn: Prˆgmati h ϕ−1 eÐnai 1-1 kai epÐ. Tìte upˆrqoun r1 . Isìmorfoi daktÔlioi èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn. Af noume thn apìdeixh san ˆskhsh. 2) Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti h sÔnjesh dÔo isomorfism¸n eÐnai isomorfismìc.2. kai ϕ−1 (s1 s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 )ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 r2 )) = r1 r2 = ϕ−1 (s1 )ϕ−1 (s2 ). pnr h anˆlus  tou se r 1 ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn. ja lème ìti o R eÐnai 2. Tìte = = upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ T . = Apìdeixh. i = 1.3 Prìtash.

Gia parˆdeigma. √ a b Prˆgmati. O daktÔlioc Z[ 2] eÐnai isìmorfoc me ton a b 2b a |a. b ∈ Z . √ √ √ √ 2. s¸ma. den eÐnai pˆnta profanèc poia idiìthta prèpei na exetˆsoume sthn prospˆjeia apìdeixhc ìti dÔo daktÔlioi den eÐnai isìmorfoi. Gia parˆdeigma. Oi R. ParadeÐgmata 1. akeraÐa perioq ). afoÔ ϕ(i) ∈ R. . 'Allec idiìthtec pou diathroÔntai apì isomorfismoÔc upˆrqoun sthn 'Askhsh 1. 'Omwc. Ac doÔme merikˆ aplˆ paradeÐgmata. Z[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a.136 2 DaktÔlioi koinèc idiìthtec. en¸ o R èqei afoÔ. 'Omwc o daktÔlioc Z[ 2] den eÐnai isìmorfoc me ton a 2b R= |a. oi Z kai Q den eÐnai isìmorfoi (an kai èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn wc ˆpeira arijm sima sÔnola) afoÔ o Z den eÐnai s¸ma. b ∈ Z} √ Z} den eÐnai isìmorfoi. an ènac apì dÔo isìmorfouc daktulÐouc eÐnai metajetikìc (s¸ma. EpÐshc oi Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. C den eÐnai isìmorfoi giatÐ an ϕ : C → R eÐnai ènac isomorfismìc èqoume −1 = −ϕ(1) = ϕ(−1) = ϕ(i2 ) = (ϕ(i))2 pou eÐnai ˆtopo. tìte èqoume (ϕ( 2)) = ϕ(( 2)2 ) = ϕ(2) = ϕ(1 + 1)√ 2ϕ(1) = 2. b ∈√ . 2 2 2 2 2 −2 −2 2 = 0 0 0 0 . Allˆ to ± 2 den an kei sto Z[ 3] (giatÐ. Sto pr¸to parˆdeigma qrhsimopoi same to gegonìc ìti h exÐswsh x2 = −1 den èqei lÔsh sto R kai sto deÔtero ìti h exÐswsh x2 = 2 √ den èqei lÔsh sto Z[ 3]. b ∈ Z . eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish a + b 2 → 2b a √ eÐnai ènac isomorfismìc. o Z[ 2] den èqei mhdenodiairètec afoÔ eÐnai upodaktÔlioc enìc s¸matoc. ϕ( 2) = ± 2 . akeraÐa perioq ) tìte kai o ˆlloc eÐnai metajetikìc (antÐstoiqa.). giatÐ an ϕ √Z[ 2] → Z[ 3] eÐnai ènac isomorfi: √ 2 smìc. √ 3. Sunep¸c an apì dÔo daktulÐouc mìno o ènac èqei kˆpoia apì tic prohgoÔmenec idiìthtec sumperaÐnoume ìti autoÐ den eÐnai isìmorfoi. gia parˆdeigma. 2b a √ Prˆgmati. = √ √ √ Sunep¸c.

Tìte ta ϕ(g(x)). 3. ϕ(h(x)) eÐnai monikˆ kai ˜ ˜ deg ϕ(g(x)) = deg g(x).2. ìpou ϕ : Z[x] → Zm [x] eÐnai h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm sto Z[x].5.5.2 6) kai 9). H ϕ onomˆzetai h epèktash thc ϕ sto R[x] ˜ 2. ˜ Prˆgmati. tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . ϕ(rm xm + · · · + r0 ) = ϕ(rm )xm + · · · + ϕ(r0 ) ˜ ˜ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . deg ϕ(h(x)) = deg h(x). S eÐnai daktÔlioi ja lème ìti o S eÐnai omomorfik  eikìna tou R an upˆrqei ènac epimorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . 'Estw f (x) ∈ Z[x] èna monikì polu¸numo. me eÔkolouc upologismoÔc epalhjeÔetai ìti ϕ(f (x) + g(x)) = ϕ(f (x)) + ϕ(g(x)) kai ˜ ˜ ˜ ϕ(f (x)g(x)) = ϕ(f (x))ϕ(g(x)) ˜ ˜ ˜ gia kˆje f (x). èstw m = 3. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. Apì to 2 èpetai ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x]. ParathroÔme ˜ ìti sto Z3 . thn 3. h(x) eÐnai monikˆ. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 137 An R. ˜ ˜ Apì to 1 èqoume epÐshc ìti ϕ(f (x)) = ϕ(g(x))ϕ(h(x)). Tìte ϕ(f (x)) = x3 + x2 − 1. Prˆgmati. Prˆgmati. èstw ìti upˆrqoun jetikoÔ bajmoÔ polu¸numa g(x). ShmeÐwsh An epilègame m = 5. Tìte h apeikìnish ϕ : R[x] → S[x]. h(x) ∈ Z[x] me f (x) = g(x)h(x). Gia parˆdeigma o Zm eÐnai omomorfik  eikìna tou Z kai o R eÐnai omomorfik  eikìna tou R[x] (bl antÐstoiqa ta ParadeÐgmata 2. To f (x) = x3 + 10x2 + 30x − 1027 ∈ Z[x] eÐnai anˆgwgo. Sunep¸c gia autìn ton m to krit rio den mporeÐ na efarmosteÐ. . Efarmog  ('Ena krit rio gia anˆgwga polu¸numa) 1. to x3 + x2 − 1 den èqei rÐza kai epeid  o bajmìc tou eÐnai 3 sumperaÐnoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x]. Tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x] an upˆrqei m > 0 tètoio ¸ste to ϕ(f (x)) eÐnai anˆgwgo sto ˜ Zm [x]. MporoÔme na upojèsoume ìti ta g(x). g(x) ∈ R[x]. Epeid  to ϕ(f (x)) ˜ ˜ ˜ ˜ eÐnai anˆgwgo katal goume se ˆtopo. tìte to ϕ(f (x)) = x3 − 2 den eÐnai ˜ anˆgwgo sto Z5 [x] afoÔ èqei mia rÐza sto Z5 .

O pur nac tou omomorfismoÔ Z[x] → Z. c . o Z. Gia parˆdeigma. To ker ϕ onomˆzetai o pur nac thc ϕ kai to Imϕ h eikìna thc ϕ. ìpou ϕ a b c d = [a] [b] [c] [d] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. a b [a] [b] [0] [0] 'Eqoume ker ϕ = ∈ M2 (Z) = = c d [c] [d] [0] [0] ma mb a . eÐnai. S èqoun kˆpoiec koinèc idiìthtec. Apì thn Prìtash 2. èstw a. allˆ mÐa omomorfik  eikìna tou. Gia parˆdeigma. Pio genikˆ.1. Sunep¸c an mÐa omomorfik  eikìna tou R den eÐnai metajetikìc daktÔlioc. tìte kai o R den eÐnai metajetikìc. ϕ(ab) = ϕ(a)ϕ(b) = 0S 0S = 0S . eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun stajerì ìro Ðso me mhdèn. EpÐshc. apì th sqèsh ϕ(0R ) = 0S èpetai ìti 0R ∈ ker ϕ kai 0S ∈ Imϕ. d ∈ Z = M2 (mZ). a → [a]. 'Eqoume ϕ(a − b) = ϕ(a) − ϕ(b) = 0S − 0S = 0S . H apìdeixh gia thn Imϕ eÐnai parìmoia. ParathroÔme ìti autˆ eÐnai mh kenˆ. ParadeÐgmata 1. b ∈ ker ϕ. eÐnai to mZ. OrÐzoume to uposÔnolo tou R ker ϕ = {r ∈ R|ϕ(r) = 0S }. en¸ h eikìna eÐnai to Z. 'Allec tètoiec idiìthtec upˆrqoun sthn 'Askhsh 2. Gia parˆdeigma. Tìte oi R. kai to uposÔnolo tou S Imϕ = {ϕ(r)|r ∈ R}. O ker ϕ eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai h Imϕ ènac upodaktÔlioc tou S . Prˆgmati. an o R eÐnai metajetikìc. opìte a − b ∈ ker ϕ. m ∈ N. o Z den eÐnai s¸ma allˆ h omomorfik  tou eikìna Zp (p pr¸toc) eÐnai. o daktÔlioc Z × M2 (Z) den eÐnai metajetikìc. EpÐshc. tìte kai o S eÐnai metajetikìc. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn.10 èpetai ìti o ker ϕ eÐnai upodaktÔlioc tou R. H apeikìnish ϕ : M2 (Z) → M2 (Zm ). 'Omwc eÐnai dunatìn oi R. Prˆgmati.138 2 DaktÔlioi Sqìlio 'Estw ìti o daktÔlioc S eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. opìte ab ∈ ker ϕ. èstw ψ : mc md . o pur nac tou omomorfismoÔ Z → Zm . Se kˆje omomorfismì daktulÐwn ja antistoiqÐsoume t¸ra dÔo ˆllouc daktulÐouc. S na diafèroun ousiastikˆ. b . f (x) → f (0).

'Ara f (x) ∈ I kai ker a ⊆ I . Prˆgmati. tìte gia ton pur na thc epèktashc ϕ : R[x] → S[x] èqoume ker ϕ = ˜ ˜ {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]|ai ∈ ker ϕ gia kˆje i}. f (x) → f (a) eÐnai to sÔnolo I = {(x − a)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. an ϕ : R → S eÐnai ènac omomorfismìc metaxÔ dÔo daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . (aij ) → (ψ(aij )) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn me ker ϕ = {(aij ) ∈ Mn (R)|aij ∈ ker ψ} = Mn (ker ψ). O pur nac tou omomorfismoÔ ektÐmhshc (bl. 'Estw f (x) ∈ ker a . (a. 'Estw ϕ : Z[x] → Zm [x].2. Tìte h sÔnjesh ψ ◦ ϕ : R → T eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. O pur nac tou omomorfismoÔ Z × Z → Z × Zm . h sqèsh I ⊆ ker a eÐnai profan c. dhlad  an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ . Tìte f (a) = 0 kai epomènwc x − a|f (x) (ShmeÐwsh 2. 5. [b]) eÐnai to sÔnolo Z×mZ = {(a. An ϕ(r) = 0S . h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm . b ∈ Z}. Tìte h apekìnish ϕ : Mn (R) → Mn (S).5. b) → (0. 2. èqoume Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ .2 9)) a : R[x] → R. tìte ψ(ϕ(r)) = ψ(0S ) = 0T kai ˆra r ∈ ker(ψ ◦ ϕ). Parˆdeigma 2. Sunep¸c ker a = I . 'Eqoume ta ex c • O omomorfismìc ψ ◦ϕ eÐnai tetrimmènoc an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ • ker ϕ ⊆ ker(ψ ◦ ϕ) • Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ .3 1)). 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a ∈ R. èqoume ψ(ϕ(r)) = 0 gia kˆje r ∈ R an kai mìno an ϕ(r) ∈ ker ψ gia kˆje r ∈ R. 3. a → [a]. mb) ∈ Z×Z|a. gia kˆje r ∈ R. Tìte ker ϕ = {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]|m|ai ˜ gia kˆje i}. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 139 R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. 4. Kaj¸c (ψ ◦ ϕ)(r) = ψ(ϕ(r)) ∈ Imψ . 'Estw ϕ : R → S kai ψ : S → T dÔo omomorfismoÐ daktulÐwn. . Pio genikˆ. Prˆgmati. [b]) ∈ Z × Zm }.4. H eikìna tou omomorfismoÔ autoÔ eÐnai to sÔnolo {(0.5. m ∈ N.

ϕ(ra) = ϕ(r)ϕ(a) = ϕ(r)0S = 0S . 0)} kai sunep¸c o ϕ eÐnai monomorfismìc. epeid  h apeikìnish ϕ eÐnai 1-1. Sunep¸c r − r ∈ ker ϕ = {0R }. Tìte o ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an ker ϕ = {0R }. 'Estw ìti o ϕ eÐnai monomorfismìc kai r ∈ ker ϕ. ìpwc ja diapist¸soume sthn epìmenh Parˆgrafo. b). Ja doÔme sth sunèqeia ìti o pur nac èqei endiafèrousec idiìthtec. f (x) → (f (0). èstw ker ϕ = {0R } kai ϕ(r) = ϕ(r ).4. O ψ den eÐnai monomorfismìc. Gia ton ψ èqoume ker ψ = {(0. (a. Oi upodaktÔlioi tou R pou èqoun thn prohgoÔmenh idiìthta paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth tou R. dhlad  ϕ(r − r ) = 0S . Parˆdeigma Oi apeikonÐseic ϕ : Z × Z → Z × Z. eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. Gia ton lìgo autì dÐnoume ton ex c orismì. Mˆlista o ϕ eÐnai isomorfismìc.4 Prìtash. AntÐstrofa. Prˆgmati. SÔmfwna me thn epìmenh prìtash o ker ϕ kajorÐzei to an o ϕ eÐnai monomorfismìc. Apì thn teleutaÐa sqèsh èqoume ϕ(r) − ϕ(r ) = 0S . b) ∈ Q × Q èqoume ϕ((b − a)x + a) = (a. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. ψ : Z × Z → Z × Z. b) → (a. b) → (b. Apìdeixh.11 2)) = {x(x − 1)g(x)|g(x) ∈ Q[x]}.140 6. a). b) ∈ Z×Z} = {0}×Z. Tìte ϕ(r) = 0S = ϕ(0R ) kai. opìte r = r .1) = {f (x) ∈ Q[x]|x(x − 1)|f (x)} (Parˆdeigma 2. H apeikìnish 2 DaktÔlioi ϕ : Q[x] → Q × Q. (a. f (1)) eÐnai ènac omomorfismìc. 0). paÐrnoume r = 0R . 2. Mia ˆllh idiìthta tou ker ϕ eÐnai ìti Ide¸dh r ∈ R kai a ∈ ker ϕ ⇒ ra ∈ ker ϕ kai ar ∈ ker ϕ. . 'Omoia èqoume ar ∈ ker ϕ. opìte ra ∈ ker ϕ. Mia apì tic idiìthtec tou pur na enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai ìti autìc eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. giatÐ dojèntoc tou (a. 'Eqoume ker ϕ = {(0.5. IsqÔei Imϕ = Q×Q. Sunep¸c ker ϕ = {0R }. Gia ton pur na èqoume ker ϕ = {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = f (1) = 0} = {f (x) ∈ Q[x]|x|f (x) kai x − 1|f (x)} (Je¸rhma 2. ìpwc eÐdame prin.3.

an ra. y)f (x. 1. [6]. Parat rhsh SugkrÐnontac ton prohgoÔmeno Orismì me thn Prìtash 2. giatÐ diaforetikˆ ja eÐqame 1/2 = (1/2)1 ∈ Z. Prˆgmati. to I eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ tou ParadeÐgmatoc 2. tìte ra − sa = (r − s)a ∈ I kai t(ra) = (tr)a ∈ I . Mˆlista. Mˆlista. a ∈ I ⇒ ra ∈ I kai ar ∈ I . èqoume < n >= nZ. 'Ena mh kenì uposÔnolo I tou R onomˆzetai ide¸dec tou R an isqÔoun oi idiìthtec • a. Gia R = Z kai a = n. 6. y) >. R) kai c ∈ R. 'Askhsh 2. b ∈ I ⇒ a − b ∈ I . • r ∈ R. dhlad  I =< [2] >. EpÐshc a = 1 a ∈ I . Prˆgmati. 'Estw R ènac daktÔlioc. y) gia kˆpoio g(x. Prˆgmati. o upodaktÔlioc Z tou Q den eÐnai ide¸dec tou Q. I eÐnai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to [2]. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ y ∈ I . 'Ara f (x. 2. Gia parˆdeigma. [2].2 8).5.5. 3. Tìte to sÔnolo {ra ∈ R|r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to a. Epeid  x ∈ I èqoume x = g(x. Ide¸dh tou daktulÐou R eÐnai to Ðdio to R kai to sÔnolo {0R } pou onomˆzetai mhdenikì ide¸dec. Den isqÔei to antÐstrofo.1. To I = {[0]. [8]} sto Z10 eÐnai èna ide¸dec. ParathroÔme ìti sto parˆdeigma autì èqoume I =< [2] >=< [4] >=< [6] >=< [8] >. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 141 2. sa ∈ I kai t ∈ R. c ∈ C − {0}.2. y) ∈ C[x. To sÔnolo I = {f ∈ R|f (c) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R. èstw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a ∈ R. 'Estw R = F (R. To nZ eÐnai èna ide¸dec tou Z. y) = cx   f (x. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R. [4]. y]. To ide¸dec I tou C[x.5 Orismìc.10. èstw I =< f (x.5. 2. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro den eÐnai kÔrio.5. .1. 4. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai upodaktÔlioc tou R.6 ParadeÐgmata. kˆje ide¸dec tou Z eÐnai thc morf c nZ (bl. To {ra ∈ R|r ∈ R} onomˆzetai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai sumbolÐzetai suqnˆ me < a >. 5.5). GenikeÔontac lÐgo to prohgoÔmeno parˆdeigma. y) = c.

R ⊆ I . ìpou r : R[x] → R. IsqÔei I = ker r . Thn idiìthta aut  mporeÐ na èqei ènac daktÔlioc pou den eÐnai s¸ma.4 sumperaÐnoume ìti kˆje omomorfismìc daktulÐwn F → S . tìte 1 = uν ∈ I . eÐnai mhdenikìc   monomorfismìc. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw I èna ide¸dec tou R. Ja deÐxoume ìti den upˆrqoun ˆlla ide¸dh tou R ektìc apì to mhdenikì kai to R. Tìte to sÔnolo I = {f (x) ∈ R[x]|f (r) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R[x]. Pur nac omomorfismoÔ ektÐmhshc 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai r ∈ R. 8.). Parˆdeigma 'Estw F èna s¸ma kai R = M2 (F ).5. Prˆgmati. 'Allo parˆdeigma dÐnetai amèswc parakˆtw. Autì èpetai apì th ShmeÐwsh 2. 2. 'Ara gia to tuqaÐo r ∈ R èqoume r = 1r ∈ I . r. Apì to 2 kai thn Prìtash 2. 3.3 1).5. 2. ìpou to F eÐnai s¸ma. b . eÐnai o omomorfismoc ektÐmhshc tou ParadeÐgmatoc 2.5. ∈ I kai ∈ I.142 2 DaktÔlioi 7. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq .2 9). Sto daktÔlio R = a b 0 a a. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to x − r. To I eÐnai ide¸dec giatÐ gia kˆje b. ìpwc gia parˆdeigma o daktÔlioc twn quaternions H (giatÐ. èqoume I = ker r =< x − r >.7 Parathr seic. opìte R = I . s ∈ R 0 b 0 0 r s 0 r 0 b 0 0 − 0 b 0 0 0 b 0 0 r s 0 r = = = 0 b−b 0 0 0 rb 0 0 0 br 0 0 ∈ I. Apì to 1 blèpoume ìti ta mìna ide¸dh enìc s¸matoc F eÐnai to Ðdio to F kai to mhdenikì ide¸dec. b ∈ R jewroÔme to uposÔnolo I = 0 b 0 0 èqoume b ∈ R . ParathroÔme ìti an to I perièqei èna antistrèyimo stoiqeÐo u tìte I = R. f (x) → f (r). an uν = νu = 1 me ν ∈ R. Sunep¸c. . 1.4.

Oi aploÐ daktÔlioi eÐnai shmantikoÐ sth jewrÐa daktulÐwn kai èqoun spoudaÐec efarmogèc sth jewrÐa twn peperasmènwn omˆdwn. tètoioi ¸ste to stoiqeÐo autì na brÐsketai a b B ∈ I. 'Ara M2 (F ) = I . b. gia kˆje x ∈ F. Epeid  to I eÐnai ide¸dec èqoume c d 1 0 0 0 dhlad  a b c d a 0 0 0 1 0 0 0 ∈ I. èqoume M2 (F ) ⊆ I . c. gia kˆje w ∈ F Epeid  kˆje stoiqeÐo tou M2 (F ) eÐnai thc morf c x y z w = x 0 0 0 + 0 y 0 0 + 0 0 z 0 + 0 0 0 w . ApodeÐxame ton isqurismì mac sthn perÐptwsh pou a = 0.5. ∈ I.2. . H genik  perÐptwsh anˆgetai se aut . gia kˆje x ∈ F dhlad  ∈ I. sth jèsh (1. B ∈ M2 (F ). 1) tou pÐnaka A c d ShmeÐwsh 'Enac daktÔlioc pou den èqei ˆlla ide¸dh ektìc apì ton eautì tou kai to mhdenikì lègetai aplìc. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 143 'Estw I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. Apì th sqèsh aut  kai to gegonìc ìti to I eÐnai ide¸dec sumperaÐnoume ìti 0 y 0 0 0 0 z 0 0 0 0 w = = = y 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 0 z 0 0 0 w 0 0 0 ∈ I. 'Estw ìti a = 0. gia kˆje y ∈ F ∈ I. Tìte upˆrqei mh mhdenikìc pÐnakac a b ∈ I . tìte upˆrqoun pÐnakec A. giatÐ an èna apì ta a. Epomènwc xa−1 0 0 0 x 0 0 0 a 0 0 0 ∈ I. gia kˆje z ∈ F 0 1 0 0 ∈ I. d eÐnai mh mhdenikì.

b ∈ J} ⊆ IJ .144 2 DaktÔlioi Kataskeu  idewd¸n Ja doÔme ed¸ ìti apì dedomèna ide¸dh enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ˆlla ide¸dh.). x4 ]. / IsqÔei ìti {ab ∈ R|a ∈ I. Apìdeixh. Sunep¸c to I + J eÐnai ide¸dec tou R. afoÔ a − c ∈ I kai b − d ∈ J . To sÔnolo I + J eÐnai mh kenì afoÔ 0R = 0R + 0R ∈ I + J . Tìte x1 x3 + x2 x4 ∈ IJ allˆ x1 x3 + x2 x4 ∈ {ab ∈ R|a ∈ I. J =< x3 > + < x4 >. SumperaÐnoume ìti a1 b1 + · · · + an bn ∈ I ∩ J gia kˆje ai ∈ I kai bj ∈ J . Gia parˆdeigma.8 Prìtash. a + b ∈ I + J . b ∈ J} (giatÐ. 'Estw I . Oi apodeÐxeic gia ta ˆlla sÔnola eÐnai anˆlogec kai af nontai san ask seic. Epiplèon èqoume I ⊆ I + J . 'Omoia. Parathr seic 1. 'Estw a ∈ I . b ∈ J} den eÐnai ide¸dec. 'Ara IJ ⊆ I ∩ J . to 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z ('Askhsh 7). afoÔ ra ∈ I kai rb ∈ J .5. OrÐzoume ta uposÔnola tou R I + J = {a + b ∈ R|a ∈ I. EÐnai dunatì h ènwsh idewd¸n na mhn eÐnai ide¸dec. 'Omoia èqoume (a + b)r = ar + br ∈ I + J . J ⊆ I + J kai IJ ⊆ I ∩ J . b ∈ J} den eÐnai genikˆ Ðso me to IJ . 'Estw R ènac daktÔlioc kai I . x2 . Tìte a = a + 0R ∈ I + J . I =< x1 > + < x2 >. 2. 'Estw I kai J uposÔnola enìc daktulÐou R. J ide¸dh enìc daktulÐou R. Ja apodeÐxoume ìti to I + J eÐnai ide¸dec tou R. b ∈ J} IJ = {a1 b1 + · · · + an bn ∈ R|ai ∈ I. Tìte èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I + J . Gia parˆdeigma. x3 . d ∈ J . èstw R = Q[x1 . 2. Tìte ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R • I ∩J • I +J • IJ . n ≥ 1}. Gia kˆje a ∈ I kai b ∈ J èqoume ab ∈ I kai ab ∈ J giatÐ ta I kai J eÐnai ide¸dh. ìpou a. 'Estw r ∈ R. bi ∈ J. c + d ∈ I + J . J ⊆ I + J . . c ∈ I kai b. J ide¸dh tou R. Tìte to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. To parˆdeigma autì deÐqnei ìti genikˆ to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. EpÐshc r(a + b) = ra + rb ∈ I + J . 'Ara I ⊆ I + J .

m ≥ 1} Apìdeixh.tìte èqoume parast sei me < a > dÔo endeqomènwc diaforetikˆ prˆgmata. 'Eqoume < X >= I . y] jewroÔme ta ide¸dh I =< x2 y − 1. x3 − 1 > . an >. Qrhsimopoi¸ntac th metajetikìthta tou R. 'Ara J ⊆< X >. . eÔkola apodeiknÔetai ìti to J eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to X . ai ∈ X. èstw X = {a1 . EÔkola apodeiknÔetai ìti h tom  opoioud pote pl jouc idewd¸n enìc daktulÐou R eÐnai èna ide¸dec tou R.5. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 145 3. . ai ∈ X. Sthn perÐptwsh pou to X eÐnai peperasmèno. To ide¸dec autì sumbolÐzetai me < X >. H tom  ìlwn twn idewd¸n tou R pou perièqoun to X eÐnai èna ide¸dec tou R. Prˆgmati. 2. 'Ara < X >⊆ J . SÔmfwna me thn epìmenh Prìtash. . 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo enìc metajetikoÔ daktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. .). ja lème ìti to I parˆgetai apì to X . pou perièqei to X . 'Estw R ènac daktÔlioc kai èstw X èna mh kenì uposÔnolo tou R. H parakˆtw Prìtash dÐnei mÐa qr simh perigraf  tou < X > ìtan o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ja qrhsimopoioÔme to sumbolismì < X >=< a1 . an }. EpishmaÐnoume ìti an to a eÐnai èna stoiqeÐo enìc metajetikoÔ daktulÐou pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. ìpou to I diatrèqei ta ide¸dh tou R pou perièqoun to X . apì tic sqèseic x − y = y(x2 y − 1) − x(xy 2 − 1) (1) . Tìte < X >= {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. 2 > eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn sto Z[x] pou èqoun ˆrtio stajerì ìro (giatÐ. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai thn tom  ìlwn twn idewd¸n pou perièqoun to a. 2} tìte to < x. autˆ sumpÐptoun. sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Parat rhsh. Sunep¸c to J eÐnai èna apì ta I .5. Ja deÐxoume ìti I = J .9 Prìtash. Sto daktÔlio Q[x. Gia parˆdeigma. . EÐnai fanerì ìti to J perièqetai se kˆje tètoio I . .2. Sthn perÐptwsh pou gia èna ide¸dec I èqoume I =< X >. . an R = Z[x] kai X = {x. m ≥ 1}. I⊇X Parˆdeigma. 'Estw J = {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. . xy 2 − 1 > J =< x − y.   ìti to X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tou I .

kˆje ide¸dec aut¸n eÐnai kÔrio (bl. (3) (4) EpishmaÐnoume ìti oi isìthtec (3) kai (4) prokÔptoun apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Q[x. x3 − 1} ⊆ I kai ˆra J ⊆ I . Genikˆ. Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether1 . 'Askhsh 11). DaktÔlioi thc Noether eÐnai. Sunep¸c I = J . Apì tic sqèseic (2) x2 y − 1 = −x2 (x − y) + x3 − 1 xy 2 − 1 = (−xy − x2 )(x − y) + x3 − 1 sumperaÐnoume ìti {x2 y − 1. i) R eÐnai metajetikìc. [21]). Mia idiìthta enìc daktulÐou R onomˆzetai “algebrik ” an kˆje daktÔlioc isìmorfoc me ton R èqei thn idiìthta aut . Prˆgmati. dhlad  eÐnai thc morf c < X >. Bl. h eÔresh miac parˆstashc enìc stoiqeÐou ide¸douc poluwnumikoÔ daktulÐou sunart sei dedomènwn gennhtìrwn eÐnai èna endiafèron prìblhma thc Upologistik c 'Algebrac. ìpou to X èqei èna stoiqeÐo. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw idiìthtec eÐnai algebrikèc.146 2 DaktÔlioi x3 − 1 = (x2 y + 1)(x2 y − 1) − x3 (xy 2 − 1) sumperaÐnoume ìti {x − y. gia parˆdeigma. ShmeÐwsh PolloÐ metajetikoÐ daktÔlioi R pou emfanÐzontai sthn 'Algebra èqoun thn idiìthta ìti gia kˆje ide¸dec I tou R upˆrqei peperasmèno uposÔnolo X tou I tètoio ¸ste < X >= I . [6]. y] = (Q[x])[y]. SÔmfwna me ton Alexandroff “H Emmy Noether mac dÐdaxe na skeptìmaste me pio aplì kai genikì trìpo: me omomorfismoÔc kai ide¸dh . Dhlad .5 1. Plhroforiakˆ anafèroume èna shmantikì je¸rhma tou Hilbert sÔmfwna me to opoÐo an o R eÐnai daktÔlioc thc Noether. diairoÔme ta x2 y − 1. tìte kai o R[x] eÐnai daktÔlioc thc Noether (bl. Ask seic 2. 1 .kai ìqi me polÔplokouc algebrikoÔc upologismoÔc”. xy 2 − 1} ⊆ J kai ˆra I ⊆ J . Gia tic isìthtec (1) kai (2) den eÐnai dunatì na dojeÐ ikanopoihtik  ex ghsh mèsa se lÐgec grammèc. H Emmy Noether (1882-1935) ergˆsthke kurÐwc sth Majhmatik  Fusik  kai sthn 'Algebra me idiaÐterh èmfash sth jewrÐa daktulÐwn. xy 2 − 1 me to y − x sto (Q[x])[y]. oi Z kai F [x] ìpou to F eÐnai s¸ma.

√ xiii) Z[ 3]. x) Z.2. viii) R eÐnai s¸ma. M2 (Z) √ √ vii) Z[ 2]. 2. Gia kajèna apì ta parakˆtw zeÔgh exetˆste an oi daktÔlioi eÐnai isìmorfoi i) Z. 'Estw S ènac daktÔlioc pou eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. iv) R eÐnai peperasmèno sÔnolo. Zn xii) Z[i]. ix) kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. vii) R eÐnai akeraÐa perioq . H sunepagwg  “R akeraÐa perioq  ⇒ S akeraÐa perioq ” den alhjeÔei D¸ste èna sugkekrimèno antiparˆdeigma. v) R eÐnai ˆpeiro sÔnolo. x) U (R) eÐnai peperasmèno sÔnolo. R ii) 2Z.5. Z iii) 2Z. Q[i] ix) Z. M2 (Z) vi) Q. b ∈ Z . Q[x] v) Z. xi) mr = 0 gia kˆje r ∈ R. 3Z iv) Z[x]. iii) R èqei mhdenodiairètec. Z[ 5] viii) Z[i]. vi) R eÐnai arijm simo sÔnolo. ìpou m ∈ Z>0 . ApodeÐxte ìti: i) R metajetikìc ⇒ S metajetikìc ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo ⇒ S èqei monadiaÐo stoiqeÐo iii) kˆje mh stajerì f (x) ∈ R[x] èqei rÐza sto R ⇒ kˆje mh stajerì g(x) ∈ S[x] èqei rÐza sto S . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 147 ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. xiv) R × R. 3. C a b −b a a 3b 3b a ∈ M2 (Z) |a. a 0 0 0 0 b 0 0 ∈ M2 (Z) ∈ M2 (Z) xi) Zm . H idiìthta: “to R eÐnai uposÔnolo tou C” den eÐnai algebrik .

dÔo jetikoÐ akèraioi d = µκδ(m. ii) 'Estw a. iv) φ : Q[x] → Q. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn.8. φ(a) = [a].5. 8. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou Q[x]. ii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z. na upologisteÐ o pur nac tou. n). n) kai e = κπ(m. 9. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R= i) ii) 0 b 0 0 a b 0 0 ∈R ∈R a b 0 c iii) iv) ∈ M2 (Z) . φ(f (x)) = 1. iv) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) ∈ 2Z} v) {f (x) ∈ Q[x]|f (1) = f (2) = 0} vi) {f (x) ∈ Q[x]|x2 − 2x + 1|f (x)} i) ApodeÐxte pl rwc thn Prìtash 2. . ApodeÐxte tic parakˆtw isìthtec idewd¸n sto Z. iii) φ : Z → Z. n. 5. ii) φ : Z → Zm . φ(f (x)) = f (1). b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. ApodeÐxte ìti < a >=< b > an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. ApodeÐxte ìti I + J = I an kai mìno an J ⊆ I . vi) φ : Z → M2 (Zm ). φ(a) = [a + 1]. i) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 0} ii) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 1} iii) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) = 0} 7. i) ApodeÐxte ìti sto Z isqÔei < m >⊆< n >⇔ n|m. i) φ : Z → Zm . v) φ : Q[x] → Q. 10. φ(a) = [1] [0] [0] [a] . 0 b 0 c a b 0 c ∈R ∈ R|b ∈ 2Z 6. 'Estw I .148 2 DaktÔlioi 4. Stic peript¸seic pou o ϕ eÐnai omomorfismìc. φ(a) = −a. 'Estw m.

x + y >= Q[x. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn.2. ApodeÐxte ìti ta ide¸dh tou R × S eÐnai ta I × J ìpou to I (antÐstoiqa. i) ApodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou Z kai kˆje ide¸dec tou F [x] (F s¸ma) eÐnai kÔrio. iii) < x2 + y 2 + 2xy > < x2 + y 2 . y] èqoume < x + y. 0) S → R × S. ApodeÐxte ìti I = J . s) → s eÐnai epimorfismoÐ daktulÐwn me antÐstoiqouc pur nec {(0. 17. s) ∈ R × S}. s) → r R × S → S. y]. s) eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn. (r. 'Estw I = {f (x) ∈ R[x]|f (2 − 3i) = 0} kai J to kÔrio ide¸dec tou R[x] pou parˆgetai apì to x2 − 4x + 13. y] èqoume i) < x2 − y 2 . xy >. ii) Na brejeÐ to pl joc twn idewd¸n I tou Z pou èqoun thn idiìthta 20Z ⊆ I ⊆ 2Z. f (x) → f (2x + 3). f (x) → f (2x + 3). ApodeÐxte ìti oi apeikonÐseic R × S → R. r → (r. 15. 'Estw R. 14. x − y > < x. y] èqoume < x + y. ii) H apeikìnish ψ : Z4 [x] → Z4 [x]. (r. Upìdeixh: Algìrijmoc diaÐreshc. S ). y >. 12. J ) diatrèqei ta ide¸dh tou R (antÐstoiqa. . S daktÔlioi. i) H apeikìnish ϕ : Q[x] → Q[x]. kai oi apeikonÐseic R → R × S. x − y >=< x. 13. s → (0. y >. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 149 i) < m > + < n >=< d > ii) < m > ∩ < n >=< e > iii) < m >< n >=< mn > 11. ii) Sto daktÔlio Z[x. 0) ∈ R × S}.5. 16. {(r. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai isomorfismìc. i) Sto daktÔlio Q[x. x + y >=< x + y > ii) < x2 − y 2 + 1. ApodeÐxte ìti sto Q[x.

Upìdeixh: 'Askhsh 10. . m) = 1. i) 'Estw m. 19. iv) Kˆje ide¸dec tou Z × Z eÐnai kÔrio. m. √ iii) 'Estw R = Z4 . 21. pr ]n >. ApodeÐxte ìti < 0 > =< [p1 . ApodeÐxte ìti IJ = I ∩ J . . y >. √ i) ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I . 18.150 18. 'Estw φ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. 26. Qrhsimopoi¸ntac ton fusikì epimorfismì Z → Z8 . 23. den eÐnai trÐth dÔnamh akeraÐou. ii) 'Estw ìti o R eÐnai metajetikìc kai I + J = R. Tìte mZ ∼ nZ an kai mìno an m = n. 2 DaktÔlioi i) GnwrÐzoume ìti IJ ⊆ I ∩ J . J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. Na prosdiorÐsete ta < 3 >. 'Estw I to ide¸dec tou C[x. Poiì eÐnai to < 0 >. . AlhjeÔei ìti h eikìna Imφ eÐnai ide¸dec tou S. n ∈ Z. √ v) 'Estw R = Zn . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. 'Estw I. √ √ ii) 'Estw R = Z. ApodeÐxte ìti ta mìna ide¸dh tou Mn (F ). . pnr eÐnai h anˆlush tou n se ginìmeno diakekrimènwn r 1 pr¸twn. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro. 24. √ iv) 'Estw R = Z6 . eÐnai ta < 0 >. . ìpou n = pn1 . Poiì eÐnai to < 0 >. . n ∈ N. = ii) Sto Z isqÔei < 6 >=< 24 > + < m > an kai mìno an µκδ(6. < 12 >. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai alhjeÐc. apodeÐxte ìti kanènac apì touc akeraÐouc 2. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. . Mn (F ). AlhjeÔei ìti IJ = I ∩ J. 20. ApodeÐxte ìti I =< x > + < y >= < x. iii) Kˆje ide¸dec tou Z×Z eÐnai thc morf c < m > × < n >. . 22. To rizikì √ tou I eÐnai to sÔnolo I = {r ∈ R|rn ∈ I gia kˆpoio n ≥ 1}. 10.

5.26) apoteleÐ ide¸dec tou R. EÐdame ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn ∼ Zm × Zn . n jetikoÐ akèraioi me µκδ(m. ii) DeÐxte me sugkekrimèno parˆdeigma ìti h sunepagwg  “I ide¸dec tou R ⇒ ϕ(I) ide¸dec tou S” den alhjeÔei. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 151 25. 28. i) R = Z Upìdeixh: f (n) = nf (1). 31. 'Estw m. J tou R pou èqoun tic idiìthtec I + J = R. ApodeÐxte ìti upˆrqei mìno ènac isomorfismìc daktulÐwn R → R. ApodeÐxte ìti upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn R ∼ I × J . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai e ∈ R pou èqei tic idiìthtec: e2 = e.2. ii) R = Q Upìdeixh: f ( m ) = mf n 1 n kai f (1) = nf 1 . iii) ApodeÐxte ìti h sunepagwg  tou ii) eÐnai alhj c an upojèsoume ìti h ϕ eÐnai epÐ. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai ide¸dh I . r(1−e) > eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. n) = 1. ϕ(r) =< re. 30.1. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. n iii) R = R Upìdeixh: Kˆje r ∈ R eÐnai ìrio akoloujÐac rht¸n arijm¸n. D¸ste mÐa ˆllh apìdeixh = qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh ˆskhsh. = 27. ApodeÐxte tic ex c protˆseic: i) 'Estw u ∈ R. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. . 29. ii) H apeikìnish U (R) u → ϕ(u) ∈ U (S) eÐnai 1 − 1 kai epÐ. kai h apeikìnish ϕ : R →< e > × < 1−e >. ApodeÐxte ìti to sÔnolo N (R) twn mhdenodunˆmwn stoiqeÐwn tou R (bl 'Askhsh 2. i) ApodeÐxte ìti: J ide¸dec tou S ⇒ ϕ−1 (J) ide¸dec tou R. (1−e)2 = 1−e. 26. I ∩ J =< 0 >. Tìte u ∈ U (R) an kai mìno an ϕ(u) ∈ U (S). er = re gia kˆje r ∈ R. ApodeÐxte ìti ta < e >= {re|r ∈ R} kai < 1−e >= {r(1−e)|r ∈ R} eÐnai ide¸dh tou R. stic parakˆtw peript¸seic. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn.

2 DaktÔlioi i) 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 35. apodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. 'Ara kˆje ide¸dec tou Zm eÐnai kÔrio. . Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ daktulÐwn i) Zm → Z ii) Z → Zm iii) Z6 → Z2 iv) Z2 → Z6 34. Na brejeÐ o ker ϕ. An kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. 33.152 32. ii) Na brejoÔn ìla ta ide¸dh tou Z6 kai Z12 . AlhjeÔei ìti upˆrqei daktÔlioc S kai omomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S me ker ϕ = Z. ϕ([a]12 ) = [a]4 eÐnai mÐa apeikìnish kai mˆlista ènac epimorfismìc daktulÐwn. ApodeÐxte ìti h antistoiqÐa ϕ : Z12 → Z4 .

2) An èqoume a ≡ b. To sÔnolo aut¸n twn klˆsewn isodunamÐac sumbolÐzetai me R/I . (1) EpishmaÐnoume ìti mèqri ed¸ den èqei qrhsimopoihjeÐ h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc (Orismìc 2. UpenjumÐzoume (bl. 3) An èqoume a ≡ b kai b ≡ c. wc ex c: a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. . H mèjodoc pou ja doÔme ed¸ apoteleÐ genÐkeush thc kataskeu c tou Zn pou melet same sthn Parˆgrafo 1.6 DaktÔlioc PhlÐko O skopìc thc Paragrˆfou aut c eÐnai na exhg soume p¸c apì èna daktÔlio R kai èna ide¸dec I tou R kataskeuˆzetai ènac nèoc daktÔlioc R/I . Sunep¸c a − c ∈ I . pou onomˆzetai daktÔlioc phlÐko tou R modulo I .4. 1 + 2Z}. R/I = {a + I|a ∈ R}. 'Otan to I eÐnai dedomèno suqnˆ ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ≡ b sth jèsh tou a ≡ b mod I . Sunep¸c to sÔnolo R/I èqei nìhma ìtan to I eÐnai. H klˆsh isodunamÐac tou a sumbolÐzetai me a + I . Sunep¸c b − a ∈ I dhlad  b ≡ a. Parˆgrafo 1.5).2. Epomènwc a + I = b + I ⇔ a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. tìte a − b ∈ I kai ˆra −(a − b) ∈ I . Qrhsimopoi¸ntac tic prˆxeic tou R. Ed¸ ja qrhsimopoihjeÐ kai h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. Gia parˆdeigma.4) ìti dÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai (an oi antiprìswpoÐ touc eÐnai isodÔnamoi) eÐte eÐnai xèna sÔnola. an R = Z kai I = 2Z. H klˆsh isodunamÐac a + I onomˆzetai h klˆsh tou a modulo I .6. parathroÔme ìti: 1) a − a = 0 ∈ I gia kˆje a ∈ R. ja orÐsoume t¸ra dÔo prˆxeic sto R/I wc proc tic opoÐec to R/I eÐnai daktÔlioc. Aut  h sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. Me ton sumbolismì thc Paragrˆfou 1.4 èqoume 1 + 2Z = [1]. DaktÔlioc PhlÐko 153 2. upodaktÔlioc tou R. Prˆgmati. tìte Z/2Z = {2Z. dhlad  a ≡ c. H klˆsh 1 + 2Z eÐnai to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn. b − c ∈ I kai ˆra (a − b) + (b − c) ∈ I . tìte a − b ∈ I . ParathroÔme ìti a + I = {x ∈ R|x ≡ a} = {x ∈ R|x − a ∈ I} = {x ∈ R|x − a = y ∈ I} = {a + y|y ∈ I}. OrÐzoume mia sqèsh sto R.5. gia parˆdeigma.

an o R eÐnai metajetikìc tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to 0 + I = I. Tìte 1. (a + I. Epiplèon. O daktÔlioc R/I onomˆzetai o daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . b + I) → ab + I . b + I) → ab + I Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. (a + I. Tìte gia thn prìsjesh èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I ⇒ (a + b) + I = (c + d) + I. To R/I eÐnai daktÔlioc wc proc tic prˆxeic R/I × R/I → R/I. gia thn prosetairistik  idiìthta thc prìsjeshc èqoume: ((a + I) + (b + I)) + (c + I) = ((a + b) + I) + (c + I) = ((a + b) + c) + I = (a + (b + c)) + I = (a + I) + ((b + c) + I) = (a + I) + ((b + I) + (c + I)). SunoyÐzontac ta parapˆnw. ParathroÔme ìti sthn apìdeixh kˆje miac apì autèc tic idiìthtec gia to R/I .6. 'Estw loipìn a + I = c + I kai b + I = d + I . 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. giatÐ (a + I)(b + I) = ab + I = ba + I = (b + I)(a + I). An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1. dhlad  a − c ∈ I kai b − d ∈ I .1 Prìtash.154 2 DaktÔlioi H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc orÐzontai apì tic antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. dhlad  −(a + I) = (−a) + I. èqoume to ex c apotèlesma: 2. H epal jeush t¸ra twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai upìjesh routÐnac. tìte o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1+I giatÐ (1 + I)(a + I) = 1a + I = a + I kai ìmoia (a + I)(1 + I) = a + I gia kˆje a ∈ R. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. Gia ton pollaplasiasmì èqoume ab − cd = ab − cb + cb − cd = (a − c)b + c(b − d) ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. qrhsimopoioÔme thn antÐstoiqh idiìthta tou R. (a + I. (a + I. en¸ to antÐjeto tou a + I eÐnai to (−a) + I . Gia parˆdeigma. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. 'Ara ab + I = cd + I .

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

155

2. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo, tìte kai o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 3. An o R eÐnai metajetikìc, tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. ParathroÔme ìti h apeikìnish π : R → R/I , r → r + I , eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati, eÐnai profanèc ìti h π eÐnai epÐ. EpÐshc èqoume π(a +b) = (a+ b)+I = (a +I)+(b +I) = π(a)+ π(b). 'Omoia apodeiknÔetai ìti π(ab) = π(a)π(b). H apeikìnish aut  onomˆzetai fusikìc epimorfismìc.

2.6.2 ParadeÐgmata.
1) Gia R = Z kai I = nZ èqoume Z/nZ = Zn . 2) Gia R = 2Z kai I = 4Z èqoume 2Z/4Z = {4Z, 2 + 4Z}. Shmei¸noume ìti o daktÔlioc 2Z/4Z den eÐnai isìmorfoc me ton Z2 (giatÐ;).

3) Sto Q[x] jewroÔme to kÔrio de¸dec I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1)|f (x) ∈ Q[x]}. Ja sqoliˆsoume thn arijmhtik  sto phlÐko Q[x]/I .
To Q[x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo sÔmfwna me thn parapˆnw Prìtash. Kˆje stoiqeÐo tou Q[x]/I èqei th morf  f (x) + I , ìpou f (x) ∈ Q[x] kai isqÔei

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x − 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I an kai mìno an, ta polu¸numa

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x − 1. (2)
Epomènwc, an r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − 1, tìte f (x) + I = r(x) + I. Allˆ to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x−1 eÐnai to f (1) sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. 'Ara f (x) + I = f (1) + I . Gia parˆdeigma, èqoume (x2 − 2x + 4) + I = 3 + I . 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena, eÐnai fusikì na jewr soume thn antistoiqÐa ϕ : Q[x]/I → Q, f (x) + I → f (1),

156

2 DaktÔlioi pou eÐnai apeikìnish (kai mˆlista 1-1) lìgw tou (2). EÐnai de kai epÐ giatÐ dojèntoc tou c ∈ Q, èqoume ϕ(c + I) = c. H ϕ eÐnai kai omomorfismìc daktulÐwn afoÔ

ϕ((f (x) + I) + (g(x) + I)) = ϕ((f (x) + g(x)) + I) = f (1) + g(1) = ϕ(f (x) + I) + ϕ(f (x) + I), kai ϕ((f (x) + I)(g(x) + I)) = ϕ((f (x)g(x) + I)) = f (1)g(1) = ϕ(f (x) + I)ϕ(f (x) + I).
Sunep¸c o daktÔlioc Q[x]/I eÐnai isìmorfoc me to Q, kai ˆra eÐnai s¸ma. To antÐstrofo tou mh mhdenikoÔ f (x) + I eÐnai to f (1)−1 + 1. (Efìson to f (x) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou èqoume f (x) + I = I , dhlad  to x − 1 den diaireÐ to f (x) kai ˆra f (1) = 0.) Blèpoume, loipìn, ìti h arijmhtik  twn klˆsewn f (x) + I anˆgetai sthn arijmhtik  tou Q kˆtw apì thn antistoiqÐa f (x) + I → f (1). Ja diapist¸soume parakˆtw ìti o isomorfismìc autoÔ tou paradeÐgmatoc entˆssetai se èna genikìtero plaÐsio, bl. Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n. 4) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + x + 1 > tou Z2 [x]. Ja deÐxoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I eÐnai èna s¸ma pou apoteleÐtai apì 4 stoiqeÐa. SÔmfwna me thn Prìtash 2.6.1 to Z2 [x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Eqoume

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x + x + 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I , an kai mìno an, ta polu¸numa
2

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x2 + x + 1.
Blèpoume, ètsi, ìti kˆje f (x) + I èqei mÐa parˆstash thc morf c

f (x) + I = r(x) + I,
ìpou r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x2 + x + 1. Epeid  deg r(x) < 2 èqoume

f (x) + I = (ax + b) + I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

157

H parˆstash aut  tou f (x) + I me antiprìswpo polu¸numo bajmoÔ ≤ 1 eÐnai bèbaia monadik , giatÐ

(ax + b) + I = (cx + d) + I ⇒ x + x + 1|(ax + b) − (cx + d) ⇒ (ax + b) − (cx + d) = 0.
Epeid  èqoume ìti a, b ∈ Z2 , sumperaÐnoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I apoteleÐtai apo 2 · 2 = 4 stoiqeÐa,
2

Z2 [x]/I = {I, 1 + I, x + I, (x + 1) + I}.
'Eqoume (x + I)((x + 1) + I) = (x2 + x) + I = 1 + I , giatÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou x2 + x me to x2 + x + 1 sto Z2 [x] eÐnai to 1. 'Ara ta x + I kai (x + 1) + I eÐnai antistrèyima kai sunep¸c to Z2 [x]/I eÐnai s¸ma. Jètontac gia suntomÐa 0 = I , 1 = 1 + I , α = x + I , blèpoume metˆ apì merikoÔc upologismoÔc ìti oi pÐnakec twn prˆxewn eÐnai: + 0 1 α α+1 0 0 1 α α+1 0 0 0 0 0 1 1 0 α+1 α 1 0 1 α α+1

α α α+1 0 1 α 0 α α+1 1

α+1 α+1 α 1 0 α+1 0 α+1 1 α

· 0 1 α α+1

Mia efarmog  twn pinˆkwn aut¸n se èna endiafèron sunduastikì prìblhma ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.7. 5) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + 1 > tou Z2 [x]. Tìte to phlÐko Z2 [x]/I den eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati, sto Z2 [x] èqoume x2 + 1 = (x + 1)2 . EpÐshc to (x + 1) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou, dhlad  (x + 1) + I = I , afoÔ to x2 + 1 den diaireÐ to x + 1 sto Z2 [x]. 'Enac mhdenodiarèthc tou phlÐkou Z2 [x]/I eÐnai to (x + 1) + I , giatÐ

((x + 1) + I)((x + 1) + I) = (x + 1)2 + I = (x2 + 1) + I = I.

158

2 DaktÔlioi

6) 'Estw R = M2 (Z) kai I = M2 (2Z). EÔkola apodeiknÔetai ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R. Ja doÔme ed¸ ìti to pl joc twn stoiqeÐwn tou R/I a1 a2 ∈ R. 'Estw ri to upìloipo eÐnai Ðso me 16. Prˆgmati, èstw a3 a4 thc diaÐreshc tou ai me to 2. Tìte

a1 a2 a3 a4

r1 r2 r3 r4

∈ I,

kai katˆ sunèpeia sto R/I èqoume

a1 a2 a3 a4

+I =

r1 r2 r3 r4

+I

Epeid  ri ∈ {0, 1}, sumperaÐnoume ìti o R/I èqei to polÔ 16 stoiqeÐa. r1 r2 r1 r2 = me ri , ri ∈ {0, 1}, tìte EÐnai fanerì ìti an r3 r4 r3 r4 r1 r2 r1 r2 +I = + I . 'Ara o R/I apoteleÐtai apì 16 stoir3 r4 r3 r4 qeÐa. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti R/I ∼ M2 (Z2 ): Prˆgmati, h apeikìnish = r1 r2 [r1 ] [r2 ] R/I → M2 (Z2 ), +I → ∈ M2 (Z2 ) eÐnai ènac r3 r4 [r3 ] [r4 ] isomorfismìc daktulÐwn. (Bl. 'Askhsh 26). Apì ta paradeÐgmata pou mìlic eÐdame, ta 3, 4 kai 5 aforoÔsan phlÐka thc morf c F [x]/I , ìpou F eÐnai èna s¸ma kai I èna ide¸dec thc morf c < p(x) >. Sta paradeÐgmata 3 kai 4 to p(x)  tan anˆgwgo kai ta antÐstoiqa phlÐka  tan s¸mata. Sto parˆdeigma 5 to p(x) den  tan anˆgwgo kai to antÐstoiqo phlÐko den  tan s¸ma. Sqetikˆ isqÔei to akìloujo apotèlesma.

2.6.3 Je¸rhma. 'Estw F èna s¸ma, p(x) ∈ F [x] kai I =< p(x) >. Tìte o

daktÔlioc phlÐko F [x]/I eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apìdeixh. 'Estw ìti o F [x]/I eÐnai s¸ma kai p(x) = a(x)b(x) me a(x), b(x) ∈ F [x] kai deg a(x) < deg p(x) kai deg b(x) < deg p(x). Tìte sto F [x]/I isqÔei

I = p(x) + I = a(x)b(x) + I = (a(x) + I)(b(x) + I).
Epeid  to F [x]/I den èqei mhdenodiairètec èqoume a(x) + I = I   b(x) + I = I , dhlad  a(x) ∈ I   b(x) ∈ I . Epeid  I =< p(x) > paÐrnoume p(x)|a(x)   p(x)|b(x) pou shmaÐnei ìti deg a(x) ≥ deg p(x)   deg b(x) ≥ deg p(x). Autì eÐnai ˆtopo.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

159

AntÐstrofa, èstw ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apì thn Prìtash 2.6.1 arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F [x]/I eÐnai antistrèyimo. 'Estw f (x) + I ∈ F [x]/I me f (x) + I = I . Tìte to f (x) den an kei sto I kai katˆ sunèpeia to p(x) den diaireÐ to f (x). Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x), p(x)) = 1. Apì to Je¸rhma 2.3.7 upˆrqoun a(x), b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). Epeid  b(x)p(x) ∈ I èqoume b(x)p(x) + I = I kai epomènwc

1 + I = (a(x)f (x) + I) + (b(x)p(x) + I) = a(x)f (x) + I = (a(x) + I)(f (x) + I).
'Ara to f (x) + I eÐnai antistrèyimo.

ShmeÐwsh Kalì eÐnai na sugkrijeÐ h parapˆnw apìdeixh me aut  thc Prìtashc

1.4.5 kai na shmeiwjeÐ h analogÐa metaxÔ anag¸gwn poluwnÔmwn kai pr¸twn arijm¸n. H apìdeixh mac parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou antÐstrofou enìc mh mhdenikoÔ stoiqeÐou tou F [x]/ < p(x) >. Ac doÔme èna parˆdeigma. to p(x) den èqei rÐza sto Z5 , apì thn Prìtash 2.4.5 èqoume ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto Z5 [x]. 'Ara to phlÐko Z5 [x]/I , ìpou I =< p(x) >, eÐnai s¸ma lìgw tou Jewr matoc 2.6.3. Ja prosdiorÐsoume to antÐstrofo tou f (x) + I , ìpou f (x) = x3 +x+1. Efarmìzontac ton EukleÐdeio Algìrijmo (Parˆgrafoc 2.3) brÐskoume µκδ(f (x), p(x)) = 1 kai

2.6.4 Parˆdeigma. 'Estw p(x) = x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Epeid  deg p(x) = 2 kai

1 = (3x + 2)f (x) + (2x2 − 4x + 4)p(x).
'Ara to antÐstrofo tou f (x) + I eÐnai to (3x + 2) + I . Sth sunèqeia ja exetˆsoume th sqèsh metaxÔ idewd¸n, omomorfism¸n daktulÐwn kai daktulÐwn phlÐko. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn eÐnai èna ide¸dec. Ja doÔme t¸ra ìti kˆje ide¸dec I eÐnai pur nac kˆpoiou omomorfismoÔ daktulÐwn.

2.6.5 Prìtash. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Tìte h apeikìnish
π : R → R/I, π(r) = r + I
eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn kai isqÔei ker π = I .

160

2 DaktÔlioi

Apìdeixh. EÐdame metˆ thn Prìtash 2.6.1 ìti h apeikìnish π eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac tou eÐnai ker π = {r ∈ R|π(r) = 0R/I } = {r ∈ R|r + I = I} = {r ∈ R|r ∈ I} = I . Epeid  o pur nac ker ϕ enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R, to sÔnolo R/ ker ϕ eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic thc Prìtashc 2.6.1. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma oi daktÔlioi R/ ker ϕ kai Imϕ eÐnai isìmorfoi. ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte h apeikìnish

2.6.6 Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n DaktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S
R/ ker φ ∼ Imφ, r + ker φ → φ(r) =
eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Apìdeixh. Pr¸ta ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

ψ : R/ ker ϕ → Imϕ, ψ(r + ker ϕ) = ϕ(r)
eÐnai mÐa apeikìnish. Gia suntomÐa èstw I = ker ϕ. 'Estw r + I = s + I , ìpou r, s ∈ R. Tìte

r + I = s + I ⇒ r − s ∈ I ⇒ φ(r − s) = 0 ⇒ φ(r) = φ(s) ⇒ ψ(r + I) = ψ(s + I).
H ψ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn epeid  gia kˆje r, s ∈ R, èqoume

ψ((r + I) + (s + I)) = ψ((r + s) + I) = φ(r + s) = φ(r) + φ(s) = ψ(r + I) + ψ(s + I)
kai

ψ((r + I)(s + I)) = ψ(rs + I) = φ(rs) = φ(r)φ(s) = ψ(r + I)ψ(s + I).
EÐnai profanèc ìti h apeikìnish ψ eÐnai epÐ. Tèloc, gia na diapist¸soume ìti o ψ eÐnai monomorfismìc, arkeÐ na deÐxoume ìti ker ψ = {0R/I }. 'Eqoume

r + I ∈ ker ψ ⇒ ψ(r + I) = 0S ⇒ φ(r) = 0S ⇒ r ∈ ker φ = I ⇒ r + I = I = 0R/I .
To prohgoÔmeno je¸rhma mac epitrèpei pollèc forèc na “anagnwrÐsoume” san kˆti pio oikeÐo èna daktÔlio phlÐko, ìpwc faÐnetai sta parakˆtw paradeÐgmata.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

161

2.6.7 ParadeÐgmata.
1) Gia kˆje m, n ∈ Z upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn

Zmn ∼ = Zn . <n> Prˆgmati, eÔkola diapist¸noume ìti h antistoiqÐa Zmn → Zn , [a]mn → [a]n eÐnai mÐa apeikìnish afoÔ an [a]mn = [b]mn tìte n|a − b kai ˆra [a]n = [b]n . H apeikìnish aut  eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac thc eÐnai to ide¸dec < n > tou Zmn . 'Ara apì to pr¸to Je¸rhma Zmn ∼ Isomorfism¸n upˆrqei ènac isomorfismìc = Zn . <n>

2) H apeikìnish 0 : Z[x] → Z, f (x) → f (0), eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. IsqÔei ker 0 =< x >. (Bl. Parˆdeigma 2.5.6 7)). Apì to Je¸rhma 2.6.6, èqoume Z[x]/ < x >∼ Z. = 3) 'Estw F èna s¸ma kai I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1) ∈ F [x]|f (x) ∈ F [x]} to kÔrio ide¸dec tou F [x] pou parˆgetai apì to x − 1. Isqurizìmaste ìti F [x]/I ∼ F . Prˆgmati, jewroÔme ton epimorfismì daktulÐwn 1 : = F [x] → F , 1 (f (x)) = f (1). 'Eqoume ker 1 =< x − 1 > sÔmfwna me to Parˆdeigma 2.5.6 7). To Je¸rhma 2.6.6 dÐnei to zhtoÔmeno. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti F [x]/I ∼ F , ìpou I = = < ax − b >, a, b ∈ F , a = 0. 4) Ta s¸mata R[x]/ < x2 + 1 > kai C eÐnai isìmorfa. Prˆgmati, h apeikìnish ϕ : R[x] → C, f (x) → f (i) eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. An f (x) ∈ ker ϕ, tìte x − i|f (x) sto C[x] sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. Apì to Je¸rhma 2.4.10 sumperaÐnoume ìti x + i|f (x). 'Ara x2 + 1|f (x) sto C[x], afoÔ ta x − i, x + i eÐnai sqetikˆ pr¸ta polu¸numa. Apì thn 'Askhsh 2.3.2 èqoume ìti x2 + 1|f (x) sto R[x]. 'Ara ker ϕ ⊆< x2 + 1 >. Profan¸c èqoume < x2 + 1 >⊆ ker ϕ, opìte < x2 + 1 >= ker ϕ. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n èqoume ìti R[x]/ < x2 + 1 >∼ C. = 5) JewroÔme to daktÔlio R kai to ide¸dec I tou paradeÐgmatoc 2.5.6 8). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ R. Prˆgmati, èstw h apeikìnish =

φ : R → R, φ

a b 0 a

= a.

162 H ϕ eÐnai epimorfismìc daktulÐwn epeid 

2 DaktÔlioi

φ

a b 0 a

+

c d 0 c

a+c b+d 0 a+c a b 0 a +φ c d 0 c

=a+c=φ
kai

φ

a b 0 a

·

c d 0 c

ac ad + bc 0 ac a b 0 a ·φ c d 0 c

= ac = φ

gia kˆje a, b, c, d ∈ R. Epiplèon, o pur nac eÐnai

ker ϕ =
'Ara R/I ∼ R. =

a b 0 a

a=0

= I.

6) 'Estw R = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc} kai I = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc, m ˆrtioc }. Tìte to R eÐnai ènac daktÔlioc kai to I èna ide¸dec tou R (ˆskhsh). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ Z2 . Prˆgmati, orÐzoume thn apeikìnish ϕ : R → Z2 , ìpou = ϕ(m/n) = [0], an to m eÐnai ˆrtioc, kai ϕ(m/n) = [1], an to m eÐnai perittìc (ennoeÐtai ìti µκδ(m, n) = 1). Tìte h ϕ eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to I (ˆskhsh), opìte to zhtoÔmeno prokÔptei apì to Je¸rhma 2.6.6. 7) Oi daktÔlioi R[x]/ < x2 > kai S =

foi. Prˆgmati, eÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish

a b 0 a

∈ M2 (R)

eÐnai isìmor-

ϕ : R[x] → S, fn xn + · · · + f1 x + f0 →

f0 f1 0 f0

∈S

eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. 'Eqoume ker ϕ = {fn xn + · · · + f1 x + f0 ∈ R[x]|f0 = f1 = 0} = {fn xn + · · · + f2 x2 ∈ R[x]} =< x2 >. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n sunˆgoume ìti R[x]/ < x2 >∼ S . =

2.6.8 DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I, J ide¸dh enìc daktulÐou
R. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn I ∼ I +J . = I ∩J J

2.6. DaktÔlioc PhlÐko Apìdeixh. H apeikìnish ϕ : I →

163

I +J , a → a+J , eÐnai ènac omomorfismìc. J EÐnai de kai epÐ, afoÔ an a ∈ I kai b ∈ J , tìte a+b+J = a+J = ϕ(a). 'Eqoume ker ϕ = I ∩ J . To zhtoÔmeno prokÔptei apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n. J R R me I ⊆ J . Tìte to eÐnai èna ide¸dec tou kai upˆrqei ènac isomorfismìc I I daktulÐwn R/I ∼ R = J/I J R R Apìdeixh. H antistoiqÐa → , r + I → r + J , eÐnai apeikìnish afoÔ I J I ⊆ J . EÐnai fanerì ìti aut  eÐnai ènac epimomorfismìc. O pur nac thc eÐnai J R J eÐnai èna ide¸dec tou . to sÔnolo {a + I|a ∈ J} dhlad  to . Sunep¸c to I I I o Je¸rhma Isomorfism¸n prokÔptei ìti R/I ∼ R . Apì to 1 = J/I J

2.6.9 TrÐto Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I , J ide¸dh enìc daktulÐou

Parˆdeigma

'Estw m, n jetikoÐ akèraioi kai d = µκδ(m, n), e = κπ(m, n). GnwrÐzoume ìti mZ ∩ nZ = eZ kai mZ + nZ = dZ (bl. 'Askhsh 2.5.10). 'Etsi, o isomorfismìc mZ ∼ mZ + nZ tou 2ou Jewr matoc Isomorfism¸n anˆgetai se ènan = mZ ∩ nZ nZ mZ ∼ dZ isomorfismì daktulÐwn . = eZ nZ smìc daktulÐwn kai I = ker ϕ. 'Estw X to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou S . Tìte h apeikìnish

2.6.10 Je¸rhma AntistoiqÐac Idewd¸n. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfi-

Φ : X → Y, A → ϕ(A)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ. EpÐshc h apeikìnish

Φ : X → Y , J → ϕ(J)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ, ìpou X eÐnai to sÔnolo twn idewd¸n tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn idewd¸n tou S . Apìdeixh. Ac apodeÐxoume ìti h Φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. H apìdeixh gia th Φ eÐnai parìmoia. 'Estw J ∈ X . AfoÔ h ϕ eÐnai epimorfismìc, to ϕ(J) eÐnai èna ide¸dec tou S (giatÐ;) kai epomènwc ϕ(J) ∈ Y . 'Estw J1 , J2 ∈ X me ϕ(J1 ) = ϕ(J2 ). An a ∈ J1 , tìte ϕ(a) = ϕ(b) gia kˆpoio b ∈ J2 kai ˆra

m = 24. MporoÔme na kataskeuˆsoume to “grˆfhma twn idewd¸n”tou daktulÐou R = Z/24Z: Oi korufèc tou graf matoc antistoiqoÔn sta ide¸dh tou R. gia kˆje K upˆrqei monadikì tètoio J .).11 sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou Z/mZ. Sthn perÐptwsh aut . . Apì to prohgoÔmeno Pìrisma kai thn 'Askhsh 2. 'Estw. H apìdeixh èpetai ˆmesa an efarmìsoume to prohgoÔmeno Je¸rhma gia ton fusikì epimorfismì R → R/I . 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Tìte to ϕ−1 (K) eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I (giatÐ. Sunep¸c J1 ⊆ J2 . 4Z/24Z. Tìte ta ide¸dh tou Z/24Z eÐnai ta ex c: Z/24Z. 6Z/24Z. 'Estw t¸ra K èna ide¸dec tou S .5. Tìte kˆje ide¸dec K tou R/I eÐnai thc morf c K = J/I gia kˆpoio ide¸dec J tou R pou perièqei to I . 12Z/24Z. Epiplèon. m ∈ N.11 Pìrisma. gia parˆdeigma. Apìdeixh. IsqÔei ϕ(ϕ−1 (K)) = K kai ˆra h Φ eÐnai epÐ. 8Z/24Z. 3Z/24Z.164 2 DaktÔlioi a − b ∈ ker ϕ = I . 'Ara J1 = J2 kai h Φ eÐnai 1 − 1. 2Z/24Z. 2. 'Omoia apodeiknÔetai ìti J2 ⊆ J1 . eÐnai thc morf c dZ/mZ gia monadikì d ∈ N pou eÐnai diairèthc tou m. Gia ton daktÔlio R = Z/24Z to en lìgw diˆgramma eÐnai to ex c. ParadeÐgmata 1. Epeid  I ⊆ J2 sumperaÐnoume ìti a ∈ J2 . 24Z/24Z =< 0 >. to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “ˆnw ˆkro”thc akm c perièqei to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “kˆtw ˆkro”.6. DÔo ide¸dh I. J tou R sundèontai me mÐa akm  an isqÔei I ⊆ J   J ⊆ I kai den upˆrqei ide¸dec K me I K J  J K I .

Epomènwc to diˆgramma twn idewd¸n tou R eÐnai to akìloujo. Apì to Pìrisma 2. ìpou me I sumbolÐzoume to ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. 'Eqoume f (x) = x(x − 1)2 . Apì to 3o Je¸rhma . DaktÔlioc PhlÐko 165 Z/24Z     d d 2Z/24Z d d d 3Z/24Z 4Z/24Z d d d 6Z/24Z 8Z/24Z d d 12Z/24Z     <0> 2. 'Eqoume I =< x > / < x2 >.6.11 eÐnai fanerì ìti o R perièqei èna monadikì ide¸dec I me I =< 0 > kai I = R.2. 'Estw F èna s¸ma kai R = F [x]/ < x2 >. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai thc morf c < g(x) > / < f (x) >. Ja taxinom soume ta ide¸dh tou R. èstw f (x) = x3 − 2x2 + x ∈ Q[x]. Gia suntomÐa. Q[x]/I     d d < x − 1 > /I d d d < x > /I < (x − 1)2 > /I d d < x(x − 1) > /I     <0> 3. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma.5.6. ìpou g(x) ∈ Q[x] kai g(x)|f (x). 'Estw R = Q[x]/ < x3 − 2x2 + x >.11 kai thn 'Askhsh 2.

'Ara o R/I eÐnai èna s¸ma. n ∈ Z. p n. n) = 1. n ∈ Z} kai J = {(3m. µκδ(m. ApodeÐxte ìti o R/I eÐnai metajetikìc an kai mìno an ab − ba ∈ I gia kˆje a. I = {(3m. Epeid  F [x]/ < x >∼ F = = paÐrnoume ìti o R/I eÐnai isìmorfoc me to F . 11. p|m . ìpou p(x) = x2 + x + 2. Ask seic 2. 10. 2. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R × R. S duo daktÔlioi kai I = {(r. breÐte to antÐstrofo tou 2x + 3+ < p(x) >. AfoÔ apodeÐxete ìti o daktÔlioc Z5 [x]/ < p(x) > eÐnai s¸ma. = 5. = 3. n ∈ Z.6 1. 'Estw R = Z × Z. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn tou daktulÐou 3Z/6Z. ApodeÐxte ìti i) O R/I eÐnai èna s¸ma. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn twn Z6 /I kai diapist¸ste ìti Z6 /I ∼ Z3 . = 6. n m ∈ Q|m. µκδ(m.166 2 DaktÔlioi Isomorfism¸n èqoume R/I ∼ F [x]/ < x >. ii) O R/J den eÐnai s¸ma. JewroÔme to ide¸dec I = {[0]. n ApodeÐxte ìti to Ip eÐnai èna ide¸dec tou Rp kai Rp /Ip ∼ Zp . [3]} tou Z6 . 0) ∈ Z × Z|m ∈ Z}. n) = 1 . 0)|r ∈ R} ⊆ R × S . = 4. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Rp = Ip = m ∈ Q|m. Parathr ste ìti o 3Z/6Z èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai o 3Z den èqei. 'Estw R. b ∈ R. p n. . ApodeÐxte ìti Z[x]/ < x2 + 1 >∼ Z[i]. n) ∈ Z × Z|m. ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R × S kai ìti (R × S)/I ∼ S . JewroÔme ton daktÔlio R = a b 0 c ∈ M2 (R) kai to ide¸dec I= 0 b 0 0 ∈ M2 (R) . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. = 9. ApodeÐxte ìti (Z × Z)/(mZ × nZ) ∼ Zm × Zn . = 7.

c. J =< x2 + 2 >. d ∈ F me a = 0. 16. x + I. 1 + I. ìpou I =< f (x) >. y]/ < xy > iii) Z[x. DaktÔlioc PhlÐko 167 12. c = 0. b.2. = ii) ApodeÐxte ìti √ Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[ 2]. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R/J kai I = J . Z2 [x]/ < f (x) >= {I. = 13. I =< x2 + 1 >. y]/ < x. 'Estw f (x) = x2 + x + 1 ∈ Z2 [x].6. 'Estw R = R[x]. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc i) Z[x. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa. Sto Parˆdeigma 2. ApodeÐxte ìti F [x]/ < ax − b >∼ F [x]/ < cx − d >. 3 > ii) Z5 [x]/ < x2 + 3. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata  /kai akèraiec perioqèc. 18. = kai . ApodeÐxte ìti to Z3 [x]/ < f (x) > eÐnai èna s¸ma pou èqei 9 stoiqeÐa. i) 'Estw F èna s¸ma kai a. i) Z[x]/ < x > ii) Q[x]/ < x2 − 9 > iii) Q[x]/ < x3 − 2 > iv) Z3 [x]/ < x2 + x + 1 > 17. 'Estw f (x) = x2 + 1 ∈ Z3 [x]. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai s¸mata i) Z5 [x]/ < x2 + 3. y]/ < x > ii) Z[x.2 4) eÐdame ìti to phlÐko Z2 [x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma pou èqei 4 stoiqeÐa. (x + 1) + I}. Na upologisteÐ to (x + I)−1 ((x + 1) + I)64 .6. y > 15. 5 > 14. 19. = √ Q[x]/ < x2 − 3 >∼ Q[ 3] = Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 − 3 > . Poio eÐnai to antÐstrofo (an upˆrqei) tou x4 + x + 1+ < f (x) > sto Z3 [x]/ < f (x) >.

. ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn F [x]/ < p(x) >∼ R.168 2 DaktÔlioi 20.     a b c  24.6. ApodeÐxte ìti kˆje isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R[x] → R[x] me ϕ(r) = r gia kˆje r ∈ R eÐnai thc morf c ϕ(f (x)) = f (ax + b). apodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . Poiì eÐnai to diˆgramma twn   a  0  0 idewd¸n tou daktulÐou   b c  a b  ∈ M3 (R) . ApodeÐxte ìti Q[x]/ < x2 − 1 >∼ Q × Q. r + I ∩ J → (r + I. prokÔptei ìti Zmn ∼ Zm × Zn . n) = 1. 26. b ∈ R. ìpou a ∈ U (R). an } èna peperasmèno s¸ma. Parˆdeigma 2. 25. BreÐte kai apodeÐxte mÐa genÐkeush. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Parˆ=   0 0 a deigma 2. Kinezikì je¸rhma upoloÐpwn. . J =< n >.  0 a Upìdeixh: 'Askhsh 24 kai Je¸rhma 2. ìpou R eÐnai o daktÔlioc twn apeikonÐse= wn F → F (bl. ìpou µκδ(m. 28. I =< m >. .1. Exetˆste an upˆrqei isomorfismìc Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 + 2 >. 'Estw p(x) = (x − a1 )(x − a2 ) · · · (x − an ) ∈ F [x]. ApodeÐxte ìti R[x]/ < x3 >∼  0 a b  ∈ M3 (R) (bl. Apodeixte ìti R[x]/ < f (x) >∼ = C ⇔ deg f (x) = 2 kai a2 − 4a0 < 0 1 R ⇔ deg f (x) = 1 22. J ide¸dh tou R.7 7). 'Estw R ènac daktÔlioc kai I. = 21. 'Estw R mia akeraÐa perioq .10. . = 23.6. r + J). ApodeÐxte ìti to Mn (I) eÐnai ide¸dec tou Mn (R) kai Mn (R)/Mn (I) ∼ Mn (R/I). = Upìdeixh: 'Askhsh 20. iii) Gia R = Z. J eÐnai tètoia ¸ste I + J = R. = 27. ii) An ta ide¸dh I. 'Estw f (x) = xn + an−1 xn−1 + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. i) ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac monomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . 'Estw F = {a1 . .2 4)).

'Estw R ènac daktÔlioc kai I ènac upodaktÔlioc tou R. ApodeÐxte ìti oi antistoiqÐec R/I × R/I → R/I.6.2. (a + I. DaktÔlioc PhlÐko 169 29. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. . (a + I. b + I) → ab + I eÐnai apeikonÐseic an kai mìno an to I eÐnai ide¸dec.

(γ. β) α/β = {(x. 5). Sth sunèqeia ja oristoÔn sto F dÔo prˆxeic wc proc tic opoÐec to F eÐnai èna s¸ma tètoio ¸ste na perièqei daktÔlio isìmorfo me to R. ζ). (γ. β) ≡ (α. ìpou (α. 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . β). dhlad  5α = 3β . Me F sumbolÐzoume to sÔnolo twn parapˆnw klˆsewn isodunamÐac F = {α/β|(α. β) ∈ Z × (Z − {0}). Epeid  δ = teleutaÐa isìthta èpetai ìti αζ . β) ∈ R × (R − {0})}. δ) ∈ . (−3. β). ìpou (α. β) ≡ (γ. . tìte αδ = βγ kai γζ = dhlad  αζδ = β δ . Sto sÔnolo R×(R−{0}) orÐzoume mia sqèsh S¸ma phlÐkwn akeraÐac perioq c (α. δ) ⇔ αδ = βγ. β) ≡ (γ. 'Estw (α. β) ≡ (γ. (9. β) gia kˆje (α. δ) ∈ R × (R − {0}). 2) an (α. . tìte αδ = βγ kai ˆra (γ. Prin proqwr soume sthn kataskeu  tou F dÐnoume ed¸ th basik  idèa thc. δ) ≡ (α. 1) (α. ζ). δ). . Xekin¸ntac apì mia akeraÐa perioq  R ja kataskeuˆsoume èna s¸ma F pou “perièqei” to R kai pou apoteleÐtai apì “phlÐka” stoiqeÐwn tou R. (6. β) ≡ (γ. Qarakthristik  DaktulÐou To s¸ma Q twn rht¸n arijm¸n perièqei thn akeraÐa perioq  Z twn akeraÐwn arijm¸n kai kˆje stoiqeÐo tou Q eÐnai “phlÐko” dÔo stoiqeÐwn tou Z. y) ∈ R × (R − {0})|(x. ζ) ∈ R × (R − δ opìte αδζ = (βγ)ζ = β(γζ) = βδ . O rhtìc arijmìc α/β antiproswpeÔei to sÔnolo autì. (γ. 'Estw R mia akeraÐa perioq . ìpou (α. β) ≡ ( . β). apì thn = β . y) ≡ (α.170 2 DaktÔlioi 2. δ) kai (γ. h sqèsh pou orÐzetai apì “(α. β).. 5). Sto Q isqÔei 3/5 = −3/ − 5 = 6/10 = 9/15 = .7 S¸ma PhlÐkwn. 5) allˆ èna sÔnolo diatetagmènwn zeug¸n pou perilambˆnei ta (3. H sqèsh aut  eÐnai sqèsh isodunamÐac giatÐ. dhlad  (α. β) ∈ R × (R − {0}). . O rhtìc arijmìc 3/5 eÐnai h klˆsh isodunamÐac pou perièqei to stoiqeÐo (3. ( . 10). δ). δ) an kai mìno an αδ = βγ” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. afoÔ αβ = βα. 3) an (α. prˆgma pou shmaÐnei ìti o rhtìc arijmìc 3/5 den antiproswpeÔei mìno to diatetagmèno zeÔgoc (3. −5). β)}. Me α/β sumbolÐzoume thn klˆsh isodunamÐac tou (α. an kai mìno an α/β = 3/5. δ) ≡ ( {0}). 15). H kÔria idèa ed¸ eÐnai ìti sto sÔnolo Z × (Z − {0}). .

α/β → αβ −1 . ParadeÐgmata 1. tìte α = 0R . Tìte afenìc α/β(γ/δ + /ζ) = (α(γζ + δ ))/βδζ = (αγζ + αδ )/βδζ kai afetèrou (α/β)(γ/δ) + (α/β)( /ζ) = (αγ)/(βδ) + (α )/(βζ) = (αγβζ + βδα )/(β 2 δζ). S¸ma PhlÐkwn. Tìte eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish F → Q[i]. Sunep¸c. . (αδ + βγ)/βδ = (α δ + β γ )/β δ . èstw α/β = α /β kai γ/δ = γ /δ . b ∈ Q}. Endeiktikˆ. H epal jeush twn idiot twn ston orismì tou s¸matoc eÐnai jèma routÐnac. 'Estw α/β. Gia to skopì autì. tìte to antÐstrofì tou eÐnai to β/α.7. Qarakthristik  DaktulÐou 171 R × (R − {0}). dhlad  αβ = βα kai γδ = δγ . eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[i] = {a + bi ∈ C|a. ac doÔme ton epimeristikì nìmo. α → α/1R . dhlˆd  α/β + γ/δ = α /β + γ /δ . onomˆzetai h fusik  emfÔteush tou R sto F . = To s¸ma F pou kataskeuˆsame apì thn akeraÐa perioq  R onomˆzetai to s¸ma phlÐkwn thc R kai o monomorfismìc daktulÐwn i : R → F . To s¸ma phlÐkwn twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Me parìmoio trìpo deÐqnei kaneÐc ìti kai h · : F × F → F eÐnai apeikìnish. To antÐjeto tou α/β eÐnai to (−α)/β . Prˆgmati. To monadiaÐo stoiqeÐo tou F eÐnai to 1R /1R kai an to α/β eÐnai mh mhdenikì. Tìte βδ = 0. OrÐzoume dÔo antistoiqÐec + : F × F → F kai · : F × F → F jètontac α/β + γ/δ = (αδ + βγ)/βδ kai (α/β)(γ/δ) = αγ/βδ. Ta dexiˆ mèlh eÐnai Ðsa giatÐ (αγζ + αδ )(β 2 δζ) = βδζ(αγβζ + βδα ). giatÐ an α/1F = 0R /1R . èstw F to s¸ma phlÐkwn tou Z[i]. giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. pou shmaÐnei ìti h + : F × F → F eÐnai apeikìnish. O pur nac thc i eÐnai tetrimmènoc. 'Ara èqoume R ∼ Imi. γ/δ. Tìte èqoume (αδ + βγ)β δ = αδβ δ + βγβ δ = (αβ )δδ + (γδ )ββ = (α β)δδ + (δγ )ββ = (α δ + β γ )βδ.2. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ sto F isqÔei (α + β)/1F = α/1F + β/1F kai (αβ)/1F = (α/1F )(β/1F ). α → α/1R . /ζ ∈ F . Ja apodeÐxoume t¸ra ìti to s¸ma F perièqei ènan daktÔlio isìmorfo me ton R. H apeikìnish i : R → F . To mhdenikì stoiqeÐo tou F eÐnai to 0R /1R .

• An upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. O Zm . g(x) = 0}. èqei qarakthristik  m. An o daktÔlioc R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. ìpou m eÐnai ènac mh mhdenikìc akèraioc kai r èna mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. m > 0.172 2. Akribèstera: An den upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. Qarakthristik  daktulÐou 2. 'Estw F èna s¸ma. H epìmenh Prìtash mac plhroforeÐ ìti an èna s¸ma perièqei ènan upodaktÔlio R pou eÐnai akeraÐa perioq . O Zm ×Zn .1 Prìtash. Gia kˆje α ∈ R èqoume (ψ ◦ i)(α) = ψ(α/1R ) = ϕ(α)ϕ(1R )−1 .7.7. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai o elˆqistoc tètoioc m. 'Eqoume ϕ(1R ) = 1S kai ˆra (ψ ◦ i)(α) = ϕ(α). tìte ja “perièqei” kai to s¸ma phlÐkwn thc R. H epal jeush ìti o ψ eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn eÐnai jèma routÐnac pou af netai san ˆskhsh. oi daktÔlioi Z. èqoume dei ìti eÐnai dunatìn na upˆrqei mh mhdenikìc akèraioc m tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R na isqÔei mr = 0. Apìdeixh. n). ìpou i : R → F eÐnai h fusik  emfÔteush. Q. • An den upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc R. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai mhdèn. n > 0. ìpou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai o E eÐnai s¸ma. Se èna daktÔlio R eÐnai dunatìn na isqÔei mr = 0. 'Estw ϕ : R → E ènac monomorfismìc daktulÐwn.2 Orismìc. orismì thc qarakthristik c arkeÐ na exetˆsei kaneÐc pìte isqÔei m1R = 0.7. H qarakthristik  tou daktulÐou R sumbolÐzetai me qarR. OrÐzoume ψ(α/β) = ϕ(α)ϕ(β)−1 . EÐnai fanerì ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Z kai ˆra perièqei to Q. Tìte upˆrqei ènac monomorfismìc ψ : F → E . ìpou m. Akìma perissìtero. Gia parˆdeigma.3 Parat rhsh. 2. To s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c √ √ Z[ √2] = {a + b √2 ∈ R|a. 2. To s¸ma phlÐkwn tou F [x] sun jwc sumbolÐzetai me F (x). b ∈ Q} 2 DaktÔlioi 3. R. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. g(x) ∈ F [x]. 'Estw R ènac daktÔlioc. èqei qarakthristik  to κπ(m. Tìte to s¸ma phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x] eÐnai to {f (x)/g(x)|f (x). tìte ston . C èqoun qarakthristik  mhdèn. gia ton opoÐo isqÔei ψ ◦ i = ϕ.

6 èqoume Z/ < m >∼ SR .7. to elˆqisto tou m dÐnei m ≤ qarR. en¸ an upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. Gia thn ˆllh perÐptwsh. tou R pou perièqei to 1R eÐnai isìmorfoc eÐte me to Z (an qarR = 0) eÐte me to s¸ma Zp (an qarR = p > 0). Prˆgmati. Tìte to sÔnolo SR = {n1R ∈ R|n ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai mˆlista eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc pou perièqei to 1R ('Askhsh 2. Qarakthristik  DaktulÐou 173 tìte qarR = 0. H qarakthristik  miac akeraÐac perioq c eÐnai 0   ènac pr¸toc arijmìc. JewroÔme ton elˆqisto tètoio m. 'Estw R mia akeraÐa perioq . Epeid  o ker ϕ eÐnai èna ide¸dec tou Z. 2.4 Prìtash. Pr¸ta parathroÔme ìti apì th sqèsh m1R = 0 èpetai ìti qarR ≤ m sÔmfwna me thn Parat rhsh 2. Epiplèon èqoume qarR = = m. 2. Tìte gia kˆje r ∈ R. Apì thn Prìtash 2. EÐnai fanerì ìti Imϕ = SR . ϕ(n) = n1R .5 Pìrisma.1.4 sumperaÐnoume ìti o m eÐnai 0   pr¸toc. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec. sthn pr¸th perÐptwsh prokÔptei ˆmesa apì ton orismì ìti qarR = 0. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash.7. 'Ara m = qarR. 'Estw R mia akeraÐa perioq  qarakthristik c m.7.7. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn SR ∼ Zm . Apìdeixh.1. S¸ma PhlÐkwn.6. èqoume mr = m(1R r) = (m1R )r = 0r = 0 kai katˆ sunèpeia qarR ≤ m. blèpoume ìti o R perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me to Zm .2. èstw ìti upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. Tìte o mikrìteroc upodaktÔlioc . opìte apì to Je¸rhma 2. Sunep¸c Zm ∼ Z/ < m >∼ SR . Sunep¸c qarR = m. o Zm den èqei mhdenodiairètec. H epìmenh prìtash mac plhroforeÐ ìti h qarakthristik  tou R “prosdiorÐzei” to SR . Epeid  ìmwc isqÔei (qarR)1R = 0.7. Apìdeixh.4). EpÐshc èqoume qarR ∈ ker ϕ apì ton orismì thc qarakthristik c.3. 2. dhlad  qarR ∈< m > kai ˆra qarR ≥ m. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai < m > o pur nac tou omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : Z → R. Ja deÐxoume = = = t¸ra ìti qarR = m. tìte h qarR isoÔtai me ton elˆqisto tètoio m. autìc ja eÐnai thc morf c < m > gia kˆpoio m ∈ N.6 Pìrisma.

174 2 DaktÔlioi Apìdeixh. ApodeÐxte ìti isìmorfec akèraiec perioqèc èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn.4 kai to Pìrisma 2. Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma.1 èpetai ìti to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q. An qarF = 0. H apìdeixh sthn perÐptwsh pou qarF = p = (p pr¸toc) eÐnai parìmoia. 'Ara to pr¸to upìswma tou Q eÐnai to Q. èqoume ìti qarF = 0   p (p pr¸toc).7. H tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou F eÐnai èna upìswma tou F . 3. 4. An an = bn kai am = bm gia kˆpoia m. 'Omoia. To upìswma autì onomˆzetai to pr¸to upìswma tou F . Tìte to F perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me ton Z. . Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q kai to F eÐnai isìmorfo me upìswma tou Q. √ √ 2.7 Prìtash. = = Apìdeixh. 'Estw F èna s¸ma kai F to pr¸to upìswma tou F . Epeid  to Q den perièqei gn sio upìswma. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Zp . Poia eÐnai h qarakthristik  twn daktulÐwn M2 (Zm ). n ∈ Z me µκδ(m. tìte F ∼ Zp .7 1. 2. 'Estw a. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn tou Z[ 3] eÐnai isìmorfo me to Q[ 3]. Apì thn Prìtash 2.7. 5. M2 (Z) kai Z3 ×Q[x]. 'Estw ìti qarF = 0. Ask seic 2. n) = 1. 'Estw ìti qarF = 0. èqoume F ∼ Q. To Pìrisma èpetai ˆmesa apì thn Prìtash 2.7. ApodeÐxte ìti isìmorfoi daktÔlioi èqoun Ðsec qarakthristikèc. èstw F . tìte F ∼ Q. en¸ an qarF = p (p pr¸toc).7. D¸ste èna parˆdeigma mh isìmorfwn akeraÐwn perioq¸n pou èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. UpenjumÐzoume ìti to Q den perièqei gn sio upìswma. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn enìc s¸matoc F eÐnai isìmorfo me to F . tìte deÐxte ìti a = b. to pr¸to upìswma tou Zp eÐnai to Zp . b ∈ R èqoume (a + b)4 = (a2 + b2 )2 kai genikˆ (a + b)2 = (a2 + b2 )2 gia kˆje n ∈ N. 6. ApodeÐxte ìti gia kˆje n+1 n n a. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma. 'Estw ìti qarF = p (p pr¸toc). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me qarR = 4.5.

9. . a. c. ApodeÐxte ìti qarR =qarF . 12. = Upìdeixh: Efarmìste thn 'Askhsh 2. 'Estw S ènac mh tetrimmènoc upodaktÔlioc tou daktulÐou R. AlhjeÔei ìti qarS =qarR. ApodeÐxte ìti qarF =qarE . D¸ste èna parˆdeigma a. qarR1 = m. alhjeÔei ìti qarS =qarR. 8.6. 'Estw F → E ènac monomorfismìc swmˆtwn. 11. ApodeÐxte ìti qarS =qarR. 10. qarR2 = n. ApodeÐxte ìti upˆrqoun upodaktÔlioi R1 . daktulÐou pou èqei qarakthristik  pr¸to arijmì kai den eÐnai akeraÐa perioq . S¸ma PhlÐkwn.7. An o S eÐnai akeraÐa perioq . Qarakthristik  DaktulÐou 175 7. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo tètoioc ¸ste qarR = mn. Poièc eÐnai oi qarakthristikèc twn parakˆtw daktulÐwn? i) Z[i]/ < 3 > ii) Z[i]/ < 2 + i > iii) Z6 [x]/ < 2 >. µκδ(m. n) = 1. R2 tou R tètoioi ¸ste R ∼ R1 × R2 .20 gia katˆllhla ide¸dh tou R. ˆpeirou s¸matoc pou èqei jetik  qarakthristik  b. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c R.2. b. 'Estw ìti o R eÐnai mia akeraÐa perioq .

xk } mia bˆsh tou. ìpou αi ∈ Zp . giatÐ to F eÐnai èna peperasmèno sÔnolo.8 Peperasmèna S¸mata Se paradeÐgmata thc Paragrˆfou 2. Tìte gia kˆpoio jetikì akèraio k èqoume |F | = pk . eÐnai s¸mata kai mˆlista peperasmèna. . 'Ara o daktÔlioc Z/I eÐnai mia akeraÐa perioq .3 èpetai ìti h qarakthristik  tou F eÐnai p.6 eÐdame ìti phlÐka tou poluwnumikoÔ daktulÐou Zp [x] me ide¸dh thc morf c < f (x) >. . H epal jeush twn idiot twn tou orismoÔ tou dianusmatikoÔ q¸rou eÐnai polÔ eÔkolh kai paraleÐpetai. Sth sunèqeia ja tautÐzoume to s¸ma Zp me thn eikìna tou. Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k ja apodeÐxoume thn Ôparxh enìc s¸matoc pou èqei pk stoiqeÐa. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. Sunep¸c ja grˆfoume αx sth jèsh tou ψ(α)x.dianusmatikìc q¸roc eÐnai peperasmènh. to I eÐnai thc morf c I =< p > gia kˆpoio p ∈ N. ψ(Zp ). ìpou α ∈ Zp . ìpou o pr¸toc p eÐnai h qarakthristik  tou F . Sth sunèqeia ja taxinom soume ta upos¸mata twn peperasmènwn swmˆtwn. 'Estw I = ker ϕ. x ∈ F .176 2 DaktÔlioi 2. x) sto ψ(α)x. AfoÔ to I eÐnai mh mhdenikì. Epomènwc èqoume ènan monomorfismì swmˆtwn ψ : Zp → F. Tèloc ja melet soume mia efarmog  sth sunduastik . Ta basikˆ b mata thc apìdeixhc pou ja d¸soume eÐnai ta ex c. kai epeid  o Z/I eÐnai akeraÐa perioq  èqoume ìti o p eÐnai pr¸toc. JewroÔme to F wc ènan Zp .8.1 Je¸rhma. H apeikìnish ϕ:Z m → m1F ∈ F eÐnai ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. . èqoume p = 0. Epomènwc èqoume to ex c apotèlesma: 2. to I eÐnai mh mhdenikì. Apì thn Parat rhsh 2. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. Peperasmèna s¸mata 'Estw F èna peperasmèno s¸ma.7. . 'Estw {x1 . ìpou to f (x) eÐnai anˆgwgo. Epeid  to F eÐnai peperasmèno. Epeid  to Zp èqei p stoiqeÐa blèpoume ìti to pl joc twn stoiqeÐwn thc morf c α1 x1 + · · · + αk xk eÐnai pk . . Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n lambˆnoume ènan monomorfismì Z/I → F .dianusmatikì q¸ro: h prìsjesh twn stoiqeÐwn tou F eÐnai h prìsjesh tou s¸matoc F kai o pollaplasiasmìc stoiqeÐwn tou F me stoiqeÐa tou Zp dÐdetai apì thn apeikìnish Zp × F → F pou stèlnei to (α. Kˆje stoiqeÐo tou F grˆfetai katˆ monadikì trìpo sth morf  α1 x1 + · · · + αk xk . H diˆstash tou F wc Zp . Wc ide¸dec tou Z.

Apì to Je¸rhma 2. sumbolÐzontac gia suntomÐa to ide¸dec < p(x) > tou F [x] me I . An ϕ : F → E eÐnai ènac omomorfismìc swmˆtwn. MporoÔme tìte na jewr soume ìti F [x] ⊆ E[x]. Gia parˆdeigma. Kˆje peperasmèno s¸ma pou apoteleÐtai apì pk stoiqeÐa eÐnai epèktash tou Zp . Peperasmèna S¸mata 177 1) Upˆrqei èna s¸ma E pou perièqei to Zp kai eÐnai tètoio ¸ste to polu¸k numo xp − x ∈ E[x] na èqei pk rÐzec sto E . to ϕ(F ). 2) Oi rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec.ìqi anagkastikˆ peperasmèno . to C eÐnai epèktash tou Q[x]/ < x2 + 1 >.8. Gia to 1) ja apodeÐxoume kˆti genikìtero (pou isqÔei gia tuqaÐo s¸ma . Prˆgmati. Ja deÐxoume ìti to E eÐnai mia epèktash tou F pou perièqei toulˆqiston mÐa rÐza tou f (x). mporoÔme na orÐsoume ènan omomorfismì daktulÐwn k k ϕ : F [x] → E[x].3).8. 3) To sÔnolo twn riz¸n tou xp − x sto E eÐnai èna s¸ma.2 Je¸rhma. ˜ gia ton opoÐo isqÔei ϕ(a) = ϕ(a) gia kˆje a ∈ F .2. èqoume: An f (x) = an xn + · · · + a0 . ìpwc eÐdame prin. to phlÐko E = F [x]/ < p(x) > eÐnai èna s¸ma. EÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish ψ:F a → a+ < p(x) >∈ E ˜ eÐnai ènac monomorfismìc swmˆtwn. An upˆrqei monomorfismìc swmˆtwn ϕ : F → E . Tìte upˆrqei epèktash E tou F tètoia ¸ste to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza sto E . MÐa rÐza tou poluwnÔmou ψ(f (x)) eÐnai to x+ < p(x) >. Sthn perÐptwsh aut . to C eÐnai mia epèktash tou R.kai tuqaÐo polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ). kai to Q[x]/ < x2 + 1 > eÐnai epèktash tou Q. (Bl. ja lème ìti to E eÐnai mia epèktash tou F . tìte ˜ ψ(f (x)) = (an + I)xn + · · · + (a1 + I)x + (a0 + I) .3. Suqnˆ ja tautÐzoume ta ϕ(F ). pou eÐnai isìmorfo me to F . an xn + · · · + a0 → ϕ(an )xn + · · · + ϕ(a0 ). Sthn perÐptwsh pou o ϕ eÐnai monomorfismìc. 'Estw F èna s¸ma (ìqi anagkastikˆ peperasmèno) kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) ≥ 1. eÐnai fanerì ìti to E perièqei upìswma.6. thn Efarmog  metˆ ˜ thn Prìtash 2. Apìdeixh. 2. F .5. ja tautizoume suqnˆ èna f (x) ∈ F [x] me thn eikìna tou sto E[x]. 'Estw p(x) ènac anˆgwgoc parˆgontac tou f (x).

1.178 kai qrhsimopoi¸ntac prˆxeic sto phlÐko F [x]/I èqoume 2 DaktÔlioi (an + I)(x + I)n + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an + I)(xn + I) + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an xn + I) + · · · + (a1 x + I) + (a0 + I) = f (x) + I = I = 0E . eÐnai. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou R. ρ1 .8. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou Z2 . ìpou to F eÐnai èna s¸ma (ìqi aparaÐthta . . 2. 'Estw F = Z2 kai f (x) = (x2 + x + 1)g(x). 2. Tìte upˆrqei mÐa epèktash E tou F ìpou to f (x) diaspˆtai. allˆ diaspˆtai sto Q[ 2] = {a + b 2|a. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac kˆje f (x) ∈ C[x] diaspˆtai sto C.√ρn ∈ . to x2 − 2 den diaspˆtai sto Q. . . Mia epèktash tou R ìpou to f (x) èqei rÐza. g(x) ∈ F [x]. 'Estw f (x) ∈ F [x].8. pa = (p1E )a = (p1Zp )a = 0a = 0. peperasmèno) kai deg f (x) ≥ 1.4 ShmeÐwsh. 'Estw F = R kai f (x) = x2 + 1. 2. Prˆgmati. H proteleutaÐa isìthta isqÔei giatÐ to p(x) diaireÐ to f (x). (x−ρn ). Sunep¸c sto E[x] èqoume mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = (x − ρ)g(x). 'Estw E mia epèktash tou Zp . 3. c. 2.3 ParadeÐgmata.8. . Prˆgmati. Ja lème ìti èna polu¸numo f (x) ∈ E[x] diaspˆtai sto E an upˆrqei mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = c(x−ρ1 )(x−ρ2 ) . sÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma.5 Pìrisma. b ∈ Q}. EpishmaÐnoume ìti pa = 0 gia kˆje a ∈ E . g(x) ∈ E[x] (Je¸rhma 2. Gia√ parˆdeigma. EÐdame ìti dedomènou enìc f (x) ∈ F [x] upˆrqei epèktash E ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mia rÐza. An ρ eÐnai h eikìna tou x sto Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. èqoume ρ2 + ρ + 1 = 0. to s¸ma R[x]/ < x2 + 1 >. E .4. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >.1). ìpou ρ ∈ F . an sumbolÐsoume me ρ thn eikìna tou x sto R[x]/ < x2 + 1 > kˆtw apì ton fusikì epimorfismì R[x] g(x) → g(x)+ < x2 + 1 >∈ R[x]/ < x2 + 1 >. . 'Estw F = Z2 kai f (x) = x2 + x + 1. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. èqoume ρ2 + 1 = 0.

tìte f (x) = a1 x+a0 . 'Estw t¸ra n > 1. Epeid  den èqoume (toulˆqiston katˆ profan  trìpo) thn ènnoia tou orÐou se tuqaÐo s¸ma ja d¸soume èna algebrikì orismì. H parˆgwgìc tou f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ F [x] eÐnai to f (x) = nan xn−1 + (n − 1)an−1 xn−2 + · · · + a1 ∈ F [x]. Sunep¸c f (x) = (x − ρ)g(x). 'Eqoume to akìloujo aplì. To pl joc autì eÐnai to mègisto pl joc riz¸n tou f (x) pou eÐnai dunatìn na perièqei èna s¸ma (Pìrisma 2. g(x) ∈ F [x]. lème suqnˆ . f (x). Gia parˆdeigma. g(x) ∈ E1 [x]. 'Estw F èna s¸ma. a1 = 0. af netai san ˆskhsh. tìte sto E perièqontai deg f (x) rÐzec tou f (x). ja qreiastoÔme thn ènnoia thc parag¸gou poluwnÔmou. (af (x) + bg(x)) = af (x) + bg(x) . allˆ qr simo krit rio. b ∈ F . Epistrèfoume t¸ra sthn sugkekrimèmh perÐptwsh pou mac endiafèrei. Ja deÐxoume t¸ra ìti oi rÐzec autoÔ tou poluwnÔmou sto E eÐnai diakekrimènec. Peperasmèna S¸mata 179 Apìdeixh. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma gnwrÐzoume ìti upˆrqei epèktash E tou Zp ìpou k to polu¸numo xp − x diaspˆtai. 'Etsi dikaiologeÐtai h qr sh thc parapˆnw èkfrashc. to x2 + 1 èqei dÔo rizec sto C kai dÔo ˆllec rÐzec sto R[x]/ < x2 + 1 >.2). AfoÔ to E perièqei kai to ρ. Oi rÐzec enìc f (x) den eÐnai monos manta orismènec allˆ exart¸ntai apì thn epèktash pou tic perièqei. ìpou ρ ∈ E1 .kai mˆllon kataqrhstikˆ ìti to E “perièqei ìlec tic rÐzec” tou f (x). Mia rÐza tou f (x) pou den eÐnai epanalambanìmenh lègetai apl .8. to f (x) diaspˆtai sto E . Mia rÐza ρ ∈ F enìc f (x) ∈ F [x] onomˆzetai epanalambanìmenh (  pollapl ) an (x − ρ)2 |f (x). . 'Eqoume deg g(x) = n − 1 kai apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqei epèktash E tou E1 ìpou to g(x) diaspˆtai. dhlad  autì diaspˆtai sto F . kai to f (x) èqei mÐa rÐza sto F . 'Ena polu¸numo f (x) ∈ F [x] mporeÐ na èqei rÐzec se diaforetikèc epektˆseic tou F . (f (x)g(x)) = f (x) g(x) + f (x)g(x) . SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma upˆrqei mia epèktash E1 ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza. H epal jeush twn gn¸rimwn kanìnwn parag¸gishc. An n = 1.4. QrhsimopoioÔme epagwg  sto n = deg f (x).2. Gia ton skopì autì. An èna f (x) diaspˆtai sto E . Sqìlio 'Otan to f (x) diaspˆtai sto E . gia kˆje a.

β ∈ F .1. opìte αp = α.4. An h ρ eÐnai apl . 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou xp − x. β p = β . dhlad . αβ ∈ F . ìpou to xp −x diaspˆtai (Pìrisma k 2. β ∈ F èqoume α − β ∈ F . kai an α = 0.8. 'Estw E mia epèktash tou Zp . k k 'Estw α. Apì to Pìrisma 2. Tìte mia rÐza ρ tou f (x) f (x) = (x − ρ)g(x). èqoume pa = 0 gia kˆje a ∈ E . AntÐstrofa. To zhtoÔmeno prokÔptei 2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x].6 L mma. Sthn prˆxh.7.5).12 2) paÐrnoume (α − β)p = αp − β p = α − β EpÐshc èqoume k k k (αβ)p = αp β p = αβ. Apìdeixh. ìti gia kˆje α. èqoume ìti |F | = pk . tìte apì thn pr¸th isìthta paÐrnoume ìti to x − ρ den diaireÐ to g(x).180 2 DaktÔlioi sto F eÐnai apl  an kai mìno an f (ρ) = 0.8. Apì thn deÔterh isìthta èqoume f (ρ) = g(ρ) = 0. 'Estw ìti to polu¸numo xp − k k − 1 = −1. Apì th ShmeÐwsh 2.8. Gia ton skopì autì arkeÐ na apodeÐxoume ìti to F eÐnai upodaktÔlioc tou E kai kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo.8 Je¸rhma ('Uparxh peperasmènwn swmˆtwn). opìte apì to Parˆdeigma 2. g(x) ∈ F [x]. an f (ρ) = 0. dhlad  g(ρ) = 0. ìpou k > 0. opìte to (x − ρ)2 den diaireÐ to f (x). tìte g(ρ) = 0 kai ˆra to x − ρ den diaireÐ to g(x). k Apìdeixh. 'Eqoume 2. k k −1 2. Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma F tètoio ¸ste |F | = pk . tìte α−1 ∈ F . x diaspˆtai sto E . gia na kataskeuˆsoume èna s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. kai f (x) = g(x) + (x − ρ)g(x) . Tìte oi pk rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec. kai (α−1 )p = (αp )−1 = a−1 .8. 'Eqoume (xp − x) = pk xp ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma.8. Apìdeixh. Ja deÐxoume ìti to F eÐnai èna s¸ma. sun jwc brÐskoume èna anˆgwgo polu¸numo f (x) ∈ Zp [x] bajmoÔ k (autì den k k k k k .8. 'Estw E mia epèktash tou Zp .7 Pìrisma.

Poiˆ eÐnai h sqèsh aut¸n twn dÔo swmˆtwn. ParadeÐgmata thc kataskeu c aut c eÐdame sthn Parˆgrafo 2. H isìthta (1) pou mìlic apodeÐxame. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma me |F | = pk . Pollaplasiˆzontac paÐrnoume a1 . .8. . Je¸rhma 1. an } = {aa1 . .8 kataskeuˆsame èna s¸ma pou èqei pk k stoiqeÐa wc èna sÔnolo riz¸n tou xp − x ∈ Zp [x]. MporoÔme na deÐxoume ìti k ta stoiqeÐa kˆje s¸matoc F me |F | = pk eÐnai rÐzec tou xp − x. H apìdeixh. tìte apì to nìmo thc diagraf c tou pollaplasiasmoÔ sumperaÐnoume ìti {a1 . Oi “omˆdec” eÐnai jemeli¸dh algebrikˆ sust mata pou èqoun mÐa mìno prˆxh. an opìte pˆli apì to nìmo thc diagraf c èqoume an = 1. . Epeid  to Je¸rhma autì den ja qrhsimopoihjeÐ parakˆtw ja paraleÐyoume thn apìdeixh. . aan }. . Sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. An a ∈ {a1 .6. Upˆrqei èna Je¸rhma sÔmfwna me to opoÐo kˆje dÔo peperasmèna s¸mata me to Ðdio pl joc stoiqeÐwn eÐnai isìmorfa. . an = an a1 . . .2): 'Estw F ∗ = {a1 .6. 2. Autèc melet¸ntai sthn Enìthta 4. . . . Autì shmaÐnei ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai rÐza tou xp èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma. ìpou |F | = pk kai n = pk − 1. . .8. èpetai kai apì to “Je¸rhma tou Lagrange” stic omˆdec. k k −1 (1) −1. . H teqnik  thc apìdeixhc eÐnai parìmoia me aut  pou eÐdame sto Je¸rhma tou Euler sthn Enìthta 1 (Bl. . Epomènwc èna s¸ma pou èqei 8 stoiqeÐa eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x + 1 > kai èna ˆllo eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x2 + 1 >. Epomènwc stoiqeÐo tou F eÐnai rÐza tou xp − x. Peperasmèna S¸mata 181 eÐnai pˆnta eÔkolo) kai sqhmatÐzoume to phlÐko Zp [x]/ < f (x) >.8. .2. eÐnai kˆpwc makroskel c giatÐ apaitoÔntai merikˆ stoiqeÐa apì th JewrÐa Swmˆtwn sta opoÐa den èqoume anaferjeÐ. . an }. . .9 Prìtash. Tìte kˆje ShmeÐwsh ParathroÔme ìti sthn apìdeixh thc parapˆnw Prìtashc qrhsimopoi same mìno idiìthtec tou pollaplasiasmoÔ tou s¸matoc. en¸ den eÐnai dÔskolh. an } to sÔnolo twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn peperasmènou s¸matoc F . .

8.10 Je¸rhma. Gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. An n = dimF E . gia kˆpoio r. 'Eqoume apodeÐxei ìti kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. r k 2. 2.9 kai to Pìrisma 2. Epomènwc to polu¸numo xp −1 − 1 diaireÐ to xp −1 − 1 sto Zp [x] kai ˆra to r k xp − x diaireÐ to xp − x. 1. an k = rs.2 prokÔptei ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo diaforetikˆ upos¸mata tou E pou èqoun pr stoiqeÐa.8. ìpou r|12.8. Tìte 1. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou r xp − x. Sunep¸c to pl joc twn stoiqeÐwn tou F eÐnai pr . . Pèra apì autˆ den upˆrqoun ˆlla upos¸mata tou E . ìpou r|k . Apì thn Prìtash 2. sumbolÐzoume to monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. Apìdeixh. èqoume pk − 1 = (pr − 1)((pr )s−1 + · · · + pr + 1).4. tìte me ènan sullogismì parìmoio me autìn pou eÐdame prin apì to Je¸rhma 2.1 sumperaÐnoume ìti pk = mn . Kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. 'Estw F èna upìswma tou E pou apoteleÐtai apì m stoiqeÐa. 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk .8.8. ìpou to r diaireÐ to k . MporoÔme na parast soume ta upos¸mata tou E me to parakˆtw diˆgramma. gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. Me E(pr ). 'Estw E èna s¸ma me p12 stoiqeÐa.8. p pr¸toc. Tìte o pr − 1 diaireÐ ton pk − 1 epeid .8). ta stoiqeÐa tou E eÐnai rÐzec k tou xp − x. 2. MporoÔme na jewr soume to E wc ènan dianusmatikì q¸ro uperˆnw tou F . Apì thn Prìtash 2. 2.9.182 2 DaktÔlioi Upos¸mata peperasmènwn swmˆtwn 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk . kai katˆ sunèpeia pk = prn .11 Parˆdeigma. Ja taxinom soume ta upos¸mata tou E . Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc akeraÐwn paÐrnoume m = pr . dhlad  r|k . ìpou r|k . 'Estw r ènac diairèthc tou k . Tìte to F eÐnai èna s¸ma kai |F | = pr (sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2.

. 'Opwc ja doÔme sth sunèqeia. 2. i = 1. .sitarioÔ pou èqei th mègisth apìdosh. Me poiì trìpo mporeÐ na sqediˆsei èna peÐrama pou ja pragmatopoihjeÐ se èna qwrˆfi kai ja dÐnei apˆnthsh sto er¸thma autì.2. Orismìc 'Ena n×n Latinikì tetrˆgwno eÐnai enac n×n pÐnakac me stoiqeÐa apì èna sÔnolo {a1 . an } pou èqei thn idiìthta ìti se kˆje gramm  kai kˆje st lh to ai emfanÐzetai akrib¸c mÐa forˆ. h lÔsh tou probl matoc autoÔ isodunameÐ me thn Ôparxh dÔo 3 × 3 “orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn”. EÐnai safèc ìti ja prèpei na qwristeÐ to qwrˆfi se 3 × 3 = 9 tm mata ¸ste kˆje mia apì tic poikilÐec sitarioÔ na kallierghjeÐ me th bo jeia kajenìc apì ta eÐdh lipˆsmatoc. . 'Omwc gia na eÐnai to peÐrama ìso gÐnetai axiìpisto. Sun jwc qrhsimopoioÔme to sÔnolo {1. . Gia to lìgo autì. ja prèpei na elaqistopoihjeÐ h epÐdrash pou mporeÐ na èqei to gegonìc ìti kˆpoia shmeÐa tou qwrafioÔ eÐnai pio gìnima apì ta upìloipa. 'Enac gewpìnoc jèlei na melet sei thn epÐdrash tri¸n diaforetik¸n eid¸n lipˆsmatoc se treic diaforetikèc poikilÐec sitarioÔ. . . . Peperasmèna S¸mata 183 E(p12 )     d d E(p6 ) d d d E(p4 ) E(p3 ) d d     E(p2 ) E(p) Efarmog : Latinikˆ tetrˆgwna Ja exetˆsoume ed¸ mia efarmog  twn peperasmènwn swmˆtwn ston sqediasmì peiramˆtwn. an }. . . . o gewpìnoc apofasÐzei na qwrÐsei to qwrˆfi se treic grammèc kai treic st lec ¸ste kˆje eÐdoc sitarioÔ na kallierghjeÐ akrib¸c mia forˆ se kˆje gramm  kai st lh kai ìmoia kˆje eÐdoc lipˆsmatoc na qrhsimopoihjeÐ akrib¸c mÐa forˆ se kˆje gramm  kai st lh. EpijumeÐ de na entopÐsei to sunduasmì lipˆsmatoc . EÐnai autì dunatì. .8. . Prìblhma. . . . . n} sth jèsh tou {a1 . n. .

. . j = 1. n} = {1. . n}. 2) (1. Ta orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna A. 'Ena sÔnolo {A1 . B =  3 1 2  3 1 2 2 3 1  1 2 3  2 1 3  3 2 1 den eÐnai. . Ta Orismìc DÔo n × n Latinikˆ tetrˆgwna A = (aij ). . b21 ) = (2. . j = 1. . . . 1) (2. n. Aj eÐnai orjog¸nia gia kˆje i = j . B = (bij ) onomˆzontai orjog¸nia an ta diatetagmèna zeÔgh (aij . n} × {1. 3) C =  (2. ta 2 DaktÔlioi    1 2 3 1 2 3 A =  2 3 1 . . . 3) (3.184 Gia parˆdeigma. . 3) (2. 1) (1. Ta zeÔgh autˆ perigrˆfoun ton trìpo pou mporeÐ na pragmatopoihjeÐ to peÐrama: an h pr¸th suntetagmènh paristˆnei thn poikilÐa sitarioÔ kai h deÔterh to eÐdoc lipˆsmatoc. tìte gnwrÐzoume se poio shmeÐo tou qwrafioÔ ja kallierghjeÐ kˆje poikilÐa kai poio lÐpasma ja qrhsimopoi soume. 2)  (3. b12 ) = (a21 . i. eÐnai Latinikˆ tetrˆgwna. ìpwc kai o pÐnakac pollaplasiasmoÔ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc. ta A. . Am } n × n Latinik¸n tetrag¸nwn onomˆzetai orjog¸nio an ta Ai . . dhlad  h eÔresh dÔo 3 × 3 orjogwnÐwn . 1) ìpou sthn i gramm  kai j st lh tou pÐnaka C upˆrqei to diatetagmèno zeÔgoc (aij . en¸ to   mèna. . . B pou eÐdame prin lÔnoun to prìblhmˆ mac. 3).   isodÔnama an {(aij . SqhmatÐzoume ton pÐnaka  (1.  Shmei¸seic 1) H lÔsh tou probl matoc gia n = 3. B pou eÐdame prin eÐnai orjog¸nia. . . bij )|i. bij ). èpetai ìti o pÐnakac thc prìsjeshc kˆje peperasmènou daktulÐou eÐnai èna Latininkì tetrˆgwno.  3 2 1  1 3 2 2 1 3 den eÐnai orjog¸nia afoÔ (a12 . . Apì ton nìmo thc diagraf c. 2) (3. Gia parˆdeigma. . bij ). eÐnai diakekri-     3 2 1 1 3 2  2 1 3 .

Akìma kai pio eidikˆ erwt mata eÐnai dÔskola.8. .8). Ar = (aij ). n − 1 orÐzoume ton pÐnaka Ar ∈ Mn (F ). S mera eÐnai gnwstì ìti gia kˆje n ≥ 3. Gia tic st lec èqoume (r) (r) aij = alj ⇒ ar ai + aj = ar al + aj ⇒ ar ai = ar al ⇒ ai = al . Gia kˆje n thc morf c n = pk . F = {a1 = 1. auν ) me (r) (r) . an = 0} Gia kˆje r = 1. To epìmeno apotèlesma parèqei gia kˆje n thc morf c n = pr .8. 'Omwc h sunduastik  poluplokìthta tou probl matoc auxˆnei ragdaÐa me to n. . Peperasmèna S¸mata 185 Latinik¸n tetrag¸nwn. 2. an−1 . den upˆrqei amfibolÐa ìti ja brÐskame ta sugkekrimèna A. a2 . 2) O Euler melèthse to 1782 èna prìblhma isodÔnamo me thn eÔresh dÔo 6 × 6 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. p pr¸toc. Gia na (r) (s) (r) (s) deÐxoume ìti autˆ eÐnai anˆ dÔo orjog¸nia èstw ìti (aij . 'Ena anoiktì er¸thma eÐnai h eÔresh ìlwn twn n tètoiwn ¸ste upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. MporeÐ na apodeiqteÐ sqetikˆ eÔkola ìti o plhjˆrijmoc kˆje orjogwnÐou sunìlou n × n Latinik¸n tetrag¸nwn eÐnai to polÔ n − 1 ('Askhsh 7). . 'Estw F èna s¸ma me |F | = n (gnwrÐzoume ìti upˆrqei tètoio s¸ma apì to Je¸rhma 2. p pr¸toc. [22]). B . 'Estw n = pk . PolÔ argìtera (to 1901) apodeÐqthke ìti den upˆrqoun dÔo 6 × 6 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. . upˆrqoun toulˆqiston dÔo n × n orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna (bl. afoÔ ar = 0 (r = n).12 Je¸rhma.8.2. Apìdeixh. pou ìmwc den mpìrese na lÔsei. paramènei anoiktì to er¸thma thc eÔreshc tou mègistou pl jouc 10 × 10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. . . . Sunep¸c kˆje Ar eÐnai Latinikì tetrˆgwno. Metˆ apì kˆpoiec dokimèc me 3 × 3 pÐnakec. ektìc apì n = 6. . 2. upˆrqei orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. ParathroÔme ìti (r) (r) aij = ail ⇒ ar ai + aj = ar ai + al ⇒ aj = al kai katˆ sunèpeia kˆje gramm  perièqei kˆje stoiqeÐo tou F akrib¸c mÐa forˆ. Gia parˆdeigma. p pr¸toc. èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa.  tan eÔkolh. 'Ena zeÔgoc 10×10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn kataskeuˆsthke gia pr¸th forˆ mìlic to 1958. aij ) = (auν . ìpou aij = ar ai + aj .

a2 = a.6.12 to pr¸to Latinikì tetrˆgwno èqei sth jèsh (i. UpenjumÐzoume ìti F = {a1 = 1.7. Ta probl mata autˆ paramènoun mèqri s mera anoiktˆ. a1  a4  a3 a1  . SÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. j) to stoiqeÐo ai + aj . Gia to skopì autì ja qrhsimopoi soume to s¸ma F twn 4 stoiqeÐwn pou kataskeuˆsame sto Parˆdeigma 2.186 2 DaktÔlioi r = s. dhlad  j = ν . Antikajist¸ntac sthn pr¸th exÐswsh blèpoume ìti aj = aν . a2  a4 Anafèroume plhroforiakˆ. brÐskoume Parˆdeigma a4  a3 A1 =   a2 a1 SuneqÐzontac lambˆnoume  a3 a4 a1 a2 a2 a1 a4 a3  a1 a2   a3  a4 a3  a2 A2 =   a4 a1 a2  a4 A3 =   a3 a1   a4 a1 a3 a2 a1 a3 a4 a2 a1 a4 a2 a3 a4 a2 a1 a3  a2 a3  . Afair¸ntac paÐrnoume (ar − as )ai = (ar − as )au kai epeid  ar − as = 0 èqoume ai = au .2 4). Ja kataskeuˆsoume ed¸ trÐa 4 × 4 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. Tìte ar ai + aj = ar au + aν as ai + aj = as au + aν . autì thc Ôparxhc “probolikoÔ epipèdou tˆxhc n” (bl. a3 = a + 1. dhlad  i = u. Me th bo jeia twn pinˆkwn twn prˆxewn tou ParadeÐgmatoc 2. ìti to prìblhma tou prosdiorismoÔ twn n ≥ 3 gia touc opoÐouc upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n−1 stoiqeÐa eÐnai isodÔnamo me èna prìblhma thc Probolik c GewmetrÐac.6. [26]). a4 = 0}. .2 4).

Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 7 × 7 Latinik¸n tetrag¸nwn. . Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 8 × 8 Latinik¸n tetrag¸nwn. ApodeÐxte ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo upos¸mata F1 . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. n. 8. 3. 4. 9. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa kai èna ˆllo pou èqei 27 stoiqeÐa. = = 2. Peperasmèna S¸mata 187 Ask seic 2.8. 7. Kataskeuˆste èna polu¸numo sto Z3 [x] deutèrou bajmoÔ pou èqei rÐzec tic 2ρ + 1 kai ρ + 1. Metr ste t¸ra tic dunatìthtec gia to stoiqeÐo sth jèsh (2. JewroÔme to s¸ma F = Z2 [x]/ < x3 + x + 1 >.2. ApodeÐxte ìti h apeikìnish ϕ : F → F. a → ap eÐnai ènac isomorfismìc kai ìti ϕ(a) = a gia kˆje a ∈ Zp . F2 tou F tètoia ¸ste F1 ∼ Z5 . 'Estw ρ mia rÐza tou x2 + 1 sto s¸ma Z3 [x]/ < x2 + 1 >. 1). ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou F pou perièqei to α2 tautÐzetai me to F . . SumbolÐzoume me α thn eikìna tou x sto F . . Upìdeixh: Allˆzoume th jèsh twn sthl¸n kˆje LatinikoÔ tetrag¸nou tou sunìlou ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 123 . 6. To nèo sÔnolo paramènei orjog¸nio. F2 ∼ Z7 . Kˆje orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn perièqei to polÔ n − 1 stoiqeÐa. Poio eÐnai to diˆgramma uposwmˆtwn enìc s¸matoc pou èqei p36 stoiqeÐa (p pr¸toc). 5.8 1. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma qarakthristik c p.

Na triqotomhjeÐ me kanìna kai diab th mia dedomènh gwnÐa (triqotìmhsh gwnÐac). Gia na deÐxoume to ˆluto twn problhmˆtwn aut¸n. jewroÔme ta parakˆtw probl mata: 1. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì enìc dedomènou kÔklou (tetragwnismìc tou kÔklou). 3. Qrhsimopoi¸ntac ton pollaplasiasmì tou s¸matoc F . Pio sugkekrimèna. 2) 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me pn stoiqeÐa. 2. blèpoume ìti o bajmìc [R : Q] eÐnai ˆpeiroc. 4. Epektˆseic swmˆtwn kai algebrikoÐ arijmoÐ.9 Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc Sthn Parˆgrafo aut  ja doÔme p¸c mporoÔme na qrhsimopoi soume merikˆ basikˆ apotelèsmata apì th jewrÐa twn swmˆtwn gia na deÐxoume ìti orismèna klasikˆ probl mata thc EukleÐdeiac GewmetrÐac den èqoun lÔsh. 2. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th èna kanonikì polÔgwno me n pleurèc (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou). Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h akm  enìc kÔbou me ìgko diplˆsio tou ìgkou enìc dojèntoc kÔbou (diplasiasmìc tou kÔbou). apì thn epoq  tou EukleÐdh mèqri to 19o ai¸na. Tìte. 'Estw F èna s¸ma kai E ⊆ F èna upìswmˆ tou. H diˆstash dimE F tou dianusmatikoÔ autoÔ q¸rou onomˆzetai bajmìc thc epèktashc E ⊆ F kai sumbolÐzetai me [F : E].9. ja doÔme ìti ta zhtoÔmena sumperˆsmata prokÔptoun apì orismènec basikèc idiìthtec twn epektˆsewn swmˆtwn. opìte apodeÐqthke ìti autˆ eÐnai ˆluta. Ta parapˆnw probl mata apasqìlhsan touc majhmatikoÔc epÐ ai¸nec. èpetai eÔkola ìti kˆje Q-dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diastˆsewc eÐnai arijm simo sÔnolo. gia kˆpoion pr¸to arijmì . Qrhsimopoi¸ntac thn arijmhsimìthta tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n.188 2 DaktÔlioi 2. H epèktash E ⊆ F lègetai peperasmènhc diastˆsewc an o bajmìc [F : E] eÐnai peperasmènoc. 1) Gia thn epèktash R ⊆ C èqoume [C : R] = dimR C = 2. ja orÐsoume austhrˆ ti shmaÐnei kataskeu  me kanìna kai diab th kai ja perigrˆyoume algebrikˆ to sÔnolo twn shmeÐwn pou kataskeuˆzontai me ton trìpo autì. mporoÔme na orÐsoume s' autì th dom  enìc E -dianusmatikoÔ q¸rou.1 ParadeÐgmata. Kaj¸c to s¸ma R eÐnai uperarijm simo.

EÐnai gnwstì apì th Grammik  'Algebra ìti kˆje upìqwroc tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K eÐnai epÐshc peperasmènhc diastˆsewc. . Grˆfontac λj = a µij wi gia kai=1 j=1 µij wi uj kai ˆra to B parˆgei ton E tˆllhla µij ∈ E . upˆrqoun peperasmèna to pl joc stoiqeÐa v1 . AntÐstrofa.1). ac upojèsoume ìti oi bajmoÐ [F : E] = a kai [K : F ] = b eÐnai peperasmènoi. . Tìte. qrhsimopoi¸ntac th grammik  anexarthsÐa twn uj pˆnw apì to F . ac upojèsoume ìti i. an E eÐnai èna upìswma tou C kai S èna sÔnolo . to E eÐnai mia epèktash tou Zp bajmoÔ n. JewroÔme mia bˆsh w1 . .2. Tìte. gia ton upìqwro F tou K isqÔei [F : E] = dimE F < ∞. . . . . Qrhsimopoi¸ntac tèloc th grammik  anexarthsÐa twn wi pˆnw apì to E . Tìte. H epìmenh apl  idiìthta tou bajmoÔ miac epèktashc ja apodeiqteÐ polÔ qr simh sth sunèqeia. j . . èpetai ìti v = i. . tou F -dianusmatikoÔ q¸rou K ). pou eÐnai tètoia ¸ste kˆje v ∈ K grˆfetai wc grammikìc sunduasmìc twn vi me suntelestèc apì to E . . Ja deÐxoume ìti to sÔnolo B = {wi uj : 1 ≤ i ≤ a. . u1 . èpetai ìti i νij wi = 0 ∈ F gia kˆje j = 1. 2. Mˆlista. b.7. sthn perÐptwsh aut . o bajmìc [K : E] eÐnai peperasmènoc an kai mìno an kai oi dÔo bajmoÐ [K : F ] kai [F : E] eÐnai peperasmènoi. Gia na deÐxoume th grammik  anexarthsÐa tou B pˆnw apì to E . Ac upojèsoume ìti [K : E] < ∞. ìpwc èqoume dei sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo. Kaj¸c E ⊆ F . èqoume [K : E] = [K : F ] · [F : E]. . Kat' arq n. uposwmˆtwn) tou s¸matoc C eÐnai ènac upodaktÔlioc (antist. Ja estiˆsoume thn prosoq  mac se s¸mata E .2 Prìtash. Tìte. . . vn parˆgoun ton F -dianusmatikì q¸ro K kai ˆra [K : F ] = dimF K ≤ n < ∞. . parathroÔme ìti kˆje stoiqeÐo v ∈ K eÐnai thc morf c b λj uj gia katˆllhla λj ∈ F . vn tou K .j dianusmatikì q¸ro K . . 'Epetai ˆmesa apì touc orismoÔc ìti h tom  kˆje sullog c upodaktulÐwn (antist. wa (antist. dhlad  ìti o K eÐnai peperasmènhc diastˆsewc E -dianusmatikìc q¸roc. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 189 p kai kˆpoio jetikì akèraio n. apoteleÐ mia bˆsh tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K . upìswma) tou C.9. èpetai ìti νij = 0 ∈ E gia kˆje i. . Eidikìtera. Eidikìtera. .9. . to opoÐo èqei ab to pl joc stoiqeÐa. . èpetai ìti ta stoiqeÐa v1 . JewroÔme dÔo diadoqikèc epektˆseic swmˆtwn E ⊆ F ⊆ K . Apìdeixh. ub ) tou E dianusmatikoÔ q¸rou F (antist. 1 ≤ j ≤ b}. ta opoÐa eÐnai upos¸mata tou s¸matoc C twn migadik¸n arijm¸n.j νij wi uj = 0 ∈ K gia kˆpoia νij ∈ E . GnwrÐzoume ìti kˆje tètoio s¸ma E eÐnai mia epèktash tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n (blèpe thn parˆgrafo prin apo thn Prìtash 2.

(ii) H epèktash E(S) tou E pou parˆgetai apì to S eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn thc akeraÐac perioq c E[S] ⊆ C. . zn ) ∈ C. . . ìpou n ≥ 1. .9. . o opoÐoc perièqei to E kai to S . Tìte. . . . autì shmaÐnei ìti R = E[S]. . . eÐnai h epèktash tou E pou parˆgetai apì to S ). . sÔnolo migadik¸n arijm¸n S . . . kai ˆra K ⊆ F . Apìdeixh. . . . xn ) ∈ E[x1 . dhlad  thn tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . . An F eÐnai èna ˆllo upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . . . zn }. to s¸ma E(S)) parˆgetai apì to E kai to S (antist. . . zn ) ∈ C.3 Prìtash. tìte ja grˆfoume E[S] = E[z1 . . . . . . . . dhlad  thn tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . Sunep¸c. . . me a.2) kai z1 . EÐnai fanerì ìti o daktÔlioc E[z1 . . . xn ] thn tim  tou f (z1 . . . xn ) ∈ E[x1 . . mporoÔme na jewr soume ton elˆqisto upodaktÔlio E[S] pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . (i) O daktÔlioc E[S] pou parˆgetai apì to E kai to S apoteleÐtai apì ta stoiqeÐa f (z1 . . . f (x1 . . . f (z1 . zn ] eÐnai h eikìna tou omomorfismoÔ 2. kaj¸c kai to elˆqisto upìswma E(S) pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . dhlad  K = E(S). (i) EÐnai fanerì ìti to sÔnolo R pou apoteleÐtai apì ta anaferìmena stoiqeÐa eÐnai ènac upodaktÔlioc tou s¸matoc twn migadik¸n arijm¸n. . EÐnai fanerì ìti an S = ∅. xn ] eÐnai èna polu¸numo n metablht¸n me suntelestèc apì to E (blèpe ton orismì sto tèloc thc Paragrˆfou 2. zn ) ∈ R gia kˆje polu¸numo f (x1 . . . Me ˆlla lìgia. . Tìte ìmwc to F (wc s¸ma) perièqei ìla ta stoiqeÐa thc morf c a/b. . b ∈ E[S] kai b = 0. ja èqoume R ⊆ R kai ˆra o R eÐnai prˆgmati o elˆqistoc upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S . . zn ∈ S . zn ∈ S . . . . JewroÔme èna upìswma E tou s¸matoc C kai èna mh-kenì φ : E[x1 . . . . . . . . . . tìte E[S] = E(S) = E . . Ja lème ìti o daktÔlioc E[S] (antist. zn ] kai E(S) = E(z1 . .190 2 DaktÔlioi migadik¸n arijm¸n. Ac jewr soume ènan ˆllo upodaktÔlio R tou C pou perièqei to E kai to S . (ii) To s¸ma twn phlÐkwn K thc akeraÐac perioq c E[S] eÐnai mia epèktash tou E pou perièqei to S . zn ). SumperaÐnoume loipìn ìti to K eÐnai to elˆqisto upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . . xn ] −→ C. . o opoÐoc antistoiqeÐ se kˆje polu¸numo f (x1 . . tìte to F (wc ènac upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S ) perièqei thn akeraÐa perioq  E[S]. An E eÐnai èna upìswma tou C kai S = {z1 . xn ] kai kˆje epilog  z1 . xn ) ∈ E[x1 . .

1) To i ∈ C eÐnai algebrikì (uperˆnw tou Q). afoÔ eÐnai rÐza tou poluwnÔmou x2 + 1 ∈ Q[x]. . Sthn eidik  perÐptwsh ìpou E = Q. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ. To polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai to monikì .5 ParadeÐgmata. .9. . 2. prin apì thn Prìtash 2.7. Tìte. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. . tètoio ¸ste f (z) = 0.2. èpetai ìti o φ epekteÐnetai se èna monomorfismì ψ : E(x) −→ C.3 (ii) èpetai ìti h eikìna Im ψ tou ψ eÐnai akrib¸c h epèktash E(z) tou E pou parˆgetai apì to z . upˆrqei èna mh-mhdenikì polu¸numo pou an kei ston pur na ker φ tou φ. upˆrqei èna monadikì monikì polu¸numo f (x) ∈ E[x]. Kaj¸c kˆje ide¸dec tou daktulÐou poluwnÔmwn E[x] eÐnai kÔrio ('Askhsh 2. tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E(z) eÐnai grammikˆ anexˆrthta. eÐnai uperbatikìc. ìpou E(x) eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou E[x] (blèpe to Parˆdeigma 3. o opoÐoc eÐnai uperbatikìc uperˆnw tou E . Apì thn Prìtash 2. èpetai ìti o bajmìc [E(z) : E] eÐnai ˆpeiroc. me φ(f (x)) = f (z) gia kˆje polu¸numo f (x) ∈ E[x]. den eÐnai apl  kai xefeÔgei apì touc skopoÔc tou parìntoc biblÐou. to opoÐo deÐqthke pr¸ta apì ton F. .1.14159 . o omomorfismìc φ pou orÐsthke parapˆnw den eÐnai 1-1. . Ac jewr soume èna upìswma E tou C kai èna migadikì arijmì z . Kaj¸c ta stoiqeÐa 1. Tìte. apì ton orismì. z. o opoÐoc eÐnai 1-1 kai èqei eikìna to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z .5. O z lègetai algebrikìc uperˆnw tou E an upˆrqei mh-mhdenikì polu¸numo f (x) ∈ 2. An den upˆrqei tètoio mh-mhdenikì polu¸numo. . .1). tètoio ¸ste ker φ = < f (x) >. z 2 . Gia mia apìdeixh. ta stoiqeÐa 1. Apì thn Prìtash 2. Stewart [28]. JewroÔme ton omomorfismì daktulÐwn φ : E[x] −→ C. milˆme aplˆ gia algebrikoÔc kai uperbatikoÔc arijmoÔc.7. z 2 .11 (i)).9.9. Prˆgmati.9. z. Lindemann to 1882. tìte o z lègetai uperbatikìc uperˆnw tou E . tou E dianusmatikoÔ q¸rou C eÐnai grammikˆ anexˆrthta. Ac upojèsoume t¸ra ìti o migadikìc arijmìc z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E .4 Orismìc. 2) O arijmìc π = 3. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 191 E[x]. parapèmpoume ston I.

me to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . Sunep¸c.9. h apeikìnish φ eÐnai profan¸c grammik . Ja deÐxoume ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo kai ˆra isoÔtai me to elˆqisto polu¸numo tou a. 2.3 èpetai ìti to polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai anˆgwgo. h epèktash E ⊆ E[ a] = E( a) eÐnai bajmoÔ 2. to Ðdio je¸rhma mac lèei ìti o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma.6. √ 1 èqoume i = 1 (a + a3 ) kai 2 = 6 (5a − a3 ).6. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. Kaj¸c a3 = − √2 + 5i. èqoume E(z) = E[z]. Apì to Je¸rhma 2. 2] kai 6 .6.6). kˆje ˆllo polu¸numo g(x) ∈ E[x] pou èqei rÐza to z eÐnai pollaplˆsio tou f (x). H eikìna tou omomorfismoÔ φ isoÔtai. arkeÐ na deÐxoume ìti [Q(a) : Q] = 4. h akeraÐa perioq  E[z] eÐnai epÐshc s¸ma kai ˆra isoÔtai me to s¸ma E(z) twn phlÐkwn thc. Tìte. √ 2) 'Estw a = 2+i. Epiplèon. Diatup¸noume ta parapˆnw sumperˆsmata me th morf  enìc jewr matoc: Tìte. sumperaÐnoume ìti gia to bajmì thc epèktashc E(z) = E[z] tou E isqÔei [E(z) : E] = deg f (x). o isomorfismìc twn daktulÐwn E[x]/ < f (x) > E[z]. √ √ Sunep¸c. Ja deÐxoume ìti o migadikìc arijmìc a eÐnai algebrikìc kai ja prosdiorÐsoume to elˆqisto polu¸numì tou. dhlad  E[z] = E(z). Sunep¸c.6 Je¸rhma. o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai isìmorfoc me thn akeraÐa perioq  E[z] ⊆ C. Kaj¸c h diˆstash tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E[x]/ < f (x) > eÐnai Ðsh me to bajmì tou poluwnÔmou f (x) (giatÐ?). 'Etsi. 'Etsi. o z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E an kai mìno an h epèktash E ⊆ E(z) eÐnai peperasmènhc diastˆsewc. 1) 'Estw E èna upìswma tou C kai a ∈ E èna stoiqeÐo tou. tètoio ¸ste oi √ √ tetragwnikèc rÐzec ± a ∈ C den an koun sto E . kai sthn perÐptwsh aut .6. Tìte ìmwc. en¸ o bajmìc [E(z) : E] eÐnai Ðsoc me to bajmì tou elˆqistou poluwnÔmou tou z uperˆnw tou E .7 ParadeÐgmata. o opoÐoc kataskeuˆsthke sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2.9. sÔmfwna me to pr¸to je¸rhma twn isomorfism¸n daktulÐwn (Je¸rhma 2. Q[a] = Q[i. √ Prˆgmati. Sunep¸c. to stoiqeÐo a eÐnai algebrikì uperˆnw tou E me elˆqisto polu¸numo x2 − a ∈ E[x].192 2 DaktÔlioi polu¸numo me ton elˆqisto bajmì pou èqei rÐza to z kai kaleÐtai to elˆqisto polu¸numo tou z uperˆnw tou s¸matoc E . eÐnai epiplèon ènac isomorfismìc E -dianusmatik¸n q¸rwn. Jewr¸ntac ta s¸mata E[x] kai C wc dianusmatikoÔc q¸rouc uperˆnw tou E .√Gia to skopì autì. a4 − 2a2 + 9 = 0 kai ˆra to a eÐnai algebrikì me elˆqisto polu¸numo èna diairèth tou f (x) = x4 − 2x2 + 9 ∈ Q[x]. 2. Sthn perÐptwsh aut . èqoume a2 = 1 + 2 2i kai ˆra (a2 − 1)2 = −8.

2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ Q ⊆ Q( z) ⊆ Q(z).9.5 2)). me bˆsh to 1) parapˆnw. EpÐshc. Sunep¸c. √ 3) Gia kˆje migadikì arijmì z o bajmìc thc epèktashc Q( z) ⊆ Q(z) eÐnai 1   2 (blèpe 1) parapˆnw). Sunep¸c.4). √ 4) O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai mhdenÐzei to anˆgwgo monikì polu¸numo x3 − 2 ∈ Q[x]. Tìte. o arijmìc a eÐnai algebrikìc kai mˆlista 9 isqÔei [Q(a) : Q] = 3.9. gia t = π 1 3 9 . èpetai ìti to elˆqisto polu¸numo f (x) tou b eÐnai trÐtou bajmoÔ (kai mˆlista f (x) = x3 + 1 x2 − 1 x − 1 ).6. (2) Kaj¸c ζ + ζ 6 = ζ + ζ −1 = 2b. √ èpetai ìti [Q(z) : Q] ≤ 2 · [Q( z) : Q]. Sunep¸c. Ja deÐxoume ìti o arijmìc b eÐnai algebrikìc kai 7 mˆlista isqÔei [Q(b) : Q] = 3.9. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 193 ˆra h zhtoÔmenh sqèsh èpetai ˆmesa. èqoume ζ 2 + 2 + ζ −2 = 4b2 kai ˆra ζ 2 + ζ 5 = ζ 2 + ζ −2 = 4b2 − 2. 5) 'Estw a = cos π ∈ R. deÐqnei ìti 2 = 4a − 3a kai ˆra o arijmìc a eÐnai rÐza tou monikoÔ poluwnÔmou f (x) = x3 − 3 x − 1 ∈ Q[x]. Eidikìtera. 2].9.9. 'Etsi.2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ √ Q ⊆ Q[i] ⊆ (Q[i])[ 2] = Q[i. Prˆgmati. h isìthta (2) grˆfetai isodÔnama 1 + 2b + (4b2 − 2) + (8b3 − 6b) = 0 kai ˆra o arijmìc b eÐnai rÐza tou poluwnÔmou 8x3 + 4x2 − 4x − 1 ∈ Q[x]. to x3 − 2 eÐnai to elˆqisto polu¸numo tou √ √ 3 2 kai ˆra h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3.4). Gia to skopì autì.2. 2 2 8 . blèpoume ìti an o arijmìc z eÐnai uperbatikìc.9. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ 4 8 ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. h trigwnometrik  tautìthta cos 3t = 4 cos3 t − 3 cos t. efarmìzontac thn Prìtash 2. tìte kai o √ √ z eÐnai uperbatikìc.9. èpetai ìti autì eÐnai akrib¸c to elˆqisto polu¸numo tou a. o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. 6) 'Estw b = cos 2π ∈ R. qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti to polu¸numo autì eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. jewroÔme thn prwtarqik  èbdomh rÐza thc monˆdac ζ = e2πi/7 kai parathroÔme ìti 1 + ζ + ζ 2 + ζ 3 + ζ 4 + ζ 5 + ζ 6 = 0. efarmìzontac thn Prìtash 2. ζ 3 + 3ζ + 3ζ −1 + ζ −3 = 8b3 kai ˆra ζ 3 + ζ 4 = ζ 3 + ζ −3 = 8b3 − 6b.

Qrhsimopoi¸ntac ton kanìna tou Cramer. c1 . C2 ∈ C(Σ). d. 2. Apìdeixh. C2 ∈ C(Σ). t ∈ E . x2 twn shmeÐwn tom c thc eujeÐac kai tou kÔklou dÐnontai apì tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc thc morf c x2 + sx + t = 0 me s. JewroÔme tic exis¸seic a1 x + b1 y + c1 = 0 kai a2 x + b2 y + c2 = 0 twn eujei¸n L1 kai L2 antÐstoiqa. e. Epiplèon. b1 . oi opoÐec dièrqontai apì dÔo (diaforetikˆ metaxÔ touc) shmeÐa tou Σ. λ) = E . LÔnontac thn exÐswsh thc eujeÐac wc proc mÐa metablht . ac poÔme thn y . L2 ∈ L(Σ)   miac eujeÐac L ∈ L(Σ) kai enìc kÔklou C ∈ C(Σ)   dÔo diakekrimènwn kÔklwn C1 . Qrhsimopoi¸ntac to gnwstì tÔpo gia tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc. Gia na diatup¸soume austhrˆ to prìblhma twn EukleÐdeiwn kataskeu¸n (twn kataskeu¸n dhlad  me kanìna kai diab th). JewroÔme thn exÐswsh ax + by + c = 0 thc eujeÐac L kai thn exÐswsh x2 + y 2 + dx + ey + f = 0 tou kÔklou C me touc suntelestèc a. (iii) Upˆrqoun dÔo diakekrimènoi temnìmenoi kÔkloi C1 . gia tic tetagmènec y1 . kai antikajist¸ntac sthn exÐswsh tou kÔklou. a2 . blèpoume ìti oi tetmhmènec x1 . EÐnai fanerì ìti oi suntelestèc a1 . E to upìswma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ kai P = (κ. pou apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou Σ kaj¸c kai ta shmeÐa tom c dÔo diakekrimènwn eujei¸n L1 .194 2 DaktÔlioi Kataskeuèc me kanìna kai diab th. b. f na an koun sto E . • To sÔnolo C(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kÔklwn tou epipèdou.8 Prìtash. 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 . OrÐzoume de ta sÔnola L(Σ) kai C(Σ). y1 ) = E(x1 ) kai E(x2 . o bajmìc thc epèktashc E ⊆ E(κ. ètsi ¸ste P ∈ L1 ∩ L2 . c. 'Estw ìti oi exis¸seic twn kÔklwn eÐnai x2 + y 2 + d1 x + .9. b2 . Ja prèpei na diakrÐnoume treic peript¸seic: (i) Upˆrqoun dÔo diakekrimènec temnìmenec eujeÐec L1 . c2 mporeÐ na epilegoÔn apì to s¸ma E . Tìte. y2 twn shmeÐwn tom c ja eÐnai E(x1 . L2 ∈ L(Σ). y2 ) = E(x2 ). oi opoÐoi èqoun kèntro kˆpoio shmeÐo tou Σ kai aktÐna Ðsh me thn apìstash metaxÔ dÔo shmeÐwn tou Σ. (ii) Upˆrqei mia eujeÐa L ∈ L(Σ) kai ènac kÔkloc C ∈ C(Σ). λ) èna shmeÐo me P ∈ Σ .9. wc ex c: • To sÔnolo L(Σ) eÐnai to sÔnolo twn eujei¸n tou epipèdou.7 1)). ètsi ¸ste P ∈ L ∩ C . λ) eÐnai 1   2. jewroÔme to epÐpedo Π kai èna sÔnolo shmeÐwn Σ ⊆ Π. blèpoume ìti o bajmìc thc epèkta√ shc E ⊆ E(κ) = E(κ. λ) eÐnai 1 an o migadikìc arijmìc s2 − 4t an kei sto E kai 2 an ìqi (blèpe Parˆdeigma 2. Ja sumbolÐzoume me Σ to sÔnolo twn shmeÐwn tou epipèdou Π. ètsi ¸ste P ∈ C1 ∩ C2 . blèpoume ìti oi suntetagmènec κ kai λ tou shmeÐou tom c P twn eujei¸n aut¸n an koun sto E kai ˆra E(κ.

sto Γ(Σ)? 4. n. Me ton parapˆnw sumbolismì. d2 . . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 195 e1 y + f1 = 0 kai x2 + y 2 + d2 x + e2 y + f2 = 0 antÐstoiqa. P2 . 'Etsi.2. P2 }. . . Pn me Pn = P . tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ ∪ {P1 . to opoÐo orÐzei mazÐ me n n ta P1 kai P2 tic korufèc tou kanonikoÔ n-g¸nou. ta opoÐa orÐzoun thn akm  tou monadiaÐou kÔbou. 0) kai P2 = (1. . P3 }. gia katˆllhlouc suntelestèc d1 . (triqotìmhsh gwnÐac) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou Π. P2 . . to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta shmeÐa P tou epipèdou pou èqoun thn ex c idiìthta: Upˆrqei n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn tou epipèdou P1 . 0). Kaj¸c eÐnai profanèc ìti C1 ∩C2 = C1 ∩L. An kei to shmeÐo P = (cos 3 . Pi−1 }) gia kˆje i = 1. 0) kai P3 = (cos θ. tìte Γ(Σ) = Σ. P2 }. ParathroÔme ìti an to sÔnolo Σ perièqei mìno èna   kanèna shmeÐo. to opoÐo orÐzei mazÐ me θ ta P1 kai P2 tic pleurèc thc gwnÐac 3 . . 0) (to opoÐo orÐzei mazÐ me to P1 ton kÔbo me ìgko 2 kubikèc monˆdec) sto sÔnolo Γ(Σ) twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou? 2. Ja lème ìti to Γ(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou. . mporoÔme na upojèsoume ìti P1 = (0. P2 }. JewroÔme to sÔnolo Γ(Σ). to opoÐo mazÐ me to P1 orÐzei thn pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì tou kÔklou. ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. ta tèssera gewmetrikˆ probl mata pou anafèrame sthn arq  thc Paragrˆfou aut c mporoÔn na diatupwjoÔn wc ex c: 1. (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. sin 3 ). ta opoÐa orÐzoun tic pleurèc thc gwnÐac θ. . to sÔnolo Γ(Σ) apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou epipèdou Π ta opoÐa mporoÔn na kataskeuastoÔn se èna peperasmèno arijmì bhmˆtwn me th qr sh tou kanìna kai tou diab th apì ta shmeÐa tou Σ. h endiafèrousa perÐptwsh eÐnai aut  ìpou to Σ perièqei toulˆqiston dÔo shmeÐa P1 . kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . An kei to shmeÐo P = ( 3 2. 0). 0). 0). ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. 0) kai P2 = (1. kai to sÔnolo θ θ Σ = {P1 . sin 2π ). Epilègontac katˆllhla to Kartesianì sÔsthma suntetagmènwn. e2 . f1 . (diplasiasmìc tou kÔbou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. sto Γ(Σ)? . 0) kai P2 = (1. An kei to shmeÐo P = ( π. sto Γ(Σ)? 3. An kei to shmeÐo P = (cos 2π . P2 = (1. f2 ∈ E . . kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . anagìmaste sthn perÐptwsh (ii) parapˆnw. . JewroÔme epÐshc thn eujeÐa L me exÐswsh (d1 −d2 )x+(e1 −e2 )y+(f1 −f2 ) = 0. (tetragwnismìc tou kÔklou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. 0). kai to sÔnolo Σ = {P1 . e1 . 0) kai P2 = (1. . Sunep¸c. 0). . sin θ).9.

b1 . . Sunep¸c.9.9.9. 2. Ja deÐxoume ìti autì to teleutaÐo sumbaÐnei an θ = π . apì thn Prìtash 2. sin π ) ∈ Γ(Σ). bi ) gia kˆje i. n. .9. Sthn perÐ3 ptws  mac.9. 0). . EÐmaste t¸ra se jèsh na dikaiolog soume to adÔnato thc lÔshc twn tessˆrwn gewmetrik¸n problhmˆtwn: 1. Sunep¸c.9 Je¸rhma. b ∈ En . ac upojèsoume ìti (cos π . 0)} kai ˆra E = Q. Sunep¸c. . (1. 23 )} 3 3 2 2 √ kai ˆra E = Q( 3). bi ) gia kˆje i. ai .2 èpetai ìti o bajmìc thc epèktashc E ⊆ En eÐnai mia dÔnamh tou 2. .9). n. tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ∪{P1 . Pn me Pn = P . èqoume an = a kai bn = b. . 'Estw ìti Pi = (ai . . o bajmìc thc 9 9 9 epèktashc E ⊆ E(a) eÐnai mia dÔnamh tou 2 (blèpe Je¸rhma 2. sin π ) = ( 1 . Apìdeixh. .196 2 DaktÔlioi To krit rio pou apodeiknÔetai sto epìmeno apotèlesma ja mac epitrèyei na deÐxoume to adÔnato twn parapˆnw gewmetrik¸n problhmˆtwn. 0). . gia ton pragmatikì arijmì a = cos π . oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) eÐnai upoepektˆseic thc epèktashc E ⊆ En . blèpoume √ ìti ( 3 2. ( 1 . Tìte. èqoume Σ = {(0. kaj¸c (cos π . Upˆrqoun ìmwc kai gwnÐec θ oi opoÐec de mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. b) pou an kei sto Γ(Σ) oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) èqoun bajmì dunˆmeic tou 2. Me skopì na odhghjoÔme se ˆtopo. gia kˆje shmeÐo P = (a. 23 ). √ √ O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3 (blèpe Parˆdeigma 2. v . (1. Pi−1 }) gia kˆje i = 1. . Tìte. mporoÔme na qrhsimopoi soume thn Prìtash 2. autì sumbaÐnei an θ = π . .2. Kaj¸c a. 0). Eidikìtera. . Kaj¸c to √ √ . ìpou Ei = E(a1 . Kaj¸c Ei = Ei−1 (ai . 0) ∈ Γ(Σ) kai ˆra den eÐnai dunatì na diplasiasteÐ o kÔboc me kanìna / kai diab th. a2 . dhlad  [E(a) : E] = 2u kai [E(b) : E] = 2v gia katˆllhlouc fusikoÔc arijmoÔc u.9. Gia parˆdeigma. Kaj¸c P ∈ Γ(Σ). (triqotìmhsh gwnÐac) Upˆrqoun gwnÐec θ oi opoÐec mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. . to zhtoÔmeno èpetai apì thn Prìtash 2.9. 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 kai E to upìsw- E = E0 ⊆ E1 ⊆ E2 ⊆ · · · ⊆ En . .9. ma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ. . me bˆsh to Je¸rhma 2. bi ). JewroÔme tic diadoqikèc epektˆseic 2. afoÔ 2 eÐnai gnwstì ìti mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th gwnÐa 30o . upˆrqei ènac fusikìc arijmìc n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn P1 . (diplasiasmìc tou kÔbou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. . .8 kai na sumperˆnoume ìti o bajmìc thc epèktashc Ei−1 ⊆ Ei eÐnai 1   2 gia kˆje i = 1.7 4)). . . . b2 .

9. sin 2π ) ∈ Γ(Σ). ac jewr soume ènan akèraio n ≥ 1. 3 kai 4. Upìdeixh: Jewr ste tic diadoqikèc epektˆseic Q ⊆ Q(a) ⊆ Q(a. 1.9. (tetragwnismìc tou kÔklou) Kai ed¸ èqoume Σ = {(0.9. o arijmìc 22 + 1 = 641 · 6700417 den eÐnai pr¸toc.7 6). O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me p pleurèc n mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th an kai mìno an p = 22 +1 gia kˆpoio fusikì arijmì n. Na deiqteÐ ìti Q( √ 3) = Q( 2 + 3) kai na brejeÐ to elˆqisto po2. (1.) Pio genikˆ. Gia parˆdeigma.2). 'Estw a. Oi pr¸toi arijmoÐ thc morf c aut c onomˆzontai pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. arkeÐ na deiqteÐ / 7 7 ìti gia ton pragmatikì arijmì b = cos 2π o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(b) 7 den eÐnai mia dÔnamh tou 2. 0). 4. èqoume [E : Q] = 2 kai ˆra o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ E(a) eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2 (blèpe Prìtash 2.9 √ √ √ √ 1.2. den eÐnai dunatì na tetragwnisteÐ o kÔkloc me kanìna kai diab th. . ìpou deÐxame ìti [Q(b) : Q] = 3. autì sumbaÐnei an n = 4. 0)} kai ˆra √ E = Q. 17. ìpou m ≥ 0 kai oi p1 . 257 kai 65537 antÐstoiqa. deÐqnontac ìti (cos 2π .9. Ask seic 2.9. Ja deÐxoume ìti to kanonikì eptˆgwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. Gia 5 n = 5. ektìc apì touc prohgoÔmenouc. 2 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.9. 5. Sunep¸c. (1. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 197 E eÐnai mia gn sia tetragwnik  epèktash tou Q (blèpe Parˆdeigma 2. 0) ∈ Γ(Σ). Sunep¸c.9. 2. b ∈ C dÔo algebrikoÐ arijmoÐ. (Den eÐnai gnwstì an upˆrqoun ˆlloi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat.9 mac deÐqnei ìti ( π. 3. ìpwc deÐqthke sto Parˆdeigma 2. 0)} kai ˆra E = Q. paÐrnoume touc pr¸touc 3. (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. Gia n = 0. √ lu¸numo tou 2 + 3 uperˆnw tou Q. b).7 3)). 'Omwc [E(a) : Q] = [E(a) : Q(a)] · [Q(a) : Q] kai ˆra [Q(a) : Q] | [E(a) : Q]. Autì ìmwc èpetai apì to Parˆdeigma 2. 3. o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(a) ja prèpei na eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2. ps eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. √ / to krit rio tou Jewr matoc 2. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc pou eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E .7 5). Na deiqteÐ ìti o a + b eÐnai epÐshc algebrikìc. .7 1)).2 Qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2. me elˆqisto polu¸numo (uperˆnw tou E ) perittoÔ bajmoÔ. 2. Na deiqteÐ ìti E(z) = E(z 2 ). Autì ìmwc de sumbaÐnei gia ìlec tic timèc tou n. 0). Kaj¸c o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2.9. Autì to teleutaÐo ìmwc de sumbaÐnei. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me n pleurèc eÐnai kataskeuˆsimo me kanìna kai diab th an kai mìno an o n eÐnai thc morf c 2m p1 · · · ps . . Upˆrqoun timèc tou fusikoÔ arijmoÔ n gia tic opoÐec h kataskeu  enìc kanonikoÔ n-g¸nou eÐnai dunat . . afoÔ [Q(a) : Q] = 3.9. .

Na deiqteÐ ìti to kanonikì 9-gwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. Na deiqteÐ ìti ta polu¸numa a(x). . 5. b(x) ∈ Q[x].198 2 DaktÔlioi 4. 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou kai Γ(Σ) to sÔnolo twn shmeÐwn pou mporoÔn na kataskeuastoÔn me kanìna kai diab th apì to Σ. eÐnai anˆgwga. ìpou a(x) = 8x3 − 6x − 1 kai b(x) = 8x3 + 4x2 − 4x − 1. ja mporoÔsame na kataskeuˆsoume kai mia gwnÐa 20o . 6. Upìdeixh: An mporoÔsame na kataskeuˆsoume mia gwnÐa 40o . Na deiqteÐ ìti Γ(Σ) = Γ(Γ(Σ)).

2) To ide¸dec < 6 > tou Z den eÐnai pr¸to giatÐ 2·3 ∈< 6 >. .3. den eÐnai pr¸to giatÐ (x − 1)(x − 2) ∈< f (x) >. 4) To ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P.2. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai a. allˆ mìno akeraÐa perioq .10. allˆ x − 1 ∈< f (x) > kai / x − 2 ∈< f (x) >. allˆ 2 ∈< 6 > / kai 3 ∈< 6 >. 2. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 199 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai P = R èna ide¸dec tou R. 2. ìpou f (x) = (x − 1)(x − 2).6.6 eÐdame ìti to phlÐko F [x]/ < p(x) >. 6) To ide¸dec < x > tou Z[x] eÐnai pr¸to. ìpou F eÐnai èna s¸ma. to ide¸dec < p(x) > tou F [x] eÐnai pr¸to lìgw tou L mmatoc 2. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai p(x) ∈ F [x].7 2)) kai ˆra den eÐnai s¸ma.10 Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh Sthn Parˆgrafo 2.5) p|ab ⇒ p|a   p|b.1 Orismìc.2.2 ParadeÐgmata. tìte èqoume (bl. Sto parˆdeigma 6 parathroÔme ìti o daktÔlioc phlÐko Z[x]/ < x > eÐnai isìmorfoc me to Z (Parˆdeigma 2. blèpoume ìti h idiìthta (??) eÐnai isodÔnamh me thn ab ∈< p >⇒ a ∈< p >   b ∈< p > . (1) Qrhsimopoi¸ntac ide¸dh sto Z.1 eÐdame ìti to phlÐko Z/ < p > eÐnai èna s¸ma an kai mìno an o p eÐnai pr¸toc arijmìc kai sthn Parˆgrafo 2.8. Sta paradeÐgmata 1 kai 3 gnwrÐzoume ìti oi antÐstoiqoi daktÔlioi phlÐka eÐnai s¸mata. b ∈ Z. To P onomˆzetai pr¸to ide¸dec an a.10. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai I èna ide¸dec tou R. Sthn paroÔsa Parˆgrafo ja exetˆsoume genikìtera pìte o daktÔlioc phlÐko R/I eÐnai s¸ma   akeraÐa perioq . L mma 1. eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo. / 3) Gia kˆje anˆgwgo polu¸numo p(x) ∈ F [x].10. b ∈ R. / 5) Se kˆje akeraÐa perioq  to mhdenikì ide¸dec eÐnai pr¸to. 1) Gia kˆje pr¸to arijmì p to ide¸dec < p > tou Z eÐnai pr¸to. Sqetikˆ èqoume to akìloujo apotèlesma.

4 Orismìc. tìte J = I   J = R. IsqÔei µκδ(p. 2. . / Sunep¸c sto R/P isqÔei 0R/P = P = 1 + P = 1R/P .6. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Ara 1 ∈ I pou shmaÐnei ìti I = Z. Apìdeixh. loipìn.10. Tìte ab + P = P ⇒ ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P (giatÐ to P eÐnai pr¸to) ⇒ a + P = P = 0R/P   b + P = P = 0R/P . 'Estw ab ∈ P . 'Ara to ide¸dec P eÐnai pr¸to. Apì ton orismì tou pr¸tou ide¸douc èqoume P = R kai ˆra 1 ∈ P . èstw I èna ide¸dec tou Z pou perièqei to < p > kai èstw ìti < p >= I .200 2 DaktÔlioi Tìte èna ide¸dec P tou R eÐnai pr¸to an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai akeraÐa perioq . Ac upojèsoume ìti o R/I eÐnai s¸ma.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. b ∈ R. Tìte upˆrqei èna a ∈ I pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. 'Estw. arkeÐ na deÐxoume ìti o daktÔlioc autìc den perièqei mhdenodiairètec. Gia na deÐxoume ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . 'Estw ìti to P eÐnai pr¸to ide¸dec. 2. 'Estw R ènac daktÔlioc kai M = R èna ide¸dec tou R. To M onomˆzetai megistikì an gia kˆje ide¸dec I tou R me M ⊆ I eÐnai I = M   I = R.3 Je¸rhma. Sunep¸c to < p > eÐnai megistikì. 'Ara P = R.6. AntÐstrofa.10. (a + P )(b + P ) = P .10. GnwrÐzoume ìti den upˆrqoun mh tetrimmèna gn sia ide¸dh enìc s¸matoc. c ∈ Z me 1 = bp + ac. EpÐshc gnwrÐzoume ìti kˆje ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . 2.5 Parˆdeigma. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. dhlad  P = 1 + P kai katˆ sunèpeia 1 ∈ P . ìpou to J eÐnai èna ide¸dec tètoio ¸ste I ⊆ J ⊆ R (Pìrisma 2. Epeid  a ∈ I kai p ∈< p >⊆ I paÐrnoume bp + ac ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec.11). a) = 1 kai apì to Je¸rhma 1.4 upˆrqoun b. ìpou a. EÐdame prin ìti gia na eÐnai o daktÔlioc R/I s¸ma den arkeÐ to I na eÐnai pr¸to ide¸dec. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.2. Tìte to ide¸dec < p > tou Z eÐnai megistikì. èstw ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . Tìte 0R/P = 1R/P . Prˆgmati. / Sto R/P èqoume ab + P = P ⇒ (a + P )(b + P ) = P = 0R/P ⇒ a + P = P   b + P = P (giatÐ o R/P eÐnai akeraÐa perioq ) ⇒ a ∈ P   b ∈ P. Epomènwc an to J eÐnai èna ide¸dec tou R kai I ⊆ J ⊆ R.

'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai M = I . pou shmaÐnei ìti to a + M eÐnai antistrèyimo sto R/M .10. Epeid  o R/M eÐnai s¸ma sumperaÐnoume ìti I/M = R/M . a + M = M . AfoÔ 1 − ra = m ∈ M èqoume sto R/M th sqèsh 1 + M = ra + M . Ta megistikˆ ide¸dh tou Z eÐnai ta < p >. arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. Apì ton orismì tou megistikoÔ ide¸douc èqoume M = R kai ˆra 1 ∈ M . Sunep¸c / èqoume 1 ∈ R = I kai ˆra 1 = m + ra gia kˆpoia m ∈ M . Apì to Pìrisma 2. giatÐ a ∈ M kai a ∈ I . IsqÔei M = I . 2. 2.6. . Autì èpetai ˆmesa apì to Je¸rhma 2. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to M (bl.8). Prìtash 2.10.8 ParadeÐgmata. Tìte kˆje megistikì ide¸dec tou R eÐnai pr¸to.10.2. Tìte a ∈ M . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.6 kai to Je¸rhma 2. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 201 Tìte èna ide¸dec M tou R eÐnai megistikì an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai s¸ma. AntÐstrofa.5. 'Estw ìti to M eÐnai megistikì ide¸dec.3. Tìte to I/M eÐnai èna mh tetrimmèno ide¸dec tou R/M .11 (  kai apì touc orismoÔc) sumperaÐnoume ìti I = R. 2. Ta ide¸dh autˆ mazÐ me to < 0 > eÐnai ta pr¸ta ide¸dh tou Z.10. Gia na / deÐxoume ìti o R/M eÐnai s¸ma. Apìdeixh. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Sunep¸c sto R/M isqÔei 0R/M = M = 1 + M = 1R/M . 1. Epomènwc 1 + M = ra + M = (r + M )(a + M ).1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai metajetikìc me monadiaÐo stoiqeÐo. To Pìrisma èpetai apì to Je¸rhma 2. To / sÔnolo I = M + < a >= {m + ra ∈ R|m ∈ M.7 Pìrisma.10. èstw ìti o R/M eÐnai èna s¸ma.6 kai to Je¸rhma 2.6. An to F eÐnai èna s¸ma kai to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo. Apìdeixh.10. 'Estw a + M ∈ R/M .6.6 Je¸rhma.10. Epeid  to M eÐnai megistikì paÐrnoume I = R. r ∈ R. tìte to ide¸dec < p(x) > eÐnai megistikì.3. 2.

y . Ja deÐxoume ìti to M den eÐnai megistikì ide¸dec. Gia kˆje a ∈ C to ide¸dec < x − a > tou C[x] eÐnai megistikì. LÔnontac to sÔsthma 1 = 2x − y kai 0 = 2y + x. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai I = M . Ja deÐxoume ìti to M eÐnai èna megistikì ide¸dec. a →< x − a > . / 'Estw I = R. y me 1 = (a2 + b2 )x + 3y. Epeid  isqÔei kai h sqèsh 3∈M ⊆I paÐrnoume 1 ∈ I . 'Estw X to sÔnolo twn megistik¸n idewd¸n tou C[x]. b ∈ 3Z}. y > tou Z[x. f (x) → f (a). allˆ ìqi megistikì afoÔ Z[x]/ < x >∼ Z pou eÐnai akeraÐa perioq  allˆ ìqi s¸ma. ta ide¸dh = < x >. 3) = 1 kai ˆra upˆrqoun akèraioi x. Prˆgmati. < y >. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. brÐskoume x = 5/2 pou eÐnai ˆtopo. IsqÔei M = I giatÐ 2+i ∈ M .3. b ∈ 5Z}. 'Ara M ⊆ I . b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a.202 2 DaktÔlioi 3. Sunep¸c µκδ(a2 + b2 . Mènei na deÐxoume ìti I = R. jewr¸ntac ton epimorfismì a : C[x] → C. 6. < x. 5. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. giatÐ a2 + b2 = (a + bi)(a − bi) kai to I eÐnai ide¸dec pou perièqei to a + bi. EkeÐ dÐnetai kai mia endiafèrousa arijmojewrhtik  efarmog  tou apotelèsmatoc autoÔ. sumperaÐnoume . To ide¸dec < x > sto Z[x] eÐnai pr¸to. Qrhsimopoi¸ntac isotimÐec mod 3 blèpoume ìti to a2 + b2 den eÐnai pollaplˆsio tou 3 (ˆskhsh). b den eÐnai akèraio pollaplˆsio tou 3. 'Eqoume 5 = 4+1 = (2+i)(2−i) ∈ I . ShmeÐwsh O prosdiorismìc twn megistik¸n (kai twn pr¸twn) idewd¸n tou Z[i] epituqgˆnetai sthn Parˆgrafo 3. ìpou èna toulˆqiston apì ta a. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Tìte upˆrqei a+bi ∈ I . Ja apodeÐxoume ìti upˆrqei mia 1-1 kai epÐ antistoiqÐa J : C → X. JewroÔme to ide¸dec I =< 2+i >. Tìte 1 ∈ I kai epomènwc 1 = (2 + i)(x + yi) gia kˆpoiouc akeraÐouc x. IsqÔei a2 + b2 ∈ I. 4. y] eÐnai pr¸ta. allˆ ìqi megistikˆ. 'Ara I = R kai katˆ sunèpeia to M eÐnai megistikì. 'Omoia.

5. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Algebrac sumperaÐnoume ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai 1 (bl. 'Estw M èna megistikì ide¸dec tou C[x]. Hilbert to 1893. . D¸ste èna parˆdeigma pr¸tou ide¸douc tou Q[x] pou den eÐnai megistikì. 'Ara h apeikìnish J eÐnai epÐ.11 èqoume M =< f (x) >. xn ] eÐnai to {< x1 − a1 . Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert (Nullstellensatz1 ). 2. SÔmfwna me to Je¸rhma 2.6. .4. xn − an > |a1 .10 1. (bl. . i) < x − 1 > sto Q[x] ii) < x2 − 1 > sto Q[x] iii) < x2 + 1 > sto Q[x] iv) < 0 > sto Z6 . Apì to Je¸rhma 2.6) ìti C[x]/ < x − a >∼ C. To sÔnolo twn me- Ask seic 2. 'Ara h apeikìnish J eÐnai 1-1.3 to f (x) eÐnai anˆgwgo. gia kˆpoio f (x) ∈ C[x]. Sunep¸c to f (x) eÐnai thc morf c x − a. . Epeid  to C eÐnai s¸ma. = SÔmfwna me to Je¸rhma 2. [6]} sto Z12 To Je¸rhma autì apodeÐqjhke apì ton D. an ∈ C}. . Gia mia apìdeix  tou parapèmpoume sto M. epÐshc M.10. Pìrisma 2. vi) {[0].10. .6 èqoume ìti to C[x]/M eÐnai s¸ma. 'Estw < x − a >=< x − b >. to ide¸dec < x − a > eÐnai megistikì. v) < 0 > sto Z7 . O ìroc Nullstellensatz shmaÐnei sta Germanikˆ “Je¸rhma riz¸n” 1 . mporoÔme na upojèsoume ìti to f (x) eÐnai monikì. Reid [20] ìpou mporeÐ na breÐ o anagn¸sthc kai mia prosit  ex ghsh thc shmasÐac tou apotelèsmatoc autoÔ. To apotèlesma autì eÐnai èna apì ta jemeli¸dh jewr mata thc Algebrik c GewmetrÐac. ShmeÐwsh To prohgoÔmeno apotèlesma mporeÐ na genikeujeÐ wc ex c. [4]} sto Z6 vii) {[0]. gia kˆpoio a ∈ C.9). gistik¸n idewd¸n tou C[x1 .6. Apì thn 'Askhsh 2. . . Poia apì ta parakˆtw ide¸dh eÐnai pr¸ta   kai megistikˆ. Sunep¸c f (x) = 1 kai a = b.10. [2]. Tìte x − a ∈< x − b > kai ˆra upˆrqei f (x) ∈ C[x] me x − a = f (x)(x − b). . . . .6. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 203 apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n (bl 2.2. Maliˆkac [17]).

10. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata. 6.1. 'Estw R peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Estw ϕ : R → F ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. Na brejoÔn ìla ta megistikˆ ide¸dh twn daktulÐwn Z4 . 3. ìpou o R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai to F eÐnai èna s¸ma. 9. 7. ApodeÐxte ìti to ide¸dec ker ϕ eÐnai pr¸to. Z6 kai Z12 kai na prosdiorisjoÔn ta antÐstoiqa phlÐka. . 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. To ide¸dec < p > ×Z tou Z × Z eÐnai megistikì an kai mìno o p eÐnai pr¸toc arijmìc. Upìdeixh: Bl. To ide¸dec I = {f (x) ∈ Z[x]|f (0) ∈ 2Z} tou Z[x] eÐnai megistikì. ìpou J eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R pou perièqei to I . i) ApodeÐxte ìti to ϕ−1 (J) eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R gia kˆje pr¸to ide¸dec J tou S . ii) 'Estw I èna ide¸dec tou R. Prìtash 2. 11. 8. D¸ste èna parˆdeigma pou deÐqnei ìti h tom  dÔo pr¸twn idewd¸n den eÐnai genikˆ pr¸to ide¸dec. AlhjeÔei ìti to ide¸dec < p > × < p > tou Z × Z eÐnai megistikì an to p eÐnai pr¸toc. 5. i) Z[x]/ < x2 + 1 > ii) Q[x]/ < x3 + 2 > iii) R[x]/ < x3 + 2 > iv) Z[i]/ < 4 > v) Z[i]/ < 7 > vi) Z[i]/ < 1 + i > 2 DaktÔlioi 4.6.204 viii) < 1 + i > sto Z[i] ix) < 2 > sto Z[i]. ApodeÐxte ìti ta pr¸ta kai ta megistikˆ ide¸dh tou R tautÐzontai. ApodeÐxte ìti kˆje pr¸to ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I .

y > tou Z[x. . b ∈ Z} tou Z[ 2] = {a + b 2|a. I = Z[x. MporeÐte na breÐte èna parˆdeigma enìc tètoiou daktulÐou.8 3) eÐdame ìti to ide¸dec < x. Upìdeixh: Qrhsimopoi ste epagwg  sto n kai to Je¸rhma 2. . √ √ √ 12. JewroÔme to ide¸dec I =< x1 − a1 . . . . xn ) = n i−1 gi (x1 . . H apeikìnish ϕ : F [x1 . . . ApodeÐxte ta ex c. . Na brejeÐ èna parˆdeigma daktulÐou pou den èqei kanèna mh-mhdenikì megistikì ide¸dec. xn ] → F. . . . an ∈ F . xn ) → f (a1 . .5. . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . 16. . . an ) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. . I =< 3 >.2. 'Estw M kai N dÔo diakekrimèna megistikˆ ide¸dh enìc metajetikoÔ daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo. . To ide¸dec < 5 >= {5a + 5b 2|a. . ApodeÐxte ìti oi daktÔlioi M kai N eÐnai s¸mata kai ìti R ∼ R/M ×R/N ∼ M ×N . . xn − an > tou F [x1 . . n. . . H ˆskhsh aut  sqetÐzetai me to Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert. AlhjeÔei ìti to < 3 > eÐnai megistikì. ii) 'Estw f (x1 . . . .10. Na brejeÐ èna ide¸dec I tou Z[x. iv) To ide¸dec I eÐnai megistikì. y > I . . y] eÐnai pr¸to allˆ ìqi megistikì. . xn )(xi − ai ). . = = . . y] tètoio ¸ste < x. i) I ⊆ ker ϕ. . Tìte upˆrqoun polu¸numa gi (x1 . Sto Parˆdeigma 2. xn ]. . Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 205 iii) AlhjeÔei ìti gia kˆje pr¸to ide¸dec I tou R to ϕ(I) eÐnai pr¸to ide¸dec tou S. .10. 14. . . xn ) ∈ k[x1 . . . . 13. . b ∈ Z} eÐnai megistikì. . . iii) I = ker ϕ. . . Upìdeixh: Z → Z2 . i = 1. tètoia ¸ste f (x1 . .3. . . f (x1 . tètoia ¸ste M ∩ N =< 0 >. . xn ) ∈ ker ϕ. xn ]. y]. o opoÐoc na mhn eÐnai metajetikìc? 15. .

.

H idiìthta aut  proôpojètei thn monadikìthta thc “paragontopoÐhshc se ginìmeno anag¸gwn”.3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sthn Enìthta 1 melet same thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z kai wc efarmog  thc monadikìthtac thc paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n lÔsame th Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z 2 . tìte kˆje ènac apì autoÔc eÐnai mia n-sth dÔnamh sto Z[ζ]. Ja orÐsoume mia oikogèneia daktulÐwn (tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc) ìpou h diairetìthta èqei idiìthtec parìmoiec me autèc pou exetˆsame stouc akeraÐouc kai ta polu¸numa. Jètontac ζ = sun(2π/n) + ihm(2π/n) ∈ C. apèdeixe ìti oi parˆgontec sto dexiì mèloc eÐnai “sqetikˆ pr¸toi”sto Z[ζ]. 'Estw ìti upˆrqoun x. Me th bo jeia aut c deÐxame ìti h Diofantik  exÐswsh x4 + y 4 = z 4 den èqei mh tetrimmènec lÔseic. thn kentrik  ènnoia aut c thc Enìthtac. H basik  idèa tou sullogismoÔ tou Lame  tan h ex c. n > 2. xn + y n = z n . Sto b ma autì upˆrqei lˆjoc giatÐ h sugkekrimènh idiìthta thc paragontopoÐhshc pou qrhsimopoÐhse o Lame den isqÔei genikˆ sto Z[ζ]. Sth sunèqeia epiqeirhmatolìghse ìti afoÔ to ginìmeno twn paragìntwn aut¸n eÐnai mia n-st  dÔnamh. y. y. Sth sunèqeia ja 207 . To 1874 o Lame anakoÐnwse sthn AkadhmÐa twn ParisÐwn thn “apìdeix ”tou ìti h exÐswsh tou Fermat. Upojètontac ìti sto Z oi x. den èqei mh tetrimmènec akèraiec lÔseic. Stic epìmenec Paragrˆfouc ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac se tuqaÐec akèraiec perioqèc. je¸rhse sto daktÔlio Z[ζ] = {an−1 ζ n−1 + · · · + a1 ζ + a0 ∈ C|ai ∈ Z} thn paragontopoÐhsh xn = z n − y n = (z − y)(z − ζy)(z − ζ 2 y) · · · (z − ζ n−1 y). Apì ekeÐ sunèqise gia na ftˆsei se ˆtopo. z eÐnai sqetikˆ pr¸toi. z ∈ Z − {0} me xn + y n = z n .

.208 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh asqolhjoÔme me thn eÔresh perioq¸n pou an koun sthn oikogèneia aut  kai ja doÔme diˆforec efarmogèc.

Sto Z[i] ta stoiqeÐa 3 + 2i kai −2 + 3i eÐnai suntrofikˆ afoÔ 3 + 2i = −i(−2 + 3i) kai to −i eÐnai antistrèyimo. ìpou u ∈ F − {0}. opìte b|a.1. IsqÔoun ed¸ merikèc aplèc idiìthtec: • an a|b kai a|c tìte a|rb + sc gia kˆje r. b ∈ R. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume “a|b sto R”   aplˆ a|b an eÐnai safèc poiìn R ennoÔme. IdiaÐtero endiafèron parousiˆzei h perÐptwsh pou to a den èqei ˆllouc diairètec. An a = 0. 'Estw R mia akeraÐa perioq  kai p ∈ R èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo. ja lème ìti to a eÐnai suntrofikì tou b sto R.3. To p onomˆzetai anˆgwgo sto R an oi mìnoi diairètec . ν ∈ R me b = ua kai a = νb. Epeid  to u eÐnai antistrèyimo upˆrqei ν ∈ R me νu = 1. Gia parˆdeigma. F s¸ma. Kˆje a ∈ R èqei merikoÔc profaneÐc diairètec. An a. s ∈ R.1. Sqetikˆ dÐnoume ton ex c orismì. Upojètoume ìti a = 0. ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 209 3. opìte a = νua. èstw a|b kai b|a. • an a|b kai b|c tìte a|c. b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R tètoia ¸ste a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. Ac apodeÐxoume thn trÐth idiìthta. èqoume 2|3 sto Q. Ta suntrofikˆ enìc poluwnÔmou f (x) ∈ F [x].1 Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 'Estw R mia akeraÐa perioq . dhlad  to u eÐnai antistrèyimo. tìte b = 0 kai h idiìthta isqÔei. an kai mìno an a|b kai b|a. • a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R.1 Orismìc. Tìte apì th sqèsh a = ub paÐrnoume νa = νub = b kai ˆra a|b. allˆ ìqi sto Z. 'Estw ìti a = ub. Ja lème ìti to a diaireÐ to b sto R (  ìti to b eÐnai pollaplˆsio tou a sto R   ìti to a eÐnai diairèthc tou b sto R) an upˆrqei c ∈ R me b = ac. ParathroÔme ìti oi diairètec tou monadiaÐou stoiqeÐou 1 ∈ R eÐnai akrib¸c ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. ta suntrofikˆ stoiqeÐa tou m sto Z eÐnai to m kai to −m. b eÐnai suntrofikˆ sto R. Gia na orÐsoume ta stoiqeÐa tou R pou ja èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc twn pr¸twn arijm¸n kai twn anag¸gwn poluwnÔmwn pˆnw apì s¸ma. EÔkola epalhjeÔetai ìti h sqèsh pou orÐzetai R me “a ∼ b an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. 3. AntÐstrofa. 'Estw a. Tìte upˆrqoun u. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq  lambˆnoume 1 = νu. qreiazìmaste thn ènnoia thc diairetìthtac. eÐnai ta uf (x).   ìti ta a. tou sto R eÐnai ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. Se èna s¸ma kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa eÐnai suntrofikˆ. Gia parˆdeigma.

Sthn epìmenh Parˆgrafo ja apodeÐxoume apotelèsmata apì ta opoÐa prokÔptoun pollˆ ˆlla paradeÐgmata perioq¸n monadik c paragontopoÐhshc. giatÐ o diairèthc 2 den eÐnai oÔte antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[x] oÔte suntrofikì tou 2x + 2. Sto parˆdeigma pou ako√ √ loujeÐ deÐqnoume ìti h perioq  Z[ −5] = {a + b −5 ∈ C|a. Ja deÐxoume ìti h akeraÐa perioq  Z[ −5] = {a+b −5 ∈ C|a.3. gia na deÐxoume ìti èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo p ∈ R eÐnai anˆgwgo.10. ìpou p eÐnai pr¸toc. o Z[x] kai o poluwnumikìc daktÔlioc R[x1 . pr kai a = q1 . 1 + −5. kai deÐqnoume ìti èna apì ta a. . Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec.3. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. ìpou R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . qs .2. h akeraÐa perioq  Z eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc sÔmfwna me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c (Je¸rhma 1. b eÐnai antistrèyimo. . An a = p1 .1. ìpou F s¸ma. afoÔ kˆje stoiqeÐo tou eÐnai 0   antistrèyimo. Autì arkeÐ. giatÐ an èna apì ta a.210 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Gia parˆdeigma.2 Orismìc. b eÐnai antistrèyimo. Sthn prˆxh.7). blèpoume ìti den upˆrqoun anˆgwga stoiqeÐa se èna s¸ma. xn ]. 3. . ìpou a. eÐnai autˆ pou onomˆsame anˆgwga polu¸numa ston Orismì 2.1.1. tìte r = s kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) gia kˆje i to pi eÐnai suntrofikì tou qi .1. . . ìpwc eÐnai o Z[i]. eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc lìgw tou Jewr matoc 2. EpÐshc kˆje s¸ma eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc katˆ tetrimmèno trìpo. √ √ 3. .2. 1.3 Parˆdeigma. parathroÔme ìti √ √ 6 = 2 · 3 = (1 + −5)(1 − −5).2. O poluwnumikìc daktÔlioc F [x].2. tìte to ˆllo ja eÐnai suntrofikì tou p. 3. b ∈ R. ìpou ta pi kai qj eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R.1. . Sthn perÐptwsh ìmwc pou to F den eÐnai s¸ma qreiˆzetai lÐgh prosoq  sthn orologÐa: Sto Z[x] to polu¸numo 2x + 2 eÐnai anˆgwgo sÔmfwna me ton Orismì 2. Gia parˆdeigma. (1) √ √ Ja deÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. sun jwc upojètoume ìti p = ab. F s¸ma. ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z eÐnai ta p kai −p. Epeid  kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc eÐnai antistrèyimo. 2.3. b ∈ Z} den ikanopoieÐ thn idiìthta 2 tou OrismoÔ 3. allˆ den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[x] sÔmfwna me ton Orismì 3. MporoÔme t¸ra na orÐsoume thn kÔria ènnoia aut c thc Paragrˆfou. Kˆje stoiqeÐo tou R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. 1 − −5 . Prˆgmati.

ìpou ai . . tìte apì th sqèsh uν = 1 paÐrnoume N (uν) = √ N (1). Sthn akeraÐa perioq  Z[ −5] èqoume thn paragontopoÐhsh √ √ 62 = 2 · 3 · (1 + −5) · (1 − −5). ta u. Sto parˆdeigma autì. 3. OrÐzoume thn apeikìnish √ √ N : Z[ −5] → N. dhlad  4 = N (c)N (d) kai katˆ sunèpeia N (c) = 1. ±1 2. √ 3. . Tìte N (2) = N (cd). An N (c) = 4.1. u1 ∈ Z. eÐnai anˆgwga 3. den eÐnai antistrèyima 2. N (a + b −5) = a2 + 5b2 √ kai parathroÔme ìti N (xy) = N (x)N (y) gia kˆje x. Epeid  ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta ±1. 1) 'An a. DeÐqnoume ìti to 2 eÐnai anˆgwgo sto Z[ −5]. giatÐ o √ a2 + 5b2 eÐnai to tetrˆgwno tou mètrou tou migadikoÔ arijmoÔ a + b −5. tìte èqoume a = upa1 . Oi apodeÐxeic gia ta upìloipa √ stoiqeÐa eÐnai parìmoiec. y ∈ Z[ −5].1. An to √ u ∈ Z[ −5] eÐnai antistrèyimo. 211 Apì tic idiìthtec autèc eÐnai fanerì ìti h (??) parèqei dÔo √ diaforetikèc paragontopoi seic tou 6 se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou Z[ −5].4 Parathr seic. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. kai c = c0 + c1 −5. pbn . 1 − −5. . tìte u2 + 5u2 = 1 kai epomènwc u0 = ±1 kai u1 = 0. b ∈ R eÐnai mh mhdenikˆ stoiqeÐa. An N (c) = 1. anˆ dÔo eÐnai mh suntrofikˆ. eÐnai profanèc ìti √ √ ta stoiqeÐa 2. An u = u0 + u1 −5. 1 + −5. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou n 1 . Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 1. opìte N (u) = 1. giatÐ ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆgwga! 3. bi ∈ N. √ tìte N (d) = 1 opìte to d eÐnai antistrèyimo. dhlad  N (u)N (ν) = 1. pan kai n 1 b = νpb1 . ac doÔme to lˆjoc tou Lame pou anafèrame sthn √ eisagwg  thc Paragrˆfou aut c.3. (1 + −5). Me √ th bo jeia thc N brÐskoume ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5]. eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ.   2. 'Estw N (c) = 2. ìpou u0 . 1. √ 'Omwc kanèna apì ta (anˆ dÔo mh suntrofikˆ stoiqeÐa) 2. 3.   4. Tìte èqoume c2 + 5c2 = 2. tìte c = ±1 (ìpwc eÐdame prin) kai to c eÐnai antistrèyimo. d ∈ Z[ −5]. 'Estw 2 = cd. . ìpou c. 'Ara ta 0 1 √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta√ . EÐnai fanerì ìti aut  h Diofantik  0 1 exÐswsh den èqei lÔseic. (1 − √ √ −5) den eÐnai tetrˆgwno sto Z[ −5].

tìte apì thn prohgoÔmenh parat rhsh sumperaÐnoume oti kˆje ri ja èqei mia parˆstash thc morf c bi b ri = νi p1 1 . pbn = νpa1 . . Apì th sqèsh b = ac èqoume upb1 . pnin . . blèpoume ìti an exairèsoume antistrèyima stoiqeÐa kai an tautÐsoume suntrofikoÔc diairètec. . pan . . 3) An diatup¸soume thn prohgoÔmenh parat rhsh me ide¸dh èqoume: den upˆrqei gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 > < r2 > < r3 > . Prˆgmati.212 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh R kai ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. tìte den upˆrqei ˆpeirh akoloujÐa stoiqeÐwn tou R thc morf c r1 = a. T¸ra an a1 > b1 paÐrnoume n n 1 1 a upb2 . Autì eÐnai ˆtopo. tìte to pl joc twn diairet¸n tou a eÐnai peperasmèno. . . isodÔnama. Apì thn isìthta aut  kai thn idiìthta 2 ston Orismì 3. Jètoume ∂(ri ) = bi1 + · · · + bin kai parathroÔme ìti ∂(ri+1 ) < ∂(ri ) efìson to ri+1 diaireÐ to ri kai to ri+1 den eÐnai suntrofikì tou ri . an èqoume a = upa1 . h sunepagwg  “⇐” eÐnai profan c. kˆje aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 >⊆< r2 >⊆< r3 >⊆ .2 sumperaÐnoume ìti to p1 eÐnai suntrofikì me kˆpoio pj . h opoÐa bèbaia den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. j = 1. Sthn perÐptwsh aut  isqÔei a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. r3 . .  . pan c n n 2 giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . 'Estw a|b. . ìpou gia kˆje i to ri+1 diaireÐ to ri kai den eÐnai suntrofikì tou. . Prˆgmati. . . ìpou to u eÐnai antistrèyimo kai ta n 1 pi eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. . pan c. . . ìpou gia kˆje i to νi eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo kai bij ≤ aj gia kˆje j .. . Sunep¸c paÐrnoume mia gn sia fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n ∂(r1 ) > ∂(r2 ) > ∂(r3 ) > .. r2 .1. . . .. pbn = νp11 −b1 . . . 2) An a ∈ R eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou R.

c ∈ R ⇔ ri ∈< ri+1 >⇔< ri >⊆< ri+1 > . 'Estw a ∈ R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo kai èstw ìti to a den grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. . ìpou a. b. èqoume to akìloujo krit rio pou mac plhroforeÐ pìte mia akeraÐa perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou Jewr matoc. Prˆgmati.3. IsqÔei bèbaia < a >⊆< a1 >. 3. H mia sunepagwg  èqei apodeiqteÐ stic prohgoÔmenec Parathr seic.).5). pou eÐnai ˆtopo. tìte ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a kai b (L mma 1. Apìdeixh. ìpou a1 . H apìdeixh prokÔptei ˆmesa apì thn Parat rhsh 1). . Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 213 eÐnai telikˆ stajer  (dhlad  upˆrqei N ∈ N tètoio ¸ste < rN >=< rN +1 >=< rN +2 >= . 'Estw ìti to a1 den eÐnai ginìmeno anag¸gwn. tìte p|a   p|b. b ∈ R. 1.1. Kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer .3. tìte to Ðdio sumbaÐnei kai gia to a = a1 b1 . Mia akeraÐa perioq  R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an isqÔoun oi parakˆtw dÔo idiìthtec. parathroÔme ìti ri+1 |ri ⇔< ri >⊆< ri+1 >. Gia thn apìdeixh thc pr¸thc isodunamÐac èqoume ri+1 |ri ⇔ ri = cri+1 . b1 ∈ R eÐnai mh antistrèyima stoiqeÐa.8). An ta a1 kai b1 eÐnai ginìmena anag¸gwn. H dèuterh isodunamÐa aÐnai ˆmesh sunèpeia thc pr¸thc. Oi idiìthtec pou anafèrontai stic Parathr seic 3) kai 4) parousiˆzoun idiaÐtero endiafèron giatÐ qarakthrÐzoun tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. tìte to p diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a kai b. en¸ ri+1 |ri kai ri+1 mh suntrofikì tou ri ⇔< ri > < ri+1 > . An to p eÐnai anˆgwgo kai p|ab. 4) GnwrÐzoume ìti an o pr¸toc p diaireÐ to ginìmeno ab dÔo akeraÐwn a. b ∈ R. apì thn opoÐa èpetai ìti ta ri kai ri+1 eÐnai suntrofikˆ an kai mìno an < ri >=< ri+1 >. Tìte to a den eÐnai anˆgwgo kai ètsi èqoume a = a1 b1 . kai 2. AntÐstoiqo apotèlesma eÐdame kai sta polu¸numa (L mma 2. AntÐstrofa. Genikˆ se kˆje perioq  monadik c paragontopoÐhshc R isqÔei to akìloujo.2. . Akribèstera. ìpou a. An to p ∈ R eÐnai anˆgwgo kai p|ab.1.5 Je¸rhma.

Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. 'Etsi lambˆnoume èna mh antistrèyimo a2 pou den eÐnai ginìmeno anag¸gwn kai < a1 > < a2 > . b sÔmfwna me thn Parat rhsh 3. a.6 ShmeÐwsh.214 kai epiplèon 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh < a >=< a1 > . . bi }. Tic idiìthtec autèc èqei kˆje stoiqeÐo thc morf c uc. Ta stoiqeÐa a. b.. 'Omwc to kÔrio ide¸dec < c > orÐzetai monos manta (giatÐ.3.10 (Monadikìthta): Sth jèsh tou L mmatoc 2. ìpou u ∈ R eÐnai antistrèyimo.3.2 eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2.1. . th sqèsh (??)) kai katˆ sunèpeia to b1 eÐnai antistrèyimo. se antÐjesh me tic eidikèc peript¸seic R = Z. . parathroÔme ìti to stoiqeÐo c = pn1 . H apìdeixh thc idiìthtac 2 ston Orismì 3. Blèpoume ètsi ìti oi dÔo idiìthtec tou Jewr matoc autoÔ anafèrontai se kÔria ide¸dh.1. sth jèsh twn ci èqoume antistrèyima stoiqeÐa tou R kai sth jèsh thc Prìtashc 2.. b den orÐzetai ed¸ monos manta.8 èqoume thn idiìthta 2 tou Jewr matoc.). ta u.4 1). . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. < a > < a1 > < a2 > . F [x]. Apì thn idiìthta 1 autì eÐnai ˆtopo. SuneqÐzontac lambˆnoume mÐa gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja efarmìsoume to prohgoÔmeno krit rio gia na apodeÐxoume ìti oi “akèraiec perioqèc kurÐwn idewd¸n” eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. . TonÐzoume ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn a. pcn diaireÐ ta a kai b kai n 1 epiplèon diaireÐtai apì kˆje koinì diairèth twn a.. Ja qreiastoÔme sth sunèqeia thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth se tuqaÐa perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Jètontac ci = min{ai . pbn . bi ∈ N. a1 eÐnai suntrofikˆ (bl. T¸ra epanalambˆnoume thn prohgoÔmenh diadikasÐa gia to a1 sth jèsh tou a. pan . ìpou F s¸ma. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou R kai n 1 ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. ìpou ai .1.4 2) mporoÔme na qrhsimopoi soume ton orismì tou anag¸gou stoiqeÐou. an < a >=< a1 > tìte ta a. . 3. b = n 1 νpb1 . Kˆje stoiqeÐo thc morf c uc onomˆzetai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn a. b lègontai sqetikˆ pr¸ta an to 1 eÐnai ènac mègistoc . b ∈ R mh mhdenikˆ stoiqeÐa kai a = upa1 .2. Prˆgmati. pou eÐnai ˆtopo. H idiìthta 2 sto prohgoÔmeno Je¸rhma eÐnai isodÔnamh me thn ex c idiìthta: an to p ∈ R eÐnai anˆgwgo tìte to ide¸dec < p > eÐnai pr¸to.

AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Sto Parˆdeigma 2. b. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 215 koinìc diairèthc twn a. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. √ √ Upìdeixh: 4 = 2 · 2 = (1 + −3)(1 − −3). Ask seic 3. 5. 8. 4. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. O daktÔlioc Z[ −3] = {a + b −3 ∈ C|a. An kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou R eÐnai suntrofikˆ. An to mh mhdenikì ide¸dec < p > tou R eÐnai pr¸to tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo. Tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo an kai mìno an to ϕ(p) ∈ S eÐnai anˆgwgo. 1. √ √ 9.3. 'Estw a. 3. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ±i. tìte ja eÐnai < ab > < a >. allˆ to ide¸dec < 2 > den eÐnai pr¸to. 'Estw S mÐa perioq  pou perièqetai se perioq  monadik c paragontopoÐhshc. b. Ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta ±1.10. √ √ 10. AlhjeÔei ìti h S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 7. 2. O daktÔlioc Z[ −6] = {a + b −6 ∈ C|a. An to b den eÐnai antistrèyimo. Kˆje suntrofikì stoiqeÐo enìc anag¸gou stoiqeÐou eÐnai anˆgwgo. dhlad  an den upˆrqei anˆgwgo stoiqeÐo tou R pou diaireÐ ta a. Sto Z[i] to 3 eÐnai anˆgwgo.1 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. . to 2 eÐnai eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. ApodeÐxte ta ex c: a. allˆ to 5 den eÐnai. b. tìte to R eÐnai s¸ma. 6.3.1. b ∈ R me a = 0.

1 ènac akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou √ √ megalutèrou tou 1. tìte to 2 den eÐnai anˆgwgo se autìn.216 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 11. √ √ Upìdeixh: 2|n(n − 1) = (n + n)(n − n). ApodeÐxte ìti an o daktÔlioc Z[ n] = {a + b n ∈ C|a. . b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw n = 0.

g(x) ∈ Z[x]. ìpou F s¸ma. eÐnai perioqèc kurÐwn idewd¸n. Sunep¸c blèpoume ìti stic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc ta kÔria ide¸dh paÐzoun shmantikì rìlo. JewroÔme to sÔnolo I = k=1 Ik . Tìte kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . To I eÐnai èna ide¸dec tou R. H pr¸th idiìthta tou Jewr matoc autoÔ isqÔei gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n: 3. x) to h(x) diaireÐ to x kai ˆra h(x) = ±1   h(x) = ±x. Prˆgmati. 3. b ∈ I kai r ∈ R tìte a ∈ Ik1 kai b ∈ Ik2 gia kˆpoia k1 kai k2 . Epeid  to Ik2 eÐnai ide¸dec èqoume a − b ∈ Ik2 ⊆ I kai epeid  to Ik1 eÐnai ide¸dec èqoume ra ∈ Ik1 ⊆ I . jewroÔme to ide¸dec < 2.2. 'Estw ìti < 2. 'Estw I1 ⊆ I2 ⊆ I3 ⊆ .2 Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  kurÐwn idewd¸n an kˆje ide¸dec thc R eÐnai kÔrio. èqoume 2 ∈< 2. Sthn pr¸th perÐptwsh èqoume ±1 = 2f (x) + xg(x). Kˆje s¸ma eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n giatÐ ta mìna ide¸dh s¸matoc eÐnai to < 0 > kai to < 1 > pou eÐnai kÔria. o Z kai o F [x]. ∞ Apìdeixh. kai h akeraÐa perioq  C[x. Gia parˆdeigma. EukleÐdeiec Perioqèc 217 3. kai 2) kˆje kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì anˆgwgo stoiqeÐo eÐnai pr¸to. MporoÔme na upojèsoume qwrÐc periorismì thc genikìthtac ìti k1 ≤ k2 . Prˆgmati.5.3. gia kˆpoia f (x).1 Orismìc. g(x) ∈ Z[x]}. mia akoloujÐa idewd¸n tou R.2. pou eÐnai to kÔrio apotèlesma aut c thc Paragrˆfou.2 L mma.6 4)). 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. opìte 2 = xg(x) gia kˆpoio g(x) ∈ Z[x]. . x >=< h(x) > gia kˆpoio h(x) ∈ F [x]. 'Ena parˆdeigma akeraÐac perioq c pou den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai o daktÔlioc Z[x]. . opìte Ik1 ⊆ Ik2 kai katˆ sunèpeia a. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. EpÐshc. Sth deÔterh perÐptwsh. an a. b ∈ Ik2 . Epeid  x ∈ (2. . pou blèpoume ìti eÐnai ˆtopo an jewr soume touc stajeroÔc ìrouc. x >=< x >. Parˆdeigma 2. x >= {2f (x) + xg(x)|f (x).1. EukleÐdeiec Perioqèc Perioqèc kurÐwn idewd¸n EÐdame sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti se mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc 1) kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n eÐnai telikˆ stajer .2.5. Gia ton skopì autì ja efarmìsoume to Je¸rhma 3. ˆtopo. y] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n (bl.

H pr¸th perÐptwsh apokleÐetai giatÐ I = R..1. ìpou F eÐnai èna s¸ma.5 kai th ShmeÐwsh 3.1.5 gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n. Isqurizìmaste ìti IN = IN +1 = IN +2 = .2. Ja apodeÐxoume sthn Parˆgrafo 3.1). 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n.3 eÐdame ìti sto Z kai F [x]. An p ∈ R eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo tìte to ide¸dec < p > eÐnai megistikì. 3. sthn prospˆjeiˆ mac na EukleÐdeiec perioqèc .218 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apì thn upìjesh èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. SÔmfwna me to epìmeno L mma. . Apì thn upìjesh sto R èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. Kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Ja deÐxoume ìti I =< p >. Prˆgmati. 'Ara eÐnai fusiologikì.3 L mma. upˆrqoun Algìrijmoi DiaÐreshc apì touc opoÐouc èpontai jemeli¸deic idiìthtec twn Z kai F [x]. kai thn ShmeÐwsh sto tèloc thc Paragrˆfou 2.4 Je¸rhma. Gia kˆje k ∈ N isqÔei IN ⊆ IN +k ⊆ I kai epomènwc IN = IN +k . 'Estw I èna gn sio ide¸dec tou R pou perièqei to < p >. Epeid  isqÔei kai IN ⊆ I èqoume IN = I . AfoÔ p ∈< a > èqoume a|p kai epeid  to p eÐnai anˆgwgo to a ja eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo   suntrofikì tou p. Apì ta dÔo prohgoÔmena L mmata. 'Ara a ∈ IN gia kˆpoio N . Stic Paragrˆfouc 1. èqoume < a >⊆ IN kai ˆra I ⊆ IN . . Apìdeixh. isqÔei kai h deÔterh idiìthta tou Jewr matoc 3. Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether proc tim  thc Emmy Noether (1882-1935) pou touc melèthse susthmatikˆ. 3. ShmeÐwsh H idiìthta “kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer ” qarakthrÐzei mia eureÐa oikogèneia daktulÐwn. EÐdame  dh ìti o daktÔlioc Z[x] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n.1. (Bl. MÐa apì autèc eÐnai h monadik  paragontopoÐhsh se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn. thn Algebrik  GewmetrÐa kai thn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n.4 ìti o Z[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. en¸ sth deÔterh perÐptwsh isqÔei < a >=< p > (apì th sqèsh (??) thc Paragrˆfou 3.5). to Je¸rhma 3. Shmei¸noume ìti to antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei.2 kai 2.6 sumperaÐnoume to ex c.2. Oi daktÔlioi thc Noether eÐnai exairetikˆ shmantikoÐ gia th Metajetik  'Algebra.

2. dhlad  δ(u) ≤ (r). . 'Ara δ(u) = δ(1). 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena paradeÐgmata. Shmei¸noume ìti mporeÐ mia perioq  na eÐnai EukleÐdeia wc proc diaforetikèc apeikonÐseic (bl. Tìte to u ∈ R eÐnai antistrèyimo an kai mìno an δ(u) = δ(1). ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). Sunep¸c to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. Allˆ isqÔei bèbaia 1|u kai δ(1) ≤ δ(u).7 Prìtash. 'Estw a ∈ I {0} me thn idiìthta o jetikìc akèraioc δ(a) na eÐnai elˆqistoc. Kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(f (x)) = deg f (x) (bajmìc poluwnÔmou). tìte apì u|1 paÐrnoume δ(u) ≤ δ(1). An r = 0 èqoume 1|r kai ˆra δ(1) ≤ δ(r). An to u eÐnai antistrèyimo. IsqÔei I =< a >. sunˆgoume apì ton orismì tou δ(a) ìti r = 0.3. Apìdeixh. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ kai I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. ìpou F eÐnai èna s¸ma. 3. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. 3. a = 0. h perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(m) = |m| (apìluth tim ). Apìdeixh.6 Je¸rhma. na jewr soume daktulÐouc pou eÐnai efodiasmènoi me ènan “algìrijmo diaÐreshc”. H apeikìnish δ onomˆzetai EukleÐdeia sunˆrthsh thc R.5 Orismìc. 'Eqoume 1 = qu + r me r = 0   δ(r) < δ(u). EukleÐdeiec Perioqèc 219 prosdiorÐsoume kai ˆllec perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. 'Etsi r = 0 kai epomènwc to u eÐnai antistrèyimo. Mia EukleÐdeia perioq  eÐnai mia akeraÐa perioq  R efodiasmènh me mÐa apeikìnish δ : R − {0} → Z>0 pou èqei tic idiìthtec • a|b ⇒ δ(a) ≤ δ(b) • Gia kˆje a. Epomènwc kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. To F [x].2. ˆtopo. upˆrqoun q. AntÐstrofa. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ . r ∈ R me b = qa + r. ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). èstw δ(u) = δ(1). b ∈ R. Prˆgmati. 'Askhsh 4). 'Ara b = qa ∈< a > kai katˆ sunèpeia I =< a >. to epìmeno apotèlesma eÐnai qwrÐc amfibolÐa anamenìmeno. Aut  qrhsimopoieÐtai suqnˆ gia ton prosdiorismì twn antistrèyimwn stoiqeÐwn. Gia parˆdeigma. an b ∈ I . 3. r ∈ R me b = qa + r. Sthn apìdeixh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den qrhsimopoi same thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ thc EukleÐdeiac perioq c. Epeid  r = b − qa ∈ I .2. tìte upˆrqoun q.2.

Sthn epìmenh Parˆgrafo ja asqolhjoÔme pio susthmatikˆ me to Z[i]: ja perigrˆyoume ta anˆgwga stoiqeÐa tou kai ja doÔme wc efarmog  merikˆ klassikˆ apotelèsmata pou aforoÔn ajroÐsmata tetrag¸nwn akeraÐwn. ìpou a. β = 0. èstw α. tìte to shmeÐo (a. Gia th deÔterh idiìthta. b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia perioq  (kai ˆra perioq  kurÐwn idewd¸n kai perioq  monadik c paragontopoÐhshc). An z = a + bi ∈ C. To pr¸to tètoio parˆdeigma brèjhke to 1949 apì ton Motzkin. b). b) èqei akèraiec suntetagmènec kai ta shmeÐa autˆ apoteloÔn korufèc tetrag¸nwn me m koc pleurˆc 1. pou sumbolÐzoume pˆli me δ . Jètontac r = α − βq èqoume α = βq + r kai |r| = |α − βq| = |β||α/β − q| < |β|. b ∈ R. SunoyÐzontac ta parapˆnw èqoume apodeÐxei to ex c. ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou OrismoÔ 3. H en lìgw perioq  eÐnai to sÔnolo √ −1 + −19 twn migadik¸n arijm¸n thc morf c a + bw. z ∈ C. ±i 0 1 giatÐ u0 . jètoume δ(z) = (a + bi)(a − bi) = a2 + b2 kai upenjumÐzoume ìti δ(zz ) = δ(z)δ(z ) gia kˆje z. Epeid  to m koc kˆje diagwnÐou √ tetrag¸nou me pleurˆ mhkouc 1 eÐnai 2. 'Eqoume √ |α/β − q| ≤ 2/2 < 1. . ìpou a.7 èqoume δ(u) = δ(1) = 1 ⇒ u2 + u2 = 1 ⇒ u = ±1. b ∈ R) paristˆnetai sto pragmatikì epÐpedo apì to shmeÐo (a. β ∈ Z[i]. 2 Akèraioi tou Gauss Ja doÔme ed¸ ìti o daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. O migadikìc arijmìc a + bi (a.2. Mia pio katatopistik  anˆlush autoÔ tou paradeÐgmatoc upˆrqei sto ˆrjro [5]. 'Estw q mia tètoia koruf . tìte apì thn Prìtash 3.2. JewroÔme to α/β ∈ C.2.5. u1 ∈ Z. 'Eqontac upìyh to Je¸rhma 3. Wc efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc sto Z[i] ja lÔsoume mia Diofantik  exÐswsh pou ofeÐletai sto Fermat. Epomènwc isqÔei δ(r) = |r|2 < |β|2 = δ(β) kai o Z[i] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh δ . b ∈ Z kai w = . Epomènwc o periorismìc thc apeikìnishc δ sto Z[i] − {0}.6 eÐnai eÔlogo na anarwthjoÔme an upˆrqei mia perioq  kurÐwn idewd¸n pou den eÐnai EukleÐdeia. upˆrqei koruf  tetrag¸nou apì thn √ opoÐa to shmeÐo α/β apèqei apìstash mikrìterh   Ðsh tou 2/2.220 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sugkekrimènec efarmogèc thc prohgoÔmenhc Prìtashc ja doÔme parakˆtw. An u = u0 + u1 i eÐnai èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. An a + bi ∈ Z[i].

1) H akìloujh apl  parat rhsh eÐnai suqnˆ qr simh ìtan anazhtoÔme anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i]. Me parìmoio trìpo diapist¸noume ìti eÐnai anˆgwgo kai to 1 + i. 5 = (2 + i)(2 − i). −1. Epeid  δ(1 + 3i) = 10 kai h sunˆrthsh δ ikanopoieÐ th sqèsh δ(xy) = δ(x)δ(y) exetˆzoume an upˆrqoun a + bi me δ(a + bi) = 2   5. −i}. i. ìmwc. 3. b ∈ Z}. H sunj kh aut . to 2 + i eÐnai anˆgwgo afoÔ δ(2 + i) = 5. 4) O √ daktÔlioc Z[i] eÐnai ènac apì mia oikogèneia daktulÐwn thc morf c √ Z[ d] = {a + b d ∈ C|a. ìpou z < δ(α).3.2. eÐnai anˆgwga afoÔ δ(2 + i) = δ(2 − i) = 5 pou eÐnai pr¸toc. Upˆrqoun q. EpÐshc den alhjeÔei ìti kˆje pr¸toc arijmìc p eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i]. to 3 eÐnai anˆgwgo sto Z[i] (ˆskhsh) allˆ δ(3) = 9 pou den eÐnai pr¸toc. Tìte β+ < α >= r+ < α >. 'Eqoume δ(1 + i) = 2. 2) Ac broÔme thn paragontopoÐhsh tou 1+3i se ginìmeno anag¸gwn. o daktÔlioc phlÐko Z[i]/ < α > eÐnai peperasmènoc. Gia parˆdeigma. èqei profan¸c peperasmèno pl joc lÔsewn . Prˆgmati. An α ∈ Z[i] eÐnai tètoio ¸ste δ(α) = p. r ∈ Z[i] tètoia ¸ste β = qα + r kai r = 0   δ(r) < δ(α). kˆje klˆsh modulo(α) eÐnai thc morf c β+ < α >. Shmei¸noume ìti gia d < 0 o . Perioqèc KurÐwn Idewd¸n.3). O daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a+bi ∈ C|a.8 Je¸rhma. Sth sunèqeia epanalambˆnetai h diadikasÐa gia to phlÐko kai oÔtw kˆj' ex c. 2 − i. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. Apì thn prohgoÔmenh parat rhsh to 2 + i eÐnai anˆgwgo. ìpou o d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. ìmwc. Sto sugkekrimèno parˆdeigma. Prˆgmati. EukleÐdeiec Perioqèc 221 Z} eÐnai mÐa EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish pou orÐzetai apì th sqèsh δ(a + bi) = a2 + b2 . an α = βγ tìte p = δ(α) = δ(β)δ(γ) kai ˆra δ(β) = 1   δ(γ) = 1.2. afoÔ h Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z .9 Parathr seic. Gia parˆdeigma. dhlad  to β   to γ eÐnai antistrèyimo. b ∈ 3.3 ìti o daktÔlioc Z[ d] den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai ˆra den eÐnai EukleÐdeia perioq . h zhtoÔmenh paragontopoÐhsh eÐnai 1 + 3i = (1 + i)(2 + i). To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z[i] eÐnai to U (Z[i]) = {1. Perissìtera epÐ autoÔ ja doÔme sthn epìmenh Parˆgrafo (Je¸rhma 3. DiairoÔme to 1 + 3i me to 1 + i sto C kai parathroÔme ìti to phlÐko 2 + i eÐnai stoiqeÐo tou Z[i] (an den  tan ja aporrÐptame to 1 + i wc diairèth). ìpou β ∈ Z[i].2. kai ta 2 + i. Gia d = −5. Telikˆ. 3) Gia kˆje mh mhdenikì α ∈ Z[i]. eÐdame sto Parˆdeigma √ 3. to δ(2 + i) = 5 eÐnai pr¸toc. den eÐnai anagkaÐa afoÔ. Allˆ upˆrqoun peperasmèna to pl joc r me δ(r) < δ(α). tìte to α eÐnai anˆgwgo. gia parˆdeigma.1.3.

Gia jetikˆ d to er¸thma poioi apì touc Z[ d] eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc paramènei mèqri s mera anoiktì.11 Efarmog  (Fermat). . pjt jt . giatÐ mporoÔme tìte na ergastoÔme ston eurÔtero daktÔlio kai na qrhsimopoi soume idiìthtèc tou. . bi eÐnai 0. bi ∈ N me ai + bi = nci .2. b = νpj1 nc ncj1 . . b eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. . ta pi eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ anˆgwga stoiqeÐa kai oi ci eÐnai jetikoÐ akèraioi. . UpenjumÐzoume ìti dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa a. . . . n > 0. Ja qreiastoÔme mia genÐkeush autoÔ. e ∈ R kai antistrèyima u. . exÐswshc 3.222 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh √ Z[ d] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an d = −1 √   −2 ('Askhsh 22). an kai perièqoun to Z. b eÐnai n-stèc dunˆmeic. Efarmog  se Diofantikèc exis¸seic 3. 2. . . is . pjt . jt } = {1. Apìdeixh.10 L mma. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai a. . Epeid  èqoume ab = cn . piss kai e = c j1 cjt pj1 . tìte upˆrqoun d. . . v ∈ R tètoia ¸ste a = udn kai b = ven . r r 1 1 ìpou uν = wn kai ai . . GnwrÐzoume apì thn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti upˆrqoun daktÔlioi pou. Epeid  ta a. Jètoume d = pi11 . b. . . . Sunep¸c a = upi1 nci1 . . j1 . pis is . den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. pak . . . An ta a. Gia thn efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc tou Z[i] pou akoloujeÐ.2. b miac perioq c monadik c paragontopoÐhshc R lègontai sqetikˆ pr¸ta an den upˆrqei anˆgwgo p ∈ R tètoio ¸ste p|a kai p|b. b eÐnai sqetikˆ pr¸ta. c ∈ R me ab = cn . r}. qreiazìmaste pr¸ta èna L mma. . pck . . b = νpb1 . r 1 ìpou to w eÐnai antistrèyimo. 'Estw c = wpc1 . tìte oi a. H perÐptwsh ìmwc pou ènac daktÔlioc perièqei to Z kai èqei thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc eÐnai suqnˆ qr simh sthn epÐlush Diofantik¸n exis¸sewn. . . apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R sumperaÐnoume ìti a = upa1 . . pbk . Ja apodeÐxoume ìti oi lÔseic thc Diofantik c 2x3 = y 2 + 1 . ci c nc i kai {i1 . blèpoume ìti gia kˆje i akrib¸c èna apì ta ai . GnwrÐzoume apì thn Enìthta 1 ìti an to ginìmeno ab dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn eÐnai n-st  dÔnamh akeraÐou.

y) = (1. ParathroÔme ìti o y eÐnai perittìc. (1. δ) = (1. (1) Kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i diaireÐ to (y + i) − (y − i) = 2i = (1 + i)2 . δ ∈ Z. opìte èqoume y + i = (1 + i)(a + bi) kai y − i = (1 + i)(c + di).2. mporoÔme na upojèsoume ìti u = 1 (giatÐ an u = ν 3 . y) = (2.2. tìte u(γ + δi)3 = ν 3 (γ + δi)3 = (νγ + νδi)3 ). Qrhsimopoi¸ntac thn (??) lambˆnoume (ix)3 = (a + bi)(c + di).3.2. pou epÐshc melet jhke apì ton Fermat. ìpou ta a + bi. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. Sunep¸c ènac µκδ twn y + i kai y − i eÐnai to 1 + i. Prˆgmati. Antikajist¸ntac sthn pr¸th brÐskoume ìti y = ±1. y ∈ Z tètoioi ¸ste 2x3 = y 2 + 1. 'Estw x. To 1 + i eÐnai anˆgwgo apì thn Parat rhsh 3. (5. c + di ∈ Z[i] eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. 'Eqoume y + i = (1 + i)(a + bi) = (1 + i)(γ + δi)3 = = (γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 ) + (γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 )i. eÔkola diapist¸noume apì thn deÔterh exÐswsh tou sust matoc ìti (γ. −1). 1 + i. Apì to L mma 3. x3 = y 2 + 4. ±2). Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc. gia kˆpoio k ∈ Z. Epeid  o y eÐnai perittìc èqoume y + i = 2k + 1 + i. (1 + i)2 .9 1) kai epomènwc apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] paÐrnoume ìti kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i eÐnai suntrofikìc me ènan apì touc 1. Epeid  γ. eÐnai oi (x. Epeid  kˆje antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i] eÐnai trÐth dÔnamh sto Z[i]. 0). EukleÐdeiec Perioqèc 223 eÐnai oi (x. EpÐshc to 1 + i diaireÐ to y − i = 2k + 1 − i. ±11). opìte grˆfontac x = 2X . −1). kai katˆ sunèpeia lambˆnoume to sÔsthma y = γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 = (γ + δ)(γ 2 − 4γδ + δ 2 ) 1 = γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 = (γ − δ)(γ 2 + 4γδ + δ 2 ).10 èpetai ìti upˆrqei antistrèyimo u ∈ Z[i] kai γ + δi ∈ Z[i] me a + bi = u(γ + δi)3 . Sto Z[i] jewroÔme thn paragontopoÐhsh (y + i)(y − i) = 2x3 . opìte x = 1. kai ˆra to y + i diaireÐtai me to 1 + i allˆ ìqi me to (1 + i)2 . 1). (0. an o x eÐnai ˆrtioc tìte kai o y eÐnai ˆrtioc.

'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a. 'Ena q eÐnai to −1 + i kai èna ˆllo eÐnai to −1. ApodeÐxte ìti: n a. δ ∈ Z. To sÔsthma pou prokÔptei ed¸ eÐnai to 2 = γ(γ 2 − 3δ 2 ).224 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai y = 2Y paÐrnoume thn exÐswsh 2X 3 = Y 2 + 1 pou lÔsame prohgoumènwc. ta q. Upìdeixh: Sto Z[i]. . 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R. 4. r den eÐnai anagkastikˆ monadikˆ. ApodeÐxte ìti to pl joc twn idewd¸n tou R pou perièqoun to < a > eÐnai peperasmèno. Ask seic 3. ìpou k ∈ N. Kˆje gn sio ide¸dec miac perioq c kurÐwn idewd¸n perièqetai se megistikì ide¸dec. 6. Tìte < a > + < b >=< d > an kai mìno an to d eÐnai ènac µκδ twn a. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a ∈ R. H perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δk pou orÐzetai apì δk (m) = |m| + k . 2 − yi eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto Z[i]. Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. Epomènwc efarmìzoume to L mma 3. Me thn upìjesh aut  mporoÔme na apodeÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2 + yi. 7. 5. 'Estw R = { m |m.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. b ∈ R. n ∈ Z. èstw a = 5 + 3i. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p > eÐnai megistikì an kai mìno an to p eÐnai anˆgwgo.10 sth sqèsh (2 + yi)(2 − yi) = x3 . b = −4 + i.2. a = 0. n perittìc}. 'Ara mporoÔme na upojèsoume ìti o x eÐnai perittìc. 2. Na brejeÐ èna d ∈ Z[i] tètoio ¸ste < 2 > + < 3 + 3i >=< d >. p = 0. b. 8. y = δ(3γ 2 − δ 2 ) pou eÔkola epilÔetai afoÔ γ. Ston orismì thc EukleÐdeiac perioq c. O R eÐnai mia akeraia perioq  pou perièqei to Z. 1. 3.

. Ta stoiqeÐa thc morf c m me m. Upìdeixh: Jewr ste ton epimorfismì R[x] f (x) → f (0) ∈ R. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. 13. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. Kˆje mh mhdenikì ide¸dec tou R perièqei stoiqeÐo thc morf c 2t gia kˆpoio t > 0. . ApodeÐxte ìti an o ϕ den eÐnai isomorfismìc. Efarmìste to L mma 3. R/ < p > eÐnai akeraÐa perioq . ApodeÐxte ìti to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. jewr ste thn akoloujÐa < a >⊇< a2 >⊇ . . 'Estw R mÐa perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R − {0}.3. n c. 'Estw R mia perioq  me thn idiìthta: kˆje gn sia fjÐnousa akoloujÐa idewd¸n I1 I2 . ApodeÐxte ìti o R eÐnai s¸ma. R/ < p > eÐnai s¸ma c. 14. Upìdeixh: Gia na deÐxete ìti to a = 0 eÐnai antistrèyimo. ìpou k eÐnai elˆqisto me thn idiìthta 2k ∈ I . apodeÐxte ìti I =< 2k >. Efarmìste thn 'Askhsh 11. Ta akolouja eÐnai isodÔnama a. 12. R EukleÐdeia perioq  ⇒ R[x] EukleÐdeia perioq . n perittoÔc eÐnai antistrèyima. p eÐnai anˆgwgo b. Tìte kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. Upìdeixh: An I eÐnai èna ide¸dec tou R jewr ste to sÔnolo Z ∩ I .3. 9. R perioq  kurÐwn idewd¸n ⇒ R[x] perioq  kurÐwn idewd¸n. EukleÐdeiec Perioqèc 225 b. . 15. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n kai o S akeraÐa perioq . ApodeÐxte ìti an o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n.2. d. 16. 10. b. Upìdeixh: O pur nac eÐnai mh mhdenikì pr¸to ide¸dec. . Upìdeixh: An I eÐnai mh mhdenikì ide¸dec tou R. Kˆje mh mhdenikì pr¸to ide¸dec perioq c kurÐwn idewd¸n eÐnai megistikì. O pur nac eÐnai to < x >. Exetˆste an alhjeÔoun oi parakˆtw protˆseic. tìte to S eÐnai s¸ma.2. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. H perioq  R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. eÐnai peperasmènh. tìte o R s¸ma. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. 'Estw R ènac daktÔlioc me Z ⊆ R ⊆ Q. a. 11.

226 17. ApodeÐxte ìti Z[i]/ < 1 + i >∼ Z2 . =

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

18. Na prosdioristeÐ èna m tètoio ¸ste Z[i]/ < 1 + 3i >∼ Zm . = Upìdeixh: AnalÔste to 1 + 3i se ginìmeno anag¸gwn kai efarmìste to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ('Askhsh 2.6.19). 19. Sto Z[i], pou eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc, èqoume 10 = 2 · 5 = (1 + 3i)(1 − 3i). Exhg ste. √ √ 20. ApodeÐxte ìti o Z[ −2] = {a + b −2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia √ perioq  wc proc thn apeikìnish δ(a + b −2) = a2 + 2b2 . 21. Sumplhr¸ste thn apìdeixh ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc x3 = y 2 + 4 eÐnai oi (x, y) = (2, ±2), (5, ±11). (Bl. thn Efarmog  3.2.11). 22. 'Estw n ènac arnhtikìc akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. ApodeÐxte ìti:

a. An n ≤ −2, tìte ta monadikˆ antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou √ √ Z[ n] = {a + b n ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai ta ±1. √ b. O daktÔlioc Z[ n] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an n = −1, −2. Upìdeixh: Upojètontac ìti n < −2 kai ìti o daktÔlioc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc apodeÐxte me th bo jeia thc sunˆrth√ shc δ(a + b n) = a2 − nb2 , ìti to 2 eÐnai anˆgwgo. Autì eÐnai ˆtopo lìgw thc 'Askhshc 3.1.11. Gia to antÐstrofo, dec thn 'Askhsh 20.

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

227

3.3 Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn
Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] ja apodeÐxoume ed¸ èna je¸rhma tou Fermat pou perigrˆfei touc fusikoÔc arijmoÔc pou mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume èna Je¸rhma tou Lagrange pou lèei ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + y 2

Estiˆzontac arqikˆ thn prosoq  mac stouc pr¸touc arijmoÔc, parathroÔme ìti 2 = 12 + 12 , 5 = 12 + 22 , 13 = 22 + 32 , 17 = 12 + 42 , 29 = 22 + 52 , en¸ oi 3, 7, 11, 19, 23 den mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To epìmeno apotèlesma mac lèei ìti o pr¸toc p = 2 eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn an kai mìno an p ≡ 1 mod 4. nama

3.3.1 Je¸rhma. 'Estw p > 2 ènac pr¸toc arijmìc. Ta akìlouja eÐnai isodÔ1. p ≡ 1 mod 4 2. to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i] 3. upˆrqoun akèraioi a, b tètoioi ¸ste p = a2 + b2 . Apìdeixh. 1 ⇒ 2. 'Estw p ≡ 1 mod 4. Tìte (−1) 2 = 1. Epomènwc apì to krit rio tou Euler (Efarmog  2.4.4) èpetai ìti upˆrqei q ∈ Z tètoioc ¸ste
p−1

q 2 ≡ −1

mod p.

To p diaireÐ to q 2 + 1 sto Z kai katˆ sunèpeia diaireÐ to (q + i)(q − i) sto Z[i]. Gia na deÐxoume ìti to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo sto Z[i], ja deÐxoume ìti to p den diaireÐ kanèna apì ta q + i, q − i sto Z[i]. Autì arkeÐ giatÐ o Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw p|q + i. Tìte q + i = p(a + bi), gia kˆpoia a, b ∈ Z, kai epomènwc 1 = pb, pou eÐnai ˆtopo. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti to p den diaireÐ to q − i. 2 ⇒ 3. Profan¸c to p den eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. AfoÔ to p den eÐnai anˆgwgo sto Z[i] èqoume p = (a + bi)(c + di) gia kˆpoia mh antistrèyima stoiqeÐa a + bi, c + di ∈ Z[i]. Epomènwc δ(p) = δ(a + bi)δ(c + di), ìpou δ eÐnai h sunˆrthsh pou eÐdame sto Je¸rhma 3.2.8. 'Ara p2 = (a2 + b2 )(c2 + d2 ). Epeid  a2 + b2 , c2 + d2 > 1, apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z paÐrnoume p = a2 + b2 (= c2 + d2 ). 3 ⇒ 1. 'Estw p = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Epeid  to tetrˆgwno kˆje akeraÐou

228

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

eÐnai isìtimo me 0, 1 mod 4 paÐrnoume p ≡ 0, 1, 2 mod 4. Allˆ o p eÐnai perittìc akèraioc diˆforoc tou 2. 'Ara p ≡ 1 mod 4. 1) Sthn ekf¸nhsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den sumperilˆbame ton pr¸to 2. Ston daktÔlio Z[i] to stoiqeÐo 2 den eÐnai anˆgwgo, afoÔ 2 = −i(1 + i)2 kai to 1 + i eÐnai anˆgwgo (giatÐ δ(1 + i) = 2 pou eÐnai pr¸toc arijmìc, bl Parat rhsh 3.2.9 1)). 2) EpishmaÐnoume ìti an o pr¸toc p grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn mh arnhtik¸n akeraÐwn, p = a2 + b2 , tìte oi a, b eÐnai “ousiastikˆ” monadikoÐ. Bl. 'Askhsh 5. 'Eqoume prosdiorÐsei touc pr¸touc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Ja qarakthrÐsoume t¸ra touc fusikoÔc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apì th stoiqei¸dh tautìthta

Shmei¸seic

Oi fusikoÐ arijmoÐ n thc morf c n = x2 + y 2

(a2 + b2 )(c2 + d2 ) = (ac − bd)2 + (ad + bc)2

(1)

sumperaÐnoume ìti to ginìmeno dÔo akeraÐwn pou grˆfontai wc ajroÐsmata dÔo tetrag¸nwn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Sunep¸c, apì to Je¸rhma 3.3.1 èqoume ìti kˆje dÔnamh pm , ìpou p ≡ 1 mod 4, eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To Ðdio sumbaÐnei gia tic dunˆmeic 2m . 'Estw
r+1 n = 2n0 pn1 . . . pnr pr+1 . . . pns r s 1

n

h paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn, ìpou

p1 , . . . , pr ≡ 1 mod 4 kai pr+1 , . . . , ps ≡ 3

mod 4.

Kajènac apì touc parˆgontec 2n0 , pn1 , . . . , pnr eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸r 1 nwn kai sunep¸c to ginìmenì touc eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. An upojèsoume ìti oi ekjètec nr+1 , . . . , ns eÐnai ˆrtioi, tìte bèbaia kajènac apì touc nr+1 pr+1 , . . . , pns eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn (katˆ tetrimmèno trìpo), opìs te apì thn (??) sumperaÐnoume ìti to n eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti isqÔei kai to antÐstrofo:

3.3.2 Je¸rhma. 'Enac fusikìc arijmìc n grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n an kai mìno an sthn anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn o ekjèthc kˆje pr¸tou p me p ≡ 3 mod 4 eÐnai ˆrtioc.

Gia parˆdeigma, o 2002 = 2 · 7 · 11 · 13 den grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, en¸ o 154154 = 2 · 72 · 112 · 13 grˆfetai. Gia thn apìdeixh tou prohgoumènou Jewr matoc ja qreiastoÔme ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i].

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

229

3.3.3 Je¸rhma. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta akìlouja:
1) ±p, ±ip, ìpou p ∈ N eÐnai pr¸toc me p ≡ 3 mod 4 2) a + bi ∈ Z[i], ìpou a2 + b2 eÐnai pr¸toc. Apìdeixh. Apì to Je¸rhma 3.3.1 kai to gegonìc ìti ta ±1, ±i eÐnai antistrèyima sto Z[i], prokÔptei amèswc ìti ta stoiqeÐa tou 1) eÐnai anˆgwga. Sthn Parat rhsh 3.2.9 1) eÐdame ìti ta stoiqeÐa sthn perÐptwsh 2) tou jewr matoc eÐnai epÐshc anˆgwga. AntÐstrofa, èstw a + bi ∈ Z[i] èna anˆgwgo stoiqeÐo. An b = 0, tìte epeid  to a ∈ Z eÐnai anˆgwgo, o |a| einai pr¸toc. Apì to Je¸rhma 3.2.1, èpetai ìti a ≡ 3 mod 4. An a = 0, apodeiknÔetai me parìmoio trìpo ìti b = ±p, ìpou p pr¸toc me p ≡ 3 mod 4. 'Estw t¸ra a, b = 0. Wc eikìna anag¸gou stoiqeÐou kˆtw apì ènan isomorfismì daktulÐwn to a − bi ∈ Z[i] eÐnai anˆgwgo ('Askhsh 3.1.8). 'Eqoume

a2 + b2 = (a + bi)(a − bi).
'Estw a2 +b2 = cd, me c, d ∈ N, c, d > 1. An ta c, d  tan anˆgwga sto Z[i], tìte apì thn isìthta (a + bi)(a − bi) = cd kai to gegonìc ìti o daktÔlioc Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc ja paÐrname ìti to a + bi eÐnai suntrofikì me to c   d, prˆgma ˆtopo. An èna apì ta c, d den  tan anˆgwgo, tìte h isìthta (a + bi)(a − bi) = cd odhgeÐ pˆli se ˆtopo afoÔ sto aristerì mèloc èqoume ginìmeno dÔo anag¸gwn stoiqeÐwn kai sto dexiì èqoume ginìmeno toulˆqiston tri¸n. ApodeÐxame ìti o a2 + b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma 3.3.2. Apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. H mÐa kateÔjunsh èqei  dh apodeiqteÐ sta sqìlia pou prohg jhkan thc ekf¸nhshc tou Jewr matoc. 'Estw t¸ra n = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Tìte

n = (a + ib)(a − ib).
'Estw

a + ib = π1 . . . πr (a1 + ib1 ) . . . (as + ibs )
h paragontopoÐhsh tou a + ib se ginìmeno anag¸gwn, ìpou ta πj eÐnai thc morf c ±pj   ±ipj (pj ∈ Z eÐnai pr¸toc kai pj ≡ 3 mod 4) kai gia ta aj +ibj ∈ Z[i] isqÔei ìti oi a2 + b2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ (Je¸rhma 3.3.3). Jewr¸ntac j j suzugeÐc migadikoÔc paÐrnoume

a − ib = π1 . . . πr (a1 − ib1 ) . . . (as − ibs )

230 kai katˆ sunèpeia

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

n = |π1 |2 . . . |πr |2 (a2 + b2 ) . . . (a2 + b2 ). 1 1 s s

(2)

Gia kˆje j = 1, . . . , r isqÔei |πj |2 = p2 kai pj ≡ 3 mod 4. Kajènac apì j touc a2 + b2 (j = 1, . . . , s) eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou den eÐnai isìtimoc me j j to 3 modulo 4 (Je¸rhma 3.3.1). Sunep¸c o ekjèthc sto dexiì mèloc thc (??) kˆje pr¸tou pou eÐnai isìtimoc me to 3 modulo 4 eÐnai ˆrtioc arijmìc.

Sqìlia
Ed¸ egeÐrontai pollˆ endiafèronta erwt mata. Gia parˆdeigma, upˆrqei k tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma k tetrag¸nwn; An nai poio eÐnai èna k; Epeid  to 7 den grˆfetai wc ˆjroisma 3 tetrag¸nwn, blèpoume ìti an upˆrqei k , tìte k ≥ 4. O Lagrange apèdeixe ìti to elˆqisto k eÐnai 4: kˆje fusikìc arijmìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn. Arketèc apodeÐxeic autoÔ eÐnai gnwstèc s mera. Sto biblÐo twn Hardy kai Wright [13] upˆrqoun treic. Mia ˆllh apìdeixh dÐnoume parakˆtw. Poio genikˆ, dojèntoc tou n upˆrqei g(n) tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma g(n) to pl joc n-st¸n dunˆmewn; Autì eÐnai gnwstì wc to prìblhma tou Waring (o opoÐoc to melèthse to 1770). H apˆnthsh eÐnai jetik  ìpwc èdeixe o Hilbert to 1909. Poioc eÐnai o elˆqistoc g(n); To 1964, apedeÐqjh ìti gia n = 5 o elˆqistoc g(n) eÐnai 37. Gia megˆla n, h elˆqisth tim  tou g(n) paramènei mèqri s mera ˆgnwsth. 'Ena ˆllo er¸thma pou mporoÔme na jèsoume ed¸ eÐnai: katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc parÐstatai ènac fusikìc arijmìc wc ˆjroisma g(n) n-stwn dunˆmewn; Gia sunaf  probl mata kai apotelèsmata parapèmpoume sto biblÐo tou Grosswald [11]. GiatÐ na endiaferjeÐ kaneÐc gia tètoia probl mata; O Ðdioc o Grosswald lèei: “En¸ oi MajhmatikoÐ spˆnia egeÐroun tètoiouc problhmatismoÔc, suqnˆ epishmaÐnoun tic efarmogèc twn kajar¸n majhmatik¸n sth fusik , mhqanologÐa kai ˆllouc episthmonikoÔc tomeÐc. EpÐshc, sthn paroÔsa perÐptwsh, mporeÐ na uposthriqjeÐ h jèsh ìti h melèth ajroismˆtwn tetrag¸nwn akeraÐwn eÐnai qr simh se probl mata pou aforoÔn shmeÐa diktuwt¸n (lattices), sthn krustallografÐa, kai se orismèna probl mata sth mhqanik .”

Sto Je¸rhma 3.3.1 qarakthrÐsame touc pr¸touc p pou grˆfontai sth morf  p = x2 + y 2 . Ta kÔria shmeÐa thc apìdeixhc  tan ta ex c.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + 2y 2

• H isotimÐa q 2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1 mod 4

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

231

• O Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Ac jewr soume ed¸ èna sunafèc er¸thma: Poioi pr¸toi p grˆfontai sth morf 

p = x2 + 2y 2 ;
Kaj¸c h perÐptwsh p = 2 eÐnai tetrimmènh upojètoume p = 2. Jewr¸ntac peript¸seic modulo 2 gia ta x, y blèpoume ìti x2 + 2y 2 ≡ 0, 1, 2, 3, modulo 8 kai epeid  o p eÐnai perittìc pr¸toc brÐskoume thn anagkaÐa sunj kh

p ≡ 1, 3 mod 8.
ApodeiknÔetai ìti h sunj kh aut  eÐnai kai ikan . Den ja to apodeÐxoume autì, allˆ ja arkestoÔme sto na perigrˆyoume ta basikˆ shmeÐa thc apìdeixhc. Ac upojèsoume ìti gnwrÐzoume ta ex c.

i) H isotimÐa q 2 ≡ −2 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1, 3 mod 8 √ √ ii) O Z[ −2] = {a + bi 2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Tìte apì to i) upˆrqei q ∈ Z me p|q 2 + 2, opìte √ √ √ p|(q + i 2)(q − i 2) sto Z[ −2]. √ To p den eÐnai anˆgwgo sto Z[ −2], giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja èprepe, √ √ lìgw tou ii), na diaireÐ èna apì ta q + −2, q − −2, prˆgma adÔnato. Ta √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −2] eÐnai ta ±1 (ˆskhsh). Epomènwc èqoume √ √ √ √ p = (a + b −2)(c + d −2), ìpou a + b −2, c + d −2 = ±1. Lambˆnontac ta tetrˆgwna twn mètrwn migadik¸n arijm¸n èqoume p2 = (a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ). Epeid  a2 + 2b2 , c2 + 2d2 > 1, h monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z dÐnei p = a2 + 2b2 (= c2 + 2d2 ). Sunep¸c o p eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 . Ac sqoliˆsoume t¸ra√ upojèseic i) kai ii). Gia thn ii) mporeÐ na apotic deiqteÐ ìti o daktÔlioc Z[ √−2] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh √ δ : Z[ −2] → N, δ(a + bi 2) = a2 + 2b2 ('Askhsh 3.2.20) Epomènwc o daktÔlioc autìc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H apìdeixh tou i) eÐnai kˆpwc teqnik  kai gia ton lìgo autì paraleÐpetai. Genikˆ to er¸thma pìte mia isotimÐa thc morf c x2 ≡ a mod p èqei lÔsh eÐnai èna shmantikì jèma thc JewrÐac Arijm¸n pou melet jhke susthmatikˆ - metaxÔ twn ˆllwn - apì touc Euler, Legendre, Jacobi kai Gauss. Parapèmpoume sto biblÐo tou Rosen [24] kai eidikˆ sto Kefˆlaio 9.

232

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

Gia suntomÐa èstw A to sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n n thc morf c n = x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N. Apì thn tautìthta

Oi fusikoÐ arijmoÐ thc morf c n = x2 + 2y 2

(a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ) = (ac − 2bd)2 + 2(ad + bc)2
sumperaÐnoume ìti

m, n ∈ A ⇒ mn ∈ A.
Apì autì kai ton qarakthrismì twn pr¸twn thc morf c x2 + 2y 2 pou eÐdame pio pˆnw sunˆgoume ìti: an sthn paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth, tìte n ∈ A. MporeÐ na apodeiqteÐ to antÐstrofo katˆ trìpo parìmoio me thn apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. Gia to skopì autì ja prèpei na prosdioristoÔn ta √ anˆgwga stoiqeÐa thc EukleÐdeiac perioq c Z[ √ . Autˆ eÐnai ta ±p, ìpou p −2] eÐnai pr¸toc me p ≡ 5, 7 mod 8, kai ta a + bi 2, ìpou a2 + 2b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. H apìdeixh eÐnai parìmoia me aut  tou Jewr matoc 3.3.3. Telikˆ apodeiknÔetai ìti o fusikìc arijmìc n eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N, an kai mìno an sthn paragontopoÐhsh tou n kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth.

Sqìlia
Dustuq¸c h mèjodoc pou perigrˆyame prohgoÔmena den efarmìzetai se pio genikèc parastˆseic thc morf c n = x2 + dy 2 , ìpou to d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. Autì ofeÐletai sto gegonìc √ ìti gia d > 2 oi daktÔlioi Z[ −d] den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc (bl. 'Askhsh 3.2.22). 'Omwc, èqoun anaptuqjeÐ ˆllec mèjodoi sthn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n pou uposkelÐzoun thn èlleiyh thc idiìthtac thc monadikìthtac sthn paragontopoÐhsh stoiqeÐwn se ginìmeno anag¸gwn. Mia apì autèc basÐzetai sth monadikìthta thc paragontopoÐhshc idewd¸n ori√ smènwn daktulÐwn, ìpwc eÐnai oi Z[ −d], se ginìmeno pr¸twn idewd¸n. H idèa aut  an kei ston Kummer kai  tan o lìgoc pou eis gage th nèa gia thn epoq  aut  ènnoia tou ide¸douc! Gia sugkekrimèna paradeÐgmata thc mejìdou aut c parapèmpoume sthn Parˆgrafo 11.12 tou Artin, Algebra, [2].

Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn

Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. H apìdeixh pou ja d¸soume qrhsimopoieÐ 2 × 2

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

233

pÐnakec me stoiqeÐa apì to Z[i] kai ofeÐletai ston C. Small [27]. An kai h apìdeixh aut  den qrhsimopoieÐ th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i], thn anaptÔssoume ed¸ lìgw thc komyìthtac pou parousiˆzei. Sthn parakˆtw apìdeixh ja jewr soume gnwstèc basikèc idiìthtec apì th JewrÐa Omˆdwn, oi opoÐec melet¸ntai sthn Enìthta 4. Sugkekrimèna ja qrhsimopoi soume to Je¸rhma tou Lagrange kai to gegonìc ìti h pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc eÐnai kuklik . tetrag¸nwn stoiqeÐwn tou F . Epiplèon, an h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . An h qarakthristik  tou F den eÐnai 2, tìte akrib¸c ta misˆ apì ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai tetrˆgwna. Apìdeixh. An h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte h apeikìnish F a → a2 ∈ F eÐnai 1 − 1. Epeid  to F eÐnai peperasmèno, h apeikìnish aut  eÐnai epÐ. 'Ara kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . 'Estw t¸ra ìti h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. GnwrÐzoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn tou F eÐnai kuklik , kai apì to Je¸rhma 2.7.1 h omˆda aut  èqei ˆrtia tˆxh. 'Ara F ∗ = {g, g 2 , . . . , g 2m = 1} g ∈ F . Ta stoiqeÐa g 2 , g 4 , . . . , g 2m eÐnai bèbaia tetrˆgwna. Kˆje stoiqeÐo thc morf c g 2k+1 den eÐnai tetrˆgwno giatÐ an upˆrqei h ∈ F ∗ me g 2k+1 = h2 , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange stic omˆdec paÐrnoume g (2k+1)m = h2m = 1 opìte 2m|(2k + 1)m, dhlad  2|2k + 1, pou eÐnai ˆtopo. ApodeÐxame ìti akrib¸c ta misˆ apì ta stoiqeÐa tou F ∗ eÐnai tetrˆgwna. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. 'Estw z ∈ F ∗ , ìpou to z den eÐnai tetrˆgwno. JewroÔme ta uposÔnola tou F ∗

3.3.4 L mma. Kˆje stoiqeÐo enìc peperasmènou s¸matoc F eÐnai ˆjroisma dÔo

T = {x2 ∈ F ∗ |x ∈ F ∗ } kai S = {z − y 2 ∈ F ∗ |y ∈ F ∗ }.
Ta T kai S èqoun ton Ðdio plhjˆrijmo giatÐ h antistoiqÐa T x2 → z − x2 ∈ S 1 eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 'Ara F ∗ | = |T | = |S|. Epeid  z ∈ T , z ∈ S , sumperaÐnoume / / 2 ìti S ∩ T = ∅. 'Ara upˆrqoun x, y ∈ F me x2 = z − y 2 , dhlad  z = x2 + y 2 .

3.3.5 Pìrisma. An o jetikìc akèraioc n eÐnai pr¸toc   to ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn, tìte kˆje stoiqeÐo tou Zn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apìdeixh. An n = p eÐnai pr¸toc, o Zp eÐnai s¸ma kai to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. 'Estw n = p1 . . . pr , ìpou ta pi eÐnai diakekrimènoi pr¸toi. UpenjumÐzoume apì thn 'Askhsh 2.6.20 ìti upˆrqei ènac ismorfismìc daktulÐwn

ϕ : Zn

a → (a1 , . . . , ar ) ∈ Zp1 × · · · × Zpr ,

234

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

ìpou ai eÐnai h klˆsh upoloÐpwn modulo pi enìc (opoioud pote) antipros¸pou thc klˆshc a. SÔmfwna me to L mma 3.3.4, kˆje ai ∈ Zpi grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, ai = b2 + c2 , ìpou bi , ci ∈ Zpi . Sunep¸c h eikìna tou a eÐnai i i

ϕ(a) = (a1 , . . . , ar ) = = (b2 + c2 , . . . , b2 + c2 ) = 1 1 r r = (b2 , . . . , b2 ) + (c2 , . . . , c2 ) = 1 r 1 r = (b1 , . . . , br )2 + (c1 , . . . , cr )2 .
Epeid  o ϕ eÐnai isomorfismìc daktulÐwn, sumperaÐnoume ìti to a ∈ Zn grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn sto Zn . Erqìmaste t¸ra sto kentrikì shmeÐo thc apìdeixhc. Ja ergastoÔme me to daktÔlio M2 (Z[i]) twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa apì to Z[i]. Gia lìgouc a b suntomÐac èstw M = M2 (Z[i]). An A = ∈ M , jètoume A∗ = c d a c ¯ ¯ ¯ d ∈ M , ton suzug  anˆstrofo tou A. b ¯

3.3.6 L mma. 'Estw m, n, c, d ∈ Z kai
A= n c + di c − di m ∈ M.

An det A = 1, tìte upˆrqei B ∈ M tètoio ¸ste A = BB ∗ . Apìdeixh. Efarmìzoume epagwg  sto c2 +d2 . An c2 +d2 = 0, tìte c = d = 0 kai epomènwc A = I . Sthn perÐptwsh aut  jètoume B = I . 'Estw t¸ra c2 + d2 > 0. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 1h PerÐptwsh 0 < n ≤ m. Jètoume 1 0 C= ∈ M kai D = CAC ∗ . x − yi 1 Pollaplasiˆzontac parathroÔme ìti

D=

n r + si r − si ∗

∈ M, ìpou r = c + nx, s = d + ny

kai ∗ eÐnai kˆpoioc akèraioc. EpÐshc det D = (det C)(det A)(det C ∗ ) = 1. Isqurizìmaste ìti upˆrqoun x, y ∈ Z tètoia ¸ste r2 + s2 < c2 + d2 . An alhjeÔei o isqurismìc, tìte apì thn epagwgik  upìjesh upˆrqei E ∈ M tètoio

2h PerÐptwsh 0 < m ≤ n. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. epilègoume x = 1 kai y = 0. An c < −n/2. epilègoume x = −1 kai y = 0. Gia kˆje fusikì arijmì n upˆrqoun fusikoÐ arijmoÐ w. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn 235 ¸ste D = EE ∗ .5 upˆrqoun akèraioi c. tìte kai to n eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.3. H perÐptwsh aut  eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh: Jètoume C= 1 x + yi 0 1 ∈M kai akoloujoÔme anˆloga b mata. pou eÐnai to zhtoÔmeno. giatÐ an n = a2 q kai to q eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. An d < −n/2. y.7 Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. z tètoioi ¸ste n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . opìte r2 +s2 = (c−n)2 +d2 < c2 +d2 . DiakrÐnoume peript¸seic. epilègoume x = 0 kai y = 1. An c > n/2. Ja deÐxoume ìti sthn perÐptwsh aut  den empÐptei kanèna n. Mènei na exetˆsoume thn perÐptwsh pou |c| ≤ n/2 kai |d| ≤ n/2. h JewrÐa twn Exis¸sewn. Apì to Pìrisma 3. Lagrange to 1770. o Logismìc twn Metabol¸n. afoÔ oi akèraioi c. oi Diaforikèc Exis¸seic. m ∈ Z. . ìpwc eÐnai h JewrÐa Arijm¸n. epilègoume x = 0 kai y = −1. n = (aw)2 + (ax)2 + (ay)2 + (az)2 . pou eÐnai ˆtopo. d tètoioi ¸ste −1 ≡ c2 + d2 mod n. MporoÔme na upojèsoume ìti o n den diaireÐtai me to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. An d > −n/2. 1 A= 1 n c + di c − di m To Je¸rhma autì apodeÐqthke apì ton J. q = w2 + x2 + y 2 + z 2 . 'Estw t¸ra n > 1.3. Jètontac B = C −1 E eÔkola epalhjeÔoume ìti BB ∗ = A. d eÐnai mh mhdenikoÐ.3. h Ourˆnia Mhqanik  kai h Udrodunamik . Arqikˆ parathroÔme ìti n = 1. Apìdeixh. T¸ra apodeiknÔoume ton parapˆnw isqurismì. x. Apì thn upìjesh èqoume 0 < n ≤ m. JewroÔme ton pÐnaka 3.3. kai epomènwc n2 ≤ nm = c2 + d2 + 1 ≤ (n/2)2 + (n/2)2 + 1 = n2 /2 + 1 < n2 . O Lagrange ergˆsjhke se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n kai thc Fusik c. dhlad  èqoume mn − c2 − d2 = 1.

2. 5. d ∈ N. Efarmìzontac to L mma 3. Apì th sqèsh n c + di c − di m = w + xi y + zi ∗ ∗ w − xi ∗ y − zi ∗ blèpoume ìti n = w2 + x2 + y 2 + z 2 .3. 'Estw a.236 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai parathroÔme ìti det A = 1. c. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn twn 2002 kai 2004 √ sto Z[i].6 paÐrnoume A = BB ∗ gia kˆpoio B ∈ M . 4. 8. k perittìc kai arketˆ megˆloc. 3. Estw R to uposÔnolo tou M2 (Zp ) pou a b apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c . 6. Qrhsimopoi ste th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] kai to Je¸rhma 3. Poia eÐnai h sqèsh tou daktulÐou autoÔ me ton R thc prohgoÔmenhc ˆskhshc. Gia poioÔc pr¸touc p o daktÔlioc Zp [x]/ < x2 + 1 > eÐnai s¸ma. . 7.3. b = d eÐte a = d. Gia kˆje n ∈ N upˆrqei akèraioc m > n pou den eÐnai ˆjroisma twn tetrag¸nwn 4 jetik¸n akeraÐwn. Sto Z[ −2]. d) = 1. Na brejeÐ h anˆlush twn 29 kai 31 se ginìmena anag¸gwn sto Z[i]. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. ApodeÐxte ìti kˆje jetikìc diairèthc tou akeraÐou a2 + b2 eÐnai thc morf c c2 + d2 ìpou µκδ(c. Upìdeixh: Jewr mata 3. ApodeÐxte ìti to −b a R eÐnai s¸ma an kai mìno an p ≡ 3 mod 4.3. ìpou a. Ask seic 3. b dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi.3.3.3. Gia poiˆ p h isotimÐa (x + 1)2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh. Upìdeixh: (a + ib)(a − ib) = (c + id)(c − id). Upìdeixh: m = 2k .3 1. Tìte eÐte a = c. b = c. b.2 kai 3. 'Estw p ènac pr¸toc tètoioc ¸ste p = a2 +b2 = c2 +d2 .

3. kˆje monikì polu¸numo tou R[x] eÐnai prwtarqikì. 'Ena f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] onomˆzetai prwtarqikì an to 1 eÐnai ènac µκδ twn a0 .4. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 237 3. .4. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x]. SÔmfwna me to epìmeno L mma. DÐnoume touc akìloujouc orismoÔc.4 Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ParathroÔme ìti autì den orÐzetai monadikˆ. tìte ta g(x). H basik  idèa thc apìdeixhc tou parapˆnw Jewr matoc eÐnai apl . Gia na paragontopoi soume èna f (x) ∈ R[x] se ginìmeno anag¸gwn efarmìzoume epagwg  sto deg f (x). An f (x) = cg(x) kai f (x) = c g (x). kˆje dÔo perieqìmena enìc poluwnÔmou eÐnai suntrofikˆ stoiqeÐa. eÐnai anamenìmeno ìti sth melèth thc susqètishc twn poluwÔmwn tou R[x] kai F [x] shmantikì rìlo ja paÐxoun oi suntelestèc. . Gia parˆdeigma. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. g (x) eÐnai prwtarqikˆ kai upˆrqei antistrèyimo R tètoio ¸ste c = uc kai g(x) = u−1 g (x). en¸ to 2x3 − 6x2 + 4x − 4 ∈ Z[x] den eÐnai. ìpou ta c. Sthn Parˆgrafo aut  ja apodeÐxoume ìti o poluwnumikìc daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. f (x) = 0. Upˆrqoun bèbaia kˆpoiec duskolÐec kaj¸c den gnwrÐzoume (proc to parìn) an èna anˆgwgo polu¸numo tou R[x] paramènei anˆgwgo sto F [x].4. sto Z[x] èqoume 6x2 − 3x + 12 = 3(2x2 − x + 4) = (−3)(−2x2 + x − 4). . kai qrhsimopoioÔme th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x]. Epeid  to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. An o daktÔlioc R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 3. Gia parˆdeigma. jewroÔme to f (x) wc stoiqeÐo tou F [x]. . . ParathroÔme ìti an f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikì kai c eÐnai ènac µκδ twn suntelest¸n a0 . 3. . an . . EpÐshc ja doÔme merikèc efarmogèc. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. Kˆje tètoio c onomˆzetai perieqìmeno tou f (x). . gia kˆpoio g(x) ∈ R[x] pou eÐnai prwtarqikì. Gia th monadikìthta thc paragontopoÐhshc aut c. . To 2x3 − 6x2 + 5x − 4 ∈ Z[x] eÐnai prwtarqikì. opìte èna perieqìmeno tou 6x2 − 3x + 12 ∈ Z[x] eÐnai to 3 kai èna ˆllo eÐnai to −3. c eÐnai perieqìmena tou f (x). tìte kai o daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.2 L mma. an .1 Je¸rhma. tìte èqoume f (x) = cg(x).

'Estw ìti deg g(x) > 0. Epeid  to g(x) eÐnai prwtarqikì. ìpou g(x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikì.4. Apìdeixh. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x] pou den eÐnai antistrèyimo   to mhdenikì polu¸numo. 'Eqoume f (x) = cg(x). To c eÐnai eÐte antistrèyimo eÐte ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. Tìte to ginìmeno dÔo prwtarqik¸n poluwnÔmwn tou R[x] eÐnai prwtarqikì.238 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apìdeixh. Gia parˆdeigma. Tìte to f (x) grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x].3 Prìtash. <p> . Apìdeixh. Ta hi (x) eÐnai prwtarqikˆ. Sunep¸c to Ðdio isqÔei gia to h1 (x)h2 (x). alhjeÔei ìti èna anˆgwgo f (x) ∈ Z[x] paramènei anˆgwgo sto Q[x]. afoÔ to ginìmenì touc eÐnai prwtarqikì. Apì thn upìjesh thc epagwg c kˆje hi (x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. kˆje anˆgwgo stoiqeÐo tou R eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou R[x].4 L mma tou Gauss. An deg g(x) = 0. Tìte upˆrqei anˆgwgo p ∈ R pou diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)g(x). 'Estw ìti to g(x) den eÐnai anˆgwgo. an xn + · · · + a0 → an xn + · · · + a0 . H apìdeixh tou “ˆllou misoÔ” tou Jewr matoc eÐnai kˆpwc pio apaithtik  kaj¸c prèpei na katano soume th sqèsh twn anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x] me autˆ tou F [x].4. Apì ton orismì tou perieqomènou prokÔptei ìti c = uc gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. 'Eqoume cg(x) = c g (x) opìte g(x) = u−1 g (x).1. h2 (x) ∈ R[x] me g(x) = h1 (x)h2 (x). H apeikìnish ϕ : R[x] → R [x]. QrhsimopoioÔme epagwg  sto deg g(x). 3.4.1. EÐnai profanèc ìti ta g(x). Ac upojèsoume ìti to ginìmeno f (x)g(x) den eÐnai prwtarqikì. Gia na apant soume sto er¸thma autì qreiazìmaste to akìloujo apotèlesma. upˆrqoun h1 (x). 'Ara arkeÐ na apodeÐxoume ìti kˆje prwtarqikì polu¸numo eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. afoÔ eÐnai prwtarqikì. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.1. 'Estw f (x). g(x) ∈ R[x] dÔo prwtarqikˆ polu¸numa. 0 < deg h1 (x) < deg g(x) kai < deg h2 (x) < deg g(x). g (x) eÐnai prwtarqikˆ. Epiplèon. tìte to g(x) eÐnai antistrèyimo. An to g(x) eÐnai anˆgwgo. èqoume to zhtoÔmeno. 3. Ac apodeÐxoume t¸ra to “eÔkolo misì” tou Jewr matoc 3. afoÔ to R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. UpenjumÐzoume pr¸ta ìti qrhsimopoioÔme thn ènnoia tou anag¸gou stoiqeÐou sÔmfwna me ton Orismì 3.

Apìdeixh. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ ta f (x). 'Ara ϕ(f (x)) = 0   ϕ(g(x)) = 0.10. h(x) ∈ F [x].4. 3. . F to s¸ma 1. h(x) ∈ R[x]. deg h1 (x) = deg h2 (x). g1 (x). opìte dcf1 (x) = dcug2 (x)h2 (x) kai f (x) = cf1 (x) = cug2 (x)h2 (x). kai sunep¸c o R/ < p > eÐnai R akeraÐa perioq  (Je¸rhma 2. Epeid  to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] paÐrnoume deg g2 (x) = 0   deg h2 (x) = 0.1. Apì to L mma 3. c1 . 'Eqoume f (x) = cf1 (x). 1. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Eqoume <p> ϕ(f (x)g(x)) = 0 kai ˆra ϕ(f (x))ϕ(g(x)) = 0. deg g1 (x) = deg g(x). ApodeiknÔoume t¸ra th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R[x]. prˆgma pou shmaÐnei ìti o p diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)   ìlouc touc suntelestèc tou g(x). Autì eÐnai ˆmeso afoÔ R[x] ⊆ F [x] kai to f (x) eÐnai prwtarqikì.6). An to f (x) eÐnai prwtarqikì kai anˆgwgo sto F [x] tìte eÐnai anˆgwgo sto R[x].4). c.5 Pìrisma. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ìpou a = a+ < p >∈ ¯ 239 R . 2. h2 (x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikˆ. 2. ìpou R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. deg h1 (x) = deg h(x). g(x) eÐnai prwtarqikˆ polu¸numa.4. deg g1 (x) = deg g2 (x). To ide¸dec < p > eÐnai pr¸to.2. phlÐkwn thc R kai f (x) ∈ R[x]. 'Estw f (x) = g(x)h(x).3.4. ìpou ta f1 (x). ìpou d ∈ R. g1 (x) = c1 g2 (x).2 èqoume c1 c2 = dcu gia kˆpoio antistrèyimo u. ApaloÐfontac touc paronomastèc ìlwn twn suntelest¸n (to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R) paÐrnoume df (x) = g1 (x)h1 (x). ìpou g(x). h1 (x) = c2 h2 (x). afoÔ to p eÐnai anˆgwgo (ShmeÐwsh 3. 'Eqoume dcf1 (x) = c1 c2 g2 (x)h2 (x) kai apì to L mma tou Gauss èpetai ìti to g2 (x)h2 (x) eÐnai prwtarqikì. dhlad  deg g(x) = 0   deg h(x) = 0. Sunep¸c to f (x) eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. 'Estw ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x]. opìte kai o daktÔlioc [x] eÐnai akeraÐa <p> perioq  (Prìtash 2. g2 (x).3). c2 ∈ R kai deg f (x) = deg f1 (x). An to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] tìte eÐnai anˆgwgo kai sto F [x].

'Ara pi (x) = ui qi (x) gia kˆpoia ui ∈ F . dj ∈ R kai deg pi (x). . 1) Algebrikèc kampÔlec . . . xn ] kai F [x1 . pm (x) = uq1 (x) . An o daktÔlioc R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Apì to L mma tou Gauss ta polu¸numa p1 (x) . 3. 'Ara p1 (x) . . .4.2 kai thn isìthta (??) paÐrnoume ìti ta c1 . . . .6 Prìtash. . . . deg qj (x) > 0. kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) ta ci . xn ] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc gia kˆje jetikì akèraio n. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. . ta pi (x). . 3. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x] paÐrnoume m = n kai. . cs . . Grˆfontac ui = ai /bi me ai . Gia parˆdeigma. di eÐnai suntrofikˆ. . eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. ìpou F eÐnai èna s¸ma. d1 . . .3 kai thn Prìtash 3.4. pm (x) = d1 .5. . qn (x) (1) dÔo paragontopoi seic tou f (x) se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x].8 Efarmogèc. tìte kai o R[x1 . Apìdeixh. m = n. bi ∈ R èqoume bi pi (x) = ai qi (x). xn ]. Apì to L mma 3. eÐnai prwtarqikˆ. Apì thn Prìtash 3. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. qj (x) eÐnai jetikoÔ bajmoÔ kai anˆgwga. oi daktÔlioi Z[x1 .4. qn (x) gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. 'Ena shmantikì apotèlesma pou apodeiknÔetai eÔkola me epagwg  eÐnai to akìloujo. AfoÔ ta pi (x). . . di eÐnai suntrofikˆ sto R kai ta pi (x). .4.4. .4.1.6 prokÔptei to Je¸rhma 3. qj (x) eÐnai anˆgwga sto F [x] apì to Pìrisma 3. . . Tìte s = t. qn (x) eÐnai prwtarqikˆ.4. cs p1 (x) . pm (x). . qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto F [x]. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. dt eÐnai suntrofikˆ.7 Pìrisma.240 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 3. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R paÐrnoume s = t kai.4. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) = c1 . ìpou ci . . dt q1 (x) . .4.2 èqoume ìti ta pi (x). . . metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. Ta pi (x). . . q1 (x) . opìte apì to L mma 3. ta ci .

y] kai den diaireÐ to g(x. y). y]. oi kampÔlec Cf . y)B(x. en¸ h lèxh epÐpedh upodhl¸nei ìti h kampÔlh eÐnai uposÔnolo tou disdiˆstatou q¸rou F × F . y) eÐnai anˆgwgo tìte oi kampÔlec Cf . b) = 0 onomˆzetai epÐpedh algebrik  kampÔlh1 kai sumbolÐzetai me Cf . Apì autì mporoÔme na sumperˆnoume ìti gia tuqaÐa mh mhdenikˆ polu¸numa f (x. y]. MporoÔme qwrÐc periorismì thc genikìthtac na upojèsoume ìti o bajmìc tou f (x. y). y) + g(x. y) diaireÐ to C(y). y) ∈ F [x. g(x. Me apaloif  paronomast¸n paÐrnoume mia sqèsh thc morf c f (x. y) exakoloujeÐ na mh diaireÐ to g(x. Gia parˆdeigma. y) = C(y). y) ∈ F (y)[x]. g(x. C(y) = 0. 1 H lèxh algebrik  tonÐzei ìti h kampÔlh orÐzetai apì polu¸numo (se antÐjesh gia parˆdeigma me thn kampÔlh pou orÐzetai apì th sqèsh y = ex . ja apodeÐxoume ìti: An to f (x. Ja jewr soume ta polu¸numa f (x. giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja eÐqame g(x. y) paramènei anˆgwgo sÔmfwna me to Pìrisma 2. y) eÐnai anˆgwgo sthn perioq  monadik c paragontopoÐhshc F [x. y) gia kˆpoio A(x. ìpou to f (x. Apì ta prohgoÔmena prokÔptei ìti ston daktÔlio F (y)[x] isqÔei µκδ(f (x. Wc stoiqeÐo tou F (y)[x]. y). b) ∈ F × F gia ta opoÐa isqÔei f (a. y)B(x. y) wc stoiqeÐa tou F (y)[x]. Epiplèon to f (x.3. Gia thn apìdeixh tou pr¸tou isqurismoÔ mac. x ∈ R). y) = 1. an f (x. y) kai epeid  to f (x. Allˆ kˆje stoiqeÐo tou F (y)[x] èqei th morf  B(x. g(x. y). y). y) = x2 − y kai F = R. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 241 'Estw F èna s¸ma kai f (x. A (x.12. y). y) eÐnai anˆgwgo kai den diaireÐ to g(x. y)/C(y). y) ∈ F [x. B (x. Qrhsimopoi¸ntac thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc tou F [x. y) ∈ C[x. y] kai C(y) ∈ F [y]. To sÔnolo twn shmeÐwn (a. y). y)A(x. y] ('Askhsh 9). y]. g(x.5. y]. y) wc proc x eÐnai jetikìc. y)B (x. Sunep¸c paÐrnoume C(y)g(x. dhlad  wc polu¸numa sth metablht  x me suntelestèc apì to s¸ma F (y) pou eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou F [y]. y) wc proc x eÐnai jetikìc. . Autì eÐnai ˆtopo giatÐ o bajmìc tou f (x. y)A (x. èstw f (x. y). ìpou B(x. y) = 0 èqei peperasmèno sÔnolo lÔsewn) an kai mìno an ta f (x. y] pou den eÐnai pollaplˆsio tou f (x. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto C[x. y) = f (x. y] kai C(y) ∈ F [y]. y)) = 1 kai epomènwc (Je¸rhma 2. y) ∈ F [x.7) upˆrqoun A(x. y). y) = f (x. y) + g(x. ìpou B(x. to sÔsthma f (x. y) = g(x. y) ∈ F (y)[x] tètoia ¸ste f (x. to f (x. y) sto F (y)[x]. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn (dhlad . y) sumperaÐnoume ìti to f (x. tìte to Cf eÐnai h gnwst  mac parabol .4. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn gia kˆje g(x. y) ∈ F [x. y) ∈ F [x. g(x.3. y)A(x.

.8 6)). Apì thn parapˆnw sqèsh èqoume C(b) = 0. Parˆdeigma 2. parathroÔme ìti an Cf ⊆ Cg tìte to f (x. xn ] mhdenÐzetai stic lÔseic tou sust matoc f1 (x1 . Etsi to pl joc twn b eÐnai peperasmèno. . xin . tìte upˆrqoun g1 (x1 . xn ] pou sqetÐzontai me th monadikìthta thc paragontopoÐhshc gia na lˆboume mia qr simh mèjodo upologismoÔ orizous¸n. y] ìpou to f (x. . y] ìpou to f (x. . . . xn ). . R akeraÐa perioq . . .242 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 'Estw (a. sumperaÐnoume ìti kai to pl joc twn a eÐnai peperasmèno. xn ) = · · · = fm (x1 . H prìtash aut  eÐnai mia eidik  perÐptwsh enìc jemeli¸douc jewr matoc thc Algebrik c GewmetrÐac pou lèei ìti an kˆpoio g(x1 . . . EpÐshc eÐnai profanèc ìti to ginìmeno enìc mh omogenoÔc poluwnÔmou me èna omogenèc. . xn ) = 0. y). . b) = g(a. g(x. . an stoiqeÐa enìc metajetikoÔ da- . . . . y) diaireÐ to g(x. .. y). . y) eÐnai anˆgwgo. b) pou eÐnai polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ wc proc x. 2) Upologismìc orizous¸n Sth sunèqeia ja efarmìsoume idiìthtec tou Z[x1 . 'Estw f (x. . . y) ∈ C[x. . y) eÐnai pollaplˆsio tou f (x. ApodeÐxame ètsi ìti: an f (x. y) ∈ C[x. xn ) = = ai1 . . .. . . Epeid  kˆje mh stajerì polu¸numo sto C[x. .in xi1 . . y) eÐnai anˆgwgo kai Cf ⊆ Cg . . .9 Parat rhsh.9. . xn ) ∈ C[x1 . . . 'Estw a1 . . . gm (x1 . Gia parˆdeigma to 3x2 + 5y 2 − n 1 4xy ∈ Z[x. UpenjumÐzoume ìti èna mh mhdenikì polu¸numo tou R[x1 . b) = 0 gia kˆpoio (a. . To apotèlesma autì eÐnai mÐa ˆllh morf  tou ” Nullstellensatz ’ (bl.in ∈ R. .. . b) ∈ C × C (ˆskhsh). . y] èqei ˆpeirec rÐzec (a. . . Ac jewr soume t¸ra thn eidik  perÐptwsh F = C. onomˆzetai omogenèc bajmoÔ r an eÐnai thc morf c f (x1 . OrÐzousa Vandermonde . Epeid  kˆje a eÐnai rÐza tou f (x. xn ))k = g1 (x1 . tìte to g(x. b) ∈ F × F . . . dhlad  f (a. . EÔkola diapist¸noume ìti to ginìmeno dÔo omogen¸n poluwnÔmwn bajm¸n r kai s eÐnai omogenèc bajmoÔ r +s.4. . . xn ]. . xn )fm (x1 . . y). . . . i1 +···+in =r 3. . xn )f1 (x1 . y] eÐnai omogenèc bajmoÔ 2 allˆ to 3x2 +5y 2 −4x den eÐnai omogenèc. xn ) + · · · + gm (x1 . Epeid  to C(y) eÐnai mh mhdenikì polu¸numo me suntelestèc apì s¸ma. xn ). to pl joc twn riz¸n tou eÐnai peperasmèno. . . . . H apìdeixh eÐnai pl rhc. . . g(x. . . . den eÐnai omogenèc. b) ∈ Cf ∩ Cg . . . y). xn ] kai k ∈ N tètoia ¸ste (g(x1 . . . . .. xn ) ∈ C[x1 . . . . ìpou ai1 .

. xn ] to polu¸numo xn−1 xn−1 1 2 xn−2 xn−2 1 2 ∆ = ··· ··· x1 x2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· n−1 xn n−2 xn ··· . . . Ta polu¸numa autˆ eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou Z[x1 . xn−1 sta polu¸numa ∆ kai f (xi − xj ) kai blèpoume ìti eÐnai 1 kai f antÐstoiqa. . Me parìmoio trìpo. EpÐshc to ∆ eÐnai èna omogenèc po2 (n − 1)n lu¸numo bajmoÔ (n − 1) + (n − 2) + · · · + 1 = .3. . h(x1 . xn ].4. xn ) → h(a1 . Gia na n−1 n−2 prosdiorÐsoume to f sugkrÐnoume touc suntelestèc tou x1 x2 . xn ] → R. kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. . xn 1 Jewr¸ntac to ∆ wc polu¸numo sth metablht  x1 me suntelestèc apì to Z[x2 . .4. Apì to Je¸rhma 2. . xn ]. afoÔ mia orÐzousa me dÔo Ðsec st lec eÐnai mhdèn. an ). . . . afoÔ eÐnai monikˆ bajmoÔ 1. 'Ara f = 1 kai 1≤i<j≤n ∆= 1≤i<j≤n (xi − xj ).3 1) sumperaÐnoume ìti to x1 − xi diaireÐ to ∆. Ja upologÐsoume thn orÐzousa 243 an−1 an−1 2 1 an−2 an−2 2 1 D = ··· ··· a1 a2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an−1 n an−2 n ··· . . dhlad  ∆=f (xi − xj ).9 sumperaÐnoume ìti to f eÐnai omogenèc bajmoÔ 0. . . dhlad  f ∈ Z. . . xn ]. . blèpoume ìti to ∆ diaireÐtai me kˆje xi − xj (i < j).4.1 kai th ShmeÐwsh 2. JewroÔme t¸ra ton omomorfismì daktulÐwn Φ : Z[x1 . ParathroÔme ìti to omogenèc polu¸numo bajmoÔ 1≤i<j≤n (xi − xj ) eÐnai èna (n − 1)n . . . .4. parathroÔme ìti h antikatˆstash x1 → xi (i = 1) to mhdenÐzei. Apì thn Parat rhsh 2 3. . . . Sunep¸c to ginìmenì touc diaireÐ to ∆. . . . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. . . . an 1 Gia to skopì autì jewroÔme sto Z[x1 . 1≤i<j≤n gia kˆpoio f ∈ Z[x1 .

Gia to skopì autì ston poluwnumikì daktÔlio C[x1 . . ··· x1 2kπ 2kπ + ihm ∈ C. . . xn ] jewroÔme to polu¸numo x1 x2 xn x1 Γ = xn−1 xn ··· ··· x2 x3 'Estw x3 x2 x1 ··· x4 ··· ··· ··· ··· ··· xn xn−1 xn−2 . ìpou Γi paristˆnei thn i st lh thc Γ . . Sthn orÐzousa ekteloÔme thn ex c prˆxh sthl¸n: prosjètoume sthn pr¸th st lh to ζk = sun n−1 2 ζk Γ2 + ζk Γ3 + · · · + ζk Γn . H nèa pr¸th st lh eÐnai h n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn n−1 2 xn + ζk x1 + ζk x2 + · · · + ζk xn−1 n−1 2 xn−1 + ζk xn + ζk x1 + · · · + ζk xn−2 ··· n−1 2 x2 + ζk x3 + ζk x4 + · · · + ζk xn Apì kˆje stoiqeÐo thc st lhc aut c bgˆzoume koinì parˆgonta to n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn . Ac doÔme èna ˆllo parˆdeigma lÐgo pio polÔploko. .244 Telikˆ èqoume 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh D = Φ(∆) = (ai − aj ). ··· a1 ìpou ai ∈ C. . . . n − 1. 1≤i<j≤n Kukloeid c orÐzousa. 'Eqoume ìti ζk = 1. Ja upologÐsoume thn orÐzousa a1 a2 an a1 C = an−1 an ··· ··· a2 a3 a3 a2 a1 ··· a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . 1. . n n n k = 0.

Sunep¸c Γ = f f ∈ C[x1 . 4. sumperaÐnoume ìti f = 1. . . D¸ste èna parˆdeigma dÔo poluwnÔmwn tou Z[x] pou eÐnai suntrofikˆ sto Q[x]. 'Opwc kai sthn perÐptwsh thc orÐzousac Vandermonde. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ektìc an anafèretai saf¸c kˆti ˆllo. . ApodeÐxte ìti kˆje diairèthc tou f (x) eÐnai prwtarqikì polu¸numo. an ). paÐrnoume telikˆ C= 0≤k≤n−1 n−1 2 (a1 + ζk a2 + ζk a3 + · · · + ζk an ). 1. dhlad  f ∈ C. 0≤k≤n−1 0≤k≤n−1 n−1 2 (x1 +ζk x2 +zk x3 +· · ·+ζk xn ) gia kˆpoio Efarmìzontac ton omomorfismì daktulÐwn C[x1 . .4 Stic ask seic pou akoloujoÔn. . xn ]. ApodeÐxte ìti kai o R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. xn ) → h(a1 . parathroÔme ìti to f eÐnai omogenec bajmoÔ 0. n − 1) diairoÔn to Γ kai epeid  eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. . . paÐrnoume ìti to n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ) 0≤k≤n−1 diaireÐ to Γ . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 245 Sunep¸c ta polu¸numa autˆ (gia k = 0. . SugkrÐnontac suntelestèc tou xn . . . .3. 5. Ask seic 3. i) AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Sto Q[x]. . 'Estw f (x) ∈ R[x] èna prwtarqikì polu¸numo. . . . . . R paristˆnei mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai F to s¸ma phlÐkwn thc. 3. xn ] → C. . opìte 1 Γ = n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ). . h(x1 . Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou 2x2 − 2x + 4 sto Z[x].4. 1. . allˆ ìqi sto Z[x]. 2. .

UpologÐste tic orÐzousec a. −y) = f (x. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta. 'Omoia kai o R[x. y) = f (x. ··· a1 11. 7. ApodeÐxte ìti oi kampÔlec Cf . y) pou èqoun thn idiìthta f (−x. < 7 > 3. ìpou ai eÐnai stoiqeÐa n ··· 1 metajetikoÔ daktulÐou me monadiaÐo stoiqeÐo. 10. allˆ ìqi EukleÐdeia perioq . y]. a1 a2 a3 −an a1 a2 −an−1 −an a1 ··· ··· ··· −a2 −a3 −a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . ìpou ai ∈ C. Gia poia apì ta parakˆtw ide¸dh tou Z[i] o daktÔlioc R[x. 6.246 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh ii) 'Estw S o upodaktÔlioc tou Q[x. y). 'Estw f (x. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn an kai mìno an ta f (x. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Up’odeixh: x2 y 2 = (xy)(xy). ApodeÐxte ìti to R eÐnai s¸ma. y] pou apoteleÐtai apì ta f (x. Diatup¸ste kai apodeÐxte mia genÐkeush. < −2 + 3i > 9. An to f (x) eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. 1. g(x. g(x. . y] mh mhdenikˆ polu¸numa. y). AlhjeÔei ìti to S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. y) ∈ C[x. < 5 > 2. i) 'Estw f (x) ∈ Z[x]. y). b. ìpou R = Z[i]. an an 1 2 an−2 an−2 1 2 an−3 an−3 1 2 ··· ··· 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an n an−2 n an−3 . O Z[x. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. tìte to ide¸dec < f (x) > eÐnai pr¸to ide¸dec ston Z[x]. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. 8. ìpou R = Z[i]/I.

y) ∈ k[x. y) > eÐnai megistikì ide¸dec tou k[x. 12. f (x.4. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. y) > eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou k[x. y]. An to f (x. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p(x). y) eÐnai anˆgwgo. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p. f (x. pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì Z → Zp . f (x) > eÐnai megistikì ide¸dec tou Z[x]. (i) 'Estw f (x. (ii) 'Estw p(x) ∈ k[x] èna anˆgwgo polu¸numo (opìte deg p(x) ≥ 1) ¯ kai f (x. Ac jewr soume èna s¸ma F . y). kˆtw apì ton omomorfismì (k[x])[y] → (k[x]/ < p(x) >)[y] pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì k[x] → k[x]/ < p(x) >.3. y]. y] tètoio ¸ste h eikìna tou. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. . y) ∈ k[x. tìte to ide¸dec < f (x. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 247 ii) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x) ∈ Z[x] tètoio ¸ste h eikìna ¯ tou f (x). kˆtw apì ton omomorfismì Z[x] → Zp [x]. y].

248 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh .

thn tètarth. Ta apotelèsmata thc melèthc aut c efarmìzontai se diˆfora jèmata pou èqoun sqèsh me th jewrÐa arijm¸n. Enìthta tou biblÐou anaptÔssetai h stoiqei¸dhc jewrÐa twn omˆdwn. 249 . Sthn arq  melet¸ntai sugkekrimènec omˆdec mèsw twn opoÐwn phgˆzei h jemeli¸dhc ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia upeisèrqetai h ènnoia thc upoomˆdac miac omˆdac kai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. Mèsw aut¸n anaptÔssetai h basik  melèth thc dom c miac omˆdac.4 Omˆdec S aut . Katìpin dÐnontai arketˆ paradeÐgmata omˆdwn kai exetˆzontai stoiqei¸deic idiìthtec aut¸n.

perissìtero exoikeiwmènoc kai apì aut  thn idèa tou arijmoÔ.1. toulˆqiston diaisjhtikˆ. me thn opoÐa o ˆnjrwpoc eÐnai. Gia mia filosofikomajhmatik  kai pio leptomer  je¸rhsh thc ènnoiac “summetrÐa” parapèmpoume ton anagn¸sth sto klassikì biblÐo “Symmetry” grammèno apì to megˆlo majhmatikì tou perasmènou ai¸na Hermann Weyl [30] . o opoÐoc “metakineД to sq ma me tètoio trìpo pou h nèa tou jèsh na mh diakrÐnetai apì thn arqik  tou. Gia parˆdeigma.1. ac jewr soume èna isoskelèc trÐgwno. ε 1 2 Sq ma 4. pou eÐnai oi treic anaklˆseic R1 . 2 kai 3 kai èstw E h eujeÐa gramm  pou dièrqetai apì thn koruf  1 kai eÐnai kˆjeth sthn pleurˆ pou sundèei tic korufèc 2 kai 3. me korufèc 1. o koinˆ apodektìc ìroc “summetrÐa” enìc gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai kˆje dunatìc “metasqhmatismìc”. Ðswc. ìpwc sto sq ma 4. ìti h anˆklash R wc proc thn eujeÐa E eÐnai h monadik  summetrÐa tou jewroÔmenou trig¸nou. E2 kai E3 antÐstoiqa (sq ma 4. Omˆdec 4. pou den eÐnai isìpleuro. R2 kai R3 wc proc tic eujeÐec E1 . Gewmetrikˆ.1.250 4.1 Omˆdec SummetrÐac 'Enac apì touc lìgouc pou h ènnoia thc omˆdac emfanÐzetai kai qrhsimopoieÐtai sqedìn se ìlec tic epist mec eÐnai ìti sqetÐzetai me thn idèa thc summetrÐac. tìte autì èqei pènte summetrÐec.1.2) kai oi dÔo strofèc S1 kai S2 gÔrw apì to kèntro tou trig¸nou katˆ gwnÐa 1200 kai 2400 antÐstoiqa katˆ th jetik  forˆ.1 3 EÐnai fanerì. Ed¸ ja exetˆsoume aut  th susqètish me gewmetrikì trìpo pou eÐnai idiaÐtera diaisjhtikìc . An ìmwc jewr soume èna isìpleuro trÐgwno. (pou eÐnai h antÐjeth . Dhlad  metˆ thn metakÐnhs  tou na faÐnetai san na mhn èqei metakinhjeÐ.

1.3α ) aut  èqei treic summetrÐec pou eÐnai oi strofèc S1 . Gia parˆdeigma an upojèsoume ìti èna ˆnjoc epanalambˆnetai me stajer  a- . S2 kai S3 gÔrw apì to kèntro thc katˆ gwnÐa 900 . 1800 kai 2700 antÐstoiqa. an jewr soume th diatom  tou prÐsmatoc (sq ma 4.2 3 ε3 'Omoia.4.1.3β Autèc oi strofèc den allˆzoun th morf  kai th jèsh tou prÐsmatoc. to orjì prÐsma tou sq matoc 4.1.1. 251 ε1 1 2 ε2 Sq ma 4. h anˆklash R wc proc to epÐpedo pou tèmnei kˆjeta to prÐsma sto mèson tou. orÐzei mÐa ˆllh summetrÐa. Sq ma 4. Epiplèon an efarmìsoume sto prÐsma thn anˆklash R kai metˆ mÐa apì tic strofèc S1 . EpÐshc. 'Allec endiafèrousec summetrÐec sunantˆme se pollˆ diakosmhtikˆ sqèdia.1.3β èqei eptˆ summetrÐec. Prˆgmati. Omˆdec SummetrÐac proc th forˆ twn deikt¸n tou wrologÐou).3α Sq ma 4.1. Oi summetrÐec autèc eÐnai prˆgmati oi mìnec summetrÐec tou prÐsmatoc (giatÐ?). S2 kai S3 paÐrnoume tic upìloipec treic summetrÐec tou.

252 4. . y = ( y1 .4 EÐnai fanerì apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata. ìpwc faÐnetai sto sq ma 4. UpenjumÐzoume ìti ston EukleÐdeio q¸ro Rn orÐzetai to eswterikì ginìmeno √ ( xi − yi )2 dÔo (opoiwnd x · y = n xi yi kai h apìstash d( x. Sunep¸c eÐnai fusiologikì na strèyoume thn prosoq  mac sth leptomer  melèth twn idiot twn tou sunìlou twn summetri¸n enìc sq matoc. y ) = i=1 pote) shmeÐwn x = ( x1 .1. . Omˆdec pìstash δ ˆpeirec forèc katˆ m koc thc eujeÐac E . . Sq ma 4. .4. . Gia th melèth aut  eÐnai qr simo na d¸soume t¸ra ènan orismì thc summetrÐac. .1. . tìte oi ˆpeirec epanal yeic thc olisjaÐnousac anˆklashc A wc proc thn eujeÐa E katˆ diˆsthma δ (dhlad  metatìpish katˆ m koc thc eujeÐac E kai anˆklash) eÐnai ìlec oi summetrÐec tou sq matoc. xn ). allˆ ìpwc ja doÔme kai pio kˆtw. . . ìti to sÔnolo twn summetri¸n enìc sq matoc kajorÐzei orismènec apì tic idiìthtec pou èqoun h morf  kai h jèsh tou. yn ) ∈ Rn .

tìte f (x) = f (y). pou an efarmosjeÐ prin   metˆ thn efarmog  thc f epÐ tou M to apotèlesma eÐnai to Ðdio me autì thc I . 'Opwc anafèrjhke prohgoumènwc kˆje summetrÐa f tou M eÐnai 1 . tìte ja pˆroume eÐte mÐa summetrÐa tou M   thn apeikìnish pou af nei kˆje shmeÐo tou M stajerì. afoÔ apì ton orismì an x = y . to apotèlesma eÐnai to Ðdio me to apotèlesma pou prokÔptei an efarmìsoume pr¸ta th summetrÐa pou prokÔptei apì th diadoqik  efarmog  thc f1 kai f2 kai metˆ efarmìsoume thn f3 . Epiplèon an f (0) = 0. Mia apeikìnish f : Rn −→ Rn pou diathreÐ thn apìstash.4. α ∈ Rn . Aut  h apeikìnish I . dhlad  aut  eÐnai h antÐstrofh apeikìnish f −1 thc f . tìte aut  eÐnai h sÔnjesh g ◦ τα enìc orjog¸niou metasqhmatismoÔ g kai mÐac metatìpishc τα . Mia isometrÐa f ja lègetai summetrÐa tou M an f ( M ) = M . Thn lème de tautotik  summetrÐa tou M   tautotikì stoiqeÐo tou S( M ). Tèloc mia tètarth genik  idiìthta pou diakrÐnoume eÐnai h ex c.1 Orismìc. Omˆdec SummetrÐac 253 eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou Rn . Mia deÔterh genik  idiìthta pou profan¸c isqÔei metaxÔ twn stoiqeÐwn tou sunìlou S( M ) eÐnai: An prin   metˆ thn efarmog  miac summetrÐac f epÐ tou M efarmìsoume thn I .1 (4) ).1. . Oi prohgoÔmenec idiìthtec ousiastikˆ anafèrontai sthn idèa thc “diadoqik c efarmog c” pou sth gl¸ssa twn apeikonÐsewn eÐnai h sÔnjes  touc. Sthn perÐptwsh aut  h f lègetai orjog¸nioc metasqhmatismìc. ìpou M Kˆje isometrÐa f eÐnai mÐa 1 . f (y) ) = d( x. tìte to apotèlesma eÐnai to Ðdio an efarmìzame mìno thn f epÐ tou M .1 kai epÐ apeikìnish ('Askhsh 4. Mia pr¸th genik  idiìthta pou diakrÐnoume gia tic summetrÐec tou M eÐnai ìti an efarmìsoume sto M diadoqikˆ dÔo (  perissìterec) summetrÐec tou. To sÔnolo twn summetri¸n tou M to sumbolÐzoume me S( M ). ìpou τα ( x ) = x + α. 4. tìte h f eÐnai mia grammik  apeikìnish pou af nei to eswterikì ginìmeno analloÐwto. y ∈ Rn . gia kˆje x. Aut  eÐnai h trÐth genik  idiìthta. An efarmìsoume diadoqikˆ mÐa summetrÐa f1 kai metˆ th summetrÐa pou pèrnoume apì th diadoqik  efarmog  dÔo summetri¸n f2 kai f3 . An mÐa isometrÐa den eÐnai orjog¸nioc metasqhmatismìc.1 (4)). dhlad  f (x) · f (y) = x · y . Epomènwc ja mporoÔsame na poÔme akribèstera ìti autèc oi idiìthtec eÐnai idiìthtec tou sunìlou S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. h opoÐa molonìti gia mh majhmatikoÔc Ðswc na mhn jewreÐtai summetrÐa. gia kˆje x ∈ Rn (blèpe 'Askhsh 4. Sunep¸c mporoÔme na doÔme ìti sthn f antistoiqeÐ mia ˆllh summetrÐa tou M (h opoÐa endèqetai na eÐnai kai h Ðdia h f ). sÔmfwna me ton Orismì 4. dhlad  d( f (x). lègetai isometrÐa.1 eÐnai èna stoiqeÐo tou S( M ). y ). dhlad  thn tautotik  apeikìnish I .1.1 apeikìnish.1. ApodeiknÔetai ìti kˆje isometrÐa eÐnai kai epÐ apeikìnish.

g. an kai eÐnai polÔ eÔkolo na apodeiqjeÐ ìti isqÔoun gia to S( M ).1 (6) ). 'Estw M o monadiaÐoc kÔkloc x2 + x2 = 1. R2 . R3 .1. EÐnai skìpimo t¸ra na diatup¸soume tic parapˆnw idiìthtec qrhsimopoi¸ntac to sÔmbolo “◦” thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. gia kˆje stoiqeÐo f tou S( M ). g tou S( M ) isqÔei f ◦ g ∈ S( M ). Ed¸ to antÐstrofo stoiqeÐo tou R eÐnai to R kai tou I to I . Gia f. ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. R3 . o kÔkloc eÐnai èna apì ta gewmetrikˆ sq mata pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. R1 ◦ R1 = R2 ◦ R2 = R3 ◦ R3 = I. 'Opwc èqoume  dh anafèrei to M èqei mÐa mh tetrimmènh summetrÐa R gia thn opoÐa isqÔei R ◦ R = I . H omˆda summetrÐac ( S( M ). To sÔnolo S( M ).tìte h omˆda summetrÐac ( S( M ). 'Estw M èna isoskelèc trÐgwno pou den eÐnai isìpleuro.tètoio ¸ste f ◦ f −1 = f −1 ◦ f = I .254 4. 2.  tan polÔ dÔskolo gia ton ˆnjrwpo na tic diagn¸sei kai na diablèyei ìti ja èpaizan .ìpwc gnwrÐzoume s mera . efodiasmèno me thn sÔnjesh apeikonÐsewn “◦” lègetai omˆda summetri¸n tou M . R2 . ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. gia parˆdeigma. 'Eqoume de. 4. S2 }. S1 . An to M eÐnai to isìpleuro trÐgwno pou eÐqame jewr sei sthn arq  thc paragrˆfou. S1 kai S2 eÐnai antÐstoiqa ta stoiqeÐa R1 . MporoÔme 1 2 na doÔme ìti h omˆda summetrÐac S( M ) apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 ('Askhsh 4. 1. Omˆdec Ed¸ ja jèlame na parathr soume ìti autèc oi idiìthtec. D. R2 . B. Ta antÐstrofa twn R1 . Autì diapist¸netai brÐskontac thn omˆda summetrÐac tou. Gia kˆje f ∈ S( M ) upˆrqei èna stoiqeÐo f −1 ∈ S( M ) . 3. R }.1. A. Upˆrqei èna stoiqeÐo I tou S( M ) tètoio ¸ste I ◦ f = f ◦ I = f .3 ParadeÐgmata.to antÐstrofo thc f . R1 . 'Etsi lème ìti to sÔnolo S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. AutoÐ eÐnai afenìc . S2 kai S1 . R3 ◦ R1 = S1 kai S2 ◦ R3 = R1 .jemeli¸dh rìlo sthn anˆptuxh thc sÔgqronhc 'Algebrac kai genikˆ sta Majhmatikˆ.2 Orismìc. 4. h ∈ S( M ) isqÔei f ◦ ( g ◦ h ) = ( f ◦ g ) ◦ h. R3 . Gia opoiad pote dÔo stoiqeÐa f. G. Diaisjhtikˆ.

R( θ ) ◦ A( θ ) = R( θ − θ ). Autèc ekfrˆzontai upì morf n pÐnaka. Autì to sÔnolo efodiasmèno me th sÔnjesh apeikonÐsewn to onomˆzoume eidik  orjog¸nia omˆda kai to sumbolÐzoume SO2 ( R ). Apì tic prohgoÔmenec isìthtec blèpoume ìti to sÔnolo ìlwn twn strof¸n A( θ ). wc ex c R(θ) = sun θ hm θ hm θ −sun θ Shmei¸noume ìti isqÔoun oi sqèseic R( θ ) ◦ R( θ ) = A( θ − θ ) (ˆra R( θ ) ◦ R( θ ) = I ). èna stoiqeÐo thc O2 ( R ) an den eÐnai stoiqeÐo thc SO2 ( R ). (0.4. An touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc touc jewr soume upì morf n pinˆkwn. A( θ ) ◦ R( θ ) = R( θ+θ ) kai A( θ )◦A( θ ) = A( θ+θ ) (ˆra A( θ )◦A( −θ ) = I ). ikanopoieÐ kai autì tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h O2 ( R ). EpÐshc. Autèc oi isìthtec epibebai¸noun tic anaferjeÐsec idiìthtec thc S( M ). Ac shmeiwjeÐ ìti kˆti anˆlogo den isqÔei gia to sÔnolo twn anaklˆsewn. Omˆdec SummetrÐac 255 ìlec oi strofèc. 1) } upì morf n pÐnaka wc A(θ) = sun θ −hm θ hm θ sun θ (strof  gÔrw apì thn arq  twn axìnwn katˆ gwnÐa θ) kai afetèrou ìlec oi anaklˆseic wc proc tic eujeÐec thc morf c Eθ : x1 hm( θ /2 ) − x2 sun( θ /2 ) = 0 pou dièrqontai apì thn arq  twn axìnwn kai sqhmatÐzoun me ton ˆxona x gwnÐa Ðsh me θ /2. ˙ dhlad  O2 ( R ) = SO2 ( R ) ∪ R( θ ) SO2 ( R ) (xènh ènwsh). Blèpoume de ìti SO2 ( R ) = { T ∈ O2 ( R ) | det T = 1 }. se sqèsh me th sÔnjesh. tìte thn orjog¸nia omˆda th sumbolÐzoume O2 ( R ). ja eÐnai èna stoiqeÐo tou sunìlou R( θ ) SO2 ( R ) = { R( θ )A( θ ) | 0 < θ ≤ 2π }. afoÔ h sÔnjesh dÔo anaklˆsewn eÐnai mia strof . pou ekfrˆzontai. Parat rhsh. wc proc th bˆsh { (1.1. 0). gia mÐa stajer  anˆklash R( θ ) = I . H omˆda summetrÐac S( M ) onomˆzetai orjog¸nia omˆda kai th sumbolÐzoume O( R2 ). .

H S(Πn.1 ) af nei to O stajerì kai ˆra S(Πn. tìte upˆrqoun dÔo kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4. Kˆje fusikìc arijmìc d pr¸toc proc ton n kai mikrìteroc tou n/2 orÐzei èna kanonikì polÔgwno Πn. . κ 1 ≤ κ ≤ n. n − 1 ('Askhsh 4. 1. me thn opoÐa ja asqolhjoÔme leptomerèstera argìtera. an n = 5. n − 1 oi korufèc tou. Gia parˆdeigma. 1 0 2 4 3 2 1 5 3 4 Sq ma 4.1. h opoÐa mporeÐ na melethjeÐ mèsw tou (monadikoÔ) kurtoÔ kanonikoÔ polug¸nou Πn.5 En¸ gia n = 9 upˆrqoun trÐa kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4.1. 1.1. Mia ˆllh omˆda summetrÐac. tou opoÐou oi pleurèc eÐnai autèc pou en¸noun thn koruf  i me thn koruf  ( i + d ) mod n. .1 .6). to opoÐo eÐnai eggegrammèno se kÔklo (èstw ton monadiaÐo) kèntrou O. .1 (9)).5). Omˆdec 4. Kˆje T ∈ S(Πn. ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler (dhlad  φ(n) eÐnai to pl joc twn fusik¸n arijm¸n mikrotèrwn tou n kai pr¸twn proc to n).d . . . .1 ) ⊆ O2 (R). . aut  perièqei kai ìlec tic strofèc A(2πκ/n) = ( A ◦ A ◦ · · · ◦ A ). 'Estw 0. eÐnai aut  enìc kanonikoÔ polug¸nou Πn me n korufèc.6 'Ola autˆ ta kanonikˆ polÔgwna èqoun thn Ðdia omˆda summetrÐac. .1 ) perièqei th strof  gÔrw apì to O katˆ gwnÐa 2π/n pou paristˆnetai algebrikˆ me ton pÐnaka A = A(2π/n). 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 Sq ma 4.1. . EpÐshc.256 4. Upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me 2 korufèc tic 0.

n − 1 kai tic anaklˆseic R(2πj/n) = R(0) · A(2πj/n). Gia mia leptomer  melèth kanonik¸n sqhmˆtwn o anagn¸sthc parapèmpetai sto biblÐo tou H.4. Gia parˆdeigma o kÔkloc eÐnai metaxÔ twn sqhmˆtwn tou epipèdou. tìte kˆje pleura èqei apènantÐ thc mÐa koruf . en¸ kˆje ˆxonac summetrÐac dièrqetai apì to mèson miac pleurˆc kai apì thn apènanti koruf . dhlad  mac lèei pìso summetrikì eÐnai to M . tìte upˆrqoun dÔo tÔpoi axìnwn: n/2 to pl joc ˆxonec pou dièrqontai apì apènanti korufèc kai n/2 ˆxonec pou dièrqontai apì ta mèsa apènanti pleur¸n. . S. 'Oso megalÔterh eÐnai h omˆda summetrÐac tou M tìso pio summetrikì eÐnai to M . 'Estw σ h anˆklash wc proc ton ˆxona pou dièrqetai apì thn koruf  0 kai ac jewr soume autìn ton ˆxona san ton x-ˆxona sto R2 . pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. 'Ara h omˆda S(Πn. j = 0. en¸ h omˆda summetrÐac enìc skalinoÔ trig¸nou apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  apeikìnish.1 ) onomˆzetai diedrik  omˆda kai th sumbolÐzoume me Dn .d ) èqei n ˆxonec summetrÐac. n−1 n H omˆda S(Πn. Ask seic 4. . j = 0. EpÐshc blèpoume ìti isqÔei R(0) · R(0) = I . . Poiec eÐnai oi dunatèc metajèseic twn koruf¸n enìc tetrag¸nou pou den antistoiqoÔn se summetrÐec tou tetrag¸nou ? . 1. . “Regular Polytopes” [8]. M. en¸ stic ˆllec anaklˆseic antistoiqoÔn oi 0 −1 pÐnakec R(2πj/n). Sthn anˆklash σ antistoiqeÐ o 1 0 pÐnakac R(0) = . (A ◦ A ◦ · · · ◦ A) = I kai R(0) · A · R(0) = (A ◦ A ◦ · · · ◦ A). To polÔgwno Πn.1 (ìpwc kai kˆje Πn. dhlad  h S(Πn. Coxeter. afoÔ h omˆda summetrÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . 1. An o n eÐnai ˆrtioc. Apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata blèpoume ìti h omˆda summetrÐac enìc uposunìlou M tou Rn mac dÐnei èna mètro summetrÐac tou M .1 ) apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πj/n). An o n eÐnai perittìc. Omˆdec SummetrÐac 257 To sÔnolo aut¸n twn strof¸n ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h S(Πn. n − 1 (dec Parˆdeigma 3).1 ) kai eÐnai uposÔnolo thc SO2 (R). . dhlad  {A(2πκ/n) | 1 ≤ κ ≤ n} = S(Πn.1 ) ∩ SO2 (R). .1 1.1. .1 ) èqei 2n stoiqeÐa. .

ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. . Poia eÐnai h omˆda summetrÐac miac 4 × 4 skakièrac me enallassìmena ˆspra-maÔra tetragwnÐdia? To Ðdio er¸thma gia mia 3 × 3 skakièra. 1. Na brejoÔn oi omˆdec summetrÐac twn sqhmˆtwn 4. . (Jewr ste to O wc mia èlleiyh). 8. Sqediˆste èna epÐpedo sq ma ètsi ¸ste a) na perilambˆnei dÔo orjog¸nia parallhlìgramma kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D4 . ¡ ¡ ¡ ¡ rr ¡ ¡ ¡ r¡ ¡ ¡rr 9. TaxinomeÐste ìla ta kefalaÐa grˆmmata thc alfab tou wc proc tic omˆdec summetrÐac twn. n − 1. . 5. b) na perilambˆnei trÐa isìpleura trÐgwna kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D3 . Poiec eÐnai oi omˆdec summetrÐac twn grafhmˆtwn twn exis¸sewn a) y = x2 . DeÐxte ìti h omˆda summetrÐac tou monadiaÐou kÔklou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . DeÐxte ìti h diedrik  omˆda Dn èqei akrib¸c n + + 2 2 tètoia ¸ste x ◦ x = 1. 10.258 2. 6. ìpou g eÐnai ènac orjog¸nioc metasqhmatismìc kai τ eÐnai mia metatìpish. . Apì autì na sumperˆnete ìti mia isometrÐa eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 1 (−1)n stoiqeÐa x 11. . g) xy = 1 ? 4. 7. Prosjèste sto epìmeno sq ma mia eujeÐa oÔtwc ¸ste to sq ma na gÐnei ìso to dunatìn perissìtero summetrikì. DeÐxte ìti kˆje isometrÐa tou Rn mporeÐ na grafteÐ monadikˆ wc g ◦ τ . Omˆdec d   d  d d     d  d  d d   3. DeÐxte ìti upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me korufèc tic 2 0. b) 3x2 + 4y 2 = 12.

. 'Enac apì touc lìgouc gia touc opoÐouc autèc paÐzoun shmantikì rìlo sthn ìlh jewrÐa twn omˆdwn ofeÐletai. Ousiastikˆ autì anafèrei ìti h melèth twn peperasmènwn omˆdwn anˆgetai sthn melèth twn omˆdwn metajèsewn. n kai h deÔterh gramm  apì touc arijmoÔc σ(1). . tìte h σ eÐnai mÐa metˆjesh tou Z. Sta epìmena ja jewroÔme to sÔnolo X na eÐnai peperasmèno. n }. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc. σ(2) = 2. . . na jewroÔme gia èna sÔnolo me n stoiqeÐa to sÔnolo X = { 1. Ja doÔme argìtera pwc oi metajèseic mporoÔn na qrhsimopoihjoÔn san èna basikì ergaleÐo gia thn perigraf  twn summetri¸n enìc gewmetrikoÔ sq matoc. 2. 2. dhlad  ja jewroÔme metajèseic peperasmènwn sunìlwn. an n = 3. 2. ParadeÐgmatoc qˆrin. h apeikìnish σ : R −→ R. afoÔ σ(R) = R+ eÐnai oi jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ kai sunep¸c h σ den eÐnai metˆjesh. .4.1 kai epÐ lègetai metˆjesh tou X . σ(2). σ(n). 4 }. σ(x) = x+1. sto je¸rhma tou Cayley. . Gia parˆdeigma. σ(3) = 3 kai σ(4) = 3 den eÐnai. . 'Ena ˆllo parˆdeigma eÐnai to ex c. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 259 4. . ìpwc ja doÔme sta epìmena. . σ(3) = 4 kai σ(4) = 1 eÐnai mÐa metˆjesh tou X . 'Opwc ja diapistwjeÐ pio kˆtw ta stoiqeÐa tou sunìlou X den paÐzoun kanèna ousiastikì rìlo sth melèth twn metajèsewn kai eÐnai koin  apodoq . an X eÐnai oi pragmatikoÐ arijmoÐ R.2. . MÐa apeikìnish σ : X −→ X pou eÐnai 1 . eÐnai 1 . EÐnai loipìn skìpimo ed¸ na melet soume arketèc apì tic idiìthtec twn summetrik¸n omˆdwn afoÔ autèc ja mac bohj soun na katano soume th “dom ” twn omˆdwn. an X = { 1. EpÐshc mÐa metˆjesh σ tou X sun jwc perigrˆfetai apì èna pÐnaka me 2 grammèc kai n st lec. σ(x) = ex . 3.2 Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 'Ena apì ta shmantikìtera paradeÐgmata peperasmènwn omˆdwn eÐnai oi summetrikèc omˆdec. . .1 allˆ den eÐnai epÐ. en¸ h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 2. An X eÐnai oi akèraioi Z kai σ : Z −→ Z. Tìte mporoÔme eÔkola na doÔme ìti ìlec oi summetrÐec tou orÐzoun metajèseic tou X . ìpou σ(i) eÐnai h eikìna tou i mèsw thc σ . dhlad  paristˆnoume th σ wc σ = 1 2 3 ··· σ(1) σ(2) σ(3) · · · n σ(n) . ParadeÐgmatoc qˆrh. tìte èqoume tic ex c èxi metajèseic tou . gia lìgouc eukolÐac. h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 3. σ(2) = 1. H pr¸th gramm  apoteleÐtai apì touc arijmoÔc 1.

. 1 2 3 . Apìdeixh. . 2. 3 }. . Gia parˆdeigma èqoume ◦ 1 2 3 4 5 3 2 4 1 5 = 1 2 3 4 5 1 3 5 2 4 . . 'Estw σ mÐa metˆjesh tou X . 1 2 3 1 3 2 . Autì ìmwc pou eÐnai shmantikì. . 1 2 3 1 2 3 . 2. 2. n } tìte h sÔnjes  touc σ2 ◦ σ1 eÐnai mÐa apeikìnish X → X . . eÐnai ìti h apeikìnish σ2 ◦ σ1 eÐnai kai aut  mÐa metˆjesh tou X .2. Thn metˆjesh σ2 ◦ σ1 ja thn onomˆzoume ginìmeno twn σ1 kai σ2 kai ja grˆfoume aplˆ σ2 σ1 paraleÐpontac to sÔmbolo ◦ thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. An jewroÔsame to ginìmeno σ1 σ2 . ja lègame ìti èqoume to apotèlesma thc σ2 epÐ thn σ1 . 2 3 1 1 2 3 . ìpwc kai stic summetrÐec gewmetrik¸n sqhmˆtwn.1 Prìtash. 3 1 2 1 2 3 3 2 1 . n } upˆrqoun n! to pl joc metajèseic. SuneqÐzontac me ton Ðdio trìpo. afou kai oi dÔo apeikonÐseic eÐnai 1 . blèpoume ìti upˆrqoun n epilogèc gia thn eikìna σ ( 1 ) tou 1. 2. 'Ara o sunolikìc arijmìc twn dunat¸n epilogwn gia th σ eÐnai n · (n − 1) · (n − 2) · · · · · 2 · 1 = n!. Jewr¸ntac thn parˆstash thc σ . . èqoume n − 1 epilogèc gia thn eikìna tou 2 (afoÔ h σ eÐnai 1-1). .1 kai epÐ. 4. èqoume mìno mÐa epilog  gia thn eikìna tou n. .260 4. EpÐshc lème ìti to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai to apotèlesma thc σ1 epi thn σ2 . Gia to sÔnolo X = { 1. 2 1 3 1 2 3 . èqontac epilèxei tic eikìnec twn 1. . H parˆstash tou ginomènou σ2 σ1 se 2 × n pÐnaka eÐnai 1 2 ··· σ2 (1) σ2 (2) · · · σ1 (i) · · · σ2 σ1 (i) · · · i ··· σ1 (i) · · · n σ2 (n) n σ1 (n) n (σ2 σ1 )(n) ◦ 1 2 ··· σ1 (1) σ1 (2) · · · = 1 2 ··· (σ2 σ1 )(1) (σ2 σ1 )(2) · · · 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 i ··· (σ2 σ1 )(i) · · · . An σ1 kai σ2 eÐnai dÔo metajèseic tou X = { 1. . n−1. Omˆdec X = { 1. . Epilègontac mÐa eikìna gia to 1.

1 kai epÐ. . tìte h antÐstrof  thc paristˆnetai apì ton 2 × n pÐnaka pou orÐzetai wc ex c. Kat' arq n enallˆsoume tic dÔo grammèc tou pÐnaka thc σ kai katìpin topojetoÔme tic st lec ètsi ¸ste pˆli h pr¸th gramm  1 2 3 4 5 6 na eÐnai h 1. thn opoÐa sun jwc thn sumbolÐzoume me iX   aplˆ me i. 2 −→ 2 −→ 3 σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 σ1 σ2 kai ˆra 2 −→ 3. Gia 3 2 5 6 4 1 3 2 5 6 4 1 na kajorÐsoume th morf  thc σ −1 jewroÔme ton pÐnaka 1 2 3 4 5 6 pou prokÔptei apì thn enallˆgh twn gramm¸n tou pÐnaka thc σ kai katìpin diatˆsoume tic st lec ètsi ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 1 2 3 4 5 6. ìpwc eÔkola diapist¸noume. H σ −1 eÐnai kai aut  1 . Prˆgmati sto prohgoÔmeno parˆdeigma. dhlad  h apeikìnish tou X gia thn opoÐa h eikìna tou tuqaÐou stoiqeÐou x tou X eÐnai to x. den isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 .4. . H parˆstash thc tautotik c metˆjeshc se 2 × n pÐnaka eÐnai profan¸c h i = 1 2 ··· 1 2 ··· i ··· i ··· n n EpÐshc gia kˆje metˆjesh σ tou X . dhlad  mÐa metˆjesh tou X . kai tèloc 5 −→ 5 −→ 4 kai ˆra 5 −→ 4 . èqoume σ1 σ2 = σ2 σ1 . n } perilambˆnetai kai h tautotik  metˆjesh tou X . n. 4 −→ 1 −→ 2 kai ˆra σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 4 −→ 2. . . An h σ parastajeÐ se morf  2 × n pÐnaka. EÐnai fanerì ìti gia kˆje metˆjesh σ tou X isqÔei i σ = σ i = σ . EpishmaÐnoume ìti genikˆ gia to ginìmeno metajèsewn. 3 −→ 4 −→ 5 kai ˆra 3 −→ 5. . Gia to ginìmeno metajèsewn h σ −1 ikanopoieÐ th sqèsh σ σ −1 = σ −1 σ = i. afoÔ h σ eÐnai 1 . . dhlad  èqoume σ −1 = 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 Gia to ginìmeno σ σ −1 autoÔ tou paradeÐgmatoc blèpoume prˆgmati ìti 1 2 3 4 5 6 3 2 5 6 4 1 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 = 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 . afoÔ ( σ1 σ2 )(1) = 2 = ( σ2 σ1 )(1) = 1.2. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec σ σ σ σ σ σ 261 1 2 2 1 1 2 afoÔ 1 −→ 3 −→ 1 kai ˆra 1 −→ 1. . MetaxÔ twn metajèsewn tou X = { 1.1 kai epÐ. Gia parˆdeigma èstw σ = . . orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish σ −1 : X −→ X me σ −1 (x) = y . . 2. 2. ìpou σ (y) = x.

2. ìpou k ≤ n. n }. Me ˆlla lìgia. σ2 tou G to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai èna stoiqeÐo tou G. . thc S4 eÐ2 3 1 4 3 1 2 4 nai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. Apì ed¸ kai sto ex c ja sumbolÐzoume me Sn to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn tou X = { 1.262 4. (B). tìte aut  h metˆjesh mporeÐ na jewrhjeÐ stoiqeÐo thc Sk . dhlad  σ2 σ1 ∈ G.2. 'Etsi antÐ gia σ3 ( σ2 σ1 ) ja grˆfoume aplˆ σ3 σ2 σ1 . To sÔnolo Sn onomˆzetai summetrik  omˆda bajmoÔ n. 1 2 3 4 1 2 3 4 EpÐshc to uposÔnolo i. EpÐshc h antÐstrofh metˆjesh miac opoiasd pote metˆjeshc pou an kei sth G eÐnai stoiqeÐo thc G.2. σ2 σ3 = σ3 σ2 = σ1 ∈ H . 4. σ2 = 1 2 3 4 3 4 1 2 EÔkoloi upologismoÐ dÐnoun ìti σ1 σ2 = σ2 σ1 = σ3 ∈ H. an dhlad  jewr soume to uposÔnolo G = H ∪ { i }. k  metˆjesh i eÐnai èna stoiqeÐo thc G. .2 Orismìc. eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc pou den mènei stajerìc kˆtw apì mia metˆjesh σ ∈ Sn . 'Ena mh kenì uposÔnolo G thc Sn ja onomˆzetai omˆda metajèsewn bajmoÔ n an gia kˆje dÔo stoiqeÐa σ1 . 'Ara / to H den eÐnai omˆda metajèsewn.3 Parˆdeigma. tìte to G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. 'Opwc eÐdame prohgoumènwc. ìtan mazÐ me autì jewr soume kai thn sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. 'Estw G mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. 4. Ac parathr soume ed¸ ìti oi metajèseic autoÔ tou sunìlou af noun to 4 stajerì kai sunep¸c ja mporoÔsan na jewrhjoÔn metajèseic bajmoÔ 3. Tìte h tautoti- . 4. Omˆdec Tèloc h idiìthta thc prosetairistikìthtac σ3 ( σ2 σ1 ) = ( σ3 σ2 ) σ1 isqÔei gia to ginìmeno metajèsewn.4 Prìtash. An sto H episunˆyoume kai thn tautotik  metˆjesh i. gia to sÔnolo Sn h sÔnjesh metajèsewn. Dhlad  an to k . allˆ σ1 σ1 = σ2 σ2 = σ3 σ3 = i ∈ H . . ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc omˆdac summetrÐac enìc mh kenoÔ uposunìlou tou EukleideÐou q¸rou Rn (dhlad  tic idiìthtec (A). afoÔ isqÔei genikˆ gia th sÔnjesh opoiwnd pote apeikonÐsewn tou X . 2. JewroÔme th summetrik  omˆda S4 kai to uposÔnolì thc H = σ1 = σ3 = 1 2 3 4 2 1 4 3 1 2 3 4 4 3 2 1 . . . (Γ) kai (∆) ). σ1 σ3 = σ3 σ1 = σ2 ∈ H. mporoÔme na jewr soume th summetrik  omˆda Sk san mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n gia kˆje n ≥ k .

. m akèraioi arijmoÐ. σ σ2 . 'Estw σ ∈ Sn kai n. ta ginìmena σ σ1 . .4. ja prèpei na upˆrqei s. Fusikˆ. tìte oi tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc Sn ikanopoioÔntai ìtan periorisjoÔme sth sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou sunìlou G. j = 1. Gia ton orismì aut¸n twn metajèsewn kat arq n qreiˆzetai na orÐsoume tic dunˆmeic miac metˆjeshc. .2. tètoio ¸ste σ σs = i kai ˆra σs = σ −1 ∈ G. H epìmenh prìtash dÐnei tic “sun jeic” idiìthtec twn dunˆmewn. an up rqan deÐktec s. gia k ∈ Z. . r me s = r ètsi ¸ste σ σs = σ σr . . Gia ton Ðdio lìgo. 4. .2.5 Parat rhsh. . Autì shmaÐnei ìti σ = i. Prˆgmati. 'Estw G = { σ1 . σ 0 = i. onomˆzetai k-dÔnamh thc σ . k . OrÐzoume epagwgikˆ to ginìmeno thc σ epÐ ton eautì thc k forèc pou sumbolÐzetai σ k wc ex c. . EÐdame ìti to sÔnolo Sn eÐnai peperasmèno sÔnolo kai sunep¸c to G eÐnai peperasmèno sÔnolo. h prosetairistik  idiìthta tou periorismoÔ tou ginomènou sto G ikanopoieÐtai afou isqÔei gia ìla ta stoiqeÐa thc Sn . tìte ja eÐqame kai σs = ( σ −1 σ )σs = σ −1 ( σ σs ) = σ −1 ( σ σr ) = ( σ −1 σ )σr ) = σr . σ k = ( σ k−1 ) ◦ σ EpÐshc gia k < 0 orÐzoume thn metˆjesh σ k na eÐnai h antÐstrofh thc σ −k . 'Ara gia to tuqaÐo stoiqeÐo σ thc G ja prèpei na upˆrqei èna stoiqeÐo σ thc G tètoio ¸ste σ σ = σ . sÔnolo G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. 'Ola autˆ ta ginìmena eÐnai anˆ dÔo diˆfora metaxÔ touc kai sunep¸c autˆ eÐnai ìla ta k stoiqeÐa thc G. Ed¸ ja doÔme ìti gia tic metajèseic isqÔei kˆti anˆlogo. gia èna tuqaÐo σ ∈ G. diˆforoc twn 0 kai 1. . . 'Estw σ ∈ Sn kai k ènac mh arnhtikìc akèraioc. H metˆjesh σ k . σk }. 1 ≤ s ≤ k . dhlad  i ∈ G.2. σ 1 = σ. 4. σ σk eÐnai stoiqeÐa thc G. . afoÔ h i eÐnai èna apì ta σj . . Tìte 1. . AfoÔ to G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn.6 Prìtash. analÔetai monadikˆ se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. H apìdeix  thc gÐnetai me epagwg  kai af netai wc ˆskhsh. . σ2 . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 263 Apìdeixh. σ 2 = σ ◦ σ. . . Apì thn prohgoÔmenh prìtash blèpoume ìti an èna upo- Sthn pr¸th Enìthta tou biblÐou eÐdame ìti oi pr¸toi arijmoÐ paÐzoun shmantikì rìlo stic idiìthtec twn fusik¸n arijm¸n. 2. . σ n+m = σ n σ m = σ m σ n . UpenjumÐzoume ìti h jemeli¸dhc idiìthta gi autoÔc eÐnai ìti kˆje fusikìc arijmìc. pou eÐnai ˆtopo.

σ 3 .7 Parˆdeigma. 4. 4 3 1 2 6 5 1 2 3 4 5 6 σ4 = σ3σ = = i. σ k = σ 4π + υ = ( σ 4 )π σ υ = iπ σ υ = σ υ . 'Estw σ = σ èqoume σ 2 = σσ = 1 2 3 4 5 6 3 4 2 1 6 5 .18). upˆrqei toulˆqiston mÐa ˆllh metˆjesh σ gia thn opoÐa σ σ = σ σ ('Askhsh 4. σ −n = ( σ −1 )n = ( σ n )−1 . gia k ∈ N. σ2 ∈ Sn eÐnai xènec metaxÔ touc. EÐnai eukairÐa na epishmˆnoume ed¸ ìti gia kˆje mh tautotik  metˆjesh σ ∈ Sn . EpÐshc lème ìti autèc eÐnai xènec metaxÔ touc an { i : σ1 (i) = i } ∩ { j : σ2 (j) = j } = ∅. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. EpÐshc mporeÐ eukolìtera na upologisjeÐ apì th sqèsh σ 4 = i. 1 2 Oi metajèseic τ1 = 2 1 ntai allˆ den eÐnai xènec metaxÔ Oi metajèseic σ1 = metatÐjentai. dhlad  h antÐstrofh thc σ n eÐnai h σ −n . 4. ìtan n ≥ 3. 1 2 2 1 metaxÔ touc kai metatÐjentai. aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me th sqèsh σ 3 = σ −1 . 'Otan gia dÔo metajèseic σ1 kai σ2 thc Sn isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . σ 2 . tìte Apìdeixh. Dhlad  h dÔnamh σ k thc σ exartˆtai mìno apì thn klˆsh upoloÐpwn tou k mod 4 kai ja isoÔtai me mÐa apì tic dunˆmeic σ 0 . 0 ≤ υ ≤ 3. 4. Gia tic dunˆmeic thc 1 2 3 4 5 6 . σ 1 . An oi metajèseic σ1 . 4. 3 4 3 4 kai σ2 = 1 2 3 4 1 2 4 3 eÐnai xènec metatÐje- 3 4 1 2 3 4 kai τ2 = 4 3 3 4 1 2 touc. an σ2 (x) = x.2. apì thn opoÐa kajorÐzontai kai ìlec oi arnhtikèc dunˆmeic thc σ . Ja deÐxoume ìti (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). mporeÐ na upologisjeÐ wc ex c. k = 4π + υ. 2 1 4 3 5 6 1 2 3 4 5 6 σ3 = σ2σ = .8 Parˆdeigma. thc σ sto parˆdeigma. σ mn = ( σ m )n . h k−dÔnamh σ k . 1 2 3 4 5 6 Genikˆ. Omˆdec 3. Genikìtera isqÔei to ex c.2. tìte lème ìti autèc metatÐjentai.9 L mma. H antÐstrofh metˆjesh σ −1 thc σ mporeÐ na upologisteÐ me ton kanìna pou perigrˆyame prohgoumènwc. Apì thn prohgoÔmenh prìtash èqoume. tìte profan¸c . 'Estw x ∈ X me σ1 (x) = x. Prˆgmati. DiairoÔme to k me to 4. Prˆgmati.2.2.264 2.

4. 2. 1.10 Orismìc. ρ = στ = . . ( 1 4 3 ). 'Ara gia kˆje x ∈ X isqÔei (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 265 (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x) = x. i = 1. an gia èna uposÔnolo { x1 . 'Estw t¸ra x ∈ X me σ1 (x) = x. .kÔkloi ( 1 2 3 4 ). ( 1 4 ). Oi kuklikèc metajèseic thc S4 eÐnai oi ex c. k − 1 kai σ(xk ) = x1 . 2 . ( 1 3 ).kÔkloc σ = ( x1 x2 · · · xk ). 3. 2. ( 1 2 4 ). ( 1 3 2 ). Kuklikèc Metajèseic OrÐzoume t¸ra tic kuklikèc metajèseic stic opoÐec basÐzetai to jemeli¸dec je¸rhma twn metajèsewn.2. 3 . . ( 1 2 4 3 ). opìte enallˆsontac touc rìlouc twn σ2 kai σ1 èqoume thn prohgoÔmenh perÐptwsh. xk } tou X isqÔei σ(xi ) = xi+1 . . . 'Oloi oi 1 . ( 1 3 2 4 ). Gia lìgouc dieukìlunshc stouc upologismoÔc kai oikonomÐac q¸rou. Tìte σ2 (x) = x. . x2 . ( 1 4 3 2 ). k isqÔei σ(x) = x. 4 . . ( 1 3 4 2 ). Dhlad  h S4 èqei 21 kuklikèc metajèseic. 2. dhlad  oi kuklikèc metajèseic m kouc 1. . 'Ola ta stoiqeÐa thc S3 eÐnai kuklikèc metajèseic (giatÐ?). opìte epeid  oi σ1 kai σ2 eÐnai xènec metaxÔ touc èqoume (σ1 σ2 )(x) = σ2 (x) kai (σ2 σ1 )(x) = σ2 (x). . gia i = 1. en¸ gia kˆje ˆllo x ∈ X me x = xi . . ( 1 3 4 ).kÔkloi. xk } lègetai m koc thc σ . To pl joc k twn stoiqeÐwn tou sunìlou { x1 . ( 2 3 4 ). ( 2 4 ). ( 2 3 ).kÔkloi ( 1 2 ). ( 2 4 3 ).11 ParadeÐgmata.kÔkloi ( 1 2 3 ). An σ2 (x) = x. Oi mh kuklikèc metajèseic eÐnai oi 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 σ = .2.kÔkloc na grˆfetai sth morf  4. . 2 1 4 3 3 4 1 2 4 3 2 1 . sumpÐptoun me thn tautotik  metˆjesh (giatÐ?). ( 1 4 2 3 ). MÐa metˆjesh σ ∈ Sn onomˆzetai kuklik    k .2.4. . sunhjÐzetai o prohgoÔmenoc k . . x2 . ( 1 4 2 ). τ = . . dhlad  oi dÔo metajèseic metatÐjentai. tìte (σ2 σ2 )(x) = σ2 (x). ( 3 4 ). .

.12 Parathr seic. 5. σ 2 (x). σ(x). 2. en¸ o sumbolismìc se 2 × n pÐnaka to dhl¸nei. . 2. .kÔklo ( 5 3 7 ) pou eÐnai Ðdioc me touc ( 3 7 5 ) kai ( 7 5 3 ). . . Gia parˆdeigma. . n ≥ m. . sto ex c. . xk } ∩ { y1 .2. k . 1. . i = 1. . . allˆ ja mporoÔse na an kei kai se opoiad pote ˆllh Sn gia n ≥ 3. σ(x).266 4. . an σ eÐnai mia metˆjesh tou X gia thn opoÐa upˆrqei èna x ∈ X tètoio ¸ste ta mìna stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai autˆ pou an koun sto sÔnolo Σ = { x. O sumbolismìc ( x1 x2 · · · xk ) enìc k − kÔklou den mac dhl¸nei se poia summetrik  omˆda Sn an kei. sÔmfwna me to L mma 4. . . . 'Ara Σ = { x. ìpwc èqoume  dh parathr sei. mporeÐ na tautisteÐ me thn omˆda metajèsewn pou apoteleÐtai ap' ìlec tic metajèseic thc Sn . . Oi metajèseic autèc lègontai xènoi kÔkloi. . An ( x1 x2 · · · xk ) kai ( y1 y2 · · · y ) eÐnai dÔo kuklikèc metajèseic me { x1 . afoÔ σ(xi ) = xi+1 gia kˆje i = 1. AntÐstrofa. .2. . tìte h Sm . . σ 2 (x). σ 3 (x). y } = ∅. . j = 1. x2 . EÐnai fanerì ìti o k − kÔkloc ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai o Ðdioc me ton k − kÔklo ( xi xi+1 · · · xk x1 · · · xi−1 ) gia kˆje i = 1. . Epomènwc. . . k . . allˆ eÐnai diˆforoi apì ton 3 . . . 2. . x1 ). kaj¸c an m eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc metaxÔ twn xj . . · · · . }. Prˆgmati. Fusikˆ autèc oi metajèseic den eÐnai xènec metaxÔ touc allˆ metatÐjentai. . y2 . 1. ( 5 7 3 ) kai ( 7 3 5 ) eÐnai Ðdioi. k . 4. tìte σ s (x1 ) = x1+s gia kˆje s = 0. σ k−1 (x) }. gia na jewreÐtai monadik  h parˆstash enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) ja jewroÔme pˆnta ìti to pr¸to stoiqeÐo x1 eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn xi . . .9. 3. . . Gia parˆdeigma. Omˆdec 4. . ìpou σ k (x) = x. epeid  to Σ eÐnai peperasmèno. k − 1 kai σ k (x1 ) = x1 . k − 1 kai σ(xk ) = x1 .kÔkloi ( 3 5 7 ). h kuklik  metˆjesh ( 1 2 3 ) an kei sthn S3 . An σ = ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai ènac k− kÔkloc. xk−1 . pou af noun stajerˆ ìla ta stoiqeÐa pou eÐnai megalÔtera tou m. mporoÔme na jewr soume ton mikrìtero jetikì akèraio k me thn idiìthta σ k (x) = x. tìte aut  eÐnai mÐa kuklik  metˆjesh. oi 3 . tìte autèc eÐnai xènec metaxÔ touc kai sunep¸c metatÐjentai. . Sthn prˆxh autì den dhmiourgeÐ sÔgqush. H antÐstrofh metˆjesh enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) profan¸c eÐnai o k − kÔkloc ( xk .

s. MÐa tètoia anˆlush thc σ se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn lègetai kuklik  parˆstash thc σ kai oi σi kuklikoÐ parˆgontec . afoÔ h σ èqei m akrib¸c stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ. . . . j = 1. Apìdeixh. eÐnai xènec proc thn τ . upˆrqei ènac (monadikìc) kÔkloc apì touc σi kai ènac monadikìc kÔkloc apì touc τj pou . Upojètoume t¸ra ìti h σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn me dÔo diaforetikoÔc trìpouc. Epeid  oi σj . 'Estw σ ∈ Sn mÐa metˆjesh diˆforh thc tautotik c i. . . den mènoun stajerˆ kai apì thn ρ. . DeÐqnoume ìti m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh σj = τj . σ = σ1 σ2 · · · σs . èstw ρ = σ1 σ2 · · · σs . Epomènwc apì th sqèsh ρ = τ −1 σ . . ta stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ apì kˆje σj . . èstw x kai y ta dÔo stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . σ2 . 'Ara ìlec oi kuklikèc metajèseic σj . τs eÐnai kÔkloi m kouc ≥ 2. An = m. . èqoume ìti k > 1. tìte h σ eÐnai h kuklik  metˆjesh τ . ìpou eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc gia ton opoÐo isqÔei σ (x) = x. . . tètoiec ¸ste 4. 'Estw èna x ∈ X pou den mènei stajerì apì th σ . afou aut  eÐnai xènh proc th ρ. . . σm kai τ1 . dhlad  σ = σ1 · σ2 · · · · · σm = τ1 · τ2 · · · · · τs . Gia thn apìdeixh efarmìzoume epagwg  sto k . . s. . Ja deÐxoume ìti autì isqÔei kai gia k = m. 'Estw x èna stoiqeÐo tou X pou den mènei stajerì mèsw thc σ . JewroÔme thn kuklik  metˆjesh τ = ( x σ(x) · · · σ −1 (x) ). epiplèon aut  af nei stajerˆ kai ìla ta stoiqeÐa x. j = 1. . Sunep¸c h ρ prèpei na grˆfetai wc ginìmeno kuklik¸n metajèsewn anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. .13 Je¸rhma. ìpou σ1 . . . (h σ den eÐnai h tautotik  metˆjesh). s eÐnai anˆ dÔo xènec metaxÔ touc. τ2 . . j = 1. Tìte anagkastikˆ σ(x) = y kai σ(y) = x en¸ σ(z) = z . dhlad  h σ èqei grafeÐ wc ginìmeno anˆ dÔo xènwn kuklik¸n metajèsewn. m. . H seirˆ me thn opoÐa grˆfontai oi kuklikèc metajèseic σi den lambˆnetai up' ìyh afoÔ autèc eÐnai xènec anˆ dÔo metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. . . 'Ara sthn perÐptwsh aut  h σ eÐnai o 2− kÔkloc ( x y ). gia kˆje z ∈ X me z = x. . σ2 . Kaj¸c oi kÔkloi σi eÐnai anˆ dÔo xènoi kai oi τj anˆ dÔo xènoi.2.4. . . tìte h metˆjesh ρ = τ −1 σ af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . èqoume σ = τ σ1 σ2 · · · σs . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 267 Tìte upˆrqoun monadikèc kuklikèc metajèseic σ1 . Upojètoume ìti to je¸rhma isqÔei an to pl joc k twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai mikrìtero   Ðso tou m − 1. σ(x). . σs xènec anˆ dÔo kai diˆforec thc tautotik c. σ −1 (x). y . . . An = m.2. . An k = 2. . . 'Estw k to pl joc twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . AfoÔ σ = i. j = 1.

TÔpoc Metˆjeshc Merikèc forèc mac dieukolÔnei na sumperilambˆnoume sthn kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn kai ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . qwrÐc na blˆptetai h genikìthta. an upˆrqoun. mporoÔme na upojèsoume ìti o σm kai o τs metajètoun to x. H apìdeixh tou prohgoumènou jewr matoc mac dÐnei th mèjodo me thn opoÐa mporoÔme na broÔme thn kuklik  parˆstash miac dedomènhc σ . 2. paradeÐgmatoc qˆrh x = 1. Omˆdec metajètei to x.14 Parat rhsh. m. 4. . Autì eÐnai aparaÐthto ìtan prèpei na dhl¸netai o bajmìc thc σ . 2 ìmoia σ ( τs (x)) = σ 2 (x) = τs (x) kai epagwgikˆ gia kˆje akèraio k èqoume k (x) = τ k (x). .kÔklo ton opoÐo mporoÔme na paraleÐyoume sthn kuklik  parˆstash thc σ . èstw σ = 1 2 3 4 5 6 7 8 9 3 4 8 2 1 9 7 5 6 . 'Ara oi kÔkloi σ kai τ eÐnai Ðdioi. H seirˆ me thn opoÐa grˆfoume touc kÔklouc sthn parˆstash thc σ den lambˆnetai up' ìyh. 2. Gia parˆdeigma sthn kuklik  parˆstash ( 1 3 5 2 ) ( 4 8 ) thc 1 2 3 4 5 6 7 8 σ = . Dhlad  sthn kuklik  parˆstash thc σ jewroÔme san parˆgontec kai touc 1 . en¸ to x peramènei stajerì apì ìlouc touc ˆllouc kÔklouc. 'Omoia gia x = 2 paÐrnoume thn ( 2 4 ) kai gia x = 7 paÐrnoume ton 1 . JewroÔme èna stoiqeÐo x ∈ { 1.2. kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 1 σ(1) σ 2 (1) · · · ) = ( 1 3 8 5 ).kÔklouc. Epomènwc èqoume σm (x) = 2 σ(x) = τs (x). . 9 } diˆforo apì ta stoiqeÐa pou emfanÐzontai ston kÔklo ( 1 3 8 5 ). Gia parˆdeigma. . 'Etsi èqoume σ = ( 1 3 8 5 ) · ( 6 9 ) · ( 2 4 ). . afoÔ autoÐ eÐnai anˆ dÔo xènoi metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. 9 } tètoio ¸ste σ(x) = x. Katìpin jewroÔme èna x ∈ { 1. . èstw to 9 kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 9 σ(9) σ 2 (9) · · · ) = ( 9 6 ) = ( 6 9 ). afoÔ autìc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. prosjètoume kai touc 1 . . σj = τj . . . Opìte èqoume σm m s s −1 σ1 σ2 · · · σm−1 = σ σm = τ1 τ2 · · · τs−1 . j = 1. . an th jewr soume stoiqeÐo thc S8 (dhlad  3 1 5 8 2 6 7 4 bajmoÔ 8). Apì th sqèsh aut  èpetai ìti σ ( σm (x)) = σ 2 (x) = σm (x). afoÔ o kajènac ap' autoÔc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. Afou xènoi kÔkloi metatÐjentai.kÔklouc ( 6 ) kai ( 7 ) grˆfontac σ = . . . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m − 1 = s − 1 kai ˆra m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh.268 4.

orÐzei th diamèrish ( | X1 |. . . . ( 1 5 ) ( 2 4 ). . 3. jewr¸ntac tic kuklikèc parastˆseic touc (me thn prosj kh s' autèc twn 1-kÔklwn). ( 1 5 ) ( 3 4 ). 8 }. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). h prohgoÔmenh metˆjesh orÐzei th diamèrish { 6 } ∪ { 7 } ∪ { 4. ( 2 4 ) ( 3 5 ). 3. Paristˆnontac m' autìn ton trìpo mia metˆjesh σ tou X paÐrnoume mia diamèrish tou X se xèna anˆ dÔo uposÔnolˆ tou. . . ( 1 2 ) ( 3 5 ). ( 1 3 ) ( 4 5 ). ( 1 2 ) ( 4 5 ). 2 ) eÐnai oi ex c: ( 1 2 ) ( 3 4 ). Xi ∩ Xj = ∅. . Aut  h diamèrish onomˆzetai tÔpoc thc σ . T¸ra mÐa diamèrish enìc jetikoÔ akeraÐou n eÐnai mÐa akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn λ1 . Kat' arq n apodeiknÔoume to je¸rhma sthn perÐptwsh pou oi metajèseic eÐnai kuklikèc. . Qrhsimopoi¸ntac tic diamerÐseic tou n. Autèc oi 15 metajèseic ektìc tou ìti èqoun ton Ðdio tÔpo èqoun kai èna ˆllo koinì qarakthristikì pou ja doÔme amèswc t¸ra. DÔo metajèseic σ. . 4. 5 } tou X = { 1.2. . apì mÐa diamèrish tou X paÐrnoume èna. mporoÔme na taxinom soume ìlec tic metajèseic thc Sn . ìpou èqoume jewr sei ìti | Xi | ≤ | Xi+1 |. AntÐstrofa. . ( 1 4 ) ( 3 5 ). ( 2 3 ) ( 4 5 ).2. . 2. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 2 5 ). . 'Estw dÔo kÔkloi σ = ( a1 a2 · · · ak ) kai τ = ( b1 b2 · · · bk ) . λ2 . ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 2 3 ) kai ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 3 2 ). Allˆ aut  h diamèrish orÐzei èxi ginìmena ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 3 5 ). s. 2. sth summetrik  omˆda S5 oi metajèseic pou èqoun tÔpo ( 1. ( 1 3 ) ( 2 5 ). Gia parˆdeigma. i = 1. ìpou kajèna ap' autˆ perièqei akrib¸c ta stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì ènan (monadikì) kuklikì parˆgonta thc σ . ( 1 3 ) ( 2 4 ). dhlad  h akoloujÐa λ1 . an upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ∈ Sn ètsi ¸ste τ = ρ σ ρ−1 . ( 2 5 ) ( 3 4 ). 2. | Xs | ) tou n. . τ ∈ Sn èqoun ton Ðdio tÔpo an kai mìno Apìdeixh. Xi = ∅. mporoÔme na upojèsoume ìti h seirˆ twn kuklik¸n paragìntwn thc σ eÐnai tètoia ¸ste λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs .   perissìtera ginìmena. xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn. . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 269 ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 5 3 ).15 Je¸rhma. ( 1 4 ) ( 2 5 ). λs me λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs kai λ1 + λ2 + · · · + λs = n. Profan¸c èqoume λ1 + λ2 + · · · + λs = n. An ìmwc th jewroÔsame bajmoÔ 9 ja grˆfame σ = ( 6 ) ( 7 ) ( 9 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ).4. An λi eÐnai to m koc kˆje σi . 8 } ∪ { 1. λs eÐnai mia diamèrish tou n. 5. λ2 . i = j . ( 1 4 ) ( 2 3 ). 7. Gia parˆdeigma. | X2 |. ( 1 5 ) ( 2 3 ). 'Ara mÐa diamèrish tou X = X1 ∪ X2 ∪ · · · ∪ Xs . wc ex c: 'Estw σ = σ1 σ2 · · · σs h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . 6. 4.

EpÐshc. . ( 2. . Opìte profan¸c oi σ kai ρ σ ρ−1 eÐnai tou idÐou tÔpou. β kai γ oi diˆmesoÐ tou. en¸ ρσρ−1 (ρ(ak )) = ρ(a1 ). 3 ). AntÐstrofa. H sqèsh ρ σ ρ−1 = τ orÐzei mÐa sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo Sn ìlwn twn metajèsewn (giatÐ?) kai ˆra èqoume mÐa 1 . k − 1 eÐnai ρ σ ρ−1 ( ρ(ai ) ) = ρ σ ( ai ) = ρ ( ai+1 ). Prˆgmati. gia kˆje x ∈ {1. Sunep¸c. Allˆ h σi kai h ρ σi ρ−1 eÐnai kuklikèc metajèseic tou idÐou m kouc. tètoia ¸ste ρ σi ρ−1 = τi gia kˆje deÐkth i. . gia kˆje ρ ∈ Sn . 2 ). . eÐnai tou idÐou tÔpou. èstw σ kai τ dÔo metajèseic tou idÐou tÔpou. me apeujeÐac upologismì. Omˆdec tou idÐou m kouc k . tìte upˆrqei ènac kuklikìc parˆgontac τi sthn kuklik  parˆstash thc τ m kouc ki kai antistrìfwc. Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna uposÔnolo thc morf c { ρ σ ρ−1 | ρ ∈ Sn }. 2 ) kai ( 4 ) antÐstoiqa. 'Estw A B Γ èna isìpleuro trÐgwno kai α. Tìte. 1 ). Tìte oi σ kai ρ σ ρ−1 . upˆrqei metˆjesh ρ ∈ Sn .270 4.16 Parˆdeigma. gia kˆje i = 1. EÐnai fanerì ìti tìte isqÔei ρ σ ρ−1 = τ . Proc to parìn ja d¸soume mÐa ermhneÐa thc ènnoiac thc suzugÐac metajèsewn mèsw thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou. 4. . gia kˆje i = j (giatÐ?). EpÐshc h ρ σi ρ−1 eÐnai xènh me thn ρ σj ρ−1 .2. Shmei¸noume ìti to pl joc twn metajèsewn tou idÐou tÔpou ja upologisjeÐ sthn Parˆgrafo 5. . . to opoÐo onomˆzetai klˆsh suzugÐac. AntÐstrofa. . Prˆgmati. ( 1. . An σi eÐnai ènac kuklikìc parˆgontac sthn kuklik  parˆstash thc σ m kouc ki . èqoume ρ σ ρ−1 = ρ σ1 ρ−1 ρ σ2 ρ−1 · · · ρ σk ρ−1 . . . blèpoume ìti gia kˆje metˆjesh ρ ∈ Sn me ρ(ai ) = bi gia kˆje i = 1. èstw σ = (a1 a2 · · · ak ) ènac kÔkloc m kouc k kai ρ mia metˆjesh. 'Estw t¸ra σ = σ1 · · · σk h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . ( 1. oi opoÐec antistoiqoÔn stic diamerÐseic tou 4: ( 1. . Oi metajèseic thc S4 taxinomoÔntai se pènte klˆseic suzugÐac. 1. ak } èqoume σ(x) = x kai ˆra ρ σ ρ−1 ( ρ(x) ) = ρ(x). èqoume ρ σ ρ−1 = ( ρ(a1 ) ρ(a2 ) · · · ρ(ak ) ). . k isqÔei ρ ◦ σ ◦ ρ−1 = τ . 1. Jew- . . n} \ {a1 . .1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn klˆsewn isodunamÐac kai twn diamerÐsewn tou n. DÔo metajèseic σ kai τ pou èqoun ton Ðdio tÔpo   isodÔnama gia tic opoÐec upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ètsi ¸ste ρ σ ρ−1 = τ lègontai suzugeÐc   ìmoiec metajèseic. 1.2. Tìte. .

apoteleÐtai afenìc apì tic anaklˆseic √ √ −1 0 1 3 1 − 3 1 1 √ kai Rγ = 2 Rα = . 240◦ kai 360◦ antÐstoiqa.1 H omˆda summetrÐac tou trig¸nou. β kai γ antÐstoiqa kai afetèrou apì tic strofèc √ √ 3 −1 − 3 −1 1 1 √ S1 = 2 √ . Rβ = 2 √ 0 1 3 −1 − 3 −1 wc proc touc ˆxonec α.4. S2 = 2 kai S3 = I2 3 −1 − 3 −1 gÔrw ap' to kèntro O tou kÔklou katˆ gwnÐa 120◦ .2.3 (2) .1. −1 ) Γ( 3 1) 2 γ β 2 2 α √ √ Sq ma 4.1. B( −2 3 .2. ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 4. . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 271 roÔme to trÐgwno eggegrammèno ston monadiaÐo kÔklo ìpwc sto sq ma 4.2. 1 ) A(0. .

Γ ). e2 = ( 0. Γ ). Γ ) } kai { ( A. Γ. B. Γ ).272 ìpwc sto sq ma 4. ( A. Γ } twn koruf¸n tou trig¸nou.2 (Ed¸ èqoume jewr sei tic summetrÐec upì morf  pinˆkwn wc proc th bˆsh e1 = ( 1. B ) } (bl. Γ ). B ). Sugkekrimèna èqoume thn antistoiqÐa Rα ←→ ( B. Γ. Γ ).15). ( A. B ). Oi klˆseic suzugÐac eÐnai { i }. { ( A. ( B. 0 ).2. apoteleÐtai apì tic metajèseic ( A. Omˆdec Γ A B A B Γ Γ B A B Γ A RβS2S1 A R3 Sα γ B Γ A Γ B B A Γ Sq ma 4. h summetrik  tou omˆda.2. B ) kai S3 ←→ i . B. Rγ ←→ ( A. Γ. B ) kai thn tautotik  metˆjesh i.2. Γ ). Γ ). Rβ ←→ ( A. pou eÐnai h S3 . ( A. S2 ←→ ( A. S1 ←→ ( A. ( A. B. B. B ).2. Γ ). An jewr soume to sÔnolo { A. ( B. Je¸rhma 4. ( A. 4. 1 ) tou R2 ). ParathroÔme t¸ra ìti oi metajèseic twn koruf¸n tou trig¸nou mac dÐnoun tic èxi “jèseic” tou trig¸nou pou mac dÐnoun oi summetrÐec tou.

2. 2. To Ðdio prokÔptei an jewr soume to sq ma 4.4. ìpou α= 1 2 3 4 5 6 7 2 5 3 4 7 6 1 kai β = 1 2 3 4 5 6 7 1 2 4 7 6 3 5 .3 pou sqhmatÐzetai apì tic treic diamèsouc tou trig¸nou γ β α Sq ma 4. β= . Oi epìmenec metajèseic na grafoÔn wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn α= γ= 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 1 2 3 4 5 6 4 5 6 1 2 3 . 1 2 3 4 5 1 3 4 5 2 . Ed¸ h summetrik  omˆda S3 jewreÐtai epÐ tou sunìlou { α. γ }. Prˆgmati.2 1. . paradeÐgmatoc qˆrh èqoume. Ask seic 4.2. h sqèsh suzugÐac metaxÔ metajèsewn antistoiqeÐ sth gnwst  sqèsh omoiìthtac me−1 taxÔ pinˆkwn. 3.summetri¸n. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 273 An jewr soume ton pollaplasiasmì twn 2 × 2 pinˆkwn tìte blèpoume eÔkola ìti apì thn prohgoÔmenh antistoiqÐa metajèsewn .2.3 H omˆda summetrÐac autoÔ tou gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai h Ðdia m' aut  tou isopleÔrou trig¸nou A B Γ (giatÐ ?). DeÐxte ìti to ginìmeno (1 4 5 6)(2 1 5) eÐnai to Ðdio me to ginìmeno (1 6)(2 4 5)(3). β. Rβ Rα Rβ = Rγ = −1 Rα Rβ Rα kai Rα S1 Rα = S2 . Na brejoÔn metajèseic x kai y tètoiec ¸ste xα = β = αy .

τ = ( 2 4) ∈ S5 . b) Poia sÔmbola mènoun stajerˆ apì thn σ ? g) Grˆyte thn σ −1 se ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. DeÐxte ìti an σ(i) = i tìte σ 2 (i) = σ(i). H mia perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa eÐnai antistrèyima mod n kai h ˆllh kathgorÐa perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa den eÐnai antistrèyima mod n. Na brejoÔn oi metajèseic a) στ . n − 1. 6. 4. d) τ στ −1 . Me poiec apì tic metajèseic (1 2 3)(4 5 6)(7 8). 'Otan grˆfoume mia metˆjesh σ ∈ Sn wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn poia eÐnai h ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste σ = σ −1 ? 13. b) τ σ .p. a) DeÐxte ìti o pollaplasiasmìc epÐ α mod n orÐzei mia metˆjesh Pα tou Zn . 'Estw n > 2. τ = (2 3 4 5 6) kai ρ = (1 4 6 3) thc S6 . Gia α = 2 kai n = 9 grˆyte thn antÐstoiqh metˆjesh wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn.kÔkloc deÐxte ìti σ k = i. a) An σ ∈ Sn eÐnai ènac k . g) στ σ −1 . .k. 'Estw σ = (1 2 3)(2 3 4)(3 4 5)(5 6 7)(6 7 8)(7 8 9) sthn S9 . n). JewroÔme to sÔnolo Zn twn akeraÐwn modulo n kai ènan akèraio α. n ∈ N. deÐxte (grˆfontac thn τ wc ginìmeno xènwn kÔklwn) ìti τ N = i. . Pìsa stoiqeÐa èqei h klˆsh suzugÐac sthn S7 pou perièqei thn metˆjesh π = (1 2)(3 4 5)? 11. (1 2 3 4)(5 6)(7 8 9) thc S9 eÐnai suzug c h metˆjesh (1 4 5)(2 3)(6 7 8 9)? 12. 3.(α. 8. 'Estw σ = (2 5 3). deÐxte ìti autoÐ oi kÔkloi katatˆssontai se dÔo kathgorÐec. . .274 4. Na brejeÐ σ ∈ S7 tètoia ¸ste σ −1 (1 3 4 5)σ = (3 4 2 6). (6 7 8)(8 9)(1 2 3 4). . 10. a) Grˆyte thn σ wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo.k. 'Estw σ ∈ Sn . 9.(2. ètsi ¸ste m. ρ−1 τ kai (σρτ )−1 . στ ρ2 . 4.d. MporeÐte apì aut  thn èkfrash na breÐte to mikrìtero jetikì akèraio m tètoion ¸ste αm ≡ 1 mod m? b) Grˆfontac thn Pα wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. Omˆdec 5. b) An τ ∈ Sn kai N = e. n) = 1. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa (1 3 4 5) kai (3 4 2 6) thc S7 eÐnai suzug . στ ρ. 7. UpologÐste tic metajèseic σ −1 . JewroÔme tic metajèseic σ = ( 2 3).

3. An σ eÐnai ènac n-kÔkloc thc Sn . . . . n ) ∈ Sn eÐnai oi dunˆmeic thc σ . . n − 1. pou èqoun thn idiìthta σ σ = σ σ gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn . . 16. .k. 4. 17. n) kai M < N . n jetikoÐ akèraioi. 14. m 15. apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  metˆjesh i. DeÐxte ìti an n ≥ 3 tìte to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn .(2. 'Estw m. tìte deÐxte ìti h σ m eÐnai to ginìmeno m n xènwn anˆ dÔo kÔklwn m kouc .p.4. 'Estw G omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai G1 = { σ ∈ G | σ(1) = 1 }. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 275 g) An N = e. .2. Upojètoume ìti o m diaireÐ ton n. deÐxte ìti upˆrqei mia metˆjesh τ thc Sn gia thn opoÐa isqÔei τ M = i. DeÐxte ìti ta mìna stoiqeÐa thc Sn pou metatÐjentai me th metˆjesh σ = ( 1 2 . DeÐxte ìti h G1 eÐnai epÐshc mia omˆda metajèsewn.

). 'Ena ˆllo shmantikì parˆdeigma. (B). metˆ ton 190 ai¸na. (Γ) kai (∆). pou eÐnai ìmoia me ta prohgoÔmena. (Γ) kai (∆). kai C twn rht¸n.l. tìte to onomˆzoume prosjetik  omˆda twn akeraÐwn ). An jewr soume touc n × n antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì èna s¸ma K .3 Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn H melèth twn omˆdwn summetrÐac kai omˆdwn metajèsewn pou prohg jhke basÐsthke sto gegonìc ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa (apeikonÐseic) σ kai τ aut¸n upˆrqei ènac trìpoc sunduasmoÔ twn (h sÔnjesh apeikonÐsewn) σ τ . 'Etsi proèkuye o sugqronoc orismìc thc ènnoiac thc omˆdac pou ofeÐletai ston majhmatikì Arthur Cayley. pou ja mac apasqol sei kai sta epìmena. Autìc o trìpoc sunduasmoÔ ikanopoieÐ tic tèssereic jemelei¸deic idiìthtec (A). To Ðdio isqÔei. h melèth touc ja mporoÔse (kat' arq n) na antimetwpisteÐ eniaÐa dÐnontac èmfash mìno stic tèssereic idiìthtec (A). Ektìc apì tic omˆdec summetrÐac kai metajèsewn upˆrqoun kai ˆlla shmantikˆ sÔnola pou ta stoiqeÐa touc sunduˆzontai me tètoio trìpo pou na ikanopoiountai autèc oi tèssereic basikèc idiìthtec.276 4. Me thn exèlixh twn Majhmatik¸n.10). gia ta sÔnola Q.p. (Γ) kai (∆). Omˆdec 4. tìte to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn ikanopoieÐ tic idiìthtec (A). Ac shmeiwjeÐ ìti o pr¸toc pou kajièrwse ton ìro omˆda  tan o E. 2 Sta prohgoÔmena paradeÐgmata parathroÔme ìti o trìpoc pou sunduˆzontai Mia polÔ sobar  èreuna sqetikˆ me thn proèleush thc ènnoiac thc omˆdac dÐnetai sto biblÐo tou Hans Wussing [32] . (blèpe Parˆgrafo 4. Galois to 1827 ìtan anakˆluye tic omˆdec metajèsewn mèsw twn opoÐwn apèdeixe thn mh epilusimìthta me rizikˆ twn algebrik¸n exis¸sewn bajmoÔ megalutèrou   Ðsou tou 5. To sÔnolo autì onomˆzetai Genik  Grammik  Omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K kai sumbolÐzetai me GLn (K). wc proc thn prìsjesh. Merikˆ apì autˆ eÐnai ta ex c: To sÔnolo Z twn akeraÐwn arijm¸n. (Γ) kai (∆) kai adiafor¸ntac afenìc gia to eÐdoc twn stoiqeÐwn tou sunìlou (dhlad  an apoteleÐtai apì apeikonÐseic. twn klˆsewn upoloÐpwn mod n.p. EpÐshc sta prohgoÔmena kefˆlaia h prìsjesh pou orÐsjhke sto sÔnolo Zn . pragmatik¸n kai migadik¸n arijm¸n antÐstoiqa. 2 . Ed¸ o trìpoc sunduasmoÔ x y dÔo akeraÐwn x kai y eÐnai h gnwst  prìsjesh x + y . R. eÐnai to ex c. (B). (B). (B). pÐnakec k. ikanopoieÐ tic tèssereic basikèc idiìthtec (A).l. ègine antilhptì ìti gia ìla ta majhmatikˆ sust mata.) kai afetèrou gia to eÐdoc tou trìpou sunduasmoÔ twn stoiqeÐwn (dhlad  an eÐnai h sÔnjesh apeikonÐsewn   h prìsjesh arijm¸n   o pollaplasiasmìc pinˆkwn k. arijmoÔc. ('Otan meletˆme to sÔnolo Z wc proc thn prìsjesh.

y ∈ G. onomˆzetai prˆxh epÐ tou G. Gia parˆdeigma. eÐnai dunatìn gia thn prˆxh na qrhsimopoieÐtai ˆlloc ìroc kai ˆlloc sumbolismìc.1 Orismìc. dhlad  an x eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo miac omˆdac. To Ðdio eÐdame ìti isqÔei kai gia ta stoiqeÐa pou anafèrontai sth deÔterh idiìthta. Kˆje tètoia apeikìnish f : G × G −→ G. an A.2.1 . an ikanopoioÔntai oi ex c idiìthtec. y ) = x ◦ y . y ∈ G. 1. h opoÐa ikanopoieÐ thn . dhlad  isqÔei h prosetairistik  idiìthta. 2. ja lème ìti to G eÐnai omˆda.3. 4. z ∈ G isqÔei x ◦ ( y ◦ z ) = ( x ◦ y ) ◦ z . Sunep¸c egeÐretai to er¸thma: MporoÔn oi dÔo pr¸tec idiìthtec tou prohgoÔmenou orismoÔ na aplousteujoÔn? dhlad  na antikatastajoÔn apì ˆllec asjenèsterec? H apˆnthsh eÐnai jetik  kai dÐnetai sto epìmeno je¸rhma. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 277 ta stoiqeÐa tou en lìgw sunìlou G kajorÐzetai apì mia apeikìnish apì to G×G sto G. pollèc forèc. Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste gia kˆje x ∈ G na isqÔei x ◦ e = e ◦ x = x. Gia kˆje x ∈ G. Ed¸ ja jèlame na epishmˆnoume ìti se mÐa omˆda genikˆ isqÔei x◦y = y◦x. antÐ na lème ìti èna sÔnolo G eÐnai omˆda wc proc mia prˆxh. gia kˆje x. tìte upˆrqei monadikì y tètoio ¸ste x y = y x = e.4. Merikèc forèc. Gia kˆje x. EpÐshc. ap' autèc twn paradeigmˆtwn. ìtan anaferìmaste se sugkekrimènec omˆdec. upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste x ◦ y = y ◦ x = e.3. An se mÐa omˆda G isqÔei x y = y x gia kˆje x. f ( x. 'Etsi gia thn prosjetik  omˆda twn akeraÐwn to ìnoma thc prˆxhc eÐnai ”prìsjesh” kai o sumbolismìc x + y . B eÐnai dÔo antistrèyimoi pÐnakec tìte genikˆ èqoume A B = B A. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prˆxh f : G × G −→ G. to opoÐo ja sumbolÐzoume x y (paraleÐpontac to sÔmbolo ◦). ìtan den upˆrqei kÐndunoc sÔgqushc. gia thn opoÐa grˆfoume f ( x. allˆ ìti autì eÐnai kai monadikì.3. SunhjÐzetai gia thn prˆxh na qrhsimopoioÔme ton ìro “pollaplasiasmìc” kai gia to apotèlesma x ◦ y . ton ìro “ginìmeno”. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn idiìthta 1. y ) = x y . ìpwc anafèroume kai sto Parˆrthma 6.3. y.2 Je¸rhma. 'Ena sÔnolo G lème ìti èqei th dom  miac omˆdac   aplˆ ìti eÐnai mia omˆda wc proc mia prˆxh f : G × G −→ G. 3. Se ìla ta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ìqi mìno upˆrqei èna stoiqeÐo e pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ 4. 4. tìte h omˆda ja lègetai metajetik    Abelian .

gia kˆje x ∈ G. Mˆlista autì eÐnai monadikì. upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z kai w tètoia ¸ste x z = e kai w x = e. epilèxoume diaforetikì sumbolismì. to monadikì y ∈ G gia to opoÐo isqÔei x y = y x = e onomˆzetai antÐstrofo tou x kai sumbolÐzetai me x−1 . EpÐshc an x ∈ G. dhlad  (x−1 )−1 = x. afoÔ an up rqe kai èna ˆllo s ∈ G tètoio ¸ste x z = x s. y ∈ G upˆrqei èna z . 'Ara e1 = e2 . lìgw thc 4α . AntÐstrofa. gia kˆje x ∈ G. 4. Sunep¸c apì thn prosetairistikìthta èqoume z e1 = (w x) e1 = w (x e1 ) = w x = z . gia kˆje y ∈ G. Sunep¸c. upˆrqei èna monadikì stoiqeÐo e1 tètoio ¸ste x e1 = x. diìti (x y) (y −1 x−1 ) = x (y (y −1 x−1 )) = x (y y −1 x−1 ) = x(e x−1 ) = x x−1 = e. gia kˆje x ∈ G onomˆzetai oudètero   tautotikì   monadiaÐo stoiqeÐo thc omˆdac kai sto ex c genikˆ ja to sumbolÐzoume me 1 ektìc ean. w ∈ G tètoia ¸ste 4α x z = y kai 4β w x = y. 'Ara to sÔnolo G eÐnai omˆda. an z ∈ G. gia kˆje z ∈ G. ètsi ¸ste x z = y . . dhlad  x z = z x = e. EpÐshc parathroÔme ìti to antÐstrofo stoiqeÐo tou ginomènou x y dÔo stoiqeÐwn thc G eÐnai to y −1 x−1 . Sunep¸c to antÐstrofo tou x−1 eÐnai to x. 'Ara isqÔei h idiìthta 4α . èqoume x (z y) = (x z ) y = e y = y . H idiìthta 4β apodeikÔetai me ton Ðdio trìpo. upˆrqei monadikì z ∈ G pou ikanopoieÐ th deÔterh idiìthta tou orismoÔ. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa x. opìte. Tìte lìgw thc 2. gia kˆje z ∈ G. y ∈ G upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z. gia kˆje x ∈ G. Upojètoume ìti isqÔei h 4. Gia to stoiqeÐo autì isqÔei z e1 = z . Apìdeixh. Opìte apì th sqèsh z e1 = z gia z = e2 èqoume e2 e1 = e2 kai apì th sqèsh e2 z = z gia z = e1 èqoume e2 e1 = e1 . tìte ja eÐqame z = e z = (z x) z = z (x z) = z (x s) = (z x) s = e s = s. lìgw thc 4. Opìte èqoume ìti z = w. Tìte gia y = x. Epomènwc gia x. to z = z y . apì thn 4β èqoume ìti gia to x kai z upˆrqei monadikì w ∈ G ètsi ¸ste w x = z . To sÔnolo G eÐnai omˆda an kai mìno an ikanopoieÐtai h ex c idiìthta. Prˆgmati. Oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ thc omˆdac mporoÔn na aplousteujoÔn akìmh perissìtero. Me ton Ðdio trìpo apodeiknÔetai h Ôparxh kai h monadikìthta enìc stoiqeÐou e2 thc G tètoiou ¸ste e2 z = z . T¸ra gi' autì to stoiqeÐo e.278 4. Omˆdec prosetairistik  idiìthta. 'Estw x ∈ G. Dhlad  (x y)−1 = y −1 x−1 . 'Estw èna stoiqeÐo e ∈ G gia to opoÐo isqÔei e x = x e = x. upojètoume ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ. To monadikì stoiqeÐo e ∈ G me thn idiìthta e x = x e = x. upˆrqei z ∈ G tètoio ¸ste x z = e = z x. se eidikèc peript¸seic. afoÔ w (x z) = w e = w kai (w x) z = e z = z . Dhlad  upˆrqei èna monadikì e ∈ G pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ.

kai af netai wc ˆskhsh. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai 4. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 279 mèsw miac prˆxhc f : G × G −→ G. Se diaforetik  perÐptwsh lème ìti h G eÐnai ˆpeirh.3 Je¸rhma. en¸ oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn. Ta sÔnola Q× = Q { 0 }. To pl joc twn stoiqeÐwn miac omˆdac G to sumbolÐzoume me | G | kai to onomˆzoume tˆxh thc G. Epilèxame autèc tic omˆdec pr¸ton diìti h kˆje mÐa apì autèc parousiˆzei endiafèrousec xeqwristèc idiìthtec kai deÔteron diìti autèc sugkatalègontai metaxÔ twn omˆdwn oi opoÐec emfanÐzontai se diˆfora probl mata twn Majhmatik¸n. Me ˆlla lìgia ston Orismì 4. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. parìmoia me thn prohgoÔmenh.3. gia kˆje x ∈ G. thc QhmeÐac kai ˆllwn episthm¸n. 1') Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste e x = x. twn pragmatik¸n kai twn migadik¸n eÐnai ˆpeirec omˆdec. en¸ ja arkoÔse na apait soume na èqei mìno mÐa orj  gwnÐa. oi omˆdec Zn kai Sn eÐnai peperasmènec me tˆxeic n kai n! antÐstoiqa. Apìdeixh H apìdeixh eÐnai teqnik .4. 4. R× = R { 0 } kai C× = C { 0 } apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton .3. Sta epìmena paradeÐgmata parajètoume diˆforec sugkekrimènec omˆdec. Entel¸c anˆloga sunhjÐzoume na lème ìti to tetrˆgwno eÐnai ènac rìmboc pou èqei kai tic tèssereic gwnÐec tou orjèc. arkeÐ na deÐxoume thn Ôparxh afenìc enìc “aristeroÔ” oudetèrou stoiqeÐou e ∈ G ( dhlad  e x = x gia kˆje x ∈ G ) kai afetèrou thn Ôparxh enìc “aristeroÔ” antistrìfou x−1 gia kˆje x ∈ G ( dhlad  x−1 x = e ). twn rht¸n. h opoÐa ikanopoieÐ thn prosetairistik  idiìthta. To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn sun jh prìsjesh arijm¸n den apoteleÐ omˆda afoÔ den upˆrqoun antistrèyima stoiqeÐa. f (( x. thc Fusik c. 1.5 ParadeÐgmata.1 upˆrqoun perissìterec plhroforÐec gia ton trìpo me ton opoÐo sunduˆzontai ta stoiqeÐa thc G ap' ìti qreiˆzetai. To Ðdio isqÔei gia to sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n Z me prˆxh ton pollaplasiasmì.4 Parat rhsh. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn 1'). 2') Gia kˆje x ∈ G upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste y x = e. y )) = x y . gia kˆje fusikì arijmì .3. 4. To Ðdio eÐnai kai h diedrik  omˆda Dn me tˆxh 2n. 'Otan h tˆxh thc G eÐnai peperasmènh lème ìti h G eÐnai peperasmènh omˆda.3. eÐnai ìmˆda. Gia parˆdeigma.3. To sÔnolo eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac lèei ìti an jèloume na elègxoume an èna sÔnolo G.

β ∈ R 0 0 me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn den eÐnai omˆda. Tìte to uposÔnolo H = { 2. 6. Prˆgmati. an a ∈ H ∩ U ( Zm ). Omˆdec pollaplasiasmì. Allˆ tìte b ∈ U ( Zm ). to monadiaÐo stoiqeÐo 1 thc U ( Zm ) an kei sthn H . 2. ènac pÐnakac A an kei sthn GLn (R) an kai mìno an h orÐzousa | A | tou A an kei sthn omˆda U (R). gia kˆje b ∈ H . α. To sÔnolo ìlwn twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c α β . −1 }. 21 } eÐnai mia pollaplasiastik  omˆda me oudètero stoiqeÐo to 9. Tèloc ac shmeiwjeÐ ìti. afoÔ to b eÐnai antistrèyimo kai sunep¸c H ⊆ U ( Zm ). gia to daktÔlio twn akeraÐwn èqoume GLn (Z) = { A ∈ Mn (Z) me | A | = ±1 } kai gia ton daktÔlio Zm twn akeraÐwn mod m èqoume GLn (Zm ) = { A ∈ Mn (Zm ) | A | ∈ U (Zm ) }. 9. tìte gia kˆpoio jetikì akèraio n èqoume an = 1 sthn U ( Zm ). Gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. an èqoume ton daktÔlio Z twn akeraÐwn. tìte H ∩ U ( Zm ) = ∅   H ⊆ U ( Zm ) .280 4. èstw m = 26. 16. 14. afoÔ 0 0 . en¸ an o R eÐnai èna s¸ma. tìte to sÔnolo U (R) twn antistreyÐmwn stoiqeÐwn ( wc proc ton pollaplasiasmì tou daktulÐou ) apoteleÐ omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì tou daktulÐou kai onomˆzetai pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou. tìte ektìc apì thn pollaplasiastik  omˆda U (R). An o R eÐnai daktÔlioc me monˆda. tìte U (Z) = { 1. ìpou adj A eÐnai o prosarthmènoc pÐnakac tou A ). T¸ra. tìte U (R) = R { 0 } = R× . Profan¸c h tˆxh thc GLn (Z) eÐnai ˆpeirh (giatÐ?). 18. en¸ h tˆxh thc GLn (Zm ) eÐnai peperasmènh (giatÐ?). h exÐswsh b x = 1 èqei lÔsh. eÐnai dunatìn na upˆrqoun kai ˆlla uposÔnola tou sunìlou R { 0 } pou na apoteloÔn omˆdec wc proc ton pollaplasiasmì tou R. ParadeÐgmatoc qˆrh. Gia parˆdeigma. An m = 24. H omˆda U ( Mn (R)) eÐnai h genik  grammik  omˆda GLn (R). Diìti gia ènan α β pÐnaka upˆrqoun perissìtera apì èna aristerˆ oudètera. an R = Zm kai H eÐnai èna tètoio uposÔnolo. An R eÐnai ènac daktÔlioc me monˆda. 20. 24 } eÐnai mia tètoia omˆda me oudètero stoiqeÐo to 14. an R eÐnai enac daktÔlioc me monˆda. tìte to H = { 3. kaj¸c an ∈ H . ( Autì prokÔptei apì th gnwst  sqèsh A (adj A) = (adj A) A = | A | In . tìte mporoÔme na jewr soume ton daktÔlio Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì ton R. tìte o R wc proc thn prìsjesh eÐnai Abelian  omˆda. 12. 15. Allˆ kai ta sÔnola Q× 0 kai R× 0 twn jetik¸n rht¸n > > kai pragmatik¸n antÐstoiqa apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton pollaplasiasmì. An R eÐnai ènac daktÔlioc. An epiplèon o R eÐnai metajetikìc. 8. 10. epeid  h H eÐnai omˆda. 22. 4.

(Upˆrqoun dexiˆ oudètera?) 3. An antÐ thc prˆxhc ∗ jewr soume thn prˆxh . 4. ìti isqÔei h prosetairistik  idiìthta A (B Γ) = (A B) Γ. èqoume parathroÔme ìti α β 1 x 0 0 0 0 281 1 x 0 0 α αx 0 0 α β 0 0 = α β 0 0 . . To kenì sÔnolo ∅ eÐnai to tautotikì stoiqeÐo wc proc aut  thn prˆxh. allˆ den upˆrqei dexiì oudètero stoiqeÐo. EpÐshc ed¸ parathroÔme ìti upˆrqei monadikì aristerì oudètero stoiqeÐo (to shmeÐo O). ètsi ¸ste to O A Γ B na eÐnai èna parallhlìgrammo ( dhlad  na isqÔei −→ − −→ − −→ − O Γ = O A + O B . Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn gia kˆje x ∈ R. Gia kˆje dÔo shmeÐa A. Epiplèon = . afou eÔkola diapist¸noume ìti h prˆxh den eÐnai prosetairistik . Gia kˆje A.4. ìpou to shmeÐo A B = Γ orÐzetai na eÐnai to shmeÐo tou ètsi ¸ste to O A B Γ na eÐnai parallhlìgrammo. (Genikˆ kˆje dianusmatikìc q¸roc V epÐ enìc s¸matoc me prˆxh thn prìsjesh eÐnai mÐa Abelian  omˆda). tìte to den eÐnai omˆda. To me thn prˆxh ∗ ousiastikˆ eÐnai o dianusmatikìc q¸roc R2 kai h prˆxh ∗ eÐnai h prìsjesh dianusmˆtwn. afoÔ A A = ∅. B ∈ jewroÔme to shmeÐo A ∗ B = Γ.3. apì ta diagrˆmmata tou Venn. B ∈ P(X) jewroÔme thn prˆxh A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B) (th legìmenh summetrik  diaforˆ tou A kai B ). To antÐstrofo enìc uposunìlou A tou X eÐnai to Ðdio to A. 'Estw P(X) to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn enìc sunìlou X (dhlad  to dunamosÔnolo tou X ). To sÔnolo me prˆxh thn ∗ eÐnai omˆda. 'Estw to sÔnolo twn shmeÐwn enìc epipèdou kai O èna stajerì shmeÐo tou. EÔkola mporoÔme na diapist¸soume.

pou apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec me stoiqeÐa apì to K pou èqoun orÐzousa Ðsh me 1. wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai omˆda (Parat rhsh 4. arkeÐ to ginìmeno σ1 σ2 ∈ G. Genikˆ. B ∈ H den eÐnai kat anˆgkh omˆda wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn.5). tìte to sÔnolo autì eÐnai mÐa omˆda. wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. ja to onomˆzoume grammik  omˆda epÐ tou s¸matoc K . 5. tìte h tˆxh thc omˆdac X (X) eÐnai 2|X| =| P(X) | (giatÐ?). gia kˆje σ1 . Paradeigmatoc qˆrh to uposÔnolo thc GLn (Q) pou apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc den eÐnai omˆda. σ2 ∈ G. (Shmei¸noume ìti thn omˆda O2 (R) thn èqoume  dh sunant sei sthn 1η . en¸ to antÐstrofì thc XA eÐnai h Ðdia h XA . Ac jewr soume t¸ra antÐ tou sunìlou P(X) to sÔnolo X (X) twn qarakthristik¸n sunart sewn twn uposunìlwn tou X .282 4.2. 'Ena ˆllo parˆdeigma grammik c omˆdac eÐnai h legìmenh orjog¸nia omˆda. tìte. An ìmwc pˆroume to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai orÐzousa Ðsh me ±1. 'Etsi blèpoume ìti gia na eÐnai èna mh kenì uposÔnolo G thc Sn omˆda wc proc th sÔnjesh metajèsewn. Dhlad  èqoume / XA B (x) = XA (x) + XB (x). èna uposÔnolì thc H to opoÐo eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. 'Eqoume  dh dei ìti mia omˆda metajèsewn G bajmoÔ n. An ìmwc jewr soume th genik  grammik  omˆda GLn (K) epÐ enìc s¸matoc K . B ∈ P(X). thn opoÐa sumbolÐzoume me SLn (K). Omˆdec Sunep¸c to P(X) eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. an èna uposÔnolo H thc GLn (K) eÐnai omˆda. afoÔ XA + XA = X∅ . Sunep¸c XA (x) + XB (x) = 0 an x ∈ A B . EpÐshc XA (x) + XB (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai x ∈ B   x ∈ A kai / / x ∈ B . EÔkola blèpoume ìti to oudètero stoiqeÐo eÐnai h qarakthristik  sunˆrthsh tou kenoÔ sunìlou X∅ . An to sÔnolo X eÐnai peperasmèno. dhlad  isqÔei A B ∈ H gia kˆje A. tìte XA (x) + XB (x) = 1 mod 2 an x ∈ A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B). ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 1. ParathroÔme ìti an A. pou sumbolÐzetai me On (K) kai apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec A me stoiqeÐa apì to K pou ikanopoioÔn th sqèsh A−1 = AT . H qarakthristik  sunˆrthsh enìc uposunìlou A tou X orÐzetai na eÐnai h sunˆrthsh XA : X −→ Z2 me XA (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai XA (x) = 1 mod 2 / an x ∈ A. autì eÐnai h omˆda GLn (Z). 'Ena shmantikì parˆdeigma miac tètoiac omˆdac eÐnai h legìmenh eidik  grammik  omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K . Autì deÐqnei ìti an sto sÔnolo twn qarakthristik¸n sunart sewn orÐsoume mÐa prìsjesh XA ⊕ XB = XA B .

JewroÔme to sÔnolo twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c 1 −v L(v) = q 1 u2 . ±A. Sunep¸c to b a sÔnolo H { 0 } me prˆxh twn pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda pou den eÐnai Abelian . b ∈ −¯ a b ¯ C. 6.3. an h = 0. B .4. O daktÔlioc H mporeÐ na jewrhjeÐ wc ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. o mìnoc mh antistrèyimoc pÐnakac aut c a1 b1 thc morf c eÐnai o mhdenikìc pÐnakac. 'Estw H to sÔnolo twn pinˆkwn thc morf c h = 283 a b . Γ = 0 i i 0 eÐnai mia bˆsh tou H wc proc to s¸ma twn pragmatik¸n arijm¸n. B = 0 1 −1 0 . h legìmenh omˆda twn quaternions. ìpou I = 1 0 0 1 . 7. EpÐshc an h1 = kai ¯ ¯ −b1 a1 ¯ a1 a2 − b1 b2 a1 b2 + b1 a2 ¯ a2 b2 h2 = . tìte h1 h2 = ∈ ¯ a2 ¯ −b2 ¯ −a1 b2 + b1 a2 a1 a2 − b1 b2 ¯ a −b ¯ 1 H . ParathroÔme ìti: A2 = B 2 = Γ2 = −I. ParathroÔme ìti. epeid  h orÐzousa tou parapˆnw pÐnaka eÐnai Ðsh me | a |2 + | b |2 . ±Γ } wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda. B Γ = A. tìte 1 0 i 0 0 1 0 i h = a1 + a2 + b1 + b2 kai 0 1 0 −i −1 0 i 0 ˆra to sÔnolo { I . A Γ = −B . ParathroÔme ìti L(0) = q 1 2 1− u2 c 1 0 0 1 kai L(v)−1 = u+v v 1+ u2 c 1 v c2 v 1 . ±B. A B = Γ. An jewr soume wc prˆxh thn prìsjesh pinˆkwn. Γ }. tìte h−1 = |h| ¯ ∈ H . tìte to H eÐnai mia Abelian  omˆda. A = i 0 0 −i . Γ B = −A. to sÔnolo Q8 = { ±I. A . Epiplèon. An a = a1 + a2 i kai b = b1 + b2 i. a. Dhlad  to H èqei ìlec tic idiìthtec enìc s¸matoc ektìc thn idiìthta thc antimetajetikìthtac wc proc ton pollaplasiasmì. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn parˆgrafo ). eÐnai ìpwc lème ènac daktÔlioc me diaÐresh   èna mh metajetikì s¸ma. . Epiplèon. v ∈ R. ìpou c eÐnai mÐ− cv2 1 1− 2 c a jetik  stajerˆ. Γ A = B kai B A = −Γ. | v | < c. Epiplèon isqÔei L(u) L(v) = L(w) ìpou w = .

'Ena tètoio stoiqeÐo thc Eν lègetai prwtarqik  ν−osth rÐza thc monˆdac. . dhlad  eÐnai oi rÐzec ν − 1.p. . (Blèpe sqetikˆ to biblÐo Classical Mechanics tou H. . Autˆ ta uposÔnola Eν . . . eÔkola blèpoume ìti to mikrìtero apì ta ni . Sunep¸c upˆrqoun φ(ν) prwtarqikèc rÐzec thc monˆdac (ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler). Lambˆnontac to m = e. tìte kˆje stoiqeÐo thc Eν eÐnai thc morf c (e ν i )s . EÐnai eÔkolo na doÔme ìti to sÔnolo Eν eÐnai mia omˆda tˆxhc ν wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. . . . EÐnai gnwstì ìti autèc eÐnai thc 2πk morf c e ν i . ìpou k3 ≡ (k1 + k2 ) (mod ν). . kaj¸c epÐ2πk shc e0 = 1 ∈ Eν kai e− ν i ∈ Eν . .284 4. Omˆdec Sunep¸c to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì twn pinˆkwn eÐnai mia ˆpeirh Abelian  omˆda. Epeid  to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou S eÐnai kai autì stoiqeÐo tou S . . . . 'Ara èqoume 2 ν ìti ta ν stoiqeÐa tou S eÐnai ta z1 . tìte eÔkola blèpoume ìti upˆrqei k ∈ Z me z k = 1. z1 . dhlad  tic migadikèc rÐzec tou poluwnÔmou xν − 1. . èstw to n1 . . . i = 1. k = 0. H omˆda aut  lègetai omˆda tou Lorenz kai paizei shmantikì rìlo sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac. Sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac h taqÔthta tou kinhtoÔ wc proc to au+v kÐnhto sÔsthma ( O X ) eÐnai h w = 1+ u v . . diaireÐ ta upìloipa ni . dhlad  h omˆda twn metasqhmatism¸n pou diathroÔn touc nìmouc thc ìtan metabaÐnoume apì èna sÔsthma suntetagmènwn se èna ˆllo. Gewmetrikˆ mporoÔme na parast soume tic ν− ostèc rÐzec tou x thc monˆdac me ta shmeÐa zi . . gia kˆpoio s = 0. Prˆgmati. ParathroÔme ìti an o k eÐnai pr¸toc 2πk proc ton ν . e m2 . ν ∈ N exantloÔn ìla ta peperasmèna uposÔnola thc pollaplasiastik c omˆdac C× pou eÐnai pollaplasiastikˆ kleistˆ. H omˆda tou Lorenz eÐnai h c2 “omˆda summetri¸n” tou kìsmou thc Eidik c JewrÐac thc Sqetikìthtac. 'Ena kinhtì M èqei taqÔthta v wc proc to kinoÔmeno sÔsthma anaforˆc ( O X ). an S eÐnai èna tètoio sÔnolo kai z èna stoiqeÐo tou. . O tÔpoc u+v w = 1+ u v eÐnai “o nìmoc prìsjeshc twn taqÔt twn” tou Einstein kai h fusik  shmasÐa tou eÐnai h ex c: JewroÔme ton ˆxona twn x me arq  O san stajerì sÔsthma anaforˆc ki ènan ˆllo ˆxona x me arq  O na olisjaÐnei epÐ tou pr¸tou me stajerˆ taqÔthta u. e mν i ta stoiqeÐa tou S . Goldstein [10]). . 'Estw e m1 . . . . 8. . mν ) ta stoiqeÐa tou S èqoun th morf  z1 = e m i . . JewroÔme to sÔnolo Eν twn ν−ost¸n riz¸n thc monˆdac. ( m1 . . . z1 = 1. z2 = e m i . ν − 1. zν = e m i . . afoÔ e ν i · e ν i = e ν i . Dhlad  to S apoteleÐtai apì ν diakekrimènec rÐzec thc monˆdac. ν −1 (giatÐ ?).k. ν pˆnw se èna kÔklo aktÐnac 1 ètsi ¸ste dÔo diadoqikˆ shmeÐa na brÐskontai se apìstash katˆ gwnÐa 2πn1 2πn2 2πnν 2πk1 i 2πk2 i 2πkν 2πk1 2πk2 2πk3 c2 .

6 Je¸rhma. tìte 1. c ∈ G. gn ∗n rn ) eÐnai. G2 . profan¸c. . . . ∞ ν =1 Eν . Sta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ikanopoioÔntai idiìthtec anˆlogec me basikèc idiìthtec twn akeraÐwn arijm¸n. Ja doÔme ìti autèc isqÔoun genikˆ se kˆje omˆda. . . . h ènwsh eÐnai omˆdec. . 'Estw G1 . Gn omˆdec me antÐstoiqec prˆxeic ∗1 . i ≥ 0 } me prˆxh thn prìsjesh rht¸n arijm¸n β eÐnai Abelianèc omˆdec. g2 . r2 . . . c a = c b ⇐⇒ a = b. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 285 θ = 2πk (blèpe to epìmeno sq ma). JewroÔme to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gn . g2 ∗2 r2 . . b. . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. .3. ìpwc prokÔptei apì thn gewmetrik  ν parˆstash twn migadik¸n arijm¸n. . . . An a. a c = b c ⇐⇒ a = b kai 2. 10. .3. gn ) ∗ ( r1 . . to opoÐo me prˆxh ( g1 . . Ta sÔnola Qp = { α ∈ Q | p β } kai β Qp = { α ∈ Q | β = pi . z1 3 2 zi+1 zν zθ θ i EpÐshc. Gn . ∗2 . ∗n . 'Estw G mÐa omˆda. rn ) = ( g1 ∗1 r1 . kaj¸c kai to sÔnolo { z ∈ C | | z | = 1 } 9. 4. . G2 . . Mia pr¸th idiìthta eÐnai aut  thc diagraf c. . . .4. . mia omˆda kai onomˆzetai eujÔ ginìmeno twn G1 . .

Sunep¸c kˆje h ∈ G mporeÐ na grafeÐ sth morf  h = g gi gia kˆpoio i = 1. . tìte h prosetairistikìthta isqÔei. Dhlad  ìpou kai na bˆloume tic parenjèseic sto ginìmeno tessˆrwn stoiqeÐwn paÐrnoume to Ðdio stoiqeÐo. a2 . . . . ìpwc epÐshc kai oi idiìthtec (1) kai (2). c ∈ G èqoume sumbolÐsei to ginìmeno a(bc) me abc pou lìgw thc prosetairistikìthtac isoÔtai me (ab)c. 'Estw G èna peperasmèno sÔnolo. sto sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn prìsjesh pou eÐnai prosetairistik . g2 .5 (1). Omˆdec Apìdeixh. Genikìtera. An g eÐnai èna tuqaÐo stoiqeÐo tou G. isqÔoun oi (1) kai (2). g g2 .286 4. Tìte to G mazÐ me mÐa prosetairistik  prˆxh epÐ twn stoiqeÐwn tou eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec (1) kai (2) tou Jewr matoc 4. Autì shmaÐnei ìti h exÐswsh g x = h èqei monadik  lÔsh gia kˆje g. . .3. afoÔ isqÔei h ex c 4. T¸ra gia tèssera stoiqeÐa a. afoÔ o antÐstrofoc enìc tètoiou pÐnaka eÐnai ènac pÐnakac pou ta stoiqeÐa tou den eÐnai. Gia na  tan omˆda. tìte ta stoiqeÐa g g1 . 'Ara. .2 . lìgw thc (2). .3. 2. 'Estw G = { g1 . . gia n stoiqeÐa a1 . isqÔoun oi (1) kai (2). Prˆgmati. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh.7 Prìtash. gi = gj . . .6. Sunep¸c èqei nìhma na sumbolÐsoume to a((bc)d) me abcd. an ∈ G orÐzoume to ginìmeno a1 a2 · · · an me ton ex c epagwgikì trìpo: gia n = 0 autì . Gia peperasmèna sÔnola tètoia paradeÐgmata den eÐnai dunatìn na upˆrqoun. EpÐshc an jewr soume to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me orÐzousa diˆforh tou mhdenìc kai stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. sÔmfwna me to Je¸rhma 4. Gia trÐa stoiqeÐa a. g gn eÐnai ìla ta stoiqeÐa tou G. . d ∈ G èqoume a((bc)d) = a(b(cd)) = (ab)(cd) = a(bc)d = ((ab)c)d. To antÐstrofo eÐnai profanèc. Ta dÔo prohgoÔmena paradeÐgmata gia ta opoÐa den isqÔei to antÐstrofo tou Jewr matoc anafèrontai se ˆpeira sÔnola. allˆ to N den eÐnai omˆda. prokÔptei a = b. Gia parˆdeigma. Dhlad  an se èna sÔnolo G. 'Omoia h exÐswsh x g = h èqei monadik  lÔsh sto G. Dunˆmeic 'Estw t¸ra G mia omˆda. . . an g gi = g gj tìte. . ja èprepe na perioristoÔme stouc pÐnakec me orizousa ±1. . gn }.3. Pollaplasiˆzontac thn a c = b c apì ta dexiˆ me c−1 (antÐstoiqa thn c a = c b apì ta aristerˆ). Apìdeixh. c. kat anˆgkh akèraioi arijmoÐ.3. b. To antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei genikˆ. lìgw thc prosetairistik c idiìthtac. to G me thn en lìgw prˆxh eÐnai omˆda. tìte to G me thn prˆxh aut  den eÐnai anagkastikˆ omˆda. Upojètoume ìti isqÔoun oi (1) kai (2). n. ìpwc èqoume dei sto Parˆdeigma 4. h ∈ G. b. Allˆ to sÔnolo autì den eÐnai omˆda.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

287

eÐnai to oudètero stoiqeÐo e kai jewr¸ntac ìti èqoume orÐsei gia kˆje m < n to ginìmeno a1 a2 · · · am , orÐzoume to a1 a2 · · · an = (a1 a2 · · · an−1 )an . MporeÐ na deiqjeÐ ìti to ginìmeno autì eÐnai Ðdio me me to ginìmeno b1 b2 · · · bk , ìpou b1 = a1 · · · as1 −1 , b2 = as1 · · · as2 −1 , . . . , bk = ask · · · an , ìpou 1 ≤ s1 ≤ s2 ≤ · · · ≤ sk ≤ n (blèpe Parˆrthma 6.2). An h G eÐnai Abelian  omˆda tìte profan¸c isqÔei a1 a2 · · · an = aσ(1) aσ(2) · · · aσ(n) gia kˆje metˆjesh σ twn 1, 2, . . . , n. 'Eqontac orÐsei epagwgikˆ to ginìmeno a1 a2 · · · an , sthn perÐptwsh pou ìla ta ai eÐnai Ðsa proc èna stoiqeÐo a ∈ G, tìte to ginìmeno autì sumbolÐzetai me an kai lègetai n-ost  dÔnamh tou a (an h prˆxh eÐnai h prìsjesh, tìte autì to stoiqeÐo sumbolÐzetai me n a kai lègetai n-ostì pollaplˆsio tou a). 'Etsi èqoume

a0 = e, a1 = a, am+n = am an , am n = (am )n
gia kˆje m, n ∈ N. (Qrhsimopoi¸ntac ton prosjetikì sumbolismì, oi prohgoÔmenec sqèseic grˆfontai wc ex c, 0 a = 0, 1 a = a, (m + n) a = m a + n a, (m n) a = n (m a).) An n eÐnai ènac arnhtikìc akèraioc, orÐzoume an na eÐnai to antÐstrofo stoiqeÐo tou a−n . Oi parapˆnw idiìthtec twn dunˆmewn isqÔoun kai gia arnhtikoÔc ekjètec: ta ex c:

4.3.8 Prìtash. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac kai m, n ∈ Z. Tìte isqÔoun
1. am an = am+n = an am . 2. (am )n = am n . 3. a−n = (a−1 )n = (an )−1 , (sunep¸c o antÐstrofoc tou an eÐnai o a−n ). Apìdeixh. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.

Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou gia èna stoiqeÐo a miac omˆdac G h n−ost  dÔnamh tou a eÐnai to tautotikì stoiqeÐo e (dhlad  an = e) gia kˆpoion n ∈ Z { 0 }. An n < 0, tìte kai a−n = e, afoÔ e = a0 = an−n = an a−n = e a−n = a−n . Sunep¸c, mporoÔme na upojèsoume ìti o n eÐnai fusikìc arijmìc. Me bˆsh to AxÐwma tou ElaqÐstou, mporoÔme epÐshc na jewr soume ìti o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc ètsi ¸ste an = e. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma èqoume ak n = an k = (an )k = e gia kˆje k ∈ Z, dhlad  h dÔnamh tou a se kˆje akèraio pollaplˆsio tou n isoÔtai me e. Autèc oi dunˆmeic tou a eÐnai oi mìnec pou isoÔntai me e. Prˆgmati, an am = e, tìte diair¸ntac ton m me ton n eqoume m = n k + u, 0 ≤ u < n, opìte

288

4. Omˆdec

e = am = ank+u = ank au = au , sunep¸c u = 0 afoÔ o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me thn idiìthta an = e. O Ðdioc isqurismìc deÐqnei ìti oi dunˆmeic a0 = e, a1 = a, a2 , . . . , an−1 eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc kai an am = e, gia kˆpoion m ∈ Z, tìte m ≡ i mod n, ìpou i ∈ { 0, 1, . . . , n − 1 }. Me ˆlla lìgia oi dunˆmeic tou a parousiˆzoun mia periodikìthta me perÐodo n. ParathroÔme de ìti to stoiqeÐo a−1 tou a eÐnai to an−1 tou opoÐou oi dunˆmeic èqoun thn Ðdia periodikìthta me aut  tou a. 'Eqoume  dh dei ìti an h omˆda G eÐnai h summetrik  omˆda Sn   h prosjetik  omˆda Zn   h pollaplasiastik  omˆda U (Zn ) tou daktulÐou Zn , tìte ìla ta stoiqeÐa touc parousiˆzoun periodikìthta, dhlad  ìti ikanopoioÔn thn idiìthta am = e, gia kˆpoio m jetikì akèraio (pou exartˆtai apì to a). Autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda G, afoÔ oi dunˆmeic ak , k = 1, 2, . . . , enìc stoiqeÐou a thc G den mporeÐ na eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc, diìti tìte h G ja perieÐqe ˆpeira stoiqeÐa. Sunep¸c gia kˆpoio s kai kˆpoio r ja prèpei as = ar , dhlad  as−r = e me s − r = 0. An h omˆda G  tan h prosjetik  omˆda Z twn akeraÐwn pou eÐnai ˆpeirh, tìte gia kanèna stoiqeÐo z = 0 den upˆrqei jetikìc akèraioc n tètoioc ¸ste n z = 0. Apì thn ˆllh pleurˆ, h omˆda ∞ 1 Eν ν= tou ParadeÐgmatoc 4.3.5 (8) eÐnai ˆpeirh, allˆ gia kˆje stoiqeÐo thc a upˆrqei n > 0 tètoio ¸ste an = 1. EpÐshc sthn ˆpeirh omˆda GL2 ( Q ) gia ton pÐnaka n 1 1 1 1 1 n 1 0 èqoume = , en¸ gia ton pÐnaka 0 1 0 1 0 1 0 −1
èqoume

1 0 0 −1

2

=

1 0 0 1

.

4.3.9 Orismìc. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac G. An upˆrqei jetikìc akèraioc m gia ton opoÐo am = e, tìte o mikrìteroc fusikìc n gia ton opoÐo isqÔei an = e onomˆzetai tˆxh tou a. An den upˆrqei jetikìc akèraioc m ètsi ¸ste am = e, tìte lème ìti to stoiqeÐo èqei ˆpeirh tˆxh. 4.3.10 Parathr seic.
1. To mìno stoiqeÐo miac omˆdac pou èqei tˆxh 1 eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc. 'Opwc eÐdame h tˆxh tou antistrìfou enìc stoiqeÐou miac omˆdac eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou stoiqeÐou. 2. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte h tˆxh tou aba−1 eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou b. Autì prokÔptei apì thn isìthta (aba−1 )m = (aba−1 ) · (aba−1 ) · · · (aba−1 ) = abm a−1 gia kˆje m > 0.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

289

3. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte ta stoiqeÐa ab kai ba èqoun thn Ðdia tˆxh. Prˆgmati, afoÔ ab = a(ba)a−1 , autì prokÔptei apì thn prohgoÔmenh parat rhsh. 4. MporoÔme na èqoume dÔo stoiqeÐa peperasmènhc tˆxhc mèsa se mÐa ˆpeirh omˆda kai to ginìmenì touc na èqei ˆpeirh tˆxh. 'Etsi, ta stoiqeÐa 1 0 1 1 kai thc GL2 (Z) èqoun kai ta dÔo tˆxh 2, allˆ 0 −1 0 −1 0 −1 to ginìmenì touc èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc to stoiqeÐo èqei 1 0 0 1 tˆxh 4 kai to stoiqeÐo èqei tˆxh 3, allˆ to ginìmenì touc −1 −1 èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc mporeÐ na isqÔei kai to antÐstrofo, dhlad  na èqoume dÔo stoiqeÐa ˆpeirhc tˆxhc, allˆ to ginìmenì touc na èqei pepera1 1 −1 −1 smènh tˆxh. ParadeÐgmatoc qˆrh, oi pÐnakec kai 0 1 0 −1 èqoun aut  thn idiìthta (giatÐ?). 5. To pl joc twn stoiqeÐwn a miac peperasmènhc omˆdac G pou èqoun tˆxh k = 1, 2 eÐnai ˆrtioc arijmìc. Prˆgmati, an to a èqei tˆxh k , tìte a = a−1 an kai mìno an k = 1, 2. Sunep¸c an k = 1, 2, tìte ta a kai a−1 èqoun tˆxh k kai a = a−1 . Perissìterec idiìthtec gia tic tˆxeic twn stoiqeÐwn miac omˆdac ja anaferjoÔn sthn parˆgrafo 4.6. Ed¸ ja deÐxoume mìno thn ex c.

4.3.11 Prìtash.

'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac, tou opoÐou h tˆxh eÐnai n. Tìte isqÔoun ta ex c. 1. g k = 1 an kai mìno an n | k . 2. H tˆxh miac dÔnamhc g m tou G eÐnai Ðsh me
n d,

ìpou d = µ.κ.δ. ( n, m ).

Apìdeixh. 1. Profan¸c an k = λ n, tìte g k = g λ n = ( g n )λ = 1. AntÐstrofa, èstw g k = 1. Apì th diaÐresh tou k me to n èqoume k = n t+u me 0 ≤ u < n, opìte 1 = g k = g n t g u = g u kai epomènwc u = 0, apì ton orismì tou n. 2. H tˆxh tou g m , èstw s, eÐnai peperasmènh (giatÐ ?), dhlad  ( g m )s = 1 me s na eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me aut  thn idiìthta. Allˆ g ms = 1 isqÔei an kai mìno an n | ms. Ara to prìblhma anˆgetai sthn eÔresh tou

290

4. Omˆdec

mikrotèrou jetikoÔ akeraÐou s gia ton opoÐo isqÔei n | ms. Me ˆlla lìgia anazhtoÔme ton mikrìtero jetikì akèraio s gia ton opoÐo o rhtìc arijmìc ms na n eÐnai akèraioc. Allˆ, an d = µ.κ.δ. ( n, m ), tìte ms = dn . Epeid  oi akèraioi n d m kai n eÐnai pr¸toi metaxÔ touc, gia na eÐnai to klˆsma autì akèraioc prèpei d d o n na diaireÐ ton s. O mikrìteroc jetikìc s pou diaireÐtai me ton n eÐnai o d d Ðdioc o n . d
m

s

4.3.12 Pìrisma. 'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac tou opoÐou h tˆxh eÐnai n.
Tìte mÐa dÔnamh g m tou g èqei tˆxh n an kai mìno an µ.κ.δ. ( n, m ) = 1. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ìti sthn Zm upˆrqoun ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa me tˆxh m, ìpou, wc gnwstìn, ϕ(m) eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

Ask seic 4.3
1. 'Estw G to sÔnolo twn diatetagmènwn triˆdwn thc morf c ( k1 , k2 , 1 )   ( k1 , k2 , −1 ), ìpou k1 , k2 ∈ Z. Sto G orÐzoume mia prˆxh jètontac ( k1 , k2 , ε ) ∗ ( m1 , m2 , ε ) = ( k1 + m1 , k2 + m2 , εε ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ∗ eÐnai omˆda. 2. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn pragmatik¸n arijm¸n, ektìc tou 0 kai tou 1, kai G to sÔnolo twn ex c apeikonÐsewn tou X : ϑ1 (x) = x, ϑ2 (x) = x x−1 1 1 x , ϑ3 (x) = 1 − x, ϑ4 (x) = x−1 , ϑ5 (x) = x , ϑ6 (x) = 1−x . DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda, wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn. 3. Sto sÔnolo twn akeraÐwn orÐzoume mia prˆxh wc ex c n ∗ m = n + m, an o n eÐnai ˆrtioc kai n ∗ m = n − m, an o n eÐnai perittìc. DeÐxte ìti to sÔnolo twn akeraÐwn me thn prˆxh aut  eÐnai omˆda. 4. 'Estw G = { (a, b) ∈ R2 , ìpou a = 0 }. Sto G orÐzoume mÐa prˆxh wc ex c: (a1 , b1 ) ◦ (a2 , b2 ) = (a1 a2 , a1 b2 + b1 ). DeÐxte ìti sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 5. OrÐzoume mia prˆxh sto G = Z3 , wc ex c: (x1 , x2 , x3 ) ◦ (y1 , y2 , y3 ) = (x1 + y1 , x2 + y2 , x3 + y3 + x2 y1 ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 6. DÐnetai to sÔnolo G =

¯ a 1 ¯ | ¯ ¯ a, ¯ ∈ Zm , (b, m) = 1 . 0, 1, ¯ b ¯ ¯ 0 b DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. EpÐshc deÐxte ìti | G | = m · ϕ(m), ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

291

7. 'Estw G to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc, oi opoÐoi eÐnai tautìqrona summetrikoÐ kai orjog¸nioi. ApodeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai mia ˆpeirh omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 8. 'Estw X èna sÔnolo me mia prˆxh ∗ wc proc thn opoÐa isqÔei h sqèsh x ∗ ( y ∗ z ) = (x ∗ z ) ∗ y , gai ìla ta stoiqeÐa x, y, z ∈ X . DeÐxte ìti h prˆxh aut  eÐnai metajetik  kai prosetairistik . EÐnai to sÔnolo X anagkastikˆ omˆda wc proc aut  thn prˆxh ? 9. 'Estw X èna sÔnolo me mÐa prˆxh ∗, h opoÐa eÐnai prosetairistik  kai epiplèon gia kˆje a ∈ X upˆrqei monadikì a ∈ X ètsi ¸ste a ∗ a ∗ a = a. ¯ ¯ DeÐxte ìti to sÔnolo X eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. 10. 'Estw G Abelian  omˆda kai x, y ∈ G tètoia ¸ste xn = y n , ìpou n jetikìc akèraioc. DeÐxte ìti y = x · w, ìpou w ∈ G èqei tˆxh pou diaireÐ to n. 11. Upojètoume ìti gia ta stoiqeÐa x, u, v miac omˆdac G isqÔoun oi sqèseic: x = u · v = v · u kai up = 1, v q = 1, ìpou p, q eÐnai jetikoÐ akèraioi sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun sqetikˆ pr¸toi akèraioi arijmoÐ n, m ètsi ¸ste u = xn kai v = xm . 12. 'Estw ìti to stoiqeÐo x miac omˆdac G èqei tˆxh n m, ìpou oi n kai m eÐnai sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun u kai v stoiqeÐa thc G me x = u v = v u kai un = v m = 1. MporeÐte na genikeÔsete, an h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai n = pλ1 pλ2 · · · pλk , ìpou p1 , . . . , pk eÐnai 1 2 k diakekrimènoi pr¸toi ? 13. Upojètoume ìti ta tèssera stoiqeÐa a1 , a2 , b1 , b2 miac omˆdac G ikanopoioÔn tic sqèseic a1 b1 = b1 a1 = a2 b2 = b2 a2 kai an = an = bm = 1 2 1 bm = 1, ìpou n, m eÐnai sqetikˆ pr¸toi akèraioi. DeÐxte ìti a1 = a2 2 kai b1 = b2 . 14. DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn akeraÐwn modulo m gia m = 2k , k ≥ 2 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. Genikìtera, apodeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda tˆxhc 2m , m ≥ 1 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. 15. 'Estw G mia omˆda kai g èna stoiqeÐo thc me tˆxh m ≥ 3. DeÐxte ìti upˆrqoun toulˆqiston ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa thc G me tˆxh m, ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

292

4. Omˆdec

16. α ) 'Estw p pr¸toc arijmìc. DeÐxte ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc pollaplasiastik c omˆdac U (Zp2 ) diaireÐ to p(p − 1). Upìdeixh: Efarmìste to Je¸rhma tou Euler. Gia p = 5 breÐte èna stoiqeÐo tˆxhc 4 thc U (Zp2 ).

β ) DeÐxte ìti gia kˆje akèraio arijmì n kai kˆje p pr¸to isqÔei np(p−1)+2 − n2 ≡ 0 mod p2 . DeÐxte ìti 24k+1 − 22k ≡ 1 mod 9, gia kˆje akèraio k .
17. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai pìsa tˆxhc 3 èqei h omˆda S4 ? 18. 'Estw G peperasmènh omˆda tˆxhc n kai a1 , a2 , . . . , an stoiqeÐa thc G (ìqi kat anˆgkh diakekrimèna). DeÐxte ìti upˆrqoun 1 ≤ i ≤ j ≤ n ètsi ¸ste ai ai+1 · · · aj = 1. Upìdeixh: 'Estw b1 = a1 , b2 = a1 a2 , . . . , bn = a1 · · · an . EÐnai ta bi , i = 1, 2, . . . , n diakekrimèna ? 19. DÐnetai mia peperasmènh omˆda G kai m, r, s, t, u, v, k ∈ Z. An a, b ∈ G deÐxte ta ex c.

α) An ba = am bm , tìte oi tˆxeic twn stoiqeÐwn am bm−2 , am−2 bm , ab−1 eÐnai Ðsec. β) An b−1 ab = ak , tìte b−r as br = as·k . γ) An b−1 ab = ak , tìte au bv = bv au·k kai (bv au )t = btv aw , ìpou tv −1 w = k v −1 . k
20. DeÐxte ìti kˆje mÐa apì tic parakˆtw sunj kec sunepˆgetai ìti h omˆda G eÐnai Abelian .
v r

α) (ab)2 = a2 b2 , gia ìla ta a, b ∈ G. β) (ab)k = ak bk , gia k = j, j + 1, j + 2, j ∈ Z kai gia kˆje a, b ∈ G. γ) a2 = 1, gia kˆje a ∈ G.
21. 'Estw G mia peperasmènh omˆda me thn idiìthta: to 3 den diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac kai (ab)3 = a3 b3 , gia ìla ta a, b ∈ G. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 22. 'Estw A èna uposÔnolo miac peperasmènhc omˆdac G, to opoÐo perièqei perissìtera apì ta misˆ stoiqeÐa thc omadac. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqoun a, b ∈ A me g = a b.

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

293

4.4 Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange
Autì pou paÐzei ton prwteÔonta rìlo sth jewrÐa twn omˆdwn eÐnai h algebrik  dom  touc. Sunep¸c ta uposÔnola miac omˆdac pou parousiˆzoun endiafèron eÐnai autˆ pou qarakthrÐzontai apì algebrikèc idiìthtec oi opoÐec aporrèoun apì th dom  thc omˆdac. Sthn parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me ta uposÔnola miac omˆdac G pou èqoun th dom  omˆdac h opoÐa orÐzetai apì thn prˆxh thc G. 'Ena uposÔnolo H miac omˆdac G ja lègetai upoomˆda thc G an to H eÐnai omˆda wc proc thn prˆxh pou orÐzetai sth G. S aut  thn perÐptwsh grˆfoume H ≤ G. 'Eqoume sunant sei arketˆ paradeÐgmata omˆdwn pou eÐnai upoomˆdec miac ˆllhc omˆdac. 'Etsi, ìlec oi grammikèc omˆdec bajmoÔ n pˆnw apì èna s¸ma K eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GLn (K). EpÐshc kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n eÐnai upoomˆda thc summetrik c omˆdac Sn . Oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn Z, twn rht¸n Q kai twn pragmatik¸n R eÐnai upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac C twn migadik¸n arijm¸n. En¸ oi pollaplasiastikèc omˆdec Q∗ , R∗ kai C∗ an kai eÐnai uposÔnola thc prosjetik c omˆdac C den eÐnai upoomˆdec thc C. 'Opwc epÐshc h omˆda { 1, −1 } me prˆxh ton pollaplasiasmì den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac Z. Genikˆ to uposÔnolo U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou me monˆda, to opoÐo èqei th dom  omˆdac, den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac tou R. Dhlad  mporeÐ èna uposÔnolo miac omˆdac G na eÐnai omˆda allˆ ìqi upoomˆda thc G.

4.4.1 Orismìc.

4.4.2 Parathr seic.
1. To oudètero stoiqeÐo 1 miac omˆdac G eÐnai to oudètero stoiqeÐo kˆje upoomˆdac. To kenì uposÔnolo ∅ den eÐnai upoomˆda kai to mìno monosÔnolo pou eÐnai upoomˆda thc G eÐnai to monosÔnolo { 1 }. Sunep¸c h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G eÐnai autì to monosÔnolo, dhlad  to { 1 }. Aut  thn upoomˆda thn lème “tetrimmènh upoomˆda” thc G. 2. Kˆje omˆda G èqei toulˆqiston dÔo upoomˆdec, thn tetrimmènh kai thn Ðdia th G. Kˆje ˆllh upoomˆda H thc G lègetai gn sia upoomˆda kai grˆfoume s aut  thn perÐptwsh 1 < H < G. Upˆrqoun omˆdec pou den èqoun gn siec upoomˆdec. Autèc oi omˆdec ja kajoristoÔn pl rwc sthn parˆgrafo 4.6.

294

4. Omˆdec

3. H sqèsh ≤ metaxÔ twn upoomˆdwn miac omˆdac eÐnai metabatik . Dhlad  an H1 ≤ H2 kai H2 ≤ H3 tìte H1 ≤ H3 . 4. Gia na deÐxoume ìti èna uposÔnolo H miac omˆdac G eÐnai upoomˆda de qreiˆzetai na exetˆzoume an isqÔei h prosetairistik  idiìthta gia thn H , afoÔ aut  isqÔei gia ìlh thn G. SÔmfwna me ton orismì thc upoomˆdac, ìtan jèloume na exetˆsoume an èna uposÔnolo miac omˆdac eÐnai upoomˆda ja prèpei na elègqoume an isqÔoun oi idiìthtec thc omˆdac wc proc ton periorismì thc prˆxhc sto uposÔnolo. Upˆrqei ìmwc suntomìteroc trìpoc na exetˆsoume tautìqrona thn kleistìthta thc prˆxhc, thn Ôparxh oudèterou kai thn Ôparxh antÐstrofou stoiqeÐou gia kˆje stoiqeÐo tou uposunìlou. eÐnai isodÔnama

4.4.3 L mma. 'Estw H èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. Tìte ta ex c
1. To uposÔnolo H eÐnai upoomˆda. 2. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G pou an koun sto H to stoiqeÐo h1 h−1 an kei sthn H . 2 3. (a) An dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G an koun sto H tìte h1 h2 ∈ H . (Sun jwc autì ekfrˆzetai lègontac ìti to H eÐnai kleistì wc proc thn prˆxh thc G.) (b) An to stoiqeÐo h thc G an kei sto H tìte kai to antÐstrofo autoÔ h−1 eÐnai stoiqeÐo tou H . Apìdeixh. Profan¸c apì to 1 prokÔptoun ta 2 kai 3. Upojètoume ìti isqÔei to 2. AfoÔ to H eÐnai mh kenì, upˆrqei èna stoiqeÐo h thc G pou an kei sto H . Sunep¸c, sÔmfwna me thn upìjesh, to oudètero stoiqeÐo 1 = hh−1 an kei sthn H . 'Ara gia kˆje stoiqeÐo h ∈ H , to stoiqeÐo h−1 = 1 h−1 ∈ H . Apì autì prokÔptei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 , h2 ∈ H to h1 h2 = h1 (h−1 )−1 2 an kei sthn H . Dhlad  to H eÐnai upoomˆda. Upojètoume ìti isqÔei to 3. Tìte, epilègontac èna h ∈ H , èqoume h−1 ∈ H kai ˆra 1 = hh−1 ∈ H . 'Etsi, to H eÐnai upoomˆda.

An I eÐnai èna sÔnolo deikt¸n kai Hi , i ∈ I , eÐnai upoomˆdec miac omˆdac G tìte h tom 

H=
i∈I

Hi = { h ∈ G | h ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I }

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

295

eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, kaj¸c to 1 ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I , h tom  H eÐnai diˆforh tou kenoÔ. An h1 , h2 ∈ H tìte to stoiqeÐo h1 h−1 ∈ Hi , gia kˆje 2 i ∈ I , afoÔ ta h1 kai h2 eÐnai stoiqeÐa ìlwn twn upoomˆdwn Hi , i ∈ I . Sunep¸c kai to h1 h−1 ∈ H , pou shmaÐnei, lìgw tou 4.4.3, ìti to H eÐnai upoomˆda. 'Etsi, 2 an n1 , n2 , . . . , nk eÐnai jetikoÐ akeraÐoi, tìte h tom  H twn upoomˆdwn ni Z, i = 1, . . . , k , thc prosjetik c omˆdac Z twn akèraiwn eÐnai h upoomˆda εZ, ìpou ε eÐnai to elˆqisto koinì pollaplˆsio twn n1 , n2 , . . . , nk (giatÐ?). 3(b) den qreiˆzetai (blèpe 4.3.7).

4.4.4 Parat rhsh. An to H eÐnai peperasmèno uposÔnolo, tìte h sunj kh

To kèntro miac omˆdac
'Otan mia omˆda G den eÐnai Abelian  eÐnai shmantikì na gnwrÐzoume poia stoiqeÐa thc metatÐjentai me ìla ta stoiqeÐa thc G. OrÐzoume loipìn to sÔnolo

Z(G) = { z ∈ G | zg = gz gia kˆje g ∈ G }
Autì to sÔnolo lègetai kèntro thc G. Profan¸c 1 ∈ Z(G) kai ˆra Z(G) = ∅. EpÐshc an z1 , z2 ∈ Z(G) tìte (z1 z2 )g = z1 (z2 g) = z1 (gz2 ) = (z1 g)z2 = (gz1 )z2 = g(z1 z2 ), gia kˆje g ∈ G. Dhlad  z1 z2 ∈ Z(G). Epiplèon, gia tuqaÐo z ∈ Z(G), h sqèsh “zg = gz , gia kˆje g ∈ G” eÐnai isodÔnamh me th sqèsh “z −1 g −1 = g −1 z −1 , gia kˆje g ∈ G”. Sunep¸c isqÔei z −1 g = gz −1 , gia kˆje g ∈ G, afoÔ h apeikìnish G → G, g → g −1 eÐnai 1−1 kai epÐ (giatÐ?). 'Ara to kèntro thc G eÐnai mia upoomˆda. Gia parˆdeigma, to kèntro thc Sn eÐnai h tetrimmènh upoomˆda { i } an n ≥ 3 (blèpe 'Askhsh 4.2.17). Ac upologÐsoume to kèntro Z(D2n ) thc diedrik c omˆdac tˆxhc 2n. H D2n apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πi/n) kai tic anaklˆseic R(2πj/n) enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc, ìpwc perigrˆfontai sthn parˆgrafo 4.1 . Epeid 

R(2πj/n) = A(2πj/n)R(0), èqoume A R(2πj/n)A
2π n

2π n

R(2πj/n) = A

2π(j+1) n

R(0), en¸

= A

2π(j−1) n

R(0) pou shmaÐnei ìti to kèntro den perièqei

kamiˆ anˆklash. T¸ra apì th sqèsh R(0)A 2πi = A −2πi R(0) prokÔptei n n ìti to kèntro eÐnai h tetrimmènh upoomˆda an to n eÐnai perittìc, en¸ an to n eÐnai ˆrtioc tìte to kèntro èqei dÔo stoiqeÐa: to I kai h strof  A(π) pou èqei tˆxh 2 (giatÐ?). Epeid  h genik  grammik  omˆda GLn (K) eÐnai mia apì tic plèon shmantikèc omˆdec upologÐzoume to kèntro thc.

4.4.5 Je¸rhma. 'Estw K èna s¸ma. To kèntro thc GLn (K) apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec thc morf c λI , λ ∈ K , λ = 0, en¸ to kèntro thc SLn (K)

gia k = j . allˆ epeid  det(λI) = λn prèpei λn = 1. 3. Epeid  o A eÐnai stoiqeÐo tou kèntrou prèpei na isqÔei Tij (1)A = ATij (1). O antÐstrofoc pÐnakac Tij (α)−1 tou Tij (α) eÐnai o Tij (−α). tìte Z(S3 ) ∩ H = 1 kai Z(H) = H . 2. Apìdeixh.4. (123). Omˆdec apoteleÐtai apì touc Ðdiouc pÐnakec me λn = 1. n. upologÐzontac to ginìmeno sto aristerì mèloc thc (∗). λI → λ. gia kˆje α. 'Ara A = λI gia kˆpoio λ ∈ K . 1 ≤ i. . Perissìtera gia to kèntro thc GLn (K) kai SLn (K) ja doÔme sta epìmena. o prohgoÔmenoc isqurismìc efarmìzetai kai gia ènan pÐnaka A tou kèntrou thc SLn (K). eÔkola prokÔptei ìti αii = αjj kai αjk = 0. k = 1. j ≤ n. Aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me thn Tij (1)ATij (−1) = A (∗) An A = (αij ). An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G tìte to sÔnolo CG (g) = { x ∈ G | gx = xg } eÐnai mia upoomˆda thc G kai profan¸c isqÔei h isìthta Z(G) = g∈G CG (g). λ = 0. An K eÐnai èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. . H upoomˆda CG (g) onomˆzetai kentropoioÔsa tou g . Gia parˆdeigma an G = S3 kai H = { i. 1. Genikˆ ìmwc an H ≤ G den isqÔei Z(G) ∩ H = Z(H). (132) }. Me autèc tic upoomˆdec ja asqolhjoÔme sthn epìmenh Enìthta. . 4. Apì to prohgoÔmeno Je¸rhma prokÔptei ìti Z(GLn (K)) ∩ SLn (K) = Z(SLn (K)). AntÐstrofa. α ∈ K . an koun sto kèntro thc GLn (K) kai fusikˆ an det(λI) = λn = 1 tìte o λI ∈ Z(SLn (K)). H apeikìnish Z(GLn (K)) → K ∗ . 'Estw Tij (α).296 4. . o n×n pÐnakac tou opoÐou ta diag¸nia stoiqeÐa eÐnai Ðsa me 1 ìpwc epÐshc kai to stoiqeÐo sth jèsh ij eÐnai Ðso me a en¸ ìla ta ˆlla eÐnai Ðsa me mhdèn.6 Parathr seic. eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn (giatÐ?). Profan¸c ìloi oi pÐnakec λI . i = j . . Epeid  det Tij (α) = 1. 2. j. ìpou I eÐnai o tautotikìc n × n pÐnakac. dhlad  kai s aut  th perÐptwsh prèpei o A na eÐnai thc morf c λI . èstw A ∈ Z(GLn (K)). apì ton isomorfismì autì prokÔptei ìti to kèntro thc GLn (K) èqei q − 1 stoiqeÐa.

. xn . z ∈ H . Epiplèon aut  h upoomˆda H eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun to X . diakekrimèna. 'Ola ta ginìmena x1 x2 · · · xn thc morf c (∗) sto L mma 4. kat anˆgkh. opìte yz = α1 · · · αn β1 · · · βm = γ1 · · · γn+m . 4. H upoomˆda H pou perigrˆfetai sto L mma 4.9 Parathr seic. Sunep¸c yz ∈ H . . . eÐnai mia upoomˆda thc G. 4. dhlad  eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X . . 'Etsi sÔmfwna me to L mma 4.4.4. (∗) ìpou ta xi eÐnai opoiad pote ( ìqi kat anˆgkh diakekrimèna) stoiqeÐa thc ènwshc X ∪ X −1 . Tìte to sÔnolo H ìlwn twn dunat¸n peperasmènwn ginomènwn thc morf c x1 x2 · · · xn . Genikˆ an to X èqei perissìtera apì èna stoiqeÐa.4. x2 . tìte (x1 · · · xn )−1 = x−1 · · · x−1 ∈ H . to H eÐnai upoomˆda. Profan¸c to X eÐnai èna uposÔnolo tou H . 4.4. xn } tìte grˆfoume X = x1 . An to X eÐnai èna peperasmèno uposÔnolo { x1 .7 den eÐnai. afoÔ n 1 x−1 ∈ X ∪ X −1 .4. (1 3 2) } ⊂ S4 blèpoume ìti (1 2)(1 3 2)(1 2) = (1 3 2)(1 3 2) = (1 3 2)−1 . ja perièqei kˆje ginìmeno stoiqeÐwn tou X ∪ X −1 . . . 1. opìte perièqei kai ta stoiqeÐa thc morf c (∗). ìpou αi . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 297 Paragìmenec Upoomˆdec 'Estw X èna uposÔnolo miac omˆdac G. i T¸ra h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X kai sunep¸c aut  perièqetai sto H . dhlad  thn H . Aut  thn upoomˆda sun jwc th sumbolÐzoume me X . an X = { (1 2). san omˆda. Me autì to prìblhma. 1.8 Orismìc.4. EÐnai fanerì ìti h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda m aut  thn idiìthta.3. βj ∈ X ∪ X −1 . to er¸thma pìte duo ginìmena thc morf c (∗) sumpÐptoun eÐnai èna apì ta pio dÔskola probl mata thc jewrÐac omˆdwn. ìpou γk ∈ X ∪X −1 . . 3.4. . tìte y = α1 α2 · · · αn kai z = β1 β2 · · · βm . . To epìmeno l mma qarakthrÐzei aut  thn upoomˆda kai perigrˆfei ènan apì touc pio shmantikoÔc trìpouc eÔreshc upoomˆdwn miac omˆdac. EpÐshc lème ìti to X parˆgei thn H ta de stoiqeÐa tou X onomˆzontai genn torec thc H . . . de ja asqolhjoÔme sto biblÐo autì.4. Apìdeixh. EpÐshc an x1 · · · xn ∈ H me xi ∈ X ∪X −1 .7 L mma.7 onomˆzetai upoomˆda paragìmenh apì to X . gnwstì wc to prìblhma thc lèxhc. 2. . Allˆ afoÔ aut  h tom  perièqei to X . JewroÔme to uposÔnolo X −1 = { x−1 | x ∈ X }. 'Estw y. 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. n = 0. 'Etsi.

298 4. An V eÐnai ènac peperasmènhc diˆstashc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Zp . . v2 . Ektìc apì autˆ den upˆrqei ˆllo monosÔnolo pou na parˆgei thn Z (giatÐ?). 4. . zn akèraioi. . z2 ∈ Z (giatÐ?). dhlad  sÔnola gennhtìrwn kanèna ˆllo uposÔnolo twn opoÐwn den eÐnai sÔnolo gennhtìrwn. βi ∈ Z kai p1 . Shmei¸noume ìti genikˆ den upˆrqoun sÔnola gennhtìrwn gia mia upoomˆda wc proc ta opoÐa kˆje stoiqeÐo thc upoomˆdac na grˆfetai monadikˆ upì thn morf  (∗) tou 4.10 ParadeÐgmata. Profan¸c to oudètero stoiqeÐo miac omˆdac G eÐnai genn torac thc tetrimmènhc upoomˆdac { 1 } pou eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G. . ìpou { v1 .4. . EpÐshc to uposÔnolo { 2. afoÔ kˆje akèraioc mporeÐ na grafeÐ sth morf  2z1 +3z2 me z1 . i = j . Sun jwc endiaferìmaste gia sÔnola gennhtìrwn twn opoÐwn to pl joc eÐnai ìso gÐnetai mikrìtero. 2. . 1 ≤ i ≤ k . Epiplèon ìlec oi dunˆmeic pβi diairoÔn i β to b kai pβi = pj j . 3 } parˆgei thn Z.7. tìte kˆje stoiqeÐo thc prosjetik c omˆdac V grˆfetai sth morf  z1 v1 + z2 v2 + · · · + zn vn . An H eÐnai upoomˆda tìte to sÔnolo H ìpwc epÐshc kai to sÔnolo H − { 1 } eÐnai sÔnola gennhtìrwn thc. 1 ≤ i ≤ k kai βi > 0. Tètoia sÔnola lègontai anhgmèna sÔnola gennhtìrwn. Epeid  to kenì sÔnolo eÐnai uposÔnolo kˆje upoomˆdac. vn } eÐnai mia bˆsh kai z1 . Autì to sÔnolo { 2. 1. ai . H prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn parˆgetai apì to monosÔnolo { 1 } ìpwc epÐshc kai apì to monosÔnolo { −1 }. 3. . . 'Ara ìtan y ∈ K . sunhjÐzetai kataqrhstikˆ na lème ìti to kenì sÔnolo parˆgei th tetrimmènh upoomˆda. i . 3. 3 } eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). .4. Sunep¸c xy ∈ H − K kai x H − K = H. . H bˆsh aut  eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). Genikˆ an K eÐnai gn sia upoomˆda thc H tìte to sÔnolo H − K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc H . . pk eÐnai pr¸toi arijmoÐ me 0 < ai < pi . . Omˆdec 2. arkeÐ na deÐxoume ìti K ⊆ H − K . EÐnai gnwstì ìti kˆje rhtìc arijmìc a mporeÐ na grafeÐ (monadikˆ) sth b morf  a a1 a2 ak = x0 + β1 + β2 + · · · + β b p1 p2 p k k ìpou x0 . Allˆ gia x ∈ K to stoiqeÐo xy ∈ K / / −1 (xy) = y ∈ H − K . Prˆgmati.

Wc rhtìc arijmìc. 'Eqoume dei (Je¸rhma 4. eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. 1 0 t 1 |t∈K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc SL2 (K). an c = 0. Perissìtera perÐ Metajèsewn Ac jewr soume thn summetrik  omˆda Sn bajmoÔ n.4. DeÐqnoume ìti to sÔnolo X= 1 t 0 1 . Sunep¸c to uposÔnolo ìlwn twn kuklik¸n metajèsewn eÐnai èna sÔnolo . p pr¸toc eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn n thc prosjetik c omˆdac Q. an X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tìte kai kˆje uposÔnolo X − { a }.4. 'Estw K èna s¸ma kai SL2 (K) h eidik  grammik  omˆda twn 2×2 pinˆkwn (me stoiqeÐa apì to K ) pou èqoun orÐzousa 1. mporoÔme na deÐxoume ìti den upˆrqei kanèna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn. o κ a mporeÐ na grafeÐ wc ˆjroisma akè1 raiwn pollaplˆsiwn stoiqeÐwn tou X . 5. An b = 0. dhlad  X − { a } = X = Q. To sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n apoteleÐ èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn thc pollaplasiastik c omˆdac twn jetik¸n rht¸n arijm¸n (giatÐ?). gia a ∈ X . èqoume a 0 0 a−1 = 1 0 −1 − 1 1 a 1 1 0 1 1 0 a−1 1 1 −a−1 0 1 .2. tìte èqoume a b c d = 1 0 (d − 1)b−1 1 1 b 0 1 1 0 (a − 1)b−1 1 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 299 Sunep¸c to sÔnolo p1 | n ∈ N. 'Ara a = κµa + κc = µλb + κc ∈ X − { a } . Prˆgmati. λ ètsi ¸ste κa = λb kai ˆra κa ∈ 1 X − { a } . apì tic stoiqei¸deic idiìthtec twn rht¸n arijm¸n.13) ìti kˆje metˆjesh grˆfetai san ginìmeno kÔklwn (xènwn anˆ dÔo metaxÔ touc). 4. Prˆgmati. Gia thn perÐptwsh b = c = 0. Autì prokÔptei wc ex c: An b ∈ X − { a } tìte. c ∈ K èqoume a b c d = 1 (a − 1)c−1 0 1 1 0 c 1 1 (d − 1)c−1 0 1 . Gia to parˆdeigma autì. upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi κ. dhlad  κ a = µa + c gia katˆllhla µ ∈ Z kai c ∈ X − { a } .

H omˆda aut  eÐnai idiaÐtera shmantik  ìpwc ja doÔme sthn parˆgrafo 4. Autì shmaÐnei ìti to sÔnolo { (1 i) | 1 < i ≤ n } eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. (1 2 · · · n) .9. kaj¸c an (x1 . i ≤ k ≤ λ.300 4. me th mÐa na perilambˆnei èna ˆrtio pl joc kai thn ˆllh èna perittì pl joc antimetajèsewn. xk ) eÐnai ènac k -kÔkloc tìte (x1 x2 · · · xk ) = (x1 xk )(x1 xk−1 ) · · · (x1 x2 ) kai sunep¸c to sÔnolo { (i. Prˆgmati. Autì to sÔnolo den eÐnai anhgmèno. isqÔei Sn = (1 2). j) | 1 ≤ i < j ≤ n } eÐnai èna uposÔnolo gennhtìrwn thc Sn (giatÐ?). Gi autì arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje antimetˆjesh (1 i) grˆfetai san èna ginìmeno twn (1 2) kai (1 2 · · · n). Oi kuklikèc metajèseic (i j). ParadeÐgmatoc qˆrh. se pl joc stoiqeÐwn. i ≤ j ≤ s. . T¸ra orÐzoume mia apì tic shmantikìterec upoomˆdec thc Sn thn legìmenh enallˆsousa omˆda. . Ja deÐxoume t¸ra ìti mia ˆrtia metˆjesh de mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. Autì shmaÐnei ìti gia thn tautotik  metˆjesh i èqoume i = σσ −1 = σ1 σ2 · · · σλ τs τs−1 · · · τ1 . ìpou oi σk kai oi τj . . gia i > 2 (1 i) = (i − 1 i)(i − 2 i − 1) · · · (2 3)(1 2)(2 3) · · · (i − 1 i) kai (1 2 · · · n)(1 2)(1 2 · · · n)−1 = (2 3) (1 2 · · · n)2 (1 2)(1 2 · · · n)−2 = (3 4) . uposÔnola pou parˆgoun thn Sn . 1 ≤ i < j ≤ n lègontai antimetajèseic . MporoÔme na broÔme mikrìtera. . eÐnai antimetajèseic. kai σ = τ1 τ2 · · · τs . Autì eÐnai anhgmèno (giatÐ?). Autì ìmwc den isqÔei. dhlad  h i grˆfetai san ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. Omˆdec gennhtìrwn. 'Ara kˆje metˆjesh σ grˆfetai san ginìmeno twn antimetajèsewn (1 i). EÐdame ìti kˆje metˆjesh grˆfetai wc ginìmeno antimetajèsewn. (1 2 · · · n)n−2 (1 2)(1 2 · · · n)−(n−2) = (n − 1 n). me λ ˆrtio. èqoume ìti. Mia metˆjesh ja lègetai ˆrtia an grˆfetai san èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. me s perittì. Me ˆlla lìgia. ja deÐxoume ìti mia metˆjesh de mporeÐ na èqei dÔo paragontopoi seic wc ginìmeno antimetajèsewn. Ac upojèsoume ìti autì to teleutaÐo den isqÔei kai èstw σ mia metˆjesh gia thn opoÐa èqoume σ = σ1 σ2 · · · σλ . . Kˆje antimetˆjesh (i j) grˆfetai (i j) = (1 i)(1 j)(1 i) = (1 j)(1 i)(1 j). diìti èqoume to ex c apotèlesma.

Efarmìzontac autoÔc touc qeirismoÔc den ephreˆzetai oÔte to t oÔte to pl joc twn antimetajèsewn pou metajètoun to α. 'Etsi h tautotik  metˆjesh èqei th morf  i = π1 π2 · · · πj · · · πt−2 (α ε)(α β).4. h i ja ekfrazìtan san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc t allˆ metaxÔ aut¸n to pl joc aut¸n pou metajètoun to α ja  tan mikrìtero apì autì pou upojèsame. 'Ara kai s aut  thn perÐptwsh odhgoÔmaste se ˆtopo. 3. (Shmei¸noume ìti t ≥ 3 afoÔ h i den eÐnai antimetˆjesh). . 4. ε ∈ { 1. . Upojètoume ìti h prìtash den isqÔei. Tic metajèseic pou den eÐnai ˆrtiec tic lème perittèc metajèseic. tìte qrhsimopoi¸ntac th sqèsh (α γ)(γ δ) = (γ δ)(α δ) pˆli mporoÔme na afairèsoume th πj apì th jèsh thc kai sth jèsh thc πt−1 na emfanÐsoume mia antimetˆjesh thc morf c (α ε). . .4. Epeid  t¸ra i(α) = α. To ginìmeno miac ˆrtiac epÐ miac peritt c metˆjeshc eÐnai peritt  metˆjesh. . . 4. n }. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 301 ginìmeno enìc perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. h i ekfrˆzetai san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc mikrìterou tou t. An metaxÔ twn πj+1 . MetaxÔ ìlwn twn dunat¸n ekfrˆsewn i = π1 π2 · · · πt . ìpou oi πi eÐnai antimetajèseic kai o t eÐnai perittìc. πt−1 den emfanÐzetai to γ tìte h πj metatÐjetai me ìlec autèc kai sth perÐptwsh aut  mporoÔme na th metafèroume sth jèsh prin apì thn πt . 2. ja prèpei ektìc apì thn πt na upˆrqei kai ˆllh antimetˆjesh πj pou na metajètei to α. H antÐstrofh metˆjesh miac ˆrtiac (antÐstoiqa miac peritt c) eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa eÐnai peritt ).4. An to γ emfanÐzetai. pou eÐnai ˆtopo.11 Prìtash. Sunep¸c h tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno antimetajèsewn perittoÔ pl jouc. 4. H tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na ekfrasjeÐ wc to Apìdeixh.4. . Gia to ginìmeno twn ˆrtiwn kai peritt¸n metajèsewn isqÔei o Ðdioc kanìnac pou isqÔei gia to ˆjroisma twn ˆrtiwn kai peritt¸n akeraÐwn arijm¸n. JewroÔme ton megalÔtero tètoio deÐkth j kai èstw πj = (α γ). 1. 2. .12 Je¸rhma. An ε = β tìte epeid  (α β)2 = i. To ginìmeno dÔo ˆrtiwn metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. α < β . dialègoume mia gia thn opoÐa o arijmìc t eÐnai o mikrìteroc dunatìc. An to ε = β tìte apì th sqèsh (α ε)(α β) = (β ε)(α ε). Upojètoume ìti πt = (α β). MetaxÔ ìlwn aut¸n twn ekfrˆsewn dialègoume mia pou èqei to mikrìtero dunatìn arijmì antimetajèsewn oi opoÐec metajètoun to α. . To ginìmeno dÔo peritt¸n metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh.

. . 2. 'Estw ìti oi ˆrtiec metajèseic thc Sn eÐnai oi σ1 = i. . Autì to paignÐdi eÐqe epinohjeÐ to 1870 apì to diˆshmo thc epoq c ekeÐnhc kataskeuast  “puzzles” Amerinanì Sam Loyd kai eÐqe prokalèsei usterÐa stouc sumpolÐtec tou pou èpaizan metˆ manÐac autì to paignÐdi.4. (1 2 n) parˆgoun thn An . (1 2)σk eÐnai ìlec oi perittèc. Apì to Je¸rhma 4.12 blèpoume ìti oi perittèc metajèseic den apoteloÔn upoomˆda. 2 ≤ i ≤ n. 2 4. ArijmoÔme ta plakÐdia apì to 1 èwc to 15 ìpwc sto Sq ma 1 kai af noume thn kˆtw dexiˆ gwnÐa ken . 'Enac kÔkloc m kouc k eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa peritt ) metˆjesh an kai mìnon an to k eÐnai perittìc (antÐstoiqa ˆrtioc) (giatÐ?) 2. .13 Pìrisma. . T¸ra h sqèsh (1 β 2)(1 2 α)(1 2 β) = (1 α β) apodeiknÔei to Je¸rhma. . (1 3). . . dhlad  (1 2)ρ = σi gia kˆpoio 1 ≤ i ≤ k .4. To sÔnolo twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n apoteleÐ mia omˆda metajèsewn thn opoÐa sumbolÐzoume An kai onomˆzoume enallˆsousa omˆda bajmoÔ n. σ2 . 4. Oi n − 2 to pl joc 3−kÔkloi (1 2 3). Omˆdec 4. Sunep¸c kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na grafeÐ wc to ginìmeno enìc ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn thc morf c (1 i). afenìc ìlec oi metajèseic (1 2)σi . Prˆgmati. σk . gia n ≥ 3. . k eÐnai perittèc. . ˆra h ρ prèpei na eÐnai mia apì tic (1 2)σi . Tìte èqoume 2k = |Sn | = n!. .14 Parathr seic. Afetèrou an ρ eÐnai mia peritt  metˆjesh tìte h (1 2)ρ eÐnai ˆrtia. Tìte oi metajèseic (1 2)σ1 .4. 'Etsi ta plakÐdia efˆptontai to èna me to ˆllo kai perisseÔei èna kenì tetrˆgwno pou eÐnai Ðso me to mègejoc enìc plakidÐou. . (1 2 4). Prohgoumènwc deÐxame ìti oi n − 1 to pl joc antimetajèseic (1 2). Allˆ isqÔei (1 β)(1 α) = (1 α β). i = 1. (1 2)σ2 .302 Apìdeixh EÐnai profan c. . . Autì apoteleÐtai apì 15 plakÐdia (tetragwnÐdia) ta opoÐa eÐnai topojethmèna se èna tetrˆgwno plaÐsio pleurˆc tetraplˆsiac aut c twn plakidÐwn. . (1 n) parˆgoun thn Sn kai ìti kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na ekfrasjeÐ wc èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. .15 Je¸rhma. KleÐnoume aut  thn upoparˆgrafo anafèrontac èna paignÐdi pou lÐgo polÔ eÐnai gnwstì se ìlouc mac to legìmeno paignÐdi twn 15 plakidÐwn. 1. 1 ≤ i ≤ k . . To . . Apìdeixh.4. . 'Ara h tˆxh |An | thc An eÐnai n! . . 4. pou shmaÐnei ìti kˆje ˆrtia metˆjesh grˆfetai wc èna ginìmeno tètoiwn kÔklwn.

F. Autì shmaÐnei ìti sth nèa jèsh twn plakidÐwn. Kˆje orizìntia   kˆjeth kÐnhsh katˆ èna tetragwnÐdio . Ac fantasjoÔme to epÐpedo tou plaisÐou san na eÐnai to epÐpedo miac skakièrac. 15. Sunep¸c mia metakÐnhsh enìc plakidÐou sth jèsh enìc amèswc parakeimènou tou epibˆllei thn enallag  tou 16 me kˆpoio ˆllo arijmì kai ˆra mia tètoia metakÐnhsh antistoiqeÐ se mia antimetˆjesh thc S16 . dhlad  qwrismèno se enallassìmena maÔra kai ˆspra tetragwnÐdia. . kanèna apì autˆ de ja prèpei na brÐsketai sth dexiˆ kˆtw gwnÐa tou plaisÐou. h diadikasÐa twn metakin sewn gia na pˆroume aut  thn metˆjesh gÐnetai me antimetajèseic thc S16 . Kanonik  jèsh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Sq ma 1 An ektelèsoume diadoqikˆ dÔo pragmatopoi simec kin seic tìte profan¸c to apotèlesma eÐnai pˆli mia pragmatopoi simh kÐnhsh. (Mia pl rhc kai ekleptismènh apìdeixh autoÔ tou isqurismoÔ èqei dojeÐ apì ton A. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 303 paignÐdi eÐnai ètsi kataskeuasmèno oÔtwc ¸ste h kÐnhsh twn plakidÐwn na periorÐzetai sto epÐpedo tou plaisÐou kai na gÐnetai kˆjeta kai orizìntia kai autì eÐnai dunatìn epeid  perisseÔei èna kenì tetragwnÐdio sto plaÐsio. xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh katˆ th diˆrkeia thc diadikasÐac thc ektèleshc thc pragmatopoi simhc kÐnhshc to kenì tetragwnÐdio. H omˆda G eÐnai h enallˆssousa omˆda A15 . Prˆgmati. to opoÐo to arijmoÔme me to 16. metakineÐtai orizìntia   kˆjeta sto epÐpedo tou plaisÐou. 2. Mia tètoia ektèlesh onomˆzetai “pragmatopoi simh kÐnhsh”.4.4. Sunep¸c to sÔnolo G twn metajèsewn pou antistoiqoÔn stic pragmatopoi simec kin seic eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 15. ekteloÔme mia peperasmènh akoloujÐa epipèdwn metakin sewn me tètoio trìpo ¸ste sto tèloc to tetrˆgwno sth dexiˆ kˆtw gwnÐa na eÐnai kenì. . Dhlad  metˆ thn ektèlesh an kai ta plakÐdia ja èqoun katalˆbei nèec jèseic. Archer [1] . Mia ˆllh apìdeixh dÐdetai sto biblÐo twn Mc Coy kai Janusez [18]). Xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh twn plakidÐwn (Sq ma 1). Sunep¸c an kai to apotèlesma miac pragmatopoi simhc kÐnhshc mac dÐnei mia metˆjesh thc S15 . . antistoiqeÐ mia metˆjesh twn 1. metˆ thn ektèlesh miac akoloujÐac epitrept¸n metakin se¸n touc. To er¸thma eÐnai poiec eÐnai ìlec autèc oi dunatèc metajèseic kai sunep¸c oi pragmatopoi simec kin seic. dhlad  èna stoiqeÐo thc S15 . H apˆnthsh eÐnai h ex c. .

'Ara èna perittì pl joc tètoiwn kin sewn ja telei¸nei epÐ enìc tetragwnidÐou antijètou qr¸matoc. β = (1 2 3 4 8 12 15 14 13 9 5) = (16 15)(15 14)(14 13)(13 9)(9 5)(5 1)(1 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16). β(11) = 11 = γ(11). β k (8)) kai γ k (11 7 8)γ −k = (11. an to kenì tetragwnÐdio 16 xekin sei na metakineÐtai apì thn kˆtw dexiˆ gwnÐa (pou èqei èna sugkekrimèno qr¸ma) kai epanèljei sthn arqik  tou jèsh (kai sunep¸c sto Ðdio qr¸ma) metˆ apì mia akoloujÐa metakin sewn. IdiaÐtera. γ = (4 8 12 15 14 10 6 2 3) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16) eÐnai stoiqeÐa thc G.304 4. dhlad  mia metˆjesh thc A16 . gia kˆje k . dhlad  ektelesjeÐ mia pragmatopoi simh kÐnhsh. ParathroÔme ìmwc ìti α5 (11 12 15)α−5 = (11 7 8) kai β(7) = 7 = γ(7). 'Ara β k (11 7 8)β −k = (11. oi epìmenec akoloujÐec metakin sewn apoteloÔn mia pragmatopoi simh kÐnhsh. tìte h antÐstoiqh metˆjesh thc S15 pou ja prokÔyei ja eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. γ k (8)). 1 5 9 13 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 15 3 7 16 11 3 7 12 11 4 8 12 16 4 8 12 15 4 8 15 16 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 16 3 7 12 11 4 8 12 15 4 8 16 15 −−→ −− (16 15) −−→ −− (11 16) −−→ −− (16 12) −−→ −− (16 15) (11 12 15) = (16 15)(16 12)(11 16)(16 15) EpÐshc oi metajèseic α = (6 7 8 12 15 14 10) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 7)(7 8)(8 12)(12 16). 7. Allˆ an x eÐnai ènac arijmìc metaxÔ tou 1 kai 15 . Omˆdec mac phgaÐnei apì èna tetragwnÐdio enìc qr¸matoc se èna tetragwnÐdio antijètou qr¸matoc. 7. en¸ èna ˆrtio pl joc tètoiwn kin sewn ja stamatˆei se èna tetragwnÐdio tou idÐou qr¸matoc. Autì shmaÐnei ìti G ≤ A16 ∩S15 = A15 . Gia parˆdeigma.

h ∈ H1 eÐnai uposÔnolo thc H1 . den mporeÐ na an kei sthn H2 (giatÐ?). (1 2 3) }. h2 ∈ H2 . Apì thn upìjesh. èqoume ìti H1 H2 = { i. H2 H1 den eÐnai upoomˆdec.16 Prìtash.4. upˆrqei kˆpoio h1 ∈ H1 kai h2 ∈ H2 ètsi ¸ste hh = h2 h1 (kai antistrìfwc). Sun jwc grˆfoume H1 ∪ H2 = H1 .4. Eklègoume èna stoiqeÐo h1 thc H1 pou na mhn an kei sthn H2 . EpÐshc kai to antÐstoiqo sÔnolo ìlwn twn ginomènwn h h. JewroÔme t¸ra thn upoomˆda H1 ∪ H2 pou parˆgetai apì thn ènwsh H1 ∪ H2 . H isìthta H1 H2 = H2 H1 shmaÐnei ìti gia kˆje ginìmeno hh . . 'Estw ìti H1 H2 = H2 H1 .4. An h H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda tìte kanèna apì ta stoiqeÐa h1 h2 . Shmei¸noume de ìti S3 = H1 . 'Ara ìla autˆ ta stoiqeÐa ja an koun sthn H1 . Genik¸c isqÔei H1 H2 = H2 H1 . 1 ≤ i ≤ k . Profan¸c 1 ∈ H1 H2 kai sunep¸c H1 H2 = ∅. Apìdeixh. sÔmfwna me to 4. (1 2) } kai H2 = { i. h ∈ H1 . H2 kai ìti ta ginìmena H1 H2 . Sunep¸c. Gia na deÐxoume ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. Epeid  h1 ∈ H1 prokÔptei ìti H2 ⊆ H1 . Ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac eÐnai ex orismoÔ thc morf c hε1 hε2 · · · hεk . to sÔnolo ìlwn twn ginomènwn hh . h1 ∈ H1 kai h2 . Autì to sÔnolo onomˆzetai ginìmeno thc H1 epÐ thn H2 kai sumbolÐzetai me H1 H2 . upˆrqoun h ∈ H1 kai h ∈ H2 tètoia ¸ste h1 h2 = h h.3. h ∈ H2 eÐnai uposÔnolo thc upoomˆdac H1 . èstw ìti H1 H2 . Ginìmena Upoomˆdwn 'Estw H1 . 4. (1 3). Opìte G = A15 . An H1 kai H2 eÐnai dÔo upoomˆdec miac omˆdac G tìte to ginìmeno H1 H2 eÐnai upoomˆda an kai mìnon an H1 H2 = H2 H1 . H ènwsh H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda an kai mìno an h mia apì tic dÔo upoomˆdec perièqetai sthn ˆllh. arkeÐ na deÐxoume ìti (h1 h2 )(h1 h2 )−1 ∈ H1 H2 . H2 kai onomˆzetai ginìmeno thc H2 epÐ thn H1 . h ∈ H2 . ìpou h2 ∈ H2 . H2 . (1 3). ìpou hi ∈ H1 ∪ H2 kai εi = ±1. h ∈ H1 . an jewr soume tic upoomˆdec H1 = { i. h ∈ H2 . tìte. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 305 diˆforoc tou 11 kai tou 7. (1 3 2) } en¸ H2 H1 = { i. Epomènwc èqoume (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = (h1 h2 )(h h)−1 = (h1 h2 )(h−1 h −1 ) = h1 (h2 h−1 )h −1 . H2 dÔo upoomˆdec miac omˆdac G. gia kˆpoio j . (1 2). Allˆ h A15 parˆgetai apì ìlouc autoÔc touc 3-kÔklouc (giatÐ?) kai ˆra A15 ⊆ G. H2 . Prˆgmati. x = β j (8)   x = γ j (8). (1 3) } thc S3 . gia kˆ1 2 k poio k jetikì akèraio. (1 2). H2 kai th lème upoomˆda paragìmenh apì tic upoomˆdec H1 kai H2 . gia kˆje h1 . 'Etsi. Sunep¸c kˆje 3-kÔkloc thc morf c (11 7 x) an kei sthn G.4. Sthn perÐptwsh aut  èqoume H1 H2 = H2 H1 = H1 .

An g1 H ∩ g2 H = ∅ tìte g1 H = g2 H .306 4. ìla ta ginìmena g1 h eÐnai stoiqeÐa tou sunìlou g2 H   me ˆlla lìgia g1 H ⊆ g2 H . Gia èna stoiqeÐo g thc G jewroÔme to uposÔnolo gH = { gh | h ∈ H } thc G. Omˆdec Gia ton Ðdio lìgo èqoume h2 h−1 = h h2 . Apìdeixh. èstw ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. An G = GLn (K). gia kˆpoio h ∈ H1 kai h2 ∈ H2 . paÐrnoume thn 1 isìthta g1 = (g2 h2 )h−1 = g2 (h2 h−1 ). Pollaplasiˆzontac apì ta dexiˆ me h−1 . gia g = (1 2). Gia parˆdeigma. H = SLn (K) kai A eÐnai ènac pÐnakac sth G pou èqei orÐzousa λ ∈ K ∗ . (2 3). èqoume ìti h2 h1 = (h−1 h−1 )−1 ∈ H1 H2 . H2 kai 1 2 H1 H2 eÐnai upoomˆdec. T¸ra an g ∈ G tìte g = g · 1 ∈ gH . 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G. h2 ∈ H2 . to (1 2)H eÐnai to sÔnolo { (1 2). DeÐqnoume t¸ra ìti ja isqÔei kai H1 H2 ⊆ H2 H1 . pou exartˆtai apì thn H . (1 2 3). 'Ara g1 H = g2 H = g3 H . Sunep¸c. Epomènwc h1 h2 = h−1 = (h1 h2 )−1 = h2−1 h1−1 ∈ H2 H1 . 'Ara H2 H1 ⊆ H1 H2 . Tìte upˆrqoun h1 . gia kˆje h ∈ H .17 Prìtash. an G = S3 kai H = { i. h G eÐnai h xènh ènwsh g∈A gH . h2 ∈ H2 . Epiplèon h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh 4. Prˆgmati. ìpou to uposÔnolo A thc G perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje sÔnolo gH . h1 ∈ H1 . èstw h1 h2 ∈ H1 H2 . Ja doÔme t¸ra ìti mporoÔme na taxinom soume m ènan fusiologikì trìpo. ìla ta stoiqeÐa thc G pou brÐskontai ektìc thc H . h1 ∈ H1 . G= g∈A gH. 'Estw g3 ∈ g1 H ∩ g2 H . g2 ∈ G. Epeid  h exÐswsh (h1 h2 )x = 1 èqei lÔsh sthn H1 H2 . (1 3 2) } tìte.4. H trÐth isìthta prokÔptei eÔkola kai af netai wc ˆskhsh ston anagn¸sth. Gia èna stoiqeÐo h2 h1 ∈ H2 H1 . h1 ∈ H1 . afoÔ H1 . tìte kˆje stoiqeÐo tou sunìlou A SLn (K) èqei orÐzousa λ. Kaj¸c h2 h−1 ∈ H . Klˆseic mod H kai to Je¸rhma tou Lagrange. Me ìmoio trìpo prokÔptei ìti kai g2 H ⊆ g1 H . h2 ∈ H2 . (1 3) }. Sunep¸c. AntÐstrofa. 'Ara (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = h1 (h h2 )h −1 = (h1 h )(h2 h −1 ) ∈ H1 H2 . . to stoiqeÐo h1 h2 eÐnai to antÐstrofo kˆpoiou stoiqeÐou h thc upoomˆdac H1 H2 . h2 ∈ H tètoia ¸ste g3 = g1 h1 = g2 h2 . 'Estw h = h1 h2 . 'Estw g1 . h teleutaÐa isìthta 1 1 1 dhl¸nei ìti g1 ∈ g2 H .

Tìte oi aristerèc klˆseic .4. g∈A Hg = { hg | h ∈ H }. 1.   thc G mod H kai sumbolÐzetai me G/H . Prˆgmati h antistoiqÐa xH −→ Hx−1 metaxÔ tou aristeroÔ sunìlou phlÐko kai dexioÔ sunìlou phlÐko thc G dia H eÐnai èna proc èna kai epÐ (giatÐ?). Ed¸ emeÐc ja qrhsimopoi soume tic aristerèc klˆseic mod H . lègetai sÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H .19 Orismìc. 4.21 ParadeÐgmata. sthn xènh diakekrimènh ènwsh G = g∈G gH antistoiqeÐ h sqèsh iso- dunamÐac epÐ thc G pou orÐzetai wc ex c: dÔo stoiqeÐa x. Apìdeixh.4. H Prìtash 4. g ∈ G.1) ìti upˆrqei 1−1 antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diamerÐsewn enìc sunìlou X wc xènh ènwsh mh-ken¸n uposunìlwn tou kai ìlwn twn sqèsewn isodunamÐac epÐ tou X . Ta sÔnola Hg lègontai dexièc klˆseic mod H . Sthn sugkekrimènh · perÐptwsh. 'Ola ta apotelèsmata pou isqÔoun gia tic aristerèc klˆseic mod H isqÔoun kai gia tic dexièc klˆseic mod H . JewroÔme ton dianusmatikì q¸ro R2 (to epÐpedo) epÐ tou R san mia Abelian  prosjetik  omˆda. 4. To uposÔnolo A thc G pou perièqei apì kˆje mia arister  klˆsh mod H mìno èna stoiqeÐo. To sÔnolo gH lègetai arister  klˆsh mod H sthn G pou perièqei to g (  me antiprìswpo to g ). GnwrÐzoume (blèpe Parˆrthma 6. EÐnai ìmwc eÔkolo na deiqteÐ ìti x. y ∈ gH gia kˆpoio g ∈ G an kai mìnon an x−1 y ∈ H .18 isqÔei gia ta Hg an antÐ gia “x−1 y ∈ H” grˆyoume xy −1 ∈ H .18 Pìrisma.4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 307 pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac: 4. y ∈ G eÐnai isodÔnama an kai mìnon an kai ta dÔo an koun sto Ðdio sÔnolo gH gia kˆpoio g ∈ G. x ∼ y an kai mìnon an x−1 y ∈ H.4. Ta uposÔnola gH .4.4. Shmei¸noume ìti an A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H tìte to A−1 pou perièqei ìla ta antÐstrofa stoiqeÐa tou A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn dexi¸n klˆsewn mod H . g2 ∈ A tìte g1 H ∩ g2 H = ∅ kai G = gH .17 isqÔei kai gia ta sÔnola thc morf c 4. eÐnai ìlec oi klˆseic isodunamÐac x. dhlad  an g1 . 'Estw H ⊆ R2 ènac monodiˆstatoc dianusmatikìc upìqwroc (sunep¸c mia upoomˆda).20 Parat rhsh. g ∈ G. en¸ to Pìrisma 4. y ∈ G. To sÔnolo ìlwn twn arister¸n klˆsewn mod H to lème aristerì sÔnolo phlÐko thc G dia thn H .4.

tìte oi aristerèc (  dexièc) klˆseic eÐnai akrib¸c oi klˆseic upoloÐpwn mod n. AutoÐ brÐskontai epÐ tou kÔklou me kèntro O kai aktÐna Ðsh me ρ. v ∈ R2 . 3. GnwrÐzoume ìti to uposÔnolo T = { z ∈ C∗ me |z| = 1 } = { sunθ + i hmθ | θ ∈ R } eÐnai mia upoomˆda thc C∗ kai gewmetrikˆ aut  eÐnai o kÔkloc aktÐnac 1 me kèntro to O. v+H H v Sq ma 4. Omˆdec mod H (pou ed¸ sumpÐptoun me tic dexièc) eÐnai ìloi oi “omoparallhlikoД upìqwroi v+H . ìpwc sto Sq ma 4.4.1 .1 2. ousiastikˆ apodeÐxame ìti oi aristerèc klˆseic mod An sthn Sn eÐnai dÔo. An z = ρ(sunφ + i hmφ) eÐnai ènac migadikìc arijmìc.13.6. tìte h arister  klˆsh mod T pou perièqei to z apoteleÐtai apì ìlouc touc migadikoÔc arijmoÔc pou èqoun mètro ρ. mod nZ 4.6.308 4. An G = Z kai H = nZ. dhlad  ìlec oi eujeÐec pou eÐnai parˆllhlec proc thn H . h An (ˆrtiec metajèseic) kai h (1 2)An (perittèc metajèseic). Aparijm¸ntac tic ˆrtiec kai tic perittèc metajèseic. 'Etsi ìlec oi klˆseic . metˆ to Pìrisma 4. 'Estw C∗ h pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n arijm¸n. Gia diaforetikèc timèc tou ρ paÐrnoume ìlec tic ˆllec aristerèc klˆseic mod T (ed¸ oi aristerèc kai dexièc klˆseic mod T sumpÐptoun (giatÐ?) ).

To uposÔnolo H = { 1. −ω. Tìte ìlec oi aristerèc (kai oi dexièc) klˆseic mod H sth G èqoun to Ðdio . ìpou ω = −1+i 3 .6.6.4. ω. eÐnai 2 mia peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac C∗ .4. ω 2 . 1 ρ Sq ma 4. 4.2 5. √ −zω −ω 2 −1ω φ2= ρ(cosφ + isinφ) zω ρ z −z −zω −ω zω1 ω 22 Sq ma 4. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. −ω 2 }. −1.3 T¸ra apodeiknÔoume to Je¸rhma tou Lagrange pou eÐnai èna apì ta basikìtera jewr mata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn.22 Je¸rhma (Lagrange). H arister  klˆsh mod H me antiprìswpo to migadikì arijmì ρ(sun φ + i hm φ) parÐstatai gewmetrikˆ apì tic korufèc enìc kanonikoÔ kurtoÔ exˆgwnou. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 309 mod T eÐnai oi omìkentroi kÔkloi.4.

Apìdeixh. Prˆgmati.310 pl joc stoiqeÐwn kai isqÔei 4. kˆje mia èqei to Ðdio pl joc stoiqeÐa. ìpwc mìlic deÐxame.11). 4. 'Estw g ∈ G. Apìdeixh. Apìdeixh. dhlad  h1 = h2 . autì shmaÐnei ìti |G : H | = |G| . Prˆgmati. Apìdeixh. An H1 . JewroÔme thn pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn antistrèyimwn klˆsewn upoloÐpwn mod m. ˆra h f eÐnai 1 − 1. èstw n h tˆxh tou g .4. To pl joc autì onomˆzetai deÐkthc thc H sthn G. Omˆdec |G| = |H| |G : H| ìpou me |G : H| sumbolÐzoume to pl joc twn arister¸n (  dexi¸n) klˆsewn mod H .3. 4. GnwrÐzoume ìti h tˆxh thc eÐnai ϕ(m) ìpou ϕ eÐnai h gnwst  sunˆrthsh tou Euler. an gh1 = gh2 tìte g −1 (gh1 ) = g −1 (gh2 )   (g −1 g)h1 = (g −1 g)h2 .23 Pìrisma. h −→ gh eÐnai 1 − 1 kai epÐ.4. Tìte h tˆxh aut c eÐnai Ðsh me th tˆxh tou g . 4. afoÔ to tuqìn stoiqeÐo gh ∈ gH eÐnai eikìna tou h. |H | Se mia peperasmènh omˆda G h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc g diaireÐ thn tˆxh thc G kai isqÔei g |G| = 1. Aut  eÐnai epÐ. 'Ara |G| = |H| |G : H|. Tìte aϕ(m) ≡ 1 mod m. 'Ara to n diaireÐ thn tˆxh |G| kai ˆra g |G| = 1. 'Eqoume |G : H2 | = |G| |H2 | = |G|/|H1 | |H2 |/|H1 | = |G:H1 | |H2 :H1 | .4. An g k = g l autì shmaÐnei g k−l = 1 kai autì me th seirˆ tou shmaÐnei ìti k ≡ l mod n (blèpe Prìtash 4. tìte |G : H1 | = |G : H2 | · |H2 : H1 |.25 Pìrisma. H2 eÐnai upoomˆdec miac peperasmènhc omˆdac G kai H1 ≤ H2 . Dhlad  ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac (pou eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou g ) antistoiqoÔn 1−1 me tic klˆseic upoloÐpwn mod n. 'Estw a kai m dÔo jetikoÐ akèraioi pr¸toi metaxÔ touc. Allˆ h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh twn |G : H| to pl joc arister¸n klˆsewn mod H pou. JewroÔme thn upoomˆda thc G pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . twn opoÐwn to pl joc eÐnai akrib¸c n. Sunep¸c an h G eÐnai mia peperasmènh omˆda tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic kai apì touc deÐktec ìlwn twn upoomˆdwn thc. Apì to prohgoÔmeno pìrisma paÐrnoume to apotèlesma.24 Pìrisma (Je¸rhma tou Euler). . tìte h apeikìnish f : H −→ gH . An h G eÐnai peperasmènh.

{ i. ja  tan xènec metaxÔ touc. { i. H kai gH . an upojèsoume ìti up rqe mia tètoia upoomˆda H . pˆli prokÔptei ìti g = h ∈ H . 4 kai 6. Upoomˆdec tˆxhc 4 : { i. h ∈ H . an h tˆxh |G| eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. Me ˆlla lìgia. èstw g . (1 4)(2 3) }. to je¸rhma tou Lagrange oi pijanèc tˆxeic twn gn siwn upoomˆdwn thc A4 eÐnai 2. (1 2 4).8. ja doÔme ìti autì isqÔei gia tic kuklikèc omˆdec. { i. pou na mhn an kei sthn H . to stoiqeÐo g m/k kai sunep¸c h upoomˆda g m/k ja eÐqan tˆxh k (giatÐ?). T¸ra o m prèpei na eÐnai pr¸toc. { i. afoÔ diaforetikˆ gia èna n ∈ N. tou jewr matoc tou Lagrange den isqÔei genikˆ gia peperasmènec omˆdec. Prˆgmati. Epeid  |A4 : H| = 2. Isqurizìmaste t¸ra ìti h A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6. (2 3 4). oi opoÐec eÐnai dunˆmeic pr¸twn arijm¸n. Genikìtera. ˆra an g 2 ∈ H tìte to g ∈ H kai an g 2 = gh. to antÐstrofo Parˆdeigma. (1 4). ja èprepe A4 = H ∪ gH . (2 4 3) }. (1 3)(2 4) }. n > 1. diìti diaforetikˆ an k  tan ènac gn sioc diairèthc tou. (2 3) }. 'Ara den mporeÐ na upˆrqei tètoia upoomˆda. Sthn epìmenh parˆgrafo. 4. pou eÐnai ˆtopo. 3 kai 4 eÐnai oi ex c. { i. (1 2)(3 4).4. Apì Ask seic 4. (1 4 3) }. (1 2 3). 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. (1 3)(2 4). an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac omˆdac tìte den eÐnai anagkaÐo na upˆrqei upoomˆda tˆxhc k .4. to opoÐo anafèrei ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia diairètec thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac. Mia mh-tetrimmènh omˆda G den èqei kamiˆ gn sia upoomˆda Apìdeixh. 'Ara h g = G prèpei na eÐnai peperasmènhc tˆxhc èstw m.4 . Oi upoomˆdec pou èqoun tˆxh 2. Upoomˆdec tˆxhc 3 : { i. Shmei¸noume epÐshc ìti sthn epomènh Enìthta ja apodeÐxoume to je¸rhma tou Sylow. 4. mporoÔme na dialèxoume èna apì autˆ. h upoomˆda pou parˆgetai apì th dÔnamh g n tou g ja  tan gn sia upoomˆda. (1 3 4). Allˆ g 2 = g −1 .4.4. Tìte h upoomˆda g pou parˆgetai apì to g prèpei na eÐnai ìlh h G. Sunep¸c oi aristerèc klˆseic mod H . 'Opwc ja doÔme sto epìmeno parˆdeigma.1). Sunep¸c to g 2 ∈ H   to g 2 ∈ gH . (1 3 2) }. Aut  den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange èpetai ìti h G de mporeÐ na èqei gn siec upoomˆdec. JewroÔme thn enallˆsousa omˆda A4 pou èqei tˆxh 12.27 Parat rhsh. 3. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 311 an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc.26 Pìrisma. (1 2)(3 4) }. AntÐstrofa. tìte epeid  |H| = 6 kai h A4 èqei 8 stoiqeÐa tˆxhc 3. Upoomˆdec tˆxhc 2 : { i. Upojètoume ìti an { 1 } ≤ H < G tìte H = { 1 }. (1 4 2) }. gia kˆje peperasmènh Abelian  omˆda kai kˆje diairèth k thc tˆxhc thc upˆrqei pˆnta upoomˆda tˆxhc k (blèpe Je¸rhma 4.

'Estw G peperasmènh omˆda kai a. ii) G = < a > = < b > = < c >. y me thn idiìthta x−1 yx = y k . c ∈ G trÐa stoiqeÐa. . c > kai a2 = b. m. b dÔo stoiqeÐa thc me tˆxh p èna pr¸to arijmì. b. 9. a) H1 = g) H2 = α β 0 1 1 β 0 1 |α=0 |β∈R . 7. b2 = c. n ∈ Z. a b a2 = bcb−1 . tètoia ¸ste a3 = b3 = c4 = 1. DeÐxte ìti ta ex c sÔnola eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GL2 (R). 6. b. 'Estw G omˆda me tˆxh 12. b) H3 = α 0 0 1 |α=0 4. 'Estw G omˆda me G = < a.k. ìpou H eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì thn metˆjesh ( 1 2 3 4 ). 'Estw G omˆda kai a. DeÐxte ìti kˆje stoiqeÐo thc G eÐnai thc morf c xm y n . s ) ≤ | G | ≤ rs. c eÐnai h tetrimènh upoomˆda.312 4. 2. 3. iii) Na brejeÐ h tˆxh thc G. a c = c a−1 . b. an h G den eÐnai tetrimmènh.( r. 10. Na deiqjeÐ ìti h Dn eÐnai mia upoomˆda thc D2n (jewr ste tic summetrÐec enìc kanonikoÔ 2n-gwnou). 'Estw omˆda G = x. Omˆdec 1. DeÐxte ìti: α) a ∩ b = 1   a = b . deÐxte ìti e. DeÐxte ìti h upoomˆda a. c2 = a. DeÐxte ìti: i) H G eÐnai Abelian . Na brejoÔn oi aristerèc kai dexièc klˆseic thc S3 sthn S4 .p. Perigrˆyte tic peperasmènec upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac enìc tridiˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. An epiplèon ta x kai y èqoun tˆxeic r kai s antÐstoiqa. β ) To pl joc twn stoiqeÐwn tˆxhc p thc G eÐnai pollaplˆsio tou p − 1. Pìsa sÔnola aristèrwn antipros¸pwn upˆrqoun gia mia upoomˆda thc H me tˆxh 3 ? 5. k ∈ Z. Na brejoÔn oi aristerèc klˆseic mod H sthn S4 . 8.

19. 'Estw G Abelian  omˆda me tˆxh 15. 'Estw A. σk p¸c mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc upoomˆdac pou parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . DeÐxte ìti | AB | = |A| |B| . DeÐxte ìti to sÔnolo xA ∩ yB eÐnai eÐte to kenì eÐte èna aristerì sÔmploko thc A ∩ B sth G. 20. K upoomˆdec miac omˆdac G me tˆxeic 5 kai 8 antÐstoiqa.d. 12. DeÐxte ìti b = 1 kai eÐte a = 1. (Aut  h anisìthta anafèretai wc Je¸rhma tou Poincar´. K ≤ G. 16. | B |) = 1. tètoioc ¸ste g m ∈ H . opìte x(A ∩ B) = xA ∩ xB . β ) An | H : H ∩ K | > 1/2 | G : K |.d. a2 . y ∈ G. 'Estw A. γ ) IsqÔei | H : H ∩ K | = | G : K | an kai mìnon an G = HK(= KH). tìte H. a3 .(| A |. | G : B |) = 1. σ2 . . deÐxte ìti h A ∩ B èqei epÐshc peperasmèno deÐkth sthn A kai mˆlista | A : A ∩ B | ≤ | G : B |. . 13. B upoomˆdec thc omˆdac G. 'Estw G mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai èstw σ mia metˆjesh pou den an kei sthn G. ii) 'Estw a. B dÔo peperasmènec upoomˆdec thc omˆdac G. DeÐxte ìti to S 2 = S · S perièqei ìla ta stoiqeÐa thc A4 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 313 11.k. b ∈ G me a6 = b8 = 1. i) Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìla ta sÔmploka wc proc mÐa gn sia upoomˆda thc.k. K = G. 'Estw G peperasmènh omˆda kai H. EÐnai anagkastikˆ h ènwsh σG ∪ G upoomˆda thc Sn ? An h G parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . DeÐxte ìti upˆrqei akèraioc m. σ ? 14. 17. ii) An m. a6 } ta stoiqeÐa thc S4 pou èqoun tˆxh 4. eÐte h tˆxh tou a eÐnai 3.) e 18. . B upoomˆdec thc omˆdac G. K : K | ≥ | H : H ∩ K |. 'Estw S = { a1 . tìte A ∩ B = 1. . tìte | G : A ∩ B | = | G : A | · | G : B |. . |A∩B| . DeÐxte ìti α ) | H. DeÐxte ìti: i) An m.4. . a4 . B ≤ G kai x. 1 < m ≤ n. 'Estw H. DeÐxte ìti H ∩ K = { 1 }. . a5 . 15.(| G : A |. . 'Estw A. σ2 . An o deÐkthc thc B sth G eÐnai peperasmènoc. 'Estw A. H upoomˆda thc me deÐkth | G : H | = n kai g ∈ G.4. 'Estw G omˆda. σk .

i ) Na deiqteÐ ìti h G èqei (toulˆqiston) èna stoiqeÐo tˆxhc 2. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqei monadikì x ∈ G tètoio ¸ste x11 = g . 27. eÐnai upoomˆda thc G. oρ α) Na deiqjeÐ ìti h sqèsh a ∼ b ⇐⇒ upˆrqei g ∈ G tètoio ¸ste b = g(a). β) To sÔnolo Ha = { g | g ∈ G tètoio ¸ste g(a) = a }. 22. g > = H . 28. iii ) Na deiqteÐ ìti h exÐswsh x2 = 1 èqei ˆrtio to pl joc lÔseic sth G. eÐte < H. 'Estw G mia omˆda ˆrtiac tˆxhc. 25. èstw to z . i) 'Estw π ∈ Sn . b.314 4. eÐte π ∈ An . tìte na deiqteÐ ìti z ∈ Z(G). ìpou a ∈ X . DeÐxte ìti h A4 eÐnai h mình upoomˆda thc S4 me tˆxh 12. i) 'Estw G peperasmènh omˆda kai a ∈ G. 26. 'Estw H ≤ Sn pou perièqei toulˆqiston mia peritt  metˆjesh. Exetˆste an h metˆjesh ( 1 3 6 ) eÐnai mÐa dÔnamh thc σ . x7 ≡ 28 (mod 11). p pr¸toc. 23. ii ) An h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai G ≤ SX . . DeÐxte ìti akrib¸c ta misˆ apo ta stoiqeÐa thc H eÐnai perittèc metajèseic. ii) Genikˆ an G eÐnai mia omˆda kai H ≤ G me | G : H | = p. ii) 'Estw G mia omˆda me tˆxh 100. b ∈ X eÐnai mia sqèsh isodunamÐac sto X . deÐxte ìti eÐte < An . d¸ste ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste h exÐswsh xk = a na èqei lÔsh sthn G. γ) MporeÐte na perigrˆyete tic klˆseic isodunamÐac tou sunìlou X ? 24. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa miac Abelian c omˆdac tˆxhc 2 mazÐ me to monadiaÐo apoteloÔn upoomˆda. IsqÔei to prohgoÔmeno apotèlesma an h omˆda den eÐnai Abelian  ? 29. Na brejoÔn ta a. gia a. Omˆdec 21. ii) Na brejoÔn oi lÔseic twn exis¸sewn 7x ≡ 28 (mod 11). tìte gia kˆje g ∈ G eÐte < H. i) 'Estw G omˆda me | G | = 121. g > = G. π > = Sn . DeÐxte ìti h exÐswsh x7 = g èqei lÔsh sthn G gia kˆje g ∈ G. gia ta opoÐa h metˆjesh σ = 1 2 3 4 5 6 7 5 a 1 b 6 7 3 ∈ S7 eÐnai peritt .

0 0 c Poiˆ eÐnai h arister  klˆsh mod H pou perièqei to stoiqeÐo   0 0 −1  0 −1 0 ? −1 0 0 32.4. −5 2 i ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. 34. dèixte ìti to sÔnolo R S eÐnai èna sÔnolo aristerwn antipros¸pwn thc H sth G. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 315 30. a · b · c = 0. d ∈ 2 Z apoteloÔn mia omˆda c d H wc proc thn prìsjesh pinˆkwn. b. f (zh) = f (z). an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2×2 pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc. gia kˆje z ∈ G kai kˆje h ∈ H . tìte h upoomˆda pou parˆgoun autˆ ta stoiqeÐa èqei tˆxh 4. DeÐxte ìti h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. 'Estw H ≤ K ≤ G.4. 33. ìpou o m eÐnai perittìc. z −1 f (z) ∈ H. Perigrˆyte tic klˆseic mod H . iii ) Stic dÔo prohgoÔmenec peript¸seic prosdiorÐste thn tom  twn H kai K me thn pollaplasiastik  kai prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n antÐstoiqa. ( SÔgkrine me to Pìrisma 4. JewroÔme thn upoomˆda H thc GL3 ( R ) twn pinˆkwn thc morf c   a 0 0  0 b 0 . 35. An R eÐnai èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc H sthn K kai S èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc K sthn G.25 ). 'Estw G mia Abelian  omˆda me tˆxh | G | = 2 m. 'Estw H mia upoomˆda thc omˆdac G kai f : G −→ G mia apeikìnish me tic ex c idiìthtec f ( f (z) ) = f (z). . c.4. DeÐxte ìti oi pÐnakec a b me a. Na prosdiorÐsete tic upoomˆdec H = − 1 i kai K = 2. DeÐxte ìti to sÔnolo f (G) apoteleÐ èna dexiì sÔnolo antipros¸pwn thc H sth G. Upìdeixh: DeÐxte ìti an mia Abelian  omˆda èqei dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2. 31. ii ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n.

Omˆdec 36. Na brejoÔn oi summetrÐec twn poluwnÔmwn. E12 + E23 + · · · + En−1. . parˆgoun thn SLn (C). DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc pm ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai m = 2. 37. . δ ∈ Z tètoioi ¸ste γ δ αδ − βγ = 1 kai γ ≡ 0 mod n apoteloÔn mia upoomˆda thc SL2 (Z). Oi summetrÐec autoÔ tou poluwnÔmou orÐzontai na eÐnai ìlec oi metajèseic σ ∈ Sn tètoiec ¸ste f (xσ(1) . DeÐxte ìti ìlec oi summetrÐec tou f apoteloÔn mia upoomˆda thc Sn . α ∈ C. 39. DeÐxte ìti oi pÐnakec In + αEij . . 'Estw α. x7 d) 1. x3 g) x.n + (−1)n−1 En. . EpÐshc oi pÐnakec In + Eij (n2 − n to pl joc) parˆgoun thn SLn (Z) allˆ kai oi pÐnakec In + E12 . 'Estw f = f (x1 . 44. Na brejeÐ èna parˆdeigma miac omˆdac G pou perièqei èna uposÔnolo S to opoÐo eÐnai omˆda wc proc èna diaforetikì pollaplasiasmì apì ekeÐnon thc G allˆ na mhn eÐnai upoomˆda thc G. . . tìte orÐzoume f σ = f (xσ(1) . . 45. x2 . . An σ ∈ Sn . x. i = j . DeÐxte ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia thn S4 kai Dn n ≥ 3. . 38. 40. . γ. 43. xn me suntelestèc apì to s¸ma Q. DeÐxte ìti oi pÐnakec thc morf c n r upoomˆdec α β me α.1 parˆgoun thn SLn (Z). . . . . . x2 . ¯ 42. xσ(n) ). 3. . x4 . . x3 . . 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. x6 e) 3x + 1. . mod (αβ − 1) kai β Upìdeixh: Ta α kai β eÐnai to èna antÐstrofo tou ˆllou sthn U(Zαβ−1 ). DeÐxte ìti α = β ⊆ U(Zαβ−1 ) ìpou α = α ¯ ¯ ¯ = β mod (αβ − 1). xn ) èna polu¸numo n metablht¸n x1 . x5 . . . 4. xσ(n) ) = f (x1 . j) sthn opoÐa èqei 1. β ∈ N. xn ). Na deiqteÐ ìti h summetrik  omˆda Sn èqei toulˆqiston tˆxhc r. x2 . Na brejoÔn oi upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn poluwnÔmwn pou parˆgontai apì ta: a) x b) 1. . Na deiqteÐ ìti se mia omˆda dÔo stoiqeÐa pou metatÐjentai parˆgoun mia Abelian  upoomˆda.316 4. β. . . perièqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. 41.

Upˆrqei omˆda G pou parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa thc kai perièqei mia upoomˆda H pou den parˆgetai apì 2 stoiqeÐa? 47. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange a) f = x1 x2 + x3 x4 b) f = x1 x2 + x4 2 g) f = i≤i<j≤n 317 xi xj An H eÐnai omˆda twn summetri¸n enìc poluwnÔmou f kai ˙ ˙ ˙ ˙ Sn = H ∪σ1 H ∪σ2 H ∪ · · · ∪σk H eÐnai h anˆlush thc Sn stic aristerèc klˆseic mod H deÐxte ìti ìla ta polu¸numa f σ eÐnai akrib¸c ta f. f σ1 .4. . ( Profan¸c isqÔei f σ1 σ2 = (f σ1 )σ2 ). An mia upoomˆda thc Sn perièqei kai ˆrtiec kai perittèc metajèseic. . tìte to pl joc twn ˆrtiwn isoÔtai me to pl joc twn peritt¸n. .4. . f σk . 46. .

a. Eidikˆ an n eÐnai h tˆxh tou g . 'Enac isomorfismìc omˆdwn eÐnai ènac omomorfismìc pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. Epeid . DÔo omˆdec G kai H kaloÔntai isìmorfec an upˆrqei isomorfismìc φ : G −→ H . = Thn eikìna Imφ = { φ(g) | g ∈ G } thc φ th lème omomorfik  eikìna thc G mèsw thc φ kai gi aut  suqnˆ qrhsimopoieÐtai o sumbolismìc φ(G). gia kˆje g ∈ G. isqÔei φ(g) = φ(1g) = φ(1)φ(g) kai φ(gg −1 ) = φ(g)φ(g −1 ). Profan¸c to uposÔnolo φ(G) eÐnai mia upoomˆda thc G kai sunep¸c ènac omomorfismìc φ : G −→ G orÐzei pˆnta ton epimorfismì φ : G −→ φ(G). Sthn perÐptwsh aut .5 OmomorfismoÐ Omˆdwn To kÔrio ergaleÐo pou qrhsimopoieÐtai gia thn eÔresh kai melèth twn koin¸n idiot twn pou èqoun dÔo omˆdec eÐnai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. Sun jwc den kˆnoume diˆkrish sto sumbolismì twn prˆxewn kai tic paraleÐpoume. h tˆxh tou φ(g) diaireÐ to n (giatÐ ?). Genikìtera. Apì autì prokÔptei (epagwgikˆ) ìti φ(g n ) = φ(g)n gia kˆje g ∈ G kai n ∈ N.5. EpÐshc. Prˆgmati. o upologismìc twn ginomènwn sthn φ(G) mporeÐ na gÐnei afoÔ prohgoumènwc upologÐsoume ta (gnwstˆ) ginìmena sthn G kai katìpin mèsw thc φ ta metafèroume sthn . An ènac omomorfismìc eÐnai 1 − 1 tìte lème ìti eÐnai monomorfismìc (s aut  thn perÐptwsh lème ìti h G emfuteÔetai sth G ) kai an eÐnai epÐ tìte ton lème epimorfismì. gia kˆje g ∈ G. EpÐshc eÐnai fanerì ìti h dom  thc φ(G) kajorÐzetai pl rwc apì th dom  thc G kai ton omomorfismì φ. b ∈ G ìpou ∗ kai eÐnai antÐstoiqa oi prˆxeic thc G kai G . tìte h eikìna φ(H) thc H eÐnai mia upoomˆda thc φ(G) kai o periorismìc φ|H thc φ sthn H eÐnai ènac epimorfismìc thc H sthn φ(H). grˆfoume G ∼ H . ìtan den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc qrhsimopoioÔme koinì sumbolismì gia ta oudètera stoiqeÐa twn G kai G sumbolÐzontˆc ta me 1. Omˆdec 4.1 Orismìc. 'Enac omomorfismìc φ apì mia omˆda G se mia omˆda G eÐnai mia apeikìnish apì thn G sthn G tètoia ¸ste φ(a ∗ b) = φ(a) φ(b). an H eÐnai mia upoomˆda thc G. dhlad  grˆfoume apl¸c φ(a b) = φ(a) φ(b). èqoume ìti φ(1) = 1 kai φ(g −1 ) = φ(g)−1 .318 4. 4. tìte epeid  φ(g)n = 1.

h antÐstrofh eikìna tou. EpÐshc an k1 . k ∈ K . MporoÔme de na grˆyoume thn anˆlush thc G wc proc thn K sth morf  φ−1 (g ). Profan¸c h φ eÐnai mia apeikìnish kai epeid  φ(r1 + r2 ) = e2πi(r1 +r2 ) = . gia kˆje g ∈ G. ektìc an h φ eÐnai monomorfismìc. gia kˆje k ∈ K . EÐnai de fanerì ìti h eikìna φ(gK) tou uposunìlou gK eÐnai to monosÔnolo { φ(g) }. AntÐjeta. Ac jewr soume t¸ra thn prosjetik  omˆda R+ twn pragmatik¸n arijm¸n kai thn antistoiqÐa φ : R+ −→ C∗ . k ∈ K . Prˆgmati. φ(k) = 1 } = { gk ∈ G | φ(k) = 1 }. den mac prosfèrei kamiˆ plhroforÐa gia th dom  thc G. eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. Sunep¸c h antÐstrofh eikìna φ−1 (φ(g)) tou φ(g) eÐnai h arister  klˆsh modK pou perièqei to g . Sunep¸c o φ eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn an kai mìnon an o pur nac tou eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. = o legìmenoc tetrimmènoc omomorfismìc τ : G −→ G . dhlad  to φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = g }. dhlad  φ(g) = g . k2 ∈ K . Dhlad  gia èna opoiod pote stoiqeÐo g ∈ φ(G) na prosdiorÐsoume th morf  twn stoiqeÐwn tou uposunìlou φ−1 (g ). G= g ∈φ(G) Sta epìmena thn upoomˆda K = φ−1 (1) ja thn lème pur na tou omomorfismoÔ φ kai ja thn sumbolÐzoume me ker φ. Sunep¸c gia na melet soume th dom  thc G mèsw thc dom c thc φ(G) prèpei na prosdiorÐsoume tic antÐstrofec eikìnec twn stoiqeÐwn thc φ(G). diìti an g eÐnai èna stoiqeÐo thc φ(G).5. apì thn R+ sthn pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n migadik¸n arijm¸n. Epomènwc.4. eÐnai fanerì ìti to uposÔnolo K = { k ∈ G | φ(k) = 1 } = φ−1 (1) thc G eÐnai autì pou kajorÐzei thn antÐstrofh eikìna tou φ(g). tìte φ(k1 k2 ) = φ(k1 )φ(k2 ) = 1 kai ˆra k1 k2 ∈ K . to 1 ∈ K kai k −1 ∈ K . OmomorfismoÐ Omˆdwn 319 φ(G). Fusikˆ s aut  thn perÐptwsh h dom  thc φ(G) mac dÐnei pl rwc thn dom  thc G (afoÔ G ∼ φ(G)). dhlad  h gK . ParathroÔme t¸ra ìti autì to uposÔnolo K eÐnai mia upoomˆda thc G. Tìte φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = φ(g) } = { h ∈ G | φ(g −1 h) = 1 } = { h ∈ G | h = g k. 'Estw g ∈ φ−1 (g ). afoÔ o pur nac tou eÐnai h Ðdia h omˆda G. τ (g) = 1. afoÔ aut  apoteleÐtai apì ìla ta ginìmena thc morf c gk . Autì deÐqnei ìti h antistoiqÐa φ(g) −→ φ−1 (φ(g)) = gK metaxÔ thc φ(G) kai tou aristeroÔ sunìlou phlÐko { gK | g ∈ G } eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. AntÐjeta. φ(r) = e2πir . epeid  φ(1) = 1 kai 1 = φ(k)−1 = φ(k −1 ). h dom  thc G den kajorÐzetai pl rwc apì aut  thc φ(G).

yx.2 Je¸rhma. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai h upoomˆda { 1. f (yx2 ) = f (yx5 ) = (1 3). T¸ra me bˆsh autˆ pou proanafèrame apodeiknÔoume èna je¸rhma anˆlogo tou jewr matoc tou Lagrange pou aforˆ tic tˆxeic kai touc deÐktec twn omomorfik¸n eikìnwn twn upoomˆdwn miac peperasmènhc omˆdac G. yx4 . x3 .5. f −1 (1 2) = { y. f (x2 ) = f (x5 ) = (1 3 2) f (x) = f (x4 ) = (1 2 3) f (y) = f (yx3 ) = (1 2) f ((yx) = f (yx4 ) = (2 3). x5 . omomorfismìc omˆdwn. x3 } thc D6 . x. yx3 } = yf −1 (i). 'Eqoume de D6 = { 1. tètoia ¸ste x6 = y 2 = (yx)2 = 1. f −1 (1 3 2) = { x2 . . Apì tic idiìthtec twn migadik¸n arijm¸n prokÔptei ìti φ(R+ ) = { z | |z| = 1 } = S 1 (h omˆda tou monadiaÐou kÔklou) kai ker φ = { r ∈ R+ | e2πir = 1 } = Z. x3 }. x4 . h tˆxh thc eikìnac φ(H) thc H diaireÐ thn tˆxh thc H kai o deÐkthc thc φ(H) sthn φ(G) diaireÐ to deÐkth thc H sthn G. jewroÔme th diedrik  omˆda D6 . f −1 (2 3) = { yx.320 4. x2 . Sunep¸c èqoume thn 1 − 1 antistoiqÐa e2πir = φ(r) ←→ r + Z = φ−1 (e2πir ) kai thn anˆlush thc R+ wc proc thn upoomˆda Z R+ = z∈S 1 φ−1 (z). Wc èna parˆdeigma enìc omomorfismoÔ mh-Abelian¸n omˆdwn. x5 } = x2 f −1 (i). kai f −1 (1 3) = { yx2 . MporoÔme eÔkola na elègxoume ìti h antistoiqÐa f : D6 −→ S3 me f (1) = f (x3 ) = i. yx4 } = yxf −1 (i) f −1 (1 2 3) = { x. y. Sugkekrimèna isqÔei 4. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai φ : G −→ G ènac |H| = |φ(H)| | ker φH | kai |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH | ìpou φH sumbolÐzei ton periorismì tou φ sthn H . Tìte gia kˆje upoomˆda H thc G. Aut  parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa x kai y . Sunep¸c èqoume: f −1 (i) = { 1. x4 } = xf −1 (i). h φ eÐnai ènac omomorfismìc. yx2 . yx5 } = yx2 f −1 (i). yx5 }. 'Ara D6 = f −1 (i) ∪ f −1 (1 2 3) ∪ f −1 (1 3 2) ∪ f −1 (1 2) ∪ f −1 (1 3) ∪ f −1 (2 3). Omˆdec e2πir1 e2πir2 = φ(r1 )φ(r2 ). yx3 .

'Estw ìti G.5 Pìrisma.k.5.5.k.k.d.4.5. 4. tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic twn omomorfik¸n eikìnwn thc. kai apì aut  th sqèsh paÐrnoume |G| = |φ(H)| |φ(G) : φ(H)| | ker φH | | ker φ : ker φH | = |H| |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |. tˆxh |φ(H)| thc H diaireÐ ton m.5. h ∈ H . Autì prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4. 4. Epiplèon èqoume H= h ∈φ(H) φ−1 (h ). |φ(G)|).5. To Je¸rhma 4. Eidikˆ èqoume |G| = |φ(G)| | ker φ|. |φ(G)|) = 1.k. OmomorfismoÐ Omˆdwn 321 Apìdeixh. H ìpou h = φH (h). Eidikˆ an m. H kai φ eÐnai ìpwc sto Je¸rhma 4.5. ìpwc eÐdame prin. upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc upoomˆdac φH (H) thc G kai twn klˆsewn h ker φH . 4. gia kˆje h ∈ H .(|H|. prokÔptei ìti |H| = | ker φH | |φ(H)|.d.(|H|. 'Estw H ≤ G.6 Pìrisma. |φ(G)|) kai o deÐkthc |φ(G) : φ(H)| thc H sth G diaireÐ ton m.(|G : H|. gia kˆpoio h ∈ H kai φ−1 (h ) = h ker φH . |φ(G)|) = 1 tìte H ≤ ker φ. tìte φ(H) = { 1 } kai ˆra H ≤ ker φ.d.(|H|. Anafèrjhke prohgoumènwc ìti h tˆxh thc eikìnac φ(g) enìc stoiqeÐou g thc G diaireÐ thn tˆxh tou g .4 Parat rhsh. epeid  | ker φH | = |h ker φH |. Autì prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange kai to Je¸rhma 4. Apìdeixh.2.2.2.d.2 eÐnai akrib¸c h genÐkeush aut c thc epis manshc. An G kai G eÐnai dÔo peperasmènec omˆdec twn opoÐwn oi tˆxeic eÐnai pr¸tec metaxÔ touc tìte ektìc apì ton tetrimmèno omomorfismì den upˆrqei ˆlloc omomorfismìc apì thn G sthn G . Opìte |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |.5.5. Sunep¸c. An h G eÐnai peperasmènh. Tìte h Apìdeixh.3 Pìrisma. .5. 4. An m. Sunep¸c. ìpwc H kai sto je¸rhma tou Lagrange. JewroÔme ton periorismì φH = φ|H : H −→ G pou eÐnai ènac omomorfismìc me pur na ker φH = H ∩ ker φ (giatÐ?).

k . j = 1. Tìte o φ eÐnai afenìc ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou R sthn antÐstoiqh tou R kai afetèrou ènac omomorfismìc thc pollaplasiastik c omˆdac U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou R sthn antÐstoiqh U (R ). 'Estw V kai W dÔo dianusmatikoÐ q¸roi. 'Ara φ(G) = φ(X) . epeid  kˆje stoiqeÐo g ∈ φ(G) eÐnai thc morf c g = φ(g). 4. Sunep¸c. OmomorfismoÐ DaktulÐwn. a) Kˆje stoiqeÐo g ∈ G grˆfetai wc ginìmeno g = xn1 · · · xnk . gia kˆje omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G . b) 'Estw g ∈ G.d. i1 ik gia kˆpoia xij ∈ X kai nj ∈ Z. Upojètoume ìti oi daktÔlioi R kai R èqoun monˆdec 1R kai 1R antistoiqa kai isqÔei φ(1R ) = 1R . Tìte a) φ(G) = φ(X) .322 4. . epÐ enìc s¸matoc F . o pur nac tou φ eÐnai to uposÔnolo { r ∈ R | φ(r) = 0 } en¸ o pur nac tou φ jewroÔmenou wc omomorfismoÔ metaxÔ twn pollaplasiastik¸n omˆdwn U (R) kai U (R ) eÐnai to uposÔnolo { r ∈ U (R) | φ(r) = 1 }.5. 'Estw X èna sÔnolo gennhtìrwn miac omˆdac G. Omˆdec Apìdeixh. diastˆsewn n kai m antÐstoiqa. . b) DÔo omomorfismoÐ φ1 kai φ2 apì thn G se mia omˆda G sumpÐptoun sto X an kai mìnon an sumpÐptoun se ìlh th G. Mia grammik  apeikìnish eÐnai ènac omomorfismìc .k. . Apì autì prokÔptei to zhtoÔmeno.5. gia kˆpoio g ∈ G ja èqoume g = φ(xi1 )n1 · · · φ(xik )nk . An φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc. . dhlad  φ1 (x) = φ2 (x) gia kˆje x ∈ X ⇐⇒ φ1 = φ2 . 'Ara φ1 (g) = φ1 (xi1 )n1 ik i1 · · · φ1 (xik )nk = φ2 (xi1 )n1 · · · φ2 (xik )nk = φ2 (g). Grammikèc ApeikonÐseic. 1. Perissìterec endiafèrousec idiìthtec twn omomorfism¸n omˆdwn ja melethjoÔn sthn epìmenh parˆgrafo. Apìdeixh. 'Opwc prin èqoume g = xn1 · · · xnk . 2. T¸ra dÐnoume merikˆ qr sima paradeÐgmata kai efarmogèc twn apotelesmˆtwn pou anaptÔqthsan s aut  thn parˆgrafo.(|G|.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc. tìte h tˆxh |φ(G)| diaireÐ ton m. |G |) = 1 kai ˆra |φ(G)| = 1. 'Estw φ : R −→ R ènac omomorfismìc apì to daktÔlio R sto daktÔlio R . Gia tic prosjetikèc omˆdec. 4.7 Prìtash.

'Estw Mn (F) to sÔnolo twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to s¸ma F. d−1 (g(x)) = f (x) + R. o pÐnakac . To de sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = b eÐnai h klˆsh v + K ìpou v eÐnai mia lÔsh tou sust matoc. Sunep¸c h antÐstrofh eikìna enìc polu¸numou g(x) mèsw thc d eÐnai h klˆsh modR. GnwrÐzoume ìti to Mn (F) eÐnai ènac daktÔlioc epÐ tou opoÐou orÐzetai h orizousiak  apeikìnish det : Mn (F) −→ F. O pur nac K tou T eÐnai h antÐstrofh eikìna T −1 (0W ) = { k ∈ V | T (k) = 0W }. tìte o periorismìc thc det s aut  thn omˆda eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (F) sthn pollaplasiastik  omˆda F∗ tou s¸matoc F. λ ∈ F. 3. (gia ton upologismì thc det A blèpe epìmeno parˆdeigma). v ∈ V. ìpou f (x) = g(x)dx eÐnai mia ”parˆgousa ” thc g(x) .4. Sunep¸c. ìpou v ∈ V eÐnai èna diˆnusma me T (v) = w. ìpou 0W eÐnai to mhdenikì diˆnusma tou W . tìte T −1 (w) = v + K = { v + k | k ∈ K }. An jewr soume ta stoiqeÐa tou V (antÐstoiqa tou W ) wc dianÔsmata st lec me suntetagmènec pou orÐzontai apì mia bˆsh tou V (antÐstoiqa mia bˆsh tou W ) kai an A eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ ston T wc proc autèc tic bˆseic. Allˆ eÐnai gnwstì ìti det(AB) = det(A) det(B). Epeid  ta polu¸numa pou èqoun parˆgwgo mhdèn eÐnai ta stajerˆ polu¸numa. OmomorfismoÐ Omˆdwn 323 T : V −→ W thc prosjetik c omˆdac V sthn prosjetik  omˆda W pou epiplèon ikanopoieÐ th sunj kh T (λv) = λT (v). H apeikìnish d : R[x] −→ R[x]. ìpou det(A) eÐnai h orÐzousa tou pÐnaka A ∈ Mn (F). H Orizousiak  Apeikìnish. Genikˆ an w ∈ W . èqoume ker d = R. H Parˆgwgoc Apeikìnish. dhlad  thn genik  grammik  omˆda GLn (F). d(f (x)) = f (x). an jewr soume thn pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn pinˆkwn. EÐnai gnwstì ìti genikˆ den isqÔei det(A + B) = det(A) + det(B).5. dhlad  h det den eÐnai ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou Mn (F). Epeid  de gia r ∈ F∗ . tìte to sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = 0W eÐnai akrib¸c o pur nac K tou T . 'Estw R[x] h prosjetik  omˆda tou daktulÐou twn poluwnÔmwn miac metablht c me suntelestèc pragmatikoÔc arijmoÔc. ìpou f (x) eÐnai h parˆgwgoc tou f (x) eÐnai ènac omomorfismìc thc R[x] ston eautì thc. 4.

..   . Prˆgmati.    SLn (F).. 0 èqoume 1  1 . dhlad  L ∼ F∗ .... ker det |L = L ∩ SLn (F) =   . .  1 Autì shmaÐnei ìti kˆje antistrèyimoc pÐnakac B ∈ GLn (F) grˆfetai   r   1   monadikˆ sth morf  B =   S .. ìpou det S = 1 kai .       0 1 eÐnai mia upoomˆda thc GLn (F) kai o periorismìc det|L tou omomorfismoÔ det sthn L eÐnai ènac isomorfismìc. O pur nac tou omomorfismoÔ det eÐnai h eidik  grammik  omˆda ker det = { S ∈ GLn (F) | det(S) = 1 } = SLn (F).   . H antÐstrofh   r 0   1   eikìna tou r eÐnai h klˆsh det−1 (r) =   SLn (F) kai ˆra .  det −1 GLn (F) = r∈ F∗ (r) = r∈ F     ∗ r . ..    .      . gia = ∗ èqoume r. 0     èqei orÐzousa r.. 0 1 0 1 0 1 kai   0   1     . . o omomorfismìc det eÐnai ènac  . Omˆdec    A=  r 1 .324 4. 0 1 epimorfismìc. t ∈ F   −1  −1  r 0 t 0 rt 0      1 1 1         = ∈L .     0 1 . . . 1 det B = r.    r 0          1   ∗ ParathroÔme epÐshc ìti to sÔnolo L =  |r∈F .

. . an F = R. Ta dianÔsmata thc morf c λ1 e1 + λ2 e2 + · · · + λr er . to e1 mporeÐ na epilegeÐ me q n − 1 trìpouc. Ac epishmˆnoume epiplèon ìti h L eÐnai isìmorfh me to kèntro Z thc GLn (F) afoÔ kai oi dÔo eÐnai isìmorfec me thn F∗ (blèpe 4.5. er . . tìte h Z · SLn (F) eÐnai gn sia upoomˆda thc GLn (F) afoÔ an r eÐnai h orÐzousa enìc pÐnaka thc Z · SLn (F). 'Etsi. OmomorfismoÐ Omˆdwn 325 Sunep¸c èqoume GLn (F) = L · SLn (F). Allˆ genikˆ h Z ∩ SLn (F) = { I }. eÐnai ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì ta e1 . 'Estw e1 èna apì autˆ ta q n − 1 dianÔsmata. Sunep¸c h tˆxh thc GLn (F) eÐnai Ðsh me to pl joc twn bˆsewn tou Fn . lìgw thc prohgoÔmenhc idiìthtac twn orizous¸n.16. . . 'Estw |F| = q . Me aform  ta prohgoÔmena. EpÐshc an to F den perièqei tic n-ostèc rÐzec ìlwn twn stoiqeÐwn tou. afoÔ ta stoiqeÐa thc Z antimetatÐjentai m autˆ thc SLn (F) (ja doÔme sthn epìmenh parˆgrafo ìti gia kˆje upoomˆda H thc GLn (F) isqÔei H · SLn (F) = SLn (F) · H ). eÐnai eukairÐa ed¸ na upologÐsoume tic tˆxeic thc GLn (F) kai thc SLn (F). EpishmaÐnoume ed¸ ìti ta stoiqeÐa thc L kai thc SLn (F) den antimetatÐjentai allˆ h sqèsh L · SLn (F) = SLn (F) · L shmaÐnei ìti gia A ∈ L kai S ∈ SLn (F) upˆrqoun A ∈ L kai S ∈ SLn (F) tètoia ¸ste AS = S A . IsqÔei de Z · SLn (F) = SLn (F) · Z .4. Sunep¸c.5). . 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì to e1 isoÔtai me q n − q . 'Enac pÐnakac A ∈ Mn (F) an kei sthn GLn (F) an kai mìnon an oi st lec tou apoteloÔn mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸rou Fn . . r tètoia dianÔsmata. dhlad  ìla ta dianÔsmata λe1 . afoÔ den upˆrqei pragmatikìc arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai −1. paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) to pl joc zeugˆria dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta. . λ ∈ F pou to pl joc touc eÐnai q . 'Estw { e1 . er . . Tìte ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì to e1 eÐnai ta pollaplˆsia tou e1 . Tìte h omˆda GLn (F) eÐnai peperasmènh kai mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc wc ex c. ìpwc èpetai kai apì to 4. to r prèpei na eÐnai h n-ost  dÔnamh enìc −1 0 stoiqeÐou λ ∈ F∗ .4. . . 'Etsi. e2 . Sthn prokeimènh perÐptwsh ìmwc. o pÐnakac den an kei sthn 0 1 Z · SL2 (R).4. sthn perÐptwsh pou to s¸ma F eÐnai peperasmèno. en } mia bˆsh tou Fn . SLn (F) = L·SLn (F) = SLn (F)·L. λi ∈ F. epeid  |Fn | = q n . MporoÔme na jewr soume ìti to e1 eÐnai èna opoiod pote mh-mhdenikì diˆnusma tou Fn . . Upojètoume t¸ra ìti to pl joc twn grammikˆ anexart twn r dianusmˆtwn eÐnai (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r−1 ). prèpei A = A . Autì eÐnai èna parˆdeigma dÔo upoomˆdwn miac omˆdac pou to ginìmenì touc eÐnai upoomˆda kai fusikˆ isqÔei GLn (F) = L. e2 . . kai èstw e1 .

Gia σ1 . . . . λr ). 5. n. en } Gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn h apeikìnish ei −→ eσ(i) . Sunep¸c an h sÔnjesh φ2 ◦ φ1 eÐnai monomorfismìc tìte kai o φ1 eÐnai monomorfismìc. h M ( σ ) eÐnai antistrèyimh apeikìnish. . er eÐnai Ðso me (q n − q r ) kai sunep¸c paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r ) to pl joc uposÔnola { e1 . e2 . . 6.2 èqoume |SLn (F)| = |GLn (F)|/|F∗ |. . 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì ta e1 . . . . e2 . er+1 } r + 1 grammikˆ anexˆrthtwn dianusmˆtwn. . n. . thn opoÐa sumbolÐzoume me M ( σ ). . . λ2 . 'Ara M ( σ1 σ2 ) = M ( σ1 ) M ( σ2 ). Epomènwc telikˆ èqoume |GLn (F)| = (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q n−1 ) =q kai n(n−1) 2 (q − 1)(q 2 − 1) · · · (q n − 1) (q 2 − 1) · · · (q n − 1). . |SLn (F)| = q n(n−1) 2 afoÔ ker det = SLn (F) kai apì to Je¸rhma 4. i = 1. . . . . (φ2 ◦ φ1 )(g1 g2 ) = φ2 (φ1 (g1 )φ1 (g2 )) = φ2 (φ1 (g1 ))φ2 (φ1 (g2 )) = (φ2 ◦ φ1 )(g1 ) · (φ2 ◦ φ1 )(g2 ). . An φ1 : G1 −→ G2 . Omˆdec To pl joc aut¸n eÐnai q r pou eÐnai to pl joc twn r-adwn (λ1 . apoteloÔn bˆsh tou V . en¸ h mình metˆjesh . . . . . . . EpÐshc kaj¸c ta dianÔsmata M ( σ )(ei ). An o φ2 ◦ φ1 eÐnai epimorfismìc tìte kai o φ2 eÐnai to Ðdio. e2 . n. afoÔ ta e1 . 2. φ2 : G2 −→ G3 eÐnai omomorfismoÐ tìte h sÔnjes  touc φ2 ◦ φ1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac omomorfismìc. . λi ∈ F. 2. . 2. . Prˆgmati. . epekteÐnetai monadikˆ se mia grammik  apeikìnish tou V ston eautì tou. σ2 ∈ Sn èqoume M ( σ1 σ2 )(ei ) = eσ1 σ2 (i) = M ( σ1 )(eσ2 (i) ) = M ( σ1 )( M ( σ2 )(ei ) ) = ( M ( σ1 ) M ( σ2 ) )(ei ). .5. . i = 1. PÐnakec Metajèsewn JewroÔme ènan n−diˆstato dianusmatikì q¸ro epÐ enìc s¸matoc K kai mÐa bˆsh tou { e1 . Gia touc antÐstoiqouc pur nec kai tic omomorfikèc eikìnec prokÔptei ìti ker φ1 ≤ ker φ2 ◦ φ1 kai Im(φ2 ◦ φ1 ) ≤ Imφ2 . G2 kai G3 treic omˆdec. SÔnjesh Omomorfism¸n. . e2 . en eÐnai bˆsh tou V . gia kˆje i = 1. 'Estw G1 .326 4.

i ) jèseic. . OmomorfismoÐ Omˆdwn 327 σ gia thn opoÐa M ( σ ) = 1V eÐnai profan¸c h tautotik  i. apì th summetrik  omada Sn sthn pollaplasiastik  omˆda { 1.4. e2 . O pur nac ker π eÐnai h enallˆsousa upoomˆda An . 'Etsi. . . tìte o pÐnakac M ( σ ) eÐnai autìc pou ìla ta stoiqeÐa tou se kˆje gramm  kai kˆje st lh eÐnai mhdèn ektìc apì ta stoiqeÐa pou brÐskontai stic ( σ(i). ènac epimorfismìc omˆdwn.5. apì to Pìrisma 4. an o V èqei diˆstash 3.k. H apeikìnish π : Sn −→ { 1. . wc proc th bˆsh { e1 . 'Ara h apeikìnish M : Sn −→ GL( V ) me σ −→ M ( σ ) eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn.  0 0 1  kai  1 0 0 . |H|). 2. .  1 0 0 . Eidikˆ. Kaj¸c |π(Sn )| = 2.5 èpetai ìti h tˆxh |π(H)| thc eikìnac π(H) prèpei na diaireÐ ton m. 0 0 1 0 0 1 1 0 0       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 0 1 . n. sÔmfwna me to 4. tìte h omˆda Im M apoteleÐtai apì touc pÐnakec       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 1 0 . O π lègetai epimorfismìc pros mwn twn metajèsewn kai h eikìna π(σ) thc σ kaleÐtai prìshmo thc σ. èstw H ≤ Sn .5. en }.4 ja deÐxoume ìti “Kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n peritt c tˆxhc eÐnai upoomˆda thc enallˆsousac omˆdac An ”.4. autì mac dhl¸nei ìti “kˆje metˆjesh σ pou h tˆxh thc eÐnai peritt  prèpei na eÐnai ˆrtia . Prˆgmati. gia i = 1.  0 1 0 . O pÐnakac M ( σ ) kaleÐtai pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sthn σ . An parast soume tic grammikèc apeikonÐseic M ( σ ).12. To Prìshmo Metˆjeshc. 0 1 0 1 0 0 0 1 0 7. ìpou π(σ) = 1 an h σ eÐnai ˆrtia −1 an h σ eÐnai peritt  eÐnai.(2.d. .5. −1 }. −1 }. . σ ∈ Sn me pÐnakec. An h tˆxh |H| thc H eÐnai perittìc arijmìc tìte |π(H)| = 1 kai sunep¸c h H eÐnai upoomˆda tou pur na ker π = An . San mia pr¸th efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn twn metajèsewn se sunduasmì me to Pìrisma 4. .

EÐnai fanerì ìti βij = det(s1 . Omˆdec metˆjesh”. An σ eÐnai mia antimetˆjesh (i j).328 4. ei . . . h orÐzousa det M (σ) = −1. . apì th Grammik  'Algebra. afoÔ h upoomˆda pou parˆgetai apì th σ eÐnai peritt c tˆxhc. T¸ra ja qrhsimopoi soume to prìshmo twn metajèsewn gia na deÐxoume ìti h orÐzousa det A enìc n × n pÐnaka A = (αij ) me stoiqeÐa αij apì èna s¸ma K grˆfetai sth morf  n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). Sto parˆdeigma 6 jewr same ton monomorfismì M : Sn −→ GLn (K). ekfrˆzontac thn σ wc èna ginìmeno antimetajèsewn. Sunep¸c kˆje peritt  metˆjesh eÐnai ˆrtiac tˆxhc. sj−1 . sn ) . JewroÔme th gnwst . σ −→ M (σ). Opìte. . Sunep¸c. ìpou M (σ) eÐnai o pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ . −1 an o k eÐnai perittìc (dhlad  σ peritt ) = Epomènwc o epimorfismìc π eÐnai h sÔnjesh det|ImM ◦M tou M epÐ ton periorismì thc orÐzousac apeikìnishc det : GLn (K) −→ K ∗ sthn eikìna ImM . . blèpoume ìti gia thn orÐzousa tou M (σ) èqoume k det M (σ) = i=1 det M (σi ) 1 an o k eÐnai ˆrtioc (dhlad  σ ˆrtia) = π(σ). tìte o pÐnakac M (σ) eÐnai autìc pou paÐrnoume apì tìn tautotikì pÐnaka me enallag  thc i kai j st lhc.i . èstw σ = σ1 σ2 · · · σk . . s2 . . anˆptuxh thc orÐzousac wc proc th j -st lh: n det A = i=1 αij βij ìpou βij = (−1)i+j det Aij kai Aij eÐnai o (n − 1) × (n − 1) pÐnakac pou prokÔptei apì ton A apaleÐfontac thn i-gramm  kai j -st lh. sj+1 . . apì tic idiìthtec twn orizous¸n. Mia ˆllh efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn eÐnai o upologismìc thc orÐzousac enìc pÐnaka.

.5. . . ei2 . ein ) αi1 1 · · · αin n det(ei1 .2 · · · ασ(n). sn ) me ton Ðdio trìpo wc proc th deÔterh st lh kai paÐrnoume n n det A = i1 =1 αi1 1 i2 =1 αi2 2 det(ei1 . .i . OmomorfismoÐ Omˆdwn 329  α1k  . . . = i1 . . . . s2 . . .i2 . me ˆlla lìgia mia   perissìterec st lec tou pÐnaka eÐnai Ðsec.. . . . . ein ).1 ασ(2). . .in T¸ra parathroÔme ìti an ston pÐnaka (ei1 . . . tìte h orÐzousa aut  eÐnai mhdèn.. ei2 . i2 . . in ) emfanÐzontai sto prohgoÔmeno ˆjroisma. . . . EpÐshc s autì to ˆjroisma. s2 . . sto tèloc ja pˆroume thn èkfrash: n n det A = i1 =1 ··· in =1 αi1 1 αi2 2 · · · αin n det(ei1 . in ) dÔo   perissìteroi deÐktec eÐnai Ðsoi. . an se mia n-ada deikt¸n (i1 . . . . .4. . . αnk thn i-st lh tou tautotikoÔ pÐnaka In .n det M (σ) = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). Epanalambˆnontac aut  th diadikasÐa gia ìlec tic en lìgw orÐzousec. . (h opoÐa topojeteÐtai sthn j -st lh tou A)..  tou pÐnaka A kai ei sumbolÐzei .1 det(ei1 . . 'Olec de oi n! tètoiec epilogèc n-adwn (i1 . sn ) . anaptÔssontac thn orÐzousa tou A wc proc thn pr¸th st lh. s3 .  ìpou sk sumbolÐzei thn k -st lh  . sn ).. Sunep¸c. in eÐnai diˆforoi tìte o pÐnakac autìc eÐnai o pÐnakac metˆjesh M (σ) pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ= 1 2 ··· i1 i2 · · · n in . èqoume n n  det A = i1 =1 αi1 1 βi1 1 = i1 =1 αi1 . ein ) anˆ dÔo oi deÐktec i1 . ei2 . s3 . Epomènwc telikˆ èqoume n det A = σ∈Sn ασ(1). . AnaptÔssoume t¸ra thn orÐzousa det(ei1 . . . .

i = φ(±1) = ±1 mod p. . Wc eidik  perÐptwsh tou paradeÐgmatoc autoÔ. Se kˆje n × n pÐnaka A = ( αij ). pou eÐnai ènac epimorfismìc me pur na thn upoomˆda rZ tou Z. pou sto ex c ja thn sumbolÐzoume pˆli me φ diathreÐ ton pollaplasiasmì pinˆkwn. Omˆdec Apì thn idiìthta g m g n = g m+n twn dunˆmewn enìc stoiqeÐou g miac omˆdac G. 4. epÐshc èqoume kai n n det φ(A) = σ∈Sn π(σ) i=1 φ(ασ(i). Me bˆsh autìn ton omomorfismì apodeiknÔoume t¸ra to ex c endiafèron apotèlesma. 'Ara h φ eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ). apì ton orismì tou ginomènou pinˆkwn. kaj¸c φ(m + n) = g m+n = g m g n = φ(m)φ(n). IsqÔei de Imφ = H kai ker φ = { 0 } an h tˆxh tou g eÐnai ˆpeirh rZ an h tˆxh tou g eÐnai peperasmènh Ðsh me r.i = ±1 (dec prohgoÔmeno parˆdeigma 5). Sto prohgoÔmeno parˆdeigma jewr same ton epimorfismì φ : Z → Zr . n −→ n mod r. 9. Sunep¸c h antistoiqÐa A −→ φ(A) eÐnai mia antistoiqÐa thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ) kai eÐnai fanerì ìti aut  eÐnai mia apeikìnish (pou den eÐnai epÐ). paÐrnoume th gnwst  apeikìnish φ : Z −→ Zr . An to r eÐnai ènac pr¸toc arijmìc p tìte autìc o epimorfismìc orÐzei ton ex c omomorfismì thc omˆdac GLn (Z) sthn omˆda GLn (Zp ). αij ∈ Z. Dhlad  isqÔei φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. me det A = ±1. H Omomorfik  Eikìna twn AkeraÐwn. ìpou φ(αij ) = αij mod p. Epiplèon kaj¸c o φ : Z −→ Zp eÐnai kai epimorfismìc daktulÐwn.330 8. n −→ g n eÐnai ènac omomorfismìc. Ton pÐnaka (φ(αij )) ton sumbolÐzoume me φ(A) Epeid  èqoume n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). antistoiqoÔme ton pÐnaka (φ(αij )). prokÔptei ìti an H = g = { g n | n ∈ Z } eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . B ∈ GLn (Z). eÔkola prokÔptei ìti h apeikìnish A −→ φ(A). O Omomorfismìc GLn (Z) −→ GLn (Zp ). tìte h apeikìnish φ : Z −→ G.i ) = φ σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). n → n mod r.

'Ara. . OmomorfismoÐ Omˆdwn 331 “Gia kˆje n ∈ N. Apì to diwnumikì anˆptugma gia touc pÐnakec. 10. . prèpei na upˆrqei peperasmèno pl joc mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z). To uposÔnolo thc summetrik c . Upˆrqoun 10 tètoiec klˆseic gia thn GL2 (Z) kai 32 gia thn GL3 (Z) (dec to biblÐo tou P. Prˆgmati. 'Enac automorfismìc miac omˆdac G eÐnai mia metˆjesh tou sunìlou G pou tautìqrona eÐnai kai omomorfismìc.5. Sunep¸c H ∩ ker φ = { In } kai ˆra H ∼ φ(H). jewroÔme ton pur na ker φ thc φ : GLn (Z) −→ GLn (Zp ). èqoume m In = A m = (In + p A ) k m = i=0 m ki i p A = In + i m i=1 m ki i p A i kai epomènwc m i=2 m ki i p A = −mpk A . gia p = 2. gia kˆpoion jetikì akèraio m. kai αij ≡ 0 mod p. Anafèroume plhroforiakˆ ìti oi klˆseic isomorfÐac twn peperasmènwn upoomˆdwn thc GL2 (Z) kai GL3 (Z) èqoun taxinomhjeÐ kai paÐzoun shmantikì rìlo sthn krustallografÐa. èqoun ˆpeirh tˆxh. H Omˆda Automorfism¸n miac Omˆdac. Upojètontac to antÐjeto. . Dhlad  o A èqei th morf  A = In + pA . gia kˆpoion A ∈ Mn (Z).S. Gia to skopì autì. Autì shmaÐnei ìti αii ≡ 1 mod p. gia kˆpoion jetikì akèraio k kai kˆpoion pÐnaka A = (αij ) ∈ Mn (Z) me èna toulˆqiston apì ta stoiqeÐa tou αij na mhn eÐnai isìtimo me to 0 mod p. Kaj¸c = h omˆda GLn (Zp ) eÐnai peperasmènh. to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z) eÐnai peperasmèno”. 2.M. h tom  H ∩ ker φ = { In } kai sunep¸c h H eÐnai isìmorfh me thn eikìna thc φ(H) (giatÐ?). èstw A ∈ ker φ me Am = In . n. . Isqurizìmaste ìti an H eÐnai mia peperasmènh upoomˆda thc GLn (Z) tìte. gia 1 ≤ i = j ≤ n.4. Yale “Geometry and Symmetry” [33]   to biblÐo tou H. MporoÔme na ekfrˆsoume ton pÐnaka A sth morf  A = In + pk A . “Introduction to Geometry” [7]). Coxeter. i = 1. ektìc apì ton tautotikì pÐnaka In . i Autì eÐnai adÔnato na isqÔei afoÔ ìloi oi ìroi tou ajroÐsmatoc diairoÔntai apì mia dÔnamh tou p pou eÐnai megalÔterh apì aut  pou diaireÐ ton mpk (giatÐ?). Autìc apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec A = (αij ) ∈ GLn (Z) gia touc opoÐouc φ(A) = In . arkeÐ na deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa tou ker φ. to pl joc twn upoomˆdwn thc eÐnai fusikˆ peperasmèno.

φ(δ) = σ(δ). Ac prosdiorÐsoume ed¸ thn omˆda automorfism¸n twn gnwst¸n omˆdwn S3 . (aþ) Aut(S3 ): H S3 èqei 6 stoiqeÐa. α2 ∈ Aut(G). β tˆxhc 3 kai trÐa stoiqeÐa γ. β kai xeqwristˆ ta trÐa stoiqeÐa γ. me s = 0. Prˆgmati epeid  o ϑ eÐnai automorfismìc. ja eÐnai ϑ ( 1/s ) + · · · + ϑ ( 1/s ) = ϑ ( 1/s + · · · + 1/s ) = ϑ ( 1 ) = κ/λ. ε tìte orÐzontac thn apeikìnish φ : S3 −→ S3 me φ(i) = i. dÔo stoiqeÐa α. Gia dÔo stoiqeÐa g1 . 'Estw to klˆsma 1/s . δ. Aut  h omˆda dÐnei qr simec plhroforÐec gia th dom  thc G. φ(β) = σ(γ) σ(ε) kai φ(γ) = σ(γ). Q+ kai thc omˆdac K4 tou Klein. ε parˆgoun thn omˆda S3 . φ(α) = σ(γ) σ(δ). δ. 'Enac automorfismìc miac omˆdac diathreÐ thn tˆxh twn stoiqeÐwn (giatÐ?). thn tautotik  metˆjesh i. (bþ) Aut( Q+ ): 'Estw ϑ ènac automorfismìc thc Q+ .332 4. 'Ara to sÔnolo AutG eÐnai mia omˆda metajèsewn tou sunìlou G pou onomˆzetai h omˆda automorfism¸n thc G. èstw ϑ ( 1 ) = κ/λ. ε. Kaj¸c ta stoiqeÐa γ. an σ eÐnai mia metˆjesh twn γ. Gia parˆdeigma. Omˆdec omˆdac SG tou sunìlou G pou eÐnai automorfismoÐ thc omˆdac G ja to sumbolÐzoume me Aut(G). aut  eÐnai ènac automorfismìc thc S3 . ènac automorfismìc kajorÐzetai pl rwc apì thn metˆjesh pou autìc epˆgei sta trÐa stoiqeÐa γ. Kaj¸c τg (xy) = g(xy)g −1 = (gxg −1 )(gyg −1 ) = τg (x)τg (y) kai τg τg−1 = τg−1 τg = 1G . δ. AntÐstrofa. EÐnai fanerì ìti to uposÔnolo InnG ìlwn twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai mia upoomˆda thc AutG. Sunep¸c ènac automorfismìc thc S3 metajètei xeqwristˆ ta stoiqeÐa α. x −→ gxg −1 . ε tˆxhc 2. g2 ∈ G. 'Ara Aut(S3 ) ∼ S3 . H eikìna thc monˆdac mèsw tou ϑ eÐnai ènac mh mhdenikìc rhtìc arijmìc. δ. EpÐshc eÔkola prokÔptei ìti = Inn(S3 ) = Aut(S3 ). idiaÐtero endiafèron parousiˆzoun oi legìmenoi eswterikoÐ automorfismoÐ pou orÐzontai wc ex c: Gia g ∈ G orÐzoume thn apeikìnish τg : G −→ G. −1 −1 èqoume (τg1 τg2 )(x) = g1 g2 xg2 g1 = g1 g2 x(g1 g2 )−1 = τg1 g2 (x) gia kˆje x ∈ G kai ˆra τg1 τg2 = τg1 g2 . δ. s s . 'Ena stoiqeÐo tou Aut(G) eÐnai h tautotik  −1 apeikìnish 1G : G −→ G kai an α1 . Tìte èqoume ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). prokÔptei ìti τg ∈ Aut(G). φ(ε) = σ(ε). ε. tìte α1 α2 ∈ Aut(G) (giatÐ?).

Kaj¸c h fÔsh aut¸n kaj eaut¸n twn stoiqeÐwn miac omˆdac eÐnai deutereÔousac shmasÐac sthn 'Algebra. Dhlad  apodeÐxame ìti o automorfismìc ϑ eÐnai pl rwc kajorismènoc apì thn eikìna tou 1. metaxÔ twn stoiqeÐwn φ(a). a·c = c·a = b kai b·c = c·b = a. h eikìna tou tuqaÐou klˆsmatoc r/s mèsw tou ϑ eÐnai ϑ ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ).5. c }. Epiplèon h f eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn dhlad  f ( ϑ1 ◦ ϑ2 ) = ( ϑ1 ◦ ϑ2 )( 1 ) = ϑ1 ( 1 ) · ϑ2 ( 1 ) = f ( ϑ1 ) · f ( ϑ2 ) (giatÐ?). b. = (gþ) Aut(K4 ): H omˆda K4 tou Klein apoteleÐtai apì tèssera stoiqeÐa. b kai c.4. Epomènwc. epeid  { φ(a).1 kai epÐ. h tautotik  apeikìnish 1G : G −→ G. x −→ x eÐnai ènac isomorfiamìc. · ) ). afoÔ kˆje au= tomorfismìc thc K4 metajètei ta stoiqeÐa thc K4 (diathr¸ntac to oudètero stoiqeÐo e stajerì ). · ) me f ( ϑ ) = ϑ( 1 ) eÐnai 1 . dhlad  pˆnta isqÔei G ∼ G. gia kˆje omˆda G. Dhlad  an G1 ∼ G2 tìte G2 ∼ G1 . An f : G1 −→ G2 eÐnai ènac iso= morfismìc apì thn omˆda G1 sthn omˆda G2 . OmomorfismoÐ Omˆdwn 333 opìte anagkastikˆ ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). = = = 4. Epiplèon an f1 : G1 −→ G2 kai f2 : G2 −→ G3 = = eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn. afoÔ to sÔnolo twn rht¸n eÐnai . φ(c) isqÔoun akrib¸c oi parapˆnw sqèseic. pˆli epeid  o ϑ diathreÐ thn prìsjesh. Opìte sthn pragmatikìthta èqoume apodeÐxei ìti Aut(K4 ) ∼ S3 . Prˆgmati. φ(c) } = { a. + ) −→ ( Q∗ . 'Ara h f eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ thc omˆdac automorfism¸n thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n kai thc pollaplasiastik c omˆdac twn rht¸n ( Aut( Q. Ja prèpei na parathr soume ìti h ènnoia thc isomorfÐac orÐzei mia sqèsh isodunamÐac metaxÔ ìlwn twn omˆdwn. 1. 'Estw φ mia metˆjesh twn tri¸n sumbìlwn a. H prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. dhlad  φ ∈ S3 . + ) ∼ ( Q∗ . Apì ta prohgoÔmena èpetai ìti h apeikìnish f : Aut( Q. c isqÔoun oi sqèseic a·b = b·a = c. φ(b). tìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish f −1 : G2 −→ G1 pou eÐnai kai aut  isomorfismìc (giatÐ?). b. mporoÔme na jewroÔme ìti dÔo omˆdec tautÐzontai an autèc eÐnai isìmorfec. φ(b).5. b. Tìte. c. Dhlad  h φ orÐzei ènan automorfismì thc K4 (jètontac φ(e) = e). MetaxÔ twn a. AntÐstrofa den eÐnai dÔskolo na apodeÐxoume ìti an κ/λ eÐnai ènac tuqaÐoc mh mhdenikìc rhtìc arijmìc tìte h apeikìnish ϑ : Q −→ Q me ϑ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ) orÐzei ènan automorfismì thc ( Q. to oudètero e kai ta a. + ) me ϑ( 1 ) = κ/λ. tìte kai h sÔnjesh f2 f1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn.9 ParadeÐgmata mh-isìmorfwn omˆdwn. dhlad  an G1 ∼ G2 kai G2 ∼ G3 tìte G1 ∼ G3 .

= n > 0. Prˆgmati. tìte kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo thc F + eÐnai tˆxhc 2. 3. z −→ n z eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. tìte h eikìna enìc jetikoÔ akeraÐou n ja  tan f (n) = n a/b. Ac sugkrÐnoume thn omˆda E4 = { e 4 | k = 0. en¸ h F ∗ den èqei. 'Ara h E4 den eÐnai isìmorfh me thn K4 . dhlad  h f den eÐnai epÐ.1. dhlad  e n = e n . an up rqe mia apeikìnish f : Z −→ Q+ pou na eÐnai isomorfismìc me f (1) = a/b. EpÐshc h φ diathreÐ 2π(k1 −k2 )i 2πk1 i 2πk2 i . 1. 4. ˆtopo. Prˆgmati. an p eÐnai ènac pr¸toc pou den diaireÐ to b. H 2πki antistoiqÐa φ : Zn −→ En . tìte e Parìmoioc isqurismìc deÐqnei ìti h φ eÐnai 1 . JewroÔme thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modn kai thn pollaplasiastik  omˆda En twn n−ost¸n riz¸n thc monˆdac. Omˆdec arijm simo en¸ to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n eÐnai mh arijm simo. 3. an φ : F ∗ −→ F +  tan ènac isomorfismìc. afoÔ an k1 ≡ k2 (mod n). 1.10 ParadeÐgmata isìmorfwn omˆdwn. tìte ja eÐqame 0 = φ(1) = φ((−1) (−1)) = φ(−1) + φ(−1) = 2φ(−1). Z+ ∼ n Z. An h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. Zn ∼ En . H pollaplasiastik  omˆda F ∗ enìc s¸matoc F den eÐnai potè isìmorfh me thn prosjetik  tou omˆda F + . ( 1 2 ) ( 3 4 ). ParathroÔme ìti h E4 èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2 kai dÔo stoiqeÐa tˆxhc 4. 2. sthn perÐptwsh aut . EpÐshc aploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h apeikìnish Z −→ n Z. ( 1 3 ) ( 2 4 ).5. k mod n −→ e n eÐnai apeikìnish. 2. kanèna stoiqeÐo tˆxhc 2. en¸ h K4 èqei trÐa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4.1 . 2πik 4. 2. ( 1 4 ) ( 2 3 ) }. = n > 0.334 4. dhlad  φ(−1) = 0 kai h φ den ja  tan 1 . 4 } kai thn omˆda K4 = { 1. An h qarakthristik  tou F eÐnai Ðsh me 2. Epomènwc. tìte ja èprepe na èqoume φ(1) = 0. Autì eÐnai èna parˆdeigma omˆdac pou eÐnai isìmorfh me gn siec upoomˆdec thc. n = 1. H omˆda twn akeraÐwn arijm¸n den einai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ . gia ton rhtì 1/p den upˆrqei akèraioc m tètoioc ¸ste f (m) = 1/p (giatÐ?). To sÔnolo n Z = { n z | z ∈ Z } twn akeraÐwn pollaplasÐwn enìc jetikoÔ akeraÐou arijmoÔ n mazÐ me thn prìsjesh twn akeraÐwn eÔkola diapist¸netai ìti apoteleÐ omˆda.

eÐnai èna shmeÐo tou kÔklou me kèntro thn arq  twn axìnwn kai aktÐna Ðsh me èna. tìte ja èqoume 2 = φ(x) = φ( x/2 + x/2 ) = φ(x/2) · φ(x/2) = u2 . = >0 C× ∼ R× × S 1 . O isomor>0 fismìc autìc faner¸nei ìti h prìsjesh pragmatik¸n arijm¸n apì algebrik c pleurˆc eÐnai ousiastikˆ Ðdia me ton pollaplasiasmì jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n kai h metˆbash apì th mÐa sthn ˆllh gÐnetai mèsw tou gnwstoÔ "logarijmikoÔ kanìna". −1 }. eiθ ) eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn C× kai R× × S 1 . EpÐshc h apeikìnish r eiθ −→ ( r.5. parist¸meno sto migadikì epÐpedo. Gia to lìgo autì h omˆda S 1 onomˆzetai omˆda tou monadiaÐou kÔklou. èstw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc φ : Q+ −→ Q× kai >0 èstw x ∈ Q+ tètoio ¸ste φ(x) = 2. = JewroÔme to sÔnolo S 1 = { z ∈ C | | z | = 1 } tou C. Epeid  A(θ) = A(θ + 2kπ) kai A(θ) A(θ ) = A(θ + θ ) −→ ei(θ+θ ) = eθ eθ . Prˆgmati. Dhlad  to 2 eÐnai to tetrˆgwno enìc rhtoÔ arijmoÔ. Ac jewr soume thn eidik  orjog¸nia omˆda SO2 ( R ). OmomorfismoÐ Omˆdwn 335 tic prˆxeic. R× ∼ R+ . ˆtopo. >0 = Apì th stoiqei¸dh anˆlush eÐnai gnwstì ìti h logarijmik  apeikìnish log : R× −→ R+ eÐnai 1 . epÐshc log( x y ) = log x + log y . (antÐstoiqa q ∈ R× ) eÐnai profan¸c isomorfismoÐ omˆdwn. = >0 R× ∼ R× × C2 . SO2 ( R ) ∼ S 1 . o opoÐoc den = . 4. afoÔ φ( k1 mod n + k2 mod n ) = φ( (k1 + k2 ) mod n ) = n = e n ·e e eÐnai isomorfismìc. Ac shmeiwjeÐ ìti to Ðdio den sumbaÐnei gia touc rhtoÔc arijmoÔc. >0 1 me log 1 = 0 kai log x = − log x. ìpou q ∈ Q× . sumperaÐnoume ìti aut  3. Kˆje stoiqeÐo tou S 1 . Q× ∼ Q× × C2 . pou perigrˆyame sthn Parˆgrafo 4. >0 Ac shmeiwjeÐ ìmwc ìti upˆrqei isomorfismìc C× ∼ S 1 . = >0 Me C2 paristˆnoume thn pollaplasiastik  omˆda { 1. Tìte ìmwc. dhlad  h pollaplasiastik  omˆda twn jetik¸n rht¸n den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n. to opoÐo eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. h apeikìnish aut  eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. H antÐstrofh apeikìnish thc log eÐnai h ekjetik  apeikìnish R+ −→ R× me x −→ ex . opìte oi antistoiqÐec Q −→ Q× × C2 kai R× −→ R× × C2 me q −→ ( q.4. A(θ) −→ eiθ .1 kai epÐ. 2π(k1 +k2 )i 2πk1 i 2πk2 i n . −1 ) an q < 0. Kaj¸c h φ eÐnai epÐ. dhlad  an φ(x/2) = u. 1 ) >0 >0 an q > 0 kai q −→ ( | q |. an u ∈ Q× eÐnai >0 h eikìna tou x/2 mèsw tou φ.1 kai thn apeikìnish SO2 ( R ) −→ S 1 . 5.

1 antistoiqÐa α : X −→ Y . ìpou se kˆje bˆsh enìc n-diˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou V antistoiqoÔme ènan isomorfismì thc GL( V ) sthn GLn ( K ). Sn ∼ SX . EpÐshc shmei¸noume ìti upˆrqei isomorfismìc C+ ∼ R+ . ìpou n = | X |. = H omˆda GL2 ( Z2 ) apoteleÐtai apì touc 2 × 2 antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì to s¸ma Z2  . O q¸roc Z2 apoteleÐtai apì ta dianÔsmata 0 .336 4. tìte kai h apeikìnish SX σ −→ β σ β −1 ∈ SY eÐnai ènac ˆlloc isomorfismìc thc SX sthn SY . T¸ra h apeikìnish f : SX −→ SY me σ −→ α ◦ σ ◦ α−1 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. Autì ja to doÔme kai sto Parˆdeigma 9. an kai apodeiknÔetai h Ôparx  tou. >0 7. Autì deÐqnei ìti an G kai H eÐnai duo isìmorfec omˆdec. | X | = n. Q× ∼ Z[x]. = 'Hdh èqoume anafèrei sthn parˆgrafo 4. >0 = Me Z[x] paristˆnoume thn prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn miac metablht c me akeraÐouc suntelestèc. Tìte gia kˆje σ ∈ SX h apeikìnish α ◦ σ ◦ α−1 : Y −→ Y eÐnai mia metˆjesh tou Y (giatÐ?). Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c gnwrÐzoume ìti kˆje rhtìc α > 0 grˆfetai monadikˆ sth β α α α morf  α = q0 0 q1 1 · · · qi i · · · . Ed¸ parathroÔme ìti an β  tan mia ˆllh 1 . H apìdeixh thc Ôparxhc autoÔ tou isomorfismoÔ apaiteÐ gn¸seic pou eÐnai pèra ap' to skopì autoÔ tou biblÐou. isodÔnama.2 ìti an X kai Y eÐnai dÔo sÔnola me to Ðdio pl joc stoiqeÐa.1 apeikìnish apì to X sto Y . ìpou q0 < q1 < q2 < · · · eÐnai ìloi oi β pr¸toi kai αi eÐnai akèraioi arijmoÐ ìloi mhdèn ektìc apì peperasmèno pl joc. 1 . afoÔ α ◦ σ1 ◦ α−1 = α ◦ σ2 ◦ α−1 an kai mìno an σ1 = σ2 kai epiplèon f ( σ1 σ2 ) = α ◦ σ1 σ2 ◦ α−1 = α ◦ σ1 ◦ α−1 α ◦ σ2 ◦ α−1 = f ( σ1 ) f ( σ2 ). EÐnai fanerì ìti h apeikìnish α α α f (x) = αn xn + · · · + α0 −→ q0 0 q1 1 · · · qn n eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn Z[x] kai Q× . GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . 0 kai 1 . 6. apì touc 2 × 2 pÐnakec twn opoÐwn oi st lec eÐnai grammikˆ anexˆrthta dianÔsmata tou dianusmatikoÔ q¸rou Z2 . jewroÔme mÐa 1 . tìte oi omˆdec SX kai SY mporoÔn na tautisjoÔn me thn omˆda Sn . ìpou α−1 eÐnai h antÐstrofh apeikìnish Y −→ X thc α. o opoÐoc epÐshc den mporeÐ = na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. Omˆdec mporeÐ na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. 8. tìte genikˆ upˆrqoun polloÐ isomorfismoÐ apì th G sthn H . 2 2 0 0 1 1 . Prˆgmati.

v3 = 1 . en } eÐnai mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸- . JewroÔme thn omˆda GL( V ) ìlwn twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn apì ton V ston eautì tou. blèpoume ìti 0 . A(v3 ) = v3 B(v1 ) = v3 . . en } mÐa bˆsh tou. 'Estw G mÐa peperasmènh omˆda gia thn prˆxh thc opoÐac ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì thc prìsjeshc. 0 . EpÐshc parathroÔme ìti h omˆda G mporeÐ na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Z2 kai epeid  eÐnai peperasmènh. e2 . 1 1 A(v1 ) = v2 .   isodÔnama a + b = −( a + b ) = −b − a. . wc dianusmatikìc q¸roc. èqoume ìti a + b = b + a. H ˆlgebra tou Boole. E(v2 ) = v1 . B ←→ ( 1 3 ). . dhlad  an f1 . . . . OmomorfismoÐ Omˆdwn Ta zeÔgh 1 0 337 1 1 0 1 kai eÐnai ta mìna gram. ∆ = . Γ = 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 .5. . èqei peperasmènh diˆstash. Tìte 2( a + b ) = 0 gia a. Epiplèon h antistoiqÐa aut  diathreÐ to ginìmeno. . ∆ ←→ ( 1 2 3 ). = 'Estw V ènac n−diˆstatoc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc K kai { e1 . . Dhlad  gia kˆje epilog  bˆshc paÐrnoume kai ènan diaforetikì isomorfismì. . e2 . Sunep¸c èqoume thn antistoiqÐa A ←→ ( 1 2 ). e2 . ∆(v3 ) = v1 E(v1 ) = v3 . E = . Γ ←→ ( 2 3 ). E(v3 ) = v2 . Allˆ epeid  a = −a kai b = −b.4. B = . Sunep¸c. 1 1 . Γ(v3 ) = v2 ∆(v1 ) = v2 . 10. = 9. . . Γ(v2 ) = v3 . . 1 mikˆ anexˆrthta zeÔgh dianusmˆtwn. . AploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h antistoiqÐa aut  diathreÐ kai tic prˆxeic kai epomènwc GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . An jèsoume v1 = 0 1 1 1 1 0 1 v2 = 0 . b ∈ G. GL( V ) ∼ GLn ( K ). . ∆(v2 ) = v3 . dhlad  h G eÐnai Abelian  omˆda. Apì th Grammik  'Algebra gnwrÐzoume ìti wc proc th bˆsh { e1 . en } upˆrqei mÐa 1 . an { e1 . gia kˆje a ∈ G. e2 . 'Ara ta stoiqeÐa thc GL2 ( Z2 ) eÐnai 1 0 0 1 1 0 ta ex c: I = . E ←→ ( 1 3 2 ) kai I ←→ 1. . B(v3 ) = v1 Γ(v1 ) = v1 . f2 ∈ GL( V ). Sunep¸c h antistoiqÐa aut  eÐnai ènac isomorfismìc apì thn GL( V ) sthn GLn ( K ) pou exartˆtai apì th bˆsh { e1 . èstw n. dhlad  2a = 0. tìte o pÐnakac pou antistoiqeÐ sth sÔnjesh f1 ◦f2 eÐnai to ginìmeno twn antistoÐqwn pinˆkwn. A(v2 ) = v1 . 1 0 . B(v2 ) = v2 . Upojètoume ìti a + a = 0 (to 0 eÐnai to oudètero stoiqeÐo). en } tou V . A = .1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc GL( V ) kai thc genik c grammik c omˆdac GLn ( K ).

. Omˆdec rou G tìte kˆje stoiqeÐo a tou G mporeÐ na parastajeÐ (wc proc th bˆsh aut ) san mia n−ˆda ( a1 . an ). . g2 .4.338 4. . An eÐnai ta monosÔnola A1 = { e1 }. Sunep¸c h apeikìnish L : G −→ S|G| . 4. Apì to Pìrisma 4. ìpou P( X ) eÐnai to dunamosÔnolo enìc sunìlou X me n stoiqeÐa. ìpou Im L eÐnai mia omˆda metajèsewn. . 3. . Epiplèon h L eÐnai 1-1. Opìte. = Ja oloklhr¸soume thn parˆgrafo aut . tìte h apeikìnish G −→ P( X ). H je¸rhsh thc G wc to dunamosÔnolo enìc sunìlou X apetèlese to majhmatikì montèlo tou 'Agglou majhmatikoÔ George Boole (1815 . . An = { en } thc G. . Gia kˆje g ∈ G jewroÔme thn apeikìnish Lg : G −→ G me x −→ gx. . . b ∈ G. an bn ). g2 ∈ G me g1 = g2 èqoume L(g1 ) = Lg1 = Lg2 = L(g2 ). . kˆje a.5. . afoÔ gia kˆje dÔo stoiqeÐa g1 .11 Je¸rhma. . . taxinom¸ntac ìlec tic omˆdec G pou èqoun tˆxh ≤ 7. .26 prokÔptei ìti an h tˆxh thc G eÐnai 2. me thn bo jeia tou pollaplasiasmoÔ twn stoiqeÐwn tou Z2 . an ) · ( b1 . gia kˆje a ∈ G. . ai ∈ Z2 . . a b = ( a1 .1864) gia touc “tupikoÔc isqurismoÔc” (sunepagwgèc) pou isqÔoun sth Majhmatik  Logik  [19]. Prˆgmati. orÐzetai o ex c pollaplasiasmìc sth G. g −→ Lg eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. O dianusmatikìc q¸roc G me ton pollaplasiasmì autì lègetai ˆlgebra tou Boole. An g1 . pou orÐsthke sthn G. B ∈ P( X ).3. A2 . h opoÐa eÐnai 1-1 kai epÐ. . tìte èqoume Lg1 g2 (x) = (g1 g2 ) x = g1 (g2 x) = g1 (Lg2 (x)) = Lg1 (Lg2 (x)) = (Lg1 Lg2 ) (x) kai ˆra Lg1 g2 = Lg1 Lg2 . bn ) = ( a1 b1 . 'Ara. gia kˆje A ∈ P( X ) isqÔei A A = ∅ kai an A1 . sto P( X ) “antistoiqeД sthn tom  A ∩ B dÔo stoiqeÐwn A. 5   7 tìte h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc g kai eÐnai isìmorfh me thn omˆda Zn . Sunep¸c G ∼ Im L. me ei −→ Ai orÐzei ènan isomorfismì (giatÐ?). H omˆda G eÐnai isìmorfh me thn omˆda tou ParadeÐgmatoc 4.5 (4). x ∈ G. . dhlad  thn omˆda P( X ) pou eÐnai efodiasmènh me thn prˆxh (th summetrik  diaforˆ). . . Kˆje peperasmènh omˆda G eÐnai isìmorfh me mia omˆda Apìdeixh. isqÔei a2 = a.2 tonÐsame ìti ènac lìgoc pou oi summetrikèc omˆdec paÐzoun shmantikì rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn ofeÐletai sto epìmeno je¸rhma tou Cayley: metajèsewn. . . . A2 = { e2 }. . Sthn arq  thc Paragrˆfou 4. . O pollaplasiasmìc.

Sthn pr¸th perÐptwsh mporeÐ eÔkola na elegjeÐ ìti h tˆxh tou ba eÐnai 6 kai ˆra aporrÐptetai afoÔ upojèsoume ìti h G den èqei stoiqeÐo tˆxhc 6.23 oi pijanèc tˆxeic twn mh tetrimmènwn stoiqeÐwn thc G eÐnai 2. 'Estw loipìn a kai b dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2 kai tˆxhc 3 antÐstoiqa. DeÐxte 0 1 ìti o ϑ eÐnai epimorfismìc omˆdwn. / Epeid  h G eÐnai omˆda. g2 .5. (1 4)(2 3) } (giatÐ?). DÐnontai oi omˆdec G = 1 ν 0 1 | ν∈Z kai H = { 1. g2  tan dÔo apì autˆ tìte kai to ginìmenì touc g1 g2 ja  tan tˆxhc 2. tìte to stoiqeÐo thc g1 g2 eÐnai diˆforo apì ta 1. b2 . g1 g2 } eÐnai isìmorfh me thn omˆda { i. Gi autì to −1 −1 ginìmeno isqÔei ìmwc ìti g1 g2 = (g1 g2 )−1 = g2 g1 = g2 g1 . (1 3)(2 4). pou shmaÐnei ìti to uposÔnolo { 1. 'Ara h G prèpei na èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 3. 'Enac isomorfismìc eÐnai h apeikìnish g k −→ k mod n. Upojètoume ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc. g1 . g2 ∈ G { 1 }. b. 'Estw ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo. −1. Sunep¸c h omˆda G = { 1. b2 } kai èqoume G = b ∪ a b = { 1. Apì to 4. mporoÔme eÔkola na doÔme ìti h omˆda G eÐnai isìmorfh me thn S3 . a. 5 kai 7 antÐstoiqa. afoÔ gia kajèna apì autˆ to antÐstrofì tou ja  tan tˆxhc 3 opìte h G den ja  tan tˆxhc 6. ab2 }. sÔmfwna me to je¸rhma tou Lagrange. S aut  th perÐptwsh ta stoiqeÐa g 2 kai g 4 eÐnai tˆxhc 3 kai to stoiqeÐo g 3 eÐnai tˆxhc 2 en¸ to stoiqeÐo g 5 eÐnai tˆxhc 6. g1 . An ìla autˆ  tan tˆxhc 2 kai g1 . Ask seic 4. An g1 . b. ab. 3. afoÔ h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 2 2 ja èdine g2 = 1   g1 = 1 kai h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 ja èdine g1 = g2 . to ba ∈ G kai ja prèpei   ba = ab   ba = ab2 (giatÐ?).4. Na brejeÐ o pur nac tou ϑ.3 kai 6. . An h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo tìte ìpwc prin G ∼ Z4 . g2 . (1 2)(3 4). −i } me tic gnwstèc prˆxeic kai ϑ : G −→ H me 1 ν ϑ −→ iν .4. OmomorfismoÐ Omˆdwn 339 n = 2. Sunep¸c a ∈ b = { 1. i. Allˆ epÐshc sth G den mporoÔn ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa na eÐnai tˆxhc 3.4. 'Estw t¸ra ìti |G| = 4.5 1. Sunep¸c ìla ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc 2   3. dhlad  ìti h G den èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 6.23 èpetai ìti kˆje stoiqeÐo thc diˆforo tou 1 prèpei na eÐnai tˆxhc 2 2 2. g1 = g2 kai g1 = g2 = 1. g1 . Sth deÔterh perÐptwsh. g2 . 'Estw t¸ra ìti h G èqei tˆxh 6. 'Ara h G prèpei na èqei kai èna stoiqeÐo tˆxhc 2. An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 6 tìte aut  parˆgetai apì to g kai eÐnai isìmorfh me th Z6 . g1 g2 } ja  tan mia upoomˆda tˆxhc 4 pou eÐnai adÔnato. Tìte apì to = Pìrisma 4.

Dinontai oi parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n ston eautì thc (aþ) x −→ −x (bþ) x −→ x2 (gþ) x −→ x3 (dþ) x −→ x4 (eþ) x −→ x−1 ( þ) x −→ −x2 (zþ) x −→ 2x (hþ) x −→ 3x 1 (jþ) x −→ − x (iþ) x −→ 10x (iaþ) x −→ |x| Poiec apì autèc eÐnai omomorfismoÐ omˆdwn? Ap touc omomorfismoÔc. y) = x − 2y eÐnai ènac omomorfismìc prosjetik¸n omˆdwn kai breÐte thn f (Z × Z) = Imf . Omˆdec 2. DeÐxte ìti h f : Z −→ G me f (k) = g 2k eÐnai ènac omomorfismìc. Poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n ston eautì thc eÐnai omomorfismoÐ ? (aþ) z −→ z 6 (bþ) z −→ z 8 (gþ) z −→ z ¯ (dþ) z −→ 2z + 1 (eþ) z −→ 1 z Sthn perÐptwsh pou mia apeikìnish eÐnai omomorfismìc prosdiorÐste ton pur na thc. α ) DeÐxte ìti h f : Z × Z −→ Z . poioi eÐnai isomorfismoÐ ? 4. . f (x. Poia eÐnai h Imf an h tˆxh tou g eÐnai 6   7? 3.340 4. β ) 'Estw G mia omˆda kai g ∈ G.

n ìpou m. α ) DeÐxte ìti h apeikìnish λr ( x ) = r·x. 'Estw G = GL2 ( Q ). 'Estw Q[x] h prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn me rhtoÔc suntelestèc kai G = { αx + β | α. 10. DeÐxte ìti h φ eÐnai omomorfismìc omˆdwn. r ∈ Q eÐnai ènac endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n. ìpou αx + β eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) dia tou x2 + 1. 1. JewroÔme thn antistoiqÐa Q[x] −→ G. γ ) DeÐxte ìti kˆje mh-mhdenikìc endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai automorfismìc. −1. Poioc eÐnai o pur nac thc? 7. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ φ apì thn pollaplasiastik  omˆda twn rht¸n ston eautì thc tètoioi ¸ste Imφ ⊆ { −2. a . 0. An h omˆda G2 perièqei stoiqeÐo tˆxhc m. DeÐxte ìti an kai o pÐnakac 2 0 an kei sto kèntro thc G. A ∈ G kai d = m 2 A h orÐzousa tou pÐnaka A. 2 }. OrÐzoume thn apeikìnish V −→ R+ me x −→ x. f (x) −→ αx + β . a · c = 0 kai φ : G −→ R+ a b −→ log(a · c). OmomorfismoÐ Omˆdwn 341 5. sumbolÐzei to eswterikì ginìmeno. 'Estw φ : G1 −→ G2 ènac epimorfismìc peperasmènwn omˆdwn.5. DeÐxte ìti autìc eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. 9. tìte deÐxte ìti h omˆda G1 perièqei epÐshc stoiqeÐo tˆxhc m. DeÐxte ìti h antistoiqÐa f : A −→ orÐzei ènan 0 1 endomorfismì thc G. . 11. h eikìna tou mèsw thc f den an kei 0 2 sto kèntro. n eÐnai perittoÐ akèraioi kai A akèraioc ( pou exartˆtai apì ton 1 A pÐnaka A ). 'Estw V ènac trisdiˆstatoc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc me eswterikì ginìmeno kai v ∈ V . β ) DeÐxte ìti kˆje endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai thc parapˆnw morf c. ìpou . Poioc eÐnai o pur nac tou? EÐnai h apeikìnish aut  “ epÐ ”? 6. BreÐte ton pur na thc. c ∈ R .4. β ∈ Q } h prosjetik  omˆda twn grammik¸n poluwnÔmwn. 0 c Poioc eÐnai o pur nac thc? 8. b. DeÐxte ìti h apeikìnish aut  eÐnai omomorfismìc omˆdwn. i) Pìsoi omomorfismoÐ omˆdwn Z20 −→ Z8 upˆrqoun ? ii) Upˆrqei mh tetrimmènoc omomorfismìc omˆdwn Z20 −→ Z27 ? 12. 'Estw G = me a b 0 c | a.

jètoume gκ gλ = gψ(κ. . n) = 1. 19. tìte to n diaireÐ to 15. a. (m. 'Estw f : G −→ G endomorfismìc omˆdwn me f 2 = f . Upìdeixh: Exetˆste pr¸ta thn perÐptwsh ìpou m. prosdiorÐste ton pur na thc f .342 13. (bþ) To n diaireÐ to 15. b ∈ G dÔo stoiqeÐa thc kai f : Z × Z −→ G h apeikìnish me f ( (x. 'Estw G peperasmènh omˆda me tˆxh n kai φ : G −→ Z15 omomorfismìc omˆdwn. An h G èqei peritt  tˆxh deÐxte ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc x = yz ìpou φ(y) = y kai φ(z) = z −1 . (zþ) An n = 15.k. tìte to 15 diaireÐ to n. . 16. 'Estw G omˆda. . DeÐxte ìti: i) An o f den eÐnai o tautotikìc. 17. thn Im f kai to deÐkth tou ker f sthn omˆda Z × Z. gn eÐnai ta stoiqeÐa miac omˆdac G. Omˆdec i) Gia poia n upˆrqei epimorfismìc omˆdwn G −→ Sn . n. (aþ) To 15 diaireÐ to n. . ii) G = ker f · Im f kai ker f ∩ Im f = { 1 }. . . an h omˆda G eÐnai Abelian ? ii) Gia poia n upˆrqei monomorfismìc omˆdwn Sn −→ G. Poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai swstèc kai poiec lˆjoc? (Tekmhri¸ste thn apˆnths  sac). 4. ( þ) An o φ eÐnai epimorfismìc. . . y) ) = ax by . b peperasmènhc tˆxhc me tˆxeic m kai n antÐstoiqa. tìte o f den eÐnai epÐ. (gþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. tìte o φ eÐnai isomorfismìc. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai φ : G → G eÐnai ènac automorfismìc tètoioc ¸ste φ(x) = x−1 gia perissìtera apì ta 3/4 twn stoiqeÐwn thc G tìte deÐxte ìti h G eÐnai Abelian . κ. . An g1 . tìte to 15 diaireÐ to n. i) Diatup¸ste kai apodeÐxte ikan  kai anagkaÐa sunj kh pou prèpei na plhroÔn ta a kai b ¸ste h f na eÐnai omomorfismìc omˆdwn. g2 . λ = 1. an h omˆda G eÐnai Abelian ? 14.d. 'Estw G mia Abelian  omˆda kai α ∈ Aut(G) me α2 = 1G .λ) . tìte to n diaireÐ to 15. ii) An h omˆda G eÐnai Abelian  kai ta a. (eþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. 18. (dþ) An o φ eÐnai epimorfismìc. 15.

'Estw V1 . . n }. GiatÐ den mporoÔme na broÔme ènan isomorfismì metaxÔ twn omˆdwn α) Thc prosjetik c omˆdac twn akeraÐwn kai thc Zn . b ∈ G. 20. 'Estw G to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn me thn idiìthta σ(ai ) = ai . ìpou φ eÐnai h apeikìnish pou orÐsthke parapˆnw. . DeÐxte ìti oi omˆdec autèc eÐnai isìmorfec an oi dÔo q¸roi èqoun thn Ðdia diˆstash. gia kˆje a. . IsqÔei to antÐstrofo? 23. ii) BreÐte an upˆrqei omˆda G me | G | = 16. tètoia ¸ste na upˆrqei stoiqeÐo g ∈ G me φ(g) = (1 2 3 4)(5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16). m. . ìpou R+ eÐnai h prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. 'Estw G mia omˆda me mia prˆxh ∗. Apant ste to Ðdio gia φ(g) = (1 2) ∈ S16 . λ) eÐnai ènac monomorfismìc thc G sthn Sn . DeÐxte ìti to G eÐnai mia omˆda metajèsewn isìmorfh me thn Sk . . 2. ìpou K4 eÐnai h omˆda = tou Klein? b) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ Z4 × Z2 ? = 21. JewroÔme touc dÔo q¸rouc wc Abelianèc omˆdec me prˆxh thn prìsjesh. DeÐxte ìti to sÔnolo G = { 2m 3n | m. . 25. . . 22. gia kˆje i = 1. DeÐxte ìti to sÔnolo X me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda isìmorfh me thn omˆda G. . 24. n ∈ Z } eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì isìmorfh me thn Z × Z. V2 dÔo dianusmatikoÐ q¸roi peperasmènhc diˆstashc epÐ tou idÐou s¸matoc. OmomorfismoÐ Omˆdwn 343 i) DeÐxte ìti h apeikìnish φ pou orÐzetai apì ton tÔpo (φ(gκ ))(λ) = ψ(κ. n = 0.4. . . β) Thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n kai thc R+ × R+ . 'Estw Sn h summetrik  omˆda bajmoÔ n kai a1 . Sto sÔnolo X orÐzoume mia prˆxh wc ex c ϑ(a) ◦ ϑ(b) = ϑ( a ∗ b ). a) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ A4 . DeÐxte ìti oi pollaplasiastikèc omˆdec U ( Zp ) kai U ( Z2p ) eÐnai isìmorfec. γ) Thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou kai thc omˆdac twn strof¸n enìc exag¸nou. . . 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc. 26. ìpou k = n − m. X èna sÔnolo kai ϑ : G −→ X mia apeikìnish pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ.5. am ∈ { 1.

Prˆgmati. . .6. tìte Cn ∼ Zn kai an G = C∞ . . Tèloc parathroÔme ìti an m > n. (Taxinìmhshc Kuklik¸n Omˆdwn). 'Ena apì autˆ eÐnai h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn pou parˆgetai apì to 1 (  apì to −1). 4. Apì to AxÐwma tou ElaqÐstou. . SumbolÐzetai de me Cn . kaj¸c r − s < n). . . An G = x eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo x. EpÐshc. n − 1. JewroÔme thn antistoiqÐa φ : C∞ −→ Z. = = Apìdeixh. thc G upˆrqei kˆpoio i = 0. opìte h G èqei ˆpeiro pl joc stoiqeÐa kai lègetai ˆpeirh kuklik  omˆda. . Omˆdec 4. Mia perÐptwsh eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou x anˆ dÔo na eÐnai diˆforec. xn−1 eÐnai anˆ dÔo diˆfora (giatÐ an xr = xs me 0 ≤ s < r < n. to sÔnolo { r ∈ N | xr = 1 } èqei ènan elˆqisto jetikì akèraio n. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. . 1. . s ∈ Z na èqoume xr = xs . x. 'Ena ˆllo eÐnai h prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn mod n pou parˆgetai apì thn klˆsh 1 mod n. Efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc ja mac odhg sei sth lÔsh problhmˆtwn thc JewrÐac Arijm¸n. h G eÐnai to sÔnolo { 1. xr −→ r. . tètoio ¸ste xk = xi (an k = n s + v me 0 ≤ v < n. S aut  thn parˆgrafo afoÔ taxinom soume ìlec tic kuklikèc omˆdec ja melet soume th dom  touc kai ja doÔme ìti aut  kajorÐzetai pl rwc apì thn tˆxhc touc. x. tìte xm = xm−n kai ìti h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai Ðsh me thn tˆxh thc G. 'Eqoume  dh sunant sei arketˆ paradeÐgmata kuklik¸n omˆdwn. . tìte xk = (xn )s xv = xv ). x ∈ Z. xn−1 } me xr xs = xr+s an r + s < n r+s−n an r + s ≥ n x kai lègetai peperasmènh kuklik  omˆda tˆxhc n. 'Estw C∞ = x . H ˆllh perÐptwsh eÐnai gia kˆpoiouc r. .1 Je¸rhma. af etèrou gia kˆje stoiqeÐo xk . af enìc ta n stoiqeÐa 1. gia kˆpoio jetikì akèraio n. r ∈ Z tou x. tìte xr−s = 1 pou eÐnai ˆtopo.6 Kuklikèc Omˆdec Mia omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo onomˆzetai kuklik .344 4. x2 . h pollaplasiastik  omˆda En twn n-ost¸n riz¸n thc monˆdac eÐnai kuklik . . . tìte C∞ ∼ Z0 = Z. 'Enac lìgoc pou autèc oi omˆdec jewroÔntai shmantikèc eÐnai giatÐ emfanÐzontai san upoomˆdec mèsa se kˆje omˆda afoÔ kˆje stoiqeÐo miac omˆdac parˆgei mia upoomˆda pou eÐnai kuklik . Kˆje kuklik  omˆda G eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n gia kˆpoio n = 0. 1. . Tìte xr−s = 1 (upojètoume r > s). SumbolÐzetai de me C∞ . . an G = Cn . . S aut  thn perÐptwsh. tìte kˆje stoiqeÐo thc y eÐnai mia dÔnamh xr . Sugkekrimèna.

Kuklikèc Omˆdec 345 Apì ton orismì thc φ aut  eÐnai apeikìnish kai mˆlista 1 − 1 kai epÐ. . Epiplèon èqoume φ(xr1 xr2 ) = = φ(xr1 +r2 ) an r1 + r2 < n φ(xr1 +r2 −n ) an r1 + r2 ≥ n (r1 + r2 ) mod n an r1 + r2 < n (r1 + r2 − n) mod n an r1 + r2 ≥ n = (r1 + r2 ) mod n = r1 mod n + r2 mod n = φ(xr1 ) + φ(xr2 ).6. (n − 1) mod n }. . . 330◦ . . xr −→ r mod n apì ton orismì thc eÐnai mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish.2 Parˆdeigma. 1 mod n. dhlad  aut  pou apoteleÐtai apì tic strofèc katˆ gwnÐa 0. . x. Epiplèon isqÔei φ(xr1 xr2 ) = φ(xr1 +r2 ) = r1 + r2 = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). Pˆli ed¸ h antistoiqÐa φ : Cn −→ Zn . 4 532 7 1 6 0 81011 9 Sq ma 4. . Ta stoiqeÐa ìlwn aut¸n twn omˆdwn mporoÔn na tautisjoÔn me tic korufèc enìc kurtoÔ kanonikoÔ dwdekag¸nou.6. . .4.6. . 'Estw n = 12. Epomènwc Cn ∼ Zn . . 30◦ . 'Ara h φ eÐnai ènac isomorfismìc. = 4. . . xn−1 } tˆxhc n ≥ 1. JewroÔme t¸ra thn peperasmènh kuklik  omˆda Cn = { 1. H kuklik  omˆda C12 mporeÐ na jewrhjeÐ ìti eÐnai h Z12   h E12   h U (Z13 )   h omˆda ìlwn twn strof¸n enìc dwdekˆgwnou (pou eÐnai upoomˆda thc D12 deÐktou 2).1 . 60◦ . afoÔ Zn = { 0 mod n.

gia kˆpoio k ∈ Z. Prìtash 4. gia thn E12 th dwdèkath rÐza e2kπi/12 . ìlec oi mh-tetrimmènec upoomˆdec thc G eÐnai isìmorfec me thn Ðdia thn G (giatÐ?). Tìte kˆje stoiqeÐo thc H eÐnai thc morf c (g m )s .k. èqoume k = ms + v . eÐnai akrib¸c ìlec oi upoomˆdec thc G. Me ˆlla lìgia gia thn ˆpeirh kuklik  omˆda G = g oi upoomˆdec g k . to g v eÐnai stoiqeÐo thc H mìnon an v = 0.d. an k | n. an g k ∈ H .11). gia tic strofèc thn A(30◦ )k kai gia tic metajèseic thn ( 0 1 2 . paristˆ thn klˆsh k mod 12.3. opìte g k = (g m )s g v   isodÔnama g v = g k (g −m )s . 'Ara kˆje upoomˆda miac kuklik c omˆdac eÐnai kuklik . antÐstoiqa twn en lìgw omˆdwn. gia na pˆme sthn koruf  k . 11 ). tìte h antistoiqÐa k −→ g n/k eÐnai mÐa 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diairet¸n tou n kai ìlwn twn upoomˆdwn thc G. Prˆgmati. isqÔei gia tic peperasmènec kuklikèc omˆdec. Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai ˆpeirh. Allˆ g k . 0 ≤ v < m. Autì shmaÐnei ìti h H perièqei dunˆmeic g t tou g me t ∈ N. ìpwc deÐxame upˆrqei kˆpoioc fusikìc arijmìc k tètoioc ¸ste H = g k kai ˆra h en lìgw antistoiqÐa eÐnai epÐ. tìte h = g k . pou den isqÔei genikˆ. 'Estw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (ˆpeirhc   peperasmènhc). . h antistoiqÐa aut  eÐnai k −→ g k . s ∈ Z. 'Etsi. Ed¸ èqoume jewr sei touc genn torec 1 mod 12. opìte kai h−1 = g −k ∈ H . to prohgoÔmeno apotèlesma mac epitrèpei na apodeÐxoume ton ex c isqurismì: Upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ tou sunìlou twn fusik¸n arijm¸n N kai twn upoomˆdwn thc G. An h ∈ H . sthn prokeimènh perÐptwsh. gia thn omˆda Z12 . Omˆdec H koruf  k .346 4.(n. M autìn ton trìpo paÐrnoume ìlec tic korufèc tou dwdekag¸nou. 2 mod 13.n/k) = k (bl. gia thn Z12 . . Dhlad  h H eÐnai h kuklik  omˆda H = g m pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g m . h upoomˆda pou n parˆgetai apì to g n/k èqei tˆxh Ðsh me m. 'Estw m o mikrìteroc jetikìc akèraioc arijmìc. Autì shmaÐnei ìti ìla ta stoqeÐa thc H eÐnai thc morf c (g m )s . gia ton opoÐo g m ∈ H . diìti an k1 = k2 tìte g k1 = g k2 . Apì thn upìjesh pou kˆname gia to m. (g −m )s ∈ H kai sunep¸c g v ∈ H . Prˆgmati. diair¸ntac to k me to m. T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. 11)k . Oi Upoomˆdec miac Kuklik c Omˆdac T¸ra ja melet soume th dom  ìlwn twn upoomˆdwn miac kuklik c omˆdac kai ja doÔme ìti to antÐstrofo tou Jewr matoc tou Lagrange. . gia thn U (Z13 ) thn klˆsh 2k mod 13. U (Z13 ) pollaplasiˆzoume k forèc to genn tora 2 mod 13. en¸ gia thn omˆda. e2πi/12 . prosjètoume k forèc to genn tora 1 mod 12 sto 0. k ∈ N. ArqÐzontac apì thn koruf  0. . Aut  eÐnai 1 − 1. A(30◦ ) kai ( 0 1 2 . Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. s ∈ Z. .

'Estw k h tˆxh thc H .4.k. k k Autì shmaÐnei ìti h H ≤ g n/k . To pl joc aut¸n eÐnai ϕ(k) ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. an 1 ≤ λ ≤ k kai m.d(λ. n) = m.k.d. upˆrqoun monadikoÐ akèraioi s kai v tètoioi ¸ste t = s m + v . gia kˆpoio diairèth k tou n.k. apì autì prokÔptei ìti mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac thc g an kai mìnon an m. ìpwc eÐdame mìlic prin.6. Kuklikèc Omˆdec 347 Epomènwc gia dÔo diaforetikoÔc diairètec tou n oi antÐstoiqec upoomˆdec eÐnai diakekrimènec afoÔ èqoun diaforetikèc tˆxeic. 6 mod 12. parˆgoun thn g n/k .4.k. k) = 1 èqoume n n/k = n m. GnwrÐzoume (blèpe Prìtash 4. IdiaÐtera. n) = m. (n/k. 3 mod 12. telikˆ èqoume H = g n/k . k) = m. afoÔ autì to pl joc eÐnai to pl joc twn λ. ektìc apì to g n/k .k. Gia parˆdeigma. k) = 1.(λ. ìpwc eÐdame prohgoumènwc. Autì deÐqnei ìti èna opoiod pote stoiqeÐo g t = (g m )s g v thc g èqei mia monadik  parˆstash thc morf c g t = ug β me u ∈ g m . autì pou deÐxame eÐnai ìti gia kˆje diairèth k thc tˆxhc thc G upˆrqei mia monadik  upoomˆda tˆxhc k kai aut  eÐnai h g n/k . Isqurizìmaste ìti m = n/k . Ac shmeiwjeÐ ìti o ϕ(n) eÐnai h tˆxh thc omˆdac U (Zn ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou Zn . Autˆ ta stoiqeÐa. opìte m = λ n .d(m. n) = n/k . Gennˆtai t¸ra to ex c eÔlogo er¸thma: Poiˆ ˆlla stoiqeÐa thc g n/k . Epeid  ìmwc |H| = k = | g n/k |. n) = n/k . n) = 1 kai to pl joc aut¸n eÐnai ϕ(n). λ ∈ N. Grˆfontac autoÔc touc m sth morf  m = n λ èqoume 1 ≤ λ ≤ k kai m.11 (ii)) ìti g m = g n/k an kai mìnon an k = n m.k.(m. Ac parathrhjeÐ ed¸ ìti o n/k eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn fusik¸n m gia touc opoÐouc g m ∈ g n/k . Me ˆlla lìgia. Tìte (g m )k = 1 kai ˆra o n | mk .d(m. 1 ≤ λ ≤ k me m.d(λ.d. èstw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (peperasmènhc   ˆpeirhc). pou ikanopoioÔn thn sunj kh m. dhlad  o g k λ eÐnai ènac genn torac thc k k g n/k . Tèloc.d. aut  prèpei na parˆgetai apì mia dÔnamh g m tou g .d. JewroÔme to mikrìtero fusikì arijmì m gia ton opoÐo g m ∈ H . T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G.(λ. .d. n k = n/k . 9 mod 12 } tìte eÔkola blèpoume ìti kai to stoiqeÐo 9 mod 12 parˆgei thn H .k. dhlak k k d  m. èpetai ìti k | n kai sunep¸c èqoume mk = λn = λ n k .k. eÐnai oi genn torec thc omˆdac Zn .k.k. Epomènwc g m = (g n/k )λ . 0 ≤ v ≤ m − 1.(m. AntÐstrofa.d n λ. Apì to Je¸rhma 4. k) = 1. Autì shmaÐnei ìti oi dunˆmeic g m eÐnai genn torec thc g n/k gia ìlouc touc m. dhlad  mk = λn.k. n) . Dhlad  m. 1 ≤ m ≤ n.3.d λ n .d(m.22.k. n . 0 ≤ β ≤ n − 1. Gia kˆje t ∈ Z. an G = Z12 kai H = 3 mod 12 = { 0 mod 12.

m. dhlad  o deÐkthc miac mh-tetrimmènhc upoomˆdac thc G sthn G eÐnai pˆnta peperasmènoc. Epiplèon. .d.6. k) = 1 }. Epiplèon upˆrqei mia 1 − 1 antistoiqÐa metaxÔ twn arister¸n klˆsewn mod g m kai twn klˆsewn upoloÐpwn modm. g3 = 7 mod 12 kai g4 = 11 mod 12. g2 = 5 mod 12. SunoyÐzoume ta prohgoÔmena apotelèsmata sto epìmeno je¸rhma to opoÐo ja onomˆzoume Je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. 4.6. Omˆdec G = g m ∪ g g m ∪ · · · ∪ g m−1 g m . to dwdekˆgwno pou ja prokÔyei eÐnai autì sto Sq ma. h opoÐa èqei deÐkth | g : g n/k | = n/k .d(m. 4. Tìte isqÔoun ta ex c. tìte gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei mia monadik  upoomˆda thc G tˆxhc k .4 Parˆdeigma. metˆ h koruf  2gi kai oÔtw kaj ex c. ArqÐzontac apì to 0 h epìmenh koruf  eÐnai h gi . 'Etsi. èqoume de | g : g m | = m.k. Sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐqame tautÐsei ta stoiqeÐa thc kuklik c omˆdac Z12 me tic korufèc enìc dwdekˆgwnou. b) An h G eÐnai ˆpeirh. 'Estw G mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo g . Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti an jewr soume ènan genn tora gi tìte kˆje koruf  tou eÐnai èna pollaplˆsio tou gi .348 Sunep¸c h anˆlush thc G = g wc proc thn g m eÐnai h 4. Sunep¸c. èpetai ìti oi genn torec thc Z12 eÐnai ta stoiqeÐa g1 = 1 mod 12.(λ. a) Kˆje upoomˆda thc G eÐnai kuklik . to pl joc twn gennhtìrwn thc eÐnai ϕ(k). an i = 3. H seirˆ me thn opoÐa paÐrnoume tic korufèc exartˆtai apì to gi .. IdiaÐtera. 'Ena stoiqeÐo thc g n/k eÐnai genn torˆc thc an kai mìnon an autì an kei sto sÔnolo { (g n/k )λ | 1 ≤ λ ≤ k. g) An h G eÐnai peperasmènh tˆxhc n. oi mìnec upoomˆdec thc eÐnai thc morf c g m . Apì to Je¸rhma 4. m ∈ N.6. aut  eÐnai h g n/k . to pl joc twn gennhtìrwn thc G eÐnai ϕ(n) kai mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac an kai mìnon an m.3 Je¸rhma. n) = 1.k. 'Olec autèc eÐnai diakekrimènec.3. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

Gia kˆje diairèth g n/k | 1 ≤ λ ≤ k. k tou n jewroÔme to sÔnolo Hk = Profan¸c | Hk | = ϕ(k). 10 }.d(λ. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti ta mìna kanonikˆ polÔgwna pou oi korufèc touc eÐnai korufèc tou dwdekag¸nou arqÐzontac apì to 0 eÐnai to eujÔgrammo tm ma { 0. 6. Kuklikèc Omˆdec 349 33 11g≡ ≡ ≡ 9g≡ 2g3 4 3 4g5 2 3 6g3 ≡ 6 1 ≡ 7g3 g 7 0 8g3 ≡ ≡ 3g3≡ 10g3 11 9 8 10 5g3 Sq ma 4. 4. λ .k.d(λ. to tetrˆgwno { 0. Autˆ kajorÐzontai apì tic upoomˆdec H1 = 6 mod 12 . s) = 1. 4. m. tìte ja λ prèpei h = g n/s .4.5 Pìrisma.6. afoÔ an h ∈ G. Gia kˆje jetikì akèraio n isqÔei ϕ(k) = n k|n ìpou to k diatrèqei ìlouc touc jetikoÔc diairètec tou n.2 Oi diairètec 2. 3. 3. 'Estw G = g mia kuklik  omˆda tˆxhc n. k) = 1 . 6. dhlad  h ∈ Hs . Qrhsimopoi¸ntac autì to Pìrisma mporoÔme na d¸soume ton ex c qarakthrismì twn peperasmènwn kuklik¸n omˆdwn.6. Apìdeixh. H2 = 4 mod 12 . Gia kajèna apì autoÔc upˆrqei mìno mia upoomˆda thc Z12 me thn antÐstoiqh tˆxh. 4 kai 6 kajorÐzoun tic upoomˆdec thc Z12 . 9 } kai to exˆgwno { 0. 1 ≤ λ ≤ s kai m. 8.6. gia kˆpoio λ.3 èpetai ìti h ènwsh k|n Hk eÐnai diakekrimènh kai exantleÐ thn G.6. 2. Apì to Je¸rhma 4. to trÐgwno { 0. 8 }. 4. 6 }. Sunep¸c | G | = k|n | Hk | = k|n ϕ(k). H3 = 3 mod 12 kai H4 = 2 mod 12 . me | h | = s.k.

dhlad  gi = 1. . Apìdeixh. . gk ). prèpei n | m.5 (10) eÐqame jewr sei to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gk sto opoÐo orÐzetai h prˆxh (g1 . . 4. . . prèpei mi | n. . An h G eÐnai kuklik  tìte apì to Je¸rhma 4. S aut  thn perÐptwsh èna stoiqeÐo g = ( g1 . . 1 ≤ i. AntÐstrofa. .k. aut  pou parˆgetai apì to stoiqeÐo tˆxhc s. . . .k. .(mi . . G2 . JewroÔme to stoiqeÐo g = ( g1 . Apìdeixh. H omˆda G = Cm1 × Cm2 × · · · × Cmk eÐnai kuklik  omˆda tˆxhc m. ParadeÐgmatoc qˆrh. i = 1. . . upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  kai èstw g = ( g1 . . . Epomènwc den mporeÐ na mhn upˆrqei èna stoiqeÐo tˆxhc k gia kˆje diairèth k tou n. apì to Je¸rhma 4. j ≤ k isqÔei m. . gk gk ) kai wc proc thn opoÐa to G eÐnai omˆda.7 Je¸rhma. . eÐnai genn torac thc Cmi . afoÔ m.d. 'Estw t¸ra G1 . . . i = 1. diìti diaforetikˆ ja eÐqame |G| < k|n ϕ(k). gk ) thc G eÐnai genn torac an kai mìnon an to gi . Sunep¸c ja prèpei m | n.3 èpetai ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei akrib¸c mia kuklik  upoomˆda thc G tˆxhc k . 1 ). . Epeid  |G| = m. Sto parˆdeigma 4. oi omˆdec Z × Z kai Z3 × Z3 den eÐnai kuklikèc omˆdec (giatÐ?). gia to n. epeid  g n = ( g1 . (mi . . . mj ) = 1 kai èstw Cmi = gi . gk ) = n ( 1.6. gk ). .6 Je¸rhma. . . 1 ). H tˆxh thc G eÐnai Ðsh me m = m1 m2 · · · mk .3. . . . isqÔei g m = ( 1. Mia peperasmènh omˆda G tˆxhc n eÐnai kuklik  an kai mìnon an gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda thc G pou èqei tˆxh k .6. . . Gk k to pl joc omˆdec.3 g) . . An oi omˆdec Gi eÐnai kuklikèc tìte genikˆ h omˆda G den eÐnai kuklik . Opìte an k eÐnai ènac diairèthc tou n   den upˆrqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc k   upˆrqoun akrib¸c ϕ(k) to pl joc stoiqeÐa tˆxhc k . . ìpou m = m1 · · · · · mk . .5 èqoume ìti |G| = n = k|n ϕ(k). gk )(g1 . . . = AntÐstrofa. .d.k. . Dhlad  to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc G kai ˆra G ∼ Cm . 'Estw ìti gia kˆje 1 ≤ i.6. . . . . 'Ara m = n. Allˆ. k . k .6. ( mi . Allˆ apì thn upìjesh upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc s kai sunep¸c upˆrqei akrib¸c mia.350 4. . . gk ) = (g1 g1 . kˆje stoiqeÐo thc G èqei kˆpoia tˆxh s pou diaireÐ to n. . an kai mìno an m. .d. .6. i = 1. k . mj ) = 1 gia kˆje i ≤ i. Omˆdec 4. . IsqÔei ìmwc to ex c. mj ) = 1. j ≤ k . . upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc n (kai mˆlista upˆrqoun ϕ(n) tètoia stoiqeÐa) kai sunep¸c h G eÐnai kuklik . . gk ) λ λ ènac genn torac. . . . n n An n eÐnai h tˆxh tou g . . 'Ara. . . wc diairèthc tou eautoÔ tou. Tìte kˆje stoiqeÐo thc eÐnai thc morf c g λ = ( g1 . Allˆ apì to Pìrisma 4. j ≤ k me i = j .

. t ∈ Z tètoia ¸ste δ = sn + tk kai ˆra δx ≡ (snx + tkx) mod n = tkx mod n. tìte apì to 4.k. . . Parˆgrafo 1.6. an ènac fusikìc arijmìc k diaireÐ ton n tìte apì to Je¸rhma 4. 1 mod mk ) eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Zm1 × · · · × Zmk . k prèpei na eÐnai anˆ dÔo pr¸ta metaxÔ touc. . Prˆgmati. Dhlad  isqÔei kx ≡ 0 mod n an kai mìnon an δx ≡ 0 mod n. EpÐshc upˆrqoun s.(m1 . eÐnai anamenìmeno ta prohgoÔmena apotelèsmata na èqoun efarmogèc sth jewrÐa arijm¸n. .7. λ mod mk ) = ( α1 mod m1 . = 1 ≤ i. .p. . . Allˆ upojèsame ìti to g eÐnai genn torac thc G kai ˆra h tˆxh tou eÐnai m. . Sunep¸c m = m1 · · · mk = e. to pl joc twn gennhtìrwn thc kuklik c omˆdac Cm eÐnai Ðso me ϕ(m). 1. Sunep¸c to stoiqeÐo ( α1 mod m1 . k . 2. . . .6. .(m1 . mj ) = 1.6 (20) ) gia thn Ôparxh lÔshc enìc sust matoc isotimi¸n thc morf c x = αi mod mi .4. . prokÔptei telikˆ ìti ta mi i = 1. αk mod mk ) eÐnai èna pollaplˆsio (dhlad  mia dÔnamh) λx0 tou x0 . . .6. k . .p. tìte to sÔnolo twn lÔsewn thc exÐswshc kx ≡ 0 mod n eÐnai akrib¸c to sÔnolo twn lÔsewn thc δx ≡ 0 mod n. mk ) (blèpe 'Askhsh 4. m2 .6. 1.k. 'Ara to pl joc autì eÐnai Ðso me to ginìmeno ϕ(m1 )ϕ(m2 ) · · · ϕ(mk ) an kai mìnon an Cm ∼ Cm1 × · · · × Cmk pou autì isqÔei an kai mìnon an (mi . 'Etsi. gk ) = ( g1 . . mk ). Epeid  ìlec oi kuklikèc omˆdec tˆxhc n eÐnai isìmorfec me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n. EpÐshc h pollaplasiastik  idiìthta thc sunˆrthshc ϕ tou Euler (bl. . Kuklikèc Omˆdec 351 λ Autì shmaÐnei ìti kˆje stoiqeÐo thc Cmi eÐnai thc morf c gi . . . Apì ton orismì tou e. apì to 4. . . . apì to 4.6) prokÔptei ˆmesa efarmìzontac ta 4. . .7). . .p. mj ) = 1. . . ìpou δ = m.k.6.6. gk ) eÐnai to e. 1 )( 1. Sunep¸c λ ≡ αi mod mi . Sth deÔterh Enìthta eÐdame afenìc ìti gia kˆje pr¸to arijmì p o daktÔlioc Zp eÐnai s¸ma kai afetèrou ìti kˆje peperasmèno s¸ma F perièqei èna upìswma pou eÐnai isìmorfo me to Zp gia kˆpoio pr¸to p.3.d. g2 . . . . 1 )(1. .3 g) prokÔptei ìti h monadik  upoomˆda thc Zn pou èqei tˆxh k eÐnai to sÔnolo { x mod n | kx ≡ 0 mod n } (giatÐ?). i = 1. Prˆgmati. dhlad  λx0 = ( λ mod m1 . Mia ˆllh efarmog  tou Jewr matoc 4. . . . . . .7. . an k ∈ N. . 'Ara h exÐswsh kx ≡ 0 mod n dÐnei δx ≡ 0 mod n. . . Kaj¸c h omˆda G eÐnai Abelian .8 Efarmogèc. . . Me ˆlla lìgia autì shmaÐnei ìti h exÐswsh kx ≡ 0 mod n èqei akrib¸c k lÔseic modulo n. h tˆxh tou g = ( g1 . i = 1. 1. . j ≤ k . k .7 eÐnai to Kinèziko Je¸rhma ('Askhsh 2. an jewr soume tic kuklikèc omˆdec Zmi . Prˆgmati.7. . i = 1.(k.6. . αk mod mk ).6. . i ≤ i. to stoiqeÐo x0 = ( 1 mod m1 . .k. Sunep¸c 4.3 kai 4. . . h δx ≡ 0 mod n dÐnei kx ≡ 0 mod n afoÔ δ | k . 2. ìpou αi ∈ Z kai ( mi . . Pio genikˆ.6. n).6. dhlad  to gi eÐnai genn torac thc Cmi kai ˆra eÐnai tˆxhc mi . j ≤ k . . . .

Prˆgmati.352 4. kaj¸c kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F èqei tˆxh p (giatÐ?) kai h F èqei perissìtera apì p stoiqeÐa. Prˆgmati. vn eÐnai mia bˆsh tou F epÐ tou Zp tìte èqoume to eujÔ ˆjroisma F = Zp v1 ⊕ · · · ⊕ Zp vn ìpou Zp vi eÐnai o monodiˆstatoc upìqwroc pou parˆgetai apì to diˆnusma vi . 'Ara to polu¸numo xk − 1 èqei toulˆqiston k mh mhdenikèc lÔseic sto F . To polu¸numo xk(λ−1) + · · · + xk + 1 èqei to polÔ kλ − k n mh mhdenikèc lÔseic sto F∗ kai apì thn 2. . Sth deÔterh apìdeixh h epiqeirhmatologÐa eÐnai h ex c.6. Apì autèc tic rÐzec. 'Estw t¸ra pn − 1 = pn1 pn2 · · · pns s 1 2 h anˆlush tou pn − 1 se pr¸touc. Omˆdec mporoÔme na upojèsoume ìti Zp ≤ F kai ètsi to s¸ma F na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diˆstashc epÐ tou Zp . i = 1. èstw m. 2. . An v1 . EÐnai t¸ra fanerì ìti to s¸ma F èqei pn stoiqeÐa. sÔmfwna me ta prohgoÔi ni mena h exÐswsh xpi −1 = 0 èqei akrib¸c pni rÐzec sto F . EpÐshc o Zp vi eÐnai h kuklik  upoomˆda thc prosjetik c omˆdac F pou parˆgetai apì to stoiqeÐo vi tou F kai èqei tˆxh p.6. . . Epeid  pni | pn − 1. Sthn perÐptwsh pou h Ðdia h F ∗ eÐnai peperasmènh. Kat arq n. oi i .3. opìte èqei k akrib¸c lÔseic. èstw G mia tètoia omˆda tˆxhc. Gi autì ja d¸soume dÔo apodeÐxeic giatÐ jewroÔme ìti h kˆje mia èqei xeqwrist  axÐa kajìti h mia eÐnai ˆmesh sunèpeia tou 4. H pr¸th apìdeixh dÐnei kˆti perissìtero apì autì pou jèloume na deÐxoume.9 to polu¸numo xp −1 − 1 èqei akrib¸c pn − 1 lÔseic sthn F∗ . aut  prèpei na eÐnai kuklik . T¸ra ja deÐxoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ tou F eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc pn − 1. n. . Sunep¸c gia kˆje diairèth k tou m upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc k kai ˆra apì to Je¸rhma 4.6 en¸ h ˆllh apokalÔptei perissìtera stoiqeÐa gia th dom  thc F ∗ pou eÐnai Abelian  allˆ genikˆ den eÐnai kuklik  ìtan to F eÐnai ˆpeiro s¸ma. Isqurizìmaste ìti an F eÐnai èna opoiod pote s¸ma (ˆpeiro   peperasmèno) tìte kˆje peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ eÐnai kuklik  (kˆti anˆlogo eÐqame dei sto Parˆdeigma 4. ìti an o n = 1 tìte h prosjetik  omˆda F den mporeÐ na eÐnai kuklik . isqÔei h tautìthta xp n −1 − 1 = (xk − 1)(xk(λ−1) + xk(λ−2) + · · · + xk + 1) ìpou pk − 1 = kλ. tìte to α eÐnai mia rÐza tou poluwnÔmou xk − 1 ∈ F [x]. . èstw n (afoÔ to F eÐnai peperasmèno). An α ∈ G me αk = 1 ìpou k | m. To xk − 1 ìmwc èqei to polÔ k rÐzec sto F .6 h G eÐnai kuklik .5 (8) gia to s¸ma twn migadik¸n C).7. . Shmei¸noume. . gia kˆje diairèth k tou pn − 1 h exÐswsh xk − 1 èqei akrib¸c k lÔseic sthn F∗ .

dhlad  to pl joc twn stoiqeÐwn thc F ∗ pou èqoun tˆxh pn −1.6. an h F ∗ eÐnai peperasmènh kuklik .6.7. i=1 (pni − pni −1 ) = (pn − 1) i i s 1− i=1 1 pi = .8. IsqÔei kai to antÐstrofo. tìte kai to s¸ma F = ∗ ∪ { 0 } eÐnai peperasmèno. |G| ) kai sunep¸c Gn = { 1. 0 ≤ n2 < n paÐrnoume αn2 = 1 kai proqwr¸ntac me ton Ðdio trìpo. Apì thn EukleÐdeia diaÐresh èqoume n = |G|λ + n1 . apì ton algìrijmo tou EukleÐdh ja broÔme èna i gia to opoÐo ni = 0 kai δ = ni−1 ja èqoume loipìn αδ = 1. 3. èqei tˆxh δ = m. tˆxh p Shmei¸noume ìti to ginìmeno s ϕ(pn − 1) mac dÐnei to pl joc twn dunat¸n epilog¸n twn ginomènwn 1 2 · · · s . g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. IdiaÐtera to F èqei mìno èna upìswma me p stoiqeÐa.6.6.d. . To stoiqeÐo 1 2 · · · s eÐnai èna stoiqeÐo thc F ∗ me n − 1 (giatÐ?) kai ˆra h F ∗ eÐnai kuklik . i 1 pi . dhlad  h pollaplasiastik  omˆda Q∗ eÐnai kuklik . 0 ≤ n1 < |G| kai sunep¸c αn1 = 1. An |G| = n1 λ1 + n2 . Tìte F to s¸ma èqei qarakthristik  mhdèn kai ˆra perièqei to s¸ma twn rht¸n wc upìswma (blèpe Je¸rhma 2. Apì to Je¸rhma 4. . twn opoÐwn to pl joc eÐnai pni − pni −1 = pni 1 − i i i pi i i n −1 dialègoume mia.k. afoÔ = 1 kai = 1. Prˆgmati. Kuklikèc Omˆdec 353 ni −1 pni −1 eÐnai ìlec akrib¸c oi rÐzec thc exÐswshc xpi i rÐzec thc pi i i n i xpi n −1 = 0. To i eÐnai stoiqeÐo thc pni . . Apì tic upìloipec F∗ me tˆxh − 1 = 0.4. èstw th i.3 g) kai basikˆ stoiqeÐa thc jewrÐac swmˆtwn mporoÔme eÔkola na deÐxoume ìti eˆn se kˆje upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ enìc s¸matoc F me pn stoiqeÐa episunˆyoume to mhdenikì stoiqeÐo 0 tou F tìte paÐrnoume ìla ta upos¸mata tou F pou kajèna apì autˆ èqei pk stoiqeÐa gia kˆpoio diairèth k tou n. 'Estw α ∈ Gn . pou eÐnai akrib¸c autì pou anafèretai kai sto Je¸rhma 4. autì mac lèei ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei èna monadikì upìswma tou F pou èqei pk stoiqeÐa kai ìti ìla autˆ exantloÔn ìla ta upos¸mata tou F .7 ). g r . pou profan¸c eÐnai upoomˆda. autì eÐnai ˆtopo. san upoomˆda thc polaplasiastik c omˆdac tou s¸matoc pou èqoume upojèsei ìti eÐnai kuklik .3 g) prokÔptei ìti an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac G = g tìte h upoomˆda pou èqei tˆxh k eÐnai to uposÔnolo { α ∈ G | αk = 1 }. to Zp . EpÐshc qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 4. Autì mac lèei ìti h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ lÔseic sthn G. 'Opwc eÐdame sthn Parˆgrafo 2. . T¸ra ja deÐxoume ìti an n eÐnai ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc to sÔnolo Gn = { α ∈ G | αn = 1 }.3 g). g 2r . Upojètoume ìti h F ∗ eÐnai ˆpeirh kuklik .( n. dhlad : “An F eÐnai èna s¸ma gia to opoÐo h pollaplasiastik  omˆda F ∗ eÐnai kuklik  tìte to F eÐnai peperasmèno”.

tìte φ(k mod 12) = kα mod 32 kai h tˆxh tou α mod 32 prèpei na diaireÐ to 12 (Parat rhsh 4. an α ∈ G me αδ = 1 tìte kai αn = 1.k. Omˆdec Fusikˆ. 'Ara |Z(SLn (F ))| = δ .(m. o Ðdioc isqurismìc tou paradeÐgmatoc dÐnei ìti to pl joc twn diakekrimènwn omomorfism¸n φ : Zm −→ Zn eÐnai to ˆjroisma ϕ(δ). H Ðdia omomorfik  eikìna prokÔptei apì ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 24 mod 32. λ ∗ Sunep¸c aut  eÐnai isìmorfh me thn Fn = { λ ∈ F ∗ | λn = 1 } pou h tˆxh thc ìpwc eÐdame eÐnai δ = (n. dhlad  α ∈ Gn . Sto parˆdeigmˆ mac.k. h upoomˆda Z(SLn (F )) apoteleÐtai apì   λ   . .( n. an jewr soume ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 8 mod 32. . èqei tˆxh δ . en¸ h eikìna Imφ parˆgetai apì to stoiqeÐo φ(g). . Sunep¸c an h omˆda G èqei stoiqeÐa pou h tˆxh touc diaireÐ thn tˆxh n tou g autˆ eÐnai upoy fiec eikìnec tou g .d. 32) = 4. tìte kai h eikìna Imφ eÐnai peperasmènhc tˆxhc kai h tˆxh thc diaireÐ to n.354 4. An h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. Sth genik  perÐptwsh.3) allˆ epÐshc apì to je¸rhma tou Lagrange prèpei na diaireÐ kai to 32. . 2   4. An h G eÐnai ˆpeirh kai to φ(g) = èqei tˆxh peperasmènh r.k.5). dhlad  touc pijanoÔc omomorfismoÔc φ : Z12 −→ Z32 .6. Prˆgmati.. q−1 ) lÔseic sto F . n) = d (mˆlista apì to Pìrisma 4. an G = Z12 kai G = Z32 tìte exetˆzoume tic pijanèc eikìnec tou 1 mod 12.d.d. 24 mod 32 } thc Z32 pou parˆgetai apì to 8 mod 32. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. dhlad  ja prèpei na eÐnai 1. g 2r . g r . touc n×n pÐnakec   me λ ∈ F ∗ kai λn = 1 (blèpe Je¸rhma 4. OmomorfismoÐ Kuklik¸n Omˆdwn H Prìtash 4. Autì mac lèei epÐshc ìti h tˆxh tou kèntrou Z(SLn (F )). Gia parˆdeigma. . q − 1). IdiaÐtera èstw F èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa.5 èqoume ìti ϕ(δ) = d ). . tìte o pur nac eÐnai h upoomˆda g r . tìte h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ = m. An h tˆxh tou φ(g) eÐnai ˆpeirh tìte G ∼ Imφ.6 mac lèei ìti an G eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g tìte ènac omomorfismìc φ : G −→ G kajorÐzetai apì thn eikìna φ(g) tou g .5. 16 mod 32. thc eidik c grammik c omˆdac twn n×n pinˆkwn pˆnw apì to F . tìte h omomorfik  eikìna thc Z12 eÐnai h upoomˆda { 0 mod 32.(12.4. 'Ara ja prèpei h tˆxh tou α mod 32 na diaireÐ ton m. ìpou δ diatrèqei ìlouc touc diairètec tou m. gia tuqaÐouc jetikoÔc akeraÐouc m kai n. 8 mod 32. An φ(1 mod 12) = α mod 32. Autì shmaÐnei ìti Gn = { α ∈ G | αδ = 1 } = g |G|/δ = { 1.5.

Autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h Z èqei mìno dÔo genn torec to 1 kai to −1. 1 mod m −→ k mod m. Sthn eidik  perÐptwsh n = 0. ton tautotikì Z −→ Z. = Ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou End(Zn ) eÐnai akrib¸c oi automorfismoÐ thc omˆdac Zn . apoteleÐ daktÔlio isìmorfo me ton Zm . α70 . 2. Autì to apotèlesma eÐnai polÔ qr simo s mera sthn kruptografÐa. 'Estw H1 . α47 . DeÐxte ìti h G èqei mia kuklik  upoomˆda tˆxhc 140. Kuklikèc Omˆdec 355 morfism¸n thc omˆdac Zm eÐnai m. . Na brejoÔn sthn < α > ta stoiqeÐa α32 . Prˆgmati. k −→ φk . h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou End(Z) ∼ Z eÐnai h { 1. n) = 1.6. Ac parathr soume epÐshc ìti ènac automorfismìc θ thc Zn eÐnai pl rwc kajorismènoc an gnwrÐzoume thn eikìna θ(k mod n) = λk mod n enìc genn tora k thc Zn . pou apoteloÔn thn pollaplasiastik  omˆda Un = Aut(Zn ). (λ. An kˆje gn sia upoomˆda miac omˆdac G. EpÐshc. eÐnai kuklik  eÐnai h G kuklik ? 4. to pl joc twn endo- Zpn −pn−1 .9 Parat rhsh. Enhmerwtikˆ anafèroume ed¸. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou m = n. dhlad  ìlec oi klˆseic λ mod n. kai ja apodeÐxoume sthn Efarmog  4. Mˆlista. Autì shmaÐnei ìti (λ. 'Estw α èna stoiqeÐo miac omˆdac G. eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to ide¸dec pou parˆgetai apì to m (giatÐ?). sumperaÐnoume ìti Z/mZ ∼ End(Zm ). Upˆrqoun gn siec upoomˆdec thc S3 pou den eÐnai kuklikèc? 3.6. to opoÐo sumbolÐzoume me End(Zm ). Kaj¸c h apeikìnish Z −→ End(Zm ). −1 } kai ˆra h prosjetik  = omˆda twn akèraiwn èqei mìno dÔo automorfismoÔc. ìti o Gauss to 1801 apèdeixe ìti: An p eÐnai pr¸toc diˆforoc tou 2 tìte gia kˆje n h omˆda Upn eÐnai kuklik  isìmorfh me thn Zpn −pn−1 . h sÔnjesh endomorfism¸n orÐzei ton pollaplasiasmì sto End(Zm ) kai h prìsjesh dÔo endomorfism¸n φ1 kai φ2 tou Zm orÐzetai jètontac (φ1 + φ2 )(α) = φ1 (α) + φ2 (α).3. x −→ x kai thn apeikìnish Z −→ Z.6 1. Allˆ ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou Z/nZ eÐnai ìlec oi antistrèyimec klˆseic upoloÐpwn modulo n. H2 dÔo kuklikèc upoomˆdec miac Abelian c omˆdac G me | H1 |= 10 kai | H2 |= 28.8. to sÔnolo twn endomorfism¸n aut¸n. An h tˆxh tou α eÐnai 12 na brejoÔn ìla ta stoiqeÐa thc < α >. n) = 1.4. gia k ∈ Z. x −→ −x. h opoÐa prèpei na eÐnai genn torac thc Zn . dhlad  Aut(Zpn ) ∼ = 4. Ask seic 4. jewroÔme ton endomorfismì φk : Zm −→ Zm .

IsqÔei to antÐstrofo? 9. K upoomˆdec thc G.356 4. ii ) DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou Z18 eÐnai kuklik . Upojètoume ìti a ∩ b = 1. Na brejeÐ èna stoiqeÐo c ∈ G. 11. i ) DeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda me tˆxh Ðsh me pq . ii) 'Estw G omˆda kai a. DeÐxte ìti mÐa omˆda eÐnai ˆpeirh kuklik  an kai mìno an eÐnai isìmorfh me kˆje mh tetrimmènh upoomˆda thc. JewroÔme thn omˆda U ( Z26 ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z26 . m sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqei upoomˆda thc G me tˆxh 45. 6. DeÐxte ìti eÐte H ⊆ K eÐte K ⊆ H . 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc 15. 'Estw G mia omˆda kai a. 8. tètoio ¸ste < c > = < a.p. 12. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  paragìmenh apì to g . m antÐstoiqa kai n. 'Estw a > 1 fusikìc arijmìc pr¸toc proc ton 9 kai G kuklik  omˆda me tˆxh n = a11 − a7 − a5 + a. Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìlec oi klˆseic modulo H gia kˆje upoomˆda H . Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p < 1000 gia touc opoÐouc to 2 mod p eÐnai genn torac. 15. i ) DeÐxte ìti < a54 > = < a6 >. q eÐnai diaforetikoÐ pr¸toi eÐnai kuklik . i ) 'Estw π. n) = 1.6. Omˆdec 5. tìte h upoomˆda pou parˆgetai apì ta a. 7. 10. GnwrÐzoume (Efarmog  4. b ∈ G me a · b = b · a. Upˆrqei mia eikasÐa tou Artin. τ ∈ Sn dÔo kÔkloi xènoi metaxÔ touc me m kh n. twn tˆxewn tou a kai b. Na deiqteÐ ìti U ( Z26 ) eÐnai kuklik  kai na brejoÔn ìloi oi genn torèc thc. b eÐnai kuklik . An am = bn = 1 me (m.3 13. 'Estw h kuklik  omˆda G = < a > me tˆxh 120. h opoÐa den èqei apodeiqjeÐ mèqri s mera. DeÐxte ìti h upoomˆda K pou parˆgetai apì tic metajèseic π kai τ eÐnai kulik . b >. DeÐxte ìti to stoiqeÐo a b èqei peperasmènh tˆxh Ðsh me to e.k.8 (2) ) ìti h pollaplasiastik  omˆda Z∗ eÐnai p kuklik . Upojètoume m ìti gia kˆje pr¸to diairèth p tou m eÐnai g p = e. 14. 'Estw G mia peperasmènh omˆda tˆxhc m. ìpou p-pr¸toc kai H . sÔmfwna me thn opoÐa upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi p gia touc opoÐouc to 2 mod p parˆgei thn Z∗ . p 3 . b ∈ G peperasmènhc tˆxhc tètoia ¸ste a b = b a. ìpou p. 'Estw g ∈ G. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc pn .

6. Apì autì deÐxte to je¸rhma tou Wilson: (p − 1)! ≡ −1 mod p. DeÐxte ìti sthn omˆda U (Zp ). Upìdeixh: Parathr ste ìti 320 = (10 − 1)10 ≡ 1 mod 100 kai ˆra h tˆxh tou 3 eÐnai 20. 'Estw G =< g > me | G |= 20. H2 = {1} me H1 H2 ìpou g 4 ∈ H2 . 'Ara U (Z100 ) ∼ C20 × C2 .4. Sunep¸c h U (Z100 ) den mporeÐ na eÐnai kuklik  diìti ja èprepe na up rqe ènac arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai 3. 17. Na brejoÔn dÔo diakekrimènec upoomˆdec H1 . tìte eÐnai kuklik . DeÐxte ìti kˆje gn sia upoomˆda thc eÐnai kuklik . Na brejoÔn oi koinèc lÔseic twn exis¸sewn x25 = 1 kai x3 = 1 sthn omˆda G. Upojètoume ìti upˆrqoun duo upoomˆdec me tˆxeic 7 kai 13 antÐstoiqa. EÐnai dunatìn h G na perièqei stoiqeÐo tˆxhc 2 ? 21. DeÐxte ìti kˆje omˆda G pou perièqei toulˆqiston trÐa stoiqeÐa tˆxhc 6 den eÐnai kuklik . to mìno stoiqeÐo pou èqei tˆxh 2 eÐnai to p − 1. ìpou p pr¸toc. Kuklikèc Omˆdec 357 ii ) Na brejeÐ o mikrìteroc jetikìc akèraioc ν ètsi ¸ste < a26 > = < aν >. EpÐshc parathr ste ìti an 2n = 2k (2m + 1). 16. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  me tˆxh Ðsh me to tetrˆgwno enìc pr¸tou arijmoÔ. GiatÐ h omˆda U ( Z310 ) × U ( Z520 ) den eÐnai kuklik  ? 20. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik . Mia omˆda G èqei akrib¸c treÐc upoomˆdec. Gia thn omˆda U (Z100 ) na brejoÔn a) h tˆxh thc b) h tˆxh tou 73 mod 100 g) to antÐstrofo tou 19 mod 100 d) Na deiqjeÐ ìti an o n ∈ N eÐnai tètoioc ¸ste o 2n + 1 kai o 2n den diairoÔntai me to 5 tìte (2n + 1)20 ≡ 1 mod 100 kai (2n)20 ≡ 76 mod 100. 19. 24. An epiplèon h G eÐnai Abelian . 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda me tˆxh pou den diaireÐtai apì to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. tìte = . 'Estw G mia omˆda me | G |≤ 180. 22. 18. / 23. ìpou G kuklik  me tˆxh 100.

44 } mod 100.358 4. Shmei¸ste ìti to 76 eÐnai to tautotikì stoiqeÐo thc pollaplasiastik c omˆdac { 76. 64. 4. 24. 16. . 96. 56. 84. 36. Omˆdec (2n)20 = 220k (2m + 1)20 = (220 )k (2m + 1)20 = 76k · 1 ≡ 76 mod 100.

g2 K eÐnai h klˆsh g1 g2 K . 'Etsi. H klˆsh K eÐnai to oudètero stoiqeÐo. Epiplèon. 2. Dhlad  an K eÐnai mia upoomˆda thc G gia thn opoÐa isqÔei g1 Kg2 K = g1 g2 K (kai sunep¸c. kai sunep¸c g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K . ApodeiknÔoume t¸ra ìti isqÔei kai to antÐstrofo. h2 ∈ K tìte φ(g1 h1 g2 h2 ) = φ(g1 )φ(h1 )φ(g2 )φ(h2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 g2 ).7. dhlad  mia prˆxh epÐ tou G/K . an g1 K = g1 K kai g2 K = g2 K . H prˆxh aut  ikanopoieÐ tic treic basikèc idiìthtec gia na apoteleÐ to sÔnolo G/K wc proc aut  thn prˆxh omˆda: 1. gia kˆje g ∈ G. Autì dhl¸nei ìti gia kˆje h1 . h antistoiqÐa φ : G −→ G/K . H prosetairistik  idiìthta ikanopoieÐtai afoÔ aut  ikanopoieÐtai sthn G: g1 K(g2 Kg3 K) = g1 K(g2 g3 K) = g1 (g2 g3 )K = (g1 g2 )g3 K = (g1 g2 K)g3 K = (g1 Kg2 K)g3 K. g −→ gK eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. afoÔ apì ton orismì thc eÐnai mia apeikìnish kai isqÔei φ(g1 g2 ) = g1 g2 K = g1 Kg2 K = φ(g1 )φ(g2 ). an h1 . h2 ∈ H2 }. 'Eqoume dei ìti an g ∈ φ(G) tìte to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou apeikonÐzontai sto g mèsw tou φ eÐnai h arister  klˆsh gK tou g modulo K . To antÐstrofo stoiqeÐo thc gK eÐnai to g −1 K . afoÔ gKg −1 K = gg −1 K = K. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 359 4. tìte g1 g2 K = g1 Kg2 K = g1 Kg2 K = g1 g2 K . afoÔ KK = K . to G/K wc proc thn prˆxh G/K × G/K −→ G/K eÐnai omˆda) tìte h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. h ∈ K .7 Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka JewroÔme ènan omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G me pur na K . Prˆgmati. h2 ∈ K ta ginìmena g1 h1 g2 h2 an koun sthn arister  klˆsh modK pou orÐzetai apì to ginìmeno g1 g2 . 3. . ìpwc prin. g2 K) −→ g1 Kg2 K = g1 g2 K eÐnai mia apeikìnish.4. (g1 K. blèpoume ìti h antistoiqÐa G/K × G/K −→ G/K. èqoume gKK = gK . Prˆgmati. gia kˆpoio g ∈ G tètoio ¸ste φ(g) = g . orÐzontac to ginìmeno dÔo mh ken¸n uposunìlwn H1 . ParathroÔme ìti. dhlad  g1 h1 g2 h2 ∈ g1 g2 K . to ginìmeno dÔo klˆsewn g1 K . AntÐstrofa. kˆje stoiqeÐo thc g1 g2 K eÐnai thc morf c g1 1 · g2 h. H2 thc G wc to sÔnolo H1 H2 = { h1 h2 | h1 ∈ H1 .

'Eqontac upìyh ta proanaferjènta. ParathroÔme ìti an K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ φ : G −→ G tìte gia kˆje stoiqeÐo g ∈ G ìla ta stoiqeÐa thc morf c gkg −1 . An h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. Dhlad  to uposÔnolo gKg −1 eÐnai uposÔnolo tou K . tìte deÐxame. upˆrqei g3 ∈ G tètoio ¸ste g1 Kg2 K = g3 K . Allˆ gKg −1 = τg (K). èstw ìti g1 Kg2 K ∈ G/K gia kˆje g1 . afoÔ φ(gkg −1 ) = φ(g)φ(k)φ(g −1 ) = φ(g)φ(g −1 ) = 1 . oi upoomˆdec miac omˆdac G pou eÐnai pur nec omomorfism¸n thc qarakthrÐzontai sto epìmeno je¸rhma. Dhlad  gia kˆje g1 . . Omˆdec ker φ = { g ∈ G | φ(g) = K } = { g ∈ G | gK = K } = { g ∈ G | g ∈ K } = K. AntÐstrofa. g2 K) −→ g1 Kg2 K eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K . IsqÔei kai to antÐstrofo. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc pou orÐzetai apì to g . gia kˆje g ∈ G.360 O pur nac eÐnai 4. (g1 K. g2 ∈ G. h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h antistoiqÐa 4. Autì shmaÐnei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 . Apìdeixh. g −→ gK eÐnai h upoomˆda K . 'Estw K ≤ G tètoia ¸ste τg (K) = gKg −1 ⊆ K .7. Ja deÐxoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 . k ∈ K . S aut  thn perÐptwsh to G/K wc proc aut  thn prˆxh eÐnai omˆda kai onomˆzetai omˆda phlÐko thc G dia K   thc G mod K . en¸ o pur nac tou omomorfismoÔ φ : G −→ G/K . ìti h antistoiqÐa pou anafèretai sto je¸rhma eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K wc proc thn opoÐa to G/K eÐnai omˆda. wc proc autì to ginìmeno to sÔnolo G/K eÐnai omˆda. Sunep¸c to ginìmeno g1 Kg2 K kajorÐzetai pl rwc apì to ginìmeno g1 g2 . afoÔ gK = K an kai mìnon an g ∈ K . Dhlad  g1 g2 ∈ g3 K   isodÔnama g1 g2 K = g3 K = g1 Kg2 K . morfismoÔ thc G an kai mìnon an to ginìmeno kˆje dÔo arister¸n klˆsewn modK eÐnai mia arister  klˆsh modK . Prˆgmati. eÐnai stoiqeÐa tou K . Me ˆlla lìgia. Sunep¸c kˆje upoomˆda K thc G pou eÐnai pur nac enìc automorfismoÔ thc G eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. upˆrqei h ∈ K tètoio ¸ste g1 g2 = g3 h. gia kˆje g ∈ G. h2 ∈ K upˆrqei h3 ∈ K tètoio ¸ste g1 h1 g2 h2 = g3 h3 . mìlic prin. g2 ∈ K .1 Je¸rhma. Mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai o pur nac enìc omo- G/K × G/K −→ G/K. Sunep¸c gia h1 = h2 = 1 ∈ K . g2 ∈ G. Lìgw aut¸n pou anafèrjhkan prohgoumènwc.

−kβ ◦ f1. 'Etsi oi lèxeic kanonik  upoomˆda kai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G eÐnai tautìshmec. k2 ∈ K . grˆfetai sth morf  g1 g2 k1 k2 me k1 ∈ K . Prˆgmati g1 Kg2 K = g1 (Kg2 )K = g1 (g2 K)K = g1 g2 KK = g1 g2 K . 'Ara K = gKg −1 .3 Parat rhsh.β = f1. Epomènwc mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h K eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. Allˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 ⊆ K autì den sunepˆgetai genikˆ ìti ja isqÔei kai gKg −1 = K . Tìte (gKg −1 )g = Kg   isodÔnama gK = Kg . gnwst  wc h omoparallhlik  omˆda thc eujeÐac.β ∈ G eÐnai h apeikìnish f 1 . To uposÔnolo K = { f1. deÐqnoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 g2 ∈ G.kz k . Allˆ ìtan to g diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc G to g −1 diatrèqei kai autì ìla ta stoiqeÐa thc G.z ◦ f 1 . h K eÐnai kanonik  upoomˆda. gKg −1 = K . 4. Autì shmaÐnei ìti g1 Kg2 K ⊆ g1 g2 K . Me ton Ðdio trìpo sumperaÐnoume ìti g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K kai ˆra g1 Kg2 K = g1 g2 K . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 361 −1 −1 epeid  τg−1 (k) = g2 kg2 ∈ K . Upojètontac ìti isqÔei h teleutaÐa sqèsh.β (x) = αx + β me α = 0. 'Ara kˆje stoiqeÐo g1 k1 g2 k2 . To antÐstrofo enìc stoiqeÐou fα. an jewr soume to sÔnolo G ìlwn twn apeikonÐsewn fα. Apìdeixh. 1. gK = Kg . TonÐzoume ìti h isodunamÐa gKg −1 = K ⇐⇒ gKg −1 ⊆ K den isqÔei gia ìla ta g ∈ G.7. Sunep¸c K ⊆ (g −1 )−1 Kg −1 = gKg −1 . tìte to G me prˆxh th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai mia mh-Abelian  omˆda. upˆrqei k ∈ K . Fusikˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 = K tìte isqÔei kai gKg −1 ⊆ K .β : R −→ R. gia kˆje g ∈ G. gia kˆje g ∈ G.7.z | z ∈ Z } eÐnai upoomˆda (isìmorfh me th prosjetik  omˆda Z). tìte epeid  k fk. An h K eÐnai kanonik . gia kˆje g ∈ G. 4. An jewr α α soume to stoiqeÐo f 1 . me g2 kg2 = k   isodÔnama 2 kg2 = g2 k . β ∈ R. β ∈ R.β . Gia parˆdeigma. 'Estw K mia upoomˆda miac omˆdac G.4. tìte. 3. Gia na dhl¸soume ìti mia upoomˆda K eÐnai kanonik  grˆfoume K G.− β . ìpou fα. 'Eqei epikrat sei autèc tic upoomˆdec na tic kaloÔme kanonikèc upoomˆdec thc G. apì th sqèsh gKg −1 ⊆ K prokÔptei g −1 (gKg −1 )g ⊆ g −1 Kg   K ⊆ g −1 Kg . Upojètoume ìti isqÔei h 2.2 Prìtash. ìpou k ∈ Z. 2. k1 .7. α. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama.

362 isqÔei f −1 Kf 1 ,β 1 ,β
k k

4. Omˆdec

K , afoÔ to f −1 Kf 1 ,β eÐnai mia upoomˆda (isìmorfh me 1 ,β
k k

thn kZ) kai den perièqei, gia parˆdeigma, to f1,1 ∈ K . Sunep¸c h K den eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. 'Allwste to sumpèrasma prokÔptei amèswc apì to gegonìc ìti −1 z / fα,β ◦ f1,z ◦ fα,β = f1, α ∈ K, gia z ∈ Z kai
z α

∈ Z. /

kanonik  upoomˆda thc G, tìte h tˆxh tou stoiqeÐou gK thc G/K eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc k gia ton opoÐo g k ∈ K . b) Kˆje upoomˆda K miac Abelian c omˆdac G eÐnai kanonik  kai h omˆda G/K eÐnai Abelian . g) An G eÐnai mia kuklik  omˆda, tìte h G/K eÐnai kuklik  gia kˆje upoomˆda thc K . Apìdeixh. a) 'Estw k h tˆxh tou stoiqeÐou gK . Ex orismoÔ to k eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc gia ton opoÐo (gK)k = K . Allˆ (gK)k = g k K kai g k K = K an kai mìnon an g k ∈ K . b) 'Estw K mia upoomˆda thc G kai g1 , g2 ∈ G. Epeid  (g1 k1 )(g2 k2 ) = g1 g2 k1 k2 = g2 g1 k1 k2 = g2 k2 g1 k1 , èqoume ìti g1 Kg2 K = g1 gK = g2 Kg1 K pou eÐnai to zhtoÔmeno. g) Af netai san ˆskhsh.

4.7.4 Prìtash. a) An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G kai K eÐnai mia

4.7.5 ParadeÐgmata.
1. 'Estw D6 = { 1, x, x2 , x3 , x4 , x5 , y, yx, yx2 , yx3 , yx4 , yx5 } h diedrik  omˆda. JewroÔme thn upoomˆda K = { 1, x3 } thc D6 kai to sÔnolo phlÐko D6 /K = { K, xK, x2 K, yK, yxK, yx2 K }. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti h K eÐnai kanonik  kai ˆra apì to Je¸rhma 4.7.1 èpetai ìti to sÔnolo D6 /K eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì twn klˆsewn modK . H D6 /K èqei èxi stoiqeÐa kai den eÐnai Abelian  omˆda, afoÔ, gia parˆdeigma, xKyK = xyK = yx−1 K = yx5 K = yxK = yKxK . Epomènwc, sÔmfwna me thn taxinìmhsh twn mh isìmorfwn omˆdwn tˆxhc 6 (pou ègine sto tèloc thc Paragrˆfou 4.5), h D6 /K eÐnai isìmorfh me thn S3 . 2. Efarmìzontac to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.5.11) gia thn omˆda D6 /K , èqoume ton monomorfismì

T : D6 /K −→ S6 ,

gK −→ TgK

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

363

me TgK (g K) = gg K . SumbolÐzontac tic klˆseic K, xK, x2 K, yK, yxK kai yx2 K me 1, 2, 3, 4, 5 kai 6 antÐstoiqa, blèpoume ìti TxK = (1 2 3)(4 6 5) kai TyK = (1 4)(2 5)(3 6). Jewr¸ntac t¸ra ton epimorfismì φ : D6 −→ D6 /K , g −→ gK , paÐrnoume th sÔnjesh f = T ◦ φ : D6 −→ S6 . 'Etsi, èqoume f (x) = (1 2 3)(4 6 5) kai f (y) = (1 4)(2 5)(3 6). Sto epìmeno diˆgramma parajètoume ìlec tic upoomˆdec thc D6 . Kˆje mia apì autèc parÐstatai me genn torec. Oi eujeÐec pou sundèoun autèc upodeiknÔoun ìti h upoomˆda pou brÐsketai sto ˆnw ˆkro aut c perièqei thn upoomˆda pou brÐsketai sto kˆtw ˆkro thc eujeÐac. Oi upoomˆdec { 1 }, x3 , x2 , x , x2 , y , x2 , yx kai D6 eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc D6 . 'Eqoume de x3 ∼ C2 , x2 ∼ C3 , x ∼ = = = C6 , x2 , y ∼ x2 , yx ∼ S3 . EpÐshc èqoume x3 , y ∼ x3 , yx4 ∼ = = = = x3 , yx2 ∼ C2 × C2 kai ìlec oi upìloipec upoomˆdec eÐnai isìmorfec me = thn C2 .

D6 =< x, y >

< x > < x3 , y >

< x2 , y > < x3 , yx4 > < x3 , yx2 >< x2 , yx >

< x2 >< x3 > < y > < yx > < yx2 >

< yx3 >

< yx4 >

< yx5 >

{1}
To epìmeno je¸rhma eÐnai to pr¸to basikì je¸rhma twn omomorfism¸n.

4.7.6 Je¸rhma.

'Estw φ : G −→ G ènac omomorfismìc omˆdwn. Tìte isqÔei

Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n
G/ ker φ ∼ φ(G). =

364 Apìdeixh. 'Estw K = ker φ. JewroÔme thn antistoiqÐa

4. Omˆdec

¯ φ : G/K −→ φ(G),

gK −→ φ(g).

Arqikˆ parathroÔme ìti h antistoiqÐa aut  eÐnai mia apeikìnish. Prˆgmati, an g, g ∈ G eÐnai dÔo stoiqeÐa me gK = g K , tìte g −1 g K = K kai ˆra g −1 g ∈ K . Tìte ìmwc èqoume φ(g −1 g ) = 1 kai ˆra φ(g) = φ(g ). Ta ¯ parapˆnw epiqeir mata antistrèfontai kai deÐqnoun ìti h apeikìnish φ eÐnai ¯ 1 − 1. Epiplèon, h φ eÐnai epÐ, afoÔ gia kˆje g ∈ φ(G) upˆrqei èna g ∈ G me ¯ φ(g) = g kai èqoume φ(gK) = φ(g) = g . Tèloc, isqÔei

¯ ¯ ¯ ¯ φ(g1 Kg2 K) = φ(g1 g2 K) = φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 K)φ(g2 K), ¯ dhlad  o φ eÐnai omomorfismìc.

4.7.7 Parathr seic.
1. To Je¸rhma 4.7.6 mac upodeiknÔei mia diadikasÐa na brÐskoume omomorfismoÔc apì mia omˆda G se mia ˆllh G wc ex c. MporoÔme pr¸ta na broÔme tic upoomˆdec K thc G gia tic opoÐec h G/K eÐnai omˆda kai metˆ na doÔme an h G èqei kˆpoia upoomˆda H pou eÐnai isìmorfh me mia ∼ omˆda phlÐko G/K . 'Etsi ja èqoume th sÔnjesh G −→ G/K −→ H . Gia parˆdeigma, an G = D6 kai G = A4 èqoume dei sto Parˆdeigma 3.9.2 (2) ìti gia thn D6 oi dunatèc omˆdec phlÐka eÐnai oi D6 / x3 , D6 / x2 , D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 x2 , yx (kai fusikˆ oi D6 /D6 kai D6 /{ 1 }). Gia th dom  thc

D6 / x2 = { x2 , x x2 , y x2 , yx x2 }
blèpoume ìti, epeid  y 2 = (yx)2 = x4 = 1, èqoume (x x2 )2 = (y x2 )2 = (yx x2 )2 = x2 kai sunep¸c h D6 / x2 eÐnai isìmorfh me thn C2 ×C2 . H A4 perièqei thn upoomˆda H = { i, (1 2)(3 4), (1 3)(2 4), (1 4)(2 3) } pou eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . 'Enac isomorfismìc thc D6 / x2 sthn H eÐnai h apeikìnish f : D6 / x2 −→ H , x x2 −→ (1 2)(3 4), y x2 −→ (1 3)(2 4), h opoÐa dÐnei ton omomorfismì φ : D6 −→ D6 / x2 −→ A4 , φ(x) = (1 2)(3 4), φ(y) = (1 3)(2 4), me pur na thn upoomˆda x2 . 'Eqoume dei ìti h omˆda phlÐko D6 / x3 eÐnai isìmorfh me thn S3 , en¸ h A4 den èqei kamiˆ upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma metˆ Parat rhsh 4.4.27). 'Ara den upˆrqei omomorfismìc thc D6 sthn A4 me pur na thn x3 . Apì tic omˆdec phlÐka D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 / x2 , yx pou eÐnai isìmorfec me thn C2 paÐrnoume omomorfismoÔc thc D6 sthn A4 kaj¸c h A4 èqei upoomˆdec tˆxhc 2.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

365

2. 'Eqoume dei ìti se kˆje omomorfismì φ miac omˆdac G antistoiqeÐ o pur nac K tou φ gia ton opoÐo to sÔnolo G/K eÐnai omˆda kai antÐstrofa se kˆje upoomˆda K gia thn opoÐa to sÔnolo G/K eÐnai omˆda antistoiqeÐ ènac omomorfismìc thc G. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸, gia na mhn upˆrqei sÔgqush, ìti aut  h antistoiqÐa den eÐnai èna proc èna. 'Opwc eÐdame, mìlic prohgoumènwc, o omomorfismìc G −→ G/K kai ènac monomorfismìc apì thn G/K se mia omˆda H dÐnoun èna omomorfismì thc G sthn H me pur na ton K . EpÐshc ja jèlame na tonÐsoume ìti mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 miac omˆdac G gia touc opoÐouc oi pur nec K1 kai K2 antÐstoiqa eÐnai isìmorfec upoomˆdec allˆ oi antÐstoiqec omˆdec phlÐka na mhn eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, oi omomorfismoÐ Z −→ Zn , z −→ z mod n kai Z −→ Zm , z −→ z mod m, èqoun isìmorfouc pur nec afoÔ autoÐ eÐnai oi upoomˆdec nZ kai mZ antÐstoiqa. Allˆ Zn = Z/nZ ∼ Z/mZ = Zm . = Allˆ kai antÐstrofa, mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 me pedÐo orismoÔ thn G, twn opoÐwn oi pur nec K1 kai K2 den eÐnai isìmorfec omˆdec, allˆ oi omˆdec pulÐka G/K1 , G/K2 eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, eÐdame ìti oi upoomˆdec x kai x2 , y thc D6 eÐnai kanonikèc kai D6 / x ∼ D6 / x2 , y ∼ C2 , allˆ x ∼ C6 kai x2 , y ∼ S3 . = = = = Mia ˆllh perÐptwsh pou prèpei na tonisteÐ eÐnai h ex c. MporoÔme na èqoume dÔo mh isìmorfec omˆdec G1 kai G2 oi opoÐec èqoun upoomˆdec K1 kai K2 antÐstoiqa pou eÐnai pur nec omomorfism¸n kai isqÔei K1 ∼ K2 = kai G1 /K1 ∼ G2 /K2 . Gia parˆdeigma, =

Z4 /Z2 ∼ (Z2 × Z2 )/(Z2 × { 1 }) ∼ Z2 . = =

1. To kèntro Z(G) = { z ∈ G | gz = zg, g ∈ G } eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Apì ton orismì tou kèntrou eÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an G = Z(G). Sto ˆllo ˆkro, èqoume dei sthn Parˆgrafo 4.2 ìti h summetrik  omˆda Sn gia n > 2 èqei tetrimmèno kèntro. Sunep¸c, h melèth thc omˆdac phlÐko G/Z(G) mporeÐ na d¸sei plhrforÐec gia th mh-metajetikìthta thc G. IsqÔei to ex c krit rio (blèpe 'Askhsh 4.7.18): H omˆda G eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) eÐnai kuklik  omˆda. H pio sun jhc diatÔpwsh tou prohgoÔmenou apotelèsmatoc pou qrhsimopoieÐtai sthn prˆxh eÐnai h ex c. H omˆda G den eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) den eÐnai kuklik . Gia parˆdeigma, an h G den eÐnai Abelian  kai èqei tˆxh pq gia p kai q pr¸touc, tìte aut  èqei tetrimmèno kèntro. Prˆgmati, afoÔ h G den eÐnai Abelian  sÔmfwna me ta prohgoÔmena h G/Z(G) den eÐnai kuklik  kai ˆra to kèntro Z(G) prèpei

4.7.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc.

366

4. Omˆdec

na eÐnai h tetrimmènh upoomˆda (giatÐ?). 'Ena ˆllo endiafèron apotèlesma pou anafèretai sto phlÐko G/Z(G) eÐnai to ex c (blèpe 'Askhsh 4.7.19): Gia kˆje omˆda G isqÔei

G/Z(G) ∼ Inn(G). =
Apì autì kai to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ìti h omˆda twn eswterik¸n automorfism¸n miac mh Abelian c omˆdac den eÐnai kuklik . An h omˆda G eÐnai Abelian  tìte Inn(G) = { 1 }. EpÐshc apì to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ˆmesa ìti Inn(Sn ) ∼ Sn gia n > 2. H pl rhc eikìna thc dom c twn = automorfism¸n thc Sn dÐnetai apì to ex c apotèlesma:

Sn ∼ Aut(Sn ) = Inn(Sn ) , =
gia n ≥ 3 kai n = 6. Gia n = 6 o deÐkthc | Aut(S6 ) : Inn(S6 ) |= 2. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ eÐnai pèra apì touc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. 2. An x, y eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac G tìte to stoiqeÐo x−1 y −1 xy pou to sumbolÐzoume me [x, y] lègetai metajèthc twn x kai y kai lègetai ètsi epeid  xy = yx[x, y]. H upoomˆda thc G pou parˆgetai apì ìlouc touc metajètec [x, y], x, y ∈ G onomˆzetai upoomˆda twn metajet¸n thc G kai sumbolÐzetai sun jwc me [G, G]. EÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] = { 1 }. EpÐshc, gia kˆje omomorfismì ε thc G ston eautì thc isqÔei ε[x, y] = [ε(x), ε(y)], dhlad 

ε([G, G]) ⊆ [ε(G), ε(G)] ⊆ [G, G] .
Eidikˆ, gia kˆje g ∈ G isqÔei

τg ([G, G]) ⊆ [τg (G), τg (G)] = [G, G] ,
dhlad  g[G, G]g −1 ⊆ [G, G]. Autì shmaÐnei ìti h [G, G] eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. EÐnai de h mikrìterh kanonik  upoomˆda thc G metaxÔ ìlwn twn upoomˆdwn K gia tic opoÐec h omˆda phlÐko G/K eÐnai Abelian  omˆda. Me ˆlla lìgia, isqÔei to ex c:

“An K

G, tìte h G/K eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] ⊆ K”.

Prˆgmati, h omˆda G/K eÐnai Abelian  an kai mìno an g1 Kg2 K = g2 Kg1 K  , isodÔnama, an kai mìno an g1 g2 K = g2 g1 K . H teleutaÐa sunj kh shmaÐnei −1 −1 akrib¸c ìti g1 g2 g1 g2 K = K , dhlad  ìti [g1 , g2 ] ∈ K gia kˆje g1 , g2 ∈ G. Gia parˆdeigma, an φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc apì thn G se mia Abelian  omˆda G tìte [G, G] ⊆ ker φ afoÔ to phlÐko G/ ker φ ∼ φ(G) =

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

367

eÐnai Abelian  omˆda. 'Opwc eÐdame oi orismoÐ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n miac omˆdac G dÐnoun thn isodunamÐa “G = Z(G) an kai mìnon an [G, G] = { 1 }”. An kai isqÔei aut  h isodunamÐa, den upˆrqei kˆpoio eÐdoc duðkìthtac metaxÔ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n. Prˆgmati, an to kèntro Z(G) miac omˆdac G eÐnai tetrimmèno, den èpetai kat anˆgkh ìti ja isqÔei G = [G, G]. Gia parˆdeigma, èqoume Z(S3 ) = { i } kai [S3 , S3 ] = A3 (giatÐ?). EpÐplèon, den isqÔei oÔte h antÐstrofh sunepagwg : Me ˆlla lìgia, eÐnai dunatì na èqoume G = [G, G] kai Z(G) = { 1 }. Gia parˆdeigma, an G = SL3 (Z7 ) tìte to kèntro Z(G) den eÐnai tetrimmèno (blèpe Je¸rhma 4.4.5), allˆ mporeÐ na apodeiqteÐ ìti G = [G, G] (blèpe 'Askhsh 4.7.22). Shmei¸noume ìti h ènnoia thc upoomˆdac metajet¸n paÐzei shmantikì rìlo sthn epilushmìthta twn algebrik¸n exis¸sewn, ìpwc aut  anaptÔqjhke apì ton E. Galois. 3. H enallˆsousa upoomˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . Prˆgmati, qrhsimopoi¸ntac ton orismì, prèpei na deÐxoume ìti σAn σ −1 ⊆ An gia kˆje σ ∈ Sn , dhlad  ìti gia kˆje σ ∈ Sn kai π ∈ An isqÔei σπσ −1 ∈ An . Allˆ, ekfrˆzontac thn ˆrtia metˆjesh π wc ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn, π = π1 π2 · · · πk , èqoume σπσ −1 = σπ1 σ −1 σπ2 σ −1 · · · σπk σ −1 , ìpou σπi σ −1 eÐnai, wc gnwstìn, antimetˆjesh. 'Etsi, kai h σπσ −1 eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Enallaktikˆ, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai afoÔ aut  eÐnai o pur nac tou “pros mou metajèsewn” (Parˆdeigma 4.5.8 (7) ). Kaj¸c | Sn : An |= 2, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai epÐshc apì to ex c genikì apotèlesma:

4.7.9 L mma. Kˆje upoomˆda K miac omˆdac G deÐktou 2 eÐnai kanonik .
Apìdeixh. Prˆgmati, an g ∈ K , g ∈ G, tìte h G = K ∪ gK = K ∪ Kg / eÐnai h anˆlush thc G se aristerèc kai dexièc klˆseic modK . Epeid  h ènwsh eÐnai xènh, prèpei gK = Kg = G K . Kaj¸c Sn /An ∼ C2 , apì to to prohgoÔmeno parˆdeigma prokÔptei ìti = [Sn , Sn ] ≤ An . Allˆ, gia n ≥ 3, to Je¸rhma 4.4.15 deÐqnei ìti h An parˆgetai apì tic metajèseic (1 a b), 2 ≤ a, b ≤ n, en¸ h Sn parˆgetai apì tic antimetajèseic (1 a). EÐnai de (1 a)−1 (1 b)−1 (1 a)(1 b) = (1 a b). Sunep¸c An ≤ [Sn , Sn ] kai ˆra An = [Sn , Sn ]. 4. H eidik  grammik  omˆda SLn (K) eÐnai kanonik  upoomˆda thc genik c grammik c omˆdac GLn (K), ìpou K eÐnai èna s¸ma. Autì prokÔptei apì thn idiìthta twn orizous¸n: det(ABA−1 ) = det B . EpÐshc autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h SLn (K) eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ

det : GLn (K) −→ K ∗ .

368

4. Omˆdec

5. H upoomˆda K = φ thc diedrik c omˆdac Dn pou parˆgetai apì th strof  tou kanonikoÔ n-g¸nou katˆ gwnÐa 2π/n, eÐnai kanonik . H Dn parˆgetai apì thn φ kai mia anˆklash τ kai isqÔei τ −1 φτ = φn−1 . H kanonikìthta thc K prokÔptei kai apì to gegonìc ìti | Dn : K |= 2. 6. 'Estw G = R∗ kai K = R∗ (jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ). Profan¸c >0 h K eÐnai kanonik  upoomˆda afoÔ eÐnai upoomˆda miac Abelian c omˆdac. 'Eqoume de G = K ∪ (−1)K , dhlad  h omˆda G/K èqei tˆxh dÔo kai ta dÔo stoiqeÐa thc ta sumbolÐzoume me ¯ K) kai −¯ = ((−1)K). IsqÔei de ¯ · −¯ = 1(= 1 1 1 ¯ kai −¯ · −¯ = ¯. An jewr soume ton epimorfismì −1 1 1 1

det : GLn (R) −→ R∗
kai to uposÔnolo GLn (R)+ ìlwn twn pinˆkwn thc GLn (R) pou h orÐzousˆ touc eÐnai jetikìc arijmìc, autì eÐnai mia kanonik  upoomˆda pou h omomorfik  thc eikìna det(GLn (R)+ ) eÐnai h R∗ . >0 7. Mia qr simh efarmog  thc omˆdac phlÐko eÐnai ìti pollèc forèc mac epitrèpei na qrhsimopoi soume th majhmatik  epagwg  gia na apodeÐxoume idiìthtec pou ikanopoioÔntai apì sugkekrimènec omˆdec. Gia parˆdeigma, deÐqnoume ìti kˆje peperasmènh Abelian  omˆda G thc opoÐac h tˆxh diaireÐtai apì èna pr¸to arijmì p èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p (ìpwc ja doÔme sthn epìmenh Enìthta autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda). SÔmfwna me to Pìrisma 4.4.26, an h G den èqei gn siec upoomˆdec aut  eÐnai kuklik  tˆxhc p, opìte kˆje (mh tetrimèno) stoiqeÐo thc eÐnai tˆxhc p. Upojètoume ìti H eÐnai mia gn sia upoomˆda thc G. An to p diaireÐ thn tˆxh thc H tìte epagwgikˆ h H èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p pou bèbaia an kei sthn G. An to p den diaireÐ thn tˆxh thc H , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange to p prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc G/H kai epagwgikˆ h G/H èqei èna stoiqeÐo gH tˆxhc p, dhlad  g p ∈ H (blèpe 4.7.4a) ). EpÐshc isqÔei (gH)|H| = H , afoÔ diaforetikˆ, epeid  h tˆxh tou gH eÐnai p, ja èprepe to p na diairoÔse thn tˆxh | H | thc H . Epeid  g p ∈ H , sÔmfwna me to 4.4.23, isqÔei (g p )|H| = 1. 'Ara to stoiqeÐo g |H| èqei tˆxh p.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

369

8. Qarakt rec Peperasmènwn Kuklik¸n Omˆdwn 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 'Enac omomorfismìc X : G −→ S 1 , ìpou S 1 = { z ∈ C | | z |= 1 } lègetai qarakt rac thc G. An g eÐnai ènac genn torac thc G tìte h apeikìnish

Xt : G −→ S 1 , g r −→ e2πirt/n ,

t∈Z

eÐnai ènac qarakt rac thc G kai ìloi oi qarakt rec thc G eÐnai akrib¸c autoÐ. Prˆgmati, an X eÐnai ènac qarakt rac tìte o X (g) eÐnai mia n-ost  rÐza thc monˆdac, èstw X (g) = e2πik/n , kai ˆra X = Xk . An Xk , X eÐnai dÔo qarakt rec, tìte orÐzoume to ginìmeno Xk X jètontac (Xk X )(g) = Xk (g)X (g) kai ˆra Xk+ an k + < n Xk X = X(k+ ) mod n = Xk+ − n an k + ≥ n.

ˆ To sÔnolo G = { X0 , X1 , . . . , Xn−1 }, ìlwn twn qarakt rwn thc G, wc proc autì to ginìmeno eÐnai mia omˆda. To oudètero stoiqeÐo eÐnai o qarakt rac X0 kai to antÐstrofo stoiqeÐo tou Xk eÐnai o qarakt rac X−k = Xn−k . ParathroÔme ìti ˆ ˆ o X1 èqei tˆxh n kai ˆra h G eÐnai isìmorfh me thn G. H apeikìnish G −→ G, k −→ X , eÐnai ènac isomorfismìc (pou ìmwc exartˆtai apì to genn tora g g k thc G). 'Estw t¸ra H mia upoomˆda thc G. JewroÔme to sÔnolo ˆ M (H) = {X ∈ G | X (h) = 1, gia kˆje h ∈ H}. ˆ EÐnai fanerì ìti to M (H) eÐnai mia upoomˆda thc G kai isqÔei M (H) ∼ G/H . = Prˆgmati, h antistoiqÐa M (H) −→ (G/H), X −→ ϑX , ìpou ϑX (g i H) = X (g i ) eÐnai mia apeikìnish pou apì ton orismì thc eÐnai 1 − 1. An ϑ ∈ (G/H), tìte o qarakt rac X thc G gia ton opoÐo X (g) = ϑ(gH) profan¸c an kei sthn M (H). Dhlad  h apeikìnish aut  eÐnai kai epÐ. 'Eqoume de ϑX1 X2 (g i H) = X1 X2 (g i ) = X1 (g i )X2 (g i ) = ϑX1 (g i H)ϑX2 (g i H) = ϑX1 ϑX2 (g i H).
Sunep¸c X1 X2 −→ ϑX1 ϑX2 , dhlad  aut  h apeikìnish eÐnai ènac isomorfismìc. Epeid  (G/H) ∼ G/H ja eÐnai kai M (H) ∼ G/H . = = Oi qarakt rec twn kuklik¸n omˆdwn èqoun efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. To epìmeno apotèlesma anafèretai stic omomorfikèc eikìnec twn upoomˆdwn miac omˆdac.

370

4. Omˆdec

'Estw φ : G −→ G ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na K = ker φ. Tìte o φ epˆgei mia 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa Φ metaxÔ tou sunìlou S(G, K) ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun thn K kai tou sunìlou S(G ) ìlwn twn upoomˆdwn thc G . IsqÔei de 1. K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G an kai mìnon an Φ(H1 ) ≤ Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut  eÐnai | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | 2. K ≤ H1 H2 an kai mìnon an Φ(H1 ) eÐnai H2 /H1 ∼ Φ(H2 )/Φ(H1 ). =

4.7.10 Je¸rhma (Je¸rhma AntistoiqÐac).

Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut 

Apìdeixh. GnwrÐzoume ìti h omomorfik  eikìna φ(H) miac upoomˆdac H thc G eÐnai upoomˆda thc G . Epiplèon an H eÐnai mia upoomˆda thc G tìte h antÐstrofh eikìna thc H pou orÐzetai wc to uposÔnolo

φ−1 (H ) = { g ∈ G | φ(g) ∈ H }
thc G eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, an g1 , g2 ∈ φ−1 (H ) tìte, epeid  −1 −1 φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 )−1 ∈ H to g1 g2 ∈ φ−1 (H ). EpÐshc èqoume dei ìti φ−1 (1) = K kai ˆra K ⊆ φ−1 (H ). T¸ra ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

Φ : S(G, K) −→ S(G ), H −→ φ(H),
eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 'Opwc mìlic eÐdame h antistoiqÐa

Φ−1 : S(G ) −→ S(G, K), H −→ φ−1 (H )
eÐnai mia apeikìnish. Ja deÐxoume ìti h sÔnjesh Φ−1 Φ kai h ΦΦ−1 eÐnai h tautotik  apeikìnish 1S(G,K) kai h 1S(G ) antÐstoiqa. Prˆgmati, an H ∈ S(G, K) tìte Φ−1 (Φ(H)) = φ−1 (φ(H)) = { g ∈ G | φ(g) ∈ φ(H) } kai ˆra H ⊆ φ−1 (φ(H)). 'Estw g ∈ φ−1 (φ(H)). Tìte φ(g) ∈ φ(H), dhlad  upˆrqei èna h ∈ H tètoio ¸ste φ(g) = φ(h)   isodÔnama φ(gh−1 ) = 1 pou shmaÐnei ìti gh−1 ∈ K , dhlad  g ∈ hK . Epeid  K ⊆ H èpetai ìti g ∈ H . Epomènwc (Φ−1 Φ)(H) = H , gia kˆje H ∈ S(G, K). 'Ara Φ−1 Φ = 1S(G,K) . H isìthta ΦΦ−1 = 1S(G ) prokÔptei apì thn upìjesh ìti h φ eÐnai epÐ apeikìnish: An H ∈ S(G ) kai h ∈ H tìte upˆrqei g ∈ G me φ(g) = h pou shmaÐnei ìti g ∈ φ−1 (H ) kai sunep¸c h = φ(g) ∈ φ(φ−1 (H )), dhlad  H ⊆ φ(φ−1 (H )). Epeid  profan¸c isqÔei φ(φ−1 (H )) ⊆ H , èqoume φ(φ−1 (H )) = H gia kˆje H ∈ S(G ).

8. Allˆ hH1 h−1 ∈ S(G.5) kai mˆlista epimorfismìc. EÐnai de fanerì ìti eÐnai kai epÐ. h. H2 /H1 ∼ φ(H2 )/φ(H1 ) = jewroÔme touc omomorfismoÔc omˆdwn ρ : φ(H2 ) −→ φ(H2 )/φ(H1 ). K). afoÔ ρ ◦ φ |H2 (H2 ) = ρ(φ |H2 (H2 )) = φ(H2 )/φ(H1 ). upojètoume ìti H1 H2 . eÐnai profan c apì ton orismì twn upoomˆdwn φ(H) kai φ−1 (H ). an hH1 = h H1 .7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 371 T¸ra h sunj kh 1. afoÔ apì th sqèsh K ≤ H1 prokÔptei K = hKh−1 ≤ hH1 h−1 . èstw K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G ìpou φ(H1 ) φ(H2 ). . dhlad  h φ(H )h −1 = kˆje h ∈ H2 . Tìte èqoume φ(h)φ(H1 )φ(h) 1 1 φ(H1 ) gia kˆje h ∈ φ(H2 ). AntÐstrofa.4.6. gia h1 . kai φ |H2 : H2 −→ φ(H2 ) me pur nec φ(H1 ) kai K antÐstoiqa. gia −1 = φ(H ).7.5. dhlad  1 h−1 h h1 h−1 ∈ K ⊂ H1 kai ˆra h−1 h ∈ H1 pou eÐnai ˆtopo. Mia tètoia eÐnai h antistoiqÐa hH1 −→ φ(h)φ(H1 ). tìte φ(h−1 h h1 h−1 ) = 1. φ(h) −→ φ(h)φ(H1 ). dhlad  H1 Gia na deÐxoume thn Ôparxh tou isomorfismoÔ H2 . h ∈ H2 . Gia th sunj kh 2. Gia thn isìthta | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | arkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ twn arister¸n sunìlwn phlÐko H2 /H1 kai φ(H2 )/φ(H1 ). gia kˆje h ∈ H2 . h1 ∈ H1 . Diìti an g = φ(h)φ(h1 ) = φ(h )φ(h1 ). 'Ara Φ−1 (φ(hH1 h−1 )) = Φ−1 (φ(H1 )) kai ìpwc eÐdame prin èpetai ìti hH1 h−1 = H1 . tìte φ(h)φ(H1 ) ∩ φ(h )φ(H1 ) = ∅. H sÔnjesh ρ ◦ φ |H2 eÐnai ènac omomorfismìc (blèpe Parˆdeigma 4. 'Ara φ(H1 ) φ(H2 ). dhlad  hH1 h−1 = H1 .. dhlad  hH1 ∩ h H1 = ∅. tou opoÐou o pur nac eÐnai ker(ρ ◦ φ |H2 ) = { h2 ∈ H2 | ρ ◦ φ |H2 (h2 ) = φ(H1 ) } = { h2 ∈ H2 | φ |H2 (h2 )φ(H1 ) = φ(H1 } = { h2 ∈ H2 | φ(h2 ) ∈ φ(H1 ) } = φ−1 (φ(H1 )) = H1 Epomènwc to apotèlesma èpetai apì to Je¸rhma 4. Tìte èqoume φ(hH1 h−1 ) = φ(h)φ(H1 )φ(h)−1 = φ(H1 ) . 'Ara h f eÐnai 1 1 − 1. Prˆgmati.

Tìte gia kˆje H ≤ G. dÐdetai sto epìmeno je¸rhma to opoÐo sun jwc onomˆzetai “DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n”. apì to Pìrisma 4. K Apì to Je¸rhma antistoiqÐac 4. 'Estw K mia kaφ : G −→ G . g −→ gK .7. tìte G ∼ G/K = L L/K Apìdeixh. = K H ∩K Apìdeixh. stic upoomˆdec G kai L antistoiqoÔn oi upoomˆdec G/K kai L/K kai isqÔei o isomorfismìc G ∼ G/K pou anafèretai sto Pìrisma. Kaj¸c h φ(H) eÐnai upoomˆda thc G/K . Epomènwc. Eidikˆ. tìte h omomorfik  eikìna φ(H). tìte kˆje upoomˆda thc omˆdac phlÐko G/K eÐnai thc morf c H/K gia kˆpoia monadik  upoomˆda H thc G pou perièqei thn K . Prˆgmati.372 4. h Φ−1 (φ(H)) = φ−1 (φ(H)) eÐnai h upoomˆda thc G pou . to ginìmeno HK eÐnai upoomˆda thc G kai φ(H) = Epiplèon h tom  H ∩ K eÐnai kanonik  upoomˆda thc H kai isqÔei HK ∼ H . An K G. g −→ gK. Epiplèon.12 Je¸rhma (DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n). JewroÔme ton epimorfismì 4.11 Pìrisma. sÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma. ìpou φ : G −→ G/K . ìlec oi upoomˆdec thc G/K eÐnai aut c thc morf c kai H1 /K = H2 /K an kai mìnon an H1 = H2 . An H ≤ G me K ≤ H tìte φ(H) = { hK | h ∈ H } = H/K . K HK K .7. an L G kai K ≤ L. nonik  upoomˆda miac omˆdac G.11 upˆrqei mia monadik  upoomˆda M thc G pou perièqei thn K gia thn opoÐa ja èqoume M φ(H) = .7. Omˆdec 4.10 mporoÔme na prosdiorÐsoume poia eÐnai h M . L = L/K Sthn perÐptwsh pou mia upoomˆda H thc G den perièqei thn kanonik  upoomˆda K . JewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G/K .7.

an φ : G −→ G eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda K kai H G.5. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4.7. tìte kai to ginìmeno HK eÐnai kanonik  upoomˆda thc G.6 èpetai ìti φ(H) = HK ∼ H . Kaj¸c φH (H) = φ(H).7.10(2) èpetai ìti to Pìrisma 4.11 isqÔei kai gia tic kanonikèc upoomˆdec. tìte h upoomˆda φ(H) thc G eÐnai kanonik . Sunep¸c h HK eÐnai upoomˆda thc G ( autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti HK = { hK | h ∈ H } = { Kh | h ∈ H } = KH ). To antÐstrofo den isqÔei. dhlad  mporeÐ na isqÔei φ(H) G . Dhlad .12 an h upoomˆda H thc G eÐnai kanonik .2. = Prˆgmati. allˆ h H na mhn eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. ìpou g ∈ G me φ(g) = g .7. gia kˆje g ∈ G kai φ(h) ∈ φ(H) èqoume g φ(h) g −1 = φ(ghg −1 ) ∈ φ(H). h sqèsh φ(ghg −1 ) ∈ φ(H) den shmaÐnei ìti ghg −1 ∈ H . opìte h sÔnjesh twn epimorfism¸n φ ◦ φ : G −→ G /H èqei pur na ker(φ ◦ φ) = { g ∈ G | φ ◦ φ(g) = H } = { g ∈ G | φ(g)H = H } = { g ∈ G | φ(g) ∈ H } = φ−1 (H ) . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 373 perièqei thn K (pou eÐnai o pur nac thc φ) kai antistoiqeÐ sthn φ(H). oi kanonikèc upoomˆdec thc G/K eÐnai thc morf c H/K . apì to je¸rhma 4. Opìte sto Je¸rhma 4. aut  eÐnai h monadik  upoomˆda M thc G gia thn opoÐa èqoume φ(H) = HK/H . jewroÔme ton periorismì φH thc φ sthn H kai èqoume ker φH = H ∩ ker φ = H ∩ K . Ja jèlame na shmei¸soume ìti apì to Je¸rhma 4.13 Parat rhsh. 4.7. ìpou H G me K ≤ H . An ìmwc H G . Genikìtera. Epomènwc.7. afoÔ φ−1 (φ(h)) = { g ∈ G | φ(g) = φ(h) } = { g ∈ G | gK = hK } = { g ∈ G | g ∈ hK } = hK. jewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G /H .7. tìte φ−1 (H ) G kai isqÔei G/φ−1 (H ) ∼ G /H . Allˆ φ−1 (φ(H)) = { φ−1 (φ(h)) | h ∈ H } = { hK | h ∈ H } = HK .4. allˆ ìti ghg −1 ∈ φ−1 ( φ(H) ) kai genikˆ isqÔei H ⊆ φ−1 ( φ(H) ) = H ker φ. anexˆrthta an h H perièqei   ìqi thn K . T¸ra. . = K H ∩K me ton isomorfismì HK/K −→ H/H ∩ K na dÐnetai apì thn antistoiqÐa hK −→ h(H ∩ K). afoÔ. afoÔ sthn φ(H) antistoiqeÐ mèsw thc Φ−1 h upoomˆda HK . Prˆgmati.

k. afoÔ ìlec oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai kanonikèc (autì bèbaia eÐnai fanerì kai apì to ìti oi φ−1 (Hi ). | H | / | K ∩ H |) = 1. 0). −1 (H ) = { 1. Epeid  = | K |=| H |. H4 = Z2 × Z2 kai H5 = { (0. Apì to Pìrisma 4. 1) }. j) | 0 ≤ i. yx2 } φ−1 (H4 ) = D4 φ−1 (H2 ) = { 1. x2 } { 1. x {1} .(| K |. 5. 4. Omˆdec omˆda tètoia ¸ste o m. x2 } (giatÐ?). JewroÔme th diedrik  omˆda D4 = x. 2.7.14 Pìrisma. yx3 }.d. yx2 } = { 1. x2 .(| K |. yx2 } kai { 1. | G/K |) = 1. y.11 prokÔptei ìti oi upoomˆdec thc D4 /K eÐnai akrib¸c oi φ−1 (Hi )/K . H2 = { 0 } × Z2 . 2. Tìte h K eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc | K | thc G.d. 3. 'Estw H mia upoomˆda thc G me tˆxh | K |. | HK/K |) = 1. y }) = { 1.k. ja prèpei | K ∩ H |=| H |. sumbaÐnei na eÐnai autèc oi mìnec mh-tetrimmènec kanonikèc upoomˆdec thc D4 en¸ oi upìloipec upoomˆdec thc D4 eÐnai oi { 1. 2} K { 1. x2 } { 1. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai K mia kanonik  upo- Apìdeixh. y } ∼ φ−1 (H1 ) ∼ = = = = C2 . j ≤ 1 } me prˆxh thn prìsjesh (i1 . y } ∩ { 1. j1 + j2 ). 4. x2 }.7. OrÐzoume thn antistoiqÐa φ : D4 −→ Z2 × Z2 .374 4. y | x4 = y 2 = (yx)2 = { y i xj | 0 ≤ i ≤ 1. 5.k. yx }.(| K |. j2 ) = (i1 + i2 . x3 } φ−1 (H5 ) = { 1. Sthn perÐptwsh aut . i = 1. dhlad  H = K . 4. i = 1.12 paÐrnoume φ({ 1. 4. j1 ) + (i2 . y }{ 1. H3 = { (0. { 1. y i xi −→ (i.d. y } { 1. yx.7. j) h opoÐa eÐnai ènac omomorfismìc tou opoÐou o pur nac eÐnai h upoomˆda K = { 1. x2 } { 1. 3. 0 ≤ j ≤ 3 } kai thn omˆda Z2 × Z2 = { (i. Epeid  h tˆxh thc HK/K diaireÐ thn tˆxh | G/K |. y. sÔmfwna me to 4. 3 eÐnai deÐktou 2 kai h φ−1 (H5 ) eÐnai o pur nac tou φ. 1. Oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai oi H1 = Z2 × { 0 }. (1. 0) } kai èqoume φ−1 (H1 ) = { 1. Allˆ HK/K ∼ H/K ∩ H kai ˆra m. x2 . en¸ apì to Je¸rhma 4. yx3 } φ 3 Sunep¸c oi upoomˆdec thc D4 .7. x2 . { 1.15 ParadeÐgmata. x. pou perièqoun thn K eÐnai oi φ−1 (Hi ). x2 . ja èqoume m.10. 2. y }. i = 1.7. Autèc eÐnai ìlec kanonikèc upoomˆdec thc D4 .

= = SLn (K) ∩ L SLn (K) D ∩ SLn (K) An Z eÐnai to kèntro thc GLn (K) tìte h upoomˆda Z · SLn (K) eÐnai kanonik  afoÔ kai oi dÔo upoomˆdec Z kai SLn (K) eÐnai kanonikèc.4. ìpou nZ ⊆ mZ.7.12.8(4) eÐqame dei ìti L · SLn (K) = GLn (K). Sunep¸c.8(4) ìti SLn (K) GLn (K). 3.7. apì to Pìrisma 4. 4. yx3 }) = = C2 K 2. O pur nac tou . EÐdame sto Parˆdeigma 4. Sunep¸c apì to Ðdio pìrisma èqoume ìti Zm = Z ∼ = mZ n m n Z Z = Zn . EpÐshc an D eÐnai h upoomˆda ìlwn twn diagwnÐwn pinˆkwn thc GLn (K) pˆli èqoume D · SLn (K) = GLn (K) allˆ D ∩ SLn (K) = { I }.       1 kai L∩SLn (K) = {I}. ìpou     r         1   ∗ L=   me r ∈ K . Z mZ Z nZ Allˆ h antistoiqÐa mZ −→ Zk .5.11. Sto Parˆdeigma 4.    .7. yx2 }) = = C2 K φ−1 (H3 ) ∼ φ({ 1. = 'Ara Zm ∼ Zm·k /Zk (autì to èqoume xanadeÐ sto je¸rhma thc dom c twn = kuklik¸n omˆdwn). dhlad  n = m · k .. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 375 φ({ 1. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti upˆrqei ènac monadikìc epimorfismìc omˆdwn φ : S4 −→ S3 me (1 2) −→ (1 2) kai (1 3 4) −→ (1 2 3). Efarmìzontac to Je¸rhma 4. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai to sÔnolo nZ kai epomènwc mZ/nZ ∼ Zk . yx }) = φ−1 (H3 ) ∼ = C2 kai K φ−1 (H1 ) ∼ φ({ 1. Sunep¸c gia kˆje upoomˆda H thc GLn (K) to ginìmeno H·SLn (K) eÐnai upoomˆda thc GLn (K).7. mz −→ z + kZ. paÐrnoume K∗ ∼ L ∼ = = D L ∼ GLn (K) ∼ . n ∈ N. GnwrÐzoume ìti ìlec oi upoomˆdec thc Z eÐnai thc morf c nZ. ParathroÔme ìti oi upoomˆdec D kai L den eÐnai kanonikèc upoomˆdec (giatÐ?) allˆ ta ginìmena D · SLn (K) kai L · SLn (K) eÐnai kanonikèc upoomˆdec. ìlec oi upoomˆdec thc Zn = Z/nZ eÐnai thc morf c mZ/nZ. JewroÔme thn prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn.

Omˆdec φ eÐnai h upoomˆda K = { 1. ja prèpei ìlec autèc na an koun sthn H ∩ K (giatÐ?). dhlad  K ≤ H . (1 2 3). An  tan | H |= 6. 'Enac ˆlloc pio komyìc trìpoc eÐnai o ex c. h KH eÐnai kanonik  upoomˆda pou perièqei thn K ˆra h KH ja eÐnai h A4   ìlh h omˆda S4 . dhlad  KH = S4 . Autèc oi upoomˆdec eÐnai. (4 3) } { 1. (1 4 2). (1 3). (1 4 3). Ja deÐxoume ìti autèc eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 .2. (2 3).15). Prˆgmati. (3 4) }. An { i } = H S4 . oi diˆforec thc tautotik c. pou an koun sthn K eÐnai tou Ðdiou tÔpou kai eÐnai oi mìnec metajèseic autoÔ tou tÔpou sthn S4 . An | H |= 3. (1 2)(3 4). (2 4 3). tìte h H perièqei èna 3-kÔklo kai epeid  eÐnai kanonik  ja prèpei na perièqei ìlouc touc 3-kÔklouc (giatÐ?). (1 2 3).376 4. Epeid  h S4 eÐnai sqetikˆ mikr  omˆda ja mporoÔsame na broÔme ìlec tic upoomˆdec thc kai na exetˆzame poiec apì autèc eÐnai kanonikèc. ja eÐqame KH/K ∼ H/K ∩ H ∼ H ∼ S3 . (1 3). (1 4)(2 3) } tou Klein. (1 2). (1 3)(2 4). Allˆ ìloi oi 3-kÔkloi eÐnai suzugeÐc metajèseic (blèpe Je¸rhma 4. (1 2 4). (2 3 4). (2 4) } { 1. tìte K ≤ H . Mia = = = = upoomˆda thc S4 pou eÐnai isìmorfh me thn S3 ja prèpei na perièqei dÔo mìno 3-kÔklouc (o ènac antÐstrofoc tou ˆllou). (2 3) } { 1. (1 3) }) = K ∪ (1 3)K φ−1 ({ i. (1 3 2) }) = K ∪ (1 2 3)K ∪ (1 3 2)K = A4 φ−1 (S3 ) = S4 . Allˆ an σ ∈ K ∩ H me σ = i. proc qˆrh thc plhrìthtac. epeid  ìlec oi metajèseic. an K H tìte K ∩ H = { i }   K ∩ H = { i }. (2 4). Sunep¸c oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 pou perièqoun thn K eÐnai oi K . (1 4). (1 3 2). Epeid  kai oi dÔo eÐnai kanonikèc upoomˆdec. 'Ara den mporeÐ na eÐnai | H |= 3 kai sunep¸c KH = A4 . Epeid  | KH |=| K || H |. 'Estw ìti H ∩ K = { i }. (1 4). (1 3 4). Sunep¸c H ∩ K = K . (1 2). A4 kai S4 . 'Etsi èqoume φ−1 ({ i }) = K φ−1 ({ i. epeid  S4 /K ∼ S3 . (1 2) }) = K ∪ (1 2)K φ−1 ({ i. Sunep¸c mia tètoia upoomˆda den mporeÐ na eÐnai kanonik . oi ex c: { 1. . ja prèpei | H |= 3   6. (2 3) }) = K ∪ (2 3)K φ−1 ({ i.

ìpou G = Q8 eÐnai h omˆda twn quaternions kai H = Z(Q8 ). τ >. tìte x ∈ K . DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 gia kˆje g ∈ G. DeÐxte ìti: i ) τ · π · τ = π −1 . iii) DeÐxte ìti gia to stoiqeÐo g ∈ G isqÔei h isodunamÐa g ∈ K ⇐⇒ g 37 ∈ K . τ >. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 377 Ask seic 4. 'Estw G omˆda kai H. 'Estw G omˆda kai H kanonik  upoomˆda thc. DeÐxte ìti hk = kh. Poiìc eÐnai o deÐkthc thc KM sthn G? GiatÐ h G/KM eÐnai kuklik ? 7. ii) An x ∈ G me x7 ∈ K . 5.7. 'Estw G omˆda me tˆxh 26. iv) An M G me | M | = 6. gia ìla ta h ∈ H kai k ∈ K . DeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio n upˆrqei kanonik  upoomˆda Nn thc G me | G : Nn | = n. 'Estw G omˆda kai M kanonik  upoomˆda thc ètsi ¸ste to phlÐko G/M na eÐnai ˆpeirh kuklik . 2. 9. 8. 'Estw G mia omˆda kai a ∈ G me a th monadik  upoomˆda tˆxhc 3. gia kˆje g ∈ G. y.7 1. 10. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 . 'Estw G omˆda me tˆxh 210 kai K kanonik  upoomˆda thc G me tˆxh 7. iii ) D5 ∼ < π. DeÐxte ìti h G èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc an kai mìno h H   h G/H èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc.4. ii ) < π > < π. 'Omoia an G = D4 kai H = Z(D4 ). Na brejoÔn ìlec oi kanonikèc upoomˆdec thc. = 4. 6. K kanonikèc upoomˆdec thc me H ∩ K = { 1 }. ¸ste < a > G. 'Estw G omˆda kai a èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. i) DeÐxte ìti x30 ∈ K gia kˆje x ∈ G. 'Estw ìti h H eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc m miac omˆdac G. 'Estw G = 2x 3y 5z x. DeÐxte ìti h H eÐnai kanonik  sth G. x ∈ Z . DeÐxte ìti KM G. Na brejeÐ h omˆda phlÐko G/H . . 2x . Perigrˆyte 11. 3. τ = ( 2 5 ) · ( 3 4 ) ∈ S5 . 'Estw π = ( 1 2 3 4 5 ) . z ∈ Z kai H = thn omˆda phlÐko G/H .

ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc τg (x) = gxg −1 . −1 −1 20. 'Estw G mia omˆda. αn−1 β n = β n αn−1 . 19. DeÐxte ìti h N eÐnai Abelian . 14. n. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. x ∈ G. G] = { α1 α2 · · · αn α1 · · · αn | αi ∈ G. 'Estw G mia omˆda kai A kanonik  upoomˆda thc tˆxhc 2. Upìdeixh: Jewr ste thn apeikìnish G −→ Aut(G). DeÐxte ìti h ϕ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn kai ìti h ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an N1 ∩ N2 = 1. DeÐxte ìti h omˆda automorfism¸n AutG thc G den eÐnai kuklik . DÐnetai h apeikìnish ϕ : G −→ G/N1 × G/N2 me g −→ ( gN1 . 16. 21. 2. ìpou Z(G) einai to kèntro thc G. DeÐxte ìti [G . . DÐnetai mia omˆda G. 'Estw G mia mh Abelian  omˆda. na deiqteÐ ìti h omˆda phlÐko G/Z(G) eÐnai isìmorfh me thn omˆda Inn(G). DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . β ∈ G. n ≥ 2}. gia ìla ta α. Upojètoume ìti gia kˆpoio n > 1 kai gia ìla ta α. . . . Tìte deÐxte ìti a) {xn | x ∈ G} b) G kai {xn−1 | x ∈ G} G. β ∈ G isqÔei (αβ)n = αn β n . N2 kanonikèc upoomˆdec thc. 'Estw G omˆda kai N1 . DeÐxte ìti to 16 diaireÐ ton arijmì m4 − 1 gia kˆje perittì arijmì m. An epiplèon h N eÐnai kanonik  upoomˆda deÐxte ìti N ≤ Z(G). ìpou G eÐnai h omˆda metajet¸n thc G. 'Estw G mia omˆda. 18. gN2 ). An h omˆda phlÐko G/H eÐnai kuklik . DeÐxte ìti an H eÐnai mia kuklik  kanonik  upoomˆda miac omˆdac tìte kˆje upoomˆda thc H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. Upìdeixh: DeÐxte ìti h A eÐnai upoomˆda tou kèntrou thc G. β) An Z(G) eÐnai to kèntro thc G. JewroÔme thn omˆda U (Z16 ). . Upojètoume ìti to phlÐko G/A eÐnai kuklikì. α) Na deiqteÐ ìi h omˆda Inn(G) twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai kanonik  upoomˆda thc omˆdac ìlwn twn automorfism¸n thc G. h opoÐa perièqetai sto kèntro Z(G) thc G. 17. g −→ τg . 13. 15. deÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian .378 4. i = 1. 'Estw G mia omˆda kai N mia upoomˆda thc me thn idiìthta N ∩ G = 1. Omˆdec 12.

EpÐshc deÐxte ìti an n ≥ 3 [GLn (C).7. j) sthn opoÐa èqei 1 kai diag( β1 . . . SLn (C)]. diag(β1 . 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. βn . β ∈ G.4.12: An K. . 23. gia ìla ta α. βn ) o diag¸nioc pÐnakac me stoiqeÐa sthn kÔria diag¸nio ta β1 . H L. · βn = 0 [In + αEij . . . In + βEjk ] = In + αβEik . . ApodeÐxte thn ex c genÐkeush tou Jewr matoc 4. . H kai L eÐnai upoomˆdec thc G kai K G.7. . = . . βn )] = In + kai epiplèon ìti gia i = j = k α(βj − βi ) Eij βi [In + αEij . . GLn (C)] = SLn (C) = [SLn (C). . . . 379 22. tìte upˆrqei ènac isomorfismìc L K/H K ∼ L/(L ∩ K) H . . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka g) (αβα−1 β −1 )n(n−1) = 1. DeÐxte ìti gia i = j kai β1 · .

'Ara | G : G1 | = m2 kai | G : G2 | = m1 . G2 tˆxewn m1 . G2 me | G1 | = m1 kai | G2 | = m2 . ja prèpei hm1 = hm2 = 1. Apìdeixh.d. ìpou o m. m2 ) = 1.14. autìc o katˆlogoc apoteleÐtai apì omˆdec thc morf c Cpn1 × Cpn2 × · · · × Cpns . tìte h G èqei dÔo monadikèc upoomˆdec G1 . g1 ∈ G1 . H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh n kai sunep¸c epagwgikˆ h G/ g p èqei mia upoomˆda tˆxhc m .23. 'Estw h ∈ G1 ∩ G2 . 2. Sunep¸c | H/ g | = m pou shmaÐnei ìti | H | = m. Tìte isqÔoun ta ex c.(m1 .8 (7) ).7.7. sÔmfwna me to Parˆdeigma 4.d. EpÐshc an o n eÐnai ènac pr¸toc arijmìc oi mìnec upoomˆdec thc G eÐnai h { 1 } kai h G (blèpe 4. dÐnontac ènan katˆlogo ìlwn twn mh isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn miac dedomènhc tˆxhc. oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc.26).8.380 4.1 Je¸rhma. 'Opwc ja doÔme. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n.7.4. Omˆdec 4. p 'Estw t¸ra ìti n = m1 m2 ìpou o m. SÔmfwna me to Pìrisma 4. H perÐptwsh n = 1 eÐnai tetrimmènh.k. Tìte. m2 antÐstoiqa kai isqÔei G = G1 G2 kai G1 ∩ G2 = { 1 }. Aut  h upoomˆda. Allˆ h tˆxh tou h ja prèpei na diaireÐ . sÔmfwna me to Pìrisma 4.(m1 .4. 1 < m < n. An n = m1 m2 . s 1 2 ìpou ta pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ ìqi kat anˆgkh diakekrimènoi. g2 ∈ G2 kai h G eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno G1 × G2 . Upojètoume ìti o n eÐnai sÔnjetoc arijmìc kai èstw m ènac gn sioc diairèthc tou n.8 Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Efarmìzontac ta prohgoÔmena apotelèsmata mporoÔme t¸ra na taxinom soume ìlec tic peperasmènec Abelianèc omˆdec. an p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc tou m. Kat arq n apodeiknÔoume ìti gia tic peperasmènec Abelianèc omˆdec isqÔei to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange. Dhlad  mporoÔme na apant soume sto basikì er¸thma pìte dÔo tètoiec omˆdec eÐnai isìmorfec   ìqi. m2 ) = 1. Efarmìzoume epagwg  sto n. 'Opwc mìlic deÐxame upˆrqoun dÔo upoomˆdec G1 . p eÐnai thc morf c H/ g gia mia (monadik ) upoomˆda H thc G pou perièqei thn g . 4. S aut  thn perÐptwsh kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 . h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p. sÔmfwna me to 4.k. Gia kˆje diairèth m tou n upˆrqei mia upoomˆda thc G pou èqei tˆxh m. 1. Epeid  h ∈ G1 kai h2 ∈ G2 .11.

3 Efarmog . Sthn prokeimènh perÐptwsh.(m1 . 'Ara èqoume G = w g h ∼ w × g × h ∼ C2 × C2 × C3 . = = 'Estw ìti h G den eÐnai kuklik . An t eÐnai èna ˆllo stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. (g1 . g1 ∈ G1 . 4 kai 6. To stoiqeÐo h = s2 eÐnai to monadikì = = stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. pou eÐnai to monadikì stoiqeÐo thc s tˆxhc 2. g2 ∈ G2 kai −1 −1 −1 s = g1 g2 . Wc efarmog  tou Je¸r matoc 4. 4 kai 6. èstw s ∈ G.d. Sunep¸c t2 = t−1 ∈ s pou shmaÐnei ìti t ∈ s pou eÐnai ˆtopo. g2 ∈ G2 .8.1. Aut  pou eÐnai tˆxhc 4 an den eÐnai kuklik  eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno C2 × C2 kai sunep¸c h G eÐnai isìmorfh me thn C4 × C3   me thn C2 × C2 × C3 . g 3 kai g 2 antÐstoiqa. 3. twn Abelian¸n omˆdwn U (Zm ) oi mìnec kuklikèc eÐnai autèc gia tic opoÐec to m eÐnai 2. Opìte to ginìmenì touc s = gh èqei tˆxh 6 (giatÐ?) kai èqoume s = g h ∼ g × h ∼ C2 × C3 .k. g 4 . s = g1 g2 . IsqÔei de 4. 4   thc morf c 2pn   pn . Tìte g1 g1 g2 g2 = 1. aut  den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 (giatÐ?).11). Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 381 to m1 kai to m2 (blèpe 4. ìpou p eÐnai ènac perittìc pr¸toc arijmìc 4. tìte G = s ∪ t s . ˆra g2 g2 ∈ G1 . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc 12. ja prèpei na èqei kai ˆllo stoiqeÐo tˆxhc 2. EpÐshc h G ektìc apì to g . Epeid  h G den eÐnai kuklik . Dhlad  g2 g2 ∈ G1 ∩ G2 = { 1 } pou shmaÐnei g2 = g2 . pou eÐnai pl jouc 6. ja èprepe na eÐnai tˆxhc 4   6. Aut  èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 2 kai èna stoiqeÐo h tˆxhc 3. afoÔ −1 −1 g1 g1 ∈ G1 . 'Omoia g1 = g1 . Oi gn sioi diai- g = g4 g 3 ∼ g 4 × g 3 ∼ C3 × C4 . thn Ôparxh twn opoÐwn anafèrei kai to prohgoÔmeno je¸rhma. 'Etsi èqoume | G1 G2 | = | G1 | |G1 ∩G2| = | G1 | | G2 | = m1 m2 = | G | kai ˆra G = G1 G2 . kaj¸c eÐnai 12 = 3 · 4 kai sunep¸c upˆrqoun dÔo monadikèc upoomˆdec thc G tˆxhc 3 kai 4. Prˆgmati. Diìti diaforetikˆ ta stoiqeÐa tou uposunìlou G s . sÔmfwna me to je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. Apì to gegonìc autì prokÔptei ìti o omomorfismìc G1 × G2 −→ G. rètec tou 12 eÐnai 2.1 ja deÐxoume ìti metaxÔ . g1 ∈ G1 . an s ∈G s eÐqe tˆxh 6 tìte to s 3 ∈ s kai s 2 ∈ s kai ˆra s = s pou eÐnai ˆtopo. Apì thn ˆllh pleurˆ. Sunep¸c h = 1.8. |G2| Epomènwc G1 ∩ G2 = { 1 }. h G èqei monadikèc upoomˆdec tˆxhc 2.3.8. Autì = = to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4.8. afoÔ o m. autì eÐnai to monadikì stoiqeÐo tˆxhc 3 thc ˙ s . tìte autèc eÐnai oi g 6 . m2 ) = 1.2 Parˆdeigma. 3. g2 ) −→ g1 g2 . An G = g .8. eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. Epomènwc upˆrqei w ∈ G pou den an kei sthn s kai èqei tˆxh 2. An h G eÐnai kuklik .4.

kaj¸c oi akèraioi pn−1 kai p − 1 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. ìpwc gia parˆdeigma sth dekadik  parˆstash enìc rhtoÔ arijmoÔ. i t+1 afoÔ p ≥ 3 kai p ≡ 0 mod p.382 4. T¸ra. lìgw tou Jewr matoc 4. h klˆsh modulo pn tou n−1 kai ˆra. èqoume U (Zpn )/G1 = G1 G2 /G1 ∼ G2 /G1 ∩ G2 ∼ G2 . eÐnai ènac epimomorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda G1 .6. 'Estw t¸ra p ènac perittìc = pr¸toc arijmìc. Me ˆlla lìgia. Tìte gnwrÐzoume (blèpe Je¸rhma 4. 'Etsi èqoume p (1 + p) pt+1 = (1 + rp t+1 p ) = 1 + rp t+2 + i=2 p (rpt+1 )i = 1 + rpt+2 + spt+3 . Kat arq n èqoume U (Z2 ) = { 1 } kai U (Z4 ) ∼ C2 .6. | G2 | = p − 1 gia tic opoÐec èqoume U (Zpn ) = G1 G2 . Gia t = 0 èqoume (1 + p) ≡ 1 mod p en¸ (1 + p) ≡ t 1 mod p2 . . h opoÐa eÐnai epÐ (giatÐ?). Prˆgmati. An deÐxoume ìti autèc oi dÔo upoomˆdec eÐnai kuklikèc tìte h U (Zpn ) eÐnai kuklik  (giatÐ?). Autì to apotèlesma èqei efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. afoÔ.7 kai 'Askhsh 2. ìpwc èqoume deÐxei sthn Efarmog  4. G1 ∩ G2 = { 1 }. Autì deÐqnei ìti (1 + p)p ≡ i t+2 allˆ (1 + p)pt+1 ≡ 1 mod pt+3 . MporoÔme na perioristoÔme sthn perÐptwsh ìpou n ≥ 2. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume ìti (1 + p)p ≡ 1 + rpt+1 allˆ r ≡ 0 mod p. Omˆdec kai n ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc. p H tˆxh thc omˆdac U (Zpn ) eÐnai Ðsh me ϕ(pn ) = pn−1 (p − 1) kai ètsi. upˆrqoun monadikèc upoomˆdec G1 kai G2 me | G1 | = pn−1 . Kaj¸c h G1 eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc pn−1 . ja isqÔei (1 + p)pn−1 ≡ 1 mod p n−2 1 mod pn en¸ (1 + p)p ≡ 1 mod pn . t DeÐqnoume epagwgikˆ ìti gia kˆje t ∈ N isqÔei (1 + p)p ≡ 1 mod pt+1 allˆ t (1 + p)p ≡ 1 mod pt+2 . r mod pn −→ r mod p. = = ParathroÔme ìmwc ìti h antistoiqÐa φ : U (Zpn ) −→ U (Zp ). an broÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo pn pou èqei tˆxh pn−1 . tìte aut  ja parˆgei thn G1 . ìpwc exhg same parapˆnw. aut  ja parˆgei thn 1 + p èqei tˆxh p omˆda G1 . = = ArkeÐ loipìn na deiqteÐ ìti h omˆda U (Zpn ) eÐnai kuklik . i ≤ i ≤ p − 1 .1 13)) ìti U (Z2pn ) ∼ U (Z2 × Zpn ) = U (Z2 ) × U (Zpn ) ∼ U (Zpn ).8(2). h antistoiqÐa aut  eÐnai mia kalˆ orismènh apeikìnish. Eidikìtera.7. h omˆda U (Zp ) = Z∗ eÐnai kuklik .12.

Upojètoume ìti r2 ≡ 1 mod 2t . Den eÐnai dÔskolo na broÔme mia klˆsh pou èqei tˆxh 2α−2 . α ≥ 3. 'Ara gia kˆje r mod 2α ∈ U (Z2α ) isqÔei r2 ≡ 1 mod 2α . r2 ≡ 1 mod 8.p.d. 1 kai me to ginìmeno C2 ×C(p ×· · ·×C(p 1 k kai ˆra den eÐnai kuklik  (giatÐ?). 1.8. Tìte. An apodeÐxoume ìti h omˆda U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . upˆrqei upoomˆda H thc G me tˆxh Ðsh me to e. ja prèpei H = G kai ˆra m. parathroÔme ìti an h anˆlush tou m se diakekrimènouc pr¸touc eÐnai thc morf c 2α pm1 · · · pmk . afoÔ isqÔei 32 ≡ 1 mod 2α . Kat arq n. tètoiec ¸ste G = G1 G2 . 4   thc morf c pn   2pn .k.8. tìte kai h U (Zm ) den ja eÐnai kuklik  gia m = 2α pm1 · · · pmk 1 k me α ≥ 3. EÐnai de ker φ = {r mod pn ∈ U (Zpn ) | r ≡ 1 mod p } kai ˆra (1 + p) mod pn ∈ ker φ. dhlad  ìti r2 = 1 + λ2t gia kˆpoion t−2 2 t−1 t−1 akèraio λ. Prˆgmati.1 eÐnai kai anagkaÐa. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 383 Epiplèon. tìte m.(m1 . dhlad  ìti an to m den eÐnai 2.4 Parat rhsh.5). Apomènei t¸ra na apodeÐxoume ìti isqÔei kai to antÐstrofo. G1 ∩ G2 = { 1 }.6 parakˆtw. 1 k tìte h U (Zm ) eÐnai isìmorfh me to ginìmeno C(p −1)pm1 −1 × · · · × C(p −1)pmk −1 1 1 −1)p1 m1 −1 gia α = 0. tìte h omˆda U (Zm ) den eÐnai kuklik . en¸ h omˆda U (Z8 ) èqei tˆxh t−2 t−2 4. Sunep¸c. Tìte (r2 ) = r2 = 1 + λ2t+1 + λ2 22t kai sunep¸c r2 ≡ α−2 1 mod 2t+1 . Dhlad  an G1 kai G2 eÐnai monadikèc upoomˆdec tˆxhc m1 kai m2 antÐstoiqa. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸ ìti h sunj kh 2) sto Je¸- . ApodeiknÔoume epagwgikˆ ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc U (Zm ) eÐnai mikrìterh apì thn tˆxh 2α−1 thc U (Zm ). = 4 4. dhlad  G1 ⊆ ker φ. Me bˆsh thn parat rhsh aut  kai to L mma 4. Prˆgmati. upˆrqoun upoomˆdec thc H tˆxhc m1 kai m2 . tìte 3 = (1+2 ) +λ 2 +λ(1+2 )2 ≡ (1+2 ) mod 2 = (1+2α +22α−2 ) mod 2α+1 ≡ (1+2α ) mod 2α+1 .d(m1 . isqÔei φ(r1 r2 mod pn ) = φ(r1 mod p)φ(r2 mod p) kai ˆra h φ eÐnai omomorfismìc. m2 ) (blèpe 'Askhsh 4. m2 ) = 1. r = 4k + 1   r = 4k − 1 kai ˆra r2 = 1 ± 8k + 16k 2 . Kaj¸c | U (Zpn )/G1 | = p − 1 = | U (Zpn )/ ker φ |.4. dhlad  32 ≡ α−2 α−1 α 2 α−1 2 2 2α α−1 α+1 α−1 2 α+1 1+2 +λ2 . ìpou k ≥ 2.4 k −1)pk mk −1 gia α = 2 k rhma 4.(m1 .k. ìpou p perittìc pr¸toc. ja prèpei G1 = ker φ kai ˆra h omˆda G2 ∼ U (Zpn )/G1 ∼ U (Zp ) = Zp−1 eÐnai = = epÐshc kuklik . Gia α = 3 jewroÔme mia klˆsh r mod 8 ∈ U (Z8 ). kai sunep¸c h U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . èqoume 3 = (−1 + α−3 α−3 4) mod 8 ≡ 1 mod 8 kai an upojèsoume ìti 32 ≡ 1 + 2α−1 mod 2α . Epeid  oi m1 kai m2 diairoÔn thn tˆxh | H | thc H .k. sÔmfwna me to 1) tou Jewr matoc. H klˆsh 3 mod 2α eÐnai α−3 mia apì autèc.8. α = 0. prokÔptei ìti U (Z2α ) ∼ C2 × C2α−2 gia α ≥ 3. Epeid  oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc me autèc tic tˆxeic.8. gia α = 3. 2. m2 ) = 1. 'Estw loipìn m = 2α .9.

k. 2. tìte upˆrqoun kai ˆllec upoomˆdec thc G me tˆxh Ðsh me | G1 |   | G2 |. . . Sunep¸c. gia thn omˆda tou Klein K4 = { i. 2. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. Gia parˆdeigma. an φ : G −→ H eÐnai ènac isomorfismìc. . (1 3)(2 4). . . k . 2. . Apì autì. .1. Prˆgmati. .8. i = 1. k . 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n = n1 · · · nk . G2 = (1 3)(2 4) kai upˆrqei h upoomˆda G3 = (1 4)(2 3) pou eÐnai diˆforh twn G1 kai G2 . . . . . eÐnai de | G1 |=| G2 |=| G3 |= 2. Ac jewr soume t¸ra dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec G. thc opoÐac h tˆxh thc diaireÐtai me to ni . Tìte upˆrqoun monadikèc upoomˆdec Gi . . . tìte G = P1 · · · Ps kai Pi ∩ P1 · · · Pi−1 Pi+1 · · · Ps = {1}. eÐnai ènac isomorfismìc. s. ìpou gi ∈ Pi . H pou èqoun thn Ðdia tˆxh n. Omˆdec Epomènwc. 'Estw n = pα1 · · · pαs h anˆlush tou n se ginìmeno diakes 1 krimènwn pr¸twn kai Pi . . T¸ra. H Ôparxh kai h monadikìthta twn upoomˆdwn Gi me | Gi | = ni prokÔptei apì to prohgoÔmeno je¸rhma. (1 2)(3 4). i = 1. . . Prˆgmati. (1 4)(2 3) } èqoume K4 = G1 G2 . . Qi oi monadikèc upoomˆdec twn G kai H antÐstoiqa pou èqoun tˆxh pαi . ìpou oi pi . . i = 1. k tˆxhc ni tètoiec ¸ste G = G1 · · · Gk kai Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 }. . Apomènei na deÐxoume ìti Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 } gia kˆje i = 1. gia i = 1. prokÔptei eÔkola ìti kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gs . . s. ìpou G1 = (1 2)(3 4) . afoÔ Gi ⊆ G1 · · · Gk . i Apìdeixh. èpetai ˆmesa ìti h upoomˆda Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk eÐnai tetrimmènh. an n = pα1 · · · pαs . . . g1 g2 · · · gs −→ φ1 (g1 ) · · · φs (gs ).5 Pìrisma. èqoume | G1 · · · Gk | ≥ | G | kai ˆra G1 · · · Gk = G. kaj¸c h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc upoomˆdac G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk diaireÐ to ginìmeno n1 · · · ni−1 ni+1 · · · nk . . to ginìmeno G1 · · · Gk eÐnai mia upoomˆda thc G. | G2 |) = 1. . . h tˆxh aut  eÐnai sqetikˆ pr¸th proc to ni .8. i = 1. s. Tìte. i = 1. an G = G1 G2 me G1 ∩G2 = { 1 } kai m. s. G ∼ H an kai mìnon an Pi ∼ Qi gia = = i kˆje i = 1. eÐnai s 1 diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. tìte | φ(Pi ) | = pαi (giatÐ?) kai ˆra φ(Pi ) = Qi .384 4. s. . ìpou oi ni eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. AntÐstrofa an φi : Pi −→ Qi . .(| G1 |. . 4. 'Ara o periorismìc thc φ sthn i Pi eÐnai ènac isomorfismìc thc Pi sthn Qi . . s eÐnai ènac isomorfismìc tìte h antistoiqÐa φ : G −→ H . . . G1 ∩ G2 = { 1 }. Prˆgmati. Sunep¸c. . . .d. ìpou Pi eÐnai h monadik  upoomˆda thc G tˆxhc pαi . . 2. i = 1. .

.6 L mma. i To epìmeno L mma eÐnai to shmantikìtero b ma gia thn taxinìmhsh ìlwn twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn. Sunep¸c an G eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc m kai m = pn1 · · · pns eÐnai s 1 h anˆlush tou m se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. g eÐnai èna stoiqeÐo thc G mègisthc tˆxhc kai h omˆda phlÐko G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc pm . Shmei¸noume ìti k ≥ m. Sthn perÐptwsh aut  eÐnai G = h g kai h ∩ g = { 1 }. gia kˆpoio λ ∈ N. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Sunep¸c h φ eÐnai apeikìnish. 1. . ìpou g = g1 · · · gs kai g = g1 · · · gs eÐnai oi monadikèc ekfrˆseic dÔo stoiqeÐwn g. . oi upoomˆdec g p kai g p perièqoun n−1 p thn g . s. tìte upˆrqei èna h ∈ G tètoio ¸ste h klˆsh h g na parˆgei thn G/ g kai h tˆxh tou h na eÐnai Ðsh me pm . Dhlad  h G den mporeÐ na grafeÐ wc ginìmeno gn siwn upoomˆdwn thc. opìte f p = g λ .8. 'Eqoume de 385 φ(gg ) = φ(g1 · · · gs g1 · · · gs ) = φ(g1 g1 · · · gs gs ) = φ1 (g1 g1 ) · · · φs (gs gs ) = φ1 (g1 ) · · · φs (gs )φ1 (g1 ) · · · φs (gs ) = φ(g)φ(g ). EÐnai fanerìn loipìn ìti h taxinìmhsh twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn anˆgetai sthn taxinìmhsh twn Abelian¸n omˆdwn G twn opoÐwn h tˆxh eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ p. 'Estw f g ènac genn torac thc G/ g .5 me touc ìso to dunatìn perissìterouc parˆgontec eÐnai h G = P1 · · · Ps ìpou | Pi | = pni . i = 1. . g ∈ G wc ginìmena stoiqeÐwn twn Pi .8. .8. ìpou p pr¸toc. EpÐshc gia kˆje diairèth pi . i = 0. ìpou g eÐnai ènac n−i n−j genn torac thc G.4. tou pn upˆrqei = n−i mia monadik  upoomˆda tˆxhc pi kai aut  eÐnai h g p . Gia i. . 'Estw pk h tˆxh tou g . Apìdeixh.6. . afoÔ h tˆxh tou f g k eÐnai pm kai f p = 1 ∈ g . tìte h anˆlush thc G wc ginìmeno upoomˆdwn thc pou ikanopoioÔn thn idiìthta pou anafèretai sto Pìrisma 4. j = 0. Tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ G isqÔei m x = 1 (giatÐ?). n. An 1 = (f p )p m k−m = g λp k−m . Tìte gnwrÐzoume ìti G ∼ Cpn . Upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  tˆxhc pn . 'Etsi èqoume pk 4. Autì eÐqe deiqteÐ kai sto Je¸rhma 4.7. Kat arq n exetˆzoume to aploÔstero eÐdoc Abelian¸n omˆdwn pou eÐnai oi kuklikèc. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . 2. . ìpou m = n − k . dhlad  | G | = pn gia kˆpoio n ∈ N. .

eÐnai gnwstì ìti h G eÐnai kuklik . Apì to Je¸rhma 4. . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . T¸ra h omˆda phlÐko 4. . èstw rpk = λpk−m . Apì autì prokÔptei ìti h ∩ g = { 1 }. 4. GnwrÐzoume ìti h G èqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. ektìc apì to oudètero. Sunep¸c ìla ta stoiqeÐa. Efarmìzoume epagwg  sthn tˆxh | G | thc G (dhlad  sto n). H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh p2 kai den mporeÐ na eÐnai kuklik . tìte upˆrqoun stoiqeÐa g. . G2 . Tèloc eÐnai fanerì ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc ginìmeno x = hi g j kai ˆra G = h g . U- G g h g g ∼ = G h g eÐnai tˆxhc p kai parˆgetai apì kˆje mh oudètero stoiqeÐo thc f h g ìpou f p = 1 kai f ∩ h g = 1. Apìdeixh. 'Estw h g èna tètoio stoiqeÐo. 'Ara G = h g me h ∩ g = { 1 }. tìte ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc eÐnai tˆxhc p. diìti diaforetikˆ h G ja eÐqe èna stoiqeÐo h tˆxhc p2 tètoio ¸ste h klˆsh h g ja par gage thn G/ g . h. Autì sunˆgetai ˆmesa kai apì thn epìmenh prìtash.7. f ∈ G tètoia ¸ste G = g h f kai g ∩ h f = h ∩ f g = f ∩ h g = { 1 } (giatÐ?).386 4. . . An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p2 . gi ∈ Gi .7 Parˆdeigma. Upojètoume ìti h Prìtash . Telikˆ blèpoume ìti an ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc G èqoun tˆxh p. Tìte hp = 1 kai sunep¸c h ∩ g = { 1 }. Jètontac h = f g −r . . tìte h G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc p kai sÔmfwna me to prohgoÔmeno L mma h G èqei èna stoiqeÐo h tˆxhc p tètoio ¸ste h klˆsh h g parˆgei thn G/ g . èqoume m m m ìti hp = f p g −rp = g λ g −λ = 1 kai h g = f g .8.8 Prìtash. Gk thc G tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gk . 'Estw G mia omˆda tˆxhc p3 . i = 1. diìti mia sqèsh h = g t shmaÐnei ìti (h g ) = g kai ˆra to pm diaireÐ to . pojètoume ìti h G eÐnai Abelian . an h G den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc p2 . . ìpou p eÐnai pr¸toc. allˆ ìqi kuklik . 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. k. Gia n = 1.12 sthn upoomˆda h g thc G antistoiqeÐ h upoomˆda h g / g thc G/ g pou eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo thc h g . thc G/ g eÐnai tˆxhc p. . Tìte upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec G1 . 2. ìpou p pr¸toc. Sunep¸c G ∼ Cp × Cp2 . Omˆdec 'Ara to pk diaireÐ to λpk−m . ìpwc apaiteÐtai.8. = T¸ra. opìte h = 1.

Allˆ apì thn epagwgik  upìjesh to oudètero stoiqeÐo g thc G/ g èqei α th monadik  èkfrash g = g · · · g (k forèc).8. . .8. An m = n tìte h G eÐnai kuklik  kai h Prìtash isqÔei. Allˆ h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou gi g kai α ˆra prèpei gi i −βi = 1. . s. èstw pm . Tìte h Prìtash isqÔei gia thn omˆda phlÐko G/ g = H pou èqei tˆxh pn−m . i = 1. . . 0 ≤ λ < pm g kai aut  h èkfrash tou h eÐnai monadik . λ < pm . Dhlad  gi i −βi g = g   α isodÔnama gi i −βi ∈ g . an eÐqame β β α α α β g1 1 g2 2 · · · gs s g λ = g1 1 g2 2 · · · gs s g µ . 'Estw g èna stoiqeÐo thc G pou èqei mègisth tˆxh. . . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 387 isqÔei gia ìlec tic omˆdec tˆxhc mikrìterhc apì pn . hi g ∈ Hi . H2 . . Epomènwc to kˆje stoiqeÐo h ∈ G grˆfetai sth morf  α α α h = g1 1 g2 2 · · · gs s g λ . 1 ≤ i ≤ k . . . . i = 1. Autì mporeÐ na sumbeÐ mìno an αi = βi . Tìte ta kartesianˆ ginìmena 4. α α α dhlad  g1 1 −β1 g2 2 −β2 · · · gs s −βs g λ−µ = 1. 'Estw n1 . nk kai m1 . . 2. s. . opìte λ = µ. 2. 0 ≤ αi < Gi . m2 . 'Estw m < n. ms dunˆmeic enìc pr¸tou G = Cm1 × · · · × Cnk kai H = Cm1 × · · · × Cms eÐnai isìmorfec omˆdec an kai mìnon an k = s kai ni = mi gia kˆje i. epeid  h Gi èqei tˆxh mia dÔnamh tou p kai h Gi / g eÐnai kuklik . Apì to prohgoÔmeno L mma. . . n2 . upˆrqei èna stoiqeÐo gi ∈ Gi pou h klˆsh gi g parˆgei thn Gi / g kai h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me | Gi / g |. gia kˆpoio λ ∈ N. . arijmoÔ p tètoiec ¸ste n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk > 1 kai m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ ms > 1. .9 L mma. . Hs thc H tètoiec ¸ste to kˆje stoiqeÐo h g .4. . tìte èpetai ìti α α g1 1 −β1 g · · · gs s −βs g = g . h ∈ G. Apì to Pìrisma 4. . Sunep¸c h = h1 h2 · · · hk g λ . Dhlad  upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec H1 . .7. Prˆgmati.11 upˆrqei monadik  upoomˆda Gi thc G tètoia ¸ste Hi = Gi / g . thc H na grˆfetai monadikˆ sth morf  h g = h1 g · · · hk g .

gk ) · · · (g1 . . èpetai ìti φ(Gp ) = H p kai ˆra Gp ∼ H p . an g ∈ G.10 Pìrisma. . . . tìte G = Cp = H kai α1 = 1 = β1 . . 1 ≤ i ≤ k tìte G = H (opìte ∼ H ). AntÐstrofa. EÐnai de p p p p Gp = Cn1 × · · · × Cnk kai H p = Cm1 × · · · × Cms . Tìte α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai β1 ≥ β2 ≥ · · · ≥ βs ≥ 1. An n = 1. 'Estw ìti n > 1. Omˆdec Apìdeixh. nr = mt kai r = t (afoÔ | Gp | = | H p | < | G |). . Epeid  φ(g p ) = φ(g)p gia kˆje g ∈ G kai H = { φ(g) | g ∈ G }. Sunep¸c. Upojètoume ìti α1 = 1 kai èstw r o megalÔteroc deÐkthc i me αi = 1. . . 1 ≤ i ≤ k kai mj = pβj . . An α1 = 1. j = 1. Autì shmaÐnei telikˆ ìti G = H . IsqÔei ìmwc pα1 +α2 +···+αr +(k−r) = | G | = | H | = pα1 +···+αr +(s−r) . . afoÔ h tˆxh thc G diaireÐtai mìno apì dunˆmeic tou p (giatÐ?). Efarmìzoume = t¸ra epagwg  sthn tˆxh | G | = | H | thc G. . . Epeid  tìte pk = | G | = | H | = ps . 'Estw ni = pαi . . An k = s kai ni = mi . 1 ≤ j ≤ s. dhlad  sto n.10. gia G = = kˆpoio n.388 4. Kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn èqei mia monadik  anˆlush wc ginìmeno kuklik¸n upoomˆdwn thc ìpwc aut  perigrˆfetai sthn Prìtash 4. . . . 4. .8. k = 1 = s. . gk )p = (g1 . αr −1 = = βt − 1 kai ˆra n1 = m1 . tìte α2 = · · · = αk = 1 kai ˆra ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc p (giatÐ?). èqoume g = (g1 . . JewroÔme ta uposÔnola Gp = { g p | g ∈ G } kai H p = { hp | h ∈ H } ta opoÐa eÐnai upoomˆdec thc G kai H antÐstoiqa (giatÐ?). . Prˆgmati. gia kˆje i. . . upojètoume ìti G ∼ H . Sunep¸c s = k . gk ). . gk ) = (g1 . tìte gia kˆpoia gi ∈ Cni . . Ac jewr soume ènan isomorfismì φ : G −→ H . Epomènwc èqoume p p Gp = Cn1 × · · · × Cnr = Cpα1 −1 × · · · × Cpαr −1 kai p p H p = Cm1 × · · · × Cmt = Cpβ1 −1 × · · · × Cpβt −1 . Epeid  Gp ∼ H p . . opìte p p g p = (g1 . . opìte αr+1 = αr+2 = · · · = αk = 1. . gk ). tìte to stoiqeÐo xp eÐnai genn torac thc upoomˆdac p Cpr−1 = xp = { (xp )i = (xi )p | xi ∈ Cpr } = Cpr . en¸ α1 + α2 + · · · + αk = n = β1 + β2 + · · · + βs . 'Ara | Gp | = p(α1 −1)+···+(αk −1) kai | H p | = p(β1 −1)+···+(βs −1) . h upìjesh thc epagwg c dÐnei α1 −1 = β1 −1. . . GnwrÐzoume ìti an x eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Cpr . Tìte | G |=| H |= pn . . ja prèpei kai ìla ta βj . s na eÐnai Ðsa me 1 (giatÐ?). . EpÐshc èstw t o megalÔteroc deÐkthc j me βj = 1 opìte βt+1 = · · · = βs = 1. prokÔptei ìti k = s. .8. .

. ìpou Gi gia i = 1. sk . tìte mazÐ me tic j=1 nij = . Me aut  thn orologÐa mporoÔme na diatup¸soume to ex c basikì je¸rhma. . g1 · · · gk −→ (g1 . gk ). k . . . Tìte oi antistoiqÐec G −→ H. . . i = 1. . i = 1. .11 sumperaÐnoume ìti kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn eÐnai isìmorfh me èna kai mìno èna kartesianì ginìmeno thc morf c Cpα1 × Cpα2 × · · · × Cpαk ìpou α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai α1 + α2 + · · · + αk = n. . JewroÔme ta kartesianˆ ginìmena H = G1 × · · · × Gk kai E = G1 × · · · × Gs . 2. . .11 Je¸rhma. . Oi kuklikèc omˆdec Cpαi onomˆzontai sun jwc stoiqei¸deic kuklikoÐ parˆgontec thc G kai oi tˆxeic twn pαi onomˆzontai stoiqei¸deic diairètec thc G. . . . k . . k . . k kai G −→ E. . . . . gj ∈ Gj . Epomènwc kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn tˆxhc n kajorÐzetai pl rwc apì èna sÔnolo dunˆmewn pi ij twn pi . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 389 Apìdeixh. ìpou ni1 ≥ ni2 ≥ · · · ≥ nisi ≥ 1 kai n si ni . . gi ∈ Gi . . 'Estw t¸ra G kai G dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec tˆxhc n kai n = pn1 · · · pnk h anˆlush tou n se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. s ∼ eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn kai ˆra H = E . . . gk ). . An 1 k Pi kai Qi eÐnai oi monadikèc upoomˆdec twn G kai G tˆxhc pni (Pìrisma 4. Sunep¸c = = G ∼ G an kai mìnon an oi Pi kai Qi èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec gia = kˆje i = 1. Tìte. i = 1. k . . . . . . .8. . . g1 · · · gk −→ (g1 . diatˆssoume tic Gi kai Gj ètsi ¸ste | G1 | ≥ · · · ≥ | Gk | kai | G1 | ≥ · · · ≥ | Gs |.4. 4. . Duì Abelianèc omˆdec G kai H thc Ðdiac tˆxhc pn eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec. ja prèpei k = s kai Gi ∼ Gi . . An eÐnai anagkaÐo.8. k kai Gj gia j = 1. lìgw tou prohgoÔmenou L mmatoc. s eÐnai kuklikèc upoomˆdec. . j = 1. . gi ∈ Gi . .8. i = 1.5) i èqoume dei ìti G ∼ G an kai mìnon an Pi ∼ Qi . 'Estw G = G1 · · · Gk = G1 · · · Gs . . . . . . Ja deÐxoume ìti k = s kai metˆ apì mia katˆllhlh arÐjmhsh Gi ∼ Gi .8. gj ∈ Gj . k . . . . = i = 1. tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ stic morfèc g = g1 · · · gk kai g = g1 · · · gs . . An s eÐnai o megalÔteroc deÐkthc metaxÔ twn s1 . = Apì to Pìrisma autì kai to L mma 4.

An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc n kai P eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ sthn klˆsh isomorfÐac sthn opoÐa an kei h G tìte ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc i gramm c eÐnai oi stoiqei¸deic diairètec thc monadik c upoomˆdac Pi thc G pou èqei tˆxh pni . kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n antiproswpeÔetai apì èna kartesianì ginìmeno Cm1 × Cm2 × · · · × Cms (3) ìpou n = m1 m2 · · · ms kai m2 | m1 . (2) AntÐstrofa an o n analÔetai ìpwc sthn (2) tìte ta mj èqoun th morf  (1). j = 1. m3 | m2 . . eÐnai isìmorfa. 'Estw n n mj = p1 1j · · · pk kj . s. .s = 0. Omˆdec prohgoÔmenec dunˆmeic tou pi .si +2 = · · · = ni. = 1 k Epomènwc. T¸ra apì to Je¸rhma 4. . pi i.6. . . . jewroÔme kai tic dunˆmeic ni. 2. . . ìpou ni. analloÐwtoi kuklikoÐ parˆgontec kˆje Abelian c omˆdac pou eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno (3).si +1 = ni. . . èqoume ìti Cmj ∼ Cpn1j × · · · × Cpnkj . gia kˆje σ ∈ Sn .s . Ta i de ginìmena twn stoiqeÐwn kˆje st lhc eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc G. Oi fusikoÐ arijmoÐ m1 . . DÔo Abelianèc peperasmènec omˆdec eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc analloÐwtouc parˆgontec . . . 4. s (1) n = m1 m2 · · · ms kai mj | mj−1 . . r. j = 1. . lambˆnontac upìyin ìti ìla ta kartesianˆ ginìmena Gσ(1) × · · · × Gσ(r) . . . . s. . ms | ms−1 . .8. . 3. . . . ìpou Gi . . . j = 2.7   apì ta prohgoÔmena apotelèsmata. Sunep¸c mporoÔme na poÔme ìti oi klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n = pn1 · · · pnk brÐskontai se 1 − 1 antistoiqÐa me touc pÐnakec thc 1 k morf c   n11 n12 n p1 p1 · · · p1 1s  pn21 pn21 · · · pn2s  2  P = 2 2   ··· ··· nks nk1 nk2 pk pk · · · pk ìpou ta nij orÐzontai ìpwc perigrˆyame mìlic prin. . eÐnai opoiesd pote omˆdec (giatÐ?). an eÐnai anagkaÐo. SunoyÐzontac t¸ra mporoÔme na diatup¸soume to Jemeli¸dec Je¸rhma twn Peperasmènwn Abelian¸n Omˆdwn.12 Je¸rhma.s +1 n pi i .390 4. ms s aut  thn perÐptwsh onomˆzontai analloÐwtoi parˆgontec kai oi kuklikèc omˆdec Cmj . . i = 1. .

Tìte oi prohgoÔmenoi dunatoÐ pÐnakec eÐnai oi ex c. Oi en lìgw pÐnakec P eÐnai oi ex c 6.    3   2  2 1 2 2 23  32  . 'Estw n = 23 · 32 · 7. = C23 × C3 × C7 × C3 ∼ C168 × C3 = C22 × C32 × C7 × C2 ∼ C252 × C2 . 'Estw n = 53 . to 6 kai to 2. to 2 kai to 2   to 56. Apì ton orismì twn analloi¸twn paragìntwn kai twn stoiqeiwd¸n diairet¸n miac peperasmènhc Abelian c omˆdac G. an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontec kai oi . ìpou mj | mj−1 . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 391 4.13 ParadeÐgmata.8. 168 · 3. eÐnai 504. 5). Oi antÐstoiqec klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc 125 antiproswpeÔontai apì ta kartesianˆ ginìmena C53 . s. . 1. . 254 · 2.  3 3  . eÐnai fanerì ìti h G èqei tˆxh pn . . 4.  32 1  7 7 1 7 1       22 2 2 2 2 2 2 2  3 3  .8.  3 3 1  7 1 7 1 1 7 1 1 Oi antÐstoiqoi antiprìswpoi twn klˆsewn isomorfÐac eÐnai ta kartesianˆ ginìmena C23 × C32 × C7 ∼ C504 . Autèc eÐnai oi mìnec dunatèc. p pr¸toc. j = 2.4. 1. 84 · 6.14 Parathr seic. = C2 × C3 × C7 × C2 × C3 × C2 ∼ C56 × C6 × C2 = Sunep¸c dÔo Abelianèc omˆdec tˆxhc 504 eÐnai isìmorfec an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontèc touc eÐnai to 504   to 168 kai to 3   to 252 kai to 2   to 84 kai to 6   to 126.8. . (53 ). 5. = ∼ C22 × C3 × C7 × C2 × C3 = C84 × C6 C2 × C32 × C7 × C2 × C2 ∼ C126 × C2 × C2 . Oi antÐstoiqec analÔseic tou 504 se ginìmeno m1 m2 · · · ms . 5) kai (5.  32 1 1  . C52 × C5 kai C5 × C5 × C5 2. 126 · 2 · 2 kai 56 · 6 · 2. (52 .

. (pm − 1)(pm−1 − 1) · · · (p − 1) . An F eÐnai èna peperasmèno s¸ma. k = 2. b) DeÐxte epÐshc ìti to pl joc ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh pm . . . Kaj¸c kˆje polu¸numo tou F[x] èqei to polÔ n rÐzec ìpou n eÐnai o bajmìc tou poluwnÔmou. An m1 . m2 . = 2. to polu¸numo xm1 − 1 èqei to polÔ m1 rÐzec sto F. .8 (2)). Mia tètoia omˆda G qarakthrÐzetai apì thn idiìthta Gp = { e }. . Ask seic 4. . . m2 | m1 . . . 1 ≤ m ≤ n eÐnai (pn − 1)(pn−1 − 1) · · · (pn−m+1 − 1) . .392 4. . n.9 1. gn } èna uposÔnolo thc G tètoio ¸ste G =< g1 >< g2 > · · · < gn > me < gi > ∩ < g1 > · · · < gi−1 >< gi+1 > · · · < gn > = {1} gia i = 1. ìpou | F+ | = pn .6. Autì mac dÐnei mia ˆllh apìdeixh thc kuklikìthtac thc F∗ (blèpe Efarmog  4. a) DeÐxte ìti to pl joc ìlwn twn bˆsewn thc G eÐnai Ðso me (pn − 1)(pn − p) · · · (pn − pn−1 ) . apì to jemeli¸dec je¸rhma twn Abelian¸n omˆdwn èqoume F∗ ∼ Cm1 × Cm2 × · · · × Cms = ìpou m1 . . S aut  thn perÐptwsh ìtan oi stoiqei¸deic diairètec eÐnai ìloi Ðsoi me p. me ms | ms−1 . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn me analloÐwtouc parˆgontec p. . . . . . p. . . . Gia to lìgo autì o akèraioc m1 onomˆzetai ekjèthc thc G. Omˆdec stoiqei¸deic diairètec sumpÐptoun. . ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec miac Abelian c omˆdac G tˆxhc n. . Epeid  kˆje stoiqeÐo tou F ektìc tou mhdenikoÔ eÐnai rÐza autoÔ tou poluwnÔmou prèpei m1 = | F∗ | kai ˆra h F∗ eÐnai kuklik . tìte h prosjetik  omˆda F+ tou F eÐnai mia stoiqei¸dhc Abelian  omˆda afoÔ pF+ = 0 kai ˆra F+ ∼ Cp × Cp × · · · × Cp (n forèc). h omˆda lègetai stoiqei¸dhc Abelian  omˆda. An F∗ eÐnai h pollaplasiastik  omˆda enìc peperasmènou s¸matoc. . tìte ìla ta stoiqeÐa thc G ikanopoioÔn thn exÐswsh xm1 = 1 (giatÐ?). . Epomènwc h G eÐnai kuklik  an kai mìnon an o ekjèthc thc eÐnai h tˆxh thc | G | (giatÐ?). ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc F∗ me mk | mk−1 . . s kai isqÔei αm1 = 1 gia kˆje α ∈ F∗ . . p (n forèc) kai {g1 . . . 'Ena tètoio uposÔnolo lègetai bˆsh thc G.

'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc p5 ìpou p pr¸toc. .p. An G eÐnai mia peperasmènh Abelian  omˆda kai A.k. 4.( m. TÐ mporeÐte na sumperˆnete gia ènan dianusmatikì q¸ro diˆstashc n pˆnw apì èna s¸ma me p stoiqeÐa? 2. . B eÐnai upoomˆdec thc tˆxhc n kai m tìte h G èqei mia upoomˆda Γ tˆxhc Ðshc me to e. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 393 Sunep¸c to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh p isoÔtai me to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun deÐkth p sthn G. . . . An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc | G |= pn me analloÐwtouc parˆgontec m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ mk > 0 kai H eÐnai upoomˆda thc me analloÐwtouc parˆgontec 1 ≥ 2 ≥ · · · ≥ s > 0 deÐxte ìti k ≥ s kai i ≤ mi . Perigrˆyte ìlec tic Abelianèc omˆdec tˆxhc 3240 kai 2004. 3. s.8. n ). i = 1.4. An oi analloÐwtoi parˆgontec eÐnai o p3 kai o p2 pìsec upoomˆdec tˆxhc p2 èqei h G? 5. 2.

dhlad  thc melèthc twn algebrik¸n dom¸n. “This letter. H ˆkrh tou n matoc pou od ghse ton Galois ston akatanìhto kai must rio. Gi autì to grˆmma. Oi omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc den èqoun kamiˆ mh-tetrimmènh gn sia upoomˆda kai kˆje Abelian  omˆda pou eÐnai apl  eÐnai mia kuklik  omˆda pou èqei tˆxh ènan pr¸to arijmì (giatÐ?). gia n = 4. H omˆda aut  lègetai s mera omˆda tou Galois tou poluwnÔmou f (x). to teleutaÐo brˆdu thc zw c tou (29 Maòou 1832). To jemelei¸dec èrgo tou Galois ousiastikˆ perilambˆnetai sto grˆmma pou èsteile autìc se èna fÐlo tou. Wc efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc apèdeixe ìti eÐnai adÔnaton na lujeÐ me rizikˆ h genik  exÐswsh thc morf c αn xn + αn−1 xn−1 + · · · + α0 = 0 ìtan n ≥ 5. gia thn epoq  ekeÐnh. 'Eqoume orÐsei tic kanonikèc upoomˆdec miac omˆdac G na eÐnai oi pur nec twn omomorfism¸n thc G.394 4. den èqei kanonikèc upoomˆdec ektìc apì thn tetrimmènh kai ton eautì thc. if judged by the novelty and profundity of ideas it contains. AxÐzei na tonisteÐ ìti o Abel kai o Galois qrhsimopoÐhsan katˆ ousiastikì trìpo tic mejìdouc pou  dh eÐqe anaptÔxei gia ton Ðdio skopì o Joseph-Louis Lagrange (1736-1813). ton Auguste Chevalier.9 Aplèc Omˆdec 'Opwc èqoume  dh anafèrei. 'Eqoume  dh sunant sei tètoiec omˆdec. Autì  tan èna apì ta kentrikìtera majhmatikˆ probl mata thn epoq  ekeÐnh kai eÐqe sqedìn tautìqrona lujeÐ apì ton Niels Kewrik Abel (18021829) me upologistikèc mejìdouc se antÐjesh me tic omadojewrhtikèc mejìdouc tou Galois. orismì thc omˆdac brÐsketai sth shmantik  anakˆluy  tou ìti h omˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n. o megˆloc majhmatikìc Hermann Weyl anafèrei sto biblÐo tou “Symmetry” [30] to ex c. To 1869 o Jordan uiojèthse ton ìro apl  omˆda gia mia omˆda metajèsewn pou den èqei mh-tetrimmènec gn siec kanonikèc upoomˆdec kai autìc o ìroc qrhsimopoieÐtai kai s mera gia mia opoiad pote omˆda pou èqei aut  thn idiìthta. oi opoÐec apetèlesan to xekÐnhma thc sÔgqronhc ˆlgebrac. . is perhaps the most substantial piece of writing in the whole literature of mankind” H basik  idèa tou Galois  tan h je¸rhsh miac eidik c omˆdac metajèsewn tou sunìlou twn riz¸n enìc anˆgwgou poluwnÔmou f (x) me rhtoÔc suntelestèc. h ènnoia thc omˆdac prwtoemfanÐsthke stic ergasÐec tou Evariste Galois (1811-1832). Sunep¸c h G eÐnai mia apl  omˆda an kai mìnon an kˆje mh-tetrimmènoc omomorfismìc thc eÐnai ènac monomorfismìc. Omˆdec 4.

tou opoÐou h o apìdeixh den eÐnai mèsa stouc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. dhlad  gia kˆje tètoia akoloujÐa upˆrqei kˆpoio k ètsi ¸ste Gk = {1}. kˆje peperasmènh omˆda eÐnai peperasmènou m kouc en¸ h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn den eÐnai (giatÐ?). ja prèpei na pˆroume mia omˆda phlÐko G/L1 h opoÐa na eÐnai apl  omˆda. IsqÔei ìmwc to ex c shmantikì apotèlesma twn Jordan kai H¨lder. j = 0. Sthn prohgoÔmenh diadikasÐa ja mporoÔsan antÐ gia tic upoomˆdec Li na eÐqan epilegeÐ ˆllec upoomˆdec Lj gia tic opoÐec na eÐqame thn akoloujÐa (∗∗) L0 = G L1 L2 ··· Lm Lm+1 = {1} sthn opoÐa ta phlÐka Lj /Lj+1 . JewroÔme ìlec tic omˆdec G gia tic opoÐec kˆje akoloujÐa upoomˆdwn thc G G1 G2 ··· Gk ··· eÐnai peperasmènh. An h G/K den eÐnai apl . Autì shmaÐnei ìti h L1 eÐnai mia gn sia kanonik  upoomˆda thc G h opoÐa den perièqetai gn sia se kamiˆ ˆllh gn sia kanonik  upoomˆda thc G.9.1 Je¸rhma. . Epanalambˆnontac thn Ðdia diadikasÐa gia thn omˆda L1 . na eÐnai aplèc omˆdec.9. S aut  thn perÐptwsh lème ìti h G eÐnai mia omˆda peperasmènou m kouc. . . na eÐnai aplèc omˆdec. An h G den eÐnai apl  kai K eÐnai mia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. m. Gia parˆdeigma. i = 0.4. 4. SuneqÐzontac m autì ton trìpo paÐrnoume mia peperasmènh akoloujÐa L0 = G L1 L2 ··· Ln Ln+1 = {1} (∗) upoomˆdwn Li thc G tètoiwn ¸ste oi omˆdec phlÐka Li /Li+1 . Autì exhgeÐtai wc ex c. . f c (∗) kai (∗∗) isqÔei m = n kai Li /Li+1 ∼ Lσ(j) /Lσ(j)+1 gia kˆpoia metˆjesh = σ ∈ Sn . pou èqei pur na thn K . g −→ gK . apì to je¸rhma thc antistoiqÐac upˆrqei gn sia kanonik  upoomˆda N thc G pou perièqei gn sia thn K . an h G eÐnai peperasmènou m kouc. . . SuneqÐzontac aut  th diadikasÐa. n. Aplèc Omˆdec 395 Apì autì to gegonìc ja mporoÔsame na fantastoÔme thn emfˆnish twn apl¸n omˆdwn metaxÔ twn ˆllwn omˆdwn ìpwc oi pr¸toi arijmoÐ emfanÐzontai metaxÔ twn fusik¸n arijm¸n. . mporoÔme na broÔme mia gn sia kanonik  upoomˆda L2 thc L1 tètoia ¸ste h L1 /L2 na eÐnai apl . Gia opoiesd pote dÔo akoloujÐec upoomˆdwn thc G thc mor- . . tìte jewroÔme thn omˆda phlÐko G/K apì thn opoÐa paÐrnoume ton epimorfismì G → G/K.

. s. Ln {1} Ln Gia parˆdeigma. ..< xp1 ···pt−1 > ∼ = = = Cpt . . .. Omˆdec Epomènwc gia mia omˆda G peperasmènou m kouc oi aplèc omˆdec phlÐka Li /Li+1 mazÐ me tic pollaplìthtec me tic opoÐec emfanÐzontai se mia akoloujÐa (∗) upoomˆdwn thc G apoteloÔn analloÐwta stoiqeÐa thc G. me thn opoÐa emfanÐzetai h Mi sthn akoloujÐa (∗). . . .. . = = < xp2 > / < xp1 p2 > ∼ G/ < xp1 > ∼ Cp1 = = . . . i = 1. tìte h akoloujÐa G =< x > < xp1 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1} eÐnai mia akoloujÐa thc morf c (∗)..396 4. An h G eÐnai peperasmènh kai M1 . Mia ˆllh akoloujÐa thc Ðdiac morf c eÐnai h G =< x > < xp2 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1}. . blèpoume ìti G/ < xp2 > ∼ < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . pi pr¸toi arijmoÐ. Oi antÐstoiqec aplèc omˆdec Li /Li+1 ed¸ eÐnai oi G/ < xp1 > ∼ Cp1 .. . . eÐnai h pollaplìthta. . an jewr soume thn kuklik  omˆda G = < x > tˆxhc n. Autì to deÐqnoume sqhmatikˆ wc ex c G G/L1 L1 L1 /L2 L2 L2 /L3 L3 . . < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . · | Ms |ms ìpou mi . . Ms eÐnai oi anˆ dÔo mh-isìmorfec aplèc omˆdec Li /Li+1 pou emfanÐzontai sthn en lìgw akoloujÐa (∗) tìte eÔkola prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange ìti h tˆxh thc G eÐnai Ðsh me | G | = | M1 |m1 · | M2 |m2 · . . ìpou n = p1 p2 · · · pt . M2 . SugkrÐnontˆc thn me thn prohgoÔmenh.

Tìte.3 Parat rhsh. mporoÔme na upojèsoume ìti n ≥ 4. Autì mac dÐnei kai mia ˆllh apìdeixh thc monadikìthtac thc anˆlushc tou n se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. me to “Cole Prize” sta majhmatikˆ. Allˆ (α γ β) = (α β γ)2 ∈ K kai (α β)(γ δ)K( (α β)(γ δ) )−1 = K .15 ta 1 kai 2 me α kai β antÐstoiqa blèpoume ìti ìloi oi 3-kukloi (α β δ) parˆgoun thn An kai ˆra K = An . an δ = α. Apìdeixh. . . 4. β . β. den upˆrqei kamiˆ upoomˆda thc G. gia kˆje δ = α. prokÔptei ˆme5 Gia thn ergasÐa aut  oi Feit kai Thompson brabeÔjhkan to 1965.9. Burnside. Qrhsimopoi¸ntac thn parapˆnw Prìtash. en¸ to 1970 aponem jhke ston Thompson to Fields Medal. Me ˆlla lìgia.4. Aplèc Omˆdec 397 kai ìla ta ˆlla phlÐka sumpÐptoun. afoÔ (α β)(γ δ) ∈ An . To 1963 oi majhmatikoÐ Feit kai Thompson apèdeixan ìti an mia mh-Abelian  omˆda èqei peritt  tˆxh aut  den eÐnai apl . Allˆ. k − 1. To apotèlesma autì kai kurÐwc h teqnik  pou qrhsimopoieÐtai gia thn apìdeix  tou od ghsan telikˆ sth lÔsh tou probl matoc thc taxinìmhshc twn apl¸n omˆdwn. eÐnai fanerì ìti oi aplèc omˆdec paÐzoun shmantikìtato rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn. 1.2 Prìtash. antikajist¸ntac sto Je¸rhma 4. dhlad  ìti oi omˆdec phlÐka pou prokÔptoun apì mia o akoloujÐa upoomˆdwn thc G thc morf c (∗) eÐnai anexˆrthtec apì thn akoloujÐa kai exart¸ntai mìno apì thn Ðdia thn G. 4. . to megalÔtero brabeÐo pou aponèmetai kˆje tèssera qrìnia sta majhmatikˆ. h omˆda phlÐko Li /Li+1 eÐnai apl  Abelian  kai ˆra tˆxhc p. tìte K = An . ìpou p pr¸toc.4. èqoume ( (α β)(γ δ) )(α γ β)( (α β)(γ δ) )−1 = (α β)(γ δ)(α γ β)(γ δ)(α β) = (α β δ). . 'Estw (α β γ) ∈ K . An K eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc An pou perièqei ènan 3-kuklo. . sa to apotèlesma tou ParadeÐgmatoc pou akoloujeÐ thn Parat rhshc 4. Apì autˆ pou anafèrjhkan.27.9. (1 3 2)}. Autì akrib¸c anafèrei to Je¸rhma 4.1 twn Jordan kai H¨lder.9. i = 0. .5 Autì to apotèlesma to eÐqe eikˆsei to 1900 ènac apì touc jemeliwtèc thc JewrÐac Omˆdwn o W. (1 2 3).4. γ .9. EpÐshc to ìti kˆje fusikìc arijmìc analÔetai se ginìmeno pr¸twn arijm¸n prokÔptei apì to gegonìc ìti gia thn kuklik  omˆda Cn tˆxhc n mporoÔme na jewr soume mia akoloujÐa upoomˆdwn L0 = Cn > L1 > L2 > · · · > Lk = {1} ètsi ¸ste metaxÔ thc Li kai thc Li+1 . Apì thn epoq  tou Jordan kai kurÐwc ton 20o ai¸na polloÐ korufaÐoi majhmatikoÐ asqol jhkan me to prìblhma thc taxinìmhshc twn peperasmènwn apl¸n omˆdwn. Kaj¸c A1 = A2 = {1} kai A3 = {1. Sunep¸c o n ja prèpei na eÐnai ginìmeno dunˆmewn pr¸twn arijm¸n. Sunep¸c (α β δ) ∈ K .

mporoÔme na jewr soume metaxÔ twn mh-tautotik¸n metajèsewn pou an koun sthn K mia metˆjesh σ tètoia ¸ste to pl joc twn sumbìlwn pou den mènoun stajerˆ kˆtw apì thn σ na eÐnai to elˆqisto dunatì. EÐnai fanerì ìti h K4 eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc S4 . 4. Autì eÐnai ˆtopo. 3.398 4. Tìte ìmwc ja èqoume σ = σ −1 σ ∈ K kai σ = i. 'Estw n ≥ 5. Qrhsimopoi¸ntac to AxÐwma tou ElaqÐstou. Kaj¸c ìmwc h σ af nei stajerˆ ta sÔmbola α1 kai α2 . h S4 perièqei mìno dÔo kanonikèc mh-tetrimmènec upoomˆdec: thn A4 kai thn upoomˆda K4 = { 1. opìte apì thn prohgoÔmenh prìtash ja prèpei K = An . (1 2)(3 4).9. Gia kˆje n = 4. PerÐptwsh 1h. 4.4 Je¸rhma (Galois). PerÐptwsh 2h. Ja deÐxoume ìti h K perièqei ènan 3-kuklo. . h An eÐnai apl  omˆda. èpetai ìti aut  af nei stajerˆ perissìtera sÔmbola apì ìsa af nei h σ . Apìdeixh. AfoÔ h σ eÐnai ˆrtia ja prèpei m ≥ 3. i = 1. Upojètoume ìti m > 3 kai diakrÐnoume dÔo peript¸seic. Upojètoume ìti K eÐnai mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc An . 'Estw m autì to pl joc. Kaj¸c èqoume K ja prèpei h metˆjesh An . èstw σ = (α1 α2 α3 · · · ) · · · . afoÔ afenìc mia tètoia upoomˆda ja  tan kanonik  kai afetèrou ja perieÐqe ènan 3-kuklo kaj¸c h A4 èqei 8 3-kÔklouc. (1 3)(2 4). H èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn perièqei toulˆqiston ènan kÔklo pou den eÐnai antimetˆjesh. H σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo antimetajèsewn σ = (α1 α2 )(α3 α4 ) · · · . afoÔ σ = σ . h A4 den mporeÐ na èqei kamiˆ gn sia upoomˆda tˆxhc 6. 'Estw α5 èna sÔmbolo diˆforo twn αi . σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 )(α4 α5 ) · · · na eÐnai stoiqeÐo thc K . (1 4)(2 3) } tou Klein. 2. Gia thn perÐptwsh n = 4. Allˆ to mìno sÔmbolo pou den mènei stajerì apì th σ kai mènei stajerì apì th σ eÐnai Ðswc to α5 . EpÐshc eÐnai fanerì ìti h A3 eÐnai apl  omˆda kai ìti eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc S3 . Omˆdec Prˆgmati. Epiplèon gia n = 3 kai n ≥ 5 h An eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc Sn .

ìpou σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 α4 · · · ) · · · . h2 ∈ H upˆrqoun . tìte K ∩ Hj = Hj gia kˆje j kai ˆra K = H . 2 An K H . dhlad  h upoomˆda Hn thc Gn eÐnai isìmorfh me thn An . An K ∩ An = {1}. ja prèpei na eÐnai K = An   K = Sn . tìte gia kˆje j isqÔei K ∩ Hj Hj kai ˆra apì to prohgoÔmeno je¸rhma gia j ≥ 5 K ∩ Hj = Hj   { i }. 2 'Estw K = { i. tìte.9. èqoume σ = σ −1 σ ∈ K . èstw ta α4 kai α5 .9. en¸ h σ af nei stajerì to sÔmbolo α1 pou den to af nei stajerì h σ . upˆrqoun toulˆqiston dÔo ˆlla sÔmbola. Kaj¸c h K eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . m > n } eÐnai isìmorfh me thn Sn kai Gn < Gn+1 . dhlad  An ⊆ K . Tìte h ˆpeirh ènwsh H= ∞ deÐktec i1 . i=1 Hi eÐnai mia upoomˆda thc G. h upoomˆda Gn = {σ ∈ G | σ(m) = m gia kˆje m ∈ N.4. JewroÔme t¸ra mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda K thc Sn . Gia kˆje n ∈ N. H tom  K ∩ An eÐnai kanonik  upoomˆda thc An kai ˆra. JewroÔme th summetrik  omˆda SN ìlwn twn metajèsewn epÐ twn fusik¸n arijm¸n. 'Estw G h upoomˆda thc SN ìlwn twn metajèsewn pou af noun mìno peperasmèno pl joc sÔmbola mhstajerˆ. 4. ja prèpei na isqÔei ρτ ρ−1 = τ gia kˆje ρ ∈ Sn . i2 }. sÔmfwna me ta prohgoÔmena. epeid  | Sn : An | = 2. Tìte ìmwc eÐnai τ ∈ Z(Sn ) = {i}. ta opoÐa h σ den af nei stajerˆ. prèpei K ∩ An = An   {1}. mènoun stajerˆ kai apì th σ . 'Eqoume de G = ∞ n=1 Gn . mporoÔme na kata- skeuˆsoume mia ˆpeirh apl  omˆda wc ex c. ja prèpei | K | = 2. opìte gia j = max{ i1 . n! epeid  | K An | = | K | | An | = | K | ≤ n! kai | K | = 1. h2 ∈ Hi2 . Aplèc Omˆdec 399 Kaj¸c h σ eÐnai ˆrtia kai den af nei stajerˆ m > 3 sÔmbola. T¸ra èstw Hn . Apì to gegonìc ìti h An eÐnai apl . An K ∩ Hj = { i } gia kˆje j . Autì eÐnai kai pˆli ˆtopo. IsqÔei de | G : H | = 2 (giatÐ?).5 Parat rhsh. Tìte. KleÐnoume aut  thn parˆgrafo me mia genÐkeush tou jewr matoc tou Cayley mèsw thc opoÐac mporoÔme na exetˆzoume an mia omˆda eÐnai apl    ìqi. gia n > 1. i2 tètoioi ¸ste h1 ∈ Hi1 . h monadik  upoomˆda thc Gn pou èqei deÐkth 2 sthn Gn . An K ∩ Hj = Hj = { i } gia kˆpoio j . afoÔ H = ∅ kai gia h1 . tìte K = { i }. EÐnai fanerì ìti ìla ta sÔmbola pou mènoun stajerˆ kˆtw apì th σ . An K ∩ An = An . τ }. Hi1 ≤ Hj kai Hi2 ≤ Hj kai ˆra h1 h−1 ∈ Hj . tìte.

upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou perièqetai sthn H tètoia ¸ste o δH diaireÐ ton deÐkth | G : K | = δK kai o δK diaireÐ to δH !. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc G pou èqei peperasmèno deÐkth | G : H | = δH . Tìte.11).9. èqoume K = { g ∈ G | τg = i } = { g ∈ G | τg (xH) = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | gxH = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gxH = H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gx ∈ H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | g ∈ xHx−1 gia ìla ta x ∈ G } = x∈G xHx−1 .7. kaj¸c τg1 g2 (xH) = g1 g2 xH = τg1 ( τg2 (xH) ) = τg1 τg2 (xH) . y ∈ g∈G gHg −1 = K gia kˆje y ∈ N kai ˆra N ≤ K . 'Etsi èqoume thn antistoiqÐa ρH : G −→ S|G/H| . Epiplèon isqÔei τg1 g2 = τg1 τg2 . Sunep¸c o pur nac K perièqetai sthn H . tìte h G èqei mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda pou perièqetai sthn H kai ˆra h G den eÐnai apl . Tìte.10. Prˆgmati. JewroÔme ton prohgoÔmeno omomorfismì ρH . Gia ton pur na K = ker ρH . Tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei thn metˆjesh τg epÐ tou G/H me xH −→ gxH .6 Epiplèon autìc o pur nac perièqei kˆje kanonik  upoomˆda thc G pou perièqetai sthn H . Dhlad  h ρH eÐnai ènac omomorfismìc. apì to Je¸rhma thc AntistoiqÐac 4. Autì shmaÐnei ìti gia kˆje g ∈ G kai y ∈ N isqÔei g −1 yg ∈ H . An h G eÐnai peperasmènh kai h tˆxh thc | G | den diaireÐ to δH ! gia mia gn sia upoomˆda H thc G. . Apìdeixh. 4. h eikìna ρH (G) eÐnai isìmorfh me thn G/K 6 Shmei¸noume ed¸ ìti gia H = {1} paÐrnoume to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4. èstw N G me N ≤ H . gia ton pur na K tou opoÐou èqoume | G/K | = | G/K : H/K | | H/K | ìpou | G/K : H/K | = | G : H | = δH . Omˆdec 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G kai G/H to aristerì sÔnolo phlÐko.6 Je¸rhma. apì to Je¸rhma 4. EpÐshc.5. g −→ τg h opoÐa eÐnai profan¸c mia apeikìnish.400 4.12.7.

| G | ). 'Estw h = 1 èna stoiqeÐo thc G kai H = h .9. Tìte ghg −1 = hk . ja eÐnai hk −1 = 1 kai ˆra k p ≡ 1 mod p. Tìte.7 Pìrisma. Kaj¸c to phlÐko G/H eÐnai kuklik  omˆda. h H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G.d. Sunep¸c h G den eÐnai apl . 'Ara δK = p = δH . gia kˆpoio k me 1 ≤ k < p. pou diaireÐ thn tˆxh thc G.d. g2 ∈ G me g1 = g i hj kai g2 = g t hk . afoÔ h ρH (G) eÐnai upoomˆda thc S|G/H| . An h G èqei mia upoomˆda H pou èqei deÐkth p tìte h H eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G.k. tìte ja èqoume g1 g2 = g i hj g t hk = g t hk g i hj = g2 g1 . | G |) = p. 'Ara h G èqei mia tetrimmènh kanonik  upoomˆda. Prˆgmati. Allˆ epeid  o p eÐnai o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc | G |. Allˆ o deÐkthc δK diaireÐ kai thn tˆxh | G | thc G. Tìte. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. T¸ra.9. ja prèpei k = 1 (giatÐ?).(p!.(p!.4.9 .8 ParadeÐgmata. 'Estw g ∈ G. ton pur na K thc ρH . mporoÔme g 2 hg −2 = ghk g −1 = ghg −1 k = hk p k = hk 2 kai epagwgikˆ èqoume ìti h = g p hg −p = hk . h G èqei p + 1 mh-tetrimmènec upoomˆdec h kˆje mia tˆxhc p (giatÐ?). an g1 . Apì autì prokÔptei ìti 4. Epeid  K ≤ H ja prèpei telikˆ na eÐnai K = H. Qrhsimopoi¸ntac to prohgoÔmeno Je¸rhma. Aplèc Omˆdec 401 kai ˆra h tˆxh | G/K | = | G : K | = δK diaireÐ thn tˆxh δH ! = | S|G/H| |. Autì shmaÐnei ìti to h metatÐjetai me to g kai epeid  to g eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo thc G to h metatÐjetai me ìla ta stoiqeÐa thc G. 4. Epeid  to p2 den diaireÐ to p! = | G : H |!. eÐnai Abelian . H upìjesh ìti h tˆxh | G | thc G den diaireÐ to δH !. pou perièqetai sthn H . 'Etsi. na deÐxoume ìti kˆje omˆda G tˆxhc p2 . Sunep¸c o δK ja diaireÐ ton m. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou o deÐkthc thc δK diaireÐ to p! = | G : H |!.9. upojètoume ìti h G eÐnai peperasmènh kai ìti H G.k. ja prèpei m. Sunep¸c. shmaÐnei ìti o omomorfismìc ρH den mporeÐ na eÐnai ènac monomorfismìc diìti diaforetikˆ h eikìna ρH (G) ja  tan isìmorfh me thn G kai ja èprepe h tˆxh | G | na diairoÔse thn tˆxh δH ! thc S|G/H| . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc Apìdeixh. upˆrqei g ∈ G ¸ste G/H = gH . arkeÐ na jewr soume thn perÐptwsh katˆ thn opoÐa ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc èqoun tˆxh p. p Ask seic 4.

'Estw G mia omˆda tˆxhc 143. EpÐshc jewroÔme thn upoomˆda H= α β 0 γ | α. αγ = 0 xHx−1 x∈G a) DeÐxte ìti | H |= 12 kai ìti K = b) DeÐxte ìti G/K ∼ S4 . DeÐxte ìti an G eÐnai mia apl  peperasmènh omˆda kai H mia upoomˆda thc pou èqei deÐkth èna pr¸to arijmì p. = Upìdeixh: Qrhsimopoi ste ton omomorfismì φ : G → S|G:H| . γ ∈ Z3 . 4. . Omˆdec 1. opìte | G | = 48. = 2. Upìdeixh: An eÐqe. 3.402 4. afoÔ G/K ∼ φ(G) ≤ S|G:H| . tìte o p eÐnai o megalÔteroc pr¸toc pou diaireÐ thn tˆxh | G | thc G kai o p2 den diaireÐ thn | G |. DeÐxte ìti h G den eÐnai apl . Upojètoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 11. DeÐxte ìti mia ˆpeirh apl  omˆda G den mporeÐ na èqei mia upoomˆda H peperasmènou deÐkth. 'Estw K to kèntro Z(G). JewroÔme thn omˆda G = GL2 (Z3 ). opìte | K |= 2. ja up rqe ènac omomorfismìc φ : G → S|G:H| me pur na mia mh-tetrimmènh upoomˆda K . β.

.

404 4. Omˆdec .

5 Drˆseic Omˆdwn H spoudaiìthta thc jewrÐac omˆdwn. Mèsw aut c thc je¸rhshc mporeÐ na melethjeÐ h dom  aut c kaj eaut c thc omˆdac. ènac apì autoÔc pou sunèdese to ìnomˆ tou me th JewrÐa Omˆdwn eÐnai o Felix Klein (1849-1925).3. 405 . MÐa apì tic shmantikèc efarmogèc thc ènnoiac thc “drˆshc” eÐnai h sÔntomh kai komy  apìdeixh tou Helmut Wielandt [31] twn jewrhmˆtwn tou Sylow. Metˆ ton Evariste Galois. thn ènnoia thc omˆdac kai tautìqrona thn qrhsimopoÐhse gia thn diereÔnhsh twn lÔsewn miac algebrik c exÐswshc. qrhsimopoi¸ntac tic omˆdec metasqhmatism¸n tou q¸rou oi opoÐoi af noun analloÐwtec orismènec gewmetrikèc idiìthtèc tou. ìpwc eÐdame. thn opoÐa s mera onomˆzoume “drˆsh” omˆdac pˆnw se q¸rouc kai genikìtera pˆnw se sÔnola. Autìc to 1872 sthn enarkt rio omilÐa wc kajhght c tou PanepisthmÐou Erlangen thc GermanÐac (gnwst c wc “Prìgramma Erlangen”) èkane thn taxinìmhsh twn diˆforwn tÔpwn “gewmetrÐac” mèsa se èna q¸ro. kai genikìtera twn majhmatik¸n. ìpwc aut  dÐnetai sthn parˆgrafo 5. Epiplèon mac parèqontai apotelesmatikˆ ergaleÐa gia th lÔsh sunduastik¸n problhmˆtwn. Se aut  thn teleutaÐa Enìthta tou biblÐou anaptÔssoume orismèna stoiqeÐa aut c thc jewrÐac. Oi perissìterec efarmogèc thc jewrÐac omˆdwn ekfrˆzontai mèsw aut c akrib¸c thc je¸rhshc tou Klein. upodhl¸netai apì tic dunatìthtec efarmog c thc se diˆforouc episthmonikoÔc klˆdouc. o opoÐoc ìrise.

Prˆgmati èqoume ϑ(g1 g2 ) =σg1 g2 = σg1 ◦ σg2 = ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ). 'Etsi oi idiìthtec a) kai b) grˆfontai 1 · x = x kai g1 · (g2 · x) = (g1 g2 ) · x antÐstoiqa. 5.1 OrismoÐ kai ParadeÐgmata 'Estw G mia omˆda kai X èna mh kenì sÔnolo. g ∈ G. pur nac thc drˆshc thc G pˆnw sto X . 'Otan mia omˆda G dra pˆnw sto sÔnolo X . g2 ∈ G kai x ∈ X . . tìte g −1 (g · x) = g −1 · (g · x )   (g −1 g) · x = (g −1 · g) · x . Epiplèon kˆje stoiqeÐo x ∈ X eÐnai eikìna tou stoiqeÐou g −1 · x. x) −→ δ(g. Prˆgmati. AntÐstrofa. kˆje omomorfismìc ϑ : G → SX orÐzei mia drˆsh thc G pˆnw sto X jètontac ϑ(g)(x) = g · x. Sun jwc thn eikìna δ(g. dhlad  1 · x = 1 · x kai sunep¸c x = x . eÐnai 1 − 1 kai epÐ. gia kˆje x ∈ X. sun jwc tic lème metasqhmatismoÔc tou X orizìmenouc apì ta stoiqeÐa thc G. kaj¸c tìte h ϑ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn tou opoÐou o pur nac onomˆzetai σg1 g2 (x) =(g1 g2 ) · x = g1 · (g2 · x) = g1 · σg2 (x) = σg1 (σg2 (x)) =(σg1 ◦ σg2 )(x). Ja lème ìti h G dra pˆnw sto X an èqoume mia apeikìnish δ : G × X −→ X. ϑ(g) = σg . tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish tou X ston eautì tou. gia kˆje g1 . gia kˆje x ∈ X kai g ∈ G. x) = x b) δ(g1 . x ∈ X. x) thn sumbolÐzoume me g · x. Dhlad  h apeikìnish σg eÐnai èna stoiqeÐo thc summetrik c omˆdac SX tou X . h apeikìnish σg : X −→ X.1 Parathr seic. Mia tètoia apeikìnish δ onomˆzetai drˆsh thc G pˆnw sto X . x)) = δ(g1 g2 . x).1. An t¸ra orÐsoume thn antistoiqÐa ϑ : G −→ SX . afoÔ an g · x = g · x . (g. σg (x) = g · x. Drˆseic Omˆdwn 5. a) δ(1. δ(g2 . x) tou stoiqeÐou (g. Tic apeikonÐseic σg . afoÔ (g1 g2 ) · x = ϑ(g1 g2 )(x) = (ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ))(x) = ϑ(g1 )(ϑ(g2 )(x)) = ϑ(g1 )(g2 · x) = g1 · (g2 · x) kai 1 · x = ϑ(1)(x) = 1X (x) = x.406 5. x) pou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec.

MporoÔme ìmwc na jewr soume thn D4 na dra pˆnw sto sÔnolo X = {δ1 . OrismoÐ kai ParadeÐgmata 407 5. To Ðdio isqÔei kai gia kˆje upoomˆda thc Dn .5. . (1 3 5)(2 4 6). ρ. EpÐshc.2 ParadeÐgmata. 'Estw V ènac mh mhdenikìc dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F. 'Opwc èqoume dei sthn Parˆgrafo 3. An jewroÔsame thn prosjetik  omˆda F+ tou F. 4. . afoÔ 0v = 0. . h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn tou V (ìpwc kai kˆje upoomˆda thc) dra me profan  trìpo pˆnw sto V . 3. eÐnai mia drˆsh thc pollaplasiastik c omˆdac F∗ tou F pˆnw sto sÔnolo V . v ∈ V . h tautotik  metˆjesh af nei stajerì kˆje stoiqeÐo tou X . Sunep¸c h Dn eÐnai ousiastikˆ mia upoomˆda thc Sn . gia kˆje x ∈ V .1. tìte T · x = T (x) = x. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 h opoÐa ìpwc eÐdame dra pˆnw stic korufèc enìc tetrag¸nou kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. Gia opoiad pote omˆda G kai opoiod pote sÔnolo X = ∅ orÐzoume th drˆsh g ·x = x. . δ2 } twn diagwnÐwn tou tetrag¸nou: .1. O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda {1} thc F∗ (giatÐ?). λ ∈ F. o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. 2. tìte h G dra profan¸c pˆnw sto X . An X = {1. Tìte h G mporeÐ na “anaparastajeД apì thn upoomˆda {i. ρ2 } ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 120◦ kai èstw X = {1. 2. Tìte to bajmwtì ginìmeno λv . 5. en¸ h sÔnjesh twn metajèsewn ikanopoieÐ thn idiìthta b) tou orismoÔ thc drˆshc. 3. Prˆgmati. h omˆda Dn dra epÐ tou X kai aut  h drˆsh dÐnei ènan monomorfismì thc Dn sthn Sn . n} kai G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. afoÔ an T eÐnai mia grammik  apeikìnish tou V . èstw G = {1. 1. Pˆli ed¸ o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. 6} oi korufèc enìc exag¸nou. Ed¸. O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai ìlh h omˆda G. 4.1. 5. Aut  onomˆzetai tetrimmènh drˆsh. an kai mìnon an T = 1V . (1 5 3)(2 6 4)} thc S6 . gia kˆje g ∈ G kai x ∈ X . 'Estw G h diedrik  omˆda Dn kai X to sÔnolo twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ n-gwnou. 2. 'Etsi. gia kˆje v ∈ V . tìte to bajmwtì ginìmeno den eÐnai mia drˆsh thc F+ pˆnw sto V .

7. x∈G Wc èna pr¸to apotèlesma. Kˆje omˆda G me tˆxh 2m.9) èqei pur na thn tom  xHx−1 . Opìte o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG eÐnai autìc akrib¸c pou jewr jhke sto je¸rhma tou Cayley 3. o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG/H (ton opoÐo jewr same sthn Parˆgrafo 4. Sthn pr¸th perÐptwsh o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda en¸ sth deÔterh eÐnai to kèntro Z(G) thc G (giatÐ?). (EÐnai drˆsh. 'Estw X = P(G) to dunamosÔnolo (sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn) thc omˆdac G. Drˆseic Omˆdwn q1 d 3 δ1   d   d   d   q dq d δ2   4 O pur nac aut c thc drˆshc den eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. to ex c. ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 90◦ kai αi h anˆklash wc proc th diag¸nio δi . An orÐsoume g · U = gU = {gu | u ∈ U} gia kˆje U ∈ X .1.4 'Enac ˆlloc trìpoc eÐnai an jèsoume g · x = gxg −1 . g. en¸ an jèsoume g · U = Ug = { ug | u ∈ U } tìte aut  den eÐnai drˆsh (an h omˆda den eÐnai Abelian ) afoÔ g1 · (g2 · U) = g1 · (Ug2 ) = Ug2 g1 = (g2 g1 ) · U . Ed¸. kaj¸c 1·x = x. 'Otan jèloume na melet soume th dom  miac omˆdac G sun jwc th jewroÔme na dra pˆnw ston eautì thc. 6. α1 . qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia thc drˆshc miac omˆdac. jètontac g · (xH) = (gx)H gia kˆje g ∈ G kai xH ∈ G/H . allˆ h upoomˆda {1. ρ2 . 8. OrÐzoume mia drˆsh thc G sto X . 5. dhlad  to sÔnolo X eÐnai h Ðdia h G. Aut  h drˆsh onomˆzetai drˆsh suzugÐac. α2 }. −1 −1 (g1 g2 ) · x = g1 g2 xg2 g1 = g1 · (g2 · x)). x ∈ G.5. 'Estw X = G/H to sÔnolo twn arister¸n klˆsewn miac upoomˆdac H miac omˆdac G.408 2 q 5. den eÐnai apl . apodeiknÔoume t¸ra. . ìpou o m > 1 eÐnai perittìc. 'Enac trìpoc drˆshc eÐnai an jèsoume g · x = gx (o pollaplasiasmìc thc G). g ∈ G tìte aut  eÐnai mia drˆsh pˆnw sto X .3 Prìtash.

Tìte. Kaj¸c g = 1. h σg eÐnai mia peritt  metˆjesh kai ˆra gia to prìshmì thc ja isqÔei π(σg ) = −1. . OrismoÐ kai ParadeÐgmata 409 Apìdeixh. o omomorfismìc π ◦ L : G → {1.p. 'Ara h metˆjesh σg ∈ SG den af nei kanèna stoiqeÐo thc G stajerì. 3. Sunep¸c to pl joc touc prèpei na eÐnai perittì (Ðso me m).k. isqÔei g · x = x gia kˆje x ∈ G. U) −→ gUg −1 eÐnai drˆsh. ja prèpei oi prohgoÔmenoi kÔkloi na eÐnai mìno antimetajèseic. Jewr¸ntac thn èkfrash thc σg se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. DeÐxte ìti h antistoiqÐa G × P(H) −→ P(H) (g. Prˆgma˙ ti. x ∈ G. afoÔ to pl joc twn sumbìlwn pou perilambˆnontai se autèc eÐnai 2m. g = g −1 kai g −1 ∈ G2 . Arqikˆ. opìte G = G1 ∪G2 . 'Etsi. eÐnai epÐ kai ˆra o pur nac tou èqei deÐkth 2. 'Estw X1 kai X2 dÔo sÔnola pˆnw sta opoÐa dra h Ðdia omˆda G. Ask seic 5. gia kˆje g ∈ G2 .1. tìte bèbaia o isqurismìc eÐnai profan c. Epeid  | G | = 2m = | G1 | + | G2 |. DeÐxte ìti gia kˆje dÔo shmeÐa P kai Q tou epÐpedou R2 upˆrqei A ∈ G tètoio ¸ste A(P ) = Q an kai mìnon an to P kai to Q eÐnai shmeÐa tou Ðdiou kÔklou x2 + y 2 = r2 gia kˆpoio r ≥ 0. ja prèpei | G1 | ≥ 2 kai ˆra upˆrqei g ∈ G me g 2 = 1 kai g = 1. g ∈ G). JewroÔme t¸ra th G na dra pˆnw ston eautì thc G me g · x = gx gia kˆje g. 2. ja prèpei to pl joc | G1 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G1 na eÐnai epÐshc ˆrtio. −1}. 'Estw G mia omˆda kai H mia kanonik  upoomˆda thc. ja deÐxoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2. èstw G1 = {g ∈ G | g 2 = 1} kai G2 = {g ∈ G | g 2 = 1}. 'Ara to pl joc | G2 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G2 eÐnai ˆrtio. Kaj¸c 1 ∈ G1 . blèpoume ìti autoÐ oi kÔkloi prèpei 2 na eÐnai ìloi antimetajèseic   1-kÔkloi afoÔ σg = i kai ˆra 2 =e. An G2 = ∅. 'Estw G = O2 (R).5.(twn mhk¸n twn kÔklwn). Kaj¸c ìmwc h σg den af nei kanèna stoiqeÐo stajerì. ìpou L : G → SG eÐnai o omomorfismìc pou orÐsthke sto je¸rhma tou Cayley (dhlad  L(g)(g ) = gg gia kˆje g. 'Etsi. Na orÐsete mia “fusiologik ” drˆsh thc G pˆnw sto sÔnolo X = X1 ∪ X2 .1 1. 'Estw ìti G2 = ∅. Upojètoume ìti X1 ∩ X2 = ∅.

y ∈ X . Sunep¸c. Sunep¸c dÔo stoiqeÐa x. Gi aut  th drˆsh. oi klˆseic suzugÐac èqoun  dh kajoristeÐ sthn Parˆgrafo 4.410 5.2 Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec JewroÔme mia omˆda G h opoÐa dra pˆnw se èna sÔnolo X . Me ˆlla lìgia. an jewr soume thn omˆda D4 na dra pˆnw stic korufèc 1. Gia thn omˆda GLn (C). Gia èna stoiqeÐo x ∈ X . . kaj¸c epÐshc kai stic efarmogèc thc JewrÐac Omˆdwn. Autì shmaÐnei ìti (g −1 g ) · y = x.2. oi klˆseic suzugÐac eÐnai gnwstèc apì th Grammik  'Algebra. to uposÔnolo Tx = {g · x | g ∈ G} tou X onomˆzetai troqiˆ tou stoiqeÐou x kˆtw apì th drˆsh thc G. Sunep¸c èqoume thn xènh ènwsh · X= x∈L Tx . 'Omoia prokÔptei ìti Ty ⊆ Tx . Prˆgmati. h troqiˆ enìc stoiqeÐou g ∈ G onomˆzetai klˆsh suzugÐac tou g kai sumbolÐzetai sun jwc me C (g) = {xgx−1 | x ∈ G}. g ∈ G. 'Etsi. EÐnai fanerì ìti X = x∈X Tx . ArkeÐ loipìn na deÐxoume ìti an x. an A eÐnai ènac n×n migadikìc pÐnakac me det A = 0. h ∈ H . h K eÐnai kanonik  an kai mìno an aut  eÐnai ènwsh klˆsewn suzugÐac. g ∈ G. tìte z = g · x = g · y gia kˆpoia g. EpÐshc eÐnai fanerì ìti mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai kanonik  an kai mìno an h klˆsh suzugÐac kˆje stoiqeÐou thc K eÐnai uposÔnolo thc K . ìpou L eÐnai èna uposÔnolo tou X pou perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje troqiˆ. Drˆseic Omˆdwn 5. Prˆgmati. tìte h klˆsh suzugÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc ìmoiouc me ton A pÐnakec. 'Etsi oi troqièc eÐnai oi klˆseic isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diamèrish tou X . opìte Tx = Ty . dhlad  x ∈ Ty kai ˆra Tx ⊆ Ty . tìte h troqiˆ T1 thc koruf c 1 eÐnai ìlo to sÔnolo X kai sunep¸c ìlec oi korufèc eÐnai isodÔnamec wc proc aut  th drˆsh. An H eÐnai mia upoomˆda miac omˆdac G kai orÐsoume th drˆsh thc H pˆnw sto sÔnolo G me h · g = gh−1 . 3. h C (A) kajorÐzetai apì th morf  Jordan tou A. èpetai ìti oi klˆseic suzugÐac paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth thc dom c miac omˆdac. T¸ra jewroÔme th drˆsh suzugÐac miac omˆdac G. Gia thn omˆda Sn . an z ∈ Tx ∩ Ty . tìte eÐnai fanerì ìti oi troqièc aut c thc drˆshc eÐnai oi aristerèc klˆseic mod H sth G. tìte h Tx ∩ Ty = ∅   Tx = Ty . y ∈ X eÐnai isodÔnama wc proc th drˆsh thc G an kai mìnon an x = g · y gia kˆpoio g ∈ G. 4 tou tetrag¸nou. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi troqièc twn stoiqeÐwn tou X apoteloÔn mia diamèrish tou X . Apì autèc tic epishmˆnseic. 2.

Tìte 5. . upˆrqei h arister  klˆsh gGx gia thn opoÐa ϑ(gGx ) = y . To parapˆnw Je¸rhma mporeÐ na jewrhjeÐ wc mia genÐ- keush tou Jewr matoc tou Lagrange. T¸ra gia èna y ∈ Tx .1.1 Je¸rhma. g1 . dhlad  to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G pou af noun stajerì to x kˆtw apì th dosmènh drˆsh. IsqÔei de to ex c basikì apotèlesma. 5.4.2.2 Parat rhsh. JewroÔme to sÔnolo G/Gx twn arister¸n klˆsewn mod Gx sthn G kai thn antistoiqÐa ϑ : G/Gx −→ Tx me ϑ(gGx ) −→ g · x.22 prokÔptei apì to 5. èqoume | G | = | Tx | | Gx | kai ˆra to pl joc twn stoiqeÐwn miac troqiˆc diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac. Upojètoume ìti mia omˆda G dra pˆnw se èna sÔnolo X kai | T x | = | G : Gx | IdiaÐtera. Tìte g1 · x = g2 · x −1 pou shmaÐnei g1 g2 ∈ Gx . gnwstì wc Je¸rhma twn troqi¸n.2.1. 'Estw g1 . Apomènei na deÐxoume ìti h ϑ eÐnai 1 − 1. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 411 H troqiˆ enìc stoiqeÐou x tou X èqei ˆmesh sqèsh me th legìmenh stajeropoioÔsa upoomˆda tou x thc G.2. g2 ∈ G me ϑ(g1 Gx ) = ϑ(g2 Gx ). dhlad  g1 · x = g2 x. g2 ∈ G tìte g1 g2 ∈ Gx kai ˆra −1 (g1 g2 ) · x = x. afoÔ an g1 Gx = g2 Gx . an h G eÐnai peperasmènh. Apìdeixh. Mia . H qrhsimìthta aut c thc exÐswshc ègkeitai sto gegonìc ìti kˆje prosjetèoc eÐnai diairèthc thc | G |. . . EÐnai profanèc ìti to Gx eÐnai mia upoomˆda thc G kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tom  Gx . Prˆgmati. Mia qr simh plhroforÐa pou mac dÐnoun oi klˆseic suzugÐac eÐnai ìti h tˆxh miac omˆdac G eÐnai to ˆjroisma twn tˆxewn twn klˆsewn suzugÐac thc: |G| = i | C (gi ) | ìpou g1 .to Je¸rhma 4. g2 .5. x∈X èstw Tx h troqiˆ enìc stoiqeÐou x. gk eÐnai stoiqeÐa thc G anˆ dÔo mh suzug  tètoia ¸ste gia kˆje g ∈ G upˆrqei i gia to opoÐo g ∈ C (gi ). ìpou g · x = y . dhlad  g1 Gx = g2 Gx .8.2. efarmìzontˆc to gia th drˆsh pou dÐnetai sto Parˆdeigma 5.2. Aut  orÐzetai wc to uposÔnolo Gx = {g ∈ G | g · x = x} thc G. . Aut  eÐnai −1 mia apeikìnish.

λ2 . tìte eÔkola prokÔptei ìti CG (g1 ) = xCG (g2 )x−1 . . λs ).3 Parˆdeigma. oi teleÐec antikajÐstantai apì ta sÔmbola 1. λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . oi kentropoioÔsec upoomˆdec suzug¸n stoiqeÐwn eÐnai suzugeÐc. . . parathroÔme ìti o pur nac thc drˆshc suzugÐac eÐnai to kèntro Z(G) = g∈G CG (g). oi metajèseic pou prokÔptoun den eÐnai ìlec diakekrimènec afoÔ oi αi i-kÔkloi mporoÔn na metatejoÔn metaxÔ touc qwrÐc na allˆxei h metˆjesh. g2 ∈ G eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa. n me n! trìpouc. 2. . . h σk èqei m koc λk . . α2 2-kÔklouc . . . .2. 'Etsi. 5. Me bˆsh to Je¸rhma 5. . 'Estw ìti o tÔpoc autìc eÐnai h diamèrish tou n (λ1 . EpÐshc ènac i-kÔkloc mporeÐ na grafeÐ me i diaforetikoÔc trìpouc qwrÐc na allˆxei h . An g1 . èstw g1 = xg2 x−1 . H stajeropoioÔsa upoomˆda enìc stoiqeÐou g ∈ G gia th drˆsh suzugÐac pˆnw sthn G sun jwc onomˆzetai kentropoioÔsa upoomˆda tou g kai sumbolÐzetai me CG (g). 2. Upojètoume ìti to pl joc twn σk pou èqoun m koc λk eÐnai αk . GnwrÐzoume ìti dÔo metajèseic eÐnai suzugeÐc an kai mìnon an eÐnai tou idÐou tÔpou. Ac upologÐsoume thn tˆxh thc kentropoioÔsac upoomˆdac miac metˆjeshc σ thc Sn . Drˆseic Omˆdwn pio eÔqrhsth morf  thc exÐswshc aut c prokÔptei an jewr soume to kèntro Z(G). αt !. λ1 + λ + · · · + λs = n.1. n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh me autì ton trìpo eÐnai α1 !α2 ! . autèc mporoÔn na parastajoÔn me to ex c sq ma t (•)(•) · · · (•) (••)(••) · · · (••) · · · · · · (• • • · · · •) α1 α2 αt Se autì to sq ma. . Allˆ.2. Me ˆlla lìgia. Sunep¸c to pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. . αt t-kÔklouc. . . èqoume | G | = | Z(G) | + i | C (gi ) | ìpou ta gi èqoun epilegeÐ apì klˆseic suzugÐac pou èqoun perissìtera tou enìc stoiqeÐa. Sunep¸c jèloume na broÔme to pl joc twn metajèsewn twn opoÐwn oi ekfrˆseic wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn perilambˆnoun α1 1-kÔklouc. Me ˆlla lìgia ìlec. . Autì shmaÐnei ìti an σ = σ1 σ2 · · · σs eÐnai h èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn (sumperilambˆnontac kai touc 1-kÔklouc). . to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G twn opoÐwn h klˆsh suzugÐac apoteleÐtai mìno apì èna stoiqeÐo.412 5. . arkeÐ na upologÐsoume to pl joc twn metajèsewn pou eÐnai suzugeÐc me th σ . EpÐshc. Aut  h exÐswsh lègetai exÐswsh klˆsewn thc G. .

oi tˆxeic twn kentropoious¸n upoomˆdwn dÐnetai ston epìmeno pÐnaka TÔpoc 1 1 1 1 1 1 1 2 1 4 2 3 5 metˆjeshc 1 1 1 1 2 3 2 Tˆxh kentropoioÔsac 15 · 5! = 5! 13 · 3! 21 · 1! = 12 12 · 2! 31 · 1! = 6 11 · 1! 22 · 2! = 8 11 · 1! 41 · 1! = 4 21 · 1! 31 · 1! = 6 51 · 1! = 5 Apì to Je¸rhma 5. . . 2. 'Ara h kentropoioÔsa upoomˆda kˆje tètoiac metˆjeshc èqei tˆxh 1α1 α1 !2α2 α2 ! . Epomènwc to sunolikì pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 413 metˆjesh.1 èqoume gia mia peperasmènh omˆda G. | CG (g) | |G| = i=1 |G| = |G| | CG (gi ) | k k i=1 1 | CG (gi ) | kai sunep¸c 1= i=1 1 | CG (gi ) | (∗) ìpou k eÐnai to pl joc twn klˆsewn suzugÐac. ja apodeÐxoume t¸ra ìti to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k akrib¸c klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. t t αt ! diaforetikèc metajèseic oi opoÐec eÐnai ìlec oi suzugeÐc metajèseic pou èqoun ton prohgoÔmeno tÔpo. . | C (g) | = 'Ara h exÐswsh klˆsewn gÐnetai k |G| . . tαt αt ! 'Ara an antikatast soume sto prohgoÔmeno sq ma tic teleÐec me ta sÔmbola 1. . ja pˆroume n! 1α1 α 1 !2α2 α α 2 ! . . . . n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh eÐnai 1α1 α1 !2α2 α2 ! . . . . ja qreiastoÔme to epìmeno apotèlesma.2.5. tαt αt ! Gia parˆdeigma. an n = 5. . Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh (∗).2. . Gia to lìgo autì. n. . 2. .

T¸ra apì ìlec tic akoloujÐec jetik¸n akeraÐwn lÔsewn (n1 . . Apìdeixh. nk−1 ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk−1 . opìte CG (g1 ) = G. to L mma isqÔei. Gia ìlec tic peperasmènec omˆdec G pou èqoun k klˆseic suzugÐac.2. . 1 Efarmìzoume epagwg  sto k . . diìti diaforetikˆ den upˆrqei kamiˆ tètoia akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn arijm¸n. .2. Epeir k d  t¸ra oi dunatèc epilogèc jetik¸n akèraiwn n me n ≤ eÐnai peperasmènou r pl jouc kai (qrhsimopoi¸ntac thn epagwgik  upìjesh) gia kˆje tètoia epilog  h exÐswsh r− 1 = n k−1 i=1 1 xi èqei peperasmèno pl joc akeraÐwn jetik¸n lÔsewn (n1 . Epiplèon. . (| CG (g2 ) |. Landau 1903). 5. nk ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk jewroÔme mia gia thn opoÐa to n1 eÐnai o megalÔteroc dunatìc akèraioc. èqoume | G | ≤ C(k). 'Estw k ∈ N − {0} kai r ∈ R. ton opoÐo sumbolÐzoume me C(k) (afoÔ exartˆtai apì to k ).4 L mma (E. . . Apìdeixh.5 Je¸rhma. Gia k = 1 kai r thc morf c β upˆrqei mÐa mìno akoloujÐa. An sto prohgoÔmeno L mma jèsoume r = 1 tìte mia lÔsh thc (∗∗) eÐnai h akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn (| G |). . upˆrqei ènac jetikìc akèraioc C(k) tètoioc ¸ste | G | ≤ C(k). MporoÔme na upojèsoume ìti r > 0. en¸ gia opoiod pote ˆllo r den upˆrqei kamÐa akoloujÐa. Drˆseic Omˆdwn to pl joc twn akolouji¸n (n1 . . . . nk ) jetik¸n akeraÐwn arijm¸n pou eÐnai lÔseic thc k 5. . n2 . . Tìte 1 xi r= i=1 (∗∗) eÐnai peperasmèno. JewroÔme ìti g1 = 1. 5. h (β).6 Pìrisma. To pl joc twn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. Tìte nk ≤ . . arkeÐ na deiqteÐ ìti isqÔei to L mma gia fjÐnousec akoloujÐec n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk .2. . k 'Estw ìti h n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk eÐnai mia zhtoÔmenh lÔsh. | CG (gk ) |).414 5. . 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou èqei k klˆseic suzugÐac. n2 . gia èna dedomèno k . . Tìte. n2 .

Apìdeixh. si = 0 ìpou psi eÐnai h tˆxh thc klˆshc suzugÐac C (gi ) me gi = 1. Tìte. twn klˆsewn suzugÐac eÐnai Ðso me thn tˆxh | G | thc G an kai mìnon an h G eÐnai Abelian . to kèntro Z(G) thc G den eÐnai tetrimmèno.2.5. Neumann kai H. kai ˆra Z(G) = pm .1. dhlad  | G | = λ(| G | −1) gia kˆpoio λ ∈ Z. mporoÔme na pˆroume to ex c  dh gnwstì apotèlesma.2. Allˆ gia n ∈ N.1 eÐnai h ex c. Autì eÐnai ˆtopo. EÐnai fanerì ìti gia mia peperasmènh omˆda G to pl joc 5. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 415 Apìdeixh. An h G èqei mìno mÐa klˆsh suzugÐac tìte fusikˆ aut  eÐnai h tetrimmènh omˆda.2.7 Parat rhsh.2. kˆje mia apì autèc eÐnai isìmorfh me mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. gia parˆdeigma. Neumann apèdeixan ìti upˆrqoun ˆpeirec to pl joc omˆdec oi opoÐec èqoun mìno dÔo klˆseic suzugÐac. 'Estw H. en¸ kˆje ˆpeirh omˆda thc opoÐac ìla ta stoiqeÐa ektìc tou 1 èqoun ˆpeirh tˆxh mporeÐ na emfuteuteÐ se mÐa apì autèc. tìte apì thn exÐswsh klˆsewn kai to Je¸rhma 5. Mia ˆllh shmantik  efarmog  tou Jewr matoc 5.2. 'Ara | G | ≥ 2(| G | −1). 'Ara prèpei m = 0. Kˆje tètoia omˆda èqei tˆxh mikrìterh   Ðsh apì C(k). Allˆ h tˆxh | Z(G) | tou kèntrou diaireÐ to pn . 5. |H ∩ K | . Tìte | HK | = |H | |K | .8 Je¸rhma.2. upˆrqoun peperasmènou pl jouc omˆdec tˆxhc n (afoÔ. 'Ena stoiqeÐo g ∈ G an kei sto kèntro Z(G) an kai mìnon an h klˆsh suzugÐac tou perièqei mìno èna stoiqeÐo (to Ðdio to g ). B.9 Pìrisma. To 1949 oi G. K dÔo peperasmènec upoomˆdec miac omˆdac G. Higman.H. opìte | G | ≤ 2 kai epeid  | G | = 1. An loipìn  tan m = 0.1. wc pìrisma tou Jewr matoc 5.2. apì to je¸rhma tou Cayley). 'Estw | G | = pn . λ ≥ 2.1 to | G | −1 ja diaireÐ thn | G |. Epiplèon. tìte h mia apì autèc èqei | G | −1 stoiqeÐa kai apì to Je¸rhma 5. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai n ≥ 1. Dhlad  h G eÐnai h kuklik  omˆda tˆxhc 2.2. dhlad  | Z(G) | = 1. èqoume | G | = 2. 5. An aut  perièqei dÔo klˆseic suzugÐac. ja eÐqame k p =1+ i=1 n psi .

'Ara. Apì autì sumperaÐnoume ìti: g∈G 5. tìte èqoume g∈G gUg −1 − 1 = (gUg −1 g∈G {1}) ≤ | G : NG (U) | (| U | −1). Opìte. Drˆseic Omˆdwn Apìdeixh. Sunep¸c. apì to Je¸rhma 5. apì thn prohgoÔmenh anisìthta prokÔptei ìti | G : U | ≤ 1 kai ˆra G = U . g ∈ G. Opìte. An h U perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac thc G. 'Ara | gUg −1 | −1 ≤ | G : U | (| U | −1) = | G | − | G : U | kai telikˆ gUg −1 ≤ 1+ | G | − | G : U | . Profan¸c èqoume HK = h∈H hK .1 èqoume | TK | = |H | | HK | = . tìte h ènwsh gUg −1 perièqei ìla ta stoiqeÐa thc G kai ˆra aut  h ènwsh ja prèpei na eÐnai Ðsh me th G. afoÔ | gUg −1 | = | U | gia kˆje g ∈ G. g ∈ G. H stajeropoioÔsa upoomˆda GU enìc uposunìlou U thc G sumbolÐzetai me NG (U) kai onomˆzetai kanonikopoioÔsa upoomˆda tou U . |H ∩ K | |K | Mia akìma qr simh efarmog  tou Jewr matoc 5.10 Prìtash. apì to Je¸rhma 5.2. prokÔptei an jewr soume mia omˆda G na dra pˆnw sto dunamosÔnolo thc X = P(G) wc ex c.416 5. afoÔ oi aristerèc klˆseic mod K pou perièqontai sthn troqiˆ TK eÐnai xènec anˆ dÔo kai kˆje mia perièqei | K | stoiqeÐa. Eidikˆ.2. prèpei | HK | = | K | | TK |.2. blèpoume ìti to sÔnolo HK eÐnai h ènwsh ekeÐnwn twn arister¸n klˆsewn mod K sth G pou eÐnai stoiqeÐa thc troqiˆc TK . An A eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac tìte h G parˆgetai apì to A. Kaj¸c hK = h · K . JewroÔme thn omˆda H na dra pˆnw sto sÔnolo X = {xK | x ∈ G} me h · xK = (hx)K . . Allˆ epÐshc h stajeropoioÔsa upoomˆda GK eÐnai profan¸c h tom  H ∩ K . Allˆ isqÔei | G : NG (U) | ≤ | G : U |.1. an U eÐnai mia upoomˆda miac peperasmènhc omˆdac G kai jewr soume thn ènwsh gUg −1 . u ∈ X. g · U = gUg −1 .2. o deÐkthc | G : NG (U) | eÐnai to pl joc twn diakekrimènwn uposunìlwn thc morf c gUg −1 .1.

'Estw G mia omˆda tˆxhc pn kai X èna sÔnolo pou to pl joc twn stoiqeÐwn tou den diaireÐtai me to p. . 'Estw G mia omˆda kai a.2 1. na brejeÐ h troqiˆ kai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou mhdenìc. AfoÔ deiqteÐ ìti h G dra pˆnw 0 1 sto X . G2 dÔo omˆdec. aut  ja prèpei na eÐnai ìlh h G. g. 'Estw G mia omˆda me 16 stoiqeÐa. DeÐxte ìti sthn G1 × G2 ta stoiqeÐa (a1 . 'Estw G = α β | α = 0. 3. Qrhsimopoi ste thn exÐswsh klˆsewn gia na breÐte ìlec tic peperasmènec omˆdec G gia tÐc opoÐec h kentropoioÔsa upoomˆda CG (g) kˆje stoiqeÐou g ∈ G \ {1} eÐnai h {1. ArkeÐ na jewr soume thn upoomˆda U pou parˆgetai apì to A.2. b2 ) eÐnai suzug  an kai mìnon an to a1 eÐnai suzugèc tou a2 kai to b1 eÐnai suzugèc tou b2 . h opoÐa dra se èna sÔnolo X me 31 stoiqeÐa. Poioc eÐnai o pur nac thc drˆshc? Gia kˆje dÔo pragmatikoÔc x1 . DeÐxte ìti upˆrqei èna toulˆqiston stoiqeÐo tou X pou paramènei stajerì kˆtw apì th drˆsh thc G. OrÐzoume g ·x = 0 1 α β αx + β . 'Estw G1 . Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 417 Apìdeixh. D¸ste èna parˆdeigma dÔo stoiqeÐwn se mia omˆda pou èqoun thn Ðdia tˆxh allˆ den eÐnai suzug . β ∈ R kai X = R. opìte sÔmfwna me ta prohgoÔmena. g −1 } (me thn perÐptwsh g = g −1 na mhn apokleÐetai). DeÐxte ìti upˆrqei stoiqeÐo tou X pou mènei stajerì kˆtw apo th drˆsh thc G. DeÐxte ìti dÔo suzug  stoiqeÐa se mia omˆda èqoun thn Ðdia tˆxh.5. b1 ) kai (a2 . b ∈ G dÔo suzug  stoiqeÐa. 2. 4. 7. gia g = kai x ∈ R. Upojètoume ìti h G dra sto X . 6. DeÐxte ìti an X eÐnai èna uposÔnolo miac omˆdac G pou perièqei ènan antiprìswpo apì kˆje klˆsh suzugÐac kai ta stoiqeÐa tou antimetatÐjentai tìte h G eÐnai Abelian . x2 upˆrqei g ∈ G ètsi ¸ste g · x1 = x2 ? 5. Ask seic 5. 8. Na deiqteÐ ìti oi kentropoioÔsec upoomˆdec twn a kai b eÐnai Ðsec an (toulˆqiston) mÐa apì autèc eÐnai kanonik . α.

16. Pìsec klˆseic suzugÐac upˆrqoun stic omˆdec S7 kai S8 ? 11. gia kˆje u ∈ H } eÐnai upoomˆda thc G kai mˆlista kanonik  upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac thc H . DeÐxte ìti o arijmìc twn stoiqeÐwn g ∈ G pou eÐnai tètoia ¸ste g x g −1 = y eÐnai Ðsoc me | CG (x) |. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x. . Epiplèon deÐxte ìti h omˆda phlÐko NG (H)/CG (H) eÐnai isìmorfh me mia upoomˆda thc omˆdac automorfism¸n thc H . Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh klˆsewn miac peperasmènhc omˆdac apodeÐxte ìti h omˆda èqei èna toulˆqiston stoiqeÐo g tˆxhc p ìpou p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc omˆdac (Je¸rhma tou Cauchy. 'Estw G mia omˆda me tˆxh n. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. ìpou G = G/[G. 10. Drˆseic Omˆdwn 9. g∈GLn ( ) C 15. An u eÐnai èna mh mhdenikì diˆnusma tou V kai H = {A ∈ GLn (F) : to diˆnusma u eÐnai idiodiˆnusma tou A}. y dÔo suzug  stoiqeÐa thc G. 13. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F me diˆstash n. tìte GLn (C) = gHg −1 . DeÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . upologÐste thn kentropoioÔsa upoomˆda CSn (τ ). An τ = (1 3)(2 4) ∈ Sn . DeÐxte ìti to CG ( H ) = { g ∈ G | gu = ug. DeÐxte ìti upˆrqei kanonik  upoomˆda N thc G me 1 = N = G. DeÐxte ìti | CG (x) | ≥ | G |. G]. 14. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x ∈ G. Upojètoume ìti o n eÐnai sqetikˆ pr¸toc me ton ϕ(n). tìte deÐxte ìti to sÔnolo H eÐnai upoomˆda thc G = GLn (F) kai ìti an F = C.418 5. 'Estw G mia peperasmènh mh kuklik  omˆda thc opoÐac kˆje gn sia upoomˆda eÐnai Abelian . gia kˆpoio n ≥ 4. blèpe epìmenh parˆgrafo). 12. 17.

. me bˆsh to Je¸rhma 5. 2. . . jètontac σ · U = {σ(u) | u ∈ U} gia kˆje σ ∈ Sn kai U ∈ Br . . . qrhsimopoi¸ntac drˆseic. r . .1 L mma. . . Ta Jewr mata tou Sylow 419 5. To antÐstrofo autoÔ tou jewr matoc den isqÔei. 2.3. n. . qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 5. ur } eÐnai dÔo stoiqeÐa tou Br . . . . Tìte | Br | = n! r!(n − r)! 5. . to opoÐo èqoume sunant sei kai sthn pr¸th Enìthta (blèpe Efarmog  1. . r }. To 1872 o Norbhgìc majhmatikìc L.1. . xèroume ìti h tˆxh kˆje upoomˆdac thc G diaireÐ thn tˆxh thc G. Sylow apèdeixe ìti an h tˆxh thc G eÐnai thc morf c pα m. tìte h G èqei mia upoomˆda tˆxhc pα . .2. Sunep¸c | GU | = r!(n − r)! kai epeid  to Br eÐnai h troqiˆ tou U èqoume. {1.1. n} pou to pl joc twn stoiqeÐwn touc eÐnai Ðso me r. . .1. tìte mporeÐ na mhn upˆrqei upoomˆda thc G pou na èqei tˆxh m. . . . | Br | = | Sn : GU | = n! = r!(n − r)! n . . σ(r) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic r! metajèseic twn 1.27). Gia parˆdeigma. . . . Autì to apotèlesma jewreÐtai wc to jemeli¸dec je¸rhma thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. .5. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. DÐnoume mia apìdeixh tou epìmenou L mmatoc.7). . . 'Ara h metˆjesh σ(1). Mia apl  apìdeixh autoÔ tou jewr matoc èqei dojeÐ apì ton Wielandt [31]. . tìte upˆrqei èna stoiqeÐo σ ∈ Sn . 'Estw Br to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn tou sunìlou A = ∼ Apìdeixh. ur } kai U2 = {u1 . . r kai h metˆjesh σ(r + 1).2. Apì to je¸rhma tou Lagrange. σ(2). . . σ(r) }. tètoio ¸ste σ·U1 = U2 . dhlad  an m eÐnai ènac diairèthc thc | G |. . Autì shmaÐnei ìti h troqiˆ enìc opoioud pote stoiqeÐou tou Br eÐnai ìlo to Br . . σ(2). σ(n) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic (n − r)! metajèseic twn r + 1.4.3 Ta Jewr mata tou Sylow 'Estw G mia peperasmènh omˆda. tìte h stajeropoioÔsa upoomˆda GU tou U eÐnai to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ= 1 2 ··· σ(1) σ(2) · · · r r+1 ··· σ(r) σ(r + 1) · · · n σ(n) ètsi ¸ste U = { σ(1). ParathroÔme ìti an U1 = {u1 . h omˆda A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma pou akoloujeÐ metˆ thn Parat rhsh 4.3. . dhlad  èqoume mìno mia troqiˆ gi aut  th drˆsh. . An jewr soume to sÔnolo U = { 1. OrÐzoume mia drˆsh thc summetrik c omˆdac SA = Sn sto Br .

Krat¸ntac to u stajerì kai jewr¸ntac to x na diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc Hi . An pα eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ pou diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac G. 5. Sunep¸c ìlec oi dunˆmeic tou p apaleÐfontai ektìc apì th dÔnamh pou diaireÐ to m . i = 1. Apìdeixh. pα Apìdeixh. 'Estw X1 . Apì tic (2) kai (3) èpetai ìti (3) | Xi | = pdi m ìpou di = α − αi . . . An Hi eÐnai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou Ui .1. Tìte h G dra pˆnw sto X me g · U = { gu | u ∈ U }. 2. αi ≤ α. tìte xu ∈ Ui afoÔ x · Ui = Ui . u ∈ Ui (fusikˆ ìlec autèc oi klˆseic mporeÐ na mhn eÐnai diˆforec metaxÔ touc). . paÐrnoume Hi u ⊆ Ui . . . 'Ara to Ui eÐnai h ènwsh ìlwn twn dexi¸n klˆsewn Hi u. Sunep¸c èqoume | Hi | = pαi . 'Eqoume s |X | = i=1 | Xi | . . i = 1. . . Drˆseic Omˆdwn 5. .2 L mma.420 5.3. (1) 'Estw ìti Xi eÐnai h troqiˆ tou uposunìlou Ui thc G pou èqei pα stoiqeÐa. . u ∈ Ui . 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn thc G pou èqoun tˆxh pα . 'Estw n = | G | = pα m. | Hi | (2) An u ∈ Ui kai x ∈ Hi . Autì deÐqnei ìti h tˆxh | Hi | thc Hi diaireÐ thn tˆxh | Ui | = pα . tìte. . Xs oi troqièc aut c thc drˆshc. s. 'Eqoume pα m pα = pα m(pα m − 1) · · · (pα m − i) · · · (pα m − pα + 1) pα (pα − 1) · · · (pα − i) · · · (pα − pα + 1) ParathroÔme ìti h mègisth dÔnamh tou p pou diaireÐ ton (pα m − i) eÐnai h Ðdia ìpwc aut  pou diaireÐ kai ton pα − i.3. s. tìte h G perièqei mia upoomˆda tˆxhc pα . Tìte | Ui | = ri | Hi |. .2. An p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ to fusikì arijmì m tìte o ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou pα m p pou diaireÐ kai ton . . X2 . apì to 5. èqoume ìti | Xi | = |G| .3 1o Je¸rhma tou Sylow. 'Estw ri to pl joc twn diˆforwn anˆ dÔo klˆsewn Hi u.

apì to L mma 5. dhlad  | Hi | = pα pou apodeiknÔei to zhtoÔmeno. Mia omˆda (peperasmènh   ˆpeirh) lègetai p-omˆda an kˆje stoiqeÐo thc èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. . Gi autì to i ja èqoume αi = α.6 Pìrisma. To sÔnolo ìlwn twn pr¸twn arijm¸n pou diairoÔn thn tˆxh 5.5. apì to 5. s.3.2. An  tan di > 0. . 2.3. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. Apì to Pìrisma 5.4. 2.3.” . 5.3. An p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc | G | miac peperasmènhc omˆdac G. .3. s. ètsi ¸ste di = 0. Autì prokÔptei apì to Je¸rhma tou Lagrange kai to Pìrisma 5. Apìdeixh.6 ja mporoÔse na diatupwjeÐ. Sunep¸c to Pìrisma 5. m aut  thn orologÐa wc ex c: “ Mia peperasmènh omˆda eÐnai mia p-omˆda an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p. tìte prèpei pi = p2 = · · · = ps = p. Ta Jewr mata tou Sylow EpÐshc. IdiaÐtera an pα eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh | G |.4 . tìte upˆrqei èna stoiqeÐo thc G pou èqei tˆxh p.3. tìte oi upoomˆdec thc G pou èqoun tˆxh pα lègontai p-upoomˆdec tou Sylow. gia ìla ta i = 1. Apìdeixh. . 5.3. 'Ara prèpei na upˆrqei kˆpoio i = 1. . . èqei tˆxh Ðsh me mia dÔnamh enìc pr¸tou p an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p. . h dÔnamh pt+1 den diaireÐ ton | X | = m(pd1 + · · · + pds ). .3.1 èqoume 421 |X | = pα m pα kai an pt eÐnai h megalÔterh dÔnamh pou diaireÐ ton m tìte. .5 Pìrisma. s upˆrqei toulˆqiston èna stoiqeÐo tou opoÐou h tˆxh eÐnai pi . . èpetai ìti gia kˆje i = 1. miac peperasmènhc omˆdac G eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n oi opoÐoi eÐnai tˆxeic stoiqeÐwn thc omˆdac. .3. . tìte h dÔnamh pt+1 ja diairoÔse ton | X | pou eÐnai ˆtopo. Allˆ an kˆje stoiqeÐo thc G èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.4 Pìrisma (Je¸rhma tou Cauchy). 'Estw | G | = pn1 · · · pns h anˆlush thc tˆxhc thc G se pr¸touc s 1 parˆgontec. Se mia peperasmènh omˆda G kˆje stoiqeÐo thc.

= N P ∩N 'Ara h tˆxh thc P N/N eÐnai mia dÔnamh tou p. H P eÐnai fusikˆ kanonik  upoomˆda thc NG (P ). Apìdeixh. Allˆ h tˆxh | P | thc P eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G.422 5. An P eÐnai mia p-upoomˆda Sylow kai N eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc peperasmènhc omˆdac G. 'Ara | P P | = | P | kai sunep¸c P = P .4. prokÔptei ìti |G : N | = |G : PN | |PN : N | sumperaÐnoume ìti h P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . Apìdeixh. Mia p-upoomˆda tou Sylow thc G eÐnai h mình p-upoomˆda tou Sylow thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (P ). tìte a) H upoomˆda P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . b) Apì to Pìrisma 4. Epeid  ìmwc | P N/N | = | P/P ∩ N |. h P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . èpetai ìti kai o deÐkthc | N : P ∩ N | eÐnai pr¸toc proc ton p. 5. Qrhsimopoi¸ntac pˆli to Pìrisma 4. Upojètoume ìti P eÐnai mia ˆllh p-upoomˆda tou Sylow thc NG (P ).3. . Sunep¸c.4.7 Prìtash. a) Apì to 2o Je¸rhma twn isomorfism¸n èqoume PN ∼ P . èqoume |PN : N | |N : P ∩ N | = |PN : P ∩ N | = |PN : P | |P : P ∩ N | . Apì to 2o Je¸rhma isomorfism¸n èqoume PP ∼ P .3.8 Prìtash. èqoume |G : P | = |G : PN | |PN : P | kai ˆra o p den diaireÐ to | G : P N |. Apì to Pìrisma 4.25. = P P ∩P Autì deÐqnei ìti h tˆxh | P P | thc P P eÐnai mia dÔnamh tou p. b) H tom  P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . Apì ton orismì twn p-upoomˆdwn tou Sylow.4.25. prokÔptei ìti | N : P ∩ N | = | P N : P |. h P eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p kai o deÐkthc thc P sthn G eÐnai pr¸toc proc ton p. Allˆ epeid  o deÐkthc | P N : P | diaireÐ to deÐkth | G : P | (pou eÐnai pr¸toc proc ton p).25. Drˆseic Omˆdwn 5.

Pr suzugeÐc metaxÔ touc. 'Ara. a) 'Olec oi p-upoomˆdec tou Sylow eÐnai . Sylow miac peperasmènhc omˆdac G. Ta Jewr mata tou Sylow 423 5. allˆ sÔmfwna me thn Prìtash 5.9 Pìrisma. An h G eÐnai Abelian  omˆda. 'Ara prèpei na eÐnai s = r. . Sunep¸c r = 1 + (ˆjroisma dunˆmewn tou p) kai ˆra p | r − 1 . t ≡ 0 mod p kai apì th drˆsh thc Ps+1 .3. . apì to Je¸rhma 5.1. gi aut  th drˆsh. dhlad  autì to pl joc prèpei na eÐnai mia dÔnamh tou p.5).10.3. P2 . i = 1. .10 2o Je¸rhma tou Sylow. eÐnai suzugeÐc.10. g ∈ P1 . . t ≡ 1 mod p pou eÐnai ˆtopo. . . .8 autì eÐnai ˆtopo. b) Kˆje upoomˆda thc G me tˆxh mia dÔnamh tou p eÐnai upoomˆda miac p-upoomˆdac tou Sylow. H P1 dra pˆnw sto sÔnolo {P1 . dra epÐ tou sunìlou {P1 . . . . .2. . Sunep¸c. . 'Estw t to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou eÐnai suzugeÐc me thn Ps+1 .3. Ps+t } dra t¸ra kai h P1 kai h Ps+1 . . . . . Me mia katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti oi pr¸tec P1 . 'Estw P1 . Prˆgmati. to apotèlesma autì to èqoume dei kai nwrÐtera (blèpe Pìrisma 4. . ja èqoume apì th drˆsh thc P1 . Ps+2 . .8. . mìno mia troqiˆ perièqei mìno èna stoiqeÐo kai aut  eÐnai to monosÔnolo {P1 }.3. . . P2 . 5. Me katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti autèc eÐnai oi Ps+1 . . . tìte p | r − 1 dhlad  r ≡ 1 mod p. . Ps } kai sunep¸c s ≡ 1 mod p. . . ìpwc akrib¸c sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. . H p-upoomˆda tou Sylow P1 . a) 'Estw ìti den eÐnai ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow P1 .5. Sto sÔnolo { Ps+1 .11 3o Je¸rhma tou Sylow. tìte h P1 ja  tan upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (Pi ) thc Pi . . .3. . Ps+t . suzugeÐc. r ( afoÔ h gPi g −1 eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow ). Pr ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow thc G. 3. 5. tìte aut  èqei mìno mia pupoomˆda tou Sylow (afoÔ NG (P ) = G).3. . . Fusikˆ. Pr } me drˆsh g · Pi = gPi g −1 .3. Apìdeixh. an up rqe i ∈ { 2. r } me gPi g −1 = Pi . gia kˆje g ∈ P1 . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. . Kˆtw apì aut  th drˆsh h mình p-upoomˆda pou mènei stajer  eÐnai h P1 . An r eÐnai to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Apìdeixh. . to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou perièqontai se mia troqiˆ diˆforh thc {P1 } prèpei na diaireÐ thn tˆxh | P1 | thc P1 . . Ps me s < r. 2. 'Ara.

èpetai ìti aut  h drˆsh èqei mìno mia troqiˆ.3. Epiplèon. i = 1. . gia kˆje x ∈ K . Pr } me x · Pi = xPi x−1 . 5. b)⇒g) Profanèc pˆli apì to 5. a) P G. g)⇒d) 'Estw ϑ ∈ Aut(G). Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai èstw P ∈ Sylp (G). g) Kˆje p-upoomˆda thc G perièqetai sthn P . . Tìte KPk = Pk K kai ˆra to sÔnolo Pk K eÐnai upoomˆda. H G dra me suzugÐa pˆnw sto sÔnolo SylP (G). oi opoÐec mìlic deÐxame ìti eÐnai suzugeÐc metaxÔ touc. èstw thn Pk .12 Pìrisma. afoÔ | Pk K | = | Pk | | K | / | Pk ∩ K |. Epeid  t¸ra Pk ⊆ Pk K kai h tˆxh | Pk | thc Pk eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. . Tìte | Sylp (G) | = | G : NG (P ) | . Drˆseic Omˆdwn b) 'Estw K mia p-upoomˆda thc G.3. Apì èdw kai sto ex c. . 5.3.25 paÐrnoume | G : P | = r | NG (P ) : P |.   xPk = Pk x.1. h opoÐa exantleÐ to sÔnolo Sylp (G). d)⇒a) Profanèc. Apìdeixh. a)⇒b) Profanèc apì to 5.12 èqoume r = | G : NG (P ) | kai apì to Pìrisma 4. apì to Je¸rhma 5. to zhtoÔmeno èpetai apì to Je¸rhma 5. . Kaj¸c h ϑ(P ) eÐnai mia p-upoomˆda apì thn upìjesh. Epeid  ìmwc r ≡ 1 mod p. gia kˆje x ∈ K . Dhlad  xPk x−1 = Pk . b) H P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow. .3.14 Pìrisma.3. H K dra sto sÔnolo {P1 .2. ja prèpei ϑ(P ) ⊆ P kai ˆra ϑ(P ) = P .11(a). 'Ara. h tˆxh thc Pk K eÐnai mÐa dÔnamh tou p. Epeid  h tˆxh thc K eÐnai mia dÔnamh tou p.11b).4. Pr } ìlwn twn p-upoomˆdwn tou Sylow thc omˆdac G. Tìte | ϑ(P ) | = | P |. Apìdeixh.3. toulˆqiston mia troqiˆ prèpei na apoteleÐtai mìno apì mia p-upoomˆda tou Sylow. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai P ∈ Sylp (G). 5. Apì to Je¸rhma 5.11. prèpei kˆje troqiˆ aut c thc drˆshc na èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. Apì to Pìrisma 5.2. x ∈ K .1. . .3. . r. . prèpei Pk = Pk K kai ˆra K ⊆ Pk .424 5. . Apìdeixh. ja sumbolÐzoume me Sylp (G) to sÔnolo {P1 . d) H P eÐnai qarakthristik  upoomˆda thc G.13 Pìrisma. dhlad  gia kˆje automorfismì ϑ thc G isqÔei ϑ(P ) = P . . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai r = | Sylp (G) |. Tìte o r diaireÐ ton deÐkth | G : P |. .

T¸ra upojètoume ìti o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. IsqÔei | Sylp (G) | ≡ 1 mod pe an pe ≤ | P : P ∩ S | gia ìlec tic P. twn opoÐwn to pl joc eÐnai | G : NG (H) |. tìte h NG (H) perièqei mia p-upoomˆda tou Sylow P pou perièqei thn H gn sia. 'Estw P ∈ Sylp (G). JewroÔme epÐshc thn H na dra me suzugÐa pˆnw s autì to sÔnolo.3. H troqiˆ thc S èqei tˆxh | P : NP (S) |. 'Estw {U1 }. H P dra pˆnw sto sÔnolo Sylp (G) me suzugÐa. Sunep¸c h troqiˆ tou S èqei tˆxh | P : P ∩ S |.3.3. An mia upoomˆda H thc G perièqei thn NG (P ).18 L mma.3. Apì to L mma 5.16 L mma. 'Eqoume dei.15 L mma.14. An H eÐnai mia p-upoomˆda thc G. Apìdeixh.3. Ta Jewr mata tou Sylow 425 5. Autì shmaÐnei ìti H ≤ NG (U1 ) kai epeid  H = U1 prèpei U1 NG (U1 ). 'Estw P ∈ Sylp (G). S ∈ Sylp (G) me P = S .5. Sunep¸c H NG (H). To zhtoÔmeno prokÔptei apì to Pìrisma 5. 5.3. dhlad  uU1 u−1 = U1 .16 èqoume ìti NP (S) ⊆ S kai ˆra NP (S) = P ∩ S . Qrhsimopoi¸ntac to l mma mporoÔme na deÐxoume t¸ra kˆti isqurìtero apì to Je¸rhma 5.3. upˆrqei h ∈ H ètsi ¸ste h−1 g −1 P gh = P . Tìte ìlec oi p-upoomˆdec thc NG (P ) eÐnai upoomˆdec thc P . o opoÐoc isoÔtai me to ˆjroisma twn tˆxewn twn troqi¸n. Epeid  o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. Apìdeixh. Apìdeixh. Apìdeixh. An o p den diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. afoÔ h H den eÐnai p-upoomˆda tou Sylow. Epeid  gHg −1 = H . ektìc thc troqiˆc thc P . 5. Mia troqiˆ aut c thc drˆshc eÐnai to monosÔnolo {H}.10. P ∈ Sylp (G). JewroÔme to sÔnolo ìlwn twn upoomˆdwn pou eÐnai suzugeÐc me thn H . sto Je¸rhma 5. tìte H NG (H).17 Pìrisma.10: 5. ìti ìlec oi troqièc aut c thc drˆshc.3. oi p-upoomˆdec tou Sylow P kai g −1 P g eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . prèpei na upˆrqoun kai ˆllec troqièc pou eÐnai monosÔnola. S ∈ Sylp (G). Apì to Je¸rhma 5. gia kˆje u ∈ H . 'Ara H NG (H) = g −1 NG (U1 )g .3. èqoun tˆxh mia jetik  dÔnamh tou p. Epomènwc gh ∈ NG (P ) kai ˆra gh ∈ H kai epeid  h ∈ H prokÔptei g ∈ H . tìte NG (H) = H . U1 = gHg −1 mia tètoia troqiˆ. Sunep¸c isqÔei NG (NG (P )) = NG (P ).3. h opoÐa den eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow. 'Estw g ∈ NG (H).11. kai kˆje troqiˆ èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. 'Estw S = P . .

prèpei s = 1   p. èpetai ìti q = p kai ˆra o r = p   p2 . 'Ara.3.426 5. èqoume ìti p | r − 1 kai ˆra (kaj¸c p > q > 1) prèpei r = 1. Sunep¸c h G eÐnai Abelian  ektìc an q | p − 1. 'Estw s = | Sylq (G) |. Oi p-upoomˆdec tou Sylow thc H eÐnai kai p-upoomˆdec tou Sylow thc G. An mia kanonik  upoomˆda H thc G perièqei mia p-upoomˆda Apìdeixh. ìpwc prohgoumènwc. G] ⊆ Q. tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik .13. 'Estw | G | = pq . èqoume xh−1 P (xh−1 )−1 = P . 5. apì to Je¸rhma 5. Drˆseic Omˆdwn tou Sylow P .22 Je¸rhma. MporeÐ na deiqteÐ ìti gia kˆje epilog  pr¸twn arijm¸n p kai q me q | p − 1 upˆrqei mia mh-Abelian  omˆda tˆxhc pq . An x ∈ G.21 Parat rhsh. Sunep¸c [G. meletoÔme t¸ra th dom  orismènwn omˆdwn. GnwrÐzoume epÐshc ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : Q | = p2 . ìpou Q eÐnai mia q -upoomˆda tou Sylow.3. 5. gnwrÐzoume ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : P | = q kai ˆra r = 1   q . paraleÐpetai.19 L mma. 'Estw r = | Sylp (G) | kai P ∈ Sylp (G).11 èpetai ìti upˆrqei h ∈ H tètoio ¸ste h−1 P h = x−1 P x. 5. An h G den eÐnai Abelian . Sunep¸c upˆrqei mìno mia p-upoomˆda tou Sylow. H omˆda G/P èqei tˆxh q kai ˆra eÐnai kuklik . GnwrÐzoume ìti | Sylq (G) | = | G : N (Q) | = r.3.3. dhlad  h G eÐnai Abelian . H kataskeu  miac tètoiac omˆdac. Apì to Je¸rhma 5. G] ⊂ P ∩ Q = 1. Apì to Pìrisma 5. dhlad  xh−1 ∈ NG (P ). An | Sylq (G) | = 1. ìpou p kai q pr¸toi arijmoÐ. Apìdeixh. 'Estw | G | = p2 q .10 èqoume ìti q | p − 1.3. Autì shmaÐnei ìti x = nh me h ∈ H kai n ∈ N (P ). Epeid  q | r − 1. Sunep¸c [G.3. tìte oi P kai x−1 P x eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . h P . tìte G = NG (P )H . An s = 1 kai Q eÐnai h q -upoomˆda tou Sylow. Apìdeixh. 5.3. pou fusikˆ eÐnai kanonik . q pr¸toi kai p > q .20 Je¸rhma. ja prèpei s = p kai apì to Je¸rhma 5. Tìte. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow. 'Etsi.10. h opoÐa eÐnai monadik  (wc proc isomorfismì). 'Etsi. tìte aut  eÐnai kanonik . an h G den eÐnai Abelian . 'Estw ìti | Sylq (G) | > 1. G] ⊆ P . Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow   mia kanonik  q -upoomˆda tou Sylow. 'Omwc h G/Q eÐnai kuklik  kai ˆra [G.3. ìpou p. tìte q | p − 1 kai h G èqei p akrib¸c q -upoomˆdec tou Sylow. . h opoÐa mporeÐ na gÐnei qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia twn hmieujèwn ginomènwn. Gia na deÐxoume pìso qr sima eÐnai ta jewr mata tou Sylow.

3.24 Parat rhsh. 5. . Epomènwc prèpei q = p+1. q = 3 kai | G | = 24.5. 'Estw | G | = p3 q . Sunep¸c èqoume p < q ≤ p+1. tìte Q1 ∩ Q2 = 1. to opoÐo ìmwc de ja apodeÐxoume se autì to biblÐo. Tèloc. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo afoÔ h upìjesh eÐnai | Sylp (G) | > 1. q pr¸toi. 'Ara r = p2   p3 . Prˆgmati ìmwc h S4 den èqei kamiˆ upoomˆda kanonik  tˆxhc 8   3 (giatÐ?). Q2 ∈ Sylq (G) me Q1 = Q2 . EpÐshc mporoÔme na upojèsoume ìti | Sylp (G) | > 1 kai ˆra | Sylp (G) | = q kai q ≡ 1 mod p. Prˆgmati.3. Tìte p2 ≡ 1 mod q . 'Opwc kai prohgoumènwc. Tìte | X | = | G | −(q − 1)p2 = p2 . Tìte eÐte h G Apìdeixh. Shmei¸noume ed¸ ìti ìlec oi omˆdec tˆxhc pα q β . an Q1 . afoÔ kˆje q -upoomˆda tou Sylow perièqei q − 1 tètoia stoiqeÐa.  3-upoomˆda tou Sylow den eÐnai kanonik . Q2 eÐnai dÔo q -upoomˆdec tou Sylow me Q1 = Q2 tìte Q1 ∩ Q2 = 1. Autì to apotèlesma eÐnai èna apì ta basikˆ jewr mata tou Burnside. ìpou P eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow. an Q1 . ìla ta stoiqeÐa tˆxhc q eÐnai p3 (q − 1). 'Estw ìti r = p2 . T¸ra èstw r = p3 . 5. 'Ara | Sylp (G) | = 1. Dhlad  prèpei p = 2 kai q = 3 (afoÔ to 2 kai to 3 eÐnai oi mìnoi diadoqikoÐ pr¸toi arijmoÐ). 'Ara q ≡ 1 mod p kai ètsi den mporoÔme na èqoume | Sylp (G) | = q . afoÔ o arijmìc | Sylp (G) | diaireÐ to deÐkth | G : P | = q . 'Ara to sÔnolo X ìlwn twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q eÐnai | X | = | G | −p3 (q − 1) = p3 . Ta Jewr mata tou Sylow 427 'Estw ìti r = p. An | Sylq (G) | = 1. 'Ara mia p-upoomˆda tou Sylow eÐnai ìlo to X . q pr¸toi arijmoÐ. | P | = p2 kai ˆra P = X . Epeid  upˆrqoun p3 q -upoomˆdec tou Sylow. Tìte upˆrqoun (q −1)p2 stoiqeÐa me tˆxh q . Metrˆme ta stoiqeÐa thc G pou èqoun tˆxh q . Tìte p ≡ 1 mod q kai ˆra p > q . ìpou p. Tìte P ⊆ X . dhlad  q | p2 −1. h omˆda G èqei (q −1)p2 stoiqeÐa tˆxhc q . dhlad  perièqoun kˆpoia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda ektìc an α = 1 kai β = 0   α = 0 kai β = 1. To parapˆnw je¸rhma de mac exasfalÐzei thn Ôparxh miac omˆdac tˆxhc 24. 'Estw P ∈ Sylp (G). Sunep¸c h P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow kai ˆra aut  eÐnai kanonik .3. tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . dhlad  upˆrqei mìno mia tètoia upoomˆda pou prèpei na eÐnai kanonik . 'Estw X to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q . Sunep¸c q > p kai den mporeÐ na isqÔei p ≡ 1 mod q . 'Estw ìti | Sylq (G) | = r > 1 kai ˆra p = q kai r = p   p2   p3 . Epeid  upˆrqoun p2 q -upoomˆdec tou Sylow pou h kˆje mia èqei q − 1 stoiqeÐa tˆxhc q . dhlad  | G | = 24. 'Ara to q | p+1   q | p − 1. gia thn opoÐa kamiˆ 2. ìpou p. èstw r = p2 . èqei mia kanonik  p   q -upoomˆda tou Sylow   p = 2.23 Je¸rhma. Epeid  ìmwc q > p to q p − 1 kai ˆra q | p + 1. den eÐnai aplèc. afoÔ kˆje mia apì autèc èqei tˆxh q .

25 Je¸rhma.3. tìte 1 + λq = p. . 'Estw | G | = pqr. An p ≡ 1 mod q tìte h P Q eÐnai kuklik  sÔmfwna me to Je¸rhma 5. dhlad  P G. 'Ara 1 + kp = 1. Drˆseic Omˆdwn èqei mia kanonik  upoomˆda tˆxhc p. ìpou α > 0. èstw m h tˆxh tou.27 ParadeÐgmata.13 prokÔptei ìti 1 + kp | pqr. 'Ara ip ≡ 1 mod m. ìpou p > q > r pr¸toi arijmoÐ. Apì autì prokÔptei ìti upˆrqoun p(q − 1) stoiqeÐa tˆxhc q kai q(r − 1) stoiqeÐa tˆxhc r. g) H tˆxh | G | thc G diaireÐ to r!. 'Estw epÐshc P =< h >. Gia to g) èstw P ∈ Sylp (G). 1. Kaj¸c h G eÐnai apl .20 kai ˆra Q G (giatÐ?). an h G  tan apl  ja èprepe kˆpoioc arijmìc 1 + 5k na 5.13 kai 5. apì to Je¸rhma 4.000 = 26 · 56 .3.k. An to pl joc 1 + λq kai 1 + tr twn upoomˆdwn tˆxhc q kai r antÐstoiqa eÐnai megalÔtero tou 1. Allˆ | NG (P ) | = = p kai to g èqei tˆxh q   r pou 1 + kp eÐnai ˆtopo. Apìdeixh.7 ja prèpei P Q G. Epomènwc upˆrqoun qr(p − 1) stoiqeÐa tˆxhc p. b) r ≡ 1 mod p.6 sumperaÐnoume ìti h tˆxh | G | diaireÐ to r!.428 5. Prˆgmati.10 antÐstoiqa. Tìte. Upojètoume ìti | G | = pα m.9.d. Sunep¸c ènac apì touc arijmoÔc 1 + λq . m − 1) = 1 kai im−1 ≡ 1 mod m.3.3. Tìte h G den eÐnai apl . Q. 'Ara 1 + kp | qr kai sunep¸c 1 + kp = qr. m > 1 kai p m.9. Allˆ o m. An h G eÐnai apl .3.   pr kai 1 + tr ≥ q .3.3. q kai r antÐstoiqa kai S mia apì tic upoomˆdec Q kai R pou eÐnai kanonik . hgh−1 = g i kai p sunep¸c g = hp gh−p = g i . Ta a) kai b) eÐnai ta Jewr mata 5. apì to Pìrisma 5. ˆra i ≡ 1 mod m. 'Estw G mia omˆda me tˆxh | G | = 1. 'Estw ìti gia ton pr¸to p èqoume perissìterec apì mia upoomˆdec tou Sylow. |G| dhlad  g ∈ NG (P ). Apìdeixh. An epiplèon p ≡ 1 mod q tìte h G èqei kai mia kanonik  upoomˆda tˆxhc q . Sunep¸c hgh−1 = g   g −1 hg = h. tìte to pl joc r = | Sylp (G) | ikanopoieÐ tic ex c sunj kec: a) O r diaireÐ ton m. T¸ra èqoume | G : P Q | = r kai sÔmfwna me to Pìrisma 4. 'Estw P.12 èqoume r = | G : NG (P ) |.(p. Tìte. Telei¸noume aut  thn parˆgrafo efarmìzontac ta Jewr mata tou Sylow gia na apodeÐxoume èna je¸rhma to opoÐo anafèretai stic aplèc omˆdec. 1 + tr eÐnai Ðsoc me 1.26 Je¸rhma. Tìte h G 5.3. 'Etsi èqoume | G | ≥ qr(p − 1) + p(q − 1) + q(r − 1) + 1 = pqr − qr + pq − p + qr − q + 1 = pqr + (p − 1)(q − 1) > pqr pou eÐnai ˆtopo. Apì to Pìrisma 5.000. An to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc S . R Sylow upoomˆdec tˆxhc p. 5. Tìte èqoume 1 + kp p-upoomˆdec tou Sylow me k = 0.

Tìte h G den eÐnai apl . Ta Jewr mata tou Sylow 429 diairoÔse ton 26 .4.6 èpetai ìti P1 ∩ P2 P1 kai ìmoia P1 ∩ P2 P2 . 'Ara apì to Je¸rhma tou Lagrange prokÔptei ìti P1 .3. 'Eqoume loipìn treic dunatèc periptwseic: 1h PerÐptwsh. 'Ara o 24 · 53 diaireÐ thn tˆxh | H | thc H kai sunep¸c | G : H | ≤ 22 .17 upˆrqoun P1 . 'Ara rH = | Syl5 (H) | > 1. 'Estw ìti | G | = 45 = 5 · 32 .5.9. 3. Allˆ prèpei rH ≡ 1 mod 5 kai ˆra rH = 24 .6. P2 ∈ Syl5 (H).6 3)). Allˆ an κ2 ∈ K2 kai κ3 ∈ K3 . Prˆgmati. 'Ara apì to Pìrisma 5. Gia p = 5 paÐrnoume r = 16. Sunep¸c.9.22) ìti autèc oi omˆdec èqoun   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 4   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 3. gnwrÐzoume ìti h klˆsh suzugÐac tou stoiqeÐou σ = (1 2 · · · p) èqei (p − 1)! stoiqeÐa. 'Estw H = NG (P1 ∩ P2 ).26 den isqÔei. Prˆgmati. 'Ara | P1 : P1 ∩ P2 | = 5 kai epomènwc apì to Je¸rhma 4. 5. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc.3. EpÐshc. 3. H taxinìmhsh twn omˆdwn tˆxhc 12: 'Eqoume dei (Je¸rhma 5. Autì eÐnai ˆtopo sÔmfwna me to Je¸rhma 4.3. Allˆ kaneÐc apì autoÔc den eÐnai tètoioc ¸ste 26 · 56 | 1!   16! 2. 4. èstw ìti h G  tan apl . sumperaÐnoume ìti h K kai h H eÐnai kanonikèc upoomˆdec. Kˆje èna stoiqeÐo apì autˆ parˆgei mia kuklik  omˆda tˆxhc p. (Me ˆlla lìgia dÔo stoiqeÐa tˆxhc p sthn Sp eÐnai pˆnta suzug ). S aut  thn perÐptwsh ìmwc K2 ∩K3 = {1}. apì to Je¸rhma 5. tìte h summetrik  omˆda Sp èqei (p − 2)! p-upoomˆdec tou Sylow. Sunep¸c. Epeid  o rH diaireÐ ton | H : P1 | ja prèpei na diaireÐ ton 26 . èqoume H G. EpÐshc autèc eÐnai Abelianèc kai G = HK afoÔ H∩K = {e}.10 èpetai ìti (p − 2)! − 1 ≡ 0 mod p kai ˆra (p − 1)! + 1 ≡ 0 mod p. T¸ra èqoume hkh−1 k −1 = (hkh−1 )k −1 ∈ K kai h(kh−1 k −1 ) ∈ H kai ˆra hkh−1 k −1 = 1 gia h ∈ H kai k ∈ K . den upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc p pou den eÐnai suzugèc me to σ . P2 ∈ Syl5 (G) me P1 = P2 kai 52 > | P1 : P1 ∩ P2 |. 'Ara G = K2 K3 . 5.3. èstw K kai H mia 5-upoomˆda kai 3-upoomˆda tou Sylow antÐstoiqa. T¸ra èqoume P1 ≤ H kai P2 ≤ H .3. Sunep¸c o 24 diaireÐ thn tˆxh | H |. Tètoioc eÐnai o 1 kai o 1 + 3 · 5 mìno. kaj¸c h upoomˆda K2 ∩ K3 èqei tˆxh pou prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc K2 kai thc K3 . tìte κ2 (κ3 κ−1 κ−1 ) = 2 3 . Kaj¸c kanènac arijmìc thc morf c 1 + 5k kai 1 + 3k me k > 0 den eÐnai ènac apì touc diairètec 1. Tìte h omˆda G prèpei na eÐnai Abelian . 15 kai 45 tou 45. G = H × K . giatÐ an r = 1 tìte h sunj kh g) tou Jewr matoc 5. Allˆ 16 ≡ 1 mod 52 . Autì eÐnai to gnwstì Je¸rhma tou Wilson thc JewrÐac Arijm¸n (bl. Upˆrqei mìno mia kanonik  upoomˆda K2 tˆxhc 4 kai mìno mia kanonik  upoomˆda K3 tˆxhc 3. Prˆgmati. 9. 'Estw ìti | G | = 8000 = 26 · 53 . Efarmog  2. Epeid  h G eÐnai apl  kai P1 ∩ P2 > {e}.

βγ = (2 4 3). Aut  eÐnai tˆxhc 4 kai sunep¸c eÐnai isìmorfh me thn kuklik  omˆda C4 tˆxhc 4   me thn omˆda tou Klein C2 × C2 . èqoume G = K2 ∪ βK2 ∪ β 2 K2 . Klˆseic suzugÐac {(1)}. dhlad  βγ = αβ . βα. afoÔ kˆje = automorfismìc thc K2 ja stèlnei to x   ston eautì tou   sto x3 = x−1 . me G/K2 ∼ C3 . β 2 γ. β. 'Ara upˆrqoun 4 upoomˆdec tˆxhc 3. β = 1. α. β 2 αγ}. γβ = βαγ kai αγβ = βα. βα = (1 3 4). Allˆ an èna y ∈ G èqei tˆxh 3 (dhlad  eÐnai genn torac miac 3-upoomˆdac tou Sylow) tìte y ∈ K2 kai to y orÐzei ènan automorfismì (mèsw suzugÐac) thc K2 . Epeid  to 1 + 3t diaireÐ to 12 prèpei t = 1. (2 3 4)} . αγ = γα. afoÔ diaforetikˆ ja  tan tˆxhc 3. Sunep¸c s aut  thn perÐptwsh prèpei K2 ∼ C2 × C2 . Jètoume β −1 xβ = y ∈ K2 . γ. x4 = 1. An h K2  tan kuklik  èstw K2 = < x >. β 2 α. upˆrqei èna x ∈ K2 . (1 4 3). αγ. (1 4 2). Sunep¸c ja prèpei y x y −1 = x. αγ. tìte Aut(K2 ) ∼ C2 . Autìc / o automorfismìc prèpei na eÐnai o tautotikìc. β 2 γ. Dhlad  γβ = βαγ kai sunep¸c αγβ = βα. α. β 2 . β. αβ = βγ. γ. epeid  K2 ∩ K3 = {1}. 2h PerÐptwsh. αγ = (1 4)(2 3) β = (1 2 3). βαγ = (1 4 2) β 2 = (1 3 2). (1 3)(2 4). 'Estw ìti upˆrqei mìno mia upoomˆda tˆxhc 4 (pou eÐnai kanonik ) kai 1 + 3t me t = 0 upoomˆdec tˆxhc 3. 'Estw K3 mia opoiad pote 3-upoomˆda tou Sylow. γ = (1 3)(2 4). Mia tètoia omˆda prˆgmati upˆrqei kai eÐnai h A4 . β 2 γ = (1 2 4). β 2 α. EpÐshc to β −1 γβ ∈ K2 kai ˆra to β −1 γβ = αγ . Autì 2 shmaÐnei ìti h G eÐnai Abelian . Epeid  dÔo opoiad pote stoiqeÐa thc K2 diˆfora tou 1 kajorÐzoun pl rwc thn K2 . β 2 αγ}. {(1 3 2). mporoÔme na upojèsoume ìti x = α kai y = γ . Kaj¸c β −1 K2 β = K2 kai h G den eÐnai Abelian . (2 4 3)}. ta opoÐa pollaplasiˆzontai kˆtw apì touc periorismoÔc α2 = γ 2 = β 3 = 1. èqoume β −1 αβ = γ . β 2 α = (2 3 4). 'Etsi. α = (1 2)(3 4). βα. βαγ. β 2 αγ = (1 4 3). An = β ∈ K3 . Drˆseic Omˆdwn (κ2 κ3 κ−1 )κ3 ∈ K2 ∩ K3 = {1} afoÔ oi K2 kai K3 eÐnai kanonikèc. {(1 2)(3 4). = 'Ara G = {1. (1 4)(2 3)} {(1 2 3). en¸ h K2 den èqei tètoio automorfismì. βγ. 'Ara to xy èqei tˆxh 12 kai h G ja  tan kuklik . βγ. Ta stoiqeÐa thc A4 mporoÔn na grafoÔn: i = (1). (1 3 4). (1 2 4). Sunep¸c an upˆrqei mia omˆda G me 12 stoiqeÐa pou èqei tèsserec 3-upoomˆdec tou Sylow kai mia 2-upoomˆda tou Sylow aut  prèpei na perièqei ta stoiqeÐa {1. βαγ. β 2 . me β −1 xβ = x. 'Estw K2 h monadik  2-upoomˆda tou Sylow.430 5.

'Ara o pÐnakac pollaplasiasmoÔ ja upìkeitai stic sqèseic α4 = β 3 kai βα = αβ 2 . 'Estw K2 mia opoiad pote apì autèc. α2 β 2 .3. JewroÔme to βα. Epeid  | G/K3 | = 4 èqoume ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ α2 K3 ∪ α3 K3 . Upojètoume ìti upˆrqei mìno mia (kanonik ) upoomˆda K3 tˆxhc 3 kai perissìterec apì mia upoomˆdec tˆxhc 4. ìpou K3 = < β >.5. prèpei αi ∈ K3 . 3. α3 . 'Estw ìti K2 = < α >. α2 . / i = 1. (1 4)(2 3)}. α. H5 =< βγ >. H6 =< βγ >. α2 β. Kaj¸c K2 ∩ K3 = {1}. Diˆgramma Upoomˆdwn 431 A4 A4 H1 H2 H3 H4 H5 H6 H7 Z(A4 ) = {(1)} H1 =< α >. 2. Ta Jewr mata tou Sylow Kèntro thc A4 Z(A4 ) = { (1) }. H4 =< β >. αβ 2 } kai ˆra βα = αβ 2 (oi sqèseic βα = α kai βα = αβ den mporoÔn na isqÔoun). H7 =< βαγ > . αβ. αβ. α4 = 1. α3 β. 3h PerÐptwsh. H2 =< γ >. β. Upoomˆda metajet¸n: A4 = K2 = {(1). Epeid  to pl joc twn upoomˆdwn tˆxhc 4 eÐnai 1 + 2k . An jewr soume touc pÐnakec A= 0 i i 0 kai B = ω 0 0 ω2 . k = 0. α3 β 2 }. 'Ara βα ∈ {α. β 2 . H3 =< αγ >. 'Eqoume βα ∈ K3 α = αK3 . αβ 2 . 'Ara G = {1. (1 3)(2 4). (1 2)(3 4). to k prèpei na eÐnai Ðso me 1.

K3 = < β > kai K2 ∩ K3 = {1}. 'Ara G = {1. αγ}. i2 Klˆseic suzugÐac {1}. dhlad  ìti K2 = < α. Upoomˆda metajet¸n: G = K3 . K3 ⊃ G ˆra | G | = 3. α2 }. K2 = < αβ >. α2 β 2 }. Drˆseic Omˆdwn √ 1 3 me = −1 kai ω = − + i tìte eÔkola mporoÔme na diapist¸soume ìti 2 2 h omˆda pou parˆgetai apì touc pÐnakec A kai B eÐnai èna parˆdeigma miac tètoiac omˆdac. {α2 }. Diˆgramma Upoomˆdwn G <α> < αβ > < αβ 2 > < α2 β > Z(G) G {1} T¸ra upojètoume ìti h K2 eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . β. {α. αβ 2 . α. 3 = < αβ 2 >. afoÔ | G/K3 | = 4. 'Ara α−1 βα = β 2 . {α3 . 'Ara eÐnai h ènwsh suzug¸n klˆsewn kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 den an kei se mia tètoia. 'Ara upˆrqei mìno mia. γβ. {α2 β. 'Ara gia kˆpoio x ∈ K2 prèpei x−1 βx = β . 'Opwc prin. α3 β 2 }. γβ 2 . h < α2 β >. EÔkola prokÔptei ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ γK3 ∪ αγK3 . K2 = < α >. αβ. β 2 }.432 5. γ | α2 = γ 2 = (αγ)2 = 1 > = {1. H perÐptwsh x−1 βx = β den mporeÐ na isqÔei giatÐ h G ja  tan Abelian . αγβ. K2 Kˆje upoomˆda tˆxhc 6 eÐnai kanonik  (deÐktou 2). β 2 . αβ 2 }. γ. αγβ 2 }. γ. αγ. Epeid  K3 G. {β. αβ. α3 β. MporoÔme na upojèsoume ìti α−1 βα = β . . gia kˆje x ∈ K2 èqoume x−1 βx ∈ K3 . Kèntro thc G: Z(G) = {1. α. 2 Upˆrqoun treic kuklikèc upoomˆdec tˆxhc 4.

Shmei¸noume ìti metaxÔ twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 1000 upˆrqoun mìno 5 aplèc mh Abelianèc omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai 60. Wood [29] ). 168. βγ = γβ kai βα = αβ 2 . γβ. αγβ} me ton pollaplasiasmì na upìkeitai stic sqèseic α2 = γ 2 = 1. β. T 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 P 0 0 0 0 0 1 0 2 0 1 0 3 0 1 0 9 0 3 0 3 T 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 P 1 1 0 12 0 1 2 2 0 3 0 44 0 1 0 10 0 1 1 11 T 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 P 0 5 0 2 0 1 0 47 0 3 0 3 0 12 1 10 1 2 0 11 T 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 P 0 1 2 256 0 3 0 3 0 3 0 44 0 1 1 0 0 5 0 47 T 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 P 10 1 0 13 0 1 0 9 0 8 0 2 1 1 0 223 0 3 0 10 5. 'Etsi èqoume ìti G = {1. β 3 = 1. αβ 2 .5.28 Parat rhsh. Mia tètoia omˆda eÐnai h diedrik  D6 . EÔkola epÐshc prokÔptei ìti γ −1 βγ = β   β 2 . γβ 2 .V. αβ.D. α. Ta Jewr mata tou Sylow 433 Sunep¸c βα = αβ 2 . An eÐnai β tìte (αγ)−1 βαγ = β 2 kai antÐstrofa. β 2 .3. αγ. . αγβ. αγ = γα. Abelian¸n omˆdwn tˆxhc megalÔterhc tou 15 gÐnetai arketˆ pio dÔskolo kai autì mporeÐ na faneÐ apì ton pio kˆtw pÐnaka ston opoÐo dÐnoume to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 100. 'Estw loipìn ìti γ −1 βγ = β kai (αγ)−1 βαγ = β 2 . 'Opoio kai an isqÔei paÐrnoume isìmorfec omˆdec G. ( Blèpe A. Thomas and G. To prìblhma thc taxinìmhshc twn mh-isìmorfwn mh- Ed¸ T eÐnai h tˆxh miac omˆdac kai P to pl joc twn mh-isìmorfwn mh-Abelian¸n omˆdwn me tˆxh T.3. γ.

2. Ask seic 5. Hall kai J. n ≤ 6. G] eÐnai megalÔterh   Ðsh tou p2 . DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc 30 den eÐnai apl . Na brejoÔn oi Sylow p-upoomˆdec thc GL2 (Zp ) kai genikˆ thc GLn (Zp ). 4. Na deiqjeÐ ìti upˆrqei ènac omomorfismìc φ : G −→ Sn ìpou Sn eÐnai h summetrik  omˆda bajmoÔ n. 'Estw ìti mia peperasmènh omˆda G èqei n to pl joc p-upoomˆdec tou Sylow P1 . Drˆseic Omˆdwn 360. sumpÐptei me thn upoomˆda [G.434 5. 'Omoia. P2 . blèpe M. 9. DeÐxte ìti an | G | = 56 tìte h G den eÐnai apl . Senior [12]. 6.K. . mia omˆda tˆxhc 312 den eÐnai apl . 504 kai 600 kai oi dÔo apì autèc eÐnai h A5 kai h A6 . DeÐxte ìti to kèntro Z(G) miac mh-Abelian c omˆdac tˆxhc p3 . Prìsfata èqei brejeÐ to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 2000. 5. . Na brejeÐ o pur nac ker φ sunart sei twn kanonikopoious¸n upoomˆdwn NG (Pi ) twn Pi : a) Genikˆ b) An mia apì tic Sylow p-upoomˆdec eÐnai kanonik  sthn G. G] twn metajet¸n kai èqei tˆxh p. DeÐxte ìti upˆrqei mìno mia omˆda tˆxhc 33. 7. 'Estw G mia peperasmènh mh Abelian  p−omˆda.3 1. . Na kataskeuˆsete mia mh Abelian  omˆda tˆxhc 39 . ìpou p pr¸toc. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 7 upˆrqoun se mia apl  omˆda tˆxhc 168? 8. Gia tic omˆdec tˆxhc 2n . Pn . DeÐxte ìti h tˆxh thc omˆdac G/[G. . . 3. g) An G = A4 kai p = 3.

Ed¸ ja efarmìsoume aut  th mèjodo gia na aparijm soume to pl joc twn troqi¸n enìc peperasmènou sunìlou X kˆtw apì th drˆsh miac peperasmènhc omˆdac. v) ∈ S | u = α } S(·. opìte paÐrnoume san apotèlesma r |U | = s |V | . . Tìte N= ìpou F (g) = { x ∈ X | g · x = x }.5. JewroÔme to uposÔnolo S = { (g.1 Je¸rhma. Tìte èqoume | S(g. Akribèstera. ·) | = r gia kˆje α ∈ U kai | S(·.4.4 H AparÐjmhsh twn Troqi¸n Mia basik  mèjodoc thc Sunduastik c eÐnai na aparijm soume ta stoiqeÐa enìc peperasmènou sunìlou me dÔo diaforetikoÔc trìpouc kai metˆ na exis¸soume ta apotelèsmata pou brÐskoume. ·) = β∈V S(·. ·) | = β∈V | S(·. OrÐzoume S(α. x ∈ X } tou G × X . β) | = s. ·) = { (u. β) | . g ∈ G. β) opìte |S | = α∈U | S(α. To epìmeno apotèlesma ofeÐletai stouc Cauchy kai Frobenius allˆ èqei epikrat sei na onomˆzetai L mma tou Burnside. x) ∈ G × X | g · x = x. v) ∈ S | v = β }. x) | = | Gx | kai ˆra |S | = g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | . 1 |G| | F (g) | g∈G Apìdeixh.4. 5. β) = { (u. H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 435 5. Se pollèc peript¸seic sumbaÐnei na èqoume | S(α. O teleutaÐoc to qrhsimopoÐhse se probl mata thc jewrÐac omˆdwn. ·) | = | F (g) | kai | S(·. 'Estw N to pl joc twn troqi¸n thc drˆshc thc omˆdac G pˆnw sto X . gia kˆje β ∈ V . èstw U kai V dÔo peperasmèna sÔnola kai S ⊆ U × V . Tìte èqoume tic xènec en¸seic · · S= α∈U S(α.

dhlad  N= 1 |G| | F (g) | . thta g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | eÐnai o ex c. JewroÔme èna pÐnaka me | G | grammèc kai | X | st lec. Se kˆje gramm  antistoiqoÔme èna stoiqeÐo g thc G kai se kˆje st lh èna stoiqeÐo x tou X . Gia parˆdeigma. Opìte g −1 · ((g g) · xi ) = xi . Drˆseic Omˆdwn An x1 . èqoume ton parakˆtw pÐnaka gia thn perÐptwsh thc omˆdac S3 . Allˆ an x ∈ Txi . tìte N | F (g) | = g∈G i=1 x∈Txi | Gx | . An prosjèsoume tic monˆdec se kˆje gramm  tìte to ˆjroisma twn arijm¸n pou ja broÔme eÐnai akrib¸c to | F (g) |.2 Parat rhsh. 'Ara g −1 g g ∈ Gxi pou shmaÐnei ìti g ∈ gGxi g −1 . . h opoÐa dra sto sÔnolo X = {1.4. x) jèsh eÐnai 1   0 an g ∈ Gx (  isodÔnama an x ∈ F (g))   g ∈ Gx / antÐstoiqa.436 5. . 'Enac katˆllhloc trìpoc gia na katano soume thn isì- | Gx | pou eÐnai Ðso me to prohgoÔmeno ˆjroisma. 2. tìte gia g ∈ Gx èqoume (g g) · xi = x. gia kˆje g ∈ Gx . Ta stoiqeÐa tou X ta topojetoÔme katˆ m koc sthn epˆnw gramm  tou pÐnaka kai autˆ thc G ta topojetoÔme sthn arister  kˆjeth st lh tou pÐnaka. 3}: i (12) (13) (23) (123) (132) 1 1 0 0 1 0 0 2 2 1 0 1 0 0 0 2 3 1 1 0 0 0 0 2 3 1 1 1 0 0 6 = | Gx | = | F (g) | . xN ∈ X antiproswpeÔoun tic N troqièc. Kˆnontac to Ðdio gia tic st lec paÐrnoume to antÐstoiqo ˆjroisma g∈G x∈X 5. . dhlad  Gx ⊆ gGxi g −1 . Me ton Ðdio trìpo prokÔptei ìti gGxi g −1 ⊆ Gx kai ˆra Gx = gGxi g −1 . . Sunep¸c gia kˆje x ∈ Txi èqoume | Gx | = | gGxi g −1 | = | Gxi | kai ˆra N N | F (g) | = i=1 | Txi | · | Gxi | = i=1 |G| = N |G| . x2 . èstw g · xi = x. To stoiqeÐo tou pÐnaka pou antistoiqeÐ sthn (g.

JewroÔme thn omˆda summetrÐac S3 tou trig¸nou na dra pˆnw sto sÔnolo X ìlwn twn triˆdwn (α. jewroÔme to sÔnolo Xt = {1. . β. EpÐshc h S3 èqei tic klˆseic C (i) = { i }. Me ˆlla lìgia. . Ac broÔme to pl joc N ìlwn twn dunat¸n trìpwn topojèthshc twn pènte grammˆtwn tou sunìlou S = { A. g2 . To pl joc twn stoiqeÐwn tou X eÐnai = 3!7! 120 (giatÐ?). 5. | F ((12)) | = 20 (afoÔ h (12) af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa (α. èpetai ìti to pl joc twn troqi¸n aut c thc drˆshc eÐnai o akèraioc arijmìc 1 |G| | F (g) | g∈G ìpou F (g) = { f ∈ F | g ·f = f }.5.4. α. (23) } kai C ((123)) = {(123). gia kˆje x ∈ X kai kˆje k ∈ Z.4. x ∈ X. 3 tou trig¸nou ètsi ¸ste toulˆqiston dÔo grˆmmata se kˆje koruf  na eÐnai diaforetikˆ. γ) ìpou α. 2. C ((12)) = { (12). γ ∈ S kai dÔo toulˆqiston apì 10! autˆ eÐnai diakekrimèna. t} kai èstw F to sÔnolo twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt . EÐnai fanerì ìti eÐnai | F (i) | = 120. Dhlad  f (g k · x) = f (x). (13).4. ∆. Tìte h G dra pˆnw sto F me (gf )(x) = f (g −1 · x). Γ. 1. f ∈ F. 2. β)) kai | F (123) |= 0. 'Etsi èqoume N= 1 |G| s ki | F (gi ) | i=1 ìpou {g1 . . 2. . g ∈ G. Apì to je¸rhma tou Burnside (Je¸rhma 5. Allˆ g ·f = f shmaÐnei ìti f (g −1 ·x) = f (x). . 3. An t eÐnai ènac jetikìc akèraioc. . 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou dra pˆnw se èna peperasmèno sÔnolo X . gia kˆje x ∈ X .3 ParadeÐgmata.1). B. E } stic korufèc 1. β. . H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 437 Sto prohgoÔmeno je¸rhma o tÔpoc pou mac dÐnei to pl joc N twn troqi¸n mporeÐ na beltiwjeÐ apì thn parat rhsh ìti an g1 kai g2 eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa thc G tìte | F (g1 ) | = | F (g2 ) |. 6 2. 'Ara N = 1 (120 + 60 + 0) = 30. JewroÔme èna isìpleuro trÐgwno me korufèc 1. f ∈ F (g) an kai mìnon an h f eÐnai stajer  . gs } eÐnai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn twn klˆsewn suzugÐac thc G kai | C (gi ) |= ki . . (132) }.

An k(G) ≥ | G | /p. . JewroÔme epÐshc th drˆsh thc G sto sÔnolo X = G. 4. gia kˆje g ∈ G. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai k(G) to pl joc twn klˆsewn suzugÐac thc. Autì mac lèei ìti o arijmìc 1 |G| tα(g) eÐnai akèraioc gia kˆje jetikì akèraio arijmì t. tìte Z(G) = 1. g∈G 3. 'Estw G peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc | G |.438 5. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc diˆstashc n epÐ tou s¸matoc Zp kai G mia upoomˆda thc GLn ( Zp ) pou èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. deÐxte ìti k(G) = 1 |G| | CG (g) | . 1 p (t − t) ∈ Z. ac jewr soume mia kuklik  omˆda G tˆxhc p. Sunep¸c to pl joc | F (g) | eÐnai Ðso me to pl joc twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt pou eÐnai stajerèc stic troqièc thc g pˆnw sto X . tìte k(G) > | Z(G) | +1.4 1. tìte k(G) = p2 + p − 1. Gia parˆdeigma. ìpou p pr¸toc arijmìc. Autì to pl joc twn apeikonÐsewn eÐnai tα(g) ìpou α(g) eÐnai to pl joc twn troqi¸n thc g pˆnw sto X . 5. Autì eÐnai to mikrì Je¸rhma p Ask seic 5. Tìte. An G eÐnai mia mh Abelian  peperasmènh omˆda. gia kˆje akèraio t o arijmìc 1 |G| t g∈G α(g) 1 = p p−1 tα(g k=0 k) 1 1 = (tp + (p − 1)t) = (tp − t + pt) p p eÐnai epÐshc akèraioc kai ˆra tou Fermat. DeÐxte ìti upˆrqei èna mh mhdenikì diˆnusma u tou V tètoio ¸ste g u = u. DeÐxte ìti an h tˆxh miac mh-Abelian c omˆdac G eÐnai p3 gia kˆpoion pr¸to arijmì p. h opoÐa orÐzetai apì ton pollaplasiasmì thc G. 2. Drˆseic Omˆdwn apeikìnish epÐ twn troqi¸n thc kuklik c omˆdac < g > pˆnw sto X .

439 . y) an kei sto R kai diabˆzoume: ”To x sqetÐzetai me to y mèsw thc sqèshc R”. β) EÐnai summetrik . dhlad  x ∼ x gia kˆje x ∈ X . y. Sto sÔnolo X orÐzetai mia sqèsh wc ex c x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). An R ⊆ X × X eÐnai mÐa sqèsh ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì x R y gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (x. Orismìc 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an to shmeÐo x kai to shmeÐo y isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. 'Estw ϕ : X −→ Y mia apeikìnish pou eÐnai epÐ. dhlad  an gia x. dhlad  an gia x. ParadeÐgmata 1. tìte x ∼ z . MÐa sqèsh sto sÔnolo X eÐnai èna Mia sqèsh se èna sÔnolo X lègetai sqèsh isodunamÐac kai sumbolÐzetai (sunhj¸c) me ∼ an ikanopoieÐ tic akìloujec idiìthtec: α) EÐnai autopaj c. tìte y ∼ x. y ∈ X isqÔei x ∼ y . 3.Parart mata 6. 2. Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an o x kai o y èqoun gennhjeÐ katˆ th diˆrkeia tou idÐou ètouc. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn shmeÐwn enìc epipèdou.1 Sqèseic IsodunamÐac mh kenì uposÔnolo tou X × X . 'Estw X to sÔnolo ìlou tou plhjusmoÔ thc ghc. γ) EÐnai metabatik . z ∈ X isqÔei x ∼ y kai y ∼ z .

Gia kˆje x ∈ X orÐzetai to sÔnolo { y ∈ X | x ∼ y }. H apeikìnish aut  onomˆzetai “fusik ” apeikìnish apì to X sto X/ ∼. èstw T . apì ta prohgoÔmena èqoume ìti X = ˙ x∈T [x]. to opoÐo onomˆzetai klˆsh isodunamÐac tou x. Opìte. To sÔnolo ìlwn twn klˆsewn isodunamÐac enìc sunìlou X lègetai sÔnolo phlÐko kai sumbolÐzetai X/ ∼. H antistoiqÐa π : X −→ X/ ∼ me π(x) = [x] profan¸c orÐzei mia apeikìnish. α) Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou X . H teleutaÐa idiìthta eÐnai isodÔnamh me thn γ ) DÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai   eÐnai xènec metaxÔ touc. 'Opwc eÔkola mporoÔme na epalhjeÔsoume. Ja doÔme ìti isqÔei kai to antÐstrofo. Sto sÔnolo X orÐzoume mÐa sqèsh ∼ wc ex c x ∼ y an kai mìno an upˆrqei i ∈ I ètsi ¸ste x. Prˆgmati. h opoÐa eÐnai epÐ. afoÔ gia kˆje x ∈ X upˆrqei h klˆsh isodunamÐac [x] ètsi ¸ste x ∈ [x]. tìte x ∼ y kai z ∼ y . twn opoÐwn h ènwsh eÐnai ìlo to sÔnolo X . afoÔ x ∼ x. pou èqoun orisjeÐ sta prohgoÔmena paradeÐgmata. Prˆgmati. i ∈ I mia diamèrish enìc sunìlou X . Apì thn teleutaÐa idiìthta èqoume ìti to sÔnolo X eÐnai h diakekrimènh (xènh) ènwsh twn klˆsewn isodunamÐac tou. tìte sqhmatÐzoume èna sÔnolo. An apì kˆje klˆsh isodunamÐac pˆroume ènan antiprìswpo. γ) Gia dÔo stoiqeÐa x. y ∈ X isqÔei x ∼ y an kai mìno an [x] = [y]. gia tic klˆseic isodunamÐac isqÔoun oi ex c idiìthtec. opìte apì th summetrik  kai th metabatik  idiìthta èqoume x ∼ z . 'Estw ( Ai ). Mia diamèrish enìc sunìlou X eÐnai mia oikogèneia mh ken¸n uposunìlwn tou. 'Opwc eÐdame. Orismìc 'Estw ∼ mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo X .440 Parart mata Den eÐnai dÔskolo na epalhjeÔsoume ìti oi sqèseic. antipros¸pwn. mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo diamerÐzei to sÔnolo se klˆseic isodunamÐac oi opoÐec ikanopoioÔn tic parapˆnw idiìthtec a) g). gia kˆje x ∈ X èqoume x ∈ [x]. anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. an y ∈ [x] ∩ [z]. β) To sÔnolo X eÐnai Ðso me thn ènwsh twn klˆsewn isodÔnamÐac tou. Apì apì thn γ) èqoume tìte [x] = [z]. eÐnai sqèseic isodunamÐac. Mia klˆsh isodunamÐac (sun jwc) sumbolÐzetai me [x] (  Cx ) kai to x onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [x]. y ∈ Ai . .

ParathroÔme ìti oi antÐstrofec eikìnec ϕ−1 (y) twn stoiqeÐwn tou sunìlou Y eÐnai oi klˆseic isodunamÐac. tìte y ∼ x. Sto parˆdeigma 3 eÐqame jewr sei mia apeikìnish ϕ : X −→ Y pou  tan epÐ kai sto sÔnolo X eÐqame orÐsei mia sqèsh isodunamÐac x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). H antistoiqÐa ϕ : X/ ∼ −→ Y me ϕ(ϕ−1 (y)) = y ¯ ¯ orÐzei mia 1 . h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  diamèrish. h ϕ eÐnai h monadik  apeikìnish me ϕ ◦ π = ϕ. Sqèseic IsodunamÐac 441 Profan¸c x ∼ x kai an x ∼ y . 'Opwc epÐshc xekin¸ntac apì mia diamèrish enìc sunìlou lambˆnoume mia sqèsh isodunamÐac. upˆrqei mia èna proc èna antistoiqÐa metaxÔ twn sqèsewn isodunamÐac pou orÐzontai se èna sÔnolo X .6. Dhlad  to sÔnolo phlÐko eÐnai to X/ ∼ = { ϕ−1 (y) | y ∈ Y }. èqoume i = j . dhlad  x ∼ z . i ∈ I apoteleÐ diamèrish tou X . . me thn ènnoia pou perigrˆyame parapˆnw. EpÐshc an x ∼ y kai y ∼ z . thc opoÐac oi klˆseic isodunamÐac eÐnai ta mèlh thc diamèrishc. Epomènwc apodeÐxame ìti mia diamèrish orÐzei mia sqèsh isodunamÐac. Den eÐnai dÔskolo na doÔme ìti xekin¸ntac apì mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo lambˆnoume mia diamèris  tou.1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ tou sunìlou phlÐko X/ ∼ kai tou sunìlou Y . twn diamerÐsewn tic opoÐec dèqetai to X kai twn apeikonÐsewn apì to X epÐ enìc (tuqaÐou) sunìlou Y . dhlad  upˆrqoun i. ¯ ¯ Sunep¸c. Epiplèon. Dhlad  h sqèsh ∼ eÐnai sqèsh isodunamÐac. y ∈ Ai kai y. h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  sqèsh isodunamÐac. j ∈ I ètsi ¸ste x. tìte y ∈ Ai ∩ Aj kai epeid  to ( Ai ).1. z ∈ Aj . Epiplèon isqÔei [x] = Ai (giatÐ ?).

1). b. B dÔo mh kenˆ sÔnola. b) an kei sto X . MÐa antistoiqÐa apì to A sto B eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou A × B . ja grˆfoume a → b sth jèsh tou a → b. ParadeÐgmata 1) 'Estw A = {a. an X : A × A → A eÐnai mÐa prˆxh sto A. 1). a → 2. 1). c} kai B = {1. (c. 2}. Sunep¸c. An den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc. 2)} Y = {(b. (b. Orismìc 'Ena algebrikì sÔsthma eÐnai èna mh kenì sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. x) ∈ R≥0 × R|x ∈ R} eÐnai mÐa antistoiqÐa apì to sÔnolo R≥0 twn mh arnhtik¸n pragmatik¸n arijm¸n sto sÔnolo R twn pragmatik¸n arijm¸n.2 Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta Orismìc 'Estw A. (a. B dÔo mh kenˆ sÔnola. (b. 2) To sÔnolo X = {(x2 . 2) ∈ X dhlad  a → 1. H antistoiqÐa Y den eÐnai apeikìnish apì to A sto B afoÔ den upˆrqei zeÔgoc thc morf c (a. (c. Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja lègetai apeikìnish (  sunˆrthsh) an gia kˆje a ∈ A upˆrqei monadikì b ∈ B tètoio ¸ste a → b. (c. Y Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish apì to A × A sto A. b) → c. 2). 1). 2)} H antistoiqÐa X den eÐnai apeikìnish apì to A sto B giatÐ gia to stoiqeÐo X X a ∈ A èqoume dÔo zeÔgh (a. X An X ⊆ A × B eÐnai mÐa antistoiqÐa ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì X a → b gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (a. Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja sumbolÐzetai suqnˆ me X : A → B .442 Parart mata 6. 1). Orismìc 'Estw A. Dhlad  den upˆrqei i tètoio ¸ste a → i. 1)} Z = {(a. Ta parakˆtw sÔnola eÐnai antistoiqÐec apì to A sto B X = {(a. (a. 2). H antistoiqÐa aut  den eÐnai apeikìnish afoÔ. b) ∈ A × A upˆrqei monadikì c ∈ A tètoio ¸ste (a. gia parˆdeigma. 1 → 1 kai 1 → −1. i) pou na an kei sto Y . . tìte gia kˆje zeÔgoc (a. H antistoiqÐa Z eÐnai mia apeikìnish apì to A sto B .

orÐzoume to stoiqeÐo n epagwg  sto pl joc n twn paragìntwn. b. gia kˆje n. wc ex c: Gia n = 1 eÐnai en¸ gia n ≥ 1 orÐzoume n i=1 n+1 i=1 n ai ∈ A me ai = a1 . mia prosetairistik  prˆxh. (a1 a2 )(a3 a4 ). . . Kˆje stoiqeÐo tou A pou mporeÐ na sqhmatisteÐ apì ta a1 . n i=1 i=1 ai an+1 . . a3 . . QrhsimopoioÔme epagwg  ston m. an eÐnai Ðsa.2. . Tìte. b) → ab. Mia tètoia prˆxh onomˆzetai prosetairistik . . b) → ab. a1 ((a2 a3 )a4 ). An a1 . . 'Estw a1 . 'Estw . . a4 antistoiqoÔn ta ex c stoiqeÐa a1 (a2 (a3 a4 )). . b) → ab mÐa prˆxh sto sÔnolo A tètoia ¸ste (ab)c = a(bc) gia kˆje a. (a1 (a2 a3 ))a4 . . 'Estw A èna sÔno- lo efodiasmèno me mia prosetairistik  prˆxh A × A → A. an . . . . en¸ gia to epagwgikì b ma èqoume      n m+1 j=1 n m ai i=1  an+j  =  = i=1 ai n   ai  j=1 j=1 m anj  an+m+1   an+j  an+m+1 i=1 n+m = = k=1 ak k=1 n+m+1 an+m+1 ak . Je¸rhma (Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta). . . Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta 443 'Estw A × A → A. . (a. c ∈ A. (a. H perÐptwsh m = 1 eÐnai profan c. Ja deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sth diatetagmènh n-ˆda a1 . ((a1 a2 )a3 )a4 . L mma 'Estw A èna sÔnolo kai A × A → A. m ≥ 1 isqÔei Apìdeixh. . a2 . an (me th sugkekrimènh seirˆ) me thn parembol  parenjèsewn ja lème ìti antistoiqeÐ sth diatetagmènh n-ˆda a1 . ai m j=1 an+j = i=1 n+m k=1 ai = ak . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. . .6. Gia parˆdeigma. an n = 4 tìte sthn tetrˆda a1 . (a. an eÐnai stoiqeÐa tou A. a2 . .

Gia n = 3. . QrhsimopoioÔme epagwg  ston n. . .444 Parart mata a1 . . Tìte kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diatetagmènh n-ˆda eÐnai Ðso me to n Apìdeixh. . to d) eÐnai èna stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ se mÐa m-ˆda a1 . Autˆ eÐnai Ðsa. an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. gia kˆje m-ˆda me m < n. . n ≥ 3. . a2 . am (antÐstoiqa. . Epiplèon 3 i=1 ai . Kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn n-ˆda a1 . an ). . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m n−m i=1 ai = (a1 a2 )a3 . . . a1 (a2 a3 ). . . an eÐnai thc morf c cd. . a3 eÐnai ta (a1 a2 )a3 . ìpou to c (antÐstoiqa. 'Estw t¸ra n ≥ 4 kai èstw ìti to je¸rhma isqÔei c= i=1 ai kai d = j=1 n i=1 am+j . ìpou 1 < m < n. ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sthn triˆda a1 . Apì th sqèsh (1) èqoume ìti cd = ai . . se mÐa n − m-ˆda am+1 . . .

b2 . .) me cn = a0 bn + a1 bn−1 + · · · + an−1 b1 + an b0 gia kˆje n ∈ N. . a1 . 0R . 0R . tautÐzetai me to 0R kai to monadiaÐo stoiqeÐo tou tautÐzetai me to 1R .6.)(b0 . . . . . ìpou to 1R eurÐsketai sth jèsh n + 1. kˆje stoiqeÐo tou eÐnai thc morf c (a0 . . .)x0 + (a1 . . . a1 . 0R . . . (b0 .). .) =(a0 . . . . . . a1 . 0R . 0R .) =(a0 . . . 0R . .)(0R . . . Orismìc 'Ena stoiqeÐo (a0 . 1R . . . 0R . . b1 . .) eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn.)(0R . 0R .)(1R . . An (a0 . .) + (a1 . . .). 0R . .)xm . . Prˆgmati. . . . ìpou ai ∈ R gia kˆje i ∈ N.).). . b ∈ R.) + (b0 . . . am . . 0R . . dhlad  to (0R . am . . a2 . . . h apeikìnish pˆrqei m ∈ N me ak = 0 gia kˆje k > m. tìte me epagwg  sto n apodeiknÔetai eÔkola ìti xn = (0R . .). a1 + b1 .)x + · · · + (am . . . .) + (0R . 0R . a → (a. 0R . a1 . . . EÐnai fanerì ìti to ènac upodaktÔlioc tou RN . . Polu¸numa 445 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai RN to sÔnolo twn akolouji¸n (a0 . . . Prìtash To RN me tic parapˆnw prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to (1R . . . .) kai (a0 . . .) ∈ RN orÐzoume 6. . . am . . 'Etsi o R mporeÐ na jewrhjeÐ san upodaktÔlioc tou . Epiplèon. ParathroÔme ìti (a0 . . . 1R . 0R . Ja tautÐzoume èna a ∈ R me to antÐstoiqo polu¸numo (a. 0R . . . . b1 . Kˆtw apì aut n thn taÔtish. . . eÐnai f : R → . . . . . c1 . An jèsoume x = (0R . . 0R . . 0R .) tou RN onomˆzetai polu¸numo an u'Estw to sÔnolo twn poluwnÔmwn tou RN . 1R . . 1R . . . .3 Polu¸numa (a0 . . h f eÐnai 1 − 1. 0R . 0R . . . . . .) + · · · + (0R . 0R . . to mhdenikì stoiqeÐo tou . Apìdeixh. . .) = (a0 + b0 . 0R .) + · · · + (am . en¸ isqÔei f (a + b) = f (a) + f (b) kai f (ab) = f (a)f (b) gia kˆje a.3. Oi epalhjeÔseic twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai eÔkolec kai af nontai san ˆskhsh. . . . . . a1 . . 0R . a2 . . . b1 . . 0R . a1 . . 0R .) = (c0 .) =(a0 . a1 . a2 . . . .). a1 . . . . . 0R .) gia kˆje n ∈ N. 0R . ). . . . . . 0R . 0R . . Apì ton orismì. . . 0R .

. O daktÔlioc sumbolÐzetai me R[x]. . . bn ∈ R tìte gia kˆje i = 0. . m èqoume aj = 0R . m ≥ n kai a0 . . èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . . • An a0 + a1 x + · · · + am xm = b0 + b1 x + · · · + bn xn me m. . . . .2). .446 Parart mata 'Ara. . . . kˆtw apì thn taÔtish pou anafèrame prin. . . . . g. .   f. b0 . m. . . n èqoume ai = bi kai gia kˆje j = n + 1.). tìte ai = 0R gia kˆje i = 0. . . . . 1. . Tìte upˆrqei daktÔ- • Kˆje stoiqeÐo tou èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm .. . . SunoyÐzontac. 0R . 1. Je¸rhma 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. a1 . Epiplèon eÐnai fanerì ìti ax = xa gia kˆje a ∈ R. . n ∈ N. Tèloc eÐnai profanèc ìti an a0 +a1 x+· · ·+am xm = b0 +b1 x+· · · bn xn me m ≥ n. am . m. . 1. . . tìte ai = bi gia kˆje i ≤ n kai aj = 0 gia kˆje j = n + 1. am . g(x). . i = 0. . . . lioc me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei ton R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ tètoio ¸ste ax = xa gia kˆje a ∈ R. Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai sun jwc me f (x). èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma (to opoÐo diatup¸same sthn Parˆgrafo 2. to stoiqeÐo (a0 . m. . . IdiaÐtera an a0 + a1 x + · · · + am xm = 0R . . . . . ìpou m ∈ N kai ai ∈ R.

New York. P. Ideals. 2. November 1999. A. Talèllh. J. 5. 10. A. R. 2003.G PapastaurÐdhc. A principal ideal domain that is not Euclidean. 11. Inc. S. Conway. F. Feit and J. Bˆrsoc. Springer. Representations of Integers as Sums of Squares. E. 3.. Goldstein. Monthly 106. E. 1989. Clarendon Press. Solvability of groups of odd order. Coxeter. Prentice Hall. D. 6. Little and D.S. Norton. Regular Polytopes. ATLAS of finite groups. Campoli. S. 95 (1988). Rˆpthc.O’Shea. T. 1985. H. 1985. A Modern Treatment of the 15 Puzzle. H. Dover Publications. Artin. R. Parker. Wislon. Grosswald. Amer. Varieties and Algorithms. S. M. Algebra. D. G. R. Coxeter. Springer. M. W. Monthly.Anaforèc kai BibliografÐa 7. 447 . Math. O. Addison-Wesley Publishing Company. 868-871. John Wiley. O. 8. Archer. H. Math. H. Wiley Classical Library.M. J. Eisagwg  sth Grammik  'Algebra. 13(1963) 775-1029. Ekdìseic SofÐa. Curtis. 7. D Derizi¸thc. Maliˆkac. 4. A. Classical Mechanics. 1992. Introduction to Geometry.1 Anaforèc 1. 1950. Thompson. 9. M. London. Pacific J. 2nd Edition. Tìmoc A. Cox. 1991. 1973.

L. New York. 1975. 22. Mosqobˆkhc. K. 25. 18. H. 21. Maliˆkac. Reid. 16. Senior. N. 13. 14.448 Anaforèc kai BibliografÐa 12. II. 23. 1984. Ekdìseic Nefèlh. Applied Combinatorics. Hardy and E. Cambridge University Press. 20. Permutation in a group table. Chelsea Publicashing Company. Galois Theory. Allyn & Bacon (4th edition) 1987.Kurosh. C. 59-61. Second Edition. 15. Topics in Algebra. 28. Presentations of Groups. An Introduction to the Theory of Groups. The Theory of Groups Vols. 17. Metajetik  'Algebra kai Efarmogèc: Eisagwgikèc Shmei¸seic. Math. An Introduction to the Theory of Numbers. Robinson. Wright. Second Edition.Y. M. Combinatorial Mathematics. Chapman. Math. The Groups of order 2n (n ≤ 6) The Macmillan N. J. Rotman. Undergraduate Algebraic Geometry. Cambridge University Press 1976. Rosen.. A simple proof of the four squares theorem. M. 1993. 26. N. Small. Undergraduate Commutative Algebra. Shmei¸seic sth SunolojewrÐa. D. F. H. Stewart. Roberts. Prentice Hall. I. Monthly 89 (1982).Y. 1989. 1960. McCoy and G. Cambridge University Press. MAA. F. H. 293. 1995. J. Introduction to Modern Algebra. 1979. 1963. Elementary Number Theory and its Applications. I. 1988. D. I. . 1993. M. lecture Note Series 22 London Mathematical Society. Janusz. Gazette (1969). Third Edition. Hall and J. Wiley. 4th Edition. 1964. Herstein. M. Ryser. N. Graduate Texts in Mathematics. 19. 24. Panepist mio Ajhn¸n. G. A.. 1999. Claredon press. Amer. M. 1990. S. 27. Springer-Verlag. Addison-Wesley. I. Johnson. K. Reid.

7. 31. 1964. Wood. . 1984. Academic Press. 1980. Symmetry. Cambridge. 33. Shiva Publishing Limited. 30. D. First Princeton Paperbank printing. Princeton. A. Group tables. H. 32. Geometry and Symmetry. V. Finite Permutation Groups. H. The MIT Press. Thomas and G. Weyl. H. Dover Publications. Wielandt. Princeton University Press. Massachusetts. 1982. Wussing. Anaforèc 449 29. The Genesis of the Abstract Group Concept. 1988. P.1. Yale. New Jersey.

Rings. M. J. 1999. 2000. M. A First Course in Abstract Algebra. T. W. J. A. M. Fields and Groups. A First Course in Abstract Algebra 2nd ed. A. 1974. Cohn. Algebra Prentice Hall 1991. Artin.. Ungar. N. C. 1963. Macmillan (4th edition). J. Algebra Pure and Applied. Rinehart and Winston. ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Panepisthmiakèc Ekdìseic Kr thc). A. N. Cohen. Sterk. 1970. Hungerford. 1974. Wiley.Y. 1977. New York. A Survey of Modern Algebra. Herstein. I.J. 2002. Edward Arnold. Rotman. G. Herstein. J . R. Isaacs. Godement. Prentice Hall. Contemporary Abstract Algebra. Holt. 1989.M. Algebra Interactive. Hermann. Abstract Algebra. 1983.T Allenby.450 Anaforèc kai BibliografÐa 7. Cours d’ Algebre. Algebra 2 Vols. J. Machane. Van der Waerden. Prentice Hall. Addison-Wesley (4th edition). 1994. 1975. sunaf  jèmata kai efarmogèc proteÐnoume metaxÔ twn ˆllwn ta parakˆtw eisagwgikˆ biblÐa: Genik  'Algebra R. N. J. Modern Algebra. 1990. Inc. Fraleigh. N. H. (3rd edition) D. (2nd edition) Wiley. Papantonopoulou. L. H. Prentice Hall. Heath and Company 1994. Algebra. . I. I. B. B. Cuypers. Brooks/Cole Publishing Company.2 BibliografÐa Gia mia peraitèrw melèth sthn 'Algebra. 1977. Gallian. Topics in Algebra. Birkoff and S. Springer. Algebra (a Graduate Course). B.

Rose. D. N. Oliver and Boyd. Group Theory. Rotman. Chatters and C. 1965. M. 1937. Steps in Commutative Algebra. Hall Jr. 1994. Loustaunau. J. Scott. 1998. Introduction to Group Theory.R. J. 1990. Sharp.. The Theory of Groups. 2nd ed. 1964. Burnside.7. Suzuki. 1966. Carmichael. Undergraduate Commutative Algebra. Group Theory. Kaplansky. AMS. R.Y. 1995. Ginn. McCoy. A. Cambridge 1911 (Rover reprint 1955).. 1974. (2 Vols) 2nd English ed. Group Theory. Hajarvanis. 1973. The Theory of Groups. Dover Publications. M. . R. W. Schenkman. Springer. A First Course in Rings and Ideals. Van Nostrand. JewrÐa Omˆdwn W. Macmillan. 1964. The Theory of Rings. M. O. Chelsea.Y. 1982 and 1986. Oxford University Press. Addison Wesley. I. N. 1970. Cambridge University Press. 1990. 2nd ed. J. Burton. G. Reid. W. 1959. E. 1994. BibliografÐa 451 JewrÐa DaktulÐwn W. Ledermann. S.2. Kurosh. A. Schmidt. I and II. Springer. Cambridge University Press. A Course on Group Theory. Chicago. Fields and Rings. Univ. An Introductory Course in Commutative Algebra. Adams and P. 1960. Macmillan. Prentice-Hall. J. Freeman. Abstract Theory of Groups. N. Theory of groups of finite order. R. An Introduction to the Theory of Groups. An Introduction to the Theory of Groups 4th ed. An Introduction to Grobner Bases.

New York. Springer. 1988. Rosen. Groups and Symmetry. J.. Hardy and E. Rinehart and Winston. 1988. Introduction to the Theory of Numbers. N. Yale. 1967.Galois Theory. E. Zassenhaus. G. Notes on Geometry. Introduction to Geometry. Princeton University Press. 2nd English ed. Introduction to Number Theory.452 Anaforèc kai BibliografÐa H. JewrÐa tou Galois J. M. Addison-Wesley. Rotman. Richman. Rees. H. Gilbert.('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic EkdìseicLeader Books) J. S. Brooks/Cole. 1971. Dickson. 1989. Holt. 1976. A. Weyl.Y. Abstract Algebra with Applications. J. 2001. Silverman. Claredon press. 1988. London. Armstrong. 1952. Symmetry. Chapman and Hall. Springer. Coxeter. E. J. Wright. W. 2nd ed. 1979. Dover Publications. K. Wiley 1987. H. Shockley. 1957. Prentice hall.. 2nd ed. E. 1989. Wiley. H. Galois Theory. Efarmogèc thc 'Algebrac N. 1998. 1958. J. J. N.Y. Chelsea. Bloch. Modern Algebra with Applications. H. . Number Theory: An Introduction to Algebra. The Theory of Groups. A Friendly Introduction to Number Theory. 2nd ed. Stewart. Elementary Number Theory and its applications. SummetrÐa kai Omˆdec M. B. F. P.. Springer. M. Wiley. Dover Publications. 1988 ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Ekdìseic Leader Books).. Geometry and Symmetry. JewrÐa Arijm¸n L. An Introduction to the Theory of Numbers.

2.7. Applied Abstract Algebra. W. A History of Algebra. 1983. Applied Abstract Algebra. BibliografÐa 453 K. . Istorikèc Phgèc B. Kim and F. Wiley. R. Roush. Springer. Van der Waerden. Pilz. Lidl and G. Springer. 1985. N. A Course in Number Theory and Cryptography. L. Koblitz. H. 1984. 1994. Springer.

.

“Oi majhmatikoÐ den meletoÔn antikeÐmena.” Jules Henri Poincar´ (1854-1912) e . Epomènwc. diajètoun thn eleujerÐa na antikatast soun kˆpoia antikeÐmena me ˆlla efìson oi sqèseic paramènoun ametˆblhtec. allˆ sqèseic metaxÔ antikei- mènwn.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful