“ GnwrÐzete ìti grˆfw me argì rujmì.

Autì ofeÐletai kurÐwc sto ìti den eÐmai potè ikanopoihmènoc èwc ìtou èqw pei ìso to dunatìn perissìtera me lÐgec lèxeic, kai h sunoptik  graf  apaiteÐ polÔ perissìtero qrìno apì thn ekten  graf .” Carl Friedrich Gauss (1777-1855)

Mia Eisagwg  sthn 'Algebra
DeÔterh 'Ekdosh

Dhm trioc A. Bˆrsoc Dhm trioc I. Derizi¸thc Iwˆnnhc P. Emmanou l Miqa l P. Maliˆkac OlumpÐa Talèllh

[RO,LE]2 [LO] [RE] [CE,CO]

Prìlogoc
Autì to biblÐo apeujÔnetai kurÐwc se proptuqiakoÔc foithtèc twn Majhmatik¸n. Didˆskontac epÐ seirˆ et¸n Majhmatikˆ, brej kame apènanti se èna shmantikì paidagwgikì prìblhma: Ta Majhmatikˆ -kai eidikˆ h 'Algebra- eÐnai apì th fÔsh touc “afairetikˆ”. EkeÐ ègkeitai h dunamik  touc allˆ kai h sqedìn kajolik  qrhsimìthtˆ touc. P¸c loipìn epitugqˆnetai se èna eisagwgikì mˆjhma 'Algebrac mia isorropÐa tou afairetikoÔ stoiqeÐou me to sugkekrimèno? Oi prospˆjeièc mac gia to skopì autì apotup¸nontai sto parìn biblÐo. KÔrio qarakthristikì thc apotÔpwshc aut c eÐnai ìti katabl jhke idiaÐterh prospˆjeia ètsi ¸ste afenìc h afaÐresh na pragmatopoieÐtai stadiakˆ, dhlad  na parèqontai kÐnhtra pou na dikaiologoÔn thn eisagwg  nèwn ennoi¸n, kai afetèrou na epexhgoÔntai me ìso to dunatìn aplì trìpo oi shmantikèc teqnikèc pou qrhsimopoioÔntai stic apodeÐxeic twn apotelesmˆtwn. Gia to skopì autì, sto parìn biblÐo upˆrqei ènac megˆloc arijmìc epexergasmènwn paradeigmˆtwn kai efarmog¸n. Epeid  de pepoÐjhs  mac eÐnai ìti h melèth twn Majhmatik¸n den armìzei se jeatèc allˆ apaiteÐ energhtik  summetoq , epiqeir same na parembˆloume mèsa sto keÐmeno aplèc erwt seic, ¸ste na epibebai¸netai apì ton anagn¸sth katˆ pìso èqei katano sei tic prohghjeÐsec twn erwt sewn ènnoiec. EpÐshc, èqoun sumperilhfjeÐ arketèc ask seic ètsi ¸ste o foitht c pou meletˆ to biblÐo na enjarrÔnetai na qrhsimopoieÐ “qartÐ kai molÔbi”. H lèxh “'Algebra” eÐnai mèroc tou tÐtlou enìc ArabikoÔ keimènou tou 800 m.Q. to opoÐo anaferìtan stouc kanìnec gia th lÔsh twn exis¸sewn kai mèqri perÐpou ta mèsa tou 19ou ai¸na h 'Algebra  tan o klˆdoc twn Majhmatik¸n pou asqoleÐto me th melèth twn exis¸sewn. Den upˆrqei amfibolÐa ìti o ìroc “dom ” katèqei mia apì tic kuriìterec jèseic sta sÔgqrona Majhmatikˆ. Prˆgmati, h swst  katanìhsh kai melèth twn dom¸n jewreÐtai jemeli¸dec ergaleÐo gia thn pro¸jhsh miac enopoihmènhc anˆptuxhc twn Majhmatik¸n. 'Ena apì ta shmantikìtera eÐdh dom¸n apoteleÐ èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. S mera, h 'Algebra 3

4

Prìlogoc

eÐnai h melèth akrib¸c aut¸n twn dom¸n. Gia to lìgo autì, mporeÐ kaneÐc na pei dikaiologhmèna ìti h 'Algebra den apoteleÐ mìno èna mèroc twn Majhmatik¸n, allˆ ìti paÐzei gia ta Majhmatikˆ to rìlo pou autˆ èpaixan kai paÐzoun sthn anˆptuxh twn jetik¸n episthm¸n. EÐnai koin  pepoÐjhsh ìti h nèa antÐlhyh gia to rìlo thc 'Algebrac pou epikrˆthse sth dekaetÐa tou 1920, h opoÐa sundèetai me ta onìmata thc Emmy Noether, twn Emil Artin, B.L. Van der Waerden, Hermann Weyl kai ˆllwn epifan¸n majhmatik¸n, basÐsthke sth melèth jemeliwd¸n dom¸n ìpwc oi Omˆdec, oi DaktÔlioi, ta Prìtupa kai ta S¸mata. Aut  h antÐlhyh thc “SÔgqronhc 'Algebrac” (onomasÐa pou uiojet jhke gia aut  th nèa tˆsh) od ghse se mia jemeli¸dh, kainotìmo kai exairetikˆ apodotik  anˆptuxh thc 'Algebrac. KÔrio qarakthristikì aut c thc anˆptuxhc eÐnai ìti prin lÐga qrìnia lÔjhkan shmantikèc eikasÐec twn prohgoÔmenwn ai¸nwn, pou anafèrontai se klasikˆ Majhmatikˆ. Wc èna tètoio parˆdeigma prèpei na anafèroume th mnhmei¸dh eikasÐa tou Fermat, sÔmfwna me thn opoÐa h exÐswsh xn + y n = z n den èqei kamiˆ akèraia lÔsh (x, y, z), me ta x, y, z ìla diˆfora tou mhdenìc, ìtan to n ≥ 3. H eikasÐa aut  apodeÐqthke ìti isqÔei, apì ton Wiles, èpeita apì 350 qrìnia. 'Alla qarakthristikˆ paradeÐgmata eÐnai to 10o, 14o kai 17o prìblhma tou Hilbert, ìpwc epÐshc kai oi eikasÐec tou Andr´ Weil. 'Ena de apì e ta shmantikìtera apotelèsmata pou èqei epiteuqjeÐ mèqri s mera sthn 'Algebra jewreÐtai h apìdeixh thc eikasÐac twn Burnside kai Galois, pou anafèretai sthn Ðdia th JewrÐa Omˆdwn, gia thn Ôparxh thc taxinìmhshc twn apl¸n peperasmènwn omˆdwn. ApodeÐqjhke to 1980 kai apasqìlhse touc megalÔterouc algebristèc tou perasmènou ai¸na, kurÐwc thc periìdou 1950-1980. To biblÐo autì eÐnai ìso to dunatìn autodÔnamo kai kalÔptei th basik  jewrÐa twn daktulÐwn kai twn omˆdwn. H dom  twn daktulÐwn exetˆzetai stic Enìthtec 2 kai 3, en¸ stic Enìthtec 4 kai 5 anaptÔssetai h jewrÐa twn omˆdwn. Oi Enìthtec 2 kai 4 eÐnai ètsi domhmènec, oÔtwc ¸ste na eÐnai anexˆrthtec h mÐa thc ˆllhc. Sunep¸c, o foitht c eÐnai eleÔjeroc na melet sei touc daktulÐouc prin   metˆ tic omˆdec. Sthn Enìthta 1 melet¸ntai oi basikèc idiìthtec twn akeraÐwn, kaj¸c kai h ènnoia thc monadik c paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. 'Enac apì touc stìqouc thc Enìthtac 3 eÐnai na katadeÐxei thn ènnoia aut  genikìtera stouc daktulÐouc monadik c paragontopoÐhshc kai katìpin na thn efarmìsei gia thn epÐlush sugkekrimènwn Diofantik¸n exis¸sewn. Sthn Enìthta 1 meletˆtai epÐshc h arijmhtik  twn isotimi¸n, èna jemeli¸dec parˆdeigma pou anaptÔssetai genikìtera stic Enìthtec 2 kai 4. Sthn Enìthta 4 meletˆtai h ènnoia thc summetrÐac, pou odhgeÐ fusiologikˆ sthn ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia, anaptÔssetai h basik  jewrÐa twn omˆdwn kai h nèa aut  gn¸sh efarmìzetai gia na lhfjoÔn apotelèsmata sth stoiqei¸dh jew-

5 rÐa arijm¸n. Tèloc, sthn Enìthta 5 anaptÔssetai h ènnoia thc drˆshc miac omˆdac, h opoÐa ousiastikˆ genikeÔei thn ènnoia thc summetrÐac. Wc basik  efarmog  aut c thc ènnoiac, apodeiknÔoume ta jewr mata tou Sylow, pou eÐnai apì ta pio shmantikˆ apotelèsmata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. Epeid  pisteÔoume ìti èna eisagwgikì biblÐo ofeÐlei na parèqei kateujÔnseic ston endiaferìmeno anagn¸sth gia mia peraitèrw embˆjunsh, upˆrqoun sto keÐmeno arketèc parapompèc se jèmata thc JewrÐac Arijm¸n, thc Metajetik c 'Algebrac, thc JewrÐac Omˆdwn, k.ˆ. Ekfrˆzoume tic jermèc euqaristÐec mac stic kurÐec Rìza Gardèrh kai Pìph Mpoli¸th gia thn taqeÐa kai apotelesmatik  daktulogrˆfhsh tou keimènou sto sÔsthma LaTeX. EpÐshc, euqaristoÔme to foitht  BasÐlh Pasqˆlh tou Tm matìc mac pou sunèbale sth diamìrfwsh twn sqhmˆtwn. Oi kÔriec allagèc sth deÔterh aut  èkdosh, pèra apì th diìrjwsh ìlwn twn paroramˆtwn ta opoÐa upèpesan sthn antÐlhy  mac, eÐnai oi ex c: H Enìthta 2 thc pr¸thc èkdoshc diaspˆsthke se dÔo Enìthtec, kaj¸c oi tèsseric teleutaÐec ParˆgrafoÐ thc apoteloÔn t¸ra thn Enìthta 3. Epiplèon, ˆllaxe h seirˆ twn Paragrˆfwn §2.7 kai §2.8 kai prostèjhke h Parˆgrafoc §2.9 (Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc). Anamorf¸jhke h anˆptuxh thc Ôlhc thc Enìthtac 3 thc pr¸thc èkdoshc (pou apoteleÐ t¸ra thn Enìthta 4), me apotèlesma na sugqwneujoÔn oi Parˆgrafoi §3.3 kai §3.4 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.3), oi Parˆgrafoi §3.5 kai §3.8 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.5) kai na diaspasteÐ h Parˆgrafoc §3.9 thc pr¸thc èkdoshc (stic Paragrˆfouc §4.7 kai §4.8). Oi suggrafeÐc Aj na, Septèmbrioc 2005

Perieqìmena

7

8 PERIEQŸOMENA .

1 Akèraioi Sthn Enìthta aut  ja melet soume idiìthtec tou sunìlou twn akeraÐwn arijm¸n. dÐnetai h eukairÐa ston anagn¸sth na melet sei arketèc apì tic ènnoiec thc 'Algebrac. Z. N = {0. C To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n. R>0 To sÔnolo twn jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n. pou emfanÐzontai parakˆtw. . } To sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n. . . . prˆgma pou ja diapist¸soume parakˆtw ìtan melet soume daktulÐouc. Ja jewr soume gnwstèc tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn ìpwc kai thc diˆtaxhc. } To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n. . 0. Sto biblÐo autì ja qrhsimopoioÔme touc parakˆtw sumbolismoÔc.. . Afenìc ja melet soume tic idiìthtec tou Z pou ja qrhsimopoi soume se epìmenec Enìthtec kai afetèrou ja eisˆgoume mèsw tou Z merikèc jemeli¸deic ènnoiec thc 'Algebrac. Se kamiˆ perÐptwsh h Enìthta aut  den apoteleÐ eisagwg  ston ploÔsio klˆdo thc JewrÐac Arijm¸n. 9 . pou upˆrqei sto Z me tic opoÐec eÐmaste exoikeiwmènoi apì ta pr¸ta majhtikˆ mac qrìnia. . s¸mata kai omˆdec. −1. 'Etsi. Z = {.. Oi teqnikèc twn apodeÐxewn pou ja doÔme ed¸ eÐnai tupikèc gia thn 'Algebra. sthn eidik  perÐptwsh twn akeraÐwn. 2... < −1 < 0 < 1 < . . . 1. O skopìc mac eÐnai dittìc. R To sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n. Z>0 To sÔnolo twn jetik¸n akeraÐwn. Q To sÔnolo twn rht¸n arijm¸n.. . 1. Q>0 To sÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n.

Ja deÐxoume ìti to A eÐnai kenì. parathroÔme ìti kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei monadikì elˆqisto stoiqeÐo. 1/4. EpÐshc ja asqolhjoÔme me touc diwnumikoÔc suntelestèc. .1 Majhmatik  Epagwg . Apì th diˆtaxh pou upˆrqei sto Z. Tìte ìmwc h upìjesh 2) dÐnei ìti h P (m) alhjeÔei. DiwnumikoÐ Suntelestèc Sthn Parˆgrafo aut  ja upenjumÐsoume th mèjodo apìdeixhc pou onomazetai Majhmatik  Epagwg .” Prin proqwr soume se paradeÐgmata. 1/3. tètoia ¸ste 1. . Gia parˆdeigma. Tìte apì to AxÐwma ElaqÐstou to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. anafèroume mia parallag  pou diafèrei sto arqikì b ma thc epagwg c. Apì ton orismì tou m èpetai ìti h prìtash P (m − 1) alhjeÔei. Autì eÐnai ˆtopo. Apìdeixh. H upìjesh 1) sto prohgoÔmeno Je¸rhma sun jwc onomˆzetai “arqikì b ma thc epagwg c” en¸ h upìjesh 2) “epagwgikì b ma. an h P (n) alhjeÔei. Kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei elˆqisto stoiqeÐo. n dÐnetai mia prìtash P (n).} den perièqei elˆqisto stoiqeÐo an kai eÐnai uposÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n.3 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg  me arqikì b ma apì to m).1. èstw m... 1/2. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n me n ≥ m dÐnetai mia prìtash P (n). A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei}. 1.1. 'Estw A to uposÔnolo tou N pou apoteleÐtai apì touc n gia touc opoÐouc h prìtash P (n) den alhjeÔei.2 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg ). Ac upojèsoume ìti A = ∅. pou aforˆ ton n. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. Apì thn upìjesh 1) èqoume m > 0.1 AxÐwma (AxÐwma ElaqÐstou). tìte h P (n + 1) alhjeÔei.1. Shmei¸noume ìti antÐstoiqh idiìthta den isqÔei stouc pragmatikoÔc   rhtoÔc arijmoÔc. MporeÐ na apodeiqjeÐ ìti to Je¸rhma thc Majhmatik c Epagwg c eÐnai isodÔnamo me to AxÐwma ElaqÐstou ('Askhsh 8).10 1 Akèraioi 1. H afethrÐa mac eÐnai to epìmeno axÐwma. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì 2) gia kˆje n. to sÔnolo {1. pou aforˆ ton n. EÐdame ìti to prohgoÔmeno Je¸rhma èpetai apì to AxÐwma ElaqÐstou. kai 1. 'Estw m ∈ N. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n.

1. 11 Apìdeixh. DiwnumikoÐ Suntelestèc 1) h P (m) alhjeÔei. 2 QrhsimopoioÔme epagwg . Epiplèon isqÔei 2n2 = n2 + n · n ≥ n2 + 3n (giatÐ n ≥ 3). 2) 2n > n2 gia kˆje akèraio n ≥ 5. Majhmatik  Epagwg . 1 1) 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1) gia kˆje jetikì akèraio n.1. Upojètoume t¸ra ìti isqÔei 2n > n2 . 2 1 To dexiì mèloc thc parapˆnw isìthtac eÐnai (n + 1)(n + 2). QrhsimopoioÔme epagwg . Arqikì b ma: Gia n = 1. 1. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje n ∈ N me n ≥ m. . h apodeiktèa sqèsh 1 eÐnai 1 = 1(1 + 1). P (n + 1) Apì thn P (n) èqoume ìti 2n+1 = 2 · 2n > 2n2 . Epagwgikì b ma: 'Estw ìti isqÔei 2 1 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1). pou eÐnai to 2 zhtoÔmeno. ìpou n ≥ 5. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. Apì tic prohgoÔmenec sqèseic prokÔptei to zhtoÔmeno. kai ja apodeÐxoume ìti P (n) 2n+1 > (n + 1)2 . pou isqÔei. pou isqÔei.1. an h P (n) alhjeÔei. 2 Ja apodeÐxoume ìti isqÔei P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = (n + 1)(n + 2). kai n2 + 3n ≥ n2 + 2n + 1 = (n + 1)2 .4 ParadeÐgmata. 2 P (n + 1) To aristerì mèloc thc P (n + 1) grˆfetai me th bo jeia thc P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = 1 + 2 + · · · + n + (n + 1) = n(n + 1) + (n + 1). Gia n = 5 h apodeiktèa sqèsh eÐnai h 25 > 52 . kai 2) gia kˆje n ≥ m. H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh kai af netai san ˆskhsh.

/ Tìte Γ ⊆ B kai sunep¸c to pl joc twn Γ eÐnai 2n . .5 Je¸rhma (DeÔterh Morf  thc Majhmatik c Epagwg c). pou aforˆ ton n.1. 1) 'Estw α ∈ Γ. Tìte to pl joc twn uposunìlwn tou A eÐnai 2n . DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. kai 2) gia kˆje n. To sÔnolo B = A − {α} èqei n stoiqeÐa kai sunep¸c to pl joc twn uposunìlwn tou eÐnai 2n . an h P (k) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì k me 0 ≤ k ≤ n. èqoume (sunθ + ihmθ)n+1 = (sunθ + ihmθ)n (sunθ + ihmθ) = (sun(nθ) + ihm(nθ))(sunθ + ihmθ) = sun(nθ)sunθ − hm(nθ)hmθ + i(sun(nθ)hmθ + hm(nθ)sunθ) = sun(nθ + θ) + ihm(nθ + θ) = sun((n + 1)θ) + ihm((n + 1)θ). 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n dÐnetai mia prìtash P (n). 2) 'Estw α ∈ Γ. 'Estw θ ∈ R. 'Estw Γ ⊆ A. Upojètoume t¸ra ìti h prìtash alhjeÔei gia kˆje sÔnolo me n ∈ N stoiqeÐa. opìte sumperaÐnoume ìti to pl joc twn Γ eÐnai pˆli 2n . 4) Je¸rhma de Moivre. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. QrhsimopoioÔme epagwg . 'Estw ìti to A èqei n+1 stoiqeÐa kai α ∈ A. Upojètoume ìti aut  isqÔei gia n. Tìte Γ = ∆ ∪ {α} me ∆ ⊆ B . pou eÐnai to zhtoÔmeno. Gia n = 0. upˆrqoun 2n + 2n = 2n+1 uposÔnola tou A. 1. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. Gia n = 0 h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. Qrhsimopoi¸ntac tic gnwstèc trigwnometrikèc tautìthtec sun(θ + ϕ) = sunθsunϕ − hmθhmϕ kai hm(θ + ϕ) = hmθsunϕ + hmϕsunθ. Ja metr soume to pl joc twn uposunìlwn tou A. h prìtash alhjeÔei kaj¸c to kenì sÔnolo èqei 20 = 1 uposÔnola. Sunolikˆ.12 1 Akèraioi 3) 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo pou èqei n stoiqeÐa. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ N. Upˆrqei mÐa ˆllh morf  thc majhmatik c epagwg c pou eÐnai qr simh.

thn pr¸th sqèsh thc parakˆtw prìtashc gia i = n + 1. ShmeÐwsh. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me to diwnumikì anˆptugma pou ja qrhsin mopoihjeÐ sta epìmena. afoÔ (1 + x)2 = 1 + 2x + x2 . Apì thn upìjesh 2) prokÔptei ìti h P (m) alhjeÔei. 'Estw i ≤ n fusikoÐ arijmoÐ. Tìte lìgw tou Axi¸matoc 1. Tìte n i = n! i!(n − i)! (1) ìpou jètoume 0! = 1 kai gia kˆje jetikì akèraio n. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti h prìtash P (k) alhjeÔei gia kˆje k ≤ m − 1. n fusikoÐ arijmoÐ me i ≤ n . èstw m.1. Tìte n+1 i = n n + . Me sumbolÐzoume i ton suntelest  tou xi sto anˆptugma tou diwnÔmou (1 + x)n . 'Omoia 0 1 2 3 3 3 èqoume = 1. pou eÐnai ˆtopo.3. Apìdeixh. 0 1 2 n Sthn perÐptwsh pou èqoume i > n sumfwnoÔme ìti n = 0. DiwnumikoÐ Suntelestèc 13 Apìdeixh. SÔgkrine me to Je¸rhma 1. to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. i−1 i 2) 'Estw i.6 Prìtash. 'Estw ìti to A den eÐnai kenì. Apì thn upìjesh 1) èqoume ìti m ≥ 1. Majhmatik  Epagwg . Autì epitrèpei i kˆpoia omoiomorfÐa stic diatup¸seic protˆsewn pou aforoÔn touc diwnumikoÔc suntelestèc. = 2.1. = 3.1. = 1. n fusikoÐ arijmoÐ me 1 ≤ i ≤ n + 1 . afoÔ (1 + x)3 = 1 + 3x + 3x2 + x3 . (Bl. 1) 'Estw i.) 1. ArkeÐ na apodeiqjeÐ ìti to sÔnolo A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei} eÐnai kenì. Sth DeÔterh Morf  thc Majhmatik c epagwg c eÐnai dunatìn to arqikì b ma na mhn eÐnai to 0 allˆ opoiosd pote m ∈ N.1.1. 'Etsi 0 1 3 grˆfoume ex orismoÔ DiwnumikoÐ suntelestèc (1 + x)n = n n n 2 n n + x+ x + ··· + x .1. Gia parˆdeigma. 1) JewroÔme thn tautìthta poluwnÔmwn (1 + x)n+1 = (1 + x)n (1 + x) = (1 + x)n + (1 + x)n x . n! = 1 · 2 · · · · · n. 2 2 2 èqoume = 1. = 1.

7 Efarmog . 'Estw ì0 n ti kˆje peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. Apì thn upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn 1. An n = 0. opìte i = 0. 'Estw a ∈ A kai B = A − {α}. Tìte to pl joc twn uposunìn lwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa eÐnai Ðso me gia kˆje i me 0 ≤ i ≤ n. Apì thn / n upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn Γ eÐnai . 2) 'Estw α ∈ Γ. afoÔ to kenì sÔnolo èqei akrib¸c = 1 uposÔnolo. opìte apì to 1) thc prìtashc kai thn isìthta (1) èqoume n+1 i = n n + i−1 i n! n! + (i − 1)!(n − i + 1)! i!(n − i)! n! 1 1 = + (i − 1)!(n − i)! n − i + 1 i n! n+1 = (i − 1)!(n − i)! (n − i + 1)i (n + 1)! = . i!(n + 1 − i)! = kai ˆra h (2) isqÔei.4 3). n > 0. Gia n = 0. diakrÐnoume dÔo peript¸seic. tìte i = 0 kai to zhtoÔmeno eÐnai 0 profanèc. en¸ sto dexiì eÐnai + i i n . 'Estw Γ èna uposÔnolo tou A pou èqei i stoiqeÐa. i Tìte Γ − {α} ⊆ B . Tìte Γ ⊆ B . 'Estw ìti to A èqei n + 1 stoiqeÐa. Sto n+1 n aristerì mèloc o en lìgw suntelest c eÐnai . i!(n + 1 − i)! (2) An i = 0.1. . 1) 'Estw α ∈ Γ. h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. èqei uposÔnola me i i stoiqeÐa. i Efarmìzoume epagwg  sto n. Upojètontac thn (1) ja apodeÐxoume ìti n+1 i = (n + 1)! . i−1 2) QrhsimopoioÔme epagwg  sto n. eÔkola epalhjeÔetai h (2). 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa.1. 'Opwc sto Parˆdeigma 1. Ja metr soume t¸ra to pl joc twn uposunìlwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa.14 1 Akèraioi kai sugkrÐnoume touc suntelestèc tou xi sto aristerì kai dexiì mèloc. 'Estw loipìn 0 < i ≤ n + 1.

1 1 1 n + + ··· + = gia kˆje jetikì 1·2 2·3 n(n + 1) n+1 1 2) ApodeÐxte ìti 13 + 23 + · · · + n3 = n2 (n + 1)2 = (1 + 2 + · · · + n)2 gia 4 kˆje jetikì akèraio n. f1 = 1 kai fn = fn−1 + fn−2 gia n ≥ 2 (akoloujÐa tou Fibonacci). ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔoun: i) f0 + f1 + · · · + fn = fn+2 − 1.1. 2 n + 1 2 n + ··· + n . Majhmatik  Epagwg . i) ii) iii) iii) n n n n − + − · · · + (−1)n 0 1 2 n n n n n + + + ··· + 0 1 2 n 2n n = n 0 = 2 = 0. . ii) mn < nm gia kˆje m. sugkrÐnete touc suntelestèc tou xn sthn tautìthta (1 + x)2n = (1 + x)n (1 + x)n . 5) 'Estw f0 = 0. m+n k m 0 n m + k 1 n m + ··· + k−1 k n . = 2n . n ≥ 2. Gia thn trÐth. Ask seic 1. DiwnumikoÐ Suntelestèc 15 Γ − {α} (kai epomènwc to pl joc twn Γ) eÐnai n n + i i−1 = n+1 i n . 4) ApodeÐxte ìti gia kˆje k.1. m. n ∈ N isqÔoun oi parakˆtw tautìthtec. 2 ii) fn+2 fn − fn+1 = (−1)n+1 . n ∈ N me m ≥ 3 kai n ≥ 2.1 1) ApodeÐxte ìti akèraio n. 0 Upìdeixh: Gia thn pr¸th tautìthta qrhsimopoi ste ìti (1 + (−1))n = 0. 3) ApodeÐxte ìti i) 3n < n3 gia kˆje n ∈ N. Sunolikˆ upˆrqoun i−1 uposÔnola tou A pou èqoun i stoiqeÐa. Upìdeixh: epagwg  sto m.

r+1 7) 'Estw θ ∈ R.1. n n n iv) f2n = f0 + f1 + · · · + fn . n ∈ N me r ≤ n apodeÐxte ìti r r+1 n + +···+ r r r = n+1 . ii) Je¸rhma 1. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ Z.16 1 Akèraioi √ √ 1− 5 1 1+ 5 n n iii) fn = √ (α − β ). ìpou α = kai β = (oi α. 8) ApodeÐxte ìti ta akìlouja eÐnai isodÔnama. 0 1 n Upìdeixh: Qrhsimopoi ste to iii).1.1. .5 (DeÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c). 6) Gia kˆje r. i) AxÐwma 1.2 (Majhmatik  Epagwg ) iii) Je¸rhma 1.1 (AxÐwma ElaqÐstou). β 2 2 5 ikanopoioÔn thn exÐswsh x2 − x − 1 = 0).

3. tìte a|bx + cy gia kˆje x. 4. Diairetìthta 17 1. c treic akèraioi arijmoÐ. O kÔrioc skopìc mac sthn Parˆgrafo aut  eÐnai na apodeÐxoume ìti kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0. Kˆje jetikìc akèraioc diˆforoc tou 1 eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n. b ∈ Z. 2. AfoÔ apodeÐxoume ton Algìrijmo DiaÐreshc. 'Estw a. EpÐshc h idèa thc monadik c paragontopoÐhshc anaptÔssetai pio genikˆ sthn Enìthta 3. tic opoÐec ja qrhsimopoioÔme sth sunèqeia qwrÐc idiaÐterh mneÐa. f tètoioi ¸ste b = ae kai c = af . 1.2. Sthn diatÔpwsh thc akìloujhc Prìtashc deqìmaste ìti kˆje pr¸toc arijmìc eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n katˆ tetrimmèno trìpo. tìte a|c • An a|b kai oi a. a|b ± c. b eÐnai jetikoÐ. • An a|b kai a|c. 5 kai 7. 3. tìte a ≤ b. Antikajist¸ntac èqoume ìti bx + cy = aex + af y = a(ex + f y). sÔmfwna me to opoÐo kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0 kai ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì. EÔkola diapist¸noume ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. 7.1. ja anaptÔxoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth me th bo jeia tou opoÐou ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. apì touc 1. 6. 5. Sunep¸c. .2. • An a|b kai b|a. 8 kai 9 oi pr¸toi arijmoÐ eÐnai oi 2. ParathroÔme ìti kˆje akèraioc eÐnai diairèthc tou 0 en¸ to 0 eÐnai diairèthc mìno tou eautoÔ tou. Diairetìthta kai pr¸toi arijmoÐ 'Estw a. Endeiktikˆ apodeiknÔoume thn pr¸th idiìthta: apì thn upìjesh. 'Enac jetikìc akèraioc p = 1 lègetai pr¸toc arijmìc an oi mìnoi diairètec tou eÐnai oi ±1 kai ±p. b.2 Diairetìthta Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z. Ja lème ìti o a diaireÐ ton b (  ìti o a eÐnai diairèthc tou b   ìti o b eÐnai pollaplˆsio tou a) an upˆrqei c ∈ Z me b = ac.1 Prìtash. Ja grˆfoume tìte a|b. a|bx + cy . IdiaÐtera. Gia parˆdeigma. ìtan melet soume polu¸numa. • An a|b kai b|c. upˆrqoun akèraioi e. tìte a = ±b. AntÐstoiqo apotèlesma ja sunant soume sthn Enìthta 2. ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). y ∈ Z.

0 ≤ r < a. dhlad  m ∈ M . 1 . ìpou oi pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ (ìqi anagkastikˆ diakekrimènoi). opìte apì to AxÐwma 1. / Sunep¸c blèpoume ìti kˆje akèraioc diˆforoc twn 0. . . . 0 ≤ r < a. 1)'Uparxh: Jètoume M = {b − ta ≥ 0|t ∈ Z}.1. b ∈ Z me a > 0. 'Estw a. dhlad  oi a. Apìdeixh. . 1. . . dhlad  pi |1. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti eÐqame b = qa + r. Tìte ìmwc to Ðdio sumbaÐnei gia to ginìmenì touc m = ab.2 Je¸rhma (EukleÐdhc). .18 1 Akèraioi Apìdeixh. ìpou q.1.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo r ∈ M . Tìte lambˆnoume (q − q )a = r − r H apìdeixh aut . gia kˆpoion akèraio q . IsqÔei M = ∅ (arkeÐ na jewr soume t < 0 me |t| arketˆ megˆlo. r ∈ Z. pk . 1. ìpou me |t| sumbolÐzoume thn apìluth tim  tou t). 'Eqoume r = b − qa. . 'Estw ìti to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n eÐnai peperasmèno kai ìti eÐnai to {p1 .1. kai ja deÐxoume ìti r < a. giatÐ r > r − a = b − (q + 1)a. Autì eÐnai ˆtopo. b eÐnai / / ginìmena pr¸twn arijm¸n.2.3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc   EukleÐdeia DiaÐresh). 'Eqoume m > 1 kai o m den eÐnai pr¸toc (afoÔ kˆje pr¸toc eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno pr¸twn). b ìpou 1 < a < m kai 1 < b < m.2.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo m ∈ M . Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou r. To epìmeno apotèlesma perigrˆfei mia apì tic pio shmantikèc idiìthtec tou Z kai ja qrhsimopoihjeÐ pollèc forèc sta parakˆtw.2. . tìte antikajist¸ntac ja eÐqame b − (q + 1)a ≥ 0. 'Estw ìti h prìtash den isqÔei kai èstw M to sÔnolo twn akeraÐwn n > 1 oi opoÐoi den eÐnai ginìmena pr¸twn arijm¸n. èstw pi . perièqontai sto èrgo StoiqeÐa tou EukleÐdh. . . pm }. Apìdeixh. pm + 1 èqei ènan pr¸to diairèth sÔmfwna me thn Prìtash 1. O akèraioc p1 p2 . pm sumperaÐnoume ìti o pi diaireÐ th diaforˆ.±1 grˆfetai sthn morf  ±p1 . Tìte M = ∅ kai apì to AxÐwma 1. Sunep¸c m = ab gia kˆpoiouc akeraÐouc a. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti a ∈ M kai b ∈ M . AfoÔ pi |p1 p2 . r ∈ Z kai b = q a + r . r ∈ Z me tic idiìthtec b = qa + r kai 0 ≤ r < a. . ìpwc kai o EukleÐdeioc Algìrijmoc. Autì eÐnai ˆtopo. 1 Upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. An Ðsque r ≥ a. opìte b − (q + 1)a ∈ M . pm + 1 kai pi |p1 p2 . ìpou q . Tìte upˆrqoun monadikoÐ q.

. Epeid  q − q ∈ Z.2. sumperaÐnoume ìti q − q = 0. Sunep¸c r − r = (q − q )a = 0. Diairetìthta kai 19 −a < r − r < a. 'Ara −a < (q − q )a < a kai sunep¸c (afoÔ a > 0) − 1 < q − q < 1.1.

1.4 Je¸rhma. y ∈ Z tètoioi ¸ste µκδ(a.2. 'Estw a. d|a kai d|b 2. èqoume µκδ(12. b) = ax + by . to parakˆtw apotèlesma parèqei mÐa shmantik  parˆstash tou µκδ pou ja qrhsimopoihjeÐ suqnˆ sta parakˆtw. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. . tìte c|d. an c ∈ Z me c|a kai c|b. Sto stˆdio autì den eÐnai teleÐwc safèc ìti upˆrqei µκδ gia kˆje a. Epiplèon upˆrqoun x. (H apìdeixh èpetai amèswc apì to Je¸rhma: an o a eÐnai arnhtikìc.1. y ∈ Z kai ax + by > 0} kai parathroÔme ìti M = ∅ (giatÐ a2 + b2 > 0). 'Uparxh: Jètoume M = {ax + by|x. Apìdeixh. y ∈ Z.. efarmìzoume to Je¸rhma gia −a sth jèsh tou a). ètsi ¸ste h diaforˆ b − ta na paramènei mh arnhtik . b)   (a. . b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. 'Enac mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b (sumbolikˆ µκδ(a. Pèra apì thn Ôparxh. b). . dhlad  ta 0. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. a. tìte kˆje ˆlloc koinìc diairèthc c twn a kai b eÐnai tètoioc ¸ste c ≤ d lìgw thc sunj khc 2 tou orismoÔ. 3. 'Estw a. 'Estw d to elˆqisto stoiqeÐo tou M . 30) = 6. 2a.20 1 Akèraioi Shmei¸seic 1. to opoÐo upˆrqei sÔmfwna me to AxÐwma 1. Mègistoc koinìc diairèthc 1. 'Etsi exhgeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. ParathroÔme ìti an d = µκδ(a. To teleutaÐo tètoio pollaplˆsio eÐnai to qa kai h diaforˆ b − qa eÐnai to r. Ac upojèsoume gia eukolÐa ìti b > 0. tìte to mìno pou allˆzei eÐnai h anisìthta tou sumperˆsmatoc pou prèpei na eÐnai t¸ra 0 ≤ r < |a|. AfairoÔme apì ton b ta mh arnhtikˆ pollaplˆsia tou a. b)) eÐnai ènac jetikìc akèraioc d pou èqei tic idiìthtec 1. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b. Gia parˆdeigma. 3a. O fusikìc arijmìc r tou algorÐjmou diaÐreshc onomˆzetai to upìloipo thc diaÐreshc tou b me to a. 2. . H apìdeixh thc Ôparxhc twn q kai r sto prohgoÔmeno Je¸rhma sunÐstatai sthn austhr  diatÔpwsh thc akìloujhc apl c idèac. An paraleÐyoume to a > 0 apì thn upìjesh tou prohgoÔmenou Jewr matoc kai jewr soume a = 0. 'Eqoume d = ax + by gia kˆpoiouc x.

b). 1. H prohgoÔmenh apìdeixh parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou µκδ (wc to elˆqisto tou sunìlou M ). AfoÔ o p eÐnai pr¸toc èqoume µκδ(a. SÔmfwna me to Je¸rhma 1.1 upˆrqei pr¸toc p me p|n. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. èstw ìti 2 = m . Epeid  p|abx kai p|pyb prokÔptei ìti p|abx + pyb. 2. deÐqnoume pr¸ta ìti d|a kai d|b. p ∈ Z ìpou o p eÐnai pr¸toc arijmìc. An o p diaireÐ to ginìmeno ab. Epeid  èqoume d = ax + by sumperaÐnoume ìti c|d. Sunep¸c p|µκδ(m. b. tìte r ∈ M .2.2. r tètoioi ¸ste a = qd+r. ìmwc.2.5 eÐnai idiaÐtera qr simo. Autì shmaÐnei ìti an r = 0. n). dhlad  p|b. pou eÐnai ˆtopo.2. Diairetìthta 21 Ja apodeÐxoume ìti d = µκδ(a. Me epagwg  mporeÐ na genikeujeÐ to prohgoÔmeno L mma sthn perÐptwsh perissotèrwn paragìntwn: An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou diaireÐ to ginìmeno a1 .3. am . 'Ara d = ±d . An n = 1.1. p) = 1. d > 0 paÐrnoume d = d .5 L mma. upˆrqoun akèraioi q. Tìte p|m2 kai ˆra p|m. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma. . 1.2. tìte ja diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc ai .6 Parathr seic.2. giatÐ diaforetikˆ aplopoioÔme to klˆsma. √ dhlad  p|1.4. MporoÔme na upojèsoume ìti n µκδ(m. Prˆgmati. pou eÐnai ˆtopo. Allˆ tìte 2 = m ∈ Z. Upˆrqei ìmwc ènac pio praktikìc trìpoc (EukleÐdeioc Algìrijmoc) pou perigrˆfetai parakˆtw. kai afoÔ d. ìpou oi m.2.5. 'Ara n = 1.2. Gia ton skopì autì. Prin apì autì. apì to L mma 1. 'Ara b = abx + pyb. b) kai d |d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a.2. Mia tupik  efarmog  tou eÐnai √ √ h apìdeixh ìti o arijmìc 2 eÐnai ˆrrhtoc. pou èpetai apì to Je¸rhma 1. To L mma 1. tìte sÔmfwna me thn Prìtash 1. . 'Ara prˆgmati o d eÐnai ènac µκδ twn a kai b. tìte o p diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc a kai b. b. Apì to Je¸rhma 1. . (ai ∈ Z). b). Monadikìthta: An d kai d  tan mègistoi koinoÐ diairètec twn a. 'Estw ìti o p den diaireÐ ton a. n) = 1. 'Eqoume m2 = 2n2 . ja eÐqame d|d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. 1. 0 ≤ r < d. 'Ara r = 0 kai sunep¸c d|a. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. 'Omoia apodeiknÔetai ìti d|b. Apìdeixh. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqjeÐ ìti gia kˆje jetikì √ akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou o arijmìc a eÐnai ˆrrhtoc ('Askhsh 15). pou ìmwc eÐnai ˆtopo lìgw tou elaqÐstou tou d. 'Estw a. T¸ra èstw c|a kai c|b. 'Eqoume r = a−qd = a−q(ax+by) = a(1−qx)+b(−qy).4 upˆrqoun akèraioi x kai y tètoioi ¸ste 1 = ax + py . ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.

(1) Prˆgmati. 'Eqoume dhlad  µκδ(a. .1 deÐxame ìti upˆrqoun pr¸toi arijmoÐ p1 . pm = q1 . . b)|r kai µκδ(a. b) kai epiplèon prosdiorÐzei akeraÐouc x. .2. . 'Etsi 1 = q2 . . .4. dÔo akèraioi eÐnai sqetikˆ pr¸toi an den èqoun koinì pr¸to parˆgonta. Onomˆzetai de EukleÐdeioc algìrijmoc kai sthrÐzetai sthn epanalambanìmenh efarmog  thc akìloujhc apl c parat rhshc: b = aq + r ⇒ µκδ(a.6. To zhtoÔmeno prokÔptei t¸ra apì thn epagwgik  upìjesh. H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia: an a = p1 .7 Je¸rhma (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). . . èqoume p1 = q1 . . pm = q1 . b). . metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. .b onomˆzontai sqetikˆ pr¸toi an µκδ(a. . qn (pi . . . Sthn Prìtash 1. DÔo akèraioi a. kˆje akèraioc a = 0. . a). apì thn isìthta b = aq + r èpetai ìti µκδ(a. .2. qn . . a). pan . b)|r.2. pi pr¸toc. prˆgma pou shmaÐnei ìti n = 1. qn opìte o p1 ja diaireÐ kˆpoion apì touc qj sÔmfwna me thn Parat rhsh 1. . pn onomˆzontai pr¸toi parˆgontec tou a. pm . . Epeid  o q1 eÐnai pr¸toc paÐrnoume p1 = q1 . apì tic dÔo teleutaÐec sqèseic prokÔptei ìti µκδ(a. . ±1 èqei monadik  parˆstash (qwrÐc na lambˆnetai upìyh h seirˆ twn paragìntwn) thc morf c a = ±pa1 . .2. Epeid  o µκδ eÐnai jetikìc akèraioc. qn paÐrnoume ìpwc prin. 'Estw a > 1 ènac akèraioc arijmìc. . qj pr¸toi). . opìte apì ton orismì tou µκδ paÐrnoume µκδ(a. . Apìdeixh. Kˆje akè- raioc a > 1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn arijm¸n. opìte efarmìzoume epagwg  sto m. b) = 1. Ja deÐxoume t¸ra th monadikìthta thc parˆstashc aut c. pm = qm . b)|µκδ(r. b) = µκδ(r. 'Estw t¸ra m > 1. . ìti p2 . 'Estw ìti a = p1 . pm = q2 . . Apì thn isìthta p1 . qj eÐnai pr¸toi arijmoÐ. . Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti µκδ(r.22 1 Akèraioi 1. a = p1 . . MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. . SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. y ètsi ¸ste na isqÔei µκδ(a. . . Gia m = 1 èqoume p1 = q1 . qn . . . a)|µκδ(a. EukleÐdeioc Algìrijmoc Perigrˆfoume t¸ra mÐa praktik  diadikasÐa pou upologÐzei to µκδ(a. ìpou oi pi . . H paragontopoÐhsh aut  kaleÐtai anˆlush tou a se ginìmeno pr¸twn kai oi pr¸toi arijmoÐ p1 . metˆ endeqomènwc apì mia anadiˆtaxh twn qj . a). . pm pou èqoun thn idiìthta a = p1 . qn . b)|a. pm = q1 . . b) = µκδ(r. èstw ton q1 . tìte m = n kai. b) = ax + by sÔmfwna me to Je¸rhma 1. IsodÔnama. . . . pm . ìpou oi pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi arijmoÐ kai n 1 oi ai eÐnai jetikoÐ akèraioi.

. 10 = 50 − 1 · 40 = = 50 − 1 · (240 − 4 · 50) = = 50 · 5 + 240 · (−1). 0 ≤ r < a a = rq1 + r1 . r) = µκδ(r2 . Diairetìthta 23 Parˆdeigma 'Estw a = 50 kai b = 240. Apì to prohgoÔmeno parˆdeigma blèpoume ìti o µκδ dÔo akeraÐwn a kai b(a = 0) isoÔtai me to teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo (rn ) pou sunantˆme ston antÐstoiqo EukleÐdeio algìrijmo: b = aq + r.2. 240) = µκδ(40. y tètoiouc ¸ste 10 = 50x + 240y xekinˆme apì thn teleutaÐa tautìthta diaÐreshc pou èqei mh mhdenikì upìloipo (thn 50 = 1 · 40 + 10) kai ekteloÔme diadoqikèc antikatastˆseic “ergazìmenoi proc ta pˆnw”. 0 ≤ r1 < r r = r1 q2 + r2 . b) = µκδ(r. 40) = µκδ(0. 0 ≤ r2 < r1 r1 = r2 q3 + r3 .1. Prˆgmati. 0 ≤ r3 < r2 ··· rn−2 = rn−1 qn + rn . opìte x = 5 kai y = −1. rn−1 ) = µκδ(0. a) = µκδ(r1 . 10) = 10. èqoume µκδ(50. (H diadikasÐa aut  onomˆzetai antanaÐresh). 50) = µκδ(10. efarmìzontac diadoqikˆ thn (1) èqoume µκδ(a. Apì thn tautìthta diaÐreshc lambˆnoume diadoqikˆ 240 = 4 · 50 + 40 50 = 1 · 40 + 10 40 = 4 · 10 + 0 Efarmìzontac thn (1) se kˆje mia apì tic treic isìthtec. rn ) = rn . r1 ) = · · · = µκδ(rn . Gia na prosdiorÐsoume akeraÐouc x. 0 ≤ rn < rn−1 rn−1 = rn qn+1 + 0.

bi ∈ N. b) kai thc Ôparxhc x. . y den eÐnai anagkastikˆ monadikoÐ . H apˆnthsh eÐnai jetik . y ∈ Z pou èqoun thn idiìthta µκδ(a.24 1 Akèraioi Ed¸ upˆrqei to er¸thma an h diadikasÐa twn diadoqik¸n diairèsewn termatÐzetai metˆ apì peperasmèno arijmì epanal yewn. SuneqÐzontac katˆ ton trìpo autì fjˆnoume telikˆ se mia parˆstash thc morf c rn = ax + by . . afoÔ ax + by = a(x + b) + b(y − a). b) sth morf  ax + by pr¸ta epilÔoume tic parapˆnw exis¸seic wc proc ta upìloipa lambˆnontac r = b − aq r1 = a − rq1 r2 = r − r1 q2 r3 = r1 − r2 q3 ··· rn−2 = rn−4 − rn−3 qn−2 rn−1 = rn−3 − rn−2 qn−1 rn = rn−2 − rn−1 qn . b jetikoÐ akèraioi kai a = pa1 · · · pan kai b = pb1 · · · pbn n n 1 1 (2) ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi kai ai . dhlad  èqoume a > r > r1 > · · · > rn . Sth nèa exÐswsh antikajistoÔme thn èkfrash pou èqoume gia ton rn−2 . rn = rn−2 (1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ) = (rn−4 −rn−3 qn−2 )(1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ). . Sth sunèqeia antikajistoÔme sthn teleutaÐa exÐswsh ton rn−1 apì thn proteleutaÐa rn = rn−2 − (rn−3 − rn−2 qn−1 )qn = rn−2 (1 + qn−1 qn ) + rn−3 (−qn ). Parathr seic sthn anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn 1) H anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn parèqei ènan ˆllo trìpo upologismoÔ tou µκδ . ParathroÔme ìti h parapˆnw mèjodoc parèqei mia nèa apìdeixh thc Ôparxhc tou µκδ(a. 'Estw a. Shmei¸noume ìti oi x. . pn giatÐ epitrèpoume ed¸ mhdenikoÔc . giatÐ ta upìloipa sqhmatÐzoun mia austhrˆ fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n me arq  to a. IsqÔei ìmwc µκδ(x. b) = ax + by . Gia na grˆyoume ton µκδ(a. y) = 1 ('Askhsh 9). (Kai oi dÔo paragontopoi seic perièqoun touc Ðdiouc pr¸touc p1 .

b se ginìmena pr¸twn. b) = 2 · 34 · 50 . . b). ìpou gia kˆje i eÐnai di = min{ai . akìma kai an qrhsimopoihjoÔn isquroÐ upologistèc.6 parakˆtw. . Gia kˆje i jètoume ei = max{ai . blèpoume ìti o e ikanopoieÐ tic dÔo sunj kec ston orismì tou ekp. . blèpoume ìti p1 |pi gia kˆpoio n 2 i = 1.2. . b). SumbolÐzetai de me κπ(a. Se autì akrib¸c to gegonìc sthrÐzetai mia axiìpisth kai diadedomènh mèjodoc kruptogrˆfhshc mhnumˆtwn. . 2) 'Estw a. Genikˆ h eÔresh thc anˆlushc enìc megˆlou arijmoÔ se ginìmeno pr¸twn eÐnai ènac qronobìroc upologismìc pou pollèc forèc kajÐstatai praktikˆ adÔnatoc. cb) = c · µκδ(a. tìte µκδ(a. tìte e|c. Ac jewr soume tic paragontopoi seic twn a. . n 1 tìte e = 25 · 36 · 52 . n 1 (4) Gia parˆdeigma. . pdn .1. pen . h apìdeixh thc kateÔjunshc ‘⇐’ eÐnai ˆmesh. EÐnai safèc ìti an upˆrqei κπ twn a. AntÐstrofa. Thn mèjodo aut  parousiˆzoume sunoptikˆ sthn Parˆgrafo 1. b akèraioi apì touc opoÐouc toulˆqiston ènac eÐnai mh mhdenikìc. èstw a|b a kai èstw ìti a1 > b1 . bi }. pan diaireÐ n 2 ton pb2 . Apì thn Parat rhsh 1. 'Ena elˆqisto koinì pollaplˆsio ( κπ) twn a. pan kai n 1 b = ±pb1 . .6 1. ParathroÔme ìti isqÔei 25 a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. b upˆrqei kai eÐnai monadikì. Gia parˆdeigma. b) = pd1 . . . . Diairetìthta ekjètec). Autì eÐnai ˆtopo. pbn . an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . b tìte autì eÐnai monadikì. an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . bi } kai orÐzoume ton jetikì n 1 akèraio e = pe1 . h RSA. pbn . b eÐnai ènac jetikìc akèraioc e pou èqei tic idiìthtec • a|e kai b|e • an o c ∈ Z eÐnai tètoioc ¸ste a|c kai b|c.2. Qrhsimopoi¸ntac thn (3). Tìte apì thn (2) paÐrnoume ìti o p11 −b1 pa2 . . a = ±pa1 . . ìpwc gia parˆdeigma thn µκδ(ca. Qrhsimopoi¸ntac thn (3) kai ton orismì tou µκδ mporoÔme na doÔme ìti µκδ(a. (5) Shmei¸noume ìti o trìpoc upologismoÔ tou µκδ pou dÐnetai sthn (4) den eÐnai polÔ praktikìc gia megˆlouc arijmoÔc giatÐ proôpojètei th gn¸sh analÔsewn se ginìmena pr¸twn. (3) Prˆgmati. Sunep¸c to κπ twn a. Apì thn (4) mporoÔme na sunˆgoume qr simec sqèseic.

An to ginìmeno dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn arijm¸n a. An o akèraioc c diaireÐ kai ton a/d kai ton b/d. n).2. . (6) 1. bi } + max{ai . Epomènwc o a (kai o b) eÐnai tetrˆgwno akeraÐou.2. . ìpou e = κπ(m. paÐrnoume e|a. PaÐrnoume c = cax + cby . 'Estw ab = c2 kai a = pa1 . n ∈ Z me m|a kai n|a. n) = 1. b) = d pou shmaÐnei ìti c = ±1.5). n6 − 1 = n2 (n4 − 1) + n2 − 1. .4). (Mia ˆllh apìdeixh mporeÐ na dojeÐ qrhsimopoi¸ntac analÔseic se ginìmena pr¸twn). (SÔgkrine me to L mma 1. 2. . 5. 1. b = pb1 . 'Estw a. p2cr kai th monadikìthta thc r r r 1 1 1 paragontopoÐhshc sto Z èqoume ìti ai + bi = 2ci gia kˆje i. bi eÐnai mh mhdenikìc. tìte a|c. c ∈ Z me a|bc. b) = d.8 ParadeÐgmata. 3. b) eÐnai o elˆqistoc. n) = |mn|. eÔkola apodeiknÔetai ìti µκδ(a. Epeid  èqoume m|a kai n|a. . . par )(pb1 . tìte mn|a. n10 − 1) Apì tic sqèseic n10 − 1 = n4 (n6 − 1) + n4 − 1. tìte oi a. par . 4. . An isqÔei µκδ(a. . c = pc1 . pcr analÔseic r r r 1 1 1 se ginìmena pr¸twn ìpwc sthn (2). m. b) = |ab|. An µκδ(m.2. . giatÐ µκδ(m. pbr . b eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. tìte µκδ(a/d. bi } = ai + bi . 'Ara o cd ja diaireÐ ton µκδ(a. An a. pbr ) = p2c1 . Sunep¸c kˆje ai (kai bi ) eÐnai Ðso eÐte me 0 eÐte me 2ci . b) κπ(a. . blèpoume ìti gia kˆje i to polÔ ènac apì touc ai . b) = 1. . upˆrqoun x.26 1 Akèraioi Apì th deÔterh idiìthta ston orismì tou κπ eÐnai safèc ìti anˆmesa stouc jetikoÔc akeraÐouc pou eÐnai koinˆ pollaplˆsia twn a kai b to κπ(a. b. Qrhsimopoi¸ntac th sqèsh min{ai . b) = 1. n4 − 1 = (n2 + 1)(n2 − 1). b/d) = 1. b) = 1. Allˆ apì thn (6) èqoume κπ(m. tìte o cd diaireÐ kai ton a kai ton b. Epeid  µκδ(a. Epeid  isqÔei µκδ(a. 'Estw a. Na brejeÐ o µκδ(n6 − 1. y ∈ Z me 1 = ax + by (Je¸rhma 1. b ∈ Z kai µκδ(a. . n) = 1. Apì th sqèsh (pa1 . . 'Ara o a ja diaireÐ ton cax+cby = c. 'Eqoume a|cax kai apì thn upìjesh èpetai ìti a|cby . b eÐnai tetrˆgwno akeraÐou.

'Eqoume an = pna1 . nb − 1) = nd − 1. n tètoioi ¸ste mn = nm . n) apì thn (??) kai ˆra d|2. 'Omwc eÐnai eÔkolo na deiqjeÐ me epagwg  sto a ìti an < na gia kˆje a ≥ 3 kai n ≥ 2 ('Askhsh 1. . ìpou d = µκδ(a. Na brejoÔn oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m + n. Tìte nn |nm dhlad  nn |mn . Genikˆ isqÔei µκδ(na − 1. paÐrnoume d|(m + n) + (m − n) kai d|(m + n) − (m − n). pnbr . Apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume n|m. . 'Ara d|µκδ(2m. bi ∈ N. 8. n6 − 1) = µκδ(n6 − 1. 'Estw d = µκδ(m + n. . .1. Tìte an |bn an kai mìno an a|b. pnar . .2. m − n). Sunep¸c a = 1   2. m) ìpou m eÐnai jetikìc akèraoc. dhlad  d = 1   2. m − n). n2 − 1) = n2 − 1. Tìte antikajist¸ntac sthn arqik  exÐswsh kai lambˆnontac n-stec rÐzec paÐrnoume an = na . Ja deÐxoume ìti ta zhtoÔmena zeÔgh (m. b) ('Askhsh 17). . . n = 1 èqoume d = 1. . . Gia m = 2.1. n) = 1. 2n). 7. 'Estw a = pa1 . bn = pnb1 . 'Estw a. Epeid  d|m + n kai d|m − n. dhlad  d|2m kai d|2n. Na brejoÔn ìloi oi jetikoÐ akèraioi m. 'Omwc µκδ(2m. 6.3). en¸ gia m = 3. Sunep¸c oi dunatèc timèc tou d eÐnai 1   2. opìte n = 2. MporoÔme na upojèsoume ìti m ≥ n ≥ 2. 9) 'Estw b ènac akèraioc me b > 1. n = 1 èqoume d = 2.4).2) kai (m. n) eÐnai ta ex c: (2. Gia a = 1 èqoume m = n kai gia a = 2 èqoume 2n = n2 . n jetikoÐ akèraioi. 'Estw µκδ(m. 'Estw m = an. pbr ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi r r 1 1 pr¸toi arijmoÐ kai ai . Diairetìthta sunˆgoume ìti 27 µκδ(n10 − 1. ApodeÐxame ìti oi pijanèc timèc tou d eÐnai 1 kai 2. r r 1 1 Apì th sqèsh (3) paÐrnoume an |bn ⇔ nai ≤ nbi gia kˆje i ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i ⇔ a|b. 2n) = 2µκδ(m. Ja deÐxoume ìti h apˆnthsh eÐnai 1   2. par kai b = pb1 . n4 − 1) = µκδ(n4 − 1. (4. Tìte kˆje jetikìc akèraioc n èqei monadik  parˆstash thc morf c n = ak bk + ak−1 bk−1 + · · · + a1 b + a0 . b.

5 2) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|a kai p|a2 + b2 . . cj ∈ N me 0 ≤ cj ≤ b − 1 gia j = 0. apodeÐxte ìti pn |an . 0 ≤ ak−1 ≤ b − 1 qk−1 = b0 + ak .28 1 Akèraioi ìpou k. l kai cl = 0. 210) = 36x + 210y . 'Eqoume a0 = c0 . . . ìpwc kai akeraÐouc x.2. efarmìzontac diadoqikˆ ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume n = bq0 + a0 . . . . . . Upojètoume ìti qk eÐnai to pr¸to phlÐko pou isoÔtai me 0. Gia thn apìdeixh thc monadikìthtac qrhsimopoioÔme th deÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c. qk−2 = bqk−1 + ak−1 . . ìpou l.2 1) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|an . To zhtoÔmeno eÐnai profanèc gia n = 1. 1. Ask seic 1... 'Estw n > 1. sth sunèqeia to q1 apì thn trÐth kai oÔtw kaj' ex c. 'Eqoume q0 > q1 > . . aj ∈ N me 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. 0 ≤ a0 ≤ b − 1 q0 = bq1 + a1 . Upojètoume ìti h monadikìthta isqÔei gia kˆje jetikì akèraio mikrìtero tou n. 210). Gia b = 10 èqoume th sun jh dekadik  parˆstash tou n. ìpou 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. giatÐ kajèna apì autˆ eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou n me ton b. Telikˆ prokÔptei mÐa parˆstash thc morf c n = ak bk +ak−1 bk−1 +· · ·+a1 b+a0 . Prˆgmati. To zhtoÔmeno prokÔptei an efarmosteÐ h upìjesh thc epagwg c ston akèraio (n − a0 )/b. . H parapˆnw isìthta pou apodeÐxame onomˆzetai h parˆstash tou n wc proc th bˆsh b. 1. k kai ak = 0. EpishmaÐnoume ìti h apìdeixh thc Ôparxhc pou d¸same parèqei ènan algìrijmo me ton opoÐo mporoÔme na broÔme ta 'yhfÐa' ai sthn parˆstash tou n wc proc mia bˆsh b. 3) ProsdiorÐste ton µκδ(36. 0 < ak ≤ b − 1. . Gia b = 2 èqoume th duadik  parˆstash tou n. apodeÐxte ìti p|b. y tètoiouc ¸ste µκδ(36. Sthn pr¸th isìthta n = bq0 + a0 antikajistoÔme to q0 apì th deÔterh. k kai ak = 0. Upìdeixh: L mma 1. 0 ≤ a1 ≤ b − 1 . 'Estw ìti èqoume kai thn parˆstash n = cl bl + cl−1 bl−1 + · · · + c1 b + c0 . . . 1. . .

.1. iii) UpologÐste ton µκδ(135. . . apodeÐxte ìti µκδ(x. eÐnai monadikì kai anˆmesa sta jetikˆ koinˆ pollaplˆsia twn a1 . . . a3 )µκδ(a1 .2. a−1 12) An a1 . . n) kai d = mx + ny . . y) = 1. c o max{a. a1 a2 a3 µκδ(a1 . . . . n) gia kˆje k ∈ N. . . 205. . µκδ(a2 . ii) An ta ai eÐnai mh mhdenikˆ kai n ≥ 3. Diairetìthta 4) Na brejeÐ o akèraioc a > 1 an µκδ(a. an−2 . . kai 2) an c ∈ Z me c|ai gia kˆje i tìte c|d. iv) GenikeÔste th sqèsh (4). 5) ApodeÐxte ìti µκδ(m. . . . c} + min{a. an ) = µκδ(a1 . . an−2 . an )). . . . 10n + 3) = 1. apodeÐxte ìti κπ(a1 . b. n) = µκδ(m + kn. b. 13) An a1 . . 7) ApodeÐxte ìti µκδ(m + n. . . a + 3) = a. a−1 am − 1 Upìdeixh: = (am−1 − 1) + (am−2 − 1) + · · · + (a − 1) + m. a3 ) iii) ApodeÐxte ìti κπ(a1 . . 170. µκδ(an−1 . c} − min{a. . κπ(an−1 . m ∈ Z me m > 0 kai a = 1. κπ(a2 . . i) ApodeÐxte ìti to κπ(a1 . . . . . . kai 2) an c ∈ Z me ai |c gia kˆje i tìte e|c. an eÐnai to elˆqisto. an ) = κπ(a1 . c}. 10) ApodeÐxte th sqèsh (6). an ∈ Z (ìqi ìloi mhdèn) orÐzoume ton µκδ(a1 . an ∈ Z eÐnai mh mhdenikoÐ akèraioi. m). a2 . an ) upˆrqei. . an )). c} eÐnai Ðsoc me a + b + c − min{a. . . n) = 1. 11) 'Estw a. an ) wc ènan jetikì akèraio e pou èqei tic idiìthtec 1) ai |e gia kˆje i. eÐnai monadikìc kai epiplèon upˆrqoun xi ∈ Z me µκδ(a1 . . . mn) = 1 an µκδ(m. . . 29 6) ApodeÐxte ìti 6|a an kai mìno an µκδ(a. a2 )µκδ(a2 . i) ApodeÐxte ìti o µκδ(a1 . . an ) = a1 x1 + · · · + an xn . a + 2) = 1 kai µκδ(a. . orÐzoume to κπ(a1 . . an ) upˆrqei. . b} − min{b. a − 1 = µκδ(a − 1. ApodeÐxte ìti am − 1 µκδ . . . . . 310). . an )) = κπ(a1 . an )) = µκδ(a1 . . a2 . 9) An d = µκδ(m. a3 ) = µκδ(a1 . . . ii) ApodeÐxte ìti an ai = 0 gia kˆje i kai n ≥ 3 tìte µκδ(a1 . . an ) wc ènan jetikì akèraio d pou èqei tic idiìthtec 1) d|ai gia kˆje i. . . 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei µκδ(3n + 1. . . . a + 3) = 1. b. a3 ) Upìdeixh: Gia kˆje arijmoÔc a.

b ∈ Z} ii) {24a + 36b + 8c > 0|a. a > 1. . b). b) = 1. r ∈ Z me b = qa + r kai −a/2 ≤ r < a/2. n ∈ N. 16) Poiˆ eÐnai ta elˆqista stoiqeÐa twn parakˆtw sunìlwn. . . n ¸ste κπ(m. Upìdeixh: Tropopoi ste katˆllhla thn apìdeixh tou EukleÐdh ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ jewr¸ntac ton arijmì 4a1 . ìpou d = µκδ(a. 18) 'Estw a. 23) ApodeÐxte ìti upˆrqei monadik  triˆda thc morf c (p. ìpou oi p. ìpou µκδ(a.30 1 Akèraioi 14) ProsdiorÐste ìlouc touc jetikoÔc akeraÐouc m. . b. ApodeÐxte ìti upˆrqoun monadikˆ q. p + 2). n > 1. 19) i) ApodeÐxte ìti kˆje pr¸toc arijmìc diˆforoc tou 2 eÐnai thc morf c 4n + 1   4n + 3. iii) ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ thc morf c 4n + 3. 22) Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste o p + 5 na eÐnai pr¸toc. i) {24a + 36b > 0|a. Paramènei mèqri s mera anoiktì to er¸thma an upˆrqoun ˆpeira zeÔgh thc morf c (p. p + 4). . ii) ApodeÐxte ìti kˆje fusikìc arijmìc thc morf c 4n + 3 èqei ènan toulˆqiston pr¸to diairèth thc morf c 4n + 3. am } eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn thc morf c 4n + 3. b ∈ Z. n ∈ N. 21) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N o akèraioc 52n+1 + 62n+1 eÐnai pollaplˆsio tou 11. n) = 100. 17) ApodeÐxte ìti µκδ(na − 1. upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. 15) ApodeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou √ to a eÐnai ˆrrhtoc. p + 2. p + 4 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. nb − 1) = nd − 1. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. 20) An a. ìpou oi p. ìpou n ∈ N. a1 . n eÐnai jetikoÐ akèraioi. tètoioi ¸ste n > 1 kai o an −1 eÐnai pr¸toc. a. p + 2. b. ShmeÐwsh: 'Ena fhmismèno kai dÔskolo je¸rhma thc JewrÐac Arijm¸n eÐnai autì tou Dirichlet. ìpou {3. pou lèei ìti se kˆje arijmhtik  prìodo an + b. p + 2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. ShmeÐwsh. . am +3. c ∈ Z} iii) {a > 0|a eÐnai pollaplˆsio tou 24 kai tou 36}. apodeÐxte ìti a = 2 kai o n eÐnai pr¸toc. .

31) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. iii) Qrhsimopoi¸ntac to ii) apodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. 30 eÐnai pr¸ta stoiqeÐa tou 2Z. . 26) Exetˆste poièc apì tic parakˆtw sunepagwgèc eÐnai swstèc.1. ApodeÐxte ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou 2Z grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn. 32) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. 6. b ∈ Z kai n ∈ N. n) = 1. i) ApodeÐxte ìti a2 + 1|a2 − 1. an den upˆrqoun a. m+n). a2 + 1) = 1   2.1. 10. y ∈ Z. poièc eÐnai oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m2 +n2 . y ∈ Z. ii) ApodeÐxte ìti µκδ(a2 + 1. 25) An µκδ(m. den upˆrqei pr¸toc arijmìc p me n! + 2 ≤ p ≤ n! + n. 30) DeÐxte ìti gia gia kˆje n ∈ N.1. x y 7 (Upìdeixh: Paragontopoi ste). n jetikoÐ akèraioi me m < n. 'Estw 2Z to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn.5) apodeÐxte ìti to fn diaireÐtai me to 3 an kai mìno an to n diaireÐtai me to 4. 1 1 1 ii) LÔste thn exÐswsh + = ìpou x. 'Estw a.2. fn+1 ) = 1 gia kˆje n ∈ N. Diairetìthta 31 24) H ˆskhsh aut  dÐnei èna parˆdeigma uposunìlou tou N ìpou. Parathr ste ìti to 60 = 2 · 30 = 6 · 10 grˆfetai katˆ dÔo diaforetikoÔc trìpouc wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn tou 2Z. ta 2. b ∈ 2Z me q = ab. m. en¸ kˆje stoiqeÐo grˆfetai wc ginìmeno “pr¸twn”. 28) m n m n i) ApodeÐxte ìti h exÐswsh x2 − y 2 = 2 den èqei lÔsh me x. 'Ena stoiqeÐo q tou 2Z onomˆzetai “pr¸to”. 29) DeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei p pr¸toc me n < p ≤ n! + 1 kai katˆ sunèpeia upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. h graf  den eÐnai monadik . Gia parˆdeigma. • a|bn ⇒ a|b • an |bn ⇒ a|b • an |b ⇒ a|b • a3 |b2 ⇒ a|b 27) 'Estw a. n ≥ 2. kai ètsi den isqÔei se autì to anˆlogo Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.5) deÐxte ìti µκδ(fn .

An èna toulˆqiston apì ta ai den eÐnai mhdèn.32 33) 'Estw m. ApodeÐxte ìti µκδ(m. Pollaplasiˆste me 2α−1 r gia na fjˆsete se ˆtopo. 1 Akèraioi 34) ApodeÐxete ìti gia kˆje akèraio n > 1. ìpou ai ∈ Z kai n ≥ 1. o rhtìc arijmìc 1 + 1/2 + 1/3 + · · · + 1/n den eÐnai akèraioc. n)). . Upìdeixh: 'Estw ìti 1+1/2+1/3+· · ·+1/n = q ∈ N. 'Estw r to ginìmeno twn mègistwn dunˆmewn twn peritt¸n pr¸twn pou eÐnai mikrìterec   Ðsec apì to n. 'Estw 2α h mègisth dÔnamh tou 2 pou eÐnai mikrìterh   Ðsh apì to n. κπ(m. deÐxte ìti upˆrqei y ∈ Z tètoioc ¸ste o f (y) den eÐnai pr¸toc. n) = µκδ(m + n. 35) 'Estw f (x) = a0 + · · · + an xn èna polu¸numo. n dÔo jetikoÐ akèraioi.

3 IsotimÐec Suqnˆ sumbaÐnei oi lÔseic problhmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc na exart¸ntai mìno apì upìloipa diairèsewn. Apìdeixh. IsotimÐec 33 1.3. mporoÔme na jewr soume ston parapˆnw orismì ìti o m eÐnai mh arnhtikìc. DÔo akèraioi a kai b ja lègontai isìtimoi modulo m (  isoôpìloipoi modulo m ) an o m diaireÐ th diaforˆ a − b. to biblÐo autì jewreÐtai ‘ sÔgqrono ’ kai diabˆzetai me eukolÐa. 'Ara dÔo akèraioi eÐnai isìtimoi modulo 0 an kai mìno an eÐnai Ðsoi. dhlad 1 a ≡ b mod m ⇔ m|a − b. 'Estw m ènac akèraioc. Epeid  isqÔei m|a − b an kai mìno an −m|a − b. èqoume 7001 ≡ 1 mod 7 afoÔ o 7 diaireÐ ton 7001 − 1 = 7000. Gia parˆdeigma. EÐnai axioshmeÐwto ìti. 15   opoiond pote fusikì arijmì thc morf c 7m + 1.1. Sunep¸c h apˆnthsh eÐnai Deutèra.1 Orismìc. dhlad  an kai mìno an a = b. H ènnoia thc isotimÐac eÐnai exairetikˆ qr simh sth JewrÐa Arijm¸n allˆ kai sthn 'Algebra ìpou emfanÐzetai pio genikˆ upì th morf  twn dom¸n phlÐko. ParathroÔme ìti an m = 0. EpÐshc 14 ≡ −2 mod 8 afoÔ o 8 diaireÐ ton 14 − (−2) = 16. tìte a ≡ b mod m an kai mìno an 0|a − b. 0 ≤ r2 < m. Ac jewr soume èna polÔ aplì parˆdeigma. 1.2 Prìtash.3. 2) Upˆrqei akrib¸c ènac akèraioc r me a ≡ r mod m kai 0 ≤ r < m. 0 ≤ r1 < m b = mq2 + r2 .3. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume a ≡ b mod m. Tìte: 1) IsqÔei a ≡ b mod m an kai mìno an oi a kai b af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to m. EkeÐ eis qjhke o sumbolismìc a ≡ b mod m o opoÐoc epikrˆthse apì tìte. 1 . 1) Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume a = mq1 + r1 . H apˆnthsh sto er¸thma ‘poiˆ hmèra thc edbomˆdac ja eÐnai 7001 hmèrec apì thn epìmenh Kuriak ’ faÐnetai amèswc an skefjoÔme ìti oi hmèrec thc ebdomˆdac epanalambˆnontai me perÐodo 7 kai ìti 7001 = 7·1000+1. an kai èqoun perˆsei perissìtera apì 200 qrìnia apì thn kukloforÐa tou Disquitiones Arithmeticae. Sthn Ðdia apˆnthsh ja fjˆname an sth jèsh tou 7001 eÐqame 8. AnaptÔqjhke de susthmatikˆ apì ton Gauss sto èrgo tou Disquitiones Arithmeticae (1801). 1. b dÔo akèraioi. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc kai a.

tìte apì to 1) kai th monadikìthta tou upoloÐpou diaÐreshc me to m prokÔptei r = s. Epeid  ìmwc |r1 − r2 | < m. 1. Apì thn upìjesh èqoume m|a − b kai m|c − d. afoÔ m|a − a gia kˆje a ∈ Z. 1) a ≡ a mod m gia kˆje a ∈ Z. parathroÔme ìti ac − bd = ac − bc + bc − bd = (a − b)c + b(c − d). mod m . Epeid  m|m(q1 − q2 ).5 Pìrisma. ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. tìte a + c ≡ b + c mod m. 'Ara ac ≡ bd mod m.3. ac ≡ bc mod m kai an ≡ bn gia kˆje fusikì arijmì n. 1. An a ≡ b mod m kai c ≡ d mod m. 3) an a ≡ b mod m kai b ≡ c mod m. afoÔ apì m|a − b èpetai ìti m| − (a − b). Tìte 1 Akèraioi a − b = m(q1 − q2 ) + r1 − r2 kai apì tic anisìthtec paÐrnoume |r1 − r2 | < m.3. tìte b ≡ a mod m. afoÔ apì tic sqèseic m|a − b kai m|b − c èpetai ìti m|(a − b) + (b − c). tìte a + c ≡ b + d mod m kai ac ≡ bd mod m Apìdeixh. DeÐqnoume t¸ra ìti oi isotimÐec ‘ sumperifèrontai kalˆ ’ se sqèsh me thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. 0 ≤ s < m.4 Prìtash. dhlad  m|b − a. An a ≡ b mod m. 2) 'Enac r pou ikanopoieÐ tic sunj kec thc prìtashc eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou a me ton m. pou eÐnai pollaplˆsio tou m afoÔ m|a − b kai m|c − d. 0 ≤ r < m kai a ≡ s mod m. r1 . paÐrnoume: m|r1 − r2 an kai mìno an r1 − r2 = 0. 2) an a ≡ b mod m. tìte a ≡ c mod m. m|(a − b) + (c − d). Telikˆ. dhlad  m|(a + c) − (b + d) pou shmaÐnei ìti a + c ≡ b + d mod m. q2 .34 ìpou q1 . r2 ∈ Z. Epomènwc. dhlad  m|a − c. h prohgoÔmenh isìthta dÐnei: m|a − b an kai mìno an m|r1 − r2 . 1. Gia thn ˆllh sqèsh. m|a − b an kai mìno an r1 − r2 = 0. Gia th monadikìthta parathroÔme ìti an a ≡ r mod m.3 ShmeÐwsh.3.

3. 1. m c m c (a−b). 1) An ac ≡ bc mod (cm). tìte apì thn isotimÐa ac ≡ bc mod m sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod m sÔmfwna me to Parˆdeigma 1.1. dhlad  an a ≡ b mod m. kai an a ≡ b m mod . ìpou r = 0.8 Efarmogèc. tìte ac ≡ bc mod m. 1. 'Omwc µκδ . 1) An ac − bc = ecm me c = 0. 'Omwc qreiˆzetai prosoq  sth ‘diaÐresh’ ìpwc exhgoÔme amèswc parakˆtw. 'Ara d d d d m 1 kai ˆra a − b.7 Prìtash. ìpou d = µκδ(c. Apìdeixh. 1. MporoÔme na pollaplasiˆsoume   na prosjèsoume katˆ mèlh dÔo isotimÐec.3. tìte a ≡ b mod m. èpetai ìti kˆje akèraioc eÐnai thc morf c 4n + r. tìte ac ≡ bc mod (cm).3. Gia prˆdeigma èqoume 7 · 2 ≡ 4 · 2 mod 6. 2) An ac ≡ bc mod m. paÐrnoume x ≡ 0   1   2   3 mod 4. d ìpou d = µκδ(c. An ìmwc isqÔei µκδ(c. allˆ ìqi 7 ≡ 4 mod 6. = 2) Apì thn upìjesh èqoume m|c(a−b).2. y ∈ Z me a = x2 + y 2 . d 1. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 3 (n ∈ N) pou na eÐnai to ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Epomènwc x2 ≡ 0   1   4   9 mod 4. 1. Allˆ 4 ≡ 0 .6 ShmeÐwsh.8 1). 2. m eÐnai mh mhdenikìc. 3. tìte m a ≡ b mod . ìpou c eÐnai diˆforoc tou mhdenìc. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc me to 4. m) = 1. d EÐnai fanerì ìti isqÔoun ta antÐstrofa twn 1) kai 2) sthn prohgoÔmenh Prìtash. EpÐshc mporoÔme na uy¸soume ta mèlh miac isotimÐac se fusik  dÔnamh. 'Estw a ∈ N thc morf c 4n + 3 kai èstw x. Epeid  4n + r ≡ r mod 4. IsotimÐec 35 me tic isotimÐec modulo m san isìthtec. m). Sqetikˆ isqÔei to ex c apotèlesma. ìpou toulˆqiston ènac apì touc c. Apì ta prohgoÔmena sunˆgoume ìti mporoÔme na qeiristoÔ- Nìmoc Diagraf c Den alhjeÔei genikˆ ìti apì ac ≡ bc mod m èpetai ìti a = b mod m. tìte a − b = em.3. m).

'Omoia èqoume y 2 ≡ 0   1 mod 4. 'Estw p pr¸toc me p > 3. 4. Pujagìreiec triˆdec. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqoun akèraioi x. ParathroÔme ìti to ˆjroisma mporeÐ na grafeÐ k= n−1 2 k= n−1 2 k= n−1 2 1n +2n +· · ·+(n−1)n = k=1 kn + k=1 (n−k)n = k=1 (k n +(n−k)n ). y me x2 − 5y 2 = 13. kai katˆ sunèpeia o p + 10 den eÐnai pr¸toc. z pou èqoun thn idiìthta x2 + y 2 = z 2 . 6. Ja deÐxoume t¸ra ìti den upˆrqei ˆlloc p. dhlad  x2 ≡ 0. kai katˆ sunèpeia 1n + 2n + · · · + (n − 1)n ≡ 0 mod n. èqoume 33n = (33 )n = 27n ≡ 5n mod 11.12 apodeiknÔetai èna Je¸rhma pou qarakthrÐzei touc fusikoÔc arijmouc pou eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 9   16 mod 5. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste oi p + 10 kai p + 14 na eÐnai pr¸toi. afoÔ gia kˆje akèraio x èqoume x ≡ 0. Gia kˆje perittì n ∈ N o 1n + 2n + · · · + (n − 1)n eÐnai pollaplˆsioc tou n. . 'Ara 33n − 5n ≡ 0 mod 11. Epeid  33 = 27 ≡ 5 mod 11. dhlad  a ≡ 0   1   2 mod 4. Tìte p ≡ 1   2 mod 3. 'Ara x2 ≡ 0   1 mod 4. An p ≡ 1 mod 3. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo. An p ≡ 2 mod 3. tìte p + 14 ≡ 15 mod 3. 1   4 mod 5. 4. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo giatÐ apì thn upìjesh èqoume a ≡ 3 mod 4. 2. dhlad  p + 10 ≡ 0 mod 3. 3. 'Ara x2 ≡ 3 mod 5. 5. o akèraioc 33n − 5n eÐnai pollaplˆsioc tou 11. 2. blèpoume ìti gia p = 3 oi 13 kai 17 eÐnai pr¸toi. Ara k n + (n − k)n ≡ 0 mod n. tìte p + 10 ≡ 12 mod 3. 1. 'Omwc 5y 2 ≡ 0 mod 5 kai 13 ≡ 3 mod 5. Gia kˆje n ∈ N. y. 1. Tìte èqoume x2 − 5y 2 ≡ 13 mod 5. 'Ara èqoume x2 + y 2 ≡ 0   1   2 mod 4. kai epomènwc o p + 14 den eÐnai pr¸toc afoÔ eÐnai pollaplˆsio tou 3 kai diˆforoc tou 3. 'Eqoume n − k ≡ −k mod n kai ˆra (n − k)n ≡ (−k)n ≡ (−1)n k n ≡ −k n mod n. dhlad  p + 14 ≡ 0 mod 3. Dokimˆzontac merikoÔc mikroÔc pr¸touc arijmoÔc. 3   4 mod 5 kai katˆ sunèpeia x2 ≡ 0. 'Estw ìti upˆrqoun tètoioi akèraioi. Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc anˆlushc akeraÐwn se ginìmena pr¸twn allˆ kai aplèc idiìthtec isotimi¸n ja prosdiorÐsoume ìlouc touc akeraÐouc x.36 1 Akèraioi mod 4 kai 9 ≡ 1 mod 4. giatÐ o n eÐnai perittìc. Sthn Parˆgrafo 2.

Prˆgmati. b = y/2. . z) = 1) eÐnai thc morf c x = d(u2 − v 2 )+. y.8 4). z + x) = 2. u. Prˆgmati. opìte d|µκδ(2z. ±y. Epeid  µκδ(z −x. c = v 2 . z0 ) eÐnai mia lÔsh me µκδ(x0 . v) = 1. c = (z − x)/2 (pou eÐnai mh arnhtikoÐ akèraioi) opìte b2 = ac. Sunep¸c mporoÔme na upojèsoume ìti: x perittìc. oi x. a = u2 . 'Eqoume y 2 = z 2 − x2 = (z − x)(z + x). y. ApodeÐxame ìti kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc x2 +y 2 = z 2 me x. Epomènwc kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc ja eÐnai thc morf c (dx0 . µκδ(u. y = 2duv. z) ('Askhsh 1. ìpou d eÐnai jetikìc akèraioc kai (x0 . 2duv. Epiplèon isqÔei u ≥ v . ìpou µκδ(u. z eÐnai lÔseic. z + x). an o z  tan ˆrtioc. y. oi a. ParathroÔme ìti an d = µκδ(x. IsotimÐec 37 An h triˆda (x. ±z) eÐnai lÔseic kai epomènwc mporoÔme na upojèsoume ìti oi x. Sthn perÐptwsh aut . y. y0 . tìte kai oi (±x.2. z = d(u2 + v 2 ). y = 2uv. dy0 . Epeid  ìmwc oi z − x. afoÔ µκδ(x. Apì t¸ra kai sto ex c upojètoume ìti µκδ(x. y. me ènan eÔkolo upologismì epalhjeÔetai ìti oi parapˆnw akèraioi x.2.1. z +x) = 2. ParathroÔme ìti o z den eÐnai ˆrtioc. paÐrnoume d = 2. onomˆzontai ‘Pujagìreiec triˆdec’. y ja  tan perittoÐ. z) = 1. AntÐstrofa. z eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. z0 ) = 1. y. z) eÐnai mia lÔsh thc exÐswshc x2 + y 2 = z 2 . tìte oi x. z − x = 2v 2 . z eÐnai ˆrtioc. y. akrib¸c ènac apì touc x. 2x) = 2µκδ(z. opìte. x) = 2. y 2 = (2u2 )(2v 2 ) kai epomènwc x = u2 − v 2 . z eÐnai mh arnhtikoÐ. y. u ≥ v kai µκδ(u. v) = 1. èqoume µκδ(c. y/d. 'Ara z + x = 2u2 .3. dz0 ). y. v) = 1. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ apì th mia meriˆ èqoume z 2 ≡ 0 mod 4 kai apì thn ˆllh z 2 = x2 + y 2 ≡ 1 + 1 ≡ 2 mod 4. Oi triˆdec akeraÐwn thc morf c (d(u2 − v 2 ). a) = 1. Isqurizìmaste ìti µκδ(z − x. y. Jètoume a = (z + x)/2. sÔmfwna me thn Efarmog  1. tìte d|(z − x) + (z + x) = 2z kai d|(z − x) − (z + x) = −2x. ìpou d. y0 . z) = 1. z ∈ N (qwrÐc ton periorismì µκδ(x. an d = µκδ(z − x. z = u2 + v 2 . c eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. d(u2 + v 2 )). tìte (x/d)2 + (y/d)2 = (z/d)2 kai µκδ(x/d. v ∈ N. z + x eÐnai ˆrtioi. IdiaÐtera.12). y ˆrtioc kai z perittìc. z/d) = 1.

y.38 1 Akèraioi 7. Efarmìzoume pˆli tic Pujagìreiec triˆdec. d) = 1 tètoioi ¸ste x = c2 − d2 . apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume x2 = u2 − ν 2 . z) thc (*) me x. Tìte µκδ(x. S mera epikrateÐ h ˆpoyh ìti o Fermat èkane lˆjoc. Telikˆ o isqurismìc tou Fermat apodeÐqthke apì ton A. tìte (a. O Fermat (perÐ to 1637) pÐsteue ìti br ke mia apìdeixh. z/p2 ). Me th bo jeia twn PujagoreÐwn triˆdwn ja apodeÐxoume ed¸ ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. 'Estw ìti upˆrqei lÔsh (x. prˆgma ˆtopo afoÔ z/p2 < z . z o p4 diaireÐ ton x4 + y 4 kai ˆra o p2 diaireÐ ton z . H prospˆjeia apìdeixhc tou isqurismoÔ tou Fermat od ghse sthn anˆptuxh nèwn shmantik¸n klˆdwn twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai h Algebrik  JewrÐa Arijm¸n kai h Metajetik  'Algebra. Epeidh y 2 = 2uν èqoume 4|y 2 kai ˆra toulˆqiston ènac apì touc u. H apìdeixh eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai gia thn ergasÐa aut  apenem jh ston Wiles to Cole Prize. ParathroÔme ìti o ν eÐnai ˆrtioc kai oi x. 'Eqoume e4 + f 4 = a2 . b. y. Gia ton skopì autì ja apodeÐxoume ìti h exÐswsh x4 + y 4 = z 2 (∗) den èqei jetikèc akèraiec lÔseic. y. z) = 1 giatÐ an p eÐnai ènac pr¸toc koinìc diairèthc twn x. Epomènwc upˆrqoun jetikoÐ akèraioi c. pou eÐnai mia apì tic an¸tatec diakrÐseic sta Majhmatikˆ. u perittoÐ kai ìti µκδ(x. z = u2 + ν 2 ìpou u. ν = 2ν . z > 0 jetikoÐ akèraioi. d eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. y. 2 . ν. d me µκδ(c. y. pou eÐnai ˆtopo (bl. b. u = c2 + d2 . ν) = 1. ν = b2 (Parˆdeigma 1. Epeid  b2 = ν = cd. oi u. u) = 1. Epomènwc o u eÐnai perittìc kai o ν ˆrtioc. Epeid  y 2 = 4uν kai µκδ(u. o ν eÐnai perittìc kai katˆ sunèpeia x2 = u2 − ν 2 ≡ −1 mod 4. Allˆ tìte mÐa lÔsh thc (*) eÐnai h (x/p. An o u eÐnai ˆrtioc. d = f 2 . Autì arkeÐ giatÐ an (a. ν eÐnai jetikoÐ akèraioi kai µκδ(u. Je¸rhma tou Fermat2 gia n = 4. ν ) = 1.8 4). y/p. c = e2 . Efarmog  1). ν = 2cd. sumperaÐnoume ìti oi c. Epilègoume mia lÔsh me z elˆqisto. z pou èqoun thn idiìthta x4 + y 4 = z 4 . h exÐswsh xn + y n = z n den èqei jetikèc akèraiec lÔseic ìtan n ≥ 3. Wiles (1995).1. c) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 4 . ν eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn: u = a2 . ν eÐnai ˆrtioc. c2 ) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 2 . aut  th forˆ sthn exÐswsh x2 + ν 2 = u2 . Grˆfontac (x2 )2 + (y 2 )2 = z 2 . allˆ den ˆfhse kanèna sqetikì graptì èrgo. y 2 = 2uν. SÔmfwna me to ‘Je¸rhma tou Fermat’ .

dhlad  z > a. . Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou z . H teqnik  pou akolouj same sthn parapˆnw apìdeixh. ìtan to aristerì mèloc den eÐnai isodÔnamo me to 10 mod 11. . H apìdeixh eÐnai pl rhc. an a1 . 9} kai a10 ∈ {0. . a). ofeÐletai ston Fermat kai onomˆzetai h ‘mèjodoc thc kajìdou’. An o kwdikìc ISBN eÐnai a1 a2 . Kˆje dhmosieumèno biblÐo perièqei ènan kwdikì. Ta pr¸ta 9 yhfÐa parèqoun plhroforÐec gia to biblÐo.3. Allˆ èqoume z = u2 + ν 2 = a4 + 4b4 > a4 ≥ a. O kwdikìc autìc onomˆzetai ISBN (International Standard Book Number). Diaforetikˆ. to teleutaÐo yhfÐo upˆrqei gia na apofeÔgontai lˆjh   kai na entopÐzontai plastoÐ AFM. . IsotimÐec 39 dhlad  mia lÔsh thc arqik c exÐswshc eÐnai h (e. To teleutaÐo yhfÐo qrhsimeÔei na entopÐzontai lˆjh. . a10 . . a9 ∈ {0. . . 8. . . Oi kwdikoÐ ISBN. . . 2) Exetˆste an isqÔoun ta parakˆtw isotimÐec i) 2004 ≡ 1003 mod 11 ii) (7 − a)2 ≡ a2 mod 7 gia kˆje a ∈ Z iii) (1 − 2n)2 ≡ (4n + 1)10 mod 4n gia kˆje n ∈ Z iv) (6n + 5)2 ≡ 1 mod 4 gia kˆje n ∈ Z 3) ApodeÐxte ìti . AFM. a9 eÐnai o AFM tìte prèpei na isqÔei 28 a1 + 27 a2 + · · · + 2a8 ≡ a9 mod 11. . .3 1) ApodeÐxte ìti an a ≡ b mod m kai n|m tìte a ≡ b mod n. . 10} tìte prèpei na isqÔei a1 + 2a2 + · · · + 9a9 ≡ a10 mod 11. ìpou a1 .1. prèpei na isqÔei a9 = 0. o opoÐoc apoteleÐtai apì 9 yhfÐa kai ènan akèraio metaxÔ 0 kai 10. Ask seic 1. f. ìpwc ton tìpo kai qrìno èkdoshc. 9. Se kˆje 'Ellhna forologoÔmeno polÐth antistoiqeÐ ènac enniay fioc Arijmìc ForologikoÔ Mhtr¸ou (AFM). sÔmfwna me thn opoÐa kataskeuˆsame mia lÔsh pou eÐnai ‘ mikrìterh’ apì mia ‘ elˆqisth’. . 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. Sugkekrimèna.

8 7). Katˆ sunèpeia o arijmìc 200340067085 den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 14) ApodeÐxte ìti µκδ(a. 10) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi 0 ≤ x ≤ 101 pou ikanopoioÔn x2 ≡ 1 mod 101. 15) 'Enac akèraioc arijmìc (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 9 an kai mìno an to ˆjroisma twn yhfÐwn tou. 12) Poiì eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 11. 7) ApodeÐxte ìti kanènac akèraioc thc morf c 3m +3n +1. ìpou m. m) = µκδ(b. Upìdeixh: Efarmog  1. pou eÐnai diaforˆ dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 13) ApodeÐxete ìti kˆje hmerologiakì ètoc (dÐsekto   mh) èqei mÐa toulˆqiston “TrÐth kai 13”. Exetˆste an alhjeÔei to antÐstrofo. n jetikoÐ akèraioi. i 16) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 11 an kai mìno an o arijmìc (−1)i ai diaireÐtai me to 11. .2. 6) ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ Z isqÔei a2 ≡ 0. i 17) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 5 an kai mìno an o arijmìc a0 diaireÐtai me to 5. diaireÐtai me to 9. 8) ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 2. ApodeÐxte ìti an gia ton akèraio x isqÔei x2 ≡ x mod p. m) an a ≡ b mod m. tìte x ≡ 0   1 mod p. 11) 'Estw p pr¸toc arijmìc. 5) ApodeÐxte ìti gia kˆje perittì akèraio a isqÔei a2 ≡ 1 mod 8. Upìdeixh: ErgasteÐte mod 8. ai .40 1 Akèraioi i) a ≡ b mod 2 ⇒ a2 ≡ b2 mod 4 ii) a ≡ b mod 3 ⇒ a3 ≡ b3 mod 9 4) ApodeÐxte ìti a ≡ b mod m an kai mìno an a2 + b2 ≡ 2ab mod m2 . Upìdeixh: Metr ste modulo 7 arqÐzontac apì thn 13h IanouarÐou. ìpou n ∈ Z. 9) Gia kˆje n ∈ N apodeÐxte ìti 4n ≡ 1 + 3n mod 9. den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 1   4 mod 8.

20) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun akèraioi x. 26) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei i) 10n + 3 · 4n+2 ≡ 4 mod 9 ii) (n + 1)2n + 4n2n+1 den eÐnai pollaplˆsio tou 3. 28) ApodeÐxte ìti an oi m. . . ApodeÐxte ìti a ≡ b mod e. n eÐnai perittoÐ tìte 1m + 2m + · · · + (n − 1)m ≡ 0 mod n. p + 4. y0 . 21) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. 27) 'Estw m. 1. sumperˆnate ìti kajèna apì ta x. p + 4. . z) ∈ Z × Z × Z mia lÔsh me x jetikì kai elˆqisto. z me x2 +y 2 = 3z 2 . 23) ApodeÐxte ìti an o m ∈ N eÐnai tetrˆgwno akeraÐou kai kÔboc akeraÐou.3. Tìte o akèraioc in + (m − i)n eÐnai pollaplˆsioc tou m gia kˆje i = 0. 2 2 n−3 n−1 −1. m.. 0. y. 22) An o x2 + y 2 + z 2 eÐnai pollaplˆsio tou 5 (ìpou x. y. z eÐnai pollaplˆsio tou 3. z ∈ Z) apodeÐxte ìti èna toulˆqiston apì touc x. 24) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 11|33n+1 + 24n+3 . ii) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x pou ikanopoioÔn x ≡ 7 mod 8 kai x ≡ 7 mod 9 19) Na brejoÔn ìlec oi triˆdec (p. y me 7x2 − 15y 2 = 1. IsotimÐec 18) 41 i) 'Estw a ≡ b mod m kai a ≡ b mod n. p + 8) ìpou oi p. z eÐnai pollaplˆsio tou 5. 2 2 . Apì x2 +y 2 = 3z 2 .− . tìte eÐnai thc morf c 7k   7k + 1. . . . Aplopoi¸ntac lambˆnoume mia nèa lÔsh (x0 . y. Autì eÐnai ˆtopo. ApodeÐxte ìti kˆje akèraioc eÐnai isìn−1 n−3 timoc modulo n me akrib¸c ènan akèraio apì touc − . p + 8 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. . . y.. y. . n ∈ N me ton n perittì.. z0 ) me 0 < x0 < x. . Upìdeixh:Mèjodoc thc kajìdou: 'Estw (x. n).1. 29) 'Estw n perittìc fusikìc arijmìc. 25) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 21|4n+2 + 52n+1 .. ìpou e = κπ(m.

To sÔnolo Zm me tic prˆxeic autèc parousiˆzei idiaÐtero endiafèron. tìte b ∼ a (summetrik  idiìthta). 1) 'Estw A èna mh kenì sÔnolo. ìtan eÐnai fanerì poio sÔnolo X ennooÔme. pollèc forèc ja grˆfoume a ∼ b. 2) 'Estw A to sÔnolo twn shmeÐwn tou pragmatikoÔ epipèdou.42 1 Akèraioi 1. . b) ∈ X . 1) a ∼ a gia kˆje a ∈ A (anaklastik  idiìthta) 2) an a ∼ b. Mia sqèsh sto mh kenì sÔnolo A ja lègetai sqèsh isodunamÐac sto A an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. kai 3) an a ∼ b kai b ∼ c. Mia sqèsh se èna sÔnolo A eÐnai èna uposÔnolo tou kartesianoÔ ginomènou A × A = {(a. giatÐ afenìc men oi upologismoÐ se autì epitrèpoun suqnˆ thn exagwg  me sÔntomo kai komyì trìpo qr simwn sumperasmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc. afetèrou de autì apoteleÐ èna shmantikì parˆdeigma dÔo genikìterwn ennoi¸n pou ja melet soume stic epìmenec Enìthtec. b)|a. X Sqèseic isodunamÐac 1. Tìte orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. EpÐshc. Q isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a = b. Ja qreiastoÔme ed¸ (allˆ kai se epìmenec Enìthtec) basikˆ stoiqeÐa apì tic isodunamÐec ta opoÐa ja upenjumÐsoume. Sunep¸c oi sumbolismoÐ (a. b) ∈ X kai a ∼ b eÐnai isodÔnamoi.1 ParadeÐgmata. suqnˆ qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ∼ b.4 Oi Akèraioi modulo m Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo diapist¸same ìti oi isotimÐec modulo m ikanopoioÔn arijmhtikèc idiìthtec parìmoiec me idiìthtec twn akeraÐwn. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: P ∼ Q an kai mìno an ta shmeÐa P .4. Sthn Parˆgrafo aut  ja kataskeuˆsoume èna peperasmèno sÔnolo Zm kai ja orÐsoume katˆ fusikì trìpo to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. Ja doÔme ìti oi arijmhtik  sto Zm èqei ˆmesh sqèsh me thn arijmhtik  isotimi¸n modulo m. AntÐ na grˆfoume (a. tìte a ∼ c (metabatik  idiìthta). b ∈ A}. 'Estw X mia sqèsh sto A. Tìte eÐnai safèc ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A.

Epeid  a ∼ b. An a. 1. 'Ara [a] = [b]. ja lème ìti to a eÐnai isodÔnamo me to b (  ìti ta a kai b eÐnai isodÔnama. Profan¸c èqoume a ∈ [a] afoÔ a ∼ a. apì ton orismì thc klˆshc isodunamÐac. 'Estw [a] = [b]. b ∈ A me a ∼ b. To sÔnolo [a] = {x ∈ A|x ∼ a}. ìpwc . H epìmenh Prìtash perigrˆfei tic idiìthtec twn klˆsewn isodunamÐac pou ja qreiastoÔme.3 Prìtash. b den eÐnai isodÔnama. opìte a ∼ b. Tìte a ∈ [a] = [b].1. 'Estw ìti ta a kai b den eÐnai isodÔnama kai èstw x ∈ [a] ∩ [b]. b ∈ A. onomˆzetai 1. b eÐnai isodÔnama. tìte [a] = [b]. pou eÐnai ˆtopo. EÔkola diapist¸netai ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto R. 3) Gia kˆje a ∈ R. isqÔei [a] = {a + m ∈ R|m ∈ Z}. h metabatik  idiìthta dÐnei x ∼ b.4. Oi Akèraioi modulo m 43 3) 'Estw A = R. [a] ∩ [b] = ∅ an kai mìno ta a. Epomènwc èqoume a ∼ b. To sÔnolo A mporeÐ na parastajeÐ wc xènh ènwsh klˆsewn isodunamÐac. prˆgma pou mporoÔme na poÔme lìgw thc summetrik c idiìthtac). Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti [b] ⊆ [a].4. dhlad  to sÔnolo twn stoiqeÐwn tou A pou eÐnai isodÔnama me to a. h klˆsh isodunamÐac [P ] eÐnai to sÔnolo twn shmeÐwn tou kÔklou pou dièrqetai apì to P kai èqei kèntro thn arq  twn axìnwn. Tèloc an ta a. èstw a ∼ b kai x ∈ A.2 ParadeÐgmata. tìte x ∼ a. opìte èqoume x ∈ [b]. 1) Gia kˆje a ∈ A. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a.4. Eidikˆ èqoume [k] = Z gia kˆje k ∈ Z. Apì th sqèsh x ∈ [a] sumperaÐnoume ìti a ∼ x. 1. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A. klˆsh isodunamÐac tou a. AntÐstrofa. b eÐnai isodÔnama. An x ∈ [a]. [a] = [b] an kai mìno an ta a. Apìdeixh. 'Omoia. èqoume ìti x ∼ β . 2. 3. JewroÔme th sqèsh sto R pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a − b ∈ Z. 2) Gia kˆje shmeÐo P . 2. Tìte 1. isqÔei [a] = {a}. (sunèqeia) H arÐjmhsh ed¸ anafèretai sta prohgoÔmena paradeÐgmata. Sunep¸c [a] ⊆ [b].

Gia ton lìgo autì sunhjÐzetai o sumbolismìc [a] = a + mZ. Gia parˆdeigma. Tìte èqoume A = [b] kai epiplèon apì to 2 sumperaÐnoume ìti [b] ∩ [b ] = ∅. Apì thn Prìtash 1. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x ˆrtioc} kai [1] = {x ∈ Z|x perittìc}. . (3) To sÔnolo twn klˆsewn isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac (1) sumbolÐzetai me Zm . Ja efarmìsoume t¸ra ta parapˆnw se mÐa endiafèrousa perÐptwsh. ta stoiqeÐa tou sunìlou [a] eÐnai thc morf c a + km. 0. H ènwsh aut  den eÐnai anagkastikˆ xènh. −2.3 eÐdame ìti h parapˆnw sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. .   a mod m.3. Zm = {[a] | a ∈ Z}. . k ∈ Z. gia kˆje b. EÐnai fanerì ìti A = [a]. Epeid  oi akèraioi .3 èqoume ìti [a] = [b] ⇔ a ≡ b mod m. 'Estw m ènac fusikìc arijmìc. opìte [a] ∩ [b] = [a] = [b] = ∅. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash èpetai ìti èna b ∈ A eÐnai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. Kˆje stoiqeÐo thc klˆshc isodunamÐac [a] onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a ∈ A.44 1 Akèraioi eÐdame prohgoumènwc. sun jwc qrhsimopoioÔme ton sumbolismì [a]m . dhlad  an kai mìno an a ∼ b. èstw m = 2. b ∈ B me b = b . 'Otan jèloume na dhl¸soume thn exˆrthsh tou sunìlou [a] apì to m. Sto sÔnolo Z jewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c b∈B a∈A To sÔnolo Zm a ∼ b ⇔ a ≡ b mod m (1) Sth ShmeÐwsh 1. 2. Kˆje tètoio sÔnolo B onomˆzetai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn thc sqèshc isodunamÐac X . (2) Dhlad . . an kai mìno an [a] = [b]. −4.4. 4. H klˆsh isodunamÐac tou a ∈ Z eÐnai [a] = {x ∈ Z|x ≡ a mod m} = {x ∈ Z|m diaireÐ ton x − a} = {x ∈ Z|x − a = km. gia kˆpoio k ∈ Z} = {a + km ∈ Z|k ∈ Z}. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. 3.

. 1. tou ˆxona ja tautistoÔn pˆnw ston kÔklo. . .. . lìgw thc (3). 4. . . . [a2 ]} ìpou ai ≡ i mod 3. èqoume . . .}.. . . −1. −m + 1. ìpwc epÐshc . [1]. 0. . . Oi Akèraioi modulo m 45 .. 3. . . [am−1 ]}. 2m + 1. GÔrw apì ènan kÔklo me m koc perifèreiac m tulÐgoume ton ˆxona twn pragmatik¸n arijm¸n.4. . . ..2 2) èqoume i = j . m. . [1] = {x ∈ Z|x = 3k + 1. EpÐshc. afoÔ oi akèraioi . .. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x = 3k. 0. 'Ara Z2 = {[0]. . 1. = [−3] = [0] = [3] = . . . [a1 ]. ParathroÔme ìti èqoume Z3 = {[−3]. an [ai ] = [aj ] me 0 ≤ i. . i = 0. . kai genikˆ Z2 = {[a0 ]. .   klˆseic upoloÐpwn modulo m. ParathroÔme ìti Z2 = {[−4]. 3. Kˆje klˆsh isodunamÐac [a] an kei sto sÔnolo {[a0 ]. . . [1]. . kai . . [1] = {. . . [a1 ]. Tìte ta shmeÐa . . k ∈ Z}. j ≤ m − 1. opìte a ≡ r mod m kai ˆra [a] = [r] = [ar ]. .} kai [2] = {. . . m − 1 eÐnai diakekrimènec. . . . . . Dhlad . Pio genikˆ èqoume Zm = {[a0 ].4 Prìtash. −m. 'Ara Z3 = {[0]. Prˆgmati. [am−1 ]}. = [−2] = [1] = [4] = . . . Sunep¸c apodeÐxame ìti Zm ⊆ {[a0 ]. . . . = [−3] = [−1] = [1] = [3] = . . m + 1.3. ìpou ai ≡ i mod 2. . . . . [m−1]}. [a1 ]. 2. . Apì th sqèsh (3) èqoume ìti . −1. tìte apì thn (3) èqoume i ≡ j mod m. Prˆgmati. [−2]. −3. . . 2m. . . . . ìpou 0 ≤ r ≤ m − 1. 1. [2]}.}. . . . . [2]} = . OmoÐwc ja tautistoÔn ta shmeÐa . [a1 ]}. . Parathr seic 1) 'Enac diaisjhtikìc trìpoc na skeftìmaste to sÔnolo Zm eÐnai o ex c. −2. k ∈ Z}. Apìdeixh. . . [1]}. [1]. ìpou oi ai eÐnai akèraioi tètoioi ¸ste ai ≡ i mod m gia kˆje i. Gia kˆje jetikì akèraio m èqoume Zm = {[0]. . ParathroÔme ìti oi klˆseic isodunamÐac [ai ]. . . . ìti . . . Epomènwc Zm = {[a0 ]. eÐnai isìtimoi mod 2 èqoume. [−1]} = {[−3]. opìte apì thn Prìtash 1. . −3. [am−1 ]}. [am−1 ]}. . [0] = {. . = [−4] = [−2] = [0] = [2] = [4] = . k ∈ Z} kai [2] = {x ∈ Z|x = 3k + 2. [1]} = . apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume α = qm + r. .1. kai genikˆ Z3 = {[a0 ]. To Zm onomˆzetai to sÔnolo twn akeraÐwn modulo m kai ta stoiqeÐa tou onomˆzontai klˆseic isotimÐac modulo m. . [a1 ]. . [a1 ]. eÐnai isìtimoi mod 2. . 5. . 1. . .4. = [−1] = [2] = [5] = . .. . . . [−3]} = {[−4]. 'Estw t¸ra m = 3.

([a] + [b]) + [c] = [a] + ([b] + [c]) . Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac tou a apoteleÐtai apì èna mìno stoiqeÐo. [b]. b) → a + b · : Z × Z → Z. b) akeraÐwn monadikì akèraio. [b]) → [ab]. (a. tautÐzontac to sÔnolo {a} me to stoiqeÐo a. An m = 0.3. ([a]. 'Omwc autì isqÔei apì thn Prìtash 1. ton ab). Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma an mporoÔme na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa tou Zm me anˆlogo trìpo. [5][6] = [30] = [0]. [c] ∈ Zm èqoume ìti: 1. H prìsjesh (antÐstoiqa. Gia kˆje [a]. Sto Z. Prèpei na deÐxoume ìti: an ([a].46 1 Akèraioi 2) Sthn prohgoÔmenh Prìtash eÐqame upojèsei ìti o m eÐnai jetikìc. ([a]. [2][2] = [4] = [1]. b) → ab. Sto Z10 èqoume [4] + [7] = [11] = [1]. Me ˆlla lìgia. dhlad  akeraÐwn. Blèpoume ìti h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc klˆsewn upoloÐpwn anˆgontai sth prìsjesh kai ston pollaplasiasmì antipros¸pwn touc. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b gia kˆje dÔo akeraÐouc a. mporoÔme na jewr soume ìti to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 0 eÐnai to Z. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac enìc akeraÐou a eÐnai ìlo to sÔnolo Z kai ˆra to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 1 eÐnai èna monosÔnolo. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. ìmwc. Dhlad  èqoume apeikonÐseic + : Z × Z → Z. [b]) = ([c]. tìte èpetai ìti [a + b] = [c + d] kai [ab] = [cd]. [4][7] = [28] = [8]. Gia parˆdeigma. ton a+b (antÐstoiqa. [a] = {a}. [d]). Gia thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐsame sto Zm isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec pou jumÐzoun genikèc idiìthtec thc Arijmhtik c.4. 3) An m = 1. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b an kai mìno an a = b. Me th bo jeia aut¸n. orÐzoume tic antistoiqÐec. (a. dhlad  an [a] = [c] kai [b] = [d]. gnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa. tìte a + b ≡ c + d mod m kai ab ≡ cd mod m. b. [b]) → [a + b] · : Zm × Zm → Zm . Tìte. o pollaplasiasmìc) akeraÐwn antistoiqeÐ se kˆje zeÔgoc (a. an a ≡ c mod m kai b ≡ d mod m. + : Zm × Zm → Zm . H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc sto Zm Kataskeuˆsame to sÔnolo Zm me th bo jeia miac sqèshc isodunamÐac sto sÔnolo Z. sto Z3 èqoume [4] + [2] = [6] = [0].

OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. an oi akèraioi a. MÐa apì tic aploÔsterec apì autèc tic exis¸seic eÐnai h [a][x] = [b]. Oi Akèraioi modulo m 2. Gia parˆdeigma. [a] + [−a] = [−a] + [a] = [0] 4. n ∈ Z. sto Z to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n stoiqeÐwn eÐnai mh mhdenikì. Sto Z6 . upˆrqoun shmantikèc diaforèc. to stoiqeÐo [a ] onomˆzetai antÐstrofo tou [a]. ([a][b])[c] = [a]([b][c]) 6. Sto Z6 . EpÐshc ja lème ìti èna antÐstrofo modulo m tou akeraÐou a eÐnai o akèraioc . èqoume [2][3] = [0]. [a][1] = [1][a] = [a] Oi apodeÐxeic eÐnai aplèc kai paraleÐpontai. ìmwc. Oi idiìthtec 1-9 ja efarmìzontai sta parakˆtw qwrÐc idiaÐterh mneÐa. Sthn perÐptwsh pou upˆrqei klˆsh [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a ][a] = [1] mporoÔme eÔkola na lÔsoume thn exÐswsh pollaplasiˆzontˆc thn me thn [a ]. An up rqe [a ] ∈ Z6 me [2][a ] = [1]. dhlad  an upˆrqei akèraioc a tètoioc ¸ste aa ≡ 1 mod m. EpÐshc. b. Sthn perÐptwsh aut . èstw [2] ∈ Z6 . tìte a = b. Antistrèyima stoiqeÐa sto Zm [a][x] = [b] ⇒ [a ]([a][x]) = [a ][b] ⇒ [x] = [a b]. [a] + [0] = [0] + [a] 3. [a][b] = [b][a] 9.1. ìti an kai h prìsjesh kai o pollapla- siasmìc stoiqeÐwn tou Zm èqoun idiìthtec pou jumÐzoun thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì akeraÐwn. dhlad  2a = 1 + 6n. tìte [2a ] = [1] kai ˆra 2a ≡ 1 mod 6. Sth melèth thc Arijmhtik c tou Zm (dhlad  twn idiot twn thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ tou Zm ) eÐnai fusikì na jewr soume poluwnumikèc exis¸seic sto Zm . Gia parˆdeigma. c eÐnai tètoioi ¸ste ac = bc kai c = 0. 'Ena stoiqeÐo [a] ∈ Zm lègetai antistrèyimo an upˆrqei [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. èqoume [1][3] = [5][3] me [3] = [0] kai [1] = [5]. [a]([b] + [c]) = [a][b] + [a][c] 7. 47 Parat rhsh Prèpei na tonisteÐ ed¸. 'Omwc den upˆrqei pˆnta tètoia klˆsh [a ]. [a] + [b] = [b] + [a] 5. pou eÐnai ˆtopo. ([a] + [b])[c] = [a][c] + [b][c] 8.4. ìmwc. dhlad  poluwnumikèc exis¸seic me suntelestèc stoiqeÐa tou Zm .

m) = 1. en¸ to [2] den eÐnai. to antÐstrofo tou [a] eÐnai to [x]. ShmeÐwsh H parapˆnw apìdeixh perièqei ènan praktikì trìpo upologismoÔ tou antistrìfou (efìson autì upˆrqei)tou [a]. 1. Qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo gia to zeÔgoc (8. sto Z6 to[5] eÐnai antistrèyimo afoÔ [5][5] = [1]. Ja doÔme amèswc parakˆtw èna sqetikì parˆdeigma. [8][x] = [11]. Me to sumbolismì thc apìdeixhc. 'Estw [8][y] = [1]. dhlad  1. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm sumbolÐzetai me U (Zm ). 15) èqoume 15 = 1 · 8 + 7. 'Estw ìti [a][b] = 1. . Tìte ab ≡ 1 mod m. kai sunep¸c arkeÐ na prosdiorÐsoume ènan akèraio y . [5]. èstw µκδ(a. Ergazìmenoi sto Z15 èqoume [8x] = [11]. Pollaplasiˆzontac thn (1) me [y] paÐrnoume [x] = [11y]. 15) = 1. Ja brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 8x ≡ 11 mod 15. y ∈ Z tètoioi ¸ste ax + my = 1 (Je¸rhma 1.6 Efarmog . 'Estw [a] èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Zm . Tìte upˆrqei monadikì stoiqeÐo [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. Gia parˆdeigma. Tìte upˆrqoun x. m) = 1. Sthn epìmenh Prìtash prosdiorÐzonta ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zm .48 1 Akèraioi a .5 Prìtash. 'Enac tètoioc akèraioc x mporeÐ na brejeÐ qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo.4.2.4). Prˆgmati. Apì thn teleutaÐa sqèsh prokÔptei ìti µκδ(a. m) = 1. dhlad  ab = mn + 1 gia kˆpoio n ∈ Z. µκδ(a. (1) Epeid  µκδ(8. to stoiqeÐo [8] eÐnai antistrèyimo sto Z15 sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash. ìpwc eÐdame prin. 'Eqoume [ax + my] = [1] ⇒ [ax] + [my] = [1] ⇒ [a][x] + [m][y] = [1] ⇒ [a][x] + [0][y] = [1] ⇒ [a][x] = [1]. To stoiqeÐo [a] ∈ Zm eÐnai antistrèyimo an kai mìno an Apìdeixh. tìte [a ] = [a ][1] = [a ]([a][a ]) = ([a ][a])[a ] = ([a ][a])[a ] = [1][a ] = [a ]. Mˆlista. ta mìna antistrèyima stoiqeÐa tou Z6 eÐnai ta [1]. ìpwc gnwrÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. an eÐqame [a][a ] = [1] kai [a][a ] = [1]. dhlad  to [a] eÐnai antistrèyimo. AntÐstrofa. Sto Z7 to[2] eÐnai antistrèyimo afoÔ [2][4] = [1]. 8 = 1 · 7 + 1.4.2.

1 2 p−1 p (p − i + 1) · · · (p − 1)p = eÐnai pollaplˆsioi i 1.1. . 'Estw a ∈ Z kai p ènac pr¸toc arijmìc. pou eÐnai to zhtoÔmeno. ìpou k eÐnai to pl joc twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). Gia parˆdeigma. . Prˆgmati.4. Apìdeixh. . isqÔei [a]k = [1] gia kˆje [a] ∈ U (Zm ). (p − 1)p = p 1 · 2 · · · · · i parathroÔme ìti o p diaireÐ to aristerì mèloc kai ˆra to i dexiì. An epiplèon o p den diaireÐ ton a. dhlad  x = 15n + 7. . apì thn Prìtash 1. . 2. grˆfontac (p − i + 1) . . . . Sthn perÐptwsh aut . h sqèsh eÐnai profan c. Apì thn epagwgik  upìjesh isqÔei ap ≡ a mod p kai sunep¸c (a + 1)p ≡ a + 1 mod p.6. . Gia na deÐxoume thn pr¸th sqèsh. Apì to diwnumikì anˆptugma èqoume (a + 1)p = ap + p p−1 p p−2 p a + a + ··· + a + 1. AfoÔ o p eÐnai pr¸toc ja diaireÐ ènan toulˆqiston parˆgonta lìgw thc Parat rhshc 1. Gia a = 0. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm èqei endiafèrousec idiìthtec wc proc ton pollaplasiasmì tou Zm . 2. n ∈ Z. opìte p diaireÐ ton . Ed¸ ja apodeÐxoume thn eidik  perÐptwsh pou o m = p eÐnai pr¸toc.4 kai thn Prìtash 1. Epomènwc èqoume ìti i Isqurizìmaste ìti oi akèraioi (a + 1)p ≡ ap + 1 mod p.4.4. . Telikˆ [x] = [11 · 2] = [22] = [7]. Oi Akèraioi modulo m 49 'Ara 1 = 8 − 1 · 7 = 8 − 1 · (15 − 1 · 8) = 8 · 2 + 15(−1). i. p − 1.4.2 . Autì ja apodeiqjeÐ sthn Parˆgrafo 1. Tìte ap ≡ a mod p. i tou p ìtan i = 1. ja thn apodeÐxoume gia ton a + 1. tìte ap−1 ≡ 1 mod p. Sunep¸c [1] = [8 · 2] + [15 · (−1)] = [8][2] kai ˆra mporoÔme na jèsoume y = 2. 'Omwc o p den diaireÐ kanèna apì touc 1. .5 èqoume ìti k = p − 1. jewroÔme arqikˆ thn perÐptwsh a ∈ N kai qrhsimopoioÔme epagwg  ston a.7 Je¸rhma (Mikrì Je¸rhma tou Fermat). 1. .2.6 1. Upojètontac ìti isqÔei h isotimÐa gia ton a.

1. Tìte ap ≡ bp mod p2 Prˆgmati. Gia parˆdeigma. to stoiqeÐo [a] eÐnai antistrèyimo sto Zp (Prìtash 1. 1) To Mikrì Je¸rhma tou Fermat mac dieukolÔnei na upologÐsoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n me pr¸touc.4. 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai a. Apì th sqèsh 555 = 92 · 6 + 3 paÐrnoume 5555 = (56 )92 · 53 . tìte to antÐstrofo tou [a] sto Zp eÐnai to [ap−2 ]. Epeid  èqoume 222 = 31 · 7 + 5 paÐrnoume 222 ≡ 5 mod 7. 'Ara ap ≡ a mod p. apì thn upìjesh sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod p. Apì th deÔterh isotimÐa sto Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ìti an o p eÐnai pr¸toc kai o a ∈ Z den diaireÐtai me ton p. Epeid  èqoume µκδ(p. 1.4. .9 ParadeÐgmata. 'An p = 2. To zhtoÔmeno upìloipo eÐnai 6. qrhsimoipoi¸ntac to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. Tìte qrhsimopoi¸ntac to diwnumikì anˆptugma èqoume bp − ap = (a + kp)p − ap = p p−1 p p−2 p a (kp) + a (kp)2 + · · · + (kp)p .8 Parat rhsh. Ja apodeÐxoume t¸ra th deÔterh sqèsh. An o p eÐnai perittìc èqoume ap = −(−a)p ≡ −(−a) mod p apì thn perÐptwsh thc isotimÐac pou apodeÐxame prin. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume 56 ≡ 1 mod 7. 'Estw t¸ra a ∈ Z. Pollaplasiˆzontac th sqèsh [ap ] = [a] me [b] prokÔptei ìti [ap−1 ] = [1]. 'Estw [b][a] = [1]. Sunep¸c 5555 ≡ 53 mod 7.5).4. ac upologÐsoume to upìloipo thc diaÐreshc tou 222555 me to 7. 1 2 p EÐnai profanèc ìti sto dexiì mèloc kˆje prosjetèoc diaireÐtai me ton p2 . b ∈ Z me ap ≡ bp mod p. 'Ara 222555 ≡ 5555 mod 7.50 1 Akèraioi 'Eqoume apodeÐxei thn pr¸th sqèsh gia a ∈ N. a < 0. a) = 1. Sunep¸c b = a + kp. Allˆ 53 ≡ (−2)3 ≡ −8 ≡ 6 mod 7. Allˆ −a ≡ a mod 2 kai katˆ sunèpeia a2 ≡ a mod 2. k ∈ Z. tìte a2 = (−a)2 ≡ −a mod 2.

2. arkeÐ na apodeiqjeÐ ìti isqÔei kˆje mia apì tic isotimÐec n7 ≡ n mod 7 n7 ≡ n mod 3 n7 ≡ n mod 2 H pr¸th isqÔei apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 7. Ask seic 1. . 5) ApodeÐxte ìti h exÐswsh [a][x] = [b] èqei lÔsh sto Zm an kai mìno an µκδ(a. Apì to Parˆdeigma 1. 4) AlhjeÔei ìti h exÐswsh [4][x] = [3] èqei lÔsh sto Z6 .1. 'Eqoume 42 = 2 · 3 · 7.4 1) Poia eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z10 . 3) Na lujeÐ sto Z127 h exÐswsh [58][x] = [3]. 2) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 12x ≡ 11 mod 13. Oi Akèraioi modulo m 51 3) Gia kˆje n ∈ N isqÔei 42|n7 − n. Gia th deÔterh parathroÔme ìti efarmìzontac dÔo forèc to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 3 èqoume n7 = (n3 )2 n ≡ n2 n ≡ n mod 3 Me parìmoio trìpo (  kai ˆmesa) apodeiknÔetai kai h trÐth isotimÐa.4. Poia apì ta antistrèyima stoiqeÐa sumpÐptoun me to antÐstrofo touc. 6) Na lujoÔn oi parakˆtw exis¸seic • [x]2 = [1] sto Z8 • [x]4 = [1] sto Z5 • [x]3 = [1] sto Z5 • [x]2 + [3][x] + [2] = [0] sto Z6 • [x] + [x] + [x] = [0] sto Z3 . Gia kajèna apì autˆ upologÐste to antÐstrofo stoiqeÐo.8 2). m)|b.

Me tÐ isoÔtai to en lìgw ˆjroisma ìtan o m eÐnai ˆrtioc. 'Estw epiplèon ìti [a] = [0]. ApodeÐxte ìti den upˆrqei [a] ∈ Zp me [a]2 = [−1]. tìte to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai Ðso me [0]. 16) UpologÐste to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm ìtan m = 3. Upìdeixh: 1547 = 7 · 13 · 17. . [am ]} kai [a] ∈ Zm . i = 1. m. 6. . ApodeÐxte ìti o elˆqistoc jetikìc akèraioc n gia ton opoÐo isqÔei sto U (Zp ) ìti [a]n = [1] eÐnai diairèthc tou p − 1. . 17) 'Estw p pr¸toc arijmìc me p ≡ 3 mod 4. . . [a + am ]}. eÐnai diakekrimèna. 13) Poia hmèra thc ebdomˆdac ja eÐnai 333444 hmèrec apì s mera. ApodeÐxte ìti an o m eÐnai perittìc. AlhjeÔei ìti ta stoiqeÐa [a][ai ]. . . . . Upˆrqei tètoio stoiqeÐo sto U (Z8 ). ìpou i = 1. 12) Poio eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 13.52 1 Akèraioi 7) ApodeÐxte ìti o akèraioc p eÐnai pr¸toc an kai mìno an to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zp eÐnai p − 1. eÐnai diakekrimèna kai epomènwc Zm = {[a + a1 ]. 5. . . m. 10) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei (n + 1)9 + 4n5 ≡ 1 mod 5 11) ApodeÐxte ìti n12 + 12n ≡ 5 mod 11 an kai mìno an n ≡ 2. . . 15) 'Estw p pr¸toc kai a ∈ Z pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. . . 4. ApodeÐxte ìti ta stoiqeÐa [a] + [ai ]. 19) Exetˆste an alhjeÔei ìti to ˆjroisma dÔo antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai antistrèyimo. 18) 'Estw Zm = {[a1 ]. 9 mod 11. 14) Na brejeÐ èna stoiqeÐo [a] tou U (Z5 ) ¸ste kˆje ˆllo stoiqeÐo tou U (Z5 ) na eÐnai thc morf c [a]n . 9) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n49 ≡ n mod 1547. 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n5 ≡ n mod 30. n ∈ N. .

1.1. . b) = d. paÐrnoume d|c. ìpou to f (x1 . Tèloc ja asqolhjoÔme me sust mata isotimi¸n (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). y0 ) eÐnai mÐa lÔsh. Epeid  µκδ(a.5. t ∈ Z me d = as + bt AfoÔ d|c. tìte h Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. . c ∈ Z tètoioi ¸ste toulˆqiston ènac apì touc a. Mia exÐswsh thc morf c f (x1 . Epiplèon an (x0 . xn ) = 0. . . y = y0 − n. EÔkola epalhjeÔetai me prˆxeic ìti d d ax + by = c. b). upˆrqoun s. pou eÐnai ˆtopo. 1) An o d den diaireÐ ton c. .5 Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec Pollˆ majhmatikˆ probl mata pou sunantˆme sthn kajhmerin  mac zw  anˆgontai se exis¸seic stic opoÐec epizhtoÔme lÔseic pou na eÐnai akèraioi arijmoÐ. kai ja perigrˆyoume pl rwc tic lÔseic thc. 'Estw ìti upˆrqoun akèraioi x. xn me akeraÐouc suntelestèc. .5. 2) An o d diaireÐ ton c. Jètoume d = µκδ(a. ìpou e ∈ Z. b den eÐnai mhden. xn ) eÐnai èna polu¸numo twn x1 .1 Je¸rhma. tìte kˆje ˆllh lÔsh èqei th morf  b a x = x0 + n. n ∈ Z. 1) Upojètoume ìti o d den diaireÐ ton c. . onomˆzetai Diofantik  ìtan mac endiafèroun mìno oi akèraiec lÔseic thc. . Ja deÐxoume ìti h dojeÐsa Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. Apì thn (2) paÐrnoume (2) c = de = a(se) + b(te). Oi exis¸seic aut c thc morf c paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n kai sthn 'Algebra. pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = se. ax + by = c. n ∈ Z. 'Estw b a x = x0 + n kai y = y0 − n. Me th qr sh aut c ja lÔsoume thn isotimÐa ax ≡ b mod m. AfoÔ d|a kai d|b. . y0 = te. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 53 1. . Ja asqolhjoÔme ed¸ me thn pr¸th mh tetrimmènh Diofantik  exÐswsh. èqoume c = de. b. 2) Upojètoume ìti o d diaireÐ ton c. tìte h Diofantik  exÐswsh ax + by = c den èqei lÔseic. y tètoioi ¸ste ax + by = c. 'Estw a. d d (1) Apìdeixh.

y0 = −10. b.5.6 Eur¸ gia mia epistol  pou kostÐzei 8 Eur¸. y0 . èqoume ìti y − y0 . 'Estw a. kai ax ≡ b mod m .5. Epeid  x ≥ 0 èqoume n ≥ 14. y = 40 − 2n.1.3 Je¸rhma. y) ìpou o x eÐnai mh arnhtikìc akèraioc kai elˆqistoc kai y ≥ 0. y ∈ Z me ax + by = c kai ax0 + by0 = c. = 1. y = 12. AfoÔ µκδ . m). 14) = 7 pou diaireÐ to 70. d d d d d a a 'Ara upˆrqei n ∈ Z me y0 − y = n. tìte apì thn (3) paÐrnoume x = x0 + n. 'Etsi mÐa lÔsh eÐnai h x0 = 10. m ∈ Z me m = 0 kai d = µκδ(a. 1) H Diofantik  exÐswsh 4x + 8y = 10 den èqei lÔseic afoÔ µκδ(4. Ja lÔsoume th Diofantik  exÐswsh 4x + 6y = 80 kai ja broÔme th lÔsh (x. upˆrqoun lÔseic. 2) H Diofantik  exÐswsh 21x+14y = 70 èqei ˆpeirec lÔseic afoÔ µκδ(21. x. ìpou n ∈ Z. Apì ton EukleÐdeio Algìrijmo paÐrnoume 80 = (−40) · 4 + 40 · 6 pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = −40. dhlad  y = y0 − n . 14 = 2 · 7 = 0. Afair¸ntac katˆ mèlh paÐrnoume a(x − x0 ) = b(y0 − y) kai ˆra (3) a b a b a (x − x0 ) = (y − y0 ). Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc grammatos mwn 0. 6) = 2 pou diaireÐ to 80. 'Estw x0 .4 Eur¸ pou apaitoÔntai.54 1 Akèraioi T¸ra ja deÐxoume ìti kˆje lÔsh eÐnai thc morf c (1).4 Eur¸ kai 0. 8) = 4 pou den diaireÐ ton 10. AfoÔ µκδ(4. tìte den upˆrqoun lÔseic. eÐnai thc morf c x = 10 + 2n kai y = −10 − 3n. Epomènwc 7 = 1 · 21 + (−1) · 14 kai ˆra 70 = 10 · 21 + (−10) · 14. d d b An o a den eÐnai mhdèn. Epomènwc kˆje lÔsh. 'Ara h zhtoÔmenh lÔsh prokÔptei gia n = 14 kai eÐnai h x = 2. 1. y0 = 40.2 ParadeÐgmata. 'Ara kˆje lÔsh eÐnai thc morf c x = −40 + 3n. 1. H apìdeixh d sthn perÐptwsh pou o b den eÐnai mhdèn eÐnai parìmoia. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac bohjˆ na melet soume isotimÐec. Gia tic lÔseic thc isotimÐac isqÔoun ta ex c: 1) an d b. BrÐskoume tic lÔseic wc ex c: Apì ton EukleÐdeio algìrijmo èqoume 21 = 1 · 14 + 7.5. 3) Jèloume na agorˆsoume grammatìshma twn 0. sÔmfwna me to Je¸rhma 1.

2) Epeid  h isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me thn exÐswsh [a][x] = [b] sto Zm . 55 Apìdeixh. Sunep¸c. m t. d − 1. y = y0 − t (t ∈ Z). 'Estw t1 . 1.4. H isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me th Diofantik  exÐswsh ax − my = b. d (4) Shmei¸seic .5. d d ìpou (x0 . tìte t1 ≡ t2 mod m. ja lème ìti h isotimÐa ax ≡ b mod m èqei akrib¸c d lÔseic.3. apì t¸ra kai sto ex c ìtan lème lÔsh miac isotimÐac ax ≡ b mod m ennooÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo m. tìte m m t1 ≡ t2 mod m kai ˆra x1 ≡ x2 mod m. Apì thn Prìtash d d 1. . t2 ∈ Z kai x1 = x0 − Ja apodeÐxoume t¸ra ìti m m t1 kai x2 = x0 − t2 . AntÐstrofa. tètoia ¸ste kˆje stoiqeÐo x thc klˆshc ikanopoieÐ thn isotimÐa. na èqei akrib¸c mia lÔsh   na èqei perissìterec lÔseic.3. . .5. .7 prokÔptei ìti t1 ≡ t2 mod d. y0 ) eÐnai mia sugkekrimènh lÔsh thc exÐswshc. blèpoume ìti mia prwtobˆjmia exÐswsh sto Zm mporeÐ na mhn èqei lÔseic. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 2) an d|b tìte upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. MÐa epilog  d mh isodunˆmwn lÔsewn modulo m dÐnetai apì th sqèsh x = x0 − gia t = 0. d d x1 ≡ x2 mod m ⇔ t1 ≡ t2 mod d. en¸ an d|b tìte upˆrqoun ˆpeirec lÔseic pou dÐnontai apì tic sqèseic x = x0 + −m a t. an x1 ≡ x2 mod m.1. d d 'Ara apodeÐxame ìti upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. Oi lÔseic aut c perigrˆfontai apì to Je¸rhma 1.1: an d b tìte den upˆrqoun lÔseic. an t1 ≡ t2 mod d. m m Prˆgmati. 'Etsi sth deÔterh perÐptwsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc. 1) An c ∈ Z eÐnai mia lÔsh thc isotimÐac ax ≡ b mod m tìte kˆje c ∈ Z me c ≡ c mod m ja eÐnai lÔsh thc isotimÐac lìgw thc Prìtashc 1.

'Ara upˆrqoun akrib¸c 3 klˆseic upoloÐpwn mod 15 pou eÐnai lÔseic. Me ton EukleÐdeio algìrijmo (  me ìpoion ˆllo trìpo jèloume) brÐskoume to antÐstrofo tou 7 modulo 10. dhlad  tou {x ∈ Z|9x ≡ 12 mod 15}.4 ParadeÐgmata. Gia na broÔme mia lÔsh thc antÐstoiqhc Diofantik c exÐswshc 9x−15y = 12 efarmìzoume ton EukleÐdeio algìrijmo 15 = 9 · 1 + 6 9=1·6+3 6 = 2 · 3. Pollaplasiˆzontac thn arqik  isotimÐa me a paÐrnoume x ≡ 22a mod 10.3. èstw 7a ≡ 1 mod 10.4. m jetikoÐ akèraioi tètoioi ¸ste d|m. Jètoume (x0 .4.5. x ≡ 13 mod 15. 10) = 1.5). 'Ara x ≡ 66 ≡ 6 mod 10 (deÐte kai thn Efarmog  metˆ thn Prìtash 1. dojeÐsa isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn 3x ≡ 4 mod 5.5. Apì thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. Me ˆlla lìgia blèpoume ìti èqoume dÔo perigrafèc tou idÐou sunìlou. 2) MporoÔme na lÔsoume thn isotimÐa 7x ≡ 22 mod 10 me thn prohgoÔmenh mèjodo   enallaktikˆ na parathr soume ìti afoÔ µκδ(7.4 1).5. pou èqei akrib¸c mÐa lÔsh apì to Je¸rhma 1. 'Eqoume d = µκδ(9. ìlec oi lÔseic thc arqik c isotimÐac eÐnai x ≡ 8 mod 15. Pio genikˆ. y0 ) = (8. to 7 eÐnai antistrèyimo modulo 10 (Prìtash 1. x ≡ 3 mod 15. P¸c sqetÐzetai aut  h lÔsh me tic treic lÔseic pou br kame sto Parˆdeigma 1.3. 4). m −1 d d m . isìthta (4).5). 15) = 3 kai 3|12.5.56 1 Akèraioi 1.5. 'Ara 3 = 9 − 6 · 1 = 9 − (15 − 9 · 1) = 9 · 2 − 15 · 1 kai pollaplasiˆzontac me 4 èqoume 9 · 8 − 15 · 4 = 12. 'Estw d. An sumbolÐsoume thn klˆsh upoloÐpwn mod m tou a me [a]m . a ≡ 3 mod 10. thn x ≡ 3 mod 5. . tìte eÐnai eÔkolo na doÔme ìti ShmeÐwsh Sto Parˆdeigma 1. 1) Ja prosdiorÐsoume touc x ∈ Z pou èqoun thn idiìthta 9x ≡ 12 mod 15.4 1) mporoÔme na ergastoÔme kai wc ex c. H [3]5 = [3]15 ∪ [8]15 ∪ [13]15 . Tìte gia kˆje akèraio r èqoume thn xènh ènwsh [r]d = [r]m ∪ [r + d]m ∪ · · · ∪ r + H apìdeixh af netai san ˆskhsh. mporeÐ na apodeiqjeÐ to ex c.

gia parˆdeigma. . mk ) = 1. . Sthn perÐptwsh pou upˆrqoun akèraioi x. ìpou e = κπ(m.5. tìte mporoÔme na deÐxoume ìti to prohgoÔmeno sÔsthma èqei lÔsh (kai eÐnai monadik  mod e. Sunep¸c. M kai parathroÔme ìti. aut  eÐnai monadik  mod e. . . m2 . x pou ikanopoioÔn to sÔsthma x ≡ a mod m x ≡ b mod n paÐrnoume x ≡ x mod m kai x ≡ x mod n. . . mr anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi jetikoÐ akèraioi. Autì den èqei lÔsh. giatÐ apì thn pr¸th isotimÐa paÐrnoume 2|x − 1 kai apì th deÔterh paÐrnoume 2|x − 2 kai epomènwc 2|1. Sqetikì eÐnai to parakˆtw Je¸rhma. an upˆrqei lÔsh. . dhlad  mod (mn)). lìgw thc umk pìjeshc. n). Tìte to sÔsthma isotimi¸n x ≡ a1 x ≡ ar mod m1 . isqÔei µκδ(Mk . . Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 57 Sust mata isotimi¸n Sth sunèqeia ja jewr soume sust mata isotimi¸n. . Arqikˆ parathroÔme ìti eÐnai dunatìn èna sÔsthma na mhn èqei lÔsh an kai kˆje isotimÐa tou sust matoc èqei lÔsh. . n) = 1. mod mr èqei monadik  lÔsh modulo M = m1 m2 .5. 2. r.1. 'Otan lème lÔsh enìc sust matoc isotimi¸n ennooÔme kˆje akèraio pou ikanopoieÐ ìlec tic isotimÐec tou sust matoc. . kai epomènwc e|x − x . Jètoume Apìdeixh. .5 Je¸rhma (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). 'Estw m1 . 'Ara x ≡ ak mod mk . to sÔsthma x ≡ 1 mod 2 x ≡ 2 mod 6. Epomènwc to Mk eÐnai antistrèyimo modulo mk 'Estw Mk yk ≡ 1 mod mk . Sthn eidik  perÐptwsh pou isqÔei µκδ(m. . . k = 1. 'Uparxh: Jètoume Mk = x = a1 M1 y1 + · · · + ar Mr yr (5) Epeid  gia i = k èqoume mi |Mk h (5) dÐnei x ≡ ak Mk yk mod mk . 2. mr . . k = 1. . r. . dhlad  m|x − x kai n|x − x . 1. Ac jewr soume.

BrÐskoume to y2 apì thn 21y2 ≡ 1 mod 5. 2) MporoÔme suqnˆ na lÔsoume sust mata isotimi¸n kai me diadoqikèc antikatastˆseic.5. dhlad  x ≡ 157 ≡ 52 mod 105.5. Tìte gia kˆje k = 1. 1) Gia na lÔsoume to sÔsthma x≡1 x≡2 mod 3 mod 5 x ≡ 3 mod 7 jètoume. dhlad  mk |x − x . . sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. TonÐzoume ed¸. M = 3 · 5 · 7 = 105 105 105 = 35. Gia parˆdeigma èstw x ≡ 1 mod 5 x ≡ 2 mod 6 x≡3 mod 7 GnwrÐzoume apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ìti to sÔsthma èqei monadik  lÔsh mod 210 thn opoÐa mporoÔme na broÔme wc ex c. 1. allˆ sthn perÐptwsh aut  den gnwrÐzoume ek twn protèrwn an upˆrqei lÔsh). u ∈ Z. BrÐskoume to y3 apì thn 15y3 ≡ 1 mod 7. t ∈ Z. Telikˆ x ≡ 1 · 35 · 2 + 2 · 21 · 1 + 3 · 15 · 1 mod 105. Antikajist¸ntac sth deÔterh èqoume 5t ≡ 1 mod 6.2. [ar ]mr . M2 = = 21 kai M3 = = 15. .6 ParadeÐgmata. 'Eqoume y2 ≡ 1 mod 5. 'Eqoume y1 ≡ 2 mod 3. Gia na 105. 2.5. afoÔ oi mk eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. 'Eqoume y3 ≡ 1 mod 7. r èqoume x ≡ x mod mk . . . . (Gia th mèjodo aut  den qreiˆzontai ta moduli mk na eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. 'Ara t = 6u + 5. dhlad  thn 2y1 ≡ 1 mod 3.8 2) sumperaÐnoume ìti M |x − x . . M1 = 3 5 7 broÔme to y1 lÔnoume thn isotimÐa 35y1 ≡ 1 mod 3. ìti to sÔnolo twn akeraÐwn pou eÐnai lÔseic tou sust matoc tou prohgoumènou Jewr matoc eÐnai h tom  twn klˆsewn [a1 ]m1 . . . Sunep¸c x = 5(6u + 5) + 1 = 30u + 26. . Apì to Parˆdeigma 1. Apì thn pr¸th isotimÐa èqoume x = 5t + 1. thn opoÐa lÔnoume gia na broÔme t ≡ 5 mod 6.58 1 Akèraioi Monadikìthta: 'Estw x kai x dÔo lÔseic tou arqikoÔ sust matoc.

Sunep¸c to arqikì sÔsthma eÐnai isodÔnamo me to x≡2 mod 3 x ≡ 6 mod 7. Oi a) kai b) lÔnontai ˆmesa en¸ sta g) kai d) efarmìzoume to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. blèpoume ìti h deÔterh isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 6 mod 7. Sunep¸c x ≡ 206 mod 210. g) x ≡ 34 mod 77. b) x ≡ 1 mod 77. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 59 Antikajist¸ntac sthn trÐth isotimÐa paÐrnoume 30u ≡ 5 mod 7. Blèpoume ìti oi lÔseic eÐnai: a) x ≡ 76 mod 77. eÔkola epalhjeÔoume ìti h en lìgw isotimÐa isodunameÐ me ta ex c 4 sust mata isotimi¸n a) x + 1 ≡ 0 mod 77 b) x − 1 ≡ 0 mod 77 g) x + 1 ≡ 0 mod 7 x − 1 ≡ 0 mod 11 d) x + 1 ≡ 0 mod 11 x − 1 ≡ 0 mod 7. 3) Me th bo jeia tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn mporoÔme merikèc forèc na lÔsoume isotimÐec pio polÔplokec apì autèc pou melet same sto Je¸rhma 1. Me parìmoio trìpo.3.1. Epeid  to 2 eÐnai antistrèyimo modulo 3 (kai èna antÐstrofì tou eÐnai to 2). 4) Ac jewr soume to sÔsthma 2x ≡ 1 mod 3 5x ≡ 2 mod 7. h pr¸th isotimÐa tou sust matoc eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 2 mod 3. Gia parˆdeigma. . Epeid  x2 − 1 = (x + 1)(x − 1) kai 77 = 7 · 11. ac jewr soume thn x2 ≡ 1 mod 77. ParathroÔme ìti se autì den mporoÔme na efarmìsoume ˆmesa to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn.5. H lÔsh eÐnai u ≡ 6 mod 7. To sÔsthma autì mporeÐ na lujeÐ me to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. d) x ≡ 43 mod 77. v ∈ Z. 'Ara u = 7v + 6.5. Telikˆ x = 30(7v + 6) + 26 = 210v + 206.

7. 'Estw a. tìte èqei ˆpeirec. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun) i) 2x ≡ 6 mod 12 ii) 101x ≡ 7 mod 102 . ii) 10x + 6y + 15z = 40 6. c)|d. Na brejoÔn oi akèraioi x. z ∈ Z pou eÐnai lÔseic tou sust matoc x + y + z = 100 x + 8y + 50z = 156. EÐnai dunatìn me sunolikˆ 50 nomÐsmata twn 2. 8. LÔste tic Diofantikèc exis¸seic i) 2x + 3y + 4z = 79 Upìdeixh: Jèste w = 3y + 4z kai lÔste pr¸ta thn 2x + w = 79. Poiec apì tic parakˆtw isotimÐec èqoun lÔseic. 4. Pìsa zeÔgh (x. 5.60 1 Akèraioi Ask seic 1. i) ApodeÐxte ìti h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei lÔsh an kai mìno an µκδ(a. i) 5x + 8y = 99 ii) 6x + 4y = 100 iii) 6x + 4y = 99 iv) 110x + 150y = 30 v) 14x + 49y = 42 2. 10 kai 50 Eur¸ na sqhmatisteÐ posì 760 Eur¸. 3. b. y) ∈ N × N upˆrqoun tètoia ¸ste 2x + 3y = 70. Katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc mporeÐ na sqhmatisteÐ èna posì 510 Eur¸ apì qartonomÐsmata twn 20 kai 50 Eur¸.5 1. b. y. ii) ApodeÐxte ìti an h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei mÐa lÔsh. c ∈ Z − {0} kai d ∈ Z. LÔste tic parakˆtw Diofantikèc exis¸seic.

ApodeÐxte ìti h isotimÐa x2 ≡ 1 mod m èqei akrib¸c 2r lÔseic mod m. 2. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 61 iii) 14x ≡ 3 mod 21 iv) 9x ≡ 5 mod 35. 'Enac dorufìroc pou kineÐtai gÔrw apì thn Gh èqei perÐodo t pou eÐnai akèraio pollaplˆsio thc miac ¸rac. LÔste to sÔsthma x≡4 mod 6 x ≡ 13 mod 15 12. pr r h anˆlus  tou se ginìmeno 1 pr¸twn me pi = pj an i = j . 3 antÐstoiqa. kai ii) o dorufìroc sumplhr¸nei 11 peristrofèc se qronik  perÐodo pou arqÐzei ìtan èna 24wro rolìi deÐqnei 0 kai l gei (kˆpoiec hmèrec argìtera) ìtan to rolìi deÐqnei 17. BreÐte ton elˆqisto jetikì akèraio pou ìtan diairejeÐ me touc 5. i) x ≡ 3 mod 5 x ≡ 5 mod 6 x ≡ 1 mod 7 ii) 2x ≡ 1 mod 7 x ≡ 4 mod 8 iii) 6x ≡ 2 mod 9 5x ≡ 1 mod 10 iv) 4x ≡ 2 mod 10 3x ≡ 4 mod 11 10. BreÐte ìlouc touc x ∈ Z tètoiouc ¸ste x2 ≡ 1 mod 91. Na brejeÐ o t. . 13.1. m 14. . 9. . BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun). 11. GnwrÐzoume ìti i) t ≤ 24. 7 kai 9 af nei upìloipa 1. 'Estw m ∈ N perittìc kai m = pm1 . Poia apì ta parakˆtw sust mata èqoun lÔseic.5.

(SugkrÐnate me ton kanìna tou Cramer gia th lÔsh 2 × 2 grammik¸n susthmˆtwn epÐ tou R). tìte x = [1]   x = [−1]. 5 augˆ. 2. b ∈ Zm ) èqei to polÔ mia lÔsh sto Zm . ii) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. BreÐte ìlouc touc x. Exetˆste an oi parakˆtw protˆseic pou aforoÔn to Zm eÐnai alhjeÐc   yeudeÐc i) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. 18. iv) An x2 = [0] sto Zm . An afairejoÔn ta augˆ apì èna kalˆji anˆ 2. 17. a = [0]) èqei lÔsh sto Zm . m) = 1. tìte x = [0]. 4. 5 kai 6 tìte paramènoun antÐstoiqa 1. 20. ApodeÐxte ìti an µκδ(∆. b ∈ Zm . 16. ¯ ìpou ∆ eÐnai to antÐstrofo tou ∆ modulo m. ('Ena arqaÐo Indikì prìblhma). . ApodeÐxte ìti upˆrqoun m to pl joc diadoqikoÐ jetikoÐ akèraioi kajènac apì touc opoÐouc diaireÐtai me èna toulˆqiston tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. 4. ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc arijmìc tètoioc ¸ste ta dÔo teleutaÐa yhfÐa tou tetrag¸nou tou (sth sun jh dekadik  graf ) na eÐnai 35. 'Otan ìmwc afairejoÔn ta augˆ anˆ 7 sto tèloc to kalˆji eÐnai ˆdeio. 3. JewroÔme to sÔsthma mod 11 mod 11 ax + by ≡ e mod m cx + dy ≡ f mod m kai jètoume ∆ = ad − bc. tìte upˆrqei monadik  lÔsh mod m pou dÐnetai apì ¯ x = ∆(de − bf ) mod m ¯ y = ∆(af − ce) mod m. 19. iii) An x2 = [1] sto Zm . y ∈ Z ¸ste to sÔsthma 1 Akèraioi 2x + 4y ≡ 3 3x + 2y ≡ 5 na èqei lÔsh.62 15. 3. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc aug¸n pou ja mporoÔse na perièqei to kalˆji.

Exetˆste an upˆrqei b ∈ Z. Me dokimèc lÔste kˆje mÐa apì tic isotimèc f (x) ≡ 0 mod 3. f (x) ≡ 0 mod 7. 0 ≤ b ≤ 60 tètoioc ¸ste to sÔsthma 63 12x ≡ b mod 30 22x ≡ b mod 11 na èqei lÔsh.5. Upìdeixh: 'Estw f (x) = x3 + 2x2 − x − 5. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 21.1. SuneqÐste efarmìzontac to Kinezikì Je¸rhma. BreÐte ìlouc touc akeraÐouc x tètoiouc ¸ste x3 + 2x2 − x − 5 ≡ 0 mod 105. 22. . f (x) ≡ 0 mod 5.

. dhlad  [a]m = [b]m kai . Tìte. H antistoiqÐa ψ eÐnai mia apeikìnish. H parakˆtw Prìtash parèqei ènan diaforetikì trìpo upologismoÔ tou akeraÐou ϕ(m). ϕ(5) = 4.4. ìpou oi pi s 1 eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. UpenjumÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. 2) ArkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei 1-1 kai epÐ apeikìnish ψ : U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ).64 1 Akèraioi 1. . (pns − pns −1 ) s s 1 1 2 =n 1− 1 p1 1− 1 p2 .5 èpetai ìti ϕ(m) eÐnai to pl joc twn akeraÐwn a.1 Prìtash. tìte ϕ(mn) = ϕ(m)ϕ(n). tìte n ϕ(n) = (pn1 − pn1 −1 )(pn2 − p2 2 −1 ) . pns . 3) An h anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn eÐnai n = pn1 .6 H Sunˆrthsh tou Euler Ja sumbolÐzoume me ϕ(m) to pl joc twn stoiqeÐwn tou sunìlou U (Zm ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm . OrÐzoume ψ([a]mn ) = ([a]m . oi opoÐoi eÐnai tètoioi ¸ste H sunˆrthsh tou Euler 1 ≤ a ≤ m kai µκδ(a.4 ìti U (Zm ) = {[α] ∈ Zm |µκδ(α. Sunep¸c to pl joc twn jetik¸n akeraÐwn pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai sqetikˆ pr¸toi proc autìn eÐnai pi − pi−1 . . m) = 1} 1) Oi jetikoÐ akèraioi pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai den eÐnai sqetikˆ pr¸toi me autìn eÐnai ta pollaplˆsia tou p thc morf c ap. Gia parˆdeigma èqoume ϕ(1) = 1.6. n) = 1. opìte m|a − b kai n|a − b. 1 − 1 ps . Apì thn Prìtash 1. ìpou 1 ≤ a ≤ pi−1 . ϕ(6) = 2. m) = 1. ϕ(4) = 2. . ìpou me [a]k ∈ Zk paristˆnoume thn klˆsh upoloÐpwn modulo k tou a. 1. .. giatÐ an [a]mn = [b]mn . ϕ(2) = 1. To pl joc touc eÐnai pi−1 . ϕ(3) = 2. EÐnai fanerì ìti qrhsimopoi¸ntac ton orismì den eÐnai eÔkolo na upologistoÔn oi timèc ϕ(m) gia megˆla m. 2) An µκδ(m. tìte mn|a − b. 1) Gia kˆje pr¸to p isqÔei ϕ(pi ) = pi − pi−1 . pou onomˆzetai sunˆrthsh tou Euler . orÐzetai mia sunˆrthsh φ : Z>0 → Z>0 . Apìdeixh. [a]n ).

[b]n ). an [a]mn ∈ U (Zmn ) tìte ([a]m . opìte m|a − b kai n|a − b. b (L mma 1. tìte µκδ(m. 1 − 1 ps . U (Zm ). .1. H ψ eÐnai 1-1. H Sunˆrthsh tou Euler 65 [a]n = [b]n . ϕ(pns ) = s 1 = (pn1 − pn1 −1 ) . a) = 1. Autì eÐnai ˆtopo. Epeid  µκδ(a. . a) = 1. èqoume mn|a−b. parathroÔme ìti dojèntoc tou ([a]m . Prˆgmati. apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn upˆrqei akèraioc x me x ≡ a mod m kai x ≡ b mod n. p) = 1. U (Zn ) pou ja melethjeÐ genikìtera sthn Enìthta 2. [x]n ) = ([a]m . m > 0 kai µκδ(a. (pns − pns −1 ) = s s 1 1 = pn1 . . 1 − H sqèsh 3) eÐnai qr simh gia upologismoÔc. µκδ(x. giatÐ an ψ(a) = ψ(b). 'Estw [a]. Sunep¸c apodeÐxame ìti Je¸rhma tou Euler [a]. (1) . [b] ∈ U (Zm ) ⇒ [ab] ∈ U (Zm ).6. 1 ps = . Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gnwrÐzoume ìti ap−1 ≡ 1 mod p. Sunep¸c. . . ìpou a. gia na doÔme ìti h ψ eÐnai epÐ. EpÐshc. µκδ(b. n) = µκδ(b. m) = 1. n) = 1. èqoume ϕ(1000) = ϕ(23 53 ) = ϕ(23 )ϕ(53 ) = (8 − 4)(125 − 25) = 400. mn) = 1 kai ˆra [x]mn ∈ U (Zmn ). pns 1 − s 1 =n 1− 1 p1 1 p1 .. a) = µκδ(n. Epiplèon. Gia parˆdeigma. m) = 1 èqoume µκδ(ab. [b]n ) ∈ U (Zm )× U (Zn ). m) = 1 kai µκδ(x. 3) H sqèsh aut  prokÔptei apì tic 1) kai 2): ϕ(n) = ϕ(pn1 . kˆje pr¸toc arijmìc pou eÐnai koinìc diairèthc twn ab kai m ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a. Shmei¸noume ìti h sqèsh 2) sto prohgoÔmeno Je¸rhma mporeÐ na apodeiqjeÐ qwrÐc th qr sh tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn.. dhlad  [a]mn = [b]mn . m) = µκδ(a. . m). Ja apodeÐxoume ed¸ mia genÐkeush pou lèei ìti aϕ(m) ≡ 1 mod m. n) = 1. giatÐ an µκδ(mn. [a]n ) ∈ U (Zm ) × U (Zn ).. ìtan o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc me µκδ(a. m ∈ Z. Gia to x autì èqoume µκδ(x. ψ([x]mn ) = ([x]m . pns ) = s 1 = ϕ(pn1 ) . m) = µκδ(b. Epeid  ìmwc µκδ(m. [b] ∈ U (Zm ). m) = 1.5) kai katˆ sunèpeia ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc µκδ(a. m). tìte [a]m = [b]m kai [a]n = [b]n . 'Omwc h apìdeixh pou d¸same ed¸ parousiˆzei endiafèron giatÐ qrhsimopoieÐ mia diasÔndesh metaxÔ twn U (Zmn ). .2.. Tèloc. .

[aak ]}. . Epiplèon ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. tìte to antÐstrofo tou [a] ∈ Zm eÐnai to [aϕ(m)−1 ]. . 'Eqoume apodeÐxei to akìloujo apotèlesma. . . Apì to (1) èqoume ìti [aai ] ∈ U (Zm ). p) = 1 an kai mìno an o p den diaireÐ ton a. Epeid  t¸ra to pl joc twn [aai ] eÐnai k . . To episthmonikì èrgo tou eÐnai terˆstio kai o Euler jewreÐtai o polugrafìtatoc Majhmatikìc ìlwn twn epoq¸n. [ak ] ⇒ [ak ][a1 . 1 . giatÐ an [aai ] = [aaj ]. . k = ϕ(m). m) = 1. . Ergˆsthke de se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n allˆ kai ˆllwn klˆdwn. . afoÔ µκδ(a. . [aak ] = [a1 ] . An µκδ(a. tìte m|a(ai − aj ). Apì to Je¸rhma autì blèpoume ìti an µκδ(a. k . Apì tic (3) kai (2) paÐrnoume [aa1 ] . ak ] ∈ U (Zm ). [ak ]}.6. m) = 1. ak ] paÐrnoume [ak ] = [1].66 'Estw 1 Akèraioi U (Zm ) = {[a1 ]. . 1. aϕ(m) ≡ 1 mod m. . ak ] = [a1 . . . tìte 1 'Estw a. m) = 1. dhlad  aϕ(m) ≡ 1 mod m. i = 1. paÐrnoume U (Zm ) = {[aa1 ]. . . (3) SqhmatÐzoume to ginìmeno ìlwn twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). . èqoume ϕ(m) = p − 1 kai epiplèon isqÔei µκδ(a. (2) 'Estw [a] ∈ U (Zm ). ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h Nauphgik . Udrodunamik  kai Mhqanik . . . O Euler (1707-1783) xekÐnhse stic spoudèc tou sto Panepist mio tou Basel thc ElbetÐac ìtan  tan mìlic 13 qron¸n kai trÐa qrìnia argìtera apèkthse master’s sth FilosofÐa. pou eÐnai o plhjˆrijmoc tou U (Zm ). Pollaplasiˆzontac thn (4) me to antÐstrofo tou [a1 . m ∈ Z kai m > 0. . opìte m|ai − aj . . ak ]. kai ˆra [ai ] = [aj ].2 Je¸rhma (Euler ). . . kai epeid  to k eÐnai peperasmèno. . 'Ara prokÔptei mia ˆllh apìdeixh gia to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. . (4) Apì th sqèsh (1) èqoume [a1 . Sthn eidik  perÐptwsh tou Jewr matoc tou Euler pou o m = p eÐnai pr¸toc.

Gia autì ergazìmaste kˆpwc diaforetikˆ: ArkeÐ na deÐxoume ìti a12 ≡ 1 mod 8 kai a12 ≡ 1 mod 9. apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume ϕ(m) = qk + r. Gia parˆdeigma. stratiwtikoÔc kai oikonomikoÔc skopoÔc. lambˆnoume aϕ(72) = aϕ(8)ϕ(9) = a24 ≡ 1 mod 72 pou den eÐnai h zhtoÔmenh isotimÐa. 'Estw a. EpÐshc ϕ(24) = ϕ(23 3) = (23 − 22 )(3 − 1) = 8 (Prìtash 1. 'Ara k|ϕ(m). Sunep¸c aϕ(m) = (ak )q ar . Tìte k|ϕ(m).q. B ma 1 : O protijèmenoc paral pthc tou mhnÔmatoc epilègei dÔo diakekrimènouc megˆlouc pr¸touc arijmoÔc (pq thc tˆxhc tou 10100 ).1). Sth sunèqeia jètei n = pq kai epilègei ènan jetikì akèraio e sqetikˆ pr¸to me ton 2 H mèjodoc kruptogrˆfhshc RSA To sÔsthma RSA epino jhke apì touc Rivest. Lìgw tou elaqÐstou tou k paÐrnoume r = 0. ac broÔme to upìloipo thc diaÐreshc tou 3652002 me to 24. Epeid  2002 = 250 · 8 + 2 èqoume 3652002 = (3658 )250 · 3652 ≡ (58 )250 · 52 ≡ 1250 · 52 ≡ 1 mod 24. m ∈ Z me m > 0 kai µκδ(a. 1. Epeid  µκδ(a. H KruptografÐa asqoleÐtai me thn eÔresh kai ulopoÐhsh mejìdwn apostol c kai l yhc mustik¸n mhnumˆtwn.9 eÐnai sqetikˆ pr¸toi.6. IsqÔei 365 = 15 · 24 + 5 kai ˆra 365 ≡ 5 mod 24. Prˆgmati. Shamir kai Adleman to 1978. agorèc me pistwtik  kˆrta). . ìpwc kai apì polÐtec se kajhmerinèc oikonomikèc sunallagèc (p. To RSA sunÐstatai sta epìmena b mata. 72) = 1 isqÔei a12 ≡ 1 mod 72. Epomènwc èqoume a12 = (a4 )3 ≡ 1 mod 8. 0 ≤ r < k . Apì to Je¸rhma tou Euler kai ton orismì tou k paÐrnoume 1 ≡ ar mod m. apì to Je¸rhma tou Euler èqoume 58 ≡ 1 mod 24. m) = 1. 24) = 1. 8) = 1 kai ˆra apì to Je¸rhma tou Euler isqÔei aϕ(8) = a4 ≡ 1 mod 8.3 ParadeÐgmata. giatÐ oi akèraioi 8. Gia kˆje akèraio a me µκδ(a.2 Autì eÐnai apì ta pio diadedomèna sust mata kaj¸c qrhsimopoieÐtai apì krˆth kai organismoÔc gia diplwmatikoÔc. 'Omoia apodeiknÔetai kai h isotimÐa a12 ≡ 1 mod 9. Ja perigrˆyoume ed¸ to sÔsthma kruptogrˆfhshc RSA.1. 'Estw k o elˆqistoc jetikìc akèraioc tètoioc ¸ste ak ≡ 1 mod m (tètoioc k upˆrqei apì to Je¸rhma tou Euler kai to AxÐwma ElaqÐstou). H Sunˆrthsh tou Euler 67 To Je¸rhma tou Euler mac epitrèpei suqnˆ na upologÐzoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n. 2.6. Kaj¸c µκδ(5.6. An efarmìsoume ˆmesa to Je¸rhma tou Euler. 72) = 1 èqoume ìti µκδ(a. 1.

gia kˆpoio k ∈ Z. apì touc tetray fiouc autoÔc arijmoÔc upologÐzei Y (X) ≡ X e mod n. Sth sunèqeia uy¸nei kˆje Y (X) sth dÔnamh d kai efarmìzei to Je¸rhma tou Euler Y (X)d ≡ X ed = X kϕ(n)+1 = (X ϕ(n) )k X ≡ X mod n. B ma 2 (kruptogrˆfhsh): O apostolèac metatrèpei to m numa pou jèlei na steÐlei se mia seirˆ apì yhfÐa sÔmfwna me thn 1-1 antistoiqÐa A → 01. èstw p = 43 kai q = 59. Tìte n = pq = 2537 kai ϕ(n) = (p − 1)(q − 1) = 2436. q eÐnai toulˆqiston pentay fioi arijmoÐ en¸ oi X eÐnai tetray fioi). dhlad  to arqikì mh kruptografhmèno m numa. 'Ara upˆrqei d ∈ N me de = kϕ(n)+1. (ParathroÔme ìti h upìjesh tou Jewr matoc tou Euler. isqÔei ed¸ giatÐ ta p. µκδ(X. . Ω → 24. Gia kajènan. Metatrèpoume to m numa se mia seirˆ apì yhfÐa kai omadopoioÔme se tetray fiouc arijmoÔc lambˆnontac 1901 1201 0807 1201 1909 1001 0509 1301 1922 1707 1809 1201 sÔmfwna me to pr¸to tm ma tou B matoc 2. Oi arijmoÐ Y (X) stèlnontai ston paral pth (katˆ fanerì trìpo). h klˆsh [e] sto Zϕ(n) eÐnai antistrèyimh (Prìtash 1.5). UpologÐzontac ta Y (X) brÐskoume3 0445 2224 1123 2224 0572 0304 2315 2326 2256 0155 2334 2224 3 Oi sugkekrimènoi upologismoÐ èginan me to prìgramma GAP . (An sthn teleutaÐa omadopoÐhsh eÐqame 2 yhfÐa.68 1 Akèraioi ϕ(n) = (p − 1)(q − 1). 'Estw e = 13 opìte µκδ(13. Sth sunèqeia omadopoieÐ ta yhfÐa se tetray fiouc arijmoÔc. n) gnwstopoieÐtai ston protijèmeno apostolèa (katˆ fanerì trìpo). . O paral pthc upologÐzei èna tètoio d (pq me ton EukleÐdeio Algìrijmo). ϕ(n)) = 1. 'Etsi epanakt¸ntai oi arijmoÐ X . Dhlad . X . n) = 1. Y (X) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou X e me ton n. . Gia parˆdeigma. To zeÔgoc (e. . (Sthn prˆxh ja epilègame megˆlouc arijmoÔc).4. 0 < Y (X) < n. B → 02. 2436) = 1. B ma 3 (apokruptogrˆfhsh): Kaj¸c apì thn upìjesh eÐnai µκδ(e. Ac upojèsoume ìti jèloume na steÐloume to parakˆtw m numa (qwrÐc thn teleÐa) TA MAJHMATIKA EINAI QRHSIMA. ja prosjètame to “anÔparkto grˆmma” 25 dÔo forèc).

ìpwc kai na epilegeÐ o e ja prèpei na ikanopoieÐ thn anisìthta 101e > n (o arijmìc 101=0101 antistoiqeÐ sta grˆmmata AA). e.4. 2537) = 1. Oi upologismoÐ sta B mata 2 kai 3 tou RSA apaitoÔn lÐga deuterìlepta se upologistèc ìtan oi arijmoÐ n.6. q tìte autìc o èlegqoc den ja  tan aparaÐthtoc). q afoÔ tìte µκδ(e. O paral pthc upologÐzei me th bo jeia tou EukleÐdeiou algìrijmou ìti sto Z2436 to antÐstrofo tou [13] eÐnai to [937] (bl Efarmog  1. efìson µκδ(X. An h paragontopoÐhsh tou n  tan gnwst  (se ènan upoklopèa tou mhnÔmatoc) tìte ja  tan gnwst  h tim  ϕ(n) lìgw thc Prìtashc 1. Mèqri s mera. (Elègqoume ìti sto sugkekrimèno parˆdeigma ikanopoieÐtai aut  h sunj kh gia kˆje X . BreÐte to upìloipo thc diaÐreshc tou 51000 me to 14.1. An eÐqame 2424e < n (o arijmìc 2424 antistoiqeÐ sta grˆmmata ΩΩ ). tìte to kruptografhmèno m numa ja mporoÔse na apokruptografhjeÐ aplˆ lambˆnontac rÐzec e-tˆxhc twn Y (X). X ≡ Y (X)937 mod 2537. 3. Pˆntwc. H eÔresh megˆlwn pr¸twn arijm¸n p. H asfˆleia thc mejìdou RSA ofeÐletai sto gegonìc ìti mèqri s mera kai parˆ thn taqÔthta twn upologist¸n eÐnai exairetikˆ qronobìro .6. An eÐqame epilèxei megˆla p. to e prèpei na eÐnai arketˆ megˆlo ¸ste sto B ma 2 na sumbaÐnei anagwg  modulo n. oktˆdec klp. q den apaiteÐ parˆ elˆqista leptˆ se upologistèc. qwrÐc na qrhsimopoieÐtai h paragontopoÐhsh tou n.1.na paragontopoihjoÔn megˆloi arijmoÐ. (p − 1)(q − 1)) = 1.6 1. 4.kai ˆra praktikˆ adÔnato . . H Sunˆrthsh tou Euler 69 pou eÐnai to kruptografhmèno m numa pou stèlnoume ston paral pth. Ask seic 1. Sunep¸c ja mporoÔse na upologisteÐ o akèraioc d kai sth sunèqeia na gÐnei h apokruptogrˆfhsh.6). 'Enac trìpoc epilog c tou e eÐnai h eÔresh ènoc pr¸tou megalÔterou twn p. Parathr seic 1. eÐnai anoiktì er¸thma an upˆrqei trìpoc apokruptogrˆfhshc mhnumˆtwn pou èqoun kruptografhjeÐ me to RSA. d èqoun to polÔ 200 yhfÐa. Me ˆlla lìgia. 2. 0 ≤ X < 2537. Sth sunèqeia upologÐzei touc X sÔmfwna me to B ma 3. H omadopoÐhsh sto B ma 2 ja mporoÔse na gÐnei kai se exˆdec.

ApodeÐxte ìti ϕ(mn) = d ϕ(m)ϕ(n). an n perittìc 2ϕ(n). Gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc n. . a ∈ Z. 6. ii) 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. Poiˆ èndeixh ja deÐqnei èna 24wro rolìi 719 ¸rec metˆ tic 1:00. 4. . . m) = µκδ(a−1. ìpou Mi = M/mi . 10. b). . 9. ApodeÐxte ìti 1 + a + a2 + · · · + aϕ(m)−1 ≡ 0 mod m. ApodeÐxte ìti a7 ≡ a mod 63 an µκδ(a. An k > ϕ(m)/2. m jetikoÐ akèraioi me µκδ(a. k apodeÐxte ìti ϕ(nk ) = nk−1 ϕ(n). mr . ApodeÐxte ìti an o n diaireÐtai me k diakekrimènouc perittoÔc pr¸touc. ApodeÐxte ìti aϕ(b) + bϕ(a) ≡ 1 mod ab. Gia poia n o ϕ(n) eÐnai ˆrtioc. b ∈ Z sqetikˆ pr¸toi akèraioi. Poiˆ eÐnai ta teleutaÐa 2 yhfÐa tou 7100 sto dekadikì sÔsthma. 'Estw a. M = m1 m2 . 3. m) = 1. dÐnetai apì x ≡ a1 M1 ϕ(m1 ) ϕ(m + · · · + ar Mr r ) mod M. 'Estw a.70 1 Akèraioi 2. ìpou d = µκδ(a. i) Na brejeÐ o elˆqistoc jetikìc akèraioc k ¸ste 2k ≡ 1 mod 7. 8. apodeÐxte ìti k = ϕ(m). . 3) = 1. m) = 1. tìte 2k |ϕ(n). 12. 5. 7. ApodeÐxte ìti h monadik  lÔsh modulo M tou sust matoc x ≡ a1 . kai k o elˆqistoc jetikìc akèraioc ¸ste ak ≡ 1 mod m. me µκδ(a. x ≡ ar mod m1 mod mr ìpou ta mi eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. ϕ(d) 13. ApodeÐxte ìti ϕ(2n) = ϕ(n). an n ˆrtioc 11.

b a ApodeÐxte ìti to pl joc twn anag¸gwn klasmˆtwn me 1 ≤ a < b ≤ n b n eÐnai ϕ(k). 1) ApodeÐxte ìti to sÔnolo Ad perièqei akrib¸c ϕ(n/d) stoiqeÐa. n jetikoÐ akèraioi kai a ∈ Z me µκδ(m. ApodeÐxte ìti ak ≡ 1 mod mn gia kˆje koinì pollaplˆsio k twn ϕ(m) kai ϕ(n). . onomˆzetai anˆgwgo an µκδ(a. ApodeÐxte ìti ϕ(n)|n an kai mìno an n = 1. . . ìpou a. (Ja qreiasteÐte kˆpoio upologistikì prìgramma giatÐ diaforetikˆ oi prˆxeic ja eÐnai qronobìrec). 'Estw m. n jetikoÐ akèraioi me d|n. b) = 1. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. mn) = 1. n) = d}. H Sunˆrthsh tou Euler 71 14. Jètoume Ad = {m ∈ {1. . . GiatÐ sto B ma 2 tou RSA èqoume 0 < Y (X) < n kai ìqi 0 ≤ Y (X) < n. k=1 16. . n} = Ad . ìpou a. 17. 19. . 'Estw d. . . n}| µκδ(m. n) = µκδ(a. 18. 'Ena klˆsma . a 15.1. 2a   2a · 3b . b ∈ Z−{0}. 2) Sumperˆnate ìti n = d|n d|n ϕ(n/d) apì thn xènh ènwsh {1.6. d|n 3) 'Ara n = ϕ(d). Apokruptograf sete to m numa 0456 1863 2228 1736 1588 2132 1134 2225 1092 1593 1278 0095 1588 0739 2495 0129 1157 0629 1786 pou kruptograf jhke me th mèjodo RSA gia n = 43 · 59 = 2537 kai e = 13.

.

EpÐshc. Zn kai Mn (R).2 DaktÔlioi Sthn Enìthta 1. Zn . kataskeuˆsame to sÔnolo. Zn . dhlad . H jewrÐa daktulÐwn apoteleÐ mia apì tic pio shmantikèc perioqèc thc sÔgqronhc 'Algebrac kai èqei pollèc efarmogèc se ˆllec perioqèc twn Majhmatik¸n.4). allˆ se kˆje sÔnolo pou eÐnai antikeÐmeno thc melèthc. Mn (R) diafèroun shmantikˆ . To ìfeloc apì mia tètoia antimet¸pish eÐnai ìti kˆje sumpèrasma pou ja apodeiqjeÐ den ja isqÔei mìno sto Z. 73 . Zn . allˆ kai se ˆlla episthmonikˆ antikeÐmena.7. Blèpoume. Sunep¸c eÐnai eÔlogo na epiqeir soume mia eniaÐa melèth sunìlwn efodiasmènwn me prˆxeic pou èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ twn Z.oi parapˆnw prˆxeic pou orÐzontai se autˆ èqoun arketèc koinèc idiìthtec. orÐsame dÔo prˆxeic se autì kai diapist¸same ìti autèc èqoun arketèc koinèc idiìthtec me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z (blèpe idiìthtec 1-7 sthn Parˆgrafo 1.7.gia parˆdeigma to èna eÐnai peperasmèno kai ta ˆlla ˆpeira . kai Mn (R). ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h JewrÐa Arijm¸n kai h Algebrik  GewmetrÐa. OdhgoÔmaste ètsi sth melèth daktulÐwn. Ja doÔme sth sunèqeia kai pollˆ ˆlla paradeÐgmata sunìlwn sta opoÐa orÐzontai katˆ fusiologikì trìpo dÔo prˆxeic pou ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pragmatik¸n pinˆkwn oi prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . twn akeraÐwn modulo n. h melèth se genikìtero plaÐsio pollèc forèc apokalÔptei nèec ptuqèc twn eidik¸n peript¸sewn. ìpwc eÐnai h KruptografÐa kai h JewrÐa KwdÐkwn. ìti an kai ta sÔnola Z.

en¸ den orÐzei prˆxh sto Q. n) → m − n ∈ Z. n ∈ Z. Jètoume max(m.   ìpwc lème. . Z×Z N×N (m. n) ∈ Z eÐnai mÐa prˆxh sto Z. en¸ den orÐzei prˆxh sto N. (Q − {0}) × (Q − {0}) (r. n) → mn ∈ N. giatÐ endèqetai o paronomast c na eÐnai mhdèn.1 DaktÔlioi. n) → mn ∈ Z. H afaÐresh akeraÐwn orÐzei prˆxh sto Z Z×Z (m. H diaÐresh rht¸n arijm¸n. 2. Akèraiec Perioqèc. n) = n an m < n. n) → m + n ∈ Z. orÐzei prˆxh sto Q − {0}. H prìsjesh akeraÐwn kai o pollaplasiasmìc akeraÐwn orÐzoun prˆxeic sto Z kai N. 4. Kai stic dÔo peript¸seic antistoiqÐsame se kˆje zeÔgoc stoiqeÐwn tou Zn monadikì stoiqeÐo tou Zn . S¸mata Sthn Parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me touc orismoÔc kai tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec pou aforoÔn daktulÐouc. (m.74 2 DaktÔlioi 2. n) → max(m. 'Estw m. H antistoiqÐa Z × Z (m. giatÐ to apotèlesma m − n endèqetai na mhn eÐnai stoiqeÐo tou N. Prˆxeic [a] + [b] = [a + b] [a][b] = [ab]. (m. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti mporoÔme na “prosjèsoume” kai na “pollaplasiˆsoume” dÔo stoiqeÐa tou Zn . s) → rs−1 ∈ Q − {0}. n) = m an m ≥ n kai max(m. ParadeÐgmata 1. Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish thc morf c A × A → A. n) → m + n ∈ N. Z×Z N×N (m. Dhlad . dÔo “prˆxeic” sto Zn . eÐqame orÐsei dÔo apeikonÐseic Zn × Zn → Zn . 3.

orÐzoun prˆxeic. a ∗ b. b) na sumbolÐzetai antÐstoiqa a + b. kai o sun jhc pollaplasiasmìc n (aij )(bkl ) = (crs ). a ⊕ b. b) → a ∈ A. a ⊗ b. 'Ena ˆllo qarakthristikì parˆdeigma sunantˆme sth Grammik  'Algebra. ·. crs = t=1 art bts . ((aij ). O perÐergoc trìpoc orismoÔ tou ginomènou dÔo pinˆkwn dikaiologeÐtai apì to gegonìc ìti o pÐnakac autìc antistoiqeÐ sth sÔnjesh dÔo grammik¸n apeikonÐsewn. gia parˆdeigma h A × A (a. Prèpei na tonÐsoume ed¸ ìti h 'Algebra den asqoleÐtai me thn melèth thc ìpoiac prˆxhc pou mporeÐ na epino sei kˆpoioc.4). b) → a2 b − 3ab5 + 1 ∈ Z. (bkl )) → (crs ). a · b. ∗. Parˆgrafo 1. EÔkola diapist¸noume ìti an to A apoteleÐtai apì dÔo stoiqeÐa. SunhjÐzetai sthn 'Algebra. DaktÔlioi. 1 Upì ton tÐtlo “Sqìlia” ja parajètoume epexhg seic   diaisjhtikèc parathr seic pou krÐnontai bohjhtikèc gia thn katanìhsh tou biblÐou.1. cij = aij +bij . tìte mporoÔn na orisjoÔn se autì 16 diaforetikèc prˆxeic.2. crs = ars brs (“pollaplasiasmìc katˆ stoiqeÐo”). èstw kai an autèc den eÐnai diatupwmènec me austhrì trìpo. Sto sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn h sun jhc prìsjesh pinˆkwn (aij )+(bij ) = (cij ). ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi Z×Z Zn × Zn (a. Oi prˆxeic pou meletˆme phgˆzoun apì sugkekrimèna probl mata twn Majhmatik¸n. Akèraiec Perioqèc. ⊗ kai h eikìna tou stoiqeÐou (a. . Gia parˆdeigma. [b]) → [a][b] + [a] + [b] ∈ Zn . Sto sÔnolo Mn (C) orÐzetai h prˆxh Mn (C) × Mn (C) → Mn (C). Sqìlia1 H ènnoia thc prˆxhc eÐnai polÔ genik : Se kˆje mh kenì sÔnolo A mporeÐ na orisjeÐ mÐa prˆxh. na qrhsimopoioÔme sumbolismoÔc ìpwc eÐnai oi +. 6. S¸mata 75 5. sthn melèth thc arijmhtik c tou Z shmantikì rìlo paÐzoun oi isotimÐec modulo n kai h arijmhtik  touc kai katˆ sunèpeia odhgoÔmaste sthn melèth tou Zn kai twn dÔo prˆxewn pou orÐsame se autì (bl. ⊕. ([a]. sth jèsh tou sumbolismoÔ apeikonÐsewn f : A × A → A gia mia prˆxh sto A. EpÐshc parathroÔme ìti se sÔnola ìpou èqoun  dh orisjeÐ prˆxeic mporoÔme na orÐsoume nèec prˆxeic.

2. sthn perÐptwsh pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo 1R . Oi idiìthtec 6 kai 7 sun jwc onomˆzontai epimeristikoÐ nìmoi. o pollaplasiasmìc) tou daktulÐou R. (a · b) · c = a · (b · c) gia kˆje a. Ja doÔme parakˆtw ìti se kˆje daktÔlio R upˆrqei monadikì mhdenikì stoiqeÐo kai ìti kˆje a ∈ R èqei monadikì antÐjeto. c ∈ R 2. c ∈ R 6. To stoiqeÐo 0R onomˆzetai mhdenikì stoiqeÐo tou daktulÐou R kai to stoiqeÐo a antÐjeto tou a. onomˆzetai daktÔlioc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec: 1. H idiìthta 1 (antÐstoiqa. a + b = b + a gia kˆje a.1. Zn . 'Ena sÔnolo R efodiasmèno me dÔo prˆxeic. H prˆxh + (antÐstoiqa. ·) ston parapˆnw orismì sun jwc onomˆzetai h prìsjesh (antÐstoiqa. o R ja lègetai metajetikìc. ja grˆfoume suqnˆ 1R = 1. h 5) sun jwc onomˆzetai h prosetairistik  idìthta thc prìsjeshc (antÐstoiqa. c ∈ R. gia kˆje a. gia to stoiqeÐo 0R tou R ja qrhsimopoioÔme suqnˆ to sumbolismì 0R = 0 kai. kai 7. b. An sto daktÔlio R upˆrqei stoiqeÐo 1R me thn idiìthta 1R · r = r · 1R = r. to 1R ja onomˆzetai monadiaÐo stoiqeÐo (  monˆda) tou R kai ja lème ìti o R eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (  me monˆda). a · (b + c) = a · b + a · c gia kˆje a. tou pollaplasiasmoÔ). b ∈ R 5.4. c ∈ R. b. gia kˆje a ∈ R upˆrqei stoiqeÐo a ∈ R tètoio ¸ste a + a = a + a = 0R 4.7 thc Paragrˆfou 1. EpÐshc. upˆrqei stoiqeÐo 0R ∈ R tètoio ¸ste a + 0R = 0R + a = a gia kˆje a ∈ R 3. An ston daktÔlio R isqÔei a · b = b · a.76 2 DaktÔlioi Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me thn perÐptwsh pou èqoun oristeÐ dÔo prˆxeic se èna sÔnolo oi opoÐec ikanopoioÔn idiìthtec pou mac jumÐzoun tic basikèc idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z. b ∈ R. b. . Shmei¸seic 1) PolÔ suqnˆ. + : R × R → R kai · : R × R → R. (a + b) · c = a · c + b · c gia kˆje a. Ja doÔme parakˆtw ìti to monadiaÐo stoiqeÐo (ìtan upˆrqei) eÐnai monadikì. gia kˆje r ∈ R. (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. dhlad  tic idiìthtec 1 . To antÐjeto tou a ja to sumbolÐzoume suqnˆ me −a. kai Mn (R).1 Orismìc. ja qrhsimopoioÔme ton aploÔstero sumbolismì ab sth jèsh tou a · b. b.

R) ìlwn twn apeikonÐsewn f : R → R eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic k=1 aik bkj .1. g) → f · g . B ∈ Mn (C) me AB = BA. S¸mata 77 2) An jèloume na dhl¸soume ton sumbolismì twn dÔo prˆxewn + kai · se èna daktÔlio R.2. B ∈ Mn (R). · : F (R. 4) To sÔnolo F (R. OrÐzoume A + B = (aij + bij )kai AB = (cij ).2 ParadeÐgmata. (f. tìte kai o Mn (R) èqei monadiaÐo stoiqeÐo. DaktÔlioi. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [0]. R). en¸ to antÐjeto tou A = (aij ) ∈ Mn (C) eÐnai to −A = (−aij ). 2. R) → F (R. Wc proc tic prˆxeic autèc to sÔnolo + : F (R. O Mn (C) den eÐnai metajetikìc an n = 1. R) × F (R. to sÔnolo Mn (Z) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc (me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn) eÐnai daktÔlioc. 1) Ta sÔnola Z. EpÐshc. B = (bij ). R) × F (R. Tìte sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to R orÐzoume dÔo prˆxeic wc ex c. (f. giatÐ tìte upˆrqoun A. ·). 3) n × n pÐnakec To sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ton tautotikì n × n pÐnaka   1 0 ··· 0  0 1 ··· 0   In =   · · · · · · · · · · · · . g) → f + g.4 eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. A = (aij ). Pio genikˆ. sun jwc ton paristˆnoume san triˆda (R. 'Estw A. to antÐjeto thc klˆshc [a] eÐnai h klˆsh [−a] kai to monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [1]. R). ìpou cij = n Mn (R) eÐnai ènac daktÔlioc. +.1. Q. An o R èqei monaiaÐo stoiqeÐo. R kai C me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ migadik¸n arijm¸n eÐnai paradeÐgmata metajetik¸n daktulÐwn me monˆda. 0 0 ··· 1 To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai o pÐnakac tou opoÐou ìla ta stoiqeÐa eÐnai 0. 2) Akèraioi modulo n To sÔnolo Zn me tic prˆxeic pou orÐsame sthn Parˆgrafo 1. èstw R ènac daktÔlioc. Akèraiec Perioqèc.

R) ìlwn twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me tic prˆxeic tou paradeÐgmatoc 4 eÐnai ènac daktÔlioc.78 ìpou 2 DaktÔlioi f + g : R → R. x → 1. · me trìpo parìmoio proc ton prohgoÔmeno. Me tic prˆxeic autèc. ParathroÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Z[i] an koun sto Z[i]. 5) To sÔnolo C(R. g ∈ F (X. √ √ 8) JewroÔme to uposÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. ìpou f g(x) = f (x)g(x) gia kˆje x ∈ X . b ∈ Q}. m > 1. (f + g)(x) = f (x) + g(x). R) ìpou (f + g)(x) = f (x) + g(x) gia kˆje x ∈ X . kai f g ∈ F (X. to Z[i] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai R ènac daktÔlioc. kai f · g : R → R. 6) To sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc pou den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. ìpou m ∈ N. R). 9) To sÔnolo N me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ fusik¸n arijm¸n den eÐnai daktÔlioc. R). R). Sto sÔnolo F (X. R) ìlwn twn apeikonÐsewn X → R orÐzoume prˆxeic +. kai eÐnai metajetikìc. Dhlad  an f. ParathroÔme ìti to ˆjroisma√ to ginìmeno dÔo pragkai matik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Q[ 2] eÐnai pˆli stoiqeÐa tou √ √ Q[ 2]. (Den isqÔei h idiìthta 3). Wc proc tic prˆxeic autèc to F (X. Me tic prˆxeic autèc. R) eÐnai ènac daktÔlioc. (f · g)(x) = f (x)g(x) O daktÔlioc autìc èqei monadiaÐo stoiqeÐo thn stajer  apeikìnish R → R. To Ðdio alhjeÔei gia to sÔnolo mZ = {mk|k ∈ Z) me tic Ðdiec prˆxeic. orÐzoume f + g ∈ F (X. (Gia na orÐzei h prìsjesh kai to ginìmeno apeikonÐsewn prˆxeic sto sÔnolo C(R. . b ∈ Z}. to Q[ 2] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 7) Akèraioi tou Gauss JewroÔme to uposÔnolo twn migadik¸n arijm¸n Z[i] = {a + bi ∈ C|a. prèpei na jumhjoÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo suneq¸n apeikonÐsewn R → R eÐnai suneqeÐc apeikonÐseic).

Blèpoume ìti to antÐjeto tou a to 2 − a. To sÔnolo Tn (C) efodiasmèno me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. To ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n n × n pinˆkwn pou eÐnai ˆnw trigwnikoÐ eÐnai pˆli ˆnw trigwnikìc. . DaktÔlioi. Apì autèc endeiktikˆ exetˆzoume mÐa. •) eÐnai ènac daktÔlioc kai mˆlista metajetikìc me mhdenikì stoiqeÐo to 1 kai monadiaÐo stoiqeÐo to 2. 'Eqoume (a • b) • c = (ab − (a + b) + 2) • c = (ab − (a + b) + 2)c − (ab − (a + b) + 2 + c) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c kai a • (b • c) = a • (bc − (b + c) + 2) = a(bc − (b + c) + 2) − (a + bc − (b + c) + 2) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c. Me anˆlogo trìpo orÐzetai o daktÔlioc Tn (R) twn n × n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn me stoiqeÐa apì èna daktÔlio R.2. a • b = ab − (a + b) + 2. c ∈ Z. S¸mata 79 10) Sto sÔnolo Z orÐzoume tic prˆxeic ⊕ : Z × Z → Z. To parˆdeigma autì deÐqnei ìti eÐnai dunatì èna sÔnolo na eÐnai daktÔlioc me polloÔc diaforetikoÔc trìpouc. To P (X) me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to X . • : Z × Z → Z. H epal jeush twn idiot twn se autì to parˆdeigma den eÐnai teleÐwc ˆmesh. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to kenì sÔnolo kai to antÐjeto tou A eÐnai to Ðdio to A. o opoÐoc den eÐnai metajetikìc (n > 1).1. Akèraiec Perioqèc. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti to (Z. gia parˆdeigma thn prosetairistik  idiìthta thc •. b. ìpou a ⊕ b = a + b − 1. Ta diagrˆmmata Venn Ðswc mac bohj soun epoptikˆ sthn apìdeix  touc). 'Ara (a • b) • c = a • (b • c) gia kˆje a. ⊕. 12) JewroÔme to sÔnolo Tn (C) twn migadik¸n n×n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn. dhlad  −A = A. (Merikèc apì tic idiìthtec den eÐnai teleÐwc ˆmesec. OrÐzoume dÔo prˆxeic sto P (X): an A. jètoume A+B = A∪B−A∩B kai AB = A ∩ B . dhlad  apì thn a + b − 1 = 1. To antÐjeto tou a prosdiorÐzetai apì th sqèsh a ⊕ b = 1. 11) DaktÔlioc tou Boole 'Estw X èna sÔnolo kai P (X) to sÔnolo twn uposunìlwn tou X . B ∈ P (X).

0S ) kai −(r. . 14) 'Estw V ènac R-dianusmatikìc q¸roc kai L(V. s) = (−r. f ◦ g ∈ L(V. An f. s) + (r . V ). 'Estw R ènac daktÔlioc. −s). tìte afenìc 0R = 0R + 0R lìgw thc idiìthtac 2 gia to 0R . to a thc idiìthtac 3 eÐnai monadikì. . s)(r . An R1 . . kai afetèrou 0R + 0R = 0R lìgw thc Ðdiac idiìthtac gia to 0R . ìpou gia kˆje v ∈ V èqoume (f + g)(v) = f (v) + g(v) kai f ◦ g(v) = f (g(v)). Me tic prˆxeic autèc. V ) orÐzoume tic apeikonÐseic f + g : V → V kai f ◦ g : V → V . tìte qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec èqoume a = a + 0R = a + (a + a ) = (a + a) + a = 0R + a = a . Prˆgmati. an up rqe kai èna ˆllo. Gia kˆje a ∈ R. ) dÔo daktÔlioi. Ac doÔme t¸ra merikèc ˆmesec sunèpeiec tou orismoÔ. ⊕. tìte b = c. 3. v → v ). Prˆgmati. V ) to sÔnolo twn grammik¸n apeikonÐsewn V → V . ·). Prˆgmati. Dhlad  h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc diatetagmènwn zeug¸n orÐzontai katˆ suntetagmènh. EÔkola apodeiknÔetai ìti f + g. to kartesianì ginìmeno R1 × · · · × Rn eÐnai ènac daktÔlioc wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐzontai katˆ suntetagmènh. +. s ⊕ s ) kai (r. s ∈ S} orÐzoume tic prˆxeic (r. s)|r ∈ R. Sto kartesianì ginìmeno R × S = {(r. s s ). c ∈ R isqÔei a + b = a + c. Rn eÐnai daktÔlioi. èstw a . V ) eÐnai ènac daktÔlioc pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo (thn tautotik  apeikìnish I : V → V . (S. . s ) = (r · r . g ∈ L(V. 'Eqoume 0R×S = (0R . Wc proc tic prˆxeic autèc to L(V. To stoiqeÐo 0R ∈ R eÐnai monadikì wc proc thn idiìthta 2. 2. s ) = (r + r . prosjètontac katˆ mèlh to −a sthn pr¸th sqèsh kai qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec paÐrnoume −a + (a + b) = − a + (a + c) ⇒ (−a + a) + b = (a + a) + c ⇒ 0R + b = 0R + c ⇒ b = c. MporoÔme na kataskeuˆsoume ènan nèo daktÔlio wc ex c. to R × S eÐnai ènac daktÔlioc pou onomˆzetai to eujÔ ginìmeno twn R kai S . an up rqe kai èna ˆllo. b. 1. An gia ta a. . èstw 0R . Nìmoc diagraf c.80 2 DaktÔlioi 13) EujÔ ginìmeno daktulÐwn 'Estw (R.

tìte b = −a. b ∈ R isqÔei a(−b) = (−a)b = −(ab). Apì to 4 prokÔptei ìti a(−b) = −(ab). Apì thn (5) prokÔptei to zhtoÔmeno. (EpÐshc prokÔptei apì th monadikìthta tou −a). Gia kˆje a. 9. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me kˆpoiec eidikèc allˆ shmantikèc kathgorÐec daktulÐwn. 5. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. 'Eqoume aa = a(a + 0R ) = aa + a0R . v  tan monadiaÐa stoiqeÐa ja eÐqame u = uv = v . Gia kˆje a. Prˆgmati. (5) Prˆgmati. Dhlad  eÐnai dunatì se èna daktÔlio R na upˆrqoun mh mhdenikˆ stoiqeÐa a kai b me thn idiìthta ab = 0. S¸mata 81 4. ìmwc. an u. èqoume (a + b) + ((−a) + (−b)) = ((a + b) + (−a)) + (−b) = ((b + a) + (−a)) + (−b) = (b + (a + (−a))) + (−b) = (b + 0R ) + (−b) = b + (−b) = 0R . 6. Gia kˆje a. 10. b ∈ R isqÔei −(a + b) = (−a) + (−b). 8. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Akèraiec Perioqèc. 'Etsi aa + 0R = aa = aa + a0R kai apì to nìmo thc diagraf c paÐrnoume 0R = a0R . An gia ta a. autì prokÔptei an jèsoume −b sth jèsh tou b sthn 8 kai qrhsimopoi soume ìti −(−b) = b. b ∈ R isqÔei (−a)(−b) = ab. Gia kˆje a ∈ R isqÔei a0R = 0R a = 0R . 7. DaktÔlioi. 'Eqoume 0R = a0R = a(b + (−b)) = ab + a(−b). autì eÐnai monadikì. Autì èpetai amèswc apì th sqèsh a + (−a) = (−a) + a = 0R (pou leei ìti to antÐjeto tou −a eÐnai to a). Prˆgmati. Gia kˆje a ∈ R isqÔei −(−a) = a. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. Autì prokÔptei amèswc ìtan efarmìsoume ton nìmo thc diagraf c sth sqèsh a + b = a + (−a). Oi prohgoÔmenec idiìthtec ja qrhsimopoioÔntai parakˆtw qwrÐc na gÐnetai idiaÐterh mneÐa. UpenjumÐzoume ìti to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n akeraÐwn den eÐnai mhdèn. Akèraiec perioqèc kai s¸mata . Sto Z6 . b ∈ R isqÔei a + b = 0R . parathroÔme ìti isqÔei [2][3] = [0].1. Pr¸ta parathroÔme ìti isqÔei (a + b) + ((−a) + (−b)) = 0R .2.

Shmei¸seic 2. pou shmaÐnei ìti R = {0R }.4 Prìtash.1. ja lème ìti to a (kai to b) eÐnai mhdenodiairèthc tou R. èqoume ab − ac = 0 dhlad  a(b − c) = 0. ap' ìpou sumperaÐnoume ìti [a] = [0]   . c ∈ R me ab = ac. 'Askhsh 21). b ∈ R me ab = 0. R. to [2] ∈ Z6 eÐnai mhdenodiairèthc tou Z6 . giatÐ den eÐnai metajetikìc. Prˆgmati. R = {0R }. O daktÔlioc Zn eÐnai akeraÐa perioq  an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc   mhdèn. o 2Z den eÐnai akèraia perioq  giatÐ den èqei monadiaÐo stoiqeÐo.3 shmaÐnei ìti deqìmaste ìti o mhdenikìc daktÔlioc den eÐnai akeraÐa perioq . tìte oi aristeroÐ kai dexioÐ mhdenodiairètec tautÐzontai. AntÐstrofa. to a onomˆzetai aristerìc mhdenodiairèthc tou R kai to b dexiìc mhdenodiairèthc tou R. an kai eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo diˆforo tou 0.3) isodunameÐ me th sunj kh R = {0}. 'Etsi.3 Orismìc. An o daktÔlioc R eÐnai metajetikìc. Prˆgmati. an R = {0}. An n = ab. 2) 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a. To Ðdio sumbaÐnei gia ton F (R. EpÐshc oi √ Z[i] kai Q[ 2] eÐnai akèraiec perioqèc. gia parˆdeigma. To 2 1 ∈ M2 (C) 4 2 eÐnai aristerìc mhdenodiairèthc tou M2 (C).1. Gia parˆdeigma. Apìdeixh. onomˆzetai mhdenikìc daktÔlioc. afoÔ. Gia parˆdeigma. 'Estw ìti o Zn eÐnai akeraÐa perioq  kai n = 0. 1) 'Estw ènac daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . n > 1. O Z6 . Kˆje daktÔlioc R pou apoteleÐtai apì akrib¸c èna stoiqeÐo (pou anagkastikˆ eÐnai to mhdenikì stoiqeÐo tou R). b. isqÔei 2 1 1 1 = 0. tìte b = c. Q. den eÐnai akeraÐa perioq  giatÐ èqei ènan toulˆqiston mhdenodiairèth. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. den eÐnai akeraÐa perioq . 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R onomˆzetai akeraÐa perioq  an den èqei mhdenodiairètec. tìte bèbaia 1R = 0R . 4 2 −2 −2 2. ìtan o daktÔlioc eÐnai metajetikìc kai upˆrqoun mh mhdenikˆ a.82 2 DaktÔlioi Sthn perÐptwsh aut .1.1. C eÐnai akèraiec perioqèc. An a = 0. EpÐshc. ìpou a. oi daktÔlioi Z. tìte gia to tuqaÐo a ∈ R èqoume a = 1R a = 0R a = 0R . R) (bl. O daktÔlioc Mn (C). AfoÔ o R eÐnai akeraÐa perioq  kai a = 0 paÐrnoume b − c = 0. H sunj kh 1R = 0R ston orismì 2. Tìte ja perièqei dÔo toulˆqiston stoiqeÐa kai katˆ sunèpeia n > 1. H sunj kh 1R = 0R (pou emfanÐzetai ston Orismì 2. an 1R = 0R . tìte [0] = [n] = [a][b].

C allˆ ìqi o Z.5 Orismìc. s¸mata eÐnai oi daktÔlioi Q. b enìc s¸matoc isqÔei ab = 0 me a = 0. UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Mn (C) eÐnai oi pÐnakec pou èqoun mh mhdenik  orÐzousa. ParathroÔme ìti kˆje s¸ma eÐnai akeraÐa perioq . Sto Q kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo.2. eÔkola blèpoume ìti upˆrqei monadikì v ∈ R me uv = vu = 1R . ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z eÐnai ta 1. dhlad  n|ab.1. . S¸mata 83 [b] = [0] lìgw thc upìjeshc. Epomènwc èqoume [a] = [0]   [b] = [0]. 2. a + b 2. To v onomˆzetai to antÐstrofo tou u kai sun jwc sumbolÐzetai me u−1 . dhlad  o n eÐnai pr¸toc. ìpou oi prˆxeic eÐnai oi sun jeic prˆxeic twn √ pragmatik¸n arijm¸n.2. èstw w. allˆ ìqi o Z4 . gia parˆdeigma. b ∈ Q} eÐnai s¸ma giatÐ kˆje mh mhdenikì√ stoi√ √ −1 1 a−b 2 √ √ = qeÐo tou. to 2 ∈ Z[ 2] den √ eÐnai antistrèyimo: an 2(a + b 2) = 1 me a. an n = 0. AntÐjeta. 'Omwc isqÔei to ex c apotèlesma. To antÐstrofo den alhjeÔei. Oi Z2 kai Z3 eÐnai s¸mata. giatÐ an gia ta stoiqeÐa a. Akèraiec Perioqèc. Gia parˆdeigma. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zn eÐnai ta [a] ∈ Zn gia ta opoÐa isqÔei µκδ(a.5). 2. tìte pollaplasiˆzontac me a−1 paÐrnoume b = 0. (An up rqe kai ˆllo. 'Ara n|a   n|b kai sunep¸c a = n   b = n. tìte b = 0 kai epilÔontac √ √ wc proc 2 brÐskoume 2 ∈ Q.2). eÐnai antistrèyimo afoÔ (a + b 2) = a+b 2a−b 2 √ a −b √ 2 ∈ Q[ 2]. èstw ìti o n eÐnai pr¸toc. o daktÔlioc √ √ Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. Gia √ parˆdeigma. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R sto opoÐo kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo onomˆzetai s¸ma. O daktÔ√ lioc Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ Z. tìte w = w1R = w(uv) = (wu)v = 1R v = v). o Z den eÐnai s¸ma. An [a][b] = [0]. b ∈ Z}. den eÐnai s¸ma afoÔ. 'Ena stoiqeÐo u enìc daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R onomˆzetai antistrèyimo sto R an upˆrqei v ∈ R me thn idiìthta uv = vu = 1R . R.6 Prìtash. AntÐstrofa. afoÔ. ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a. tìte [ab] = [0]. n) = 1. AfoÔ o n eÐnai pr¸toc. tìte Zn = Z. b (L mma 1. Tìte n > 1 kai ˆra [1] = [0]. DaktÔlioi. −1. Sthn perÐptwsh pou to stoiqeÐo u ∈ R eÐnai antistrèyimo.1. pou eÐnai ˆtopo. Tèloc. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou R sumbolÐzetai me U (R). (Oi paronomastèc den eÐnai mhdèn giatÐ to + 2 2 − 2b2 2 a a − 2b √ 2 eÐnai ˆrrhtoc ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1.1. Kˆje peperasmènh akeraÐa perioq  eÐnai s¸ma. gia parˆdeigma.

84 2 DaktÔlioi Apìdeixh. èqoume 1R = rrj gia kˆpoio j . rrn Autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. ja prèpei na katast soume safèc ti ennoÔme me ton ìro “periorismìc miac prˆxhc”. Epeid  1R ∈ R. 2. {rr1 . . sumperaÐnoume ìti to r eÐnai antistrèyimo.2. Epeid  o R eÐnai metajetikìc. tìte orÐzetai mia prˆxh sto S pou sun jwc sumbolÐzoume pˆli me ∗ : S × S → S . SÔmfwna me touc orismoÔc. JewroÔme ta stoiqeÐa tou R rr1 .7 Pìrisma. . 'Estw ∗ : R×R → R mia prˆxh sto sÔnolo R kai èstw S èna uposÔnolo tou R. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.1. rr2 . rr2 . Gia parˆdeigma. 'Ara. . Gia parˆdeigma. . Z ⊆ Q. to 2Z eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh akeraÐwn kai ètsi lambˆnoume ton periorismì + : 2Z×2Z → 2Z thc prìsjeshc tou Z sto 2Z. apì to opoÐo sumperaÐnoume ìti ri − rj = 0. giatÐ r = 0 kai to R eÐnai akeraÐa perioq . Mn (Z) ⊆ Mn (R) kai Tn (C) ⊆ Mn (C). eÐdame peript¸seic daktulÐwn R pou perièqoun uposÔnola S ⊆ R pou kai autˆ eÐnai daktÔlioi wc proc touc “periorismoÔc” sto S twn prˆxewn tou R.1. . Sunep¸c to peperasmèno sÔnolo {rr1 . H melèth twn idiot twn enìc daktulÐou R suqnˆ dieukolÔnetai an estiˆsoume thn prosoq  mac se “katˆllhla” uposÔnola tou R. . . tìte r(ri − rj ) = 0. An ìmwc to S eÐnai tètoio ¸ste a ∗ b ∈ S gia kˆje a. . Gia parˆdeigma. giatÐ an rri = rrj . . OdhgoÔmaste ètsi sthn ènnoia tou upodaktulÐou.1. rrn } apoteleÐtai apì n stoiqeÐa kai eÐnai uposÔnolo tou R pou kai autì apoteleÐtai apì n stoiqeÐa. Sthn perÐptwsh aut  lème ìti to S eÐnai kleistì wc proc thn ∗ : R × R → R kai ìti h prˆxh ∗ : S × S → S eÐnai o periorismìc sto S thc prˆxhc ∗ : R × R → R. b ∈ S . Apì thn Prìtash 2. èqoume 2Z ⊆ Z. .5. h prìsjesh akeraÐwn den dÐnei prˆxh sto uposÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn giatÐ to ˆjroisma dÔo peritt¸n den eÐnai perittìc. . 'Estw ìti o R eÐnai peperasmènh akeraÐa perioq  kai èstw R = {r1 . epeid  to ˆjroisma dÔo artÐwn akeraÐwn eÐnai ˆrtioc. . arkeÐ na deÐxoume ìti to tuqaÐo mh mhdenikì r ∈ R eÐnai antistrèyimo.6 sunˆgoume to ex c apotèlesma. O daktÔlioc Zn eÐnai s¸ma an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc. Lambˆnontac ton periorismì thc prˆxhc sto S×S èqoume mia apeikìnish S× S → R pou genikˆ den orÐzei prˆxh sto S . . rrn } = R. UpodaktÔlioi . Prin d¸soume ton orismì.1.4. . Shmei¸noume ìti to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ˆmesa kai apì thn Prìtash 1. . . rn }.4 kai thn Prìtash 2. Sta ParadeÐgmata 2. rr2 .

tètoio ¸ste oi periorismoÐ twn dÔo prˆxewn tou R. Gia parˆdeigma. to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. Mia isodÔnamh diatÔpwsh thc prohgoÔmenhc Prìtashc eÐnai h akìloujh. isqÔoun sto S . + : R×R → R. to uposÔnolo twn ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn tou Mn (C) eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh pinˆkwn kai wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. EpÐshc to sÔnolo twn artÐwn fusik¸n arijm¸n 2N den eÐnai upodaktÔlioc tou Z an kai eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. 4. 2. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. DaktÔlioi. sto S × S na eÐnai prˆxeic sto S . B ∈ Mn (Z). · : R×R → R. SÔmfwna me thn pr¸th idiìthta.9 Prìtash. 2Z. 'Etsi. S = ∅. ja isqÔoun se kˆje mh kenì uposÔnolì tou.8 Orismìc. èstw a ∈ S . gia na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) arkeÐ na elègxei ìti A + B ∈ Mn (Z). An to S me tic prˆxeic autèc eÐnai daktÔlioc. oi periorismoÐ twn prˆxewn tou R sto S × S eÐnai prˆxeic sto S . dhlad  0 ∈ S . Apìdeixh. Tìte apì thn deÔterh idiìthta thc Prìtashc èqoume −a ∈ S . H apìdeixh af netai san ˆskhsh. S¸mata 85 EpÐshc. AntÐstrofa.1. .2. AntÐjeta. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S èna mh kenì uposÔnolo tou R + : S × S → S. opìte h pr¸th dÐnei a + (−a) ∈ S .1 eÐnai tètoiec pou an isqÔoun se èna sÔnolo.1. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec • a. 6. EÐnai safèc ìti oi idiìthtec 1. Efìson isqÔoun sto R. b ∈ S ⇒ a + b ∈ S kai ab ∈ S • a ∈ S ⇒ −a ∈ S . ja lème ìti to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. eÐnai upodaktÔlioc tou Z. An to S eÐnai upodaktÔlioc tou R tìte bèbaia isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc.1. Gia thn idiìthta 2. MporeÐ na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) sÔmfwna me ton orismì.1. 7 ston Orismì 2. Upˆrqei ìmwc ènac pio “oikonomikìc” trìpoc pou perigrˆfetai apì to akìloujo krit rio. AB ∈ Mn (Z) kai −A ∈ Mn (Z) gia kˆje A. · : S × S → S. 2. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. Tèloc h idiìthta 3 isqÔei lìgw thc deÔterhc idiìthtac. Akèraiec Perioqèc. 5.

den alhjeÔei genikˆ ìti 1S = 1R . me thn idiìthta an + rn−1 an−1 + · · · + r0 = 0. Jètoume Z[a] = {sm am + · · · + s1 a + as0 ∈ C|s0 . an R = Z × Z kai S = {(a. 1) kai 1S = (1. ja lème ìti eÐnai èna upìswma tou R. .10 Prìtash.11 ParadeÐgmata. ìpou n ≥ 1. tìte √ √ √ √ • (a + b 2) + (c + d 2) = (a + c) + (b + d) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ √ • (a + b 2)(c + d 2) = (ac + 2bd) + (ad + bc) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ • −(a + b 2) = (−a) + (−b) 2 ∈ R[ 2] 2) 'Estw a ∈ C. 'Estw S ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc R. Tìte to Z[a] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou C. Tìte R = Z[a]. eÐnai fanerì ìti R ⊆ Z[a]. . b ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R √ √ √ sÔmfwna me thn Prìtash 2. 'Askhsh 23). Oi daktÔlioi thc morf c Z[a] paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n. 1. Prˆgmati. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun a. 2 2 2 . √ √ 1) To sÔnolo Z[ 2] = {a+b 2 ∈ R|a.1. en¸ oi arijmoÐ 1 1 . S = ∅. . 0) ∈ Z × Z}. sn−1 ∈ Z}. o a onomˆzetai algebrikìc akèraioc. Gia na apodeÐxoume ìti Z[a] ⊆ R. m ≥ 1}. arkeÐ na deÐxoume ìti an+m ∈ R gia kˆje m = 0.86 2 DaktÔlioi 2.2 'Estw R = {sn−1 an−1 + · · · + s1 a + s0 ∈ C|s0 . . an a + b 2. . EpÐshc.9. rn−1 . tìte 1R = (1. . 0).1. Sthn perÐptwsh aut . 'Estw a ∈ C tètoio ¸ste upˆrqoun akèraioi r0 . ShmeÐwsh 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. . Gia parˆdeigma to Q eÐnai èna upìswma tou C. .1. perÐptwsh pou oi R. . b ∈ S ⇒ a − b ∈ S kai ab ∈ S. Sthn 2. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. o 2 eÐnai algebrikìc akèraioc. Gia m = 0. . 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. kˆje √ akèraioc eÐnai algebrikìc akèraioc. .9. Gia parˆdeigma. Tìte 0S = 0R . Prˆgmati. . QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. √ den eÐnai algebrikoÐ akèraioi.1. sÔmfwna me thn Prìtash 2. c + d 2 ∈ Z[ 2]. èqoume an+m = an = −rn−1 an−1 − · · · − r1 a − r0 ∈ R. . . . Prˆgmati. 'Estw ìti m ≥ 1 kai an+m−1 ∈ R. . sm ∈ Z. ApodeiknÔetai ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q (bl. Tìte an+m = an+m−1 a = (sn−1 an−1 +· · ·+s1 a+s0 ) a = sn−1 an +sn−2 an−1 +· · ·+s0 a = sn−1 (−rn−1 an−1 − · · · − r1 a − a0 ) + sn−2 an−1 + · · · + s0 a = (−sn−1 rn−1 + sn−2 )an−1 + (−sn−1 rn−2 + sn−3 )an−2 + · · · + (−sn−1 a0 ) ∈ R. An o S eÐnai s¸ma.

b ∈ R. tou −b a −d c R èqoume a b −b a a b −b a + c d −d c c d −d c = = = a+c b+d −(b + d) a + c ∈R ∈R ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd −a −b −(−b) −a ∈ R. to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (R).9. √ √ giatÐ den eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa . Prˆgmati.9. Arqikˆ deÐqnoume ìti to R eÐnai upodaa b c d ktÔlioc tou M2 (R). 3 2 3 2 = √ 3 4 ∈ R (Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti den upˆrqoun akèraioi / √ √ a.2. b ∈ Q} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R sÔmfwna me thn Prìtash 2. √ √ 4) To sÔnolo Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. Akèraiec Perioqèc. S¸mata 87 √ 3) To sÔnolo R = {a + b 3 2 ∈ R|a. b me 3 4 = a + b 3 2). Mènei na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou R eÐnai antistrèyimo. 5) 'Estw R to uposÔnolo tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b −b a me a. b ∈ Z} den eÐnai upodaktÔlioc tou R.1. Ja deÐxoume ìti to R eÐnai èna s¸ma me prˆxeic thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn.1. 'Estw a.1. − a b −b a Apì thn Prìtash 2. b ∈ R ìqi . DaktÔlioi. Epiplèon eÐnai èna upìswma ìpwc eÐdame pio pˆnw. EÐnai de metajetikìc giatÐ a b −b a c d −d c = = ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd c d −d c a b −b a kai epiplèon èqei monadiaÐo stoiqeÐo to I= 1 0 0 1 ∈R pou fusikˆ eÐnai diˆforo tou mhdenikoÔ pÐnaka.

tautÐzontai. a + ((b + c) + d). Gia kˆje mia apì tic dÔo prˆxeic enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ènan pÐnaka pou dÐnei ta apotelèsmata thc antÐstoiqhc prˆxhc. Gia parˆdeigma. EpÐshc. (a + b) + (c + d). 6) To sÔnolo R = a b a. To apotèlesma thc prˆxhc [a] + [b] (antÐstoiqa. An . [a][b]) brÐsketai sthn tom  thc gramm c tou [a] me th st lh tou [b] ston aristerì (antÐstoiqa. c ∈ R. Oloklhr¸noume thn Parˆgrafo aut  me merikèc parathr seic kai paradeÐgmata. dexiì) pÐnaka PÐnakec prˆxewn + [0] [1] [2] [3] [0] [0] [1] [2] [3] [1] [1] [2] [3] [0] [2] [2] [3] [0] [1] [3] [3] [0] [1] [2] · [0] [1] [2] [3] [0] [0] [0] [0] [0] [1] [0] [1] [2] [1] [2] [0] [2] [0] [2] [3] [0] [3] [2] [1] PÐnakec prˆxewn sto Z4 Gia parˆdeigma. SunhjÐzetai de na paraleÐpontai oi parenjèseic kai na qrhsimopoieÐtai o aploÔsteroc sumbolismìc a + b + c + d. (Sto ex¸fullo tou parìntoc biblÐou ta dÔo tetrˆgwna paristˆnoun touc pÐnakec thc prìsjeshc tou Z4 kai tou Z2 × Z2 ). B= a2 1 + b2 a −b b a . To stoiqeÐo autì sumbolÐzetai me a + b + c. a + (b + (c + d)). “Pollaplasiasmìc” stoiqeÐwn daktulÐou me akeraÐouc Se kˆje daktÔlio R èqoume (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. Anˆlogo apotèlesma isqÔei sthn perÐptwsh pou èqoume opoiod pote peperasmèno pl joc prosjetèwn kai ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a1 + a2 + · · · + an . b. ìlec oi parastˆseic ((a + b) + c) + d. b ∈ R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou T2 (R) 0 a kai to T2 (R) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou M2 (R).88 kai ta dÔo mhdèn kai 2 DaktÔlioi A= a b −b a . oi dÔo prˆxeic tou Z4 perigrˆfontai apì touc parakˆtw pÐnakec. dhlad  to A eÐnai antistrèyimo. blèpoume ston aristerì pÐnaka ìti [2] + [3] = [1] kai ston dexiì [2][3] = [2]. Mia endiafèrousa efarmog  twn pinˆkwn twn prˆxewn ja doÔme sthn Parˆgrafo 2. ((a + (b + c)) + d.7. Tìte B ∈ R kai AB = BA = I .

1. am an = am+n gia kˆje m. Gia to epagwgikì b ma èqoume (a + b)n+1 = (a + b)n (a + b) = (a + b)n a + (a + b)n b. Shmei¸noume ìti eÐnai dunatì na isqÔei ma = 0 ìpou m ∈ Z kai a ∈ R. m(ab) = (ma)b = a(mb). (ma)(nb) = (mn)(ab). 2. m=0 ma = kai  (−a) + (−a) + · · · + (−a). a. (−m)a = m(−a) = −(ma) gia kˆje m. S¸mata 89 kai h apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ den eÐnai dÔskolh. 'Estw R ènac daktÔlioc. Oi apodeÐxeic eÐnai eÔkolec kai paraleÐpontai. akìma kai an m = 0 kai a = 0R .12 ParadeÐgmata. . . jètoume a0 = 1R gia kˆje a ∈ R. a ∈ R kai m ∈ Z. sto Zn èqoume n1Zn = n[1] = [n] = [0]. . n > 0 kai a ∈ R.2 giatÐ apaiteÐ dusanˆlogh èktash sth diatÔpws  thc. MporeÐ na diapist¸sei kaneÐc ìti isqÔoun idiìthtec ìpwc (m + n)a = ma + na. m < 0 am = a . m > 0. Gia kˆje n ∈ N isqÔei (a + b)n = i=0 i Gia thn apìdeixh qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. DaktÔlioi.1. 0. ìpou to a kai to −a epanalambˆnetai |m| forèc. m(a + b) = ma + mb. Sthn perÐptwsh pou o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. Akèraiec Perioqèc. Epeid  isqÔei h prosetairistik  idìthta tou pollaplasiasmoÔ. ìpwc epÐshc kai (am )n = amn . Gia parˆdeigma. b ∈ R. ja thn af soume gia to Parˆrthma 6. . . n ∈ Z kai a. 1) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw a. mporoÔme na qrhsimopoioÔme antÐstoiqo sumbolismì a1 a2 . an gia ginìmena. b ∈ R tètoia n n n−i i a b. OrÐzoume  m>0  a + · · · + a. Gia n = 0 h apodeiktèa isìthta grˆfetai 1 = 1. ¸ste ab = ba.2.

. . . . Prˆgmati. ('Enac tètoioc daktÔlioc eÐnai o Zp ). . Gia to epagwgikì b ma èqoume n n n (a + b)p = ((a + b)p )p (ap + bp )p n−1 n n n−1 n = ap + bp .5 èqoume µκδ(a. Gia n = 1. p − 1. b ∈ R èqoume i) (a + b)p = ap + bp . . h sqèsh èqei  dh apodeiqteÐ. . . . Tìte apì thn Prìtash 1. . p − 1. i = 1. o suntelest c sto i−1 i n+1 n+1 dexiì mèloc eÐnai 1 = kai gia i = n + 1. kai ii) (a + b)p = ap + bp gia kˆje jetikì akèraio n. gia i = 1. i i=0 p Allˆ gnwrÐzoume ìti p . 'Ara i n+1 (a + b)n+1 = i=0 n + 1 n+1−i i a b. . Tìte gia kˆje a. eÐnai 1 = . ìtan i = 1.7) kai katˆ sunèpeia a b = 0. m) = 1. sto dexiì n n n mèloc eÐnai + . . .90 2 DaktÔlioi Epeid  ab = ba o suntelest c tou an+1−i bi .6 1) èqoume + i i−1 i n n+1 = . Gia i = 0. 0 n+1 Sunep¸c se kˆje perÐptwsh o suntelest c tou an+1−i bi sto dexiì mèloc n+1 eÐnai . i = 1. apì to prohgoÔmeno Parˆdeigma èqoume p p p−i i (a + b)p = a b.4. . . Sunep¸c i (a + b)p = ap + bp . 'Estw [a] mh mhdenikì stoiqeÐo tou Zm pou den eÐnai antistrèyimo. 3) 'Estw m > 0. n. m). .(apìdeixh tou Jewr matoc i p p−i i 1. 'Estw d = µκδ(a. Apì thn Prìtash 1.4. Gia na apodeÐxoume th deÔterh sqèsh. Tìte kˆje [a] ∈ Zm − {[0]} eÐnai antistrèyimo   mhdenodiairèthc. . qrhsimopoioÔme epagwg  sto n.1. n. i 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai R ènac metajetikìc daktÔlioc gia ton opoÐo isqÔei pa = 0 gia kˆje a ∈ R.

k . S¸mata 91 m a Tìte d|a kai d|m. 'Estw {1. giatÐ ta a. DaktÔlioi. β β Oi quaternions epino jhkan apì ton Hamilton to 1843 ( o opoÐoc nwrÐtera eÐqe d¸sei thn pr¸th perigraf  tou C qrhsimopoi¸ntac zeÔgh pragmatik¸n arijm¸n) wc èna algebrikì sÔsthma pou perièqei to C. Jètoume 1x = x1 = x gia kˆje x ∈ {1. To H qrhsimopoieÐtai sthn perigraf  peristrof¸n se tridiˆstatouc kai tetradiˆstatouc q¸rouc kai èqei pollèc efarmogèc sth Fusik . An jèsoume β = a2 + b2 + c2 + d2 kai upojèsoume ìti a + bi + cj + dk = 0 tìte β = 0. Gia na pollaplasiˆsoume dÔo stoiqeÐa tou H. k} mÐa bˆsh tou H. Epomènwc. d eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ. i. Me tic prˆxeic thc prìsjeshc tou dianusmatikoÔ q¸rou H kai tou pollaplasiasmoÔ pou mìlic orÐsame mporeÐ na apodeiqjeÐ eÔkola ìti to H eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. k} i2 = j 2 = k 2 = −1 ij = k. kj = −i. j. j. dhlad  m a . 'Ara to [a] d d eÐnai mhdenodiairèthc. Akèraiec Perioqèc. (To mìno axÐwma pou den eÐnai profanèc eÐnai h prosetairistikìthta tou pollaplasiasmoÔ pou qreiˆzetai upologismoÔc). To ìti o pollaplasiasmìc sto H den eÐnai metajetikìc kai ìti h diˆstash tou H epÐ tou R eÐnai 4 kai ìqi 3  tan thn epoq  aut  shmantikˆ b mata. c. qrhsimopoioÔme touc epimeristikoÔc nìmouc kai tic parapˆnw isìthtec. j. èqoume (a+bi+cj +dk) 1 a − bi − cj − dk a − bi − cj − dk = (a+bi+cj +dk) = 1.1. jk = i. ki = j ji = −k. i. . pr¸ta ja orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn thc bˆshc. ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. IsqÔei m m. katˆ trìpo anˆlogo pou to C perièqei to R. 4) (Quaternions1 epÐ tou C). b. apait¸ntac to 1 na eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo kai ta stoiqeÐa tou R na metatÐjentai me ta i. DÐnoume ed¸ èna shmantikì parˆdeigma mh metajetikoÔ daktulÐou H. Gia parˆdeigma. èqoume (2+3i−5k)(1+7j) = 2+14j +3i+21ij −5k−35kj = 2 + 14j + 3i + 21k − 5k − 35(−i) = 2 + 32i + 14j + 16k . Gia na orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. EÐnai [a] = [0] kai epÐshc [ ] = 0 giatÐ d = 1.2. O H eÐnai ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou R pou èqei diˆstash 4. 'Ara sto Zm èqoume d d m m [a][ ] = [0]. UpologÐzontac parathroÔme ìti (a + bi + cj + dk)(a − bi − cj − dk) = a2 + b2 + c2 + d2 . ik = −j. Ja deÐxoume t¸ra ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou H eÐnai antistrèyimo.

i) A = Z. b} ii) A = Zm . Exetˆste poiec apì tic parakˆtw antistoiqÐec orÐzoun prˆxeic sto A. Herstein [14]. . an èqei monadiaÐo stoiqeÐo. √ √ √ iv) R = Z[ 2]. Gia mia apìdeixh tou jewr matoc autoÔ parapèmpoume sto biblÐo tou I. Tètoioi daktÔlioi onomˆzontai daktÔlioi me diaÐresh (  mh metajetikˆ s¸mata). a ∗ b = c. f • g = f ◦ g − g ◦ f iii) A = Mn (R). 3. 1 0 ∈ M2 (R) . S = 0 0 0 a ∈ M2 (R) . f ∗ g = f ◦ g (sÔnjesh sunart sewn) 2. S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|a. 0 a √ √ √ iii) R = Z[ 2]. 'Ena Je¸rhma tou Wedderburn lèei ìti kˆje peperasmènoc daktÔlioc diaÐreshc eÐnai s¸ma. EÐnai profanèc ìti ènac daktÔlioc me diaÐresh den eÐnai kat' anˆgkh s¸ma giatÐ den apaiteÐtai na eÐnai metajetikìc o pollaplasiasmìc. i) A = Z. ShmeÐwsh Ask seic 2. b ∈ R} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou H. an eÐnai akeraÐa perioq .92 2 DaktÔlioi To stoiqeÐo a − bi − cj − dk onomˆzetai suzugèc tou a + bi + cj + dk katˆ analogÐa me touc migadikoÔc arijmoÔc. a • b = a − b ii) A = {f : R → R}. S = ii) R = M2 (R). ìpou c = max{a.1 1. i) R = M2 (R). kai an eÐnai s¸ma. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw prˆxeic sto A den ikanopoioÔn thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ tou daktulÐou. Exetˆste an to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. ParathroÔme ìti to sÔnolo twn migadik¸n C = {a + bi|a. O H sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|b ˆrtioc}. [a] ∗ [b] = [c]. b} iii) A = {f : R → R|f epÐ}. Stic peript¸seic pou o S eÐnai upodaktÔlioc tou R exetˆste an eÐnai metajetikìc. ìpou c = max{a. B • C = BC − CB . b ˆrtioi}.

S = {a + bi ∈ Z[i]|a ≡ b ≡ 0 mod 10}. xi) R = Zmn . 10. 'Estw R ènac daktÔlioc. Akèraiec Perioqèc. Gia ton lìgo autì. 6. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. iii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. 8. S dÔo daktÔlioi. iii) ApodeÐxte ìti C(M2 (R)) = a 0 0 a ∈ M2 (R) . R). [4]. ìpou oi a. ii) ApodeÐxte ìti to C(R) eÐnai upodaktÔlioc tou R. . Upìdeixh: Jewr¸ntac to stoiqeÐo (r + s)2 + (r + s). 4. s ∈ R. S¸mata 93 v) R = Z[i]. m ∈ Z. i∈I ii) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. i) 'Estw Ri . 7. c. b). BreÐte èna m tètoio ¸ste mZ = 12Z ∩ 18Z. b. i) ApodeÐxte ìti C(R) = R an kai mìno an o R eÐnai metajetikìc. c. vii) R = H. 'Estw R. DaktÔlioi. S = {f : R → R|f (1) = 0}. isqÔei r2 +r ∈ C(R) (bl.1. S = {[kn]|k ∈ Z}. vi) R = H. a ˆrtioc}. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. Poio eÐnai to kèntro twn quaternions. [8]}. i ∈ I . b eÐnai jetikoÐ akèraioi kai e = εκπ(a.2. b. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou Z eÐnai thc morf c mZ. 5. 'Askhsh 7). iv) Poio eÐnai to kèntro tou Mn (R) . ApodeÐxte ìti h tom  Ri eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. R). 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. ix) R = F (R. d ∈ Q}. o daktÔlioc autìc eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc tou R pou perièqei to 1R . ApodeÐxte ìti aZ ∩ bZ = eZ. x) R = Z12 . To kèntro tou R eÐnai to sÔnolo C(R) = {a ∈ R|ar = ra gia kˆje r ∈ R}. S = {f : R → R|f (1) = 1}. d ∈ Z. ApodeÐxte ìti h tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to 1R eÐnai o upodaktÔlioc {n1R |n ∈ Z}. viii) R = F (R. 9. apodeÐxte pr¸ta ìti rs + sr ∈ C(R) gia kˆje r. upodaktÔlioi tou daktulÐou R. S = {[0].

2 m 3 m eÐnai antistrèyimo sto M2 (Z). iii) AlhjeÔei ìti U (M2 (Z)) = U (M2 (R)). 15. iv) ApodeÐxte ìti o plhjˆrijmoc tou U (R) eÐnai mϕ(m)2 . 'Estw R ènac daktÔlioc. 11. swmˆtwn) eÐnai akeraÐa perioq  (antÐstoiqa. iii) AlhjeÔei ìti to kartesianì ginìmeno dÔo akeraÐwn perioq¸n (antÐstoiqa. Pìsa antistrèyima stoiqeÐa perièqei o daktÔlioc Z60 × Z10 . i) Poiˆ eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou a b ∈ M2 (Z) . 'Estw R. ii) EÐnai o R metajetikìc. 0 c ii) Gia poiˆ m ∈ Z to M2 (R). S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. S eÐnai metajetikoÐ. 'Estw R = [a] [b] [0] [c] ∈ M2 (Zm ) . 12. 14. 13. i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (Zm ) . 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste a2 = a gia kˆje a ∈ R. ApodeÐxte ìti U (R × S) = U (R) × U (S) .94 2 DaktÔlioi i) ApodeÐxte ìti o R × S eÐnai metajetikìc an kai mìno an oi R. iii) ApodeÐxte ìti [a] [b] [0] [c] ∈ U (R) ⇔ [a]. S dÔo daktÔlioi me monadiaÐa stoiqeÐa. ii) ApodeÐxte ìti o R × S èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai mìno an oi R. Sto . s¸ma). (ParadeÐgmata tètoiwn daktulÐwn eÐnai o Z2 × Z2 kai o daktÔlioc tou Boole). b ∈ R iii) (a − b)2 = a2 − 2ab + b2 gia kˆje a. [c] ∈ U (Zm ). i) o R eÐnai metajetikìc ii) (a + b)2 = a2 + 2ab + b2 gia kˆje a. ApodeÐxte ìti oi akìloujec sunj kec eÐnai isodÔnamec. b ∈ R. b ∈ R iv) a2 − b2 = (a + b)(a − b) gia kˆje a. ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ R isqÔei 2a = 0 kai ìti o R eÐnai metajetikìc.

Exhg ste giatÐ o daktÔlioc twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me prˆxeic (f + g)(x) = f (x) + g(x) kai (f g)(x) = f (x)g(x) den eÐnai akeraÐa perioq . b ∈ Q} √ √ kai Q[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. 22. . apodeÐxte ìti eÐnai s¸ma. b ∈ R me a antistrèyimo kai b2 = 0. an oi R. b ∈ Q} me tic sun jeic prˆxeic migadik¸n arijm¸n eÐnai èna s¸ma. 'Estw F = {0. ii) D¸ste èna parˆdeigma pou oi R. 18. √ √ 20. S¸mata 95 16. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a.2. 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. a. ApodeÐxte ìti sto daktÔlio twn quaternions H h exÐswsh x2 = −1 èqei ˆpeirec lÔseic. An o R = {r. iii) Apodeixte ìti 1R = 1S . DaktÔlioi. i) D¸ste èna parˆdeigma pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo en¸ o S den èqei. ApodeÐxte ìti to sÔnolo Q[ d] = {a + b d ∈ C|a. s. 'Estw d ∈ N. √ √ ii) Poiˆ eÐnai h tom  twn uposwmˆtwn Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. t} eÐnai daktÔlioc kai gnwrÐzoume ta parakˆtw tm mata twn pinˆkwn twn prˆxewn.1. sumplhr¸ste touc pÐnakec autoÔc. 21. 23. 17. + r s t r r s t s t s t r s · r s t r s t r r r s t r 19. Akèraiec Perioqèc. ApodeÐxte ìti to a + b eÐnai antistrèyimo. Pìsec lÔseic èqei sto H h exÐswsh x2 = x. b ∈ Q}. i) ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q. S eÐnai akèraiec perioqèc. e. S èqoun diaforetikˆ monadiaÐa stoiqeÐa. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + 0 e a b 0 0 e a b e e 0 b a a a b 0 e b b a e 0 · 0 e a b 0 0 0 0 0 e 0 e a b a 0 a b e b 0 b e a Upojètontac ìti o F eÐnai daktÔlioc.

30. b ∈ √ eÐnai ˆpeiro. Upìdeixh: An rn = sm = 0. tìte to 1 − r eÐnai antistrèyimo. Upìdeixh: Ta stoiqeÐa (3 + 2 2)n . i) ApodeÐxte ìti an o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai to r eÐnai mhdenodÔnamo. eÐnai antistrèyima. 'Estw R = m m ∈ Z. n ∈ N. tìte to ˆjroisma dÔo mhdenodÔnamwn stoiqeÐwn eÐnai mhdenodÔnamo. 26. Pou qrhsimopoi sate thn upìjesh ìti o R perièqetai se s¸ma . Parˆdeigma 2. 27. apodeÐxte ìti a = b. b ∈ N . vi) AlhjeÔei ìti Z ⊆ R. 'Ena stoiqeÐo r enìc daktulÐou R onomˆzetai mhdenodÔnamo an rn = 0 gia kˆpoio jetikì akèraio n. 2 3 1 / iv) ApodeÐxte ìti ∈ R.96 2 DaktÔlioi 24. 28. 'Estw R ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc kai m. 2a 3b i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Q. apodeÐxte ìti (r+s)m+n−1 me th bo jeia tou diwnumikoÔ anaptÔgmatoc.12. ApodeÐxte ìti to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou √ √ Z} Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. ii) EÐnai o R akeraÐa perioq . n) = 1. n ∈ N me µκδ(m. 29. b ∈ R eÐnai tètoia ¸ste am = bm kai an = bn . 5 v) AlhjeÔei ìti o R eÐnai s¸ma. a. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste x3 = x gia kˆje x ∈ R. tìte kai to 1 − ba eÐnai antistrèyimo. Upìdeixh: Kai ed¸ h je¸rhsh thc gewmetrik c seirˆc bohjˆei.1. 25. iii) ApodeÐxte ìti o R perièqetai se kˆje upodaktÔlio tou Q pou perièqei 1 1 ta stoiqeÐa kai . ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. ApodeÐxte ìti kˆje peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc pou den èqei mhdenodiairètec perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai eÐnai s¸ma. ii) ApodeÐxte ìti an o R eÐnai metajetikìc. . Upìdeixh: Jewr ste th gewmetrik  seirˆ. An a. ApodeÐxte ìti an sto daktÔlio R to 1 − ab eÐnai antistrèyimo.

m ∈ N. Gia parˆdeigma an f (x) = 2x2 − x + 5 kai g(x) = x − 1. Tìte upˆrqei daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei to R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ R tètoio ¸ste rx = xr gia kˆje r ∈ R.. ètsi ¸ste to R[x] na gÐnetai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai na perièqei to R wc upodaktÔlio. Ja sumbolÐzoume ton daktÔlio R me R[x].1 Je¸rhma. ìpou to p eÐnai pr¸toc. C   to Zp . Xekin¸ntac t¸ra apì tuqaÐo daktÔlio R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo ja kataskeuˆsoume to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun suntelestèc apì to R. ìpou n ∈ N kai ri ∈ R gia kˆje i. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma.2 Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic Stic epìmenec treic Paragrˆfouc ja melet soume to daktÔlio R[x] twn poluwnÔmwn miac metablht c twn opoÐwn oi suntelestèc an koun se tuqaÐo daktÔlio R. 2.2. Ja orÐsoume se autì dÔo prˆxeic qrhsimopoi¸ntac tic antÐstoiqec prˆxeic tou R. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . ja doÔme ìti o daktÔlioc R[x] èqei algebrikèc idiìthtec parìmoiec me autèc tou Z pou melet same sthn Enìthta 1. • An r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn = s0 + s1 x + s2 x2 + · · · + sm xm me n. n ≤ m kai ri . to opoÐo sumbolÐzoume me R[x]. R. Ja diapist¸soume ìti pollèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì ton R. GnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume tètoia polu¸numa. tìte f (x) + g(x) = 2x2 + 4 kai f (x)g(x) = 2x3 − 2x2 − x2 + x + 5x − 5 = 2x3 − 3x2 + 6x − 5. • Kˆje stoiqeÐo tou R èqei mia parˆstash thc morf c r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn . ìpwc eÐnai o algìrijmoc diaÐreshc kai h monos manth anˆlush se ginìmeno pr¸twn. tìte ri = si gia kˆje i ≤ n kai sj = 0R gia kˆje j > n.2. . Polu¸numa Apì ta majhtikˆ mac qrìnia eÐmaste exoikeiwmènoi me polu¸numa pou èqoun pragmatikoÔc suntelestèc. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 97 2. sj ∈ R gia kˆje i kai j . gia parˆdeigma to Q.2.

EpÐshc deqìmaste ìti −∞ < n gia kˆje fusikì arijmì n. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ìpou gia kˆje i èqoume ci = f0 gi + f1 gi−1 + f2 gi−2 + · · · + fi−1 g1 + fi g0 . Epeid  o R[x] eÐnai daktÔlioc.2 Parat rhsh. H qr sh tou ìrou “metablht ” gia autì eÐnai diaforetik  me thn ènnoia thc metablht c pou upˆrqei stic apeikonÐseic. (1) 2. To stoiqeÐo autì ja to sumbolÐzoume suqnˆ me 0. g(x) . isqÔei 0R xi = 0R . Epomènwc ta polu¸numa bajmoÔ 0 sto R[x] èqoun th morf  f (x) = c. èqoume 0R[x] = 0R . Sunep¸c mporoÔme na paraleÐpoume   na parembˆlloume ìrouc thc morf c 0R xi sthn parˆstash kˆje poluwnÔmou wc ˆjroisma monwnÔmwn.. Ta polu¸numa bajmoÔ 0 mazÐ me to mhdenikì polu¸numo onomˆzontai stajerˆ polu¸numa. Ja epanèljoume sto shmeÐo autì lÐgo parakˆtw ìtan melet soume poluwnumikèc sunart seic. Autì mac epitrèpei kˆpoia oikonomÐa stic diatup¸seic protˆsewn. . Deqìmaste ex orismoÔ ìti o bajmìc tou mhdenikoÔ poluwnÔmou f (x) = 0R eÐnai −∞. Epeid  o R eÐnai upodaktÔlioc tou R[x].3. An f (x) ∈ R[x] kai f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn me fn = 0R . Epomènwc an f (x).2. Sto R[x] èqoume (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn ) + (g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn ) = (f0 + g0 ) + (f1 + g1 )x + (f2 + g2 )x2 + · · · + (fn + gn ) kai (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn )(g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm ) = (f0 g0 ) + (f0 g1 + f1 g0 )x + · · · + ci xi + · · · + (fn gm )xn+m . giatÐ aut  de bohjˆ ˆmesa to skopì mac pou eÐnai h melèth twn idiot twn poluwnÔmwn. Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai me f (x). Ta polu¸numa thc morf c rxi onomˆzontai mon¸numa. TonÐzoume ed¸ ìti to x eÐnai èna sugkekrimèno stoiqeÐo tou daktulÐou R[x].98 2 DaktÔlioi Ja d¸soume thn apìdeixh tou Jewr matoc sto Parˆrthma 6. . mporoÔme na grˆyoume f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn an autì krÐnetai skìpimo. O R[x] onomˆzetai o daktÔlioc twn poluwnÔmwn thc metablht c x me suntelestèc apì to R. To eidikì stoiqeÐo x ∈ R onomˆzetai metablht  kai ta stoiqeÐa tou R[x] onomˆzontai polu¸numa thc metablht c x me suntelestèc apì ton R. tìte kai o R[x] eÐnai metajetikìc. g(x) eÐnai tuqaÐa stoiqeÐa tou R[x]. ìtan . EÐnai fanerì ìti an o R eÐnai metajetikìc. ìpou c ∈ R kai c = 0R . Gia parˆdeigma. tìte lème ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai n.

3 Parat rhsh. 'Estw f (x). tìte deg(f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) 3) Ta antistrèyima stoiqeÐa tou R[x] eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. tìte f (x)g(x) = 1R gia kˆpoio g(x) ∈ R[x]. Tìte 1) O R[x] eÐnai akeraÐa perioq .2. Sqetik  eÐnai h parakˆtw Prìtash.   ìti eÐnai to mhdenikì polu¸numo. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 99 lème “èstw polu¸numo f (x) bajmoÔ mikrìterou   Ðsou tou 1”. Anafèrame sthn eisagwg  thc Paragrˆfou aut c ìti pollèc algebrikèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì to R. IdiaÐtera. To f0 onomˆzetai stajerìc ìroc tou f (x). eÐnai akrib¸c ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F . Apìdeixh. Apì ta parapˆnw èqoume deg(f (x)g(x)) = m + n = degf (x) + deg g(x). èqoume ìti o R[x] eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. f (x) = f0 +f1 x+f2 x2 +· · ·+fn xn kai fn = 0R .2. Apì to 2) thc Prìtashc èqoume 0 = deg((f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) kai ˆra deg f (x) = deg g(x) = 0. Sunep¸c ta f (x) kai g(x) eÐnai antistrèyima stoiqeÐa tou R.2. 2) An f (x). 'Estw R mia akeraÐa perioq . dhlad  U (R[x]) = U (R).4 Prìtash. Tìte f (x) = r0 +r1 x+r2 x2 +· · ·+rn xn kai g(x) = s0 +s1 x+s2 x2 +· · ·+sm xm me rn = 0 kai sm = 0. EpÐshc 1R[x] = 1R = 0R = 0R[x] . g(x) ∈ R[x] mh mhdenikˆ polu¸numa.2. onomˆzoume megistobˆjmio suntelest  tou f (x) ton fn . 2. g(x) ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikˆ polu¸numa. Apì ton orismì thc prìsjeshc poluwnÔmwn prokÔptei ìti deg(f (x) + g(x)) ≤ max{deg f (x). Ta f (x) kai g(x) eÐnai mh mhdenikˆ (giatÐ 1R = 0R ). ta antistrèyima stoiqeÐa tou F [x]. 1. 'Eqoume f (x)g(x) = (r0 s0 ) + (r0 s1 + r1 s0 )x + · · · + (rn sm )xn+m . deg g(x)}. Epomènwc o R[x] den èqei mhdenodiairètec. 2. 2. An f (x) ∈ R[x]. ennoÔme ìti to f (x) èqei bajmì 1   0. 3. An to f (x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R[x]. Epeid  o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. . Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec isqÔei rn sm = 0 kai sunep¸c f (x)g(x) = 0. ìpou to F eÐnai èna s¸ma.

'Estw R = Z3 kai f (x). Gia parˆdeigma. to stoiqeÐo [a] ∈ Zn ja sumbolÐzetai aploÔstera a ∈ Zn . EÔkola diapist¸noume ìti gia kˆje f (x). EÐnai profanèc ìti Ðsa polu¸numa sto R[x] epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh sto R. ¯ OrÐzetai ètsi mia sunˆrthsh pou sumbolÐzoume me f . 'Ara 2x+1 ∈ U (Z4 [x]).5 Shmei¸seic. Tìte to ginìmeno f (x)g(x) = 6x2 + 5x + 1 = 5x + 1 èqei bajmì 1. ShmeÐwsh EÐnai polÔ pijanì na eÐqame sunhjÐsei sta majhtikˆ mac qrìnia na tautÐzoume èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] me thn antÐstoiqh poluwnumik  sunˆr¯ thsh f : R → R. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Gia parˆdeigma. 1) Gia tuqaÐo daktÔlio R me monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai fanerì ìti isqÔei deg(f (x)g(x)) ≤ deg f (x) + deg g(x) gia kˆje f (x).2. eÐnai dunatìn na isqÔei deg(f (x)g(x)) < deg f (x)+ deg g(x). r → f (r). kai g(x) = 2x. ìpou f (x) = f0 +f1 x+· · ·+fn xn . An f (x) ∈ R[x].2. an sto R[x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + h(x). sto Z4 [x] èqoume (2x+1)2 = 1. Poluwnumikèc sunart seic ¯ f : R → R. eÐnai dunatìn na èqoume U (R[x]) = U (R). 2.7 Parˆdeigma. Metˆ apì upologismoÔc sto Z3 blèpoume ìti1 f (0) = 0 = g(0). eÐnai dunatìn diaforetikˆ polu¸numa na epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh. Genikˆ isqÔei U (R) ⊆ U (R[x]).100 2 DaktÔlioi 2. an den upˆrqei prìblhma sÔgqushc. kai r ∈ R jètoume f (r) = f0 +f1 r+· · ·+fn rn . tìte gia kˆje r ∈ R èqoume f (r) = q(r)g(r) + h(r).2. 'Omwc. an o R èqei mhdenodiairètec. kai • (f g)(r) = f (r)g(r). 2) EpÐshc. g(x) ∈ R[x] kai kˆje r ∈ R isqÔoun • (f + g)(r) = f (r) + g(r). èstw f (x) = 2x+1 ∈ Z6 [x] kai g(x) = 3x+1 ∈ Z6 [x]. Oi parapˆnw dÔo idiìthtec mac epitrèpoun na “antikatast soume to x me to r” se isìthtec poluwnÔmwn.6 Parat rhsh. Gia parˆdeigma. To parakˆtw parˆdeigma deÐqnei ìti autì den eÐnai pˆnta epitreptì gia tuqaÐo R sth jèsh tou R. g(x) ∈ Z3 [x] ìpou f (x) = x3 + x . 1 2. g(x) ∈ R[x]. Apì ed¸ kai sto ex c. h opoÐa onomˆzetai h poluwnumik  sunˆrthsh pou epˆgetai apì to f (x) sto R. An o R èqei mhdenodiairètec.

Mia eujeÐa kajorÐzetai apì dÔo diakekrimèna shmeÐa thc. tìte mÐa lÔsh tou sust matoc eÐnai h (gn−1 . . ¯ Tìte upˆrqei polu¸numo f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f = g . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . f1 . f0 ). Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 101 f (1) = 2 = g(1) kai f (2) = 1 = g(2). ('Ena krit rio pou mac plhroforeÐ pìte dÔo poluwnumikèc sunart seic F → F eÐnai Ðsec. . bn stoiqeÐa tou F .8 Je¸rhma (Parembol  tou Lagrange ). Oi suntelestèc an koun sto F . . f (an+1 ) ìpou ta ai eÐnai diakekrimèna. To f (x) eÐnai monadikì wc proc tic idiìthtec autèc. . JewroÔme to n × n grammikì sÔsthma 2. g1 . . an kai ¯ ta polu¸numa f (x). ··· an−1 · · · a1 a0 n n n Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti h orÐzousa aut  (pou eÐnai gnwst  wc orÐzousa tou Vandermonde) isoÔtai me to ginìmeno (ai − aj ). . .9 Pìrisma. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma kai g : F → F mia apeikìnish. n n n me agn¸stouc touc xi . Apì thn upìjesh èpetai ìti i<j (ai − aj ) = 0 kai ka- i<j tˆ sunèpeia to sÔsthma èqei (monadik ) lÔsh.2. an xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = b1 1 1 1 ··· xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = bn . kai thn Parˆgrafo 3. oi poluwnumikèc sunart seic f : Z3 → Z3 . èstw thn (xn−1 . g0 ). Epeid  h lÔsh tou sust matoc eÐnai monadik  sumperaÐnoume ìti f (x) = g(x). . x0 ) = (fn−1 . (Bl. . 'Estw b1 . . . Tìte upˆrqei èna polu¸numo f (x) ∈ F [x] bajmoÔ to polÔ n − 1 tètoio ¸ste f (ai ) = bi gia kˆje i. èna polu¸numo f (x) bajmoÔ n me suntelestèc apì èna s¸ma kajorÐzetai apì n + 1 timèc tou f (a1 ). exetˆzetai sthn epìmenh Parˆgrafo). SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. . 'Estw ìti upˆrqei kai ˆllo g(x) ∈ F [x] me deg g(x) ≤ n − 1 kai g(ai ) = bi gia kˆje i. An g(x) = gn−1 xn−1 + · · · + g1 x + g0 .2. a2 . diakekrimèna stoiqeÐa tou F .4). H orÐzousa twn suntelest¸n eÐnai h an−1 · · · a1 a0 1 1 1 . Tìte èqoume f (ai ) = bi gia kˆje i. Jètoume f (x) = fn−1 xn−1 + · · · + f1 x + f0 ∈ F [x]. . . ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. . 2.2. . b2 . . . Apìdeixh. x1 . dhlad  f (s) = g(s) gia kˆje s ∈ Z3 .2. g(x) den eÐnai Ðsa. ¯ 'Ara. . . ìpou to F eÐnai èna s¸ma. g : Z3 → Z3 eÐnai Ðsec. . . . . .

Efarmìzontac to Je¸rhma 2.102 2 DaktÔlioi Apìdeixh. . an } kai bi = g(ai ). n. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Pìrisma. . . . . i = 1. y) = m. xn me suntelestèc apì to R. H jewrÐa twn poluwnumik¸n daktulÐwn poll¸n metablht¸n R[x1 . xn ] twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x1 . O sun jhc sumbolismìc gia ta stoiqeÐa tou eÐnai f (x. i = 1. .j=0 ìpou rij ∈ R. . Gia parˆdeigma. i = 1. (EpishmaÐnoume ìti h parapˆnw parˆstash tou poluwnÔmou autoÔ prokÔptei apì ton kanìna tou Cramer sthn epÐlush grammik¸n susthmˆtwn) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai S = R[x]. Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma. ìpou fi (x) ∈ R[x]. .1 gia to S sth jèsh tou R lambˆnoume to daktÔlio tou opoÐou ta stoiqeÐa eÐnai thc morf c fn (x)y n + · · · + f1 (x)y + f0 (x). y]. . y] kai onomˆzetai daktÔlioc twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x. xn ] apoteleÐ mia eureÐa perioq  thc 'Algebrac kai eÐnai to kentrikì jèma thc Algebrik c GewmetrÐac i=0. kˆje apeikìnish apì èna peperasmèno s¸ma F ston eautì tou eÐnai poluwnumik . .j=0 rij xi y i . . O daktÔlioc S[y] sumbolÐzetai me R[x. . Me anˆlogo trìpo kataskeuˆzetai o daktÔlioc R[x1 . y me suntelestèc apì to R. (ai − a1 ) · · · (ai − ai−1 )(ai − ai+1 ) · · · (ai − an ) Prˆgmati. . n. . Gia ˆpeira s¸mata to sumpèrasma autì den alhjeÔei.). O . . i=0. x → ex .2. . 'Estw F = {a1 . . . upˆrqei f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (ai ) = bi = g(ai ). .n Polu¸numa poll¸n metablht¸n rij xi y j = r00 + · · · + rij xi y j + · · · + rmn xm y n . . h ekjetik  apeikìnish R → R.n daktÔlioc R[x] = S eÐnai profan¸c upodaktÔlioc tou S[y] = R[x. Apì th monadikìthta. . . . Antikajist¸ntac ta fi (x) blèpoume ìti to tuqaÐo stoiqeÐo tou S[y] eÐnai thc morf c m. .2. den eÐnai poluwnumik  (giatÐ. i = 1.8. Qrhsimopoi¸ntac to sumbolismì tou Jewr matoc 2. apodeiknÔetai ìti to monadikì f (x) me deg f (x) ≤ n−1 pou èqei thn idiìthta f (ai ) = bi . n eÐnai to n f (x) = i=1 bi (x − a1 ) · · · (x − ai−1 )(x − ai+1 ) · · · (x − an ) . . . . . to polu¸numo autì tautÐzetai me to f (x). . n. . to polu¸numo tou dexioÔ mèlouc èqei bajmì to polÔ n−1 kai paÐrnei tic timèc bi ìtan to x antikatastajeÐ me to ai . .

deg g(x)}. 1.26). 4. ApodeÐxte ìti sto Z4 [x] upˆrqoun antistrèyima polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. 8.2. An o R eÐnai mÐa akeraÐa perioq  gnwrÐzoume ìti U (R[x]) = U (R). tìte to an ∈ R eÐnai mhdenodiairèthc. DeÐxte me parˆdeigma ìti eÐnai dunato na isqÔei deg(f (x) + g(x)) < max{deg f (x).2. 2. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì mikrìtero   Ðso tou 100. an autìc perièqei toulˆqiston èna polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ. 7. . Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì 2. D¸ste èna parˆdeigma enìc daktulÐou R tètoio ¸ste U (R[x]) = U (R). Poia apì ta parakˆtw sÔnola eÐnai upodaktÔlioi tou Z[x]. ApodeÐxte ìti o S[x] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc. 'Eqei de kai axioshmeÐwtec efarmogèc se ˆllouc tomeÐc twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai ta Upologistikˆ Majhmatikˆ kai h JewrÐa KwdÐkwn. 9. Ask seic 2. Upìdeixh: (2x + 1)2 = (4x2 + 4x + 1) = 1. ìpou an = 0.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi perièqoun monadiaÐo stoiqeÐo. eÐnai mhdenodiairèthc. 'Askhsh 2. i) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 0} ii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 2} iii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) ˆrtioc} iv) {f (x) ∈ Z[x]| deg f (x) ≤ 10} 6. BreÐte apeÐrou pl jouc tètoia polu¸numa. ìpou F eÐnai s¸ma. BreÐte èna f (x) ∈ Z10 [x] tètoio ¸ste deg((2x + 1)f (x)) = deg f (x). eÐnai ˆpeiro sÔnolo. 10. 3. ApodeÐxte ìti to ax + b ∈ R[x] eÐnai antistrèyimo an kai mìno an to b eÐnai antistrèyimo sto R kai to a eÐnai mhdenodÔnamo sto R (bl. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ènac upodaktÔlioc tou R. 5. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 103 kai thc Metajetik c 'Algebrac.1. An to polu¸numo an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou F [x].

y] tou opoÐou o stajerìc ìroc isoÔtai me 0. i) ApodeÐxte ìti to x3 − x ∈ Z6 [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Z6 → Z6 . 13. y) = 0.104 2 DaktÔlioi 11. y) = xg(x. Parˆdeigma 2. EÐnai dunatìn o daktÔlioc R[x] na eÐnai s¸ma. AlhjeÔei ìti f (x. Poiˆ sunˆrthsh epˆgei to xp−1 − 1 ∈ Zp . h(x. y) + yh(x. y] tètoio ¸ste f (x. apodeÐxte ìti to polu¸numo xp −x ∈ Zp [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Zp → Zp . y) ∈ Q[x. y] tètoia ¸ste f (x. tìte (f (x))p = f (xp ) gia kˆje f (x) ∈ Zp [x]. i) 'Estw f (x. . Upìdeixh: Bl. 12. y).12 2). y) = 0. ii) 'Estw f (x. ii) Gia kˆje pr¸to arijmì p. Upìdeixh: Mikrì Je¸rhma tou Fermat. y) ∈ Q[x. 0) = f (0. y). ApodeÐxte ìti an o p eÐnai pr¸toc. 14. y) ∈ Q[x. ApodeÐxte ìti upˆrqoun g(x.1.

tìte deg g(x) ≤ deg f (x). 'Estw f (x) = 0. 4) An g(x)|f (x) ìpou f (x) = 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . H idiìthta 4) prokÔptei ˆmesa apì thn Prìtash 2. h(x) ∈ R[x].2. . Lème ìti to g(x) diaireÐ to f (x) sto R[x] (  ìti to f (x) eÐnai pollaplˆsio tou g(x) sto R[x]   ìti to g(x) eÐnai diairèthc tou f (x) sto R[x]) kai grˆfoume g(x)|f (x) an upˆrqei h(x) ∈ R[x] me f (x) = h(x)g(x).4 2). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 105 2.3. Oi apodeÐxeic twn 1). 5) An g(x)|f (x) kai f (x)|g(x) kai o R eÐnai akeraÐa perioq . 2) kai 3) eÐnai ˆmesec kai af nontai san ask seic. me f (x) = cg(x). Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. Gia thn apìdeixh thc 5) èqoume: An f (x) = 0. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti pollèc arijmhtikèc idiìthtèc tou Z  tan sunèpeiec tou algorÐjmou diaÐreshc. kai epomènwc. g(x) ∈ R[x]. b(x) ∈ R[x]. Gia parˆdeigma. 3) Gia kˆje antistrèyimo c ∈ R èqoume c|f (x). ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. tìte g(x)|a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆje a(x). ìpou c ∈ Q − {0}.3. g(x). b(x) ∈ R[x] paÐrnoume f (x) = f (x)b(x)a(x). to x − 3 diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x] giatÐ x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). tìte upˆrqei antistrèyimo c ∈ R. Diairetìthta kai anˆgwga polu¸numa 2. 2) An g(x)|f (x) kai h(x)|g(x).2. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq . Apìdeixh. Tìte isqÔoun ta ex c: 1) An g(x)|f (x) kai g(x)|h(x). tìte h(x)|f (x). Allˆ kai kˆje c(x − 3) diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x]. o R[x] eÐnai akeraÐa perioq . ja diapist¸soume ìti oi daktÔlioi Z kai F [x] èqoun pollèc koinèc idiìthtec.1 Prìtash. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). Epeid  f (x) = g(x)a(x) kai g(x) = f (x)b(x) gia kˆpoia a(x). afoÔ x2 − 5x + 6 = (c(x − 2))(c−1 (x − 3)). Ed¸ ja anaptÔxoume ènan algìrijmo diaÐreshc gia polu¸numa kai ja lˆboume anˆloga arijmhtikˆ apotelèsmata gia ton F [x]. tìte g(x) = 0 kai eÐnai profanèc ìti isqÔei to zhtoÔmeno.3 Diairetìthta PoluwnÔmwn Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac ston poluwnumikì daktÔlio R[x]. èstw F .

b > 1 me p = ab. dhlad  twn idiot twn twn dÔo prˆxewn tou F [x]. 'Ara to a(x) eÐnai antistrèyimo sto R[x].2.3. g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. Sth sunèqeia ja estiˆsoume to endiafèron mac sthn perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai mˆlista s¸ma. 2. IdiaÐtera. 'Estw F èna s¸ma. an o R eÐnai akeraÐa perioq . Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x] 2. Apì thn Prìtash 2. Ja diapist¸soume sth sunèqeia ìti an F eÐnai èna s¸ma.3.4 2). Apìdeixh. EpishmaÐnoume ìti to er¸thma an èna dedomèno polu¸numo f (x) ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo sto R[x] eÐnai sth genikìthtˆ tou dÔskolo kai paramènei praktikˆ ˆluto akìma kai ìtan R = Q. An deg f (x) < deg g(x).106 2 DaktÔlioi 1 = b(x)a(x). opìte q(x) = 0 kai r(x) = f (x). . pou eÐnai h melèth thc arijmhtik c sto F [x]. H antÐstoiqh ènnoia gia polu¸numa dÐnetai ston epìmeno orismì.2 Orismìc. Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). r(x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. èqoume f (x) = 0g(x) + f (x).4 3) paÐrnoume ìti to a(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R.2. Gia parˆdeigma. 1) 'Uparxh: 'Estw f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm me gm = 0. ja apodeÐxoume ìti kˆje polu¸numo sto F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn. g(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ me p(x) = f (x)g(x). 'Ena polu¸numo p(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ onomˆzetai anˆgwgo sto R[x] (  anˆgwgo epÐ tou R) an den upˆrqoun polu¸numa f (x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). To 5x + 1 ∈ Z6 [x] an kai eÐnai bajmoÔ 1 den eÐnai anˆgwgo sto Z6 [x] giatÐ isqÔei 5x+1 = (2x+1)(3x+1). Lambˆnoume ètsi èna apotèlesma anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. kˆje polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 1 eÐnai anˆgwgo sto R[x] (Prìtash 2. tìte ta anˆgwga polu¸numa sto F [x] eqoun idiìthtec anˆlogec me ekeÐnec twn pr¸twn arijm¸n sto Z. To x2 + 1 ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo epÐ tou R allˆ ìqi epÐ tou C giatÐ sto C[x] isqÔei x2 + 1 = (x + i)(x − i).3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x]). To parakˆtw apotèlesma eÐnai idiaÐtera shmantikì gia to skopì mac. UpenjumÐzoume ìti ènac akèraioc p > 1 eÐnai pr¸toc an den upˆrqoun akèraioi a > 1. (Ja doÔme parakˆtw ìti oi apant seic gia R = R kai R = C eÐnai gnwstèc).

Afair¸ntac katˆ mèlh lambˆnoume (q(x) − q (x))g(x) = r (x) − r(x). To r(x) (antÐstoiqa.2. o trìpoc autìc diaÐreshc poluwnÔmwn eÐnai akrib¸c autìc pou gnwrÐzoume apì ta majhtikˆ mac qrìnia. r(x) me f (x) = q(x)g(x)+r(x) kai deg r(x) < deg g(x) gia kˆje polu¸numo f (x) me deg f (x) < n.3.4 Parˆdeigma. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ deg r(x) < deg g(x) kai deg r (x) < deg g(x). −1 opìte q(x) = f0 g0 kai r(x) = 0. g(x) = 2x2 + 1 ∈ Z5 [x]. 'Otan to s¸ma F eÐnai to Q   to R. me ton sumbolismì thc apìdeixhc) kai to antÐstrofì tou eÐnai to 3 ∈ Z5 . Epomènwc −1 f (x) = (fn gm xn−m + q(x))g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). An q(x) − q (x) = 0.3. An deg f (x) = 0. H apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc mac parèqei ènan . kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) kai deg r (x) < deg g(x). 'Estw F = Z5 kai f (x) = x4 + 4x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. 'Ara q(x) = q (x) kai ètsi r(x) = r (x). JewroÔme to polu¸numo −1 h(x) = f (x) − fn gm xn−m g(x) ∈ F [x]. Apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqoun q(x). ja upojèsoume ìti upˆrqoun q(x). tìte deg g(x) = 0 kai ˆra f (x) = f0 kai g(x) = g0 . 2) Monadikìthta: 'Estw ìti upˆrqoun q(x). r(x). r(x) ∈ F [x] me −1 f (x) − fn gm xn−m g(x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). to phlÐko) thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x). q (x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 107 'Estw ìti deg f (x) ≥ deg g(x). r (x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). To g0 eÐnai mh −1 mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc kai ˆra antistrèyimo.2. Ja doÔme ed¸ èna parˆdeigma gia diaforetikì s¸ma. −1 O suntelest c tou xn sto h(x) eÐnai fn − fn gm gm = 0.4 2) prokÔptei ìti deg(r (x) − r(x)) ≥ deg g(x). O megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai to 2 ∈ Z5 (gm = 2. tìte apì thn Prìtash 2. 'Ara deg h(x) < n = deg f (x). loipo (antÐstoiqa. Ja efarmìsoume epagwg  sto deg f (x). q(x)) sto prohgoÔmeno Je¸rhma onomˆzetai to upì- praktikì trìpo upologismoÔ twn q(x) kai r(x). Sunep¸c f0 = (f0 g0 )g0 + 0. SÔmfwna 2. Gia to epagwgikì b ma.

To monadikì shmeÐo sthn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc ìpou qrhsimopoi same ìti ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai antistrèyima  tan gia na antistrèyoume ton megistobˆjmio suntelest  tou g(x). me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ to akìloujo apotèlesma. y] = (Q[x])[y]. Epanalambˆnoume t¸ra thn Ðdia diadikasÐa gia to x2 + x + 1 sth jèsh tou f (x). 'Eqoume x2 + x + 1 − 3g(x) = x − 2. ParathroÔme ìti ìtan to F eÐnai s¸ma kai f (x) ∈ F [x] eÐnai mh mhdenikì me megistobˆjmio suntelest  c ∈ F .5 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto R[x]). y) = xy 2 − 1 kai g(x. Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc brÐskoume xy 2 − 1 = (xy + x2 )(y − x) + x3 − 1. 'Ara q(x) = 3x2 + 3 kai r(x) = x − 2. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. 'Estw R mia akeraÐa Parˆdeigma Ston daktÔlio Q[x. y] wc polu¸numa sth metablht  y me suntelestèc apì to daktÔlio Q[x]. dhlad  Q[x. Sunep¸c. r(x) ∈ R[x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). tìte to c−1 f (x) eÐnai monikì. g(x) ∈ R[x] ètsi ¸ste o megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. y] jewroÔme ta polu¸numa f (x. Ed¸ termatÐzetai h diadikasÐa twn afairèsewn giatÐ o bajmìc tou x − 2 eÐnai mikrìteroc tou bajmoÔ tou g(x). Mègistoc koinìc diairèthc . Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). JewroÔme ta stoiqeÐa tou Q[x. perioq  kai f (x). y) = y − x. Kat analogÐa me ton daktÔlio Z mporoÔme na orÐsoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth poluwnÔmwn sto F [x]. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ R[x] onomˆzetai monikì an o megistobˆjmioc suntelest c tou eÐnai to 1. Apì tic parapˆnw dÔo tautìthtec paÐrnoume f (x) = 3x2 g(x) + x2 + x + 1 = 3x2 g(x) + 3g(x) + x − 2 = (3x2 + 3)g(x) + x − 2. 2.3. 'Eqoume f (x) − 3x2 g(x) = x2 + x + 1.108 2 DaktÔlioi me thn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc (kai sugkekrimèna sto shmeÐo ìpou jewr same to h(x)) apì to f (x) afairoÔme to 3x4−2 g(x).

2. 'Estw d(x) ∈ I èna mh mhdenikì polu¸numo elˆqistou bajmoÔ. g(x) èqei bajmì pou eÐnai mikrìteroc   Ðsoc tou deg d(x).2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). g(x) ∈ F [x] (apì ta opoÐa toulˆqiston èna eÐnai mh mhdenikì) upˆrqei kai eÐnai monadikìc. Tìte èqoume d(x) = a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆpoia a(x). g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆqiston èna den eÐnai mhdèn. Epiplèon. b(x) ∈ F [x]}. g(x)). b(x) ∈ F [x].6 Orismìc. Sto parˆdeigmˆ mac.3. tìte µκδ(f (x). c(x)|f (x) kai c(x)|g(x) tìte c(x)|d(x). 'Etsi dikaiologeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. Diairetìthta PoluwnÔmwn 109 qiston èna eÐnai mh mhdenikì. SumbolÐzetai de me µκδ(f (x). an f (x) = 2x + 2 ∈ R[x] kai g(x) = x2 − 1 ∈ R[x]. g(x)) twn f (x) kai g(x) sto F [x]. c ∈ R − {0} ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . kai 2) an c(x) ∈ F [x].7 Je¸rhma.3. kˆje polu¸numo thc morf c c(x + 1). Apìdeixh. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc µκδ(f (x).3. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆ- Shmei¸noume ìti an to d(x) eÐnai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). Ja doÔme sto epìmeno je¸rhma ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). 'Ena monikì polu¸numo d(x) ∈ F [x] onomˆzetai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) an ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) d(x)|f (x) kai d(x)|g(x) sto F [x]. g(x). tìte apì thn idiìthta 2) kˆje ˆlloc koinìc diairèthc twn f (x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste µκδ(f (x). to I perièqei mh mhdenikˆ polu¸numa. upˆrqoun a(x). Epeid  èna toulˆqiston apì ta f (x) kai g(x) den eÐnai mhdèn. g(x)) = x + 1. H upìjesh ìti o µκδ eÐnai monikì polu¸numo qreiˆzetai gia na eÐnai autìc monadikìc. 'Uparxh: JewroÔme to sÔnolo I = {a(x)f (x) + b(x)g(x) ∈ F [x]|a(x). H apìdeixh pou akoloujeÐ eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou antÐstoiqou Jewr matoc gia ton daktÔlio Z. (1) . g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). Gia parˆdeigma. 2.

r(x) ∈ F [x] me tic idiìthtec f (x) = q(x)d(x) + r(x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). c(x)|g(x) kai to d(x) eÐnai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) paÐrnoume apì thn idiìthta 2) tou orismoÔ ìti c(x)|d(x). p(x) ∈ F [x]. Apì th sqèsh deg r(x) < deg d(x) kai tou orismoÔ tou d(x) sunˆgoume ìti r(x) = 0.2. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma (bl. tìte to p(x) diaireÐ èna toulˆqiston apì ta f (x). An p(x)|f (x)g(x). g(x)) = a(x)f (x)+b(x)g(x). g(x). AfoÔ to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2).3. 2. Epeid  ta c(x) kai d(x) eÐnai monikˆ. DÔo polu¸numa ja lègontai sqetikˆ pr¸ta an o µκδ touc eÐnai to 1. n n n Monadikìthta: 'Estw c(x).1 5) èqoume c(x) = rd(x) gia kˆpoio mh mhdenikì r ∈ F . Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti d(x)|g(x). paÐrnoume r = 1. b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). afoÔ d(x) = 0 kai epeid  to F eÐnai s¸ma to dn eÐnai antistrèyimo. eÔkola diapist¸noume ìti kai to monikì polu¸numo d−1 d(x) n tic ikanopoieÐ. 'Opwc sthn perÐptwsh tou daktulÐou Z twn akeraÐwn. Gia na deÐxoume thn idiìthta 2) ston orismì tou mkd.8 L mma. 'Estw dn o megistobˆjmioc suntelest c tou d(x). èqoume d−1 d(x) = (d−1 a(x))f (x) + (d−1 b(x))g(x). Apì th sqèsh (??) sumperaÐnoume ìti c(x)|d(x). upˆrqoun q(x). 'Omoia paÐrnoume d(x)|c(x). Tèloc. Apì thn Prìtash 2. EÐnai dn = 0. Epeid  c(x)|f (x). Antikajist¸ntac èqoume r(x) = f (x) − q(x)d(x) = f (x) − q(x)(a(x)f (x) + b(x)g(x)) = (1 − q(x)a(x))f (x) + (−q(x)b(x))g(x) kai ˆra r(x) ∈ I.3. upˆrqei kai ed¸ ènac praktikìc trìpoc pou upologÐzei ton µκδ kai poluwnuma a(x). ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. 'Eqoume apodeÐxei ìti upˆrqei d(x) ∈ F [x] pou ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . d(x) ∈ F [x] dÔo mègistoi koinoÐ diairètec twn f (x) kai g(x). Endèqetai to d(x) na mhn eÐnai monikì. Epomènwc d(x)|f (x). g(x). . Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc. Prin asqolhjoÔme me autì.5).110 2 DaktÔlioi Ja deÐxoume ìti to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . kai to L mma 1. ac apodeÐxoume èna apotèlesma pou eÐnai anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. èstw c(x) ∈ F [x] me c(x)|f (x) kai c(x)|g(x). deg r(x) < deg d(x).

7 upˆrqoun a(x).2. pi (x) anˆgwgo. Epilègoume èna g(x) ∈ M elˆqistou bajmoÔ. afoÔ to F [x] eÐnai akeraÐa perioq  kai . pm (x) = cm qm (x). . . 'Estw n > 1. . Apì to Je¸rhma 2.3. Epeid  to q1 (x) eÐnai anˆgwgo. . p(x) ∈ F [x]. To Ðdio sumbaÐnei tìte kai gia to ginìmenì touc a(x)b(x) = g(x). . .3. Gia m = 1 èqoume p1 (x) = q1 (x) . ìpou ci ∈ F gia kˆje i.9 Pìrisma. pou eÐnai ˆtopo. 'Omwc to p1 (x) den eÐnai mia stajerˆ afoÔ eÐnai anˆgwgo. Tìte. Apìdeixh.2. qn (x). an (x). 'Ara p1 (x) = c1 q1 (x) kai c1 q1 (x) = q1 (x) . 'Estw F èna s¸ma kai a1 (x). 'Estw F èna s¸ma. pm (x) = q1 (x) . to g(x) den eÐnai anˆgwgo (kˆje anˆgwgo polu¸numo eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno anag¸gwn). . AfoÔ g(x) ∈ M . . .9 èqoume (endeqomènwc metˆ apì kˆpoia anadiˆtaxh) ìti p1 (x)|q1 (x). ja diaireÐ kai to g(x).3. Apìdeixh. . 'Ara g(x) = a(x)b(x) gia kˆpoia a(x). pi (x) ∈ F [x].10 Je¸rhma. b(x) ∈ F [x] me deg a(x) < deg g(x) kai deg b(x) < deg g(x). . Monadikìthta (SÔgkrine me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. 2. . ìpou c1 ∈ F − {0}. Apì to Pìrisma 2. . . tìte to p(x) ja diaireÐ èna toulˆqiston apì ta ai (x). pm (x). Epeid  to p(x) diaireÐ to a(x)f (x)g(x) kai to b(x)p(x)g(x). ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo.2. An p(x)|a1 (x) . An f (x) = p1 (x) . f (x) = p1 (x) . . QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. . 2. Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x). 'Uparxh (SÔgkrine me thn apìdeixh thc Prìtashc 1. ìpou kˆje pi (x) kai qj (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apì to elˆqisto tou bajmoÔ tou g(x) prokÔptei ìti a(x) ∈ M kai b(x) ∈ M kai katˆ sunèpeia ta a(x) / / kai b(x) grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn. p(x)) = 1. . opìte paÐrnoume g(x) = a(x)f (x)g(x) + b(x)p(x)g(x). . b(x) ∈ F [x] me 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x).1): 'Estw M to sÔnolo twn f (x) ∈ F [x] pou den grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn kai èstw ìti M = ∅. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. to p1 (x) ja eÐnai thc morf c c1   c1 q1 (x).3. tìte n = m kai metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh èqoume p1 (x) = c1 q1 (x). qn (x). . H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia. Tìte kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn sto F [x].3. Diairetìthta PoluwnÔmwn 111 Apìdeixh. 'Estw ìti to p(x) den diaireÐ to f (x). . an (x). qn (x).7): MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n.

gia kˆpoio c1 ∈ F −{0}.9 paÐrnoume ìpwc prin ìti p1 (x) = c1 q1 (x). . r0 (x) = q2 (x)r1 (x) + r2 (x). SÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma kˆje f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ monadikì trìpo wc f (x) = cp1 (x)r1 .112 2 DaktÔlioi q1 (x) = 0 paÐrnoume c1 = q2 (x) . Kata analogÐa me thn perÐptwsh tou Z. m upˆrqoun ci ∈ F − {0} me pi (x) = ci qi (x). qn (x). . rn−1 (x) = qn+1 (x)rn (x) + 0. . Apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume diadoqikˆ f (x) = q0 (x)g(x) + r0 (x). gia kˆje i = 2. . metˆ apì anadiˆtaxh. tìte µκδ(f (x).). o algìrijmoc autìc sunÐstatai se diadoqikèc efarmogèc tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x] kai thc akìloujhc parat rhshc: an sto F [x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + r(x). r(x)) (giatÐ. ìpou c ∈ F − {0}. O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] 'Estw F èna s¸ma.3. . qn (x). deg r0 (x) < deg g(x) deg r1 (x) < deg r0 (x) deg r2 (x) < deg r1 (x) deg r3 (x) < deg r2 (x) deg rn (x) < deg rn−1 (x) (0) (1) (2) (3) (n) . tìte to s−1 p(x) eÐnai anˆgwgo kai monikì. O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] qrhsimopoieÐtai gia ton upologismì tou µκδ dÔo poluwnÔmwn f (x). Apì thn isìthta p1 (x) . g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). qn (x) kai to Pìrisma 2. Apì thn epagwgik  upìjesh prokÔptei ìti m − 1 = n − 1 kai ìti. . EÐnai fanerì ìti an to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo kai èqei megistobˆjmio suntelest  s. g(x) ∈ F [x] kai thn eÔresh poluwnÔmwn a(x) kai b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). . . 'Estw t¸ra m > 1. pm (x) = c1 q2 (x) . H antÐstoiqh anˆlush tou idÐou poluwnÔmou an jewrhjeÐ wc stoiqeÐo tou C[x] eÐnai (x − i)2 (x + i)2 (x − 1). . Autì eÐnai ˆtopo (Prìtash 2. r1 (x) = q3 (x)r2 (x) + r3 (x). . H paragontopoÐhsh aut  onomˆzetai h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn Gia parˆdeigma. 'Estw f (x). . . ta pi (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa kai oi ri eÐnai jetikoÐ akèraioi. kai p2 (x) . g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. g(x)) = µκδ(g(x). ········· rn−2 (x) = qn (x)rn−1 (x) + rn (x). h anˆlush tou x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 ∈ R[x] se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 = (x2 + 1)2 (x − 1). . . .4) kai ˆra n = 1. g(x) = q1 (x)r0 (x) + r1 (x). . pm (x) = q1 (x) .2. pm (x)rm .

giatÐ h akoloujÐa twn fusik¸n arijm¸n deg g(x) > deg r0 (x) > deg r1 (x) > deg r2 (x) > . thn (n). 'Ena parˆdeigma ìpou efarmìzetai o parapˆnw algìrijmoc upˆrqei amèswc parakˆtw. An s eÐnai o megistobˆjmioc ìroc tou (mh mhdenikoÔ poluwnÔmou) rn (x). (0 ) (1 ) (2 ) (n − 1 ) (n ) AntikajistoÔme t¸ra to rn−1 (x) apì thn (n − 1) sthn (n) . . 0) = s−1 rn (x). Sthn isìthta aut  antikajistoÔme to rn−3 (x) apì thn isìthta (n − 2) . r0 (x)) = µκδ(r0 (x). r1 (x)) = · · · = µκδ(rn (x). Sto tèloc ja prokÔyei mia parˆstash thc morf c rn (x) = A(x)f (x) + B(x)g(x). Ta a(x). Efarmìzontac diadoqikˆ thn parat rhsh pou epishmˆname prin paÐrnoume µκδ(f (x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 113 Metˆ apì peperasmèno pl joc bhmˆtwn ja broÔme èna upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. .3.2. 0). kai efarmìzontac thn parakˆtw diadikasÐa. Grˆfoume tic isìthtec (0) − (n) wc ex c r0 (x) = f (x) − q0 (x)g(x) r1 (x) = g(x) − q1 (x)r0 (x) r2 (x) = r0 (x) − q2 (x)r1 (x) ········· rn−1 (x) = rn−3 (x) − qn−1 (x)rn−2 (x) rn (x) = rn−2 (x) − qn (x)rn−1 (x). An s eÐnai o megistobˆjmioc suntelest c tou rn (x) èqoume s−1 rn (x) = s−1 A(x)f (x) + s−1 B(x)g(x) opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = s−1 A(x) kai b(x) = s−1 B(x). Lambˆnoume ètsi mia parˆstash thc morf c rn (x) = an−3 (x)rn−3 (x) + bn−2 (x)rn−2 (x). g(x)) = µκδ(g(x). g(x)) = µκδ(rn (x). . b(x) prosdiorÐzontai me diadoqikèc antikatastˆseic xekin¸ntac apì thn proteleutaÐa isìthta. kai oÔtw kˆje ex c. Upojètoume ìti to rn+1 (x) eÐnai to pr¸to upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. rn+1 (x) = 0. tìte eÐnai fanerì ìti µκδ(f (x). eÐnai gn sia fjÐnousa.

'Ara µκδ(f (x). Metˆ apì prˆxeic brÐskoume 4x + 3 = (5x + 2)f (x) + (5x2 + 2x + 1)g(x). g(x)) èqei bajmì 2. èqoume x + 6 = (3x + 4)f (x) + (3x2 + 4x + 2)g(x). kai ja prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x) tètoia ¸ste µκδ(f (x). g(x) ∈ Z7 [x] ìpou f (x) = 4x4 + 2x3 + 6x2 + 4x + 5 kai g(x) = 3x3 + 5x2 + 6x.3.11 ParadeÐgmata. g(x)). g(x)) = 2(4x + 3) = x + 6. opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = 3x + 4 kai b(x) = 3x2 + 4x + 2. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). Gia poioÔc p o µκδ(f (x). Pollaplasiˆzontac me to antÐstrofo tou 4 sto Z7 . ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. 2) 'Estw f (x) = x4 +2x3 +4x2 +8x+9 ∈ Zp [x] kai g(x) = x2 +2x+3 ∈ Zp [x]. grˆfoume thn proteleutaÐa isìthta wc 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) kai antikajistoÔme to 5x2 + 4x + 5 apì thn pr¸th. 1) 'Estw f (x). 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(f (x) − (6x)g(x)). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x).4. . To teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo eÐnai to 4x + 3. dhlad  to 2.114 2 DaktÔlioi 2. To antÐstrofo tou 4 sto Z7 eÐnai to 2. ¸ste µκδ(f (x). Gia ton Algìrijmo DiaÐreshc efarmìzoume th mèjodo pou perigrˆyame sto Parˆdeigma 2.3. BrÐskoume ta ex c f (x) = (6x)g(x) + 5x2 + 4x + 5 g(x) = (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) + 4x + 3 5x2 + 4x + 5 = (3x + 4)(4x + 3) + 0. Ja upologÐsoume ton µκδ(f (x). Gia na prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x). qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio Algìrijmo.

tìte p(x)q(x)|f (x).2. Sunep¸c p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) kai p(x)q(x)|b(x)q(x)f (x). g(x))|g(x) kai to g(x) eÐnai deutèrou bajmoÔ kai monikì. Apì thn upìjesh kai to Je¸rhma 2. q(x) ∈ F [x] diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. ìpou f (x) ∈ F [x]. pm (x)nm . g(x)) ⇔ g(x)|f (x). Ac to apodeÐxoume autì me dÔo trìpouc. g(x)) = 2 ⇔ g(x) = µκδ(f (x). blèpoume apì thn Prìtash 2. Diairetìthta PoluwnÔmwn 115 Epeid  µκδ(f (x). .7 èqoume 1 = a(x)p(x) + b(x)q(x).3. . . ìpou oi ni eÐnai jetikoÐ akèraioi kai ta p(x). ìpou a(x). 5) Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa.3. 4) 'Estw f (x). opìte f (x) = a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). g(x)). me f (x)|g(x)h(x) kai µκδ(f (x). pm (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. 2. To upìloipo 6x + 6 eÐnai 0 an kai mìno an p = 2   3. An p(x)|f (x) kai q(x)|f (x). IsqÔei p(x)q(x)|p(x)f (x). Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Zp [x] brÐskoume f (x) = (x2 + 1)g(x) + 6x + 6. Apì thn upìjesh isqÔei µκδ(p(x). Ja apodeÐxoume ed¸ ìti an n > 2. q(x)) = 1. p3 (x). 'Ara p(x)q(x)|f (x). Apì ton orismì tou µκδ kai epeid  to g(x) eÐnai monikì eÐnai fanerì ìti g(x) = µκδ(f (x). Tìte f (x)|h(x). Epomènwc p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). . h(x) ∈ F [x].2. g(x)) = 1.8 1). H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou ParadeÐgmatoc 1. 1.10 èpetai ìti h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai thc morf c f (x) = cp(x)n1 q(x)n2 p3 (x)n3 . tìte den upˆrqoun polu¸numa . 3) 'Estw F èna s¸ma kai p(x). b(x) ∈ F [x].4 2) ìti deg µκδ(f (x).3. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Apì to Je¸rhma 2. . q(x).2. dhlad  p(x)q(x)|f (x). . g(x).

g(x)) = 1 kai (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . h(x) diaireÐ to g(x) sÔmfwna me to Pìrisma 2. g(x)) pou eÐnai 1. ShmeÐwsh To Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa den alhjeÔei gia tuqaÐo s¸ma F sth jèsh tou C. QwrÐc blˆbh thc genikìthtac mporoÔme na upojèsoume ìti a ≥ b kai a ≥ c. 'Estw ìti oi bajmoÐ twn f (x). h apìdeixh tou Jewr matoc tou Fermat gia to Z eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai jewreÐtai èna apì ta shmantikˆ epiteÔgmata twn sÔgqronwn Majhmatik¸n. Kˆje anˆgwgoc koinìc parˆgontac twn f (x). g(x). An kai oi daktÔlioi Z kai F [x] parousiˆzoun pollèc shmantikèc omoiìthtec. Gia parˆdeigma. 'Estw ìti upˆrqoun f (x).3. ìpwc èqoume  dh epishmˆnei sthn Efarmog  1. Gia thn apìdeixh ja qreiastoÔme stoiqei¸deic idiìthtec thc parag¸gou poluwnÔmou me suntelestèc apì to C tic opoÐec ja jewr soume gnwstèc. Apì aut  kai thn arqik  sqèsh paÐrnoume (f (x))n−1 (f (x)g(x) − f (x) g(x)) = (h(x))n−1 (h(x)g(x) − h(x) g(x)). h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ tètoia ¸ste µκδ(f (x). (h(x))n−1 ) = 1. h(x)) = 1 èqoume ìti µκδ((f (x))n−1 . g(x). b. ParagwgÐzontac thn arqik  sqèsh kai diair¸ntac me to n lambˆnoume (f (x))n−1 f (x) + (g(x))n−1 g(x) = (h(x))n−1 h(x) . h(x)) = 1.9 kai katˆ sunèpeia diaireÐ ton µκδ(f (x).116 2 DaktÔlioi f (x). Epeid  isqÔei a ≥ b kai a ≥ c paÐrnoume 2a − 1 ≥ (n − 1)a opìte n ≤ 2. Jewr¸ntac bajmoÔc èqoume b + c − 1 ≥ deg(h(x)g(x) − h(x) g(x)) ≥ deg(f (x))n−1 = (n − 1)a.8 7. sto Z3 [x] èqoume x3 + (x + 1)3 = (2x + 1)3 . h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ me µκδ(f (x). . h(x) eÐnai antÐstoiqa a. 'Ara èqoume µκδ(f (x). pou eÐnai ˆtopo. 'Ara to (f (x))n−1 diaireÐ to h(x)g(x) − h(x) g(x) sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Efarmog . Epeid  µκδ(f (x). g(x). c.3. g(x)) = 1 tètoia ¸ste (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n .

isqÔei µκδ(xm −1. ProsdiorÐste ton µκδ(x8 − 1. xn − 1) = xd − 1. 7. An sto C[x] isqÔei f (x)|g(x) tìte kai sto R[x] isqÔei f (x)|g(x). ìpou d = µκδ(m. iii. g(x) ∈ F [x] dÔo polu¸numa me g(x) = 0. 6. F = Z7 f (x) = x3 − ix2 + 4x − 4i. n). fn (x) ∈ F [x] me f (x) = fn (x)g(x)n + · · · + f1 (x)g(x) + f0 (x). g(x) ∈ R[x]. g(x) = x2 +x+1. g(x) = 3x2 + 2. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai deg g(x) ≥ 1.3 1. .2. F = C. 5.8 9). iv. 2 . b(x) me tic parapˆnw idiìthtec den eÐnai monadikˆ. ii. F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1 g(x) = x3 + 4x2 + x − 6.3. v. An ìmwc jewr soume ta polu¸numa autˆ sto Z5 [x]. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. 2. g(x) = x2 + 1. g(x) sto F [x] isoÔtai me ton µκδ twn f (x).2 i. 'Estw f (x). Parˆdeigma 1. Diairetìthta PoluwnÔmwn 117 Ask seic 2. F = Z5 f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). 3. 4. . ApodeÐxte ìti q(x) = q (x) kai r(x) = r (x). Sth sunèqeia na brejoÔn a(x). g(x) = x3 + 1. . g(x) = x3 + 4x2 + x − 6.2. ApodeÐxte ìti sto F [x]. vi. Ed¸. Na upologisteÐ o mkd twn parakˆtw poluwnÔmwn sto F [x]. Upìdeixh: Bl. Tìte upˆrqoun monadikˆ f0 (x). . Sto Z[x] jewroÔme ta f (x) = x5 +3x4 +x3 +4x2 −3x−1. deg fi (x) < deg g(x) ìpou fn (x) = 0. b(x) ∈ F [x] ¸ste µκδ(f (x). Sumperˆnete ìti o µκδ twn f (x). g(x) = 3x2 + 2. r(x) ∈ F [x] me deg r(x) < deg g(x) kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) gia dÔo polu¸numa q (x). F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1. r (x) ∈ E[x] me deg r (x) < deg g(x). 'Estw F èna upìswma tou s¸matoc E kai f (x). Qrhsimopoi¸ntac ton algìrijmo diaÐreshc deÐxte ìti to f (x) den diaireÐtai me to g(x). g(x) sto E[x]. g(x) ∈ F [x]. f (x) = x5 + 1. axÐzei na parathr sei kaneÐc ìti (ìpwc kai sthn perÐptwsh tou µκδ akeraÐwn arijm¸n) ta polu¸numa a(x). x6 − 1) sto F [x]. F = Q f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. apodeÐxte ìti to f (x) diaireÐtai me to g(x). Apì tic dÔo tautìthtec diaÐreshc sto F [x] kai E[x] èqoume ìti f (x) = q(x)g(x) + r(x) gia dÔo polu¸numa q(x). 'Estw f (x).

2. Na prosdioristeÐ èna mh mhdenikì f (x) ∈ Q[x] bajmoÔ to polÔ 3 tètoio ¸ste µκδ(f (x). g(x) = x2 − 3x + 2. . g(x) ∈ F [x]. (Q[y])[x]. i. g(x) = x2 − 2x. b(x) ∈ F [x] me f (x) = c1 a(x)n . x2 − 3x + 2) = 1. sqetikˆ pr¸ta polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. Sto Zp [x]. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. tìte upˆrqoun a(x). 9. iii. x2 + 1) = 1 kai µκδ(f (x). ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei anˆgwgo polu¸numo sto F [x] bajmoÔ ≥ n. 'Estw F èna s¸ma. y) = x2 − y jewr¸ntac autˆ wc stoiqeÐa tou i. ApodeÐxte ìti den upˆrqei f (x) ∈ R[x] tètoio ¸ste (x−1)143 +(x+1)2002 = f (x)13 . 12. (Q[x])[y] ii. Efarmìste ton Algìrijmo DiaÐreshc sta polu¸numa f (x. Gia poioÔc pr¸touc p o bajmìc tou µκδ(f (x). 'Estw ìti to F eÐnai peperasmèno. y) = x2 y 2 − xy + 1. Sto Zp [x]. 13. èstw f (x) = 2x3 − 3x2 + x + 6. g(x)) eÐnai i. ii. Gia poioÔc pr¸touc p to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x) i. 10. g(x) = c2 b(x)n .118 2 DaktÔlioi 8. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. èqei mh mhdenikì stajerì ìro. 14. ii. An upˆrqei h(x) ∈ F [x] me f (x)g(x) = h(x)n . ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeira to pl joc anˆgwga polu¸numa sto F [x]. 'Estw f (x). èstw f (x) = x3 − 4x2 + 3x. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. eÐnai mh mhdenikì. ci ∈ F . g(x. 0. 11. ii. 1.

r(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = q(x)(x − a) + r(x). èstw r(x) = c ∈ F . To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − a eÐnai 0. mporoÔme na sunˆgoume apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] shmantikˆ sumperˆsmata pou aforoÔn rÐzec enìc f (x) ∈ F [x]. Apìdeixh. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] èna mh mhdenikì polu¸numo. en¸ to x2 + 1 ∈ R[x] den èqei rÐzec sto R. g(x) ∈ F [x]. 'Ena stoiqeÐo a ∈ R onomˆzetai rÐza tou f (x) an f (a) = 0. f (x) ∈ F [x] kai a ∈ F . Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma èqoume f (x) = (x − a)g(x). 'Estw F èna s¸ma. to f (x) eÐnai mia mh mhdenik  stajerˆ kai katˆ sunèpeia den èqei rÐzec. Gia n = 0. Sthn Parˆgrafo aut  ja exetˆsoume ˆllec shmantikèc idiìthtec tou F [x] gia tic opoÐec den upˆrqoun antÐstoiqec idiìthtec tou Z. RÐzec PoluwnÔmwn 119 2. 2.4. pou  tan anˆlogec me idiìthtec tou Z. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] upˆrqoun q(x).4 RÐzec PoluwnÔmwn Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo melet same idiìthtec tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. Sthn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. oi rÐzec tou x2 − 5x + 6 ∈ R[x] eÐnai oi 2 kai 3.4. Epeid  deg r(x) < 1 to r(x) eÐnai èna stajerì polu¸numo.2. Ja qrhsimopoi soume epagwg  sto n = deg f (x). 2. An ìmwc jewr soume ìti x2 + 1 ∈ C[x]. An to f (x) den èqei rÐzec sto F tìte to Je¸rhma alhjeÔei. Tìte to f (x) èqei to polÔ deg f (x) rÐzec sto F . Apìdeixh. 'Ara c = f (x) − q(x)(x − a) kai katˆ sunèpeia c = f (a) − q(a)(a − a) = f (a). dhlad  an kai mìno an x − a|f (x).4. 2. ìpou to F eÐnai èna s¸ma.1 Je¸rhma. RÐzec poluwnÔmwn 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x) ∈ R[x]. 'Estw t¸ra ìti alhjeÔei to Je¸rhma gia kˆje polu¸numo bajmoÔ n − 1. èstw F . Gia parˆdeigma. tìte oi rÐzec tou eÐnai to i kai to −i. deg r(x) < 1. 2) To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an x − a|f (x). 1.2 Pìrisma. . Autèc anafèrontai se rÐzec poluwnÔmwn. 'Estw a ∈ F mia rÐza tou f (x). Tìte: 1) To upìloipo thc diˆireshc tou f (x) me to x − a eÐnai to f (a).

'Ara to pl joc twn riz¸n tou f (x) eÐnai to polÔ 1 + (n − 1) = n. mporoÔme na efarmìsoume ton Algìrijmo DiaÐreshc sto R[x]. To f (x) èqei 6 rÐzec sto Z6 . .120 2 DaktÔlioi Apì thn Prìtash 2. . p−1 Prˆgmati.4 Efarmog . an s ∈ S .2.5.4. pou eÐnai ènac akèraioc arijmìc lìgw thc upìjeshc. kai T = {b ∈ Zp |br = 1}.3 Shmei¸seic. EÔkola blèpoume ìti sto Z3 h exÐswsh x2 = 2 den èqei lÔsh. ArkeÐ na deÐxoume ìti S = T . 2. . Ta stoiqeÐa 12 . Dhlad . ParathroÔme ta ex c: 1. To epìmeno krit rio tou Euler perigrˆfei ta stoiqeÐa tou Zp pou èqoun tetragwnik  rÐza sto Zp : 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc kai a ∈ Zp me a = 0. Apì thn epagwgik  upìjesh. . èstw f (x) = x3 −x ∈ Z6 [x]. IsqÔei S ⊆ T . 2r = p − 1} pou den perièqei to 0.4. to stoiqeÐo 2 ∈ Z3 den èqei tetragwnik  rÐza sto Z3 . Prˆgmati. parìlo pou o bajmìc tou eÐnai 3. 3.4.2 den alhjeÔei ìtan o R den eÐnai akeraÐa perioq . Gia to skopì autì èstw 2. .4 2) paÐrnoume deg g(x) = n − 1.2 isqÔoun kai ìtan sth jèsh tou s¸matoc F upˆrqei mia akeraÐa perioq  R. tìte s = x2 gia kˆpoio mh mhdenikì x ∈ Zp . to g(x) èqei to polÔ n − 1 rÐzec sto F . opìte apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat paÐrnoume sr = x2r = xp−1 = 1. Tìte to a èqei p−1 tetragwnik  rÐza sto Zp an kai mìno an a 2 = 1. 2) To Pìrisma 2. 2. Prˆgmati.3. afoÔ to i + j an kei sto sÔnolo {2. epeid  to x − a pou emfanÐzetai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. 2 Ja deÐxoume ìti: upˆrqei x ∈ Zp me a = x2 an kai mìno an ar = 1. Tìte eÔkola epalhjeÔoume me prˆxeic sto Z6 ìti f (a) = 0 gia kˆje a ∈ Z6 . èstw r = .4. Prˆgmati. . an i2 = j 2 tìte (i − j)(i + j) = 0 kai epeid  o Zp eÐnai akeraÐa perioq  paÐrnoume i = j   i + j = 0. sth jèsh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x]. 'Omwc den eÐnai dunatì na isqÔei h teleutaÐa isìthta.1 eÐnai monikì. 1) To Je¸rhma 2. Je¸rhma 2. . .4. S = {b ∈ Zp − {0}|b = x2 gia kˆpoio x ∈ Zp }. r2 tou S eÐnai diakekrimèna. 22 . Apì ekeÐ kai pèra oi apodeÐxeic den diaforopoioÔntai.4.1 kai to Pìrisma 2. . Gia parˆdeigma.

2. 'Ara deg f (x) = deg h(x) + deg g(x). 'Otan ìmwc o bajmìc tou f (x) eÐnai 2   3 èqoume to akìloujo apotèlesma. ìpou a. apì thn Prìtash 2.1 2) sumperaÐnoume ìti x − 2|f (x). Apì to Je¸rhma 2. Apì to Je¸rhma 2. Allˆ kˆje polu¸numo sto F [x] bajmoÔ 1 eÐnai thc morf c ax + b. Gia parˆdeigma to (x2 + 1)2 ∈ R[x] den èqei rÐza sto R kai den eÐnai anˆgwgo sto R[x].1 2) eÐnai fanerì ìti an to f (x) eÐnai anˆgwgo. 2.6 Efarmogèc. autì èpetai apì to Pìrisma 2. upˆrqoun mh stajerˆ g(x). Epeid  to polu¸numo autì èqei bajmì 3. Epeid  to f (x) den eÐnai anˆgwgo. 1) Ja prosdiorÐsoume thn anˆlush tou f (x) = x4 +2x3 +x2 +2x+2 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. .4. Epeid  deg f (x) = 2   3 sumperaÐnoume ìti èna toulˆqiston apì ta h(x) kai g(x) èqei bajmì 1. 'Estw ìti deg f (x) = 2   3 kai ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto F [x]. To sÔnolo T perièqei to polÔ r stoiqeÐa. f (1) kai f (2) kai diapist¸noume ìti f (2) = 0. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) = 2   3.4. An to f (x) den èqei rÐza sto F tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x].4.4. ìpou deg g(x) < deg f (x) kai deg h(x) < deg f (x). RÐzec kai anˆgwga polu¸numa 'Estw f (x) ∈ F [x] me deg f (x) > 1. h(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = g(x)h(x). Apì ta 1. tìte den èqei rÐza sto F . Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Z3 [x] brÐskoume ìti f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2). RÐzec PoluwnÔmwn 121 3.2. Me prˆxeic diapist¸noume ìti to x3 + x2 + 2 den èqei rÐza sto Z3 . To antÐstrofo genikˆ den isqÔei.4. b ∈ F .2 giatÐ kˆje stoiqeÐo tou T eÐnai rÐza tou poluwnÔmou xr − 1 ∈ Zp [x]. Ja deÐxoume ìti to f (x) èqei mia toulˆqiston rÐza sto F . Prˆgmati. UpologÐzoume ta f (0). a = 0. 'Ara h zhtoÔmenh anˆlush tou f (x) eÐnai f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2).5 èqoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x]. Exetˆzoume t¸ra an to x3 + x2 + 2 eÐnai anˆgwgo.4.4.3 sumperaÐnoume ìti S = T .5 Prìtash. kai sunep¸c èqei rÐza (thn −a−1 b) sto F . Apìdeixh. Pr¸ta elègqoume an to f (x) èqei rÐzec sto Z3 . 2.

'Estw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . tìte eÐnai profanèc ìti f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . . p − 1 ∈ Zp . afoÔ 1 ≡ −1 mod 2. 5) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x). .4. · (p − 1). AntÐstrofa. Tìte to polu¸numo g(x) − f (x) èqei ˆpeirec rÐzec. . Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat.·(p−1) sto Zp . . 1.3.11 2) ìti to ginìmenì touc diaireÐ to f (x). 'Ara c = 1 kai f (x) = g(x). . Epeid  o p eÐnai perittìc èqoume (−1)p−1 = 1 kai ˆra −1 = 1·2·. Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F ⇔ f (x) = g(x). Prˆgmati. 'Ara sto Zp èqoume −1 = (−1)p−1 · 1 · 2 · . Dhlad  èqoume g(x)|f (x).4. èstw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp . paÐrnoume apì to Parˆdeigma 2. (−(p − 1)) = (−1)p−1 · 1 · 2 · . EÐnai fanerì ìti to zhtoÔmeno isqÔei gia p = 2. Epeid  ta polu¸numa x − a. g(x) ∈ Zp [x]. Sunep¸c apì to Je¸rhma 2. · (p − 1) ∈ Zp . Tìte kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x) − g(x). O suntelest c tou x tou aristeroÔ mèlouc thc isìthtac (??) sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai . .122 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. . Sto Zp [x] isqÔei 2 DaktÔlioi xp − x = x(x − 1)(x − 2) . èstw f (x) = xp − x kai g(x) = x(x − 1)(x − 2) . a = 0.1 2) sumperaÐnoume ìti x − a|f (x) gia kˆje a ∈ Zp . Apì to Pìrisma 2. . . . 4) 'Estw F èna ˆpeiro s¸ma kai f (x). g(x) ∈ F [x]. 'Opwc akrib¸c sthn apìdeixh thc Efarmog c 2) . apì th sqèsh g(x)|f (x) sumperaÐnoume ìti f (x) = cg(x) gia kˆpoio c ∈ Zp . (x − (p − 1)). 3) (Je¸rhma tou Wilson) Gia kˆje pr¸to arijmì p isqÔei (p − 1)! ≡ −1 mod p. kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x). 'Estw t¸ra ìti p > 2. . (x − (p − 1)). . (1) Prˆgmati. eÐnai monikˆ anˆgwga kai anˆ dÔo diˆfora. . Telikˆ sto Z èqoume −1 ≡ (p − 1)! mod p. . ParathroÔme ìti ta f (x) kai g(x) eÐnai monikˆ. .2 èqoume ìti f (x) − g(x) = 0. Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp ⇔ xp − x|f (x) − g(x). .1 ∈ Zp en¸ o suntelest c tou x sto dexiì mèloc thc (??) eÐnai (−1)(−2) . an f (x) = g(x). Epeid  ìmwc deg g(x) = deg f (x).

an ∈ C (ìqi anagkastikˆ diakekrimèna). Tìte èqoume f (a) − g(a) = (ap − a)h(a) = 0 gia kˆje a ∈ Zp . .4. . èqei to polÔ n = deg f (x) rÐzec sto F . F s¸ma. jetikoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston rÐza sto C. EÐdame sto Pìrisma 2. AntÐstrofa. Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac Ja asqolhjoÔme t¸ra me polu¸numa twn opoÐwn oi suntelestèc an koun sto R   to C.9 mac . H Efarmog  2. . 2. RÐzec PoluwnÔmwn 123 paÐrnoume ìti x(x − 1) .2) eÐnai Ðsec. . . g(x) ∈ F [x]. Parˆgrafo 2.7 ShmeÐwsh. EÐnai profanèc ¯¯ ìti an f (x) = g(x) tìte oi antÐstoiqec poluwnumikèc sunart seic f .4. Parˆdeigma 2. (x − (p − 1))|f (x) − g(x).4. . . èstw ìti xp − x|f (x) − g(x) opìte upˆrqei h(x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (x) − g(x) = (xp − x)h(x). .8 Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac.2. grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn (Je¸rhma 2.4. Kˆje f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n ≥ 1 èqei mia paragontopoÐhsh f (x) = c(x − a1 )(x − a2 ) .6 4) mac plhroforeÐ ìti an to F eÐnai ˆpeiro isqÔei to antÐstrofo. 'Estw F èna s¸ma kai f (x).6 5) mac plhroforeÐ ìti an F = Zp .2 ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ F [x]. H efarmog  2. (x − (p − 1)) = xp − x. Kˆje polu¸numo f (x) ∈ C[x] GnwrÐzoume ìti kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x]. Epomènwc isqÔei to ex c. p pr¸toc.7). To parakˆtw Je¸rhma apodeÐqthke apì ton Gauss sth didaktorik  diatrib  tou to 1799 kai eÐnai tìso shmantikì gia thn 'Algebra me apotèlesma na onomˆzetai to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. afoÔ ap − a = 0 gia kˆje a ∈ Zp apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat.3. tìte ¯ ¯ f = g ⇒ xp − x|f (x) − g(x). (x − an ).9 Pìrisma. ìpou to F eÐnai s¸ma.4. . g : F → F (bl. Allˆ x(x − 1) .10).4. . Ja paraleÐyoume thn apìdeixh giatÐ ìlec oi gnwstèc apodeÐxeic qrhsimopoioÔn mèsa pou uperbaÐnoun to skopì tou biblÐou autoÔ.2. 2. ¯ ¯ f = g ⇒ f (x) = g(x).4. GnwrÐzoume ìti to antÐstrofo genikˆ den isqÔei (bl. me c ∈ C \ {0} kai a1 . To Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac mac plhroforeÐ ìti ta anˆgwga polu¸numa tou C[x] eÐnai ta polu¸numa pou èqoun bajmì 1. thc morf c 2.4. To Pìrisma 2.

z z ∈ R. z = a + bi(a. 1. 'Estw z ∈ C−R. To f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an • f (x) = ax + b. Apì to 1. Ja deÐxoume ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo. Tìte paÐrnoume: 0 = f (z) ⇒ 0 = f (z) = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = f (¯). z2 ∈ C. 'Estw z ∈ C mÐa rÐza tou f (x) ∈ R[x]. afoÔ (x − z)(x − z ) = x ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ sÔmfwna me thn 'Askhsh 2. 'Eqoume z1 + z2 = z1 + z2 .3. Jewr¸ntac ìti f (x) ∈ C[x]. Epeid  ¯ deg f (x) > 2 autì shmaÐnei ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. 'Ena apotèlesma pou mac bohjˆ na prosdiorÐzoume pijanèc rhtèc rÐzec enìc poluwnÔmou pou èqei akeraÐouc suntelestèc eÐnai to epìmeno. a = 0.   • f (x) = ax2 + bx + c kai b2 − 4ac < 0. Qrhsimopoi¸ntac ta prohgoÔmena. An o migadikìc arijmìc z eÐnai rÐza tou f (x). Apì thn Prìtash 2.5. 1.10 Je¸rhma. dhlad  an kai mìno an b2 − 4ac < 0. b ∈ R) tìte o suzug c tou z eÐnai z = a − bi.1 2) dÐnei ìti x − z|f (x) kai x − z |f (x) sto C[x]. UpenjumÐzoume ìti an z ∈ C. z . tou Jewr matoc to z eÐnai epÐshc rÐza. ¯ Epeid  isqÔei z = z apì to Parˆdeigma 2. tìte to f (x) den eÐnai anˆgwgo.4.124 2 DaktÔlioi plhroforeÐ ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n èqei akrib¸c n rÐzec (ìqi anagkastikˆ diakekrimènec) sto C. ja prosdiorÐsoume t¸ra ìla ta anˆgwga polu¸numa tou R[x].11 3) èqoume ìti (x − z)(x − ¯ z )|f (x) sto C[x]. to f (x) èqei mia rÐza z ∈ C. ¯ ¯ z 2. Allˆ parathroÔme ìti to (x − z)(x − z ) èqei pragmatikoÔc ¯ ¯ 2 − (z + z )x + z z kai z + z . ¯ eÐnai rÐza tou f (x). 'Estw f (x) ∈ R[x].2 èqoume ìti (x − z)(x − z )|f (x) sto R[x]. . f (x) = fn xn + · · · + f1 x + f0 .4. An z ∈ R. z1 · z2 = z1 · z2 gia ¯ kˆje z1 . to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an den èqei kamiˆ pragmatik  rÐza. Apìdeixh. Tìte suntelestèc. 2.3. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. 'Estw t¸ra f (x) ∈ R[x] èna polu¸numo bajmoÔ ≥ 3. 2. tìte kai o suzug c tou. 'Estw f (x) = ax2 + bx + c ∈ R[x]. ¯ h Prìtash 2.4.

2x3 + x2 + 2x + 2. s) = 1. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume f (x) = (x − 3)(x2 + 2). 'Ara x − 3|f (x). tìte r|a0 kai s|an . èqoume r|a0 . . Epeid  µκδ(r. Gia poiouc pr¸touc p to x3 + 3x2 − 6x + 1 ∈ Zp [x] diaireÐtai me to x − 1. x2 − 7. 2. ±2. x2 − 7. F = C d. Poia apì ta parakˆtw polu¸numa eÐnai anˆgwga epÐ tou F . 4. exetˆzoume pr¸ta an to f (x) èqei rÐza sto Q.2. x2 − 7. 'Estw f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]. GiatÐ oi apant seic eÐnai diaforetikèc. EÐnai fanerì ìti to x2 + 2 eÐnai anˆgwgo sto Q[x]. Apì th sqèsh f r = 0 paÐrnoume s an rn + an−1 rn−1 s + · · · + a1 rsn−1 + a0 sn = 0. s) = 1. Na brejeÐ èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 4 pou af nei upìloipa 3 kai 4 ìtan diairejeÐ me ta x − 1 kai x − 2 antÐstoiqa. Epomènwc o akèraioc r diaireÐ ton a0 sn . Pìsec rÐzec èqei to x2 − x sto Z10 . ±6. Parˆdeigma. ìpou r. µκδ(r. se ginìmeno anag¸gwn. ApodeÐxte ìti kˆje f (x) ∈ R[x] perittoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston pragmatik  rÐza. ParathroÔme ìti f (3) = 0. Na brejeÐ to a ¸ste to upìloipo thc diaÐreshc tou x3 +2x2 −3ax+1 ∈ Q[x] me to x − 2 na eÐnai 1.11 Prìtash. x3 − 9. F = Z5 . Gia na broÔme thn anˆlush tou f (x) = x3 − 3x2 + 2x − 6 ∈ Q[x] Ask seic 2.4. ±3. Sto Z11 . 5. RÐzec PoluwnÔmwn 125 r ∈Q s 2. 3. F = R b. D¸ste èna parˆdeigma poluwnÔmou sto R[x] bajmoÔ 2004 pou den èqei pragmatikèc rÐzec. a. Me ìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti s|an . F = Q c. Apìdeixh. s ∈ Z.4. An to eÐnai mÐa rÐza tou f (x). SÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash oi upoy fiec rhtèc rÐzec tou f (x) eÐnai ±1. F = Z11 e.4 1. 6.

0<i<j<k<p . Na brejeÐ h paragontopoÐhsh tou x4 − 1 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn R. ii. 14. 8. 10. 0<i<j<p ij ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p > 3. DeÐxte n n n − 1 = (x − 1)(x − ζ)(x − ζ 2 ) · · · (x − ζ n−1 ). Poia eÐnai h paragontopoÐhsh tou x3 + 2x2 + x + 1 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. 9. ApodeÐxte ìti S = {(x − 1)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. AlhjeÔei ìti to stoiqeÐo 3 ∈ Z11 èqei tetragwnik  rÐza. . 'Estw ζ = sun 2π 2π +ihm ∈ C ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. 17. AkeraÐa perioq . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . 12. . 15. Na brejeÐ èna polu¸numo sto Z5 [x] bajmoÔ to polÔ 4 pou epˆgei thn Ðdia apeikìnish Z5 → Z5 me aut n pou epˆgei to polu¸numo x9 +2x7 +3x3 +1. l ∈ N. 2 16. an diakekrimèna stoiqeÐa tou. x5 + 3x4 + 2x + 1 ∈ Z5 [x] se ginìmeno anag¸gwn. ìpou k. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x3 − 4x2 + 6x − 4 sto C an eÐnai gnwstì ìti mÐa rÐza tou eÐnai h 1 − i. 11. ApodeÐxte ìti i. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ F [x]|f (a1 ) = · · · = f (an ) = 0} eÐnai upodaktÔlioc tou F [x] kai ìti S = {(x − a1 ) · · · (x − an )g(x)|g(x) ∈ F [x]}. C. . kai ijk ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p ≥ 5. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x4 + x2 + 1 sto C an eÐnai gnwstì √ −1 + i 3 ìti mÐa rÐza tou eÐnai h .126 2 DaktÔlioi 7. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ R[x]|f (1) = 0} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. Sumperˆnete ìti an ìti x (k + l)2π n ≥ 3 tìte sun = 0. GiatÐ h apeikìnish R x → hmx ∈ R den eÐnai poluwnumik . Z2 kai Z3 . . AlhjeÔei ìti to S eÐnai s¸ma. Upˆrqei akèraioc b tètoioc ¸ste 7 ≡ b2 mod 31. n 0≤k<l≤n−1 18. 13. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh twn x4 + 2.

b ∈ Z me p = a + b kai ab ≡ 1 mod p. . p−1 ! ≡ ±1 mod p. 19. eÐnai anˆgwgo an kai mìno an den upˆrqoun a. R kai C. p−1 2 2 ≡ 1 mod p. mporeÐte na breÐte ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 5 sto Z2 . . KajorÐste ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 4 sto Z2 [x]. 22. iv. . iii. EÐnai praktikìc katˆ th gn¸mh sac autìc o algìrijmoc. iii. DeÐxte ìti to x − 1 diaireÐ to f (x) sto Z2 [x] an kai mìnon an to f (x) èqei ˆrtio pl joc mh mhdenik¸n suntelest¸n. Na brejeÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou 98! me to 101 kai na deiqjeÐ ìti (50!)2 ≡ −1 mod 101. 24. . p pr¸toc.2.4. RÐzec PoluwnÔmwn Upìdeixh: Qrhsimopoi ste th sqèsh xp − x = p−1 i=0 (x 127 − i) ∈ Zp [x]. 4 mod 6. 23. 20. 12 32 52 . ApodeÐxte ìti i. ii. SuneqÐzontac thn prohgoÔmenh ergasÐa. . DeÐxte ìti an deg f (x) > 1 kai to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z2 [x] tìte to f (x) èqei stajerì ìro to 1 kai èna perittì pl joc mh-mhdenik¸n suntelest¸n. Na brejeÐ h anˆlush tou f (x) = x4 − 2x3 − 2x + 4 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn Q. ii. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc tètoioc ¸ste p ≡ 3 mod 4. ApodeÐxte ìti to x2 + x + 1 diaireÐ to (x + 1)n + xn + 1 sto C[x] an kai mìno an n ≡ 2. ApodeÐxte ìti to x2 + 1 ∈ Zp [x]. 2 21. (p − 2)2 ≡ 1 mod p. H ˆskhsh aut  aforˆ polu¸numa uperˆnw tou Z2 kai skiagrafeÐ èna algìrijmo pou prosdiorÐzei ta anˆgwga polu¸numa. 12 22 32 . i.

5 OmomorfismoÐ kai Ide¸dh OmomorfismoÐ daktulÐwn 'Ena apì ta pio basikˆ erwt mata pou sunantˆme sth melèth algebrik¸n susthmˆtwn (dhlad . [1] antÐstoiqa. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + a b a a b b b a · a b a a a b a b EÔkola elègqoume ìti to R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (to b). isìmorfoi. ìpwc lème. b ∈ R. Parˆdeigma 2. Ac upologÐsoume tic eikìnec tou ajroÐsmatoc kai tou ginomènou dÔo pinˆkwn. .128 2 DaktÔlioi 2. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai.11 5). tìte prokÔptoun oi pÐnakec gia ton Z2 . ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi daktÔlioi) eÐnai na apofanjoÔme an dÔo apì autˆ eÐnai “Ðdia”. EÔkola apodeiknÔetai ìti to R wc proc th prìsjesh −b a kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai daktÔlioc (bl. Autì shmaÐnei ìti oi prˆxeic sto R eÐnai ousiastikˆ Ðdiec me tic antÐstoiqec prˆxeic sto Z2 kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. (Akrib c orismìc dÐnetai parakˆtw).1. b ∈ R} me tic sun jeic prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc. Ac doÔme t¸ra èna ˆllo parˆdeigma. MetaxÔ tou R kai C upˆrqei h 1 − 1 kai epÐ apeikìnish φ:R a b −b a → a + bi ∈ C. JewroÔme t¸ra to daktÔlio Z2 kai touc antÐstoiqouc pÐnakec: + [0] [1] [0] [0] [1] [1] [1] [0] · [0] [1] [0] [0] [0] [1] [0] [1] ParathroÔme ìti an stouc pr¸touc pÐnakec “metonomˆsoume” ta stoiqeÐa a kai b se [0]. Sunep¸c oi R kai Z2 èqoun tic Ðdiec idiìthtec wc daktÔlioi kai epomènwc den upˆrqei lìgoc diˆkris c touc. To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n C = {a + bi|a. sunìlwn pou eÐnai efodiasmèna me mÐa   perissìterec prˆxeic. a. JewroÔme to uposÔnolo R tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b . 'Estw to sÔnolo R = {a. Ac doÔme èna polÔ aplì parˆdeigma.

B ∈ R. den upˆrqei lìgoc diˆkrishc twn R kai C.2. b ∈ R isqÔoun φ(a + b) = φ(a) ⊕ φ(b) kai φ(a · b) = φ(a) ∗ φ(b) An epiplèon h φ eÐnai epÐ (antÐstoiqa. 2. φ a b −b a c d −d c =φ ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd = (ac − bd) + (ad + bd)i = (a + bi)(c + di) =φ Dhlad  èqoume a b −b a φ c d −c d . Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai. Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. 1-1) ja onomˆzetai epimorfismìc (antÐstoiqa. ìpwc lème. φ(A + B) = φ(A) + φ(B). φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. sumperaÐnoume ìti oi prˆxeic sto R (antÐstoiqa. monomorfismìc). +. dhlad  apì th skopiˆ thc melèthc twn idiot twn twn prˆxewn twn R kai C. 'Enac omomorfismìc daktulÐwn onomˆzetai isomorfismìc an eÐnai 1-1 kai epÐ apeikìnish. Mia apeikìnish φ : R → S onomˆzetai omomorfismìc daktulÐwn an gia kˆje a. ·) kai (S. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 'Eqoume 129 φ a b −b a + c d −d c =φ a+c b+d −(b + d) a + c = (a + c) + (b + d)i = (a + bi) + (a + d)i =φ kai a b −b a +φ c d −c d .5. Epeid  h φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. an tautÐsoume ton pÐnaka A = a b me ton migadikì arijmì φ(A) = a + bi. R). C) kajorÐzontai pl rwc apì tic prˆxeic sto C (antÐstoiqa. isìmorfoi. tìte oi prˆxeic twn R kai −b a C eÐnai ousiastikˆ oi Ðdiec kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. 'Estw (R. Apì th skopiˆ thc 'Algebrac. .5.1 Orismìc. ⊕. ∗) dÔo daktÔlioi.

5. ϕ : R → Z2 . b} o daktÔlioc pou eÐdame sthn arq  aut c thc Paragrˆfou. H apeikìnish. φ = a + bi ∈ C eÐnai ènac isomorfismìc ìpwc eÐdame pio pˆnw.130 2 DaktÔlioi Sqìlio Blèpoume ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn “diathroÔn tic prˆxeic”. ϕ(a + bi) = a − bi. Epeid  kˆje algebrikì sÔsthma eÐnai èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. 4) H apeikìnish ϕ : C → C. 3) Gia kˆje daktÔlio R. 1) 'Estw R = a b −b a 5). S h apeikìnish R → S . Ja doÔme parakˆtw ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “sugkrÐnoume” dÔo daktulÐouc kai eidikˆ oi isomorfismoÐ eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “tautÐzoume” dÔo daktulÐouc. 2) 'Estw R = {a. ϕ(a) = [0] kai ϕ(b) = [1]. 2. r → r. UpenjumÐzoume ìti mia anˆlogh perÐptwsh èqoume sunant sei sth Grammik  'Algebra me tic grammikèc apeikonÐseic dianusmatik¸n q¸rwn. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. r → 0S .11 a b −b a ϕ : R → C. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou onomˆzetai o tetrimmènoc omomorfismìc (  mhdenikìc omomorfismìc). h tautotik  apeikìnish R → R. . eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ ϕ((a + bi) + (c + di)) = ϕ((a + c) + (b + d)i) = (a + c) − (b + d)i = (a − bi) + (c − di) = ϕ(a + bi) + ϕ(c + di) kai ϕ((a + bi)(c + di)) = ϕ((ac − bd) + (ad + bc)i) = (ac − bd) − (ad + bc)i = (a − bi)(c − di) = ϕ(a + bi)ϕ(c + di).2 ParadeÐgmata. H apeikìnish ∈ M2 (R) o daktÔlioc tou ParadeÐgmatoc 2. oi apeikonÐseic pou meletˆme sthn 'Algebra eÐnai sun jwc tètoiec pou diathroÔn tic prˆxeic twn algebrik¸n susthmˆtwn. Gia kˆje dÔo daktulÐouc R.1.

tìte √ a + b 2 = 0 ⇔ a = b = 0. b ∈ Z èqoume ϕ(a + b) = [a + b] = [a] + [b] = ϕ(a) + ϕ(b). b ∈ Z}. ϕ(a) = [a] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn.2). Tèloc eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai epÐ kai katˆ sunèpeia eÐnai isomorfismìc. tìte a = 0. Gia na to doÔme autì. eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn allˆ ìqi epimorfismoÐ. √ Prˆgmati. 6) H apeikìnish ϕ : Z → Zn . ìpwc sto prohgoÔmeno parˆdeigma. H apeikìnish ϕ : Z[ 2] → √ √ √ Z[ 2]. èstw a + b 2 = 0. 7) H apeikonÐseic Z → Q. Epiplèon o ϕ eÐnai 1 − 1. ϕ(a+b 2) = a−b 2. . Prˆgmati. An b = 0. √ √ √ 5) 'Estw o daktÔlioc Z[ 2] = {a+b 2|a. Epomènwc √ √ √ √ ϕ(a + b 2) = ϕ(c + d 2) ⇒ a − b 2 = c − d 2 √ ⇒ a − c + (d − b) 2 = 0 ⇒ a − c = d − b = 0 √ √ ⇒ a = c kai b = d ⇒ a + b 2 = c + d 2. 'Ara aut  eÐnai isomorfismìc. A → A. a → a. tìte √ 2 = −a/b ∈ Q.2. èqoume √ √ √ ϕ(a + b 2 + c + d 2) = ϕ(a + c + (b + d) 2) √ = a + c − (b + d) 2 √ √ = ϕ(a + b 2) + ϕ(c + d 2). An b = 0. ϕ(ab) = [ab] = [a][b] = ϕ(a)ϕ(b).5. kai √ √ √ ϕ (a + b 2)(c + d 2) = ϕ(ac + 2bd + (ad + bc) 2) √ = ac + 2bd − (ad + bc) 2 √ √ = (a − b 2)(c − d 2) √ √ = ϕ(a − b 2)ϕ(c − d 2). b ∈ Z. afoÔ eÐnai epÐ kai gia kˆje a. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 131 Epiplèon eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. ParathroÔme ìti o ϕ den eÐnai monomorfismìc ìtan n = 0. kai Mn (Z) → Mn (Q). pou eÐnai ˆtopo (bl. pr¸ta parathroÔme ìti an a.Parˆgrafo 1.

R) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. tìte ψ(f (x)) = ψ(f (x) + xp − x). 10) 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Estw t¸ra R = Zp . a 0 0 0 ∈ M2 (Z) . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. JewroÔme to daktÔlio F (R. eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai epimorfi- H apeikìnish R → S . ϕ(f ) = f (c). g ∈ R èqoume ϕ(f + g) = (f + g)(c) = f (c) + g(c) = ϕ(f ) + ϕ(g) kai ϕ(f g) = (f g)(c) = f (c)g(c) = ϕ(f )ϕ(g). O ψ eÐnai 1 − 1. 'Omwc h ψ den eÐnai 1 − 1. opìte ψ(f (x) + xp − x) = ψ(f (x)) + ψ(xp − x) = ψ(f (x)). Tìte h ψ eÐnai epÐ. (Bl.132 2 DaktÔlioi 8) 'Estw R = F (R. a 0 0 a → a 0 0 0 . EÔkola epalhjeÔetai ìti h r eÐnai ènac epimomorfismìc daktulÐwn (bl. 11) JewroÔme touc upodaktulÐouc tou M2 (Z).6 4)). R) twn apeikonÐsewn R → R. R) o daktÔlioc twn sunart sewn R → R. 'Estw c ∈ R.) kai gia kˆje f. . eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn.6). f (x) → f (r). H apeikìnish r onomˆzetai h ektÐmhsh sto r. h ekjetik  apeikìnish R a → ea ∈ R den eÐnai poluwnumik . Gia kˆje r ∈ R.2. Prˆgmati. 9) Omomorfismìc ektÐmhshc.4.2. H apeikìnish R → M2 (Z). afoÔ eÐnai epÐ (giatÐ. orÐzoume thn apeikìnish r : R[x] → R. Tìte h apeikìnish ϕ : R → R.6 èpetai ìti h apeikìnish ψ : R[x] ¯ f (x) → f ∈ F (R. R = kai a 0 0 a ∈ M2 (Z) a 0 0 a → S = a 0 0 0 smìc. gia parˆdeigma. Tìte h ψ den eÐnai epÐ.9. Ac exetˆsoume an h ψ eÐnai 1 − 1   epÐ se orismènec peript¸seic.2. eÐnai ènac isomorfismìc . afoÔ. giatÐ an f (x) ∈ Zp [x]. Parat rhsh 2. 'Estw R = R. p pr¸toc. apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ψ(xp − x) = 0. Efarmog  2. Autì prokÔptei apì to Pìrisma 2. Apì thn Parat rhsh 2.

Prˆgmati. èstw B mÐa diatetagmènh bˆsh tou V . 0 b 13) 'Estw V ènac peperasmènhc diˆstashc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc kai èstw n h diˆstas  tou. 12) 'Estw R = a 0 ∈ M2 (Z) . gia thn pr¸th sqèsh parathroÔme ìti 0R + 0R = 0R kai ˆra ϕ(0R + 0R ) = ϕ(0R ). an ∈ R. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. . H apeikìnish aut  eÐnai 1 − 1 kai epÐ. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn L(V. gia kˆje a1 . an ) = ϕ(a1 ) . . a 0 0 0 → a eÐnai isomorfismoÐ daktulÐwn. pou sumbolÐzoume me [f ]B . n ≥ 1 • ϕ(a1 . V ) → Mn (R). Tìte isqÔoun ta parakˆtw: • ϕ(0R ) = 0S • ϕ(−a) = −ϕ(a) gia kˆje a ∈ R • ϕ(a1 + · · · + an ) = ϕ(a1 ) + · · · + ϕ(an ). gia kˆje a1 . gia kˆje jetikì akèraio n kai a ∈ R. . n ≥ 1 • ϕ(ma) = mϕ(a). gia kˆje m ∈ Z kai a ∈ R • ϕ(an ) = ϕ(a)n . Prˆgmati. 133 a 0 0 a → a. V ) antistoiqeÐ ènac n × n pragmatikìc pÐnakac. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh daktulÐwn. . Ac doÔme t¸ra merikèc aplèc idiìthtec twn omomorfism¸n. EpÐshc oi apeikonÐseic R → Z. f → [f ]B . ϕ(an ). a 0 → (a. . V ) → Mn (R). 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. an ∈ R. EÔkola apodeÐknÔetai ìti o R eÐ0 b nai ènac upodaktÔlioc tou M2 (Z) kai ìti h apeikìnish R → Z × Z. kai S → Z. Gia th deÔterh sqèsh èqoume 0S = ϕ(0R ) = . . opìte eÐnai ènac isomorfismìc. V ). . . .2. [4]). dhlad  ϕ(0R ) + ϕ(0R ) = ϕ(0R ) kai epomènwc ϕ(0R ) = 0S lìgw tou nìmou thc diagraf c. . . b) eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti se kˆje f ∈ L(V. Sunep¸c h apeikìnish L(V. . kai isqÔoun oi idiìthtec [f + g]B = [f ]B + [g]B [f ◦ g]B = [f ]B [g]B gia kˆje f.5. (Bl. g ∈ L(V.

sumperaÐnoume ìti to ϕ(1R ) eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo tou S . [a+b]n ) = ([a]m . 'Estw t¸ra ìti d = µκδ(m. Prˆgmati. [b]n ). opìte ϕ(−a) = −ϕ(a) pˆli lìgw tou nìmou thc diagraf c. An ìmwc o ϕ eÐnai epimorfismìc kai o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. [a]n ) = ([b]m . an x = ([a]m . n. Ja deÐxoume t¸ra ìti h ψ eÐnai 1 − 1. n) = 1. 2) UpenjumÐzoume ìti sthn apìdeixh thc Prìtashc 1. Qreiazìmaste mÐa parat rhsh: An k ∈ Z eÐnai èna koinì pollaplˆsio twn m. Prˆgmati. tìte kx = ([ka]m . n). èqoume e < mn (afoÔ mn = de ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1.2. Ja fjˆsoume se ˆtopo. 'Estw ([a]m . H ψ eÐnai ènac omomorfismìc afoÔ ψ([a]mn +[b]mn ) = ψ([a+b]mn ) = ([a+b]m . [kb]n ) = ([0]m . èqoume mn|a−b. Epeid  h ϕ eÐnai epÐ. Oi epìmenec dÔo sqèseic apodeiknÔontai eÔkola me epagwg  sto n. an r ∈ R tìte ϕ(r) = ϕ(r1R ) = ϕ(r)ϕ(1R ) kai ìmoia ϕ(r) = ϕ(1R )ϕ(r). EpishmaÐnoume ìti aut  eÐnai periori- . Epeid  µκδ(m. 'Ara [a]mn = [b]mn kai h φ eÐnai 1 − 1. kai ìmoia ψ([a]mn [b]mn ) = ψ([a]mn )ψ([b]mn ). n dÔo jetikoÐ akèraioi. Epeid  d > 1. 'Omwc ψ([e]mn ) = ψ([0]mn ). JewroÔme thn antistoiqÐa Efarmog  ψ : Zmn → Zm × Zn . ìpwc faÐnetai sto parˆdeigma Z → Z × Z. [b]n ) = ψ([a]mn )+ψ([b]mn ). n) = 1. èstw ìti µκδ(m.1 eÐqame jewr sei mia apeikìnish U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ).6. [b]n ). Oi teleutaÐec dÔo sqèseic prokÔptoun ˆmesa apì tic prohgoÔmenec. Prˆgmati. Parathr seic 1) H apeikìnish ψ : Zmn → Zm × Zn sthn prohgoÔmenh Efarmog  eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc m. [a]n )+ ([b]m . Tìte m|a−b kai n|a−b. [a]n ). n → (n. n) = 1. sumperaÐnoume ìti h ψ eÐnai kai epÐ. den eÐnai aparaÐthto na isqÔei ϕ(1R ) = 1S . ψ([e]mn ) = ψ(e[1]mn ) = eψ([1mn ]) = 0Zm ×Zn = ψ([0]mn ). tìte kai o S perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai epiplèon èqoume ϕ(1R ) = 1S . afoÔ h ψ eÐnai 1 − 1 kai [e]mn = [0]mn . Autì eÐnai ˆtopo. [a]mn → ([a]m . Telikˆ h ψ eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. 0). n) > 1 kai ψ : Zmn → Zm × Zn ènac isomorfismìc daktulÐwn. 'Estw t¸ra e = κπ(m. [0]n ).134 2 DaktÔlioi ϕ(a + (−a)) = ϕ(a) + ϕ(−a). An oi R kai S perièqoun monadiaÐa stoiqeÐa. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn → Zm × Zn an kai mìno an µκδ(m. H upìjesh µκδ(m. Epeid  ta sÔnola Zmn kai Zm × Zn èqoun to Ðdio peperasmèno pl joc stoiqeÐwn kai h ψ : Zmn → Zm × Zn eÐnai 1 − 1. EÔkola apodeiknÔetai ìti aut  eÐnai mia apeikìnish. Prˆgmati. 'Estw m.) kai ˆra [e]mn = [0]mn . n tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ Zm × Zn èqoume kx = 0Zm ×Zn . n) = 1 qrhsimopoi jhke gia na apodeÐxoume ìti h ψ eÐnai 1 − 1.

. Qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh Efarmog  kai epagwg  sto r mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi daktÔlioi Zn kai Zpn1 × · · · × Zpnr r 1 eÐnai isìmorfoi. kai èqoume ϕ−1 (s) = r an kai mìno an s = ϕ(r). EÔkola diapist¸noume ìti kai h ϕ−1 eÐnai isomorfismìc daktulÐwn: Prˆgmati h ϕ−1 eÐnai 1-1 kai epÐ. Epomènwc ϕ−1 (s1 + s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 ) + ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 + r2 )) = r1 + r2 = ϕ−1 (s1 ) + ϕ−1 (s2 ). H apeikìnish ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. = An upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . 1) 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. isìmorfoc me to S kai ja grˆfoume R ∼ S . 1) 'Estw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ S . opìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish ϕ−1 : S → R. = 2) 'Estw ìti upˆrqoun isomorfismoÐ daktulÐwn R ∼ S kai S ∼ T . Sqìlio TonÐsame prohgoumènwc ìti sthn 'Algebra isìmorfoi daktÔlioi jewroÔntai “Ðdioi”. pnr h anˆlus  tou se r 1 ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn.2. kai ϕ−1 (s1 s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 )ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 r2 )) = r1 r2 = ϕ−1 (s1 )ϕ−1 (s2 ). ArkeÐ na deÐxoume ìti aut  eÐnai omomorfismìc. ja lème ìti o R eÐnai 2. 2) Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti h sÔnjesh dÔo isomorfism¸n eÐnai isomorfismìc. Tìte upˆrqoun r1 .3 Prìtash. S eÐnai   den eÐnai isìmorfoi.5. . Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma me poio trìpo mporoÔme na apofanjoÔme an dÔo daktÔlioi R.5. Tìte upˆrqei = ènac isomorfismìc daktulÐwn S ∼ R. allˆ kai pollèc ˆllec . i = 1. Isìmorfoi daktÔlioi èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn. s2 ∈ S . 135 'Estw n > 1 ènac jetikìc akèraioc kai n = pn1 . = Apìdeixh. 2. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh smìc thc ψ sto U (Zmn ). 'Estw s1 . Af noume thn apìdeixh san ˆskhsh. r2 ∈ R me si = ϕ(ri ). Tìte = = upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ T .

2b a √ Prˆgmati. √ 3. gia parˆdeigma. afoÔ ϕ(i) ∈ R. akeraÐa perioq ). an ènac apì dÔo isìmorfouc daktulÐouc eÐnai metajetikìc (s¸ma. s¸ma. C den eÐnai isìmorfoi giatÐ an ϕ : C → R eÐnai ènac isomorfismìc èqoume −1 = −ϕ(1) = ϕ(−1) = ϕ(i2 ) = (ϕ(i))2 pou eÐnai ˆtopo. √ √ √ √ 2. ϕ( 2) = ± 2 . den eÐnai pˆnta profanèc poia idiìthta prèpei na exetˆsoume sthn prospˆjeia apìdeixhc ìti dÔo daktÔlioi den eÐnai isìmorfoi. Sunep¸c an apì dÔo daktulÐouc mìno o ènac èqei kˆpoia apì tic prohgoÔmenec idiìthtec sumperaÐnoume ìti autoÐ den eÐnai isìmorfoi. b ∈ Z . 'Allec idiìthtec pou diathroÔntai apì isomorfismoÔc upˆrqoun sthn 'Askhsh 1. en¸ o R èqei afoÔ. oi Z kai Q den eÐnai isìmorfoi (an kai èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn wc ˆpeira arijm sima sÔnola) afoÔ o Z den eÐnai s¸ma.136 2 DaktÔlioi koinèc idiìthtec. b ∈ Z} √ Z} den eÐnai isìmorfoi. b ∈ Z . Ac doÔme merikˆ aplˆ paradeÐgmata. EpÐshc oi Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish a + b 2 → 2b a √ eÐnai ènac isomorfismìc. Gia parˆdeigma. Oi R. Sto pr¸to parˆdeigma qrhsimopoi same to gegonìc ìti h exÐswsh x2 = −1 den èqei lÔsh sto R kai sto deÔtero ìti h exÐswsh x2 = 2 √ den èqei lÔsh sto Z[ 3]. Z[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. ParadeÐgmata 1.). . = √ √ √ Sunep¸c. 'Omwc. O daktÔlioc Z[ 2] eÐnai isìmorfoc me ton a b 2b a |a. √ a b Prˆgmati. giatÐ an ϕ √Z[ 2] → Z[ 3] eÐnai ènac isomorfi: √ 2 smìc. b ∈√ . Gia parˆdeigma. 2 2 2 2 2 −2 −2 2 = 0 0 0 0 . o Z[ 2] den èqei mhdenodiairètec afoÔ eÐnai upodaktÔlioc enìc s¸matoc. 'Omwc o daktÔlioc Z[ 2] den eÐnai isìmorfoc me ton a 2b R= |a. tìte èqoume (ϕ( 2)) = ϕ(( 2)2 ) = ϕ(2) = ϕ(1 + 1)√ 2ϕ(1) = 2. Allˆ to ± 2 den an kei sto Z[ 3] (giatÐ. akeraÐa perioq ) tìte kai o ˆlloc eÐnai metajetikìc (antÐstoiqa.

˜ ˜ Apì to 1 èqoume epÐshc ìti ϕ(f (x)) = ϕ(g(x))ϕ(h(x)). h(x) eÐnai monikˆ. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 137 An R. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. To f (x) = x3 + 10x2 + 30x − 1027 ∈ Z[x] eÐnai anˆgwgo. Gia parˆdeigma o Zm eÐnai omomorfik  eikìna tou Z kai o R eÐnai omomorfik  eikìna tou R[x] (bl antÐstoiqa ta ParadeÐgmata 2. deg ϕ(h(x)) = deg h(x). tìte to ϕ(f (x)) = x3 − 2 den eÐnai ˜ anˆgwgo sto Z5 [x] afoÔ èqei mia rÐza sto Z5 . MporoÔme na upojèsoume ìti ta g(x). me eÔkolouc upologismoÔc epalhjeÔetai ìti ϕ(f (x) + g(x)) = ϕ(f (x)) + ϕ(g(x)) kai ˜ ˜ ˜ ϕ(f (x)g(x)) = ϕ(f (x))ϕ(g(x)) ˜ ˜ ˜ gia kˆje f (x). to x3 + x2 − 1 den èqei rÐza kai epeid  o bajmìc tou eÐnai 3 sumperaÐnoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x]. Epeid  to ϕ(f (x)) ˜ ˜ ˜ ˜ eÐnai anˆgwgo katal goume se ˆtopo. 'Estw f (x) ∈ Z[x] èna monikì polu¸numo.5. 3. ϕ(rm xm + · · · + r0 ) = ϕ(rm )xm + · · · + ϕ(r0 ) ˜ ˜ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . èstw m = 3. Apì to 2 èpetai ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x]. h(x) ∈ Z[x] me f (x) = g(x)h(x). tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . Prˆgmati. ShmeÐwsh An epilègame m = 5. . Tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x] an upˆrqei m > 0 tètoio ¸ste to ϕ(f (x)) eÐnai anˆgwgo sto ˜ Zm [x]. g(x) ∈ R[x].2.5. S eÐnai daktÔlioi ja lème ìti o S eÐnai omomorfik  eikìna tou R an upˆrqei ènac epimorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . Sunep¸c gia autìn ton m to krit rio den mporeÐ na efarmosteÐ. Tìte h apeikìnish ϕ : R[x] → S[x]. ϕ(h(x)) eÐnai monikˆ kai ˜ ˜ deg ϕ(g(x)) = deg g(x). ìpou ϕ : Z[x] → Zm [x] eÐnai h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm sto Z[x]. ParathroÔme ˜ ìti sto Z3 . ˜ Prˆgmati. èstw ìti upˆrqoun jetikoÔ bajmoÔ polu¸numa g(x). H ϕ onomˆzetai h epèktash thc ϕ sto R[x] ˜ 2. thn 3. Tìte ϕ(f (x)) = x3 + x2 − 1. Efarmog  ('Ena krit rio gia anˆgwga polu¸numa) 1.2 6) kai 9). Tìte ta ϕ(g(x)). Prˆgmati.

o Z. opìte ab ∈ ker ϕ. H apìdeixh gia thn Imϕ eÐnai parìmoia. Tìte oi R. opìte a − b ∈ ker ϕ. Apì thn Prìtash 2. EpÐshc.138 2 DaktÔlioi Sqìlio 'Estw ìti o daktÔlioc S eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. f (x) → f (0). d ∈ Z = M2 (mZ). eÐnai to mZ. apì th sqèsh ϕ(0R ) = 0S èpetai ìti 0R ∈ ker ϕ kai 0S ∈ Imϕ. tìte kai o R den eÐnai metajetikìc. èstw a. c . ParathroÔme ìti autˆ eÐnai mh kenˆ. O pur nac tou omomorfismoÔ Z[x] → Z. eÐnai.10 èpetai ìti o ker ϕ eÐnai upodaktÔlioc tou R. Se kˆje omomorfismì daktulÐwn ja antistoiqÐsoume t¸ra dÔo ˆllouc daktulÐouc. 'Omwc eÐnai dunatìn oi R. Gia parˆdeigma. m ∈ N. o daktÔlioc Z × M2 (Z) den eÐnai metajetikìc.1. ìpou ϕ a b c d = [a] [b] [c] [d] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. ParadeÐgmata 1. ϕ(ab) = ϕ(a)ϕ(b) = 0S 0S = 0S . To ker ϕ onomˆzetai o pur nac thc ϕ kai to Imϕ h eikìna thc ϕ. Sunep¸c an mÐa omomorfik  eikìna tou R den eÐnai metajetikìc daktÔlioc. allˆ mÐa omomorfik  eikìna tou. H apeikìnish ϕ : M2 (Z) → M2 (Zm ). Prˆgmati. S na diafèroun ousiastikˆ. tìte kai o S eÐnai metajetikìc. Gia parˆdeigma. b ∈ ker ϕ. an o R eÐnai metajetikìc. en¸ h eikìna eÐnai to Z. b . o Z den eÐnai s¸ma allˆ h omomorfik  tou eikìna Zp (p pr¸toc) eÐnai. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Pio genikˆ. 'Eqoume ϕ(a − b) = ϕ(a) − ϕ(b) = 0S − 0S = 0S . S èqoun kˆpoiec koinèc idiìthtec. èstw ψ : mc md . kai to uposÔnolo tou S Imϕ = {ϕ(r)|r ∈ R}. Prˆgmati. a → [a]. 'Allec tètoiec idiìthtec upˆrqoun sthn 'Askhsh 2. eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun stajerì ìro Ðso me mhdèn. EpÐshc. O ker ϕ eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai h Imϕ ènac upodaktÔlioc tou S . Gia parˆdeigma. OrÐzoume to uposÔnolo tou R ker ϕ = {r ∈ R|ϕ(r) = 0S }. a b [a] [b] [0] [0] 'Eqoume ker ϕ = ∈ M2 (Z) = = c d [c] [d] [0] [0] ma mb a . o pur nac tou omomorfismoÔ Z → Zm .

Pio genikˆ. [b]) eÐnai to sÔnolo Z×mZ = {(a. dhlad  an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ . (aij ) → (ψ(aij )) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn me ker ϕ = {(aij ) ∈ Mn (R)|aij ∈ ker ψ} = Mn (ker ψ). èqoume Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ .4. 'Ara f (x) ∈ I kai ker a ⊆ I . h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm .5. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 139 R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. O pur nac tou omomorfismoÔ Z × Z → Z × Zm . Sunep¸c ker a = I . H eikìna tou omomorfismoÔ autoÔ eÐnai to sÔnolo {(0. tìte ψ(ϕ(r)) = ψ(0S ) = 0T kai ˆra r ∈ ker(ψ ◦ ϕ). gia kˆje r ∈ R. Prˆgmati. Tìte h apekìnish ϕ : Mn (R) → Mn (S). Tìte h sÔnjesh ψ ◦ ϕ : R → T eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn.2.3 1)). m ∈ N. O pur nac tou omomorfismoÔ ektÐmhshc (bl. . 3. Parˆdeigma 2. 'Estw ϕ : R → S kai ψ : S → T dÔo omomorfismoÐ daktulÐwn. f (x) → f (a) eÐnai to sÔnolo I = {(x − a)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. Prˆgmati. Kaj¸c (ψ ◦ ϕ)(r) = ψ(ϕ(r)) ∈ Imψ . 'Estw ϕ : Z[x] → Zm [x].5. An ϕ(r) = 0S . b) → (0. 'Estw f (x) ∈ ker a . Tìte ker ϕ = {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]|m|ai ˜ gia kˆje i}. [b]) ∈ Z × Zm }. èqoume ψ(ϕ(r)) = 0 gia kˆje r ∈ R an kai mìno an ϕ(r) ∈ ker ψ gia kˆje r ∈ R. tìte gia ton pur na thc epèktashc ϕ : R[x] → S[x] èqoume ker ϕ = ˜ ˜ {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]|ai ∈ ker ϕ gia kˆje i}. a → [a]. (a.2 9)) a : R[x] → R. an ϕ : R → S eÐnai ènac omomorfismìc metaxÔ dÔo daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . 2. mb) ∈ Z×Z|a. 5. 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a ∈ R. 'Eqoume ta ex c • O omomorfismìc ψ ◦ϕ eÐnai tetrimmènoc an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ • ker ϕ ⊆ ker(ψ ◦ ϕ) • Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . b ∈ Z}. h sqèsh I ⊆ ker a eÐnai profan c. 4. Tìte f (a) = 0 kai epomènwc x − a|f (x) (ShmeÐwsh 2.

Tìte o ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an ker ϕ = {0R }. b). Gia ton pur na èqoume ker ϕ = {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = f (1) = 0} = {f (x) ∈ Q[x]|x|f (x) kai x − 1|f (x)} (Je¸rhma 2. b) ∈ Q × Q èqoume ϕ((b − a)x + a) = (a. giatÐ dojèntoc tou (a.4 Prìtash. Ja doÔme sth sunèqeia ìti o pur nac èqei endiafèrousec idiìthtec. Apì thn teleutaÐa sqèsh èqoume ϕ(r) − ϕ(r ) = 0S . . Mia ˆllh idiìthta tou ker ϕ eÐnai ìti Ide¸dh r ∈ R kai a ∈ ker ϕ ⇒ ra ∈ ker ϕ kai ar ∈ ker ϕ. opìte r = r . 'Estw ìti o ϕ eÐnai monomorfismìc kai r ∈ ker ϕ. b) → (a. Gia ton ψ èqoume ker ψ = {(0. b) ∈ Z×Z} = {0}×Z. 'Eqoume ker ϕ = {(0. O ψ den eÐnai monomorfismìc. Sunep¸c r − r ∈ ker ϕ = {0R }. paÐrnoume r = 0R .3.1) = {f (x) ∈ Q[x]|x(x − 1)|f (x)} (Parˆdeigma 2.4. Sunep¸c ker ϕ = {0R }. H apeikìnish 2 DaktÔlioi ϕ : Q[x] → Q × Q. eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. ϕ(ra) = ϕ(r)ϕ(a) = ϕ(r)0S = 0S . Mia apì tic idiìthtec tou pur na enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai ìti autìc eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. (a. AntÐstrofa. 0). b) → (b. Gia ton lìgo autì dÐnoume ton ex c orismì. Oi upodaktÔlioi tou R pou èqoun thn prohgoÔmenh idiìthta paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth tou R. epeid  h apeikìnish ϕ eÐnai 1-1. IsqÔei Imϕ = Q×Q. SÔmfwna me thn epìmenh prìtash o ker ϕ kajorÐzei to an o ϕ eÐnai monomorfismìc. opìte ra ∈ ker ϕ.140 6.11 2)) = {x(x − 1)g(x)|g(x) ∈ Q[x]}. dhlad  ϕ(r − r ) = 0S . ψ : Z × Z → Z × Z. a). 2. (a. 0)} kai sunep¸c o ϕ eÐnai monomorfismìc. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Mˆlista o ϕ eÐnai isomorfismìc. Tìte ϕ(r) = 0S = ϕ(0R ) kai. f (x) → (f (0). èstw ker ϕ = {0R } kai ϕ(r) = ϕ(r ). Apìdeixh. ìpwc eÐdame prin. Prˆgmati. Parˆdeigma Oi apeikonÐseic ϕ : Z × Z → Z × Z.5. 'Omoia èqoume ar ∈ ker ϕ. f (1)) eÐnai ènac omomorfismìc. ìpwc ja diapist¸soume sthn epìmenh Parˆgrafo.

Gia R = Z kai a = n. [4]. [8]} sto Z10 eÐnai èna ide¸dec. Epeid  x ∈ I èqoume x = g(x. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 141 2. o upodaktÔlioc Z tou Q den eÐnai ide¸dec tou Q. y) = c. To ide¸dec I tou C[x. a ∈ I ⇒ ra ∈ I kai ar ∈ I . 1.2. to I eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ tou ParadeÐgmatoc 2. 'Ena mh kenì uposÔnolo I tou R onomˆzetai ide¸dec tou R an isqÔoun oi idiìthtec • a. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R. To sÔnolo I = {f ∈ R|f (c) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R. 4. y]. 'Estw R ènac daktÔlioc. Den isqÔei to antÐstrofo. Prˆgmati. I eÐnai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to [2]. Parat rhsh SugkrÐnontac ton prohgoÔmeno Orismì me thn Prìtash 2. • r ∈ R. 'Estw R = F (R. 6. Ide¸dh tou daktulÐou R eÐnai to Ðdio to R kai to sÔnolo {0R } pou onomˆzetai mhdenikì ide¸dec. dhlad  I =< [2] >.10.1. an ra. Tìte to sÔnolo {ra ∈ R|r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to a. GenikeÔontac lÐgo to prohgoÔmeno parˆdeigma.5. 5. Prˆgmati.5. ParathroÔme ìti sto parˆdeigma autì èqoume I =< [2] >=< [4] >=< [6] >=< [8] >. 2. EpÐshc a = 1 a ∈ I . kˆje ide¸dec tou Z eÐnai thc morf c nZ (bl. èstw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a ∈ R. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro den eÐnai kÔrio. To nZ eÐnai èna ide¸dec tou Z.5. èqoume < n >= nZ. y) ∈ C[x. [6]. [2].2 8). R) kai c ∈ R. To I = {[0]. èstw I =< f (x.5). 2.6 ParadeÐgmata. y) >.5 Orismìc. 3. sa ∈ I kai t ∈ R. tìte ra − sa = (r − s)a ∈ I kai t(ra) = (tr)a ∈ I . Prˆgmati. 'Askhsh 2. 'Ara f (x. y) gia kˆpoio g(x.1. giatÐ diaforetikˆ ja eÐqame 1/2 = (1/2)1 ∈ Z. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ y ∈ I . c ∈ C − {0}. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai upodaktÔlioc tou R. y) = cx   f (x. y)f (x. To {ra ∈ R|r ∈ R} onomˆzetai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai sumbolÐzetai suqnˆ me < a >. b ∈ I ⇒ a − b ∈ I .5. Mˆlista. Gia parˆdeigma. . Mˆlista.

Autì èpetai apì th ShmeÐwsh 2. ìpou to F eÐnai s¸ma.5. 8. tìte 1 = uν ∈ I . Apì to 2 kai thn Prìtash 2. 1. ìpou r : R[x] → R. f (x) → f (r). 'Allo parˆdeigma dÐnetai amèswc parakˆtw. r. 'Ara gia to tuqaÐo r ∈ R èqoume r = 1r ∈ I . eÐnai o omomorfismoc ektÐmhshc tou ParadeÐgmatoc 2. 2. b ∈ R jewroÔme to uposÔnolo I = 0 b 0 0 èqoume b ∈ R . eÐnai mhdenikìc   monomorfismìc. ∈ I kai ∈ I. 3.). Pur nac omomorfismoÔ ektÐmhshc 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai r ∈ R. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to x − r.7 Parathr seic.4 sumperaÐnoume ìti kˆje omomorfismìc daktulÐwn F → S . Tìte to sÔnolo I = {f (x) ∈ R[x]|f (r) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R[x]. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw I èna ide¸dec tou R.142 2 DaktÔlioi 7. èqoume I = ker r =< x − r >. Sto daktÔlio R = a b 0 a a. ParathroÔme ìti an to I perièqei èna antistrèyimo stoiqeÐo u tìte I = R.4. To I eÐnai ide¸dec giatÐ gia kˆje b.5. s ∈ R 0 b 0 0 r s 0 r 0 b 0 0 − 0 b 0 0 0 b 0 0 r s 0 r = = = 0 b−b 0 0 0 rb 0 0 0 br 0 0 ∈ I. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq . Apì to 1 blèpoume ìti ta mìna ide¸dh enìc s¸matoc F eÐnai to Ðdio to F kai to mhdenikì ide¸dec. opìte R = I . Ja deÐxoume ìti den upˆrqoun ˆlla ide¸dh tou R ektìc apì to mhdenikì kai to R. IsqÔei I = ker r .3 1). an uν = νu = 1 me ν ∈ R.5. . ìpwc gia parˆdeigma o daktÔlioc twn quaternions H (giatÐ. Sunep¸c.2 9). R ⊆ I . b . Thn idiìthta aut  mporeÐ na èqei ènac daktÔlioc pou den eÐnai s¸ma. 2. Parˆdeigma 'Estw F èna s¸ma kai R = M2 (F ). Prˆgmati.

∈ I. 'Ara M2 (F ) = I . tètoioi ¸ste to stoiqeÐo autì na brÐsketai a b B ∈ I. . gia kˆje x ∈ F.5. ApodeÐxame ton isqurismì mac sthn perÐptwsh pou a = 0. Oi aploÐ daktÔlioi eÐnai shmantikoÐ sth jewrÐa daktulÐwn kai èqoun spoudaÐec efarmogèc sth jewrÐa twn peperasmènwn omˆdwn. èqoume M2 (F ) ⊆ I . c. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 143 'Estw I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. Apì th sqèsh aut  kai to gegonìc ìti to I eÐnai ide¸dec sumperaÐnoume ìti 0 y 0 0 0 0 z 0 0 0 0 w = = = y 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 0 z 0 0 0 w 0 0 0 ∈ I. d eÐnai mh mhdenikì. H genik  perÐptwsh anˆgetai se aut . B ∈ M2 (F ). 'Estw ìti a = 0. Epomènwc xa−1 0 0 0 x 0 0 0 a 0 0 0 ∈ I. gia kˆje w ∈ F Epeid  kˆje stoiqeÐo tou M2 (F ) eÐnai thc morf c x y z w = x 0 0 0 + 0 y 0 0 + 0 0 z 0 + 0 0 0 w . tìte upˆrqoun pÐnakec A.2. sth jèsh (1. 1) tou pÐnaka A c d ShmeÐwsh 'Enac daktÔlioc pou den èqei ˆlla ide¸dh ektìc apì ton eautì tou kai to mhdenikì lègetai aplìc. Tìte upˆrqei mh mhdenikìc pÐnakac a b ∈ I . giatÐ an èna apì ta a. b. gia kˆje y ∈ F ∈ I. gia kˆje z ∈ F 0 1 0 0 ∈ I. Epeid  to I eÐnai ide¸dec èqoume c d 1 0 0 0 dhlad  a b c d a 0 0 0 1 0 0 0 ∈ I. gia kˆje x ∈ F dhlad  ∈ I.

). 2. 'Estw r ∈ R. To parˆdeigma autì deÐqnei ìti genikˆ to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. 'Estw I .5. EpÐshc r(a + b) = ra + rb ∈ I + J . èstw R = Q[x1 . I =< x1 > + < x2 >.144 2 DaktÔlioi Kataskeu  idewd¸n Ja doÔme ed¸ ìti apì dedomèna ide¸dh enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ˆlla ide¸dh. Apìdeixh. 'Ara IJ ⊆ I ∩ J . 'Estw I kai J uposÔnola enìc daktulÐou R. OrÐzoume ta uposÔnola tou R I + J = {a + b ∈ R|a ∈ I. afoÔ ra ∈ I kai rb ∈ J . 'Ara I ⊆ I + J . x3 . c ∈ I kai b. b ∈ J} den eÐnai ide¸dec. Oi apodeÐxeic gia ta ˆlla sÔnola eÐnai anˆlogec kai af nontai san ask seic. J ⊆ I + J . To sÔnolo I + J eÐnai mh kenì afoÔ 0R = 0R + 0R ∈ I + J . c + d ∈ I + J . bi ∈ J. n ≥ 1}. Tìte a = a + 0R ∈ I + J . 'Omoia. ìpou a. Gia parˆdeigma. Tìte x1 x3 + x2 x4 ∈ IJ allˆ x1 x3 + x2 x4 ∈ {ab ∈ R|a ∈ I. afoÔ a − c ∈ I kai b − d ∈ J . 'Estw R ènac daktÔlioc kai I . J ide¸dh tou R. Tìte to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. b ∈ J} IJ = {a1 b1 + · · · + an bn ∈ R|ai ∈ I. a + b ∈ I + J . Ja apodeÐxoume ìti to I + J eÐnai ide¸dec tou R. 2. 'Omoia èqoume (a + b)r = ar + br ∈ I + J . to 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z ('Askhsh 7).8 Prìtash. Gia kˆje a ∈ I kai b ∈ J èqoume ab ∈ I kai ab ∈ J giatÐ ta I kai J eÐnai ide¸dh. b ∈ J} ⊆ IJ . b ∈ J} (giatÐ. b ∈ J} den eÐnai genikˆ Ðso me to IJ . Sunep¸c to I + J eÐnai ide¸dec tou R. 'Estw a ∈ I . J ide¸dh enìc daktulÐou R. Epiplèon èqoume I ⊆ I + J . J =< x3 > + < x4 >. SumperaÐnoume ìti a1 b1 + · · · + an bn ∈ I ∩ J gia kˆje ai ∈ I kai bj ∈ J . . Gia parˆdeigma. x2 . Tìte ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R • I ∩J • I +J • IJ . d ∈ J . EÐnai dunatì h ènwsh idewd¸n na mhn eÐnai ide¸dec. x4 ]. Tìte èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I + J . Parathr seic 1. J ⊆ I + J kai IJ ⊆ I ∩ J . / IsqÔei ìti {ab ∈ R|a ∈ I.

tìte èqoume parast sei me < a > dÔo endeqomènwc diaforetikˆ prˆgmata. pou perièqei to X . Sto daktÔlio Q[x. . an }. ìpou to I diatrèqei ta ide¸dh tou R pou perièqoun to X . . I⊇X Parˆdeigma. eÔkola apodeiknÔetai ìti to J eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to X . xy 2 − 1 > J =< x − y. . EÔkola apodeiknÔetai ìti h tom  opoioud pote pl jouc idewd¸n enìc daktulÐou R eÐnai èna ide¸dec tou R. 'Ara < X >⊆ J . 2} tìte to < x. 2. H parakˆtw Prìtash dÐnei mÐa qr simh perigraf  tou < X > ìtan o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. y] jewroÔme ta ide¸dh I =< x2 y − 1.5.5. To ide¸dec autì sumbolÐzetai me < X >.   ìti to X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tou I . m ≥ 1} Apìdeixh.9 Prìtash. an R = Z[x] kai X = {x. Prˆgmati. m ≥ 1}. ja lème ìti to I parˆgetai apì to X . Sthn perÐptwsh pou gia èna ide¸dec I èqoume I =< X >. Qrhsimopoi¸ntac th metajetikìthta tou R. . . an >. 'Estw R ènac daktÔlioc kai èstw X èna mh kenì uposÔnolo tou R. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 145 3. SÔmfwna me thn epìmenh Prìtash. èstw X = {a1 . . ai ∈ X. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai thn tom  ìlwn twn idewd¸n pou perièqoun to a. . EÐnai fanerì ìti to J perièqetai se kˆje tètoio I . 2 > eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn sto Z[x] pou èqoun ˆrtio stajerì ìro (giatÐ. sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Parat rhsh. Tìte < X >= {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R.2. . EpishmaÐnoume ìti an to a eÐnai èna stoiqeÐo enìc metajetikoÔ daktulÐou pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 'Ara J ⊆< X >. 'Eqoume < X >= I . Ja deÐxoume ìti I = J . 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo enìc metajetikoÔ daktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. x3 − 1 > . 'Estw J = {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. ai ∈ X. H tom  ìlwn twn idewd¸n tou R pou perièqoun to X eÐnai èna ide¸dec tou R. apì tic sqèseic x − y = y(x2 y − 1) − x(xy 2 − 1) (1) . Sthn perÐptwsh pou to X eÐnai peperasmèno. ja qrhsimopoioÔme to sumbolismì < X >=< a1 . autˆ sumpÐptoun.). Gia parˆdeigma. Sunep¸c to J eÐnai èna apì ta I .

kai ìqi me polÔplokouc algebrikoÔc upologismoÔc”. Prˆgmati. diairoÔme ta x2 y − 1. Ask seic 2. h eÔresh miac parˆstashc enìc stoiqeÐou ide¸douc poluwnumikoÔ daktulÐou sunart sei dedomènwn gennhtìrwn eÐnai èna endiafèron prìblhma thc Upologistik c 'Algebrac. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw idiìthtec eÐnai algebrikèc. H Emmy Noether (1882-1935) ergˆsthke kurÐwc sth Majhmatik  Fusik  kai sthn 'Algebra me idiaÐterh èmfash sth jewrÐa daktulÐwn. DaktÔlioi thc Noether eÐnai. Bl. xy 2 − 1} ⊆ J kai ˆra I ⊆ J . kˆje ide¸dec aut¸n eÐnai kÔrio (bl. (3) (4) EpishmaÐnoume ìti oi isìthtec (3) kai (4) prokÔptoun apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Q[x. y] = (Q[x])[y]. ìpou to X èqei èna stoiqeÐo. Mia idiìthta enìc daktulÐou R onomˆzetai “algebrik ” an kˆje daktÔlioc isìmorfoc me ton R èqei thn idiìthta aut . 'Askhsh 11). Gia tic isìthtec (1) kai (2) den eÐnai dunatì na dojeÐ ikanopoihtik  ex ghsh mèsa se lÐgec grammèc. Plhroforiakˆ anafèroume èna shmantikì je¸rhma tou Hilbert sÔmfwna me to opoÐo an o R eÐnai daktÔlioc thc Noether. gia parˆdeigma. dhlad  eÐnai thc morf c < X >. Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether1 . 1 . i) R eÐnai metajetikìc. [6].146 2 DaktÔlioi x3 − 1 = (x2 y + 1)(x2 y − 1) − x3 (xy 2 − 1) sumperaÐnoume ìti {x − y. Sunep¸c I = J . oi Z kai F [x] ìpou to F eÐnai s¸ma. Apì tic sqèseic (2) x2 y − 1 = −x2 (x − y) + x3 − 1 xy 2 − 1 = (−xy − x2 )(x − y) + x3 − 1 sumperaÐnoume ìti {x2 y − 1. Genikˆ. xy 2 − 1 me to y − x sto (Q[x])[y]. Dhlad . SÔmfwna me ton Alexandroff “H Emmy Noether mac dÐdaxe na skeptìmaste me pio aplì kai genikì trìpo: me omomorfismoÔc kai ide¸dh . [21]).5 1. tìte kai o R[x] eÐnai daktÔlioc thc Noether (bl. x3 − 1} ⊆ I kai ˆra J ⊆ I . ShmeÐwsh PolloÐ metajetikoÐ daktÔlioi R pou emfanÐzontai sthn 'Algebra èqoun thn idiìthta ìti gia kˆje ide¸dec I tou R upˆrqei peperasmèno uposÔnolo X tou I tètoio ¸ste < X >= I .

3Z iv) Z[x]. H idiìthta: “to R eÐnai uposÔnolo tou C” den eÐnai algebrik . ix) kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. iv) R eÐnai peperasmèno sÔnolo. M2 (Z) √ √ vii) Z[ 2]. Z[ 5] viii) Z[i]. ApodeÐxte ìti: i) R metajetikìc ⇒ S metajetikìc ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo ⇒ S èqei monadiaÐo stoiqeÐo iii) kˆje mh stajerì f (x) ∈ R[x] èqei rÐza sto R ⇒ kˆje mh stajerì g(x) ∈ S[x] èqei rÐza sto S .5. Z iii) 2Z. a 0 0 0 0 b 0 0 ∈ M2 (Z) ∈ M2 (Z) xi) Zm . b ∈ Z . vii) R eÐnai akeraÐa perioq . v) R eÐnai ˆpeiro sÔnolo. xi) mr = 0 gia kˆje r ∈ R. √ xiii) Z[ 3]. xiv) R × R. ìpou m ∈ Z>0 . x) U (R) eÐnai peperasmèno sÔnolo. Q[i] ix) Z. 2. iii) R èqei mhdenodiairètec. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 147 ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Gia kajèna apì ta parakˆtw zeÔgh exetˆste an oi daktÔlioi eÐnai isìmorfoi i) Z. 3. 'Estw S ènac daktÔlioc pou eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R.2. Zn xii) Z[i]. Q[x] v) Z. vi) R eÐnai arijm simo sÔnolo. H sunepagwg  “R akeraÐa perioq  ⇒ S akeraÐa perioq ” den alhjeÔei D¸ste èna sugkekrimèno antiparˆdeigma. viii) R eÐnai s¸ma. M2 (Z) vi) Q. R ii) 2Z. C a b −b a a 3b 3b a ∈ M2 (Z) |a. x) Z.

iii) φ : Z → Z. 8. 5. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R= i) ii) 0 b 0 0 a b 0 0 ∈R ∈R a b 0 c iii) iv) ∈ M2 (Z) . φ(f (x)) = 1. 9. 0 b 0 c a b 0 c ∈R ∈ R|b ∈ 2Z 6. 'Estw m. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou Q[x]. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. n). φ(a) = [a]. 'Estw I . . ApodeÐxte tic parakˆtw isìthtec idewd¸n sto Z. dÔo jetikoÐ akèraioi d = µκδ(m. ii) 'Estw a.8. na upologisteÐ o pur nac tou. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. vi) φ : Z → M2 (Zm ). n) kai e = κπ(m. iv) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) ∈ 2Z} v) {f (x) ∈ Q[x]|f (1) = f (2) = 0} vi) {f (x) ∈ Q[x]|x2 − 2x + 1|f (x)} i) ApodeÐxte pl rwc thn Prìtash 2. n. ii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z. i) φ : Z → Zm . φ(a) = [a + 1]. φ(f (x)) = f (1). i) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 0} ii) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 1} iii) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) = 0} 7. ApodeÐxte ìti I + J = I an kai mìno an J ⊆ I . v) φ : Q[x] → Q. ii) φ : Z → Zm . iv) φ : Q[x] → Q. i) ApodeÐxte ìti sto Z isqÔei < m >⊆< n >⇔ n|m.148 2 DaktÔlioi 4. φ(a) = [1] [0] [0] [a] .5. φ(a) = −a. 10. Stic peript¸seic pou o ϕ eÐnai omomorfismìc. ApodeÐxte ìti < a >=< b > an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R.

OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 149 i) < m > + < n >=< d > ii) < m > ∩ < n >=< e > iii) < m >< n >=< mn > 11. iii) < x2 + y 2 + 2xy > < x2 + y 2 . xy >. (r. 17. f (x) → f (2x + 3). {(r. s) eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn. ii) Sto daktÔlio Z[x. kai oi apeikonÐseic R → R × S. ii) H apeikìnish ψ : Z4 [x] → Z4 [x]. 16. 'Estw R. i) Sto daktÔlio Q[x. x + y >= Q[x.2. 12. S daktÔlioi. y] èqoume < x + y. 0) S → R × S. Upìdeixh: Algìrijmoc diaÐreshc. i) H apeikìnish ϕ : Q[x] → Q[x].5. 'Estw I = {f (x) ∈ R[x]|f (2 − 3i) = 0} kai J to kÔrio ide¸dec tou R[x] pou parˆgetai apì to x2 − 4x + 13. s) ∈ R × S}. ApodeÐxte ìti ta ide¸dh tou R × S eÐnai ta I × J ìpou to I (antÐstoiqa. x + y >=< x + y > ii) < x2 − y 2 + 1. s) → s eÐnai epimorfismoÐ daktulÐwn me antÐstoiqouc pur nec {(0. s) → r R × S → S. 0) ∈ R × S}. x − y > < x. y] èqoume < x + y. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. y] èqoume i) < x2 − y 2 . y >. y >. 15. x − y >=< x. y]. (r. s → (0. i) ApodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou Z kai kˆje ide¸dec tou F [x] (F s¸ma) eÐnai kÔrio. ApodeÐxte ìti oi apeikonÐseic R × S → R. ApodeÐxte ìti sto Q[x. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai isomorfismìc. f (x) → f (2x + 3). . ApodeÐxte ìti I = J . 13. ii) Na brejeÐ to pl joc twn idewd¸n I tou Z pou èqoun thn idiìthta 20Z ⊆ I ⊆ 2Z. r → (r. J ) diatrèqei ta ide¸dh tou R (antÐstoiqa. 14. S ).

Poiì eÐnai to < 0 >. 10. 23. = ii) Sto Z isqÔei < 6 >=< 24 > + < m > an kai mìno an µκδ(6. 18. Upìdeixh: 'Askhsh 10. i) 'Estw m. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro. ApodeÐxte ìti I =< x > + < y >= < x. ìpou n = pn1 . n ∈ N. . . . n ∈ Z. m) = 1. iv) Kˆje ide¸dec tou Z × Z eÐnai kÔrio. Qrhsimopoi¸ntac ton fusikì epimorfismì Z → Z8 . 'Estw I to ide¸dec tou C[x. pnr eÐnai h anˆlush tou n se ginìmeno diakekrimènwn r 1 pr¸twn. . ìpou to F eÐnai èna s¸ma. √ i) ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I . J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. eÐnai ta < 0 >. 26. iii) Kˆje ide¸dec tou Z×Z eÐnai thc morf c < m > × < n >. Poiì eÐnai to < 0 >.150 18. . AlhjeÔei ìti h eikìna Imφ eÐnai ide¸dec tou S. . Na prosdiorÐsete ta < 3 >. 22. 'Estw φ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai alhjeÐc. 24. 20. To rizikì √ tou I eÐnai to sÔnolo I = {r ∈ R|rn ∈ I gia kˆpoio n ≥ 1}. ApodeÐxte ìti ta mìna ide¸dh tou Mn (F ). . apodeÐxte ìti kanènac apì touc akeraÐouc 2. √ iii) 'Estw R = Z4 . pr ]n >. 2 DaktÔlioi i) GnwrÐzoume ìti IJ ⊆ I ∩ J . 21. Tìte mZ ∼ nZ an kai mìno an m = n. . ApodeÐxte ìti IJ = I ∩ J . 19. ii) 'Estw ìti o R eÐnai metajetikìc kai I + J = R. 'Estw I. √ √ ii) 'Estw R = Z. den eÐnai trÐth dÔnamh akeraÐou. √ iv) 'Estw R = Z6 . ApodeÐxte ìti < 0 > =< [p1 . Mn (F ). √ v) 'Estw R = Zn . < 12 >. y >. m. AlhjeÔei ìti IJ = I ∩ J. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R.

'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. ApodeÐxte tic ex c protˆseic: i) 'Estw u ∈ R. n) = 1. 29. kai h apeikìnish ϕ : R →< e > × < 1−e >. ApodeÐxte ìti to sÔnolo N (R) twn mhdenodunˆmwn stoiqeÐwn tou R (bl 'Askhsh 2. ii) R = Q Upìdeixh: f ( m ) = mf n 1 n kai f (1) = nf 1 .2. i) ApodeÐxte ìti: J ide¸dec tou S ⇒ ϕ−1 (J) ide¸dec tou R. D¸ste mÐa ˆllh apìdeixh = qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh ˆskhsh. 26.26) apoteleÐ ide¸dec tou R. J tou R pou èqoun tic idiìthtec I + J = R. . 30. ApodeÐxte ìti upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn R ∼ I × J . ii) DeÐxte me sugkekrimèno parˆdeigma ìti h sunepagwg  “I ide¸dec tou R ⇒ ϕ(I) ide¸dec tou S” den alhjeÔei. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. n jetikoÐ akèraioi me µκδ(m. ii) H apeikìnish U (R) u → ϕ(u) ∈ U (S) eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 28. er = re gia kˆje r ∈ R. stic parakˆtw peript¸seic. ApodeÐxte ìti ta < e >= {re|r ∈ R} kai < 1−e >= {r(1−e)|r ∈ R} eÐnai ide¸dh tou R. r(1−e) > eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Tìte u ∈ U (R) an kai mìno an ϕ(u) ∈ U (S). i) R = Z Upìdeixh: f (n) = nf (1). iii) ApodeÐxte ìti h sunepagwg  tou ii) eÐnai alhj c an upojèsoume ìti h ϕ eÐnai epÐ. EÐdame ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn ∼ Zm × Zn .1. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai e ∈ R pou èqei tic idiìthtec: e2 = e. ϕ(r) =< re. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 31. 'Estw m. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai ide¸dh I . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 151 25. (1−e)2 = 1−e. n iii) R = R Upìdeixh: Kˆje r ∈ R eÐnai ìrio akoloujÐac rht¸n arijm¸n. I ∩ J =< 0 >. ApodeÐxte ìti upˆrqei mìno ènac isomorfismìc daktulÐwn R → R.5. = 27.

Na brejeÐ o ker ϕ. .152 32. ii) Na brejoÔn ìla ta ide¸dh tou Z6 kai Z12 . ApodeÐxte ìti h antistoiqÐa ϕ : Z12 → Z4 . 'Ara kˆje ide¸dec tou Zm eÐnai kÔrio. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ daktulÐwn i) Zm → Z ii) Z → Zm iii) Z6 → Z2 iv) Z2 → Z6 34. 2 DaktÔlioi i) 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. apodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. 35. An kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. AlhjeÔei ìti upˆrqei daktÔlioc S kai omomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S me ker ϕ = Z. 33. ϕ([a]12 ) = [a]4 eÐnai mÐa apeikìnish kai mˆlista ènac epimorfismìc daktulÐwn.

OrÐzoume mia sqèsh sto R.5. ja orÐsoume t¸ra dÔo prˆxeic sto R/I wc proc tic opoÐec to R/I eÐnai daktÔlioc.4) ìti dÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai (an oi antiprìswpoÐ touc eÐnai isodÔnamoi) eÐte eÐnai xèna sÔnola. DaktÔlioc PhlÐko 153 2. 3) An èqoume a ≡ b kai b ≡ c. R/I = {a + I|a ∈ R}. Parˆgrafo 1. To sÔnolo aut¸n twn klˆsewn isodunamÐac sumbolÐzetai me R/I . Sunep¸c to sÔnolo R/I èqei nìhma ìtan to I eÐnai. H klˆsh isodunamÐac tou a sumbolÐzetai me a + I . 'Estw R ènac daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. 1 + 2Z}. Gia parˆdeigma. H klˆsh 1 + 2Z eÐnai to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn. UpenjumÐzoume (bl. gia parˆdeigma.4. tìte a − b ∈ I kai ˆra −(a − b) ∈ I . (1) EpishmaÐnoume ìti mèqri ed¸ den èqei qrhsimopoihjeÐ h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc (Orismìc 2. Qrhsimopoi¸ntac tic prˆxeic tou R. Me ton sumbolismì thc Paragrˆfou 1. Sunep¸c a − c ∈ I . Epomènwc a + I = b + I ⇔ a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. an R = Z kai I = 2Z. tìte Z/2Z = {2Z. H mèjodoc pou ja doÔme ed¸ apoteleÐ genÐkeush thc kataskeu c tou Zn pou melet same sthn Parˆgrafo 1. wc ex c: a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. . tìte a − b ∈ I . 'Otan to I eÐnai dedomèno suqnˆ ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ≡ b sth jèsh tou a ≡ b mod I . pou onomˆzetai daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . Aut  h sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac.6.4 èqoume 1 + 2Z = [1]. upodaktÔlioc tou R.6 DaktÔlioc PhlÐko O skopìc thc Paragrˆfou aut c eÐnai na exhg soume p¸c apì èna daktÔlio R kai èna ide¸dec I tou R kataskeuˆzetai ènac nèoc daktÔlioc R/I . Sunep¸c b − a ∈ I dhlad  b ≡ a.2. b − c ∈ I kai ˆra (a − b) + (b − c) ∈ I .5). dhlad  a ≡ c. H klˆsh isodunamÐac a + I onomˆzetai h klˆsh tou a modulo I . 2) An èqoume a ≡ b. ParathroÔme ìti a + I = {x ∈ R|x ≡ a} = {x ∈ R|x − a ∈ I} = {x ∈ R|x − a = y ∈ I} = {a + y|y ∈ I}. Prˆgmati. Ed¸ ja qrhsimopoihjeÐ kai h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc. parathroÔme ìti: 1) a − a = 0 ∈ I gia kˆje a ∈ R.

an o R eÐnai metajetikìc tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc.154 2 DaktÔlioi H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc orÐzontai apì tic antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. b + I) → ab + I Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic.6. Gia parˆdeigma. 'Ara ab + I = cd + I . Gia ton pollaplasiasmì èqoume ab − cd = ab − cb + cb − cd = (a − c)b + c(b − d) ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. O daktÔlioc R/I onomˆzetai o daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . tìte o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1+I giatÐ (1 + I)(a + I) = 1a + I = a + I kai ìmoia (a + I)(1 + I) = a + I gia kˆje a ∈ R. èqoume to ex c apotèlesma: 2. gia thn prosetairistik  idiìthta thc prìsjeshc èqoume: ((a + I) + (b + I)) + (c + I) = ((a + b) + I) + (c + I) = ((a + b) + c) + I = (a + (b + c)) + I = (a + I) + ((b + c) + I) = (a + I) + ((b + I) + (c + I)). (a + I. Epiplèon. H epal jeush t¸ra twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai upìjesh routÐnac. (a + I. Tìte 1.1 Prìtash. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. ParathroÔme ìti sthn apìdeixh kˆje miac apì autèc tic idiìthtec gia to R/I . b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. 'Estw loipìn a + I = c + I kai b + I = d + I . dhlad  −(a + I) = (−a) + I. giatÐ (a + I)(b + I) = ab + I = ba + I = (b + I)(a + I). (a + I. To R/I eÐnai daktÔlioc wc proc tic prˆxeic R/I × R/I → R/I. (a + I. Tìte gia thn prìsjesh èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I ⇒ (a + b) + I = (c + d) + I. dhlad  a − c ∈ I kai b − d ∈ I . An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1. en¸ to antÐjeto tou a + I eÐnai to (−a) + I . SunoyÐzontac ta parapˆnw. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. qrhsimopoioÔme thn antÐstoiqh idiìthta tou R. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to 0 + I = I. b + I) → ab + I .

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

155

2. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo, tìte kai o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 3. An o R eÐnai metajetikìc, tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. ParathroÔme ìti h apeikìnish π : R → R/I , r → r + I , eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati, eÐnai profanèc ìti h π eÐnai epÐ. EpÐshc èqoume π(a +b) = (a+ b)+I = (a +I)+(b +I) = π(a)+ π(b). 'Omoia apodeiknÔetai ìti π(ab) = π(a)π(b). H apeikìnish aut  onomˆzetai fusikìc epimorfismìc.

2.6.2 ParadeÐgmata.
1) Gia R = Z kai I = nZ èqoume Z/nZ = Zn . 2) Gia R = 2Z kai I = 4Z èqoume 2Z/4Z = {4Z, 2 + 4Z}. Shmei¸noume ìti o daktÔlioc 2Z/4Z den eÐnai isìmorfoc me ton Z2 (giatÐ;).

3) Sto Q[x] jewroÔme to kÔrio de¸dec I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1)|f (x) ∈ Q[x]}. Ja sqoliˆsoume thn arijmhtik  sto phlÐko Q[x]/I .
To Q[x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo sÔmfwna me thn parapˆnw Prìtash. Kˆje stoiqeÐo tou Q[x]/I èqei th morf  f (x) + I , ìpou f (x) ∈ Q[x] kai isqÔei

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x − 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I an kai mìno an, ta polu¸numa

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x − 1. (2)
Epomènwc, an r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − 1, tìte f (x) + I = r(x) + I. Allˆ to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x−1 eÐnai to f (1) sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. 'Ara f (x) + I = f (1) + I . Gia parˆdeigma, èqoume (x2 − 2x + 4) + I = 3 + I . 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena, eÐnai fusikì na jewr soume thn antistoiqÐa ϕ : Q[x]/I → Q, f (x) + I → f (1),

156

2 DaktÔlioi pou eÐnai apeikìnish (kai mˆlista 1-1) lìgw tou (2). EÐnai de kai epÐ giatÐ dojèntoc tou c ∈ Q, èqoume ϕ(c + I) = c. H ϕ eÐnai kai omomorfismìc daktulÐwn afoÔ

ϕ((f (x) + I) + (g(x) + I)) = ϕ((f (x) + g(x)) + I) = f (1) + g(1) = ϕ(f (x) + I) + ϕ(f (x) + I), kai ϕ((f (x) + I)(g(x) + I)) = ϕ((f (x)g(x) + I)) = f (1)g(1) = ϕ(f (x) + I)ϕ(f (x) + I).
Sunep¸c o daktÔlioc Q[x]/I eÐnai isìmorfoc me to Q, kai ˆra eÐnai s¸ma. To antÐstrofo tou mh mhdenikoÔ f (x) + I eÐnai to f (1)−1 + 1. (Efìson to f (x) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou èqoume f (x) + I = I , dhlad  to x − 1 den diaireÐ to f (x) kai ˆra f (1) = 0.) Blèpoume, loipìn, ìti h arijmhtik  twn klˆsewn f (x) + I anˆgetai sthn arijmhtik  tou Q kˆtw apì thn antistoiqÐa f (x) + I → f (1). Ja diapist¸soume parakˆtw ìti o isomorfismìc autoÔ tou paradeÐgmatoc entˆssetai se èna genikìtero plaÐsio, bl. Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n. 4) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + x + 1 > tou Z2 [x]. Ja deÐxoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I eÐnai èna s¸ma pou apoteleÐtai apì 4 stoiqeÐa. SÔmfwna me thn Prìtash 2.6.1 to Z2 [x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Eqoume

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x + x + 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I , an kai mìno an, ta polu¸numa
2

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x2 + x + 1.
Blèpoume, ètsi, ìti kˆje f (x) + I èqei mÐa parˆstash thc morf c

f (x) + I = r(x) + I,
ìpou r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x2 + x + 1. Epeid  deg r(x) < 2 èqoume

f (x) + I = (ax + b) + I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

157

H parˆstash aut  tou f (x) + I me antiprìswpo polu¸numo bajmoÔ ≤ 1 eÐnai bèbaia monadik , giatÐ

(ax + b) + I = (cx + d) + I ⇒ x + x + 1|(ax + b) − (cx + d) ⇒ (ax + b) − (cx + d) = 0.
Epeid  èqoume ìti a, b ∈ Z2 , sumperaÐnoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I apoteleÐtai apo 2 · 2 = 4 stoiqeÐa,
2

Z2 [x]/I = {I, 1 + I, x + I, (x + 1) + I}.
'Eqoume (x + I)((x + 1) + I) = (x2 + x) + I = 1 + I , giatÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou x2 + x me to x2 + x + 1 sto Z2 [x] eÐnai to 1. 'Ara ta x + I kai (x + 1) + I eÐnai antistrèyima kai sunep¸c to Z2 [x]/I eÐnai s¸ma. Jètontac gia suntomÐa 0 = I , 1 = 1 + I , α = x + I , blèpoume metˆ apì merikoÔc upologismoÔc ìti oi pÐnakec twn prˆxewn eÐnai: + 0 1 α α+1 0 0 1 α α+1 0 0 0 0 0 1 1 0 α+1 α 1 0 1 α α+1

α α α+1 0 1 α 0 α α+1 1

α+1 α+1 α 1 0 α+1 0 α+1 1 α

· 0 1 α α+1

Mia efarmog  twn pinˆkwn aut¸n se èna endiafèron sunduastikì prìblhma ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.7. 5) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + 1 > tou Z2 [x]. Tìte to phlÐko Z2 [x]/I den eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati, sto Z2 [x] èqoume x2 + 1 = (x + 1)2 . EpÐshc to (x + 1) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou, dhlad  (x + 1) + I = I , afoÔ to x2 + 1 den diaireÐ to x + 1 sto Z2 [x]. 'Enac mhdenodiarèthc tou phlÐkou Z2 [x]/I eÐnai to (x + 1) + I , giatÐ

((x + 1) + I)((x + 1) + I) = (x + 1)2 + I = (x2 + 1) + I = I.

158

2 DaktÔlioi

6) 'Estw R = M2 (Z) kai I = M2 (2Z). EÔkola apodeiknÔetai ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R. Ja doÔme ed¸ ìti to pl joc twn stoiqeÐwn tou R/I a1 a2 ∈ R. 'Estw ri to upìloipo eÐnai Ðso me 16. Prˆgmati, èstw a3 a4 thc diaÐreshc tou ai me to 2. Tìte

a1 a2 a3 a4

r1 r2 r3 r4

∈ I,

kai katˆ sunèpeia sto R/I èqoume

a1 a2 a3 a4

+I =

r1 r2 r3 r4

+I

Epeid  ri ∈ {0, 1}, sumperaÐnoume ìti o R/I èqei to polÔ 16 stoiqeÐa. r1 r2 r1 r2 = me ri , ri ∈ {0, 1}, tìte EÐnai fanerì ìti an r3 r4 r3 r4 r1 r2 r1 r2 +I = + I . 'Ara o R/I apoteleÐtai apì 16 stoir3 r4 r3 r4 qeÐa. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti R/I ∼ M2 (Z2 ): Prˆgmati, h apeikìnish = r1 r2 [r1 ] [r2 ] R/I → M2 (Z2 ), +I → ∈ M2 (Z2 ) eÐnai ènac r3 r4 [r3 ] [r4 ] isomorfismìc daktulÐwn. (Bl. 'Askhsh 26). Apì ta paradeÐgmata pou mìlic eÐdame, ta 3, 4 kai 5 aforoÔsan phlÐka thc morf c F [x]/I , ìpou F eÐnai èna s¸ma kai I èna ide¸dec thc morf c < p(x) >. Sta paradeÐgmata 3 kai 4 to p(x)  tan anˆgwgo kai ta antÐstoiqa phlÐka  tan s¸mata. Sto parˆdeigma 5 to p(x) den  tan anˆgwgo kai to antÐstoiqo phlÐko den  tan s¸ma. Sqetikˆ isqÔei to akìloujo apotèlesma.

2.6.3 Je¸rhma. 'Estw F èna s¸ma, p(x) ∈ F [x] kai I =< p(x) >. Tìte o

daktÔlioc phlÐko F [x]/I eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apìdeixh. 'Estw ìti o F [x]/I eÐnai s¸ma kai p(x) = a(x)b(x) me a(x), b(x) ∈ F [x] kai deg a(x) < deg p(x) kai deg b(x) < deg p(x). Tìte sto F [x]/I isqÔei

I = p(x) + I = a(x)b(x) + I = (a(x) + I)(b(x) + I).
Epeid  to F [x]/I den èqei mhdenodiairètec èqoume a(x) + I = I   b(x) + I = I , dhlad  a(x) ∈ I   b(x) ∈ I . Epeid  I =< p(x) > paÐrnoume p(x)|a(x)   p(x)|b(x) pou shmaÐnei ìti deg a(x) ≥ deg p(x)   deg b(x) ≥ deg p(x). Autì eÐnai ˆtopo.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

159

AntÐstrofa, èstw ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apì thn Prìtash 2.6.1 arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F [x]/I eÐnai antistrèyimo. 'Estw f (x) + I ∈ F [x]/I me f (x) + I = I . Tìte to f (x) den an kei sto I kai katˆ sunèpeia to p(x) den diaireÐ to f (x). Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x), p(x)) = 1. Apì to Je¸rhma 2.3.7 upˆrqoun a(x), b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). Epeid  b(x)p(x) ∈ I èqoume b(x)p(x) + I = I kai epomènwc

1 + I = (a(x)f (x) + I) + (b(x)p(x) + I) = a(x)f (x) + I = (a(x) + I)(f (x) + I).
'Ara to f (x) + I eÐnai antistrèyimo.

ShmeÐwsh Kalì eÐnai na sugkrijeÐ h parapˆnw apìdeixh me aut  thc Prìtashc

1.4.5 kai na shmeiwjeÐ h analogÐa metaxÔ anag¸gwn poluwnÔmwn kai pr¸twn arijm¸n. H apìdeixh mac parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou antÐstrofou enìc mh mhdenikoÔ stoiqeÐou tou F [x]/ < p(x) >. Ac doÔme èna parˆdeigma. to p(x) den èqei rÐza sto Z5 , apì thn Prìtash 2.4.5 èqoume ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto Z5 [x]. 'Ara to phlÐko Z5 [x]/I , ìpou I =< p(x) >, eÐnai s¸ma lìgw tou Jewr matoc 2.6.3. Ja prosdiorÐsoume to antÐstrofo tou f (x) + I , ìpou f (x) = x3 +x+1. Efarmìzontac ton EukleÐdeio Algìrijmo (Parˆgrafoc 2.3) brÐskoume µκδ(f (x), p(x)) = 1 kai

2.6.4 Parˆdeigma. 'Estw p(x) = x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Epeid  deg p(x) = 2 kai

1 = (3x + 2)f (x) + (2x2 − 4x + 4)p(x).
'Ara to antÐstrofo tou f (x) + I eÐnai to (3x + 2) + I . Sth sunèqeia ja exetˆsoume th sqèsh metaxÔ idewd¸n, omomorfism¸n daktulÐwn kai daktulÐwn phlÐko. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn eÐnai èna ide¸dec. Ja doÔme t¸ra ìti kˆje ide¸dec I eÐnai pur nac kˆpoiou omomorfismoÔ daktulÐwn.

2.6.5 Prìtash. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Tìte h apeikìnish
π : R → R/I, π(r) = r + I
eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn kai isqÔei ker π = I .

160

2 DaktÔlioi

Apìdeixh. EÐdame metˆ thn Prìtash 2.6.1 ìti h apeikìnish π eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac tou eÐnai ker π = {r ∈ R|π(r) = 0R/I } = {r ∈ R|r + I = I} = {r ∈ R|r ∈ I} = I . Epeid  o pur nac ker ϕ enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R, to sÔnolo R/ ker ϕ eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic thc Prìtashc 2.6.1. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma oi daktÔlioi R/ ker ϕ kai Imϕ eÐnai isìmorfoi. ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte h apeikìnish

2.6.6 Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n DaktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S
R/ ker φ ∼ Imφ, r + ker φ → φ(r) =
eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Apìdeixh. Pr¸ta ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

ψ : R/ ker ϕ → Imϕ, ψ(r + ker ϕ) = ϕ(r)
eÐnai mÐa apeikìnish. Gia suntomÐa èstw I = ker ϕ. 'Estw r + I = s + I , ìpou r, s ∈ R. Tìte

r + I = s + I ⇒ r − s ∈ I ⇒ φ(r − s) = 0 ⇒ φ(r) = φ(s) ⇒ ψ(r + I) = ψ(s + I).
H ψ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn epeid  gia kˆje r, s ∈ R, èqoume

ψ((r + I) + (s + I)) = ψ((r + s) + I) = φ(r + s) = φ(r) + φ(s) = ψ(r + I) + ψ(s + I)
kai

ψ((r + I)(s + I)) = ψ(rs + I) = φ(rs) = φ(r)φ(s) = ψ(r + I)ψ(s + I).
EÐnai profanèc ìti h apeikìnish ψ eÐnai epÐ. Tèloc, gia na diapist¸soume ìti o ψ eÐnai monomorfismìc, arkeÐ na deÐxoume ìti ker ψ = {0R/I }. 'Eqoume

r + I ∈ ker ψ ⇒ ψ(r + I) = 0S ⇒ φ(r) = 0S ⇒ r ∈ ker φ = I ⇒ r + I = I = 0R/I .
To prohgoÔmeno je¸rhma mac epitrèpei pollèc forèc na “anagnwrÐsoume” san kˆti pio oikeÐo èna daktÔlio phlÐko, ìpwc faÐnetai sta parakˆtw paradeÐgmata.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

161

2.6.7 ParadeÐgmata.
1) Gia kˆje m, n ∈ Z upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn

Zmn ∼ = Zn . <n> Prˆgmati, eÔkola diapist¸noume ìti h antistoiqÐa Zmn → Zn , [a]mn → [a]n eÐnai mÐa apeikìnish afoÔ an [a]mn = [b]mn tìte n|a − b kai ˆra [a]n = [b]n . H apeikìnish aut  eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac thc eÐnai to ide¸dec < n > tou Zmn . 'Ara apì to pr¸to Je¸rhma Zmn ∼ Isomorfism¸n upˆrqei ènac isomorfismìc = Zn . <n>

2) H apeikìnish 0 : Z[x] → Z, f (x) → f (0), eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. IsqÔei ker 0 =< x >. (Bl. Parˆdeigma 2.5.6 7)). Apì to Je¸rhma 2.6.6, èqoume Z[x]/ < x >∼ Z. = 3) 'Estw F èna s¸ma kai I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1) ∈ F [x]|f (x) ∈ F [x]} to kÔrio ide¸dec tou F [x] pou parˆgetai apì to x − 1. Isqurizìmaste ìti F [x]/I ∼ F . Prˆgmati, jewroÔme ton epimorfismì daktulÐwn 1 : = F [x] → F , 1 (f (x)) = f (1). 'Eqoume ker 1 =< x − 1 > sÔmfwna me to Parˆdeigma 2.5.6 7). To Je¸rhma 2.6.6 dÐnei to zhtoÔmeno. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti F [x]/I ∼ F , ìpou I = = < ax − b >, a, b ∈ F , a = 0. 4) Ta s¸mata R[x]/ < x2 + 1 > kai C eÐnai isìmorfa. Prˆgmati, h apeikìnish ϕ : R[x] → C, f (x) → f (i) eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. An f (x) ∈ ker ϕ, tìte x − i|f (x) sto C[x] sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. Apì to Je¸rhma 2.4.10 sumperaÐnoume ìti x + i|f (x). 'Ara x2 + 1|f (x) sto C[x], afoÔ ta x − i, x + i eÐnai sqetikˆ pr¸ta polu¸numa. Apì thn 'Askhsh 2.3.2 èqoume ìti x2 + 1|f (x) sto R[x]. 'Ara ker ϕ ⊆< x2 + 1 >. Profan¸c èqoume < x2 + 1 >⊆ ker ϕ, opìte < x2 + 1 >= ker ϕ. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n èqoume ìti R[x]/ < x2 + 1 >∼ C. = 5) JewroÔme to daktÔlio R kai to ide¸dec I tou paradeÐgmatoc 2.5.6 8). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ R. Prˆgmati, èstw h apeikìnish =

φ : R → R, φ

a b 0 a

= a.

162 H ϕ eÐnai epimorfismìc daktulÐwn epeid 

2 DaktÔlioi

φ

a b 0 a

+

c d 0 c

a+c b+d 0 a+c a b 0 a +φ c d 0 c

=a+c=φ
kai

φ

a b 0 a

·

c d 0 c

ac ad + bc 0 ac a b 0 a ·φ c d 0 c

= ac = φ

gia kˆje a, b, c, d ∈ R. Epiplèon, o pur nac eÐnai

ker ϕ =
'Ara R/I ∼ R. =

a b 0 a

a=0

= I.

6) 'Estw R = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc} kai I = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc, m ˆrtioc }. Tìte to R eÐnai ènac daktÔlioc kai to I èna ide¸dec tou R (ˆskhsh). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ Z2 . Prˆgmati, orÐzoume thn apeikìnish ϕ : R → Z2 , ìpou = ϕ(m/n) = [0], an to m eÐnai ˆrtioc, kai ϕ(m/n) = [1], an to m eÐnai perittìc (ennoeÐtai ìti µκδ(m, n) = 1). Tìte h ϕ eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to I (ˆskhsh), opìte to zhtoÔmeno prokÔptei apì to Je¸rhma 2.6.6. 7) Oi daktÔlioi R[x]/ < x2 > kai S =

foi. Prˆgmati, eÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish

a b 0 a

∈ M2 (R)

eÐnai isìmor-

ϕ : R[x] → S, fn xn + · · · + f1 x + f0 →

f0 f1 0 f0

∈S

eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. 'Eqoume ker ϕ = {fn xn + · · · + f1 x + f0 ∈ R[x]|f0 = f1 = 0} = {fn xn + · · · + f2 x2 ∈ R[x]} =< x2 >. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n sunˆgoume ìti R[x]/ < x2 >∼ S . =

2.6.8 DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I, J ide¸dh enìc daktulÐou
R. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn I ∼ I +J . = I ∩J J

2.6. DaktÔlioc PhlÐko Apìdeixh. H apeikìnish ϕ : I →

163

I +J , a → a+J , eÐnai ènac omomorfismìc. J EÐnai de kai epÐ, afoÔ an a ∈ I kai b ∈ J , tìte a+b+J = a+J = ϕ(a). 'Eqoume ker ϕ = I ∩ J . To zhtoÔmeno prokÔptei apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n. J R R me I ⊆ J . Tìte to eÐnai èna ide¸dec tou kai upˆrqei ènac isomorfismìc I I daktulÐwn R/I ∼ R = J/I J R R Apìdeixh. H antistoiqÐa → , r + I → r + J , eÐnai apeikìnish afoÔ I J I ⊆ J . EÐnai fanerì ìti aut  eÐnai ènac epimomorfismìc. O pur nac thc eÐnai J R J eÐnai èna ide¸dec tou . to sÔnolo {a + I|a ∈ J} dhlad  to . Sunep¸c to I I I o Je¸rhma Isomorfism¸n prokÔptei ìti R/I ∼ R . Apì to 1 = J/I J

2.6.9 TrÐto Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I , J ide¸dh enìc daktulÐou

Parˆdeigma

'Estw m, n jetikoÐ akèraioi kai d = µκδ(m, n), e = κπ(m, n). GnwrÐzoume ìti mZ ∩ nZ = eZ kai mZ + nZ = dZ (bl. 'Askhsh 2.5.10). 'Etsi, o isomorfismìc mZ ∼ mZ + nZ tou 2ou Jewr matoc Isomorfism¸n anˆgetai se ènan = mZ ∩ nZ nZ mZ ∼ dZ isomorfismì daktulÐwn . = eZ nZ smìc daktulÐwn kai I = ker ϕ. 'Estw X to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou S . Tìte h apeikìnish

2.6.10 Je¸rhma AntistoiqÐac Idewd¸n. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfi-

Φ : X → Y, A → ϕ(A)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ. EpÐshc h apeikìnish

Φ : X → Y , J → ϕ(J)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ, ìpou X eÐnai to sÔnolo twn idewd¸n tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn idewd¸n tou S . Apìdeixh. Ac apodeÐxoume ìti h Φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. H apìdeixh gia th Φ eÐnai parìmoia. 'Estw J ∈ X . AfoÔ h ϕ eÐnai epimorfismìc, to ϕ(J) eÐnai èna ide¸dec tou S (giatÐ;) kai epomènwc ϕ(J) ∈ Y . 'Estw J1 , J2 ∈ X me ϕ(J1 ) = ϕ(J2 ). An a ∈ J1 , tìte ϕ(a) = ϕ(b) gia kˆpoio b ∈ J2 kai ˆra

H apìdeixh èpetai ˆmesa an efarmìsoume to prohgoÔmeno Je¸rhma gia ton fusikì epimorfismì R → R/I . 2. gia parˆdeigma. Tìte ta ide¸dh tou Z/24Z eÐnai ta ex c: Z/24Z. 8Z/24Z. IsqÔei ϕ(ϕ−1 (K)) = K kai ˆra h Φ eÐnai epÐ.11 sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou Z/mZ. 'Estw. ParadeÐgmata 1. Tìte kˆje ide¸dec K tou R/I eÐnai thc morf c K = J/I gia kˆpoio ide¸dec J tou R pou perièqei to I . eÐnai thc morf c dZ/mZ gia monadikì d ∈ N pou eÐnai diairèthc tou m. DÔo ide¸dh I. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma kai thn 'Askhsh 2. Sthn perÐptwsh aut . Apìdeixh. m = 24. 3Z/24Z. 'Estw t¸ra K èna ide¸dec tou S .). 'Ara J1 = J2 kai h Φ eÐnai 1 − 1.6.11 Pìrisma. 4Z/24Z. MporoÔme na kataskeuˆsoume to “grˆfhma twn idewd¸n”tou daktulÐou R = Z/24Z: Oi korufèc tou graf matoc antistoiqoÔn sta ide¸dh tou R. 6Z/24Z. Epeid  I ⊆ J2 sumperaÐnoume ìti a ∈ J2 . 24Z/24Z =< 0 >. m ∈ N. 12Z/24Z. Tìte to ϕ−1 (K) eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I (giatÐ. . Epiplèon. Sunep¸c J1 ⊆ J2 . to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “ˆnw ˆkro”thc akm c perièqei to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “kˆtw ˆkro”. gia kˆje K upˆrqei monadikì tètoio J . 2Z/24Z. Gia ton daktÔlio R = Z/24Z to en lìgw diˆgramma eÐnai to ex c. J tou R sundèontai me mÐa akm  an isqÔei I ⊆ J   J ⊆ I kai den upˆrqei ide¸dec K me I K J  J K I . 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R.164 2 DaktÔlioi a − b ∈ ker ϕ = I . 'Omoia apodeiknÔetai ìti J2 ⊆ J1 .5.

DaktÔlioc PhlÐko 165 Z/24Z     d d 2Z/24Z d d d 3Z/24Z 4Z/24Z d d d 6Z/24Z 8Z/24Z d d 12Z/24Z     <0> 2. Apì to 3o Je¸rhma . èstw f (x) = x3 − 2x2 + x ∈ Q[x]. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. Apì to Pìrisma 2. 'Estw R = Q[x]/ < x3 − 2x2 + x >.11 kai thn 'Askhsh 2. ìpou me I sumbolÐzoume to ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. 'Estw F èna s¸ma kai R = F [x]/ < x2 >. ìpou g(x) ∈ Q[x] kai g(x)|f (x). 'Eqoume I =< x > / < x2 >.11 eÐnai fanerì ìti o R perièqei èna monadikì ide¸dec I me I =< 0 > kai I = R.5. Q[x]/I     d d < x − 1 > /I d d d < x > /I < (x − 1)2 > /I d d < x(x − 1) > /I     <0> 3.6. Ja taxinom soume ta ide¸dh tou R. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai thc morf c < g(x) > / < f (x) >. Gia suntomÐa.6. 'Eqoume f (x) = x(x − 1)2 .2. Epomènwc to diˆgramma twn idewd¸n tou R eÐnai to akìloujo.

JewroÔme ton daktÔlio R = a b 0 c ∈ M2 (R) kai to ide¸dec I= 0 b 0 0 ∈ M2 (R) . AfoÔ apodeÐxete ìti o daktÔlioc Z5 [x]/ < p(x) > eÐnai s¸ma. 10. 2.166 2 DaktÔlioi Isomorfism¸n èqoume R/I ∼ F [x]/ < x >. 0)|r ∈ R} ⊆ R × S . b ∈ R. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn twn Z6 /I kai diapist¸ste ìti Z6 /I ∼ Z3 . µκδ(m. Rp = Ip = m ∈ Q|m. = 3. = 9. n m ∈ Q|m. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R × R. p n. ApodeÐxte ìti i) O R/I eÐnai èna s¸ma. = 5.6 1. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn tou daktulÐou 3Z/6Z. µκδ(m. = 7. Parathr ste ìti o 3Z/6Z èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai o 3Z den èqei. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. 'Estw R. n) = 1. n) = 1 . I = {(3m. n ∈ Z} kai J = {(3m. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. ApodeÐxte ìti (Z × Z)/(mZ × nZ) ∼ Zm × Zn . n) ∈ Z × Z|m. ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R × S kai ìti (R × S)/I ∼ S . n ∈ Z. = 4. n ApodeÐxte ìti to Ip eÐnai èna ide¸dec tou Rp kai Rp /Ip ∼ Zp . ApodeÐxte ìti o R/I eÐnai metajetikìc an kai mìno an ab − ba ∈ I gia kˆje a. 'Estw R = Z × Z. breÐte to antÐstrofo tou 2x + 3+ < p(x) >. p n. p|m . ìpou p(x) = x2 + x + 2. JewroÔme to ide¸dec I = {[0]. ApodeÐxte ìti Z[x]/ < x2 + 1 >∼ Z[i]. S duo daktÔlioi kai I = {(r. Ask seic 2. [3]} tou Z6 . 0) ∈ Z × Z|m ∈ Z}. 11. . ii) O R/J den eÐnai s¸ma. n ∈ Z. = 6. 'Ara o R/I eÐnai èna s¸ma. Epeid  F [x]/ < x >∼ F = = paÐrnoume ìti o R/I eÐnai isìmorfoc me to F .

= √ Q[x]/ < x2 − 3 >∼ Q[ 3] = Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 − 3 > . y]/ < x. Poio eÐnai to antÐstrofo (an upˆrqei) tou x4 + x + 1+ < f (x) > sto Z3 [x]/ < f (x) >. 1 + I. (x + 1) + I}. ApodeÐxte ìti F [x]/ < ax − b >∼ F [x]/ < cx − d >.2. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R/J kai I = J . Sto Parˆdeigma 2. y]/ < xy > iii) Z[x. i) 'Estw F èna s¸ma kai a. = ii) ApodeÐxte ìti √ Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[ 2]. DaktÔlioc PhlÐko 167 12. 'Estw f (x) = x2 + x + 1 ∈ Z2 [x]. y]/ < x > ii) Z[x. 5 > 14. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc i) Z[x.6. 'Estw R = R[x]. i) Z[x]/ < x > ii) Q[x]/ < x2 − 9 > iii) Q[x]/ < x3 − 2 > iv) Z3 [x]/ < x2 + x + 1 > 17.6. = kai . 19. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata  /kai akèraiec perioqèc. Na upologisteÐ to (x + I)−1 ((x + 1) + I)64 . ìpou I =< f (x) >. 18. x + I. = 13. c. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai s¸mata i) Z5 [x]/ < x2 + 3. b. Z2 [x]/ < f (x) >= {I. d ∈ F me a = 0. c = 0. 3 > ii) Z5 [x]/ < x2 + 3. 16. y > 15. ApodeÐxte ìti to Z3 [x]/ < f (x) > eÐnai èna s¸ma pou èqei 9 stoiqeÐa.2 4) eÐdame ìti to phlÐko Z2 [x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma pou èqei 4 stoiqeÐa. I =< x2 + 1 >. 'Estw f (x) = x2 + 1 ∈ Z3 [x]. J =< x2 + 2 >.

'Estw p(x) = (x − a1 )(x − a2 ) · · · (x − an ) ∈ F [x].2 4)).6. 25. J =< n >.168 2 DaktÔlioi 20. ii) An ta ide¸dh I. ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn F [x]/ < p(x) >∼ R. J ide¸dh tou R. BreÐte kai apodeÐxte mÐa genÐkeush. . Parˆ=   0 0 a deigma 2. ApodeÐxte ìti R[x]/ < x3 >∼  0 a b  ∈ M3 (R) (bl.     a b c  24. 26. ApodeÐxte ìti to Mn (I) eÐnai ide¸dec tou Mn (R) kai Mn (R)/Mn (I) ∼ Mn (R/I).6. r + J). r + I ∩ J → (r + I. an } èna peperasmèno s¸ma. ìpou R eÐnai o daktÔlioc twn apeikonÐse= wn F → F (bl. = 23.10. Exetˆste an upˆrqei isomorfismìc Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 + 2 >. .7 7). ApodeÐxte ìti kˆje isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R[x] → R[x] me ϕ(r) = r gia kˆje r ∈ R eÐnai thc morf c ϕ(f (x)) = f (ax + b). = Upìdeixh: 'Askhsh 20. ìpou µκδ(m. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. 'Estw R mia akeraÐa perioq . Kinezikì je¸rhma upoloÐpwn. Apodeixte ìti R[x]/ < f (x) >∼ = C ⇔ deg f (x) = 2 kai a2 − 4a0 < 0 1 R ⇔ deg f (x) = 1 22. 'Estw f (x) = xn + an−1 xn−1 + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. i) ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac monomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . . prokÔptei ìti Zmn ∼ Zm × Zn . 'Estw F = {a1 . Poiì eÐnai to diˆgramma twn   a  0  0 idewd¸n tou daktulÐou   b c  a b  ∈ M3 (R) .  0 a Upìdeixh: 'Askhsh 24 kai Je¸rhma 2. I =< m >. ApodeÐxte ìti Q[x]/ < x2 − 1 >∼ Q × Q. Parˆdeigma 2. n) = 1. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I. = 21. = 27. ìpou a ∈ U (R). iii) Gia R = Z.1. apodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . J eÐnai tètoia ¸ste I + J = R. . . 28. b ∈ R.

(a + I. ApodeÐxte ìti oi antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. b + I) → ab + I eÐnai apeikonÐseic an kai mìno an to I eÐnai ide¸dec.2. . DaktÔlioc PhlÐko 169 29. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I ènac upodaktÔlioc tou R.6. (a + I.

δ) ≡ (α. Sth sunèqeia ja oristoÔn sto F dÔo prˆxeic wc proc tic opoÐec to F eÐnai èna s¸ma tètoio ¸ste na perièqei daktÔlio isìmorfo me to R. 5). 2) an (α. (9.170 2 DaktÔlioi 2. β) ≡ (α. O rhtìc arijmìc α/β antiproswpeÔei to sÔnolo autì. Qarakthristik  DaktulÐou To s¸ma Q twn rht¸n arijm¸n perièqei thn akeraÐa perioq  Z twn akeraÐwn arijm¸n kai kˆje stoiqeÐo tou Q eÐnai “phlÐko” dÔo stoiqeÐwn tou Z. δ) ≡ ( {0}). ζ) ∈ R × (R − δ opìte αδζ = (βγ)ζ = β(γζ) = βδ . β). H sqèsh aut  eÐnai sqèsh isodunamÐac giatÐ. y) ≡ (α. . β). apì thn = β . β) ≡ (γ. ζ). dhlad  (α. δ) ∈ . β) ≡ (γ. 10). 'Estw (α. δ) ∈ R × (R − {0}). (6. tìte αδ = βγ kai ˆra (γ. ìpou (α. β)}. β) ≡ (γ. Xekin¸ntac apì mia akeraÐa perioq  R ja kataskeuˆsoume èna s¸ma F pou “perièqei” to R kai pou apoteleÐtai apì “phlÐka” stoiqeÐwn tou R. β) ≡ (γ. ìpou (α. Me F sumbolÐzoume to sÔnolo twn parapˆnw klˆsewn isodunamÐac F = {α/β|(α. δ) ⇔ αδ = βγ. (γ. Me α/β sumbolÐzoume thn klˆsh isodunamÐac tou (α. (γ. h sqèsh pou orÐzetai apì “(α. 15). β). Epeid  δ = teleutaÐa isìthta èpetai ìti αζ . δ). Sto sÔnolo R×(R−{0}) orÐzoume mia sqèsh S¸ma phlÐkwn akeraÐac perioq c (α. O rhtìc arijmìc 3/5 eÐnai h klˆsh isodunamÐac pou perièqei to stoiqeÐo (3.. β) ∈ R × (R − {0}). 5). . prˆgma pou shmaÐnei ìti o rhtìc arijmìc 3/5 den antiproswpeÔei mìno to diatetagmèno zeÔgoc (3. 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . β) α/β = {(x. afoÔ αβ = βα. δ) an kai mìno an αδ = βγ” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. H kÔria idèa ed¸ eÐnai ìti sto sÔnolo Z × (Z − {0}). 1) (α. tìte αδ = βγ kai γζ = dhlad  αζδ = β δ . δ) kai (γ. ζ). β) ∈ R × (R − {0})}. 3) an (α. ( . .7 S¸ma PhlÐkwn. 5) allˆ èna sÔnolo diatetagmènwn zeug¸n pou perilambˆnei ta (3. (−3. ìpou (α. δ). β) ≡ ( . 'Estw R mia akeraÐa perioq . Prin proqwr soume sthn kataskeu  tou F dÐnoume ed¸ th basik  idèa thc. an kai mìno an α/β = 3/5. . Sto Q isqÔei 3/5 = −3/ − 5 = 6/10 = 9/15 = . y) ∈ R × (R − {0})|(x. (γ. β). dhlad  5α = 3β . . β) ∈ Z × (Z − {0}). β) gia kˆje (α. −5).

Tìte eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish F → Q[i]. Gia to skopì autì.7. Endeiktikˆ. To antÐjeto tou α/β eÐnai to (−α)/β . S¸ma PhlÐkwn. ac doÔme ton epimeristikì nìmo. To monadiaÐo stoiqeÐo tou F eÐnai to 1R /1R kai an to α/β eÐnai mh mhdenikì. ParadeÐgmata 1. 'Estw α/β. dhlˆd  α/β + γ/δ = α /β + γ /δ . /ζ ∈ F . eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. H apeikìnish i : R → F . Me parìmoio trìpo deÐqnei kaneÐc ìti kai h · : F × F → F eÐnai apeikìnish. To s¸ma phlÐkwn twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Sunep¸c. pou shmaÐnei ìti h + : F × F → F eÐnai apeikìnish. Tìte èqoume (αδ + βγ)β δ = αδβ δ + βγβ δ = (αβ )δδ + (γδ )ββ = (α β)δδ + (δγ )ββ = (α δ + β γ )βδ. èstw F to s¸ma phlÐkwn tou Z[i]. γ/δ. .2. tìte to antÐstrofì tou eÐnai to β/α. èstw α/β = α /β kai γ/δ = γ /δ . (αδ + βγ)/βδ = (α δ + β γ )/β δ . α → α/1R . b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[i] = {a + bi ∈ C|a. Prˆgmati. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti to s¸ma F perièqei ènan daktÔlio isìmorfo me ton R. Qarakthristik  DaktulÐou 171 R × (R − {0}). = To s¸ma F pou kataskeuˆsame apì thn akeraÐa perioq  R onomˆzetai to s¸ma phlÐkwn thc R kai o monomorfismìc daktulÐwn i : R → F . giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . onomˆzetai h fusik  emfÔteush tou R sto F . tìte α = 0R . OrÐzoume dÔo antistoiqÐec + : F × F → F kai · : F × F → F jètontac α/β + γ/δ = (αδ + βγ)/βδ kai (α/β)(γ/δ) = αγ/βδ. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ sto F isqÔei (α + β)/1F = α/1F + β/1F kai (αβ)/1F = (α/1F )(β/1F ). dhlad  αβ = βα kai γδ = δγ . Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. Tìte βδ = 0. To mhdenikì stoiqeÐo tou F eÐnai to 0R /1R . Ta dexiˆ mèlh eÐnai Ðsa giatÐ (αγζ + αδ )(β 2 δζ) = βδζ(αγβζ + βδα ). O pur nac thc i eÐnai tetrimmènoc. b ∈ Q}. giatÐ an α/1F = 0R /1R . H epal jeush twn idiot twn ston orismì tou s¸matoc eÐnai jèma routÐnac. 'Ara èqoume R ∼ Imi. Tìte afenìc α/β(γ/δ + /ζ) = (α(γζ + δ ))/βδζ = (αγζ + αδ )/βδζ kai afetèrou (α/β)(γ/δ) + (α/β)( /ζ) = (αγ)/(βδ) + (α )/(βζ) = (αγβζ + βδα )/(β 2 δζ). α/β → αβ −1 . α → α/1R .

ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai o elˆqistoc tètoioc m. 'Estw ϕ : R → E ènac monomorfismìc daktulÐwn. Tìte to s¸ma phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x] eÐnai to {f (x)/g(x)|f (x). C èqoun qarakthristik  mhdèn. ìpou i : R → F eÐnai h fusik  emfÔteush. gia ton opoÐo isqÔei ψ ◦ i = ϕ. g(x) ∈ F [x]. m > 0. Qarakthristik  daktulÐou 2. O Zm ×Zn . An o daktÔlioc R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. tìte ja “perièqei” kai to s¸ma phlÐkwn thc R. Akribèstera: An den upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. n).7. EÐnai fanerì ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Z kai ˆra perièqei to Q.3 Parat rhsh. oi daktÔlioi Z. To s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c √ √ Z[ √2] = {a + b √2 ∈ R|a. 'Estw R ènac daktÔlioc. èqoume dei ìti eÐnai dunatìn na upˆrqei mh mhdenikìc akèraioc m tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R na isqÔei mr = 0. ìpou m. ìpou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai o E eÐnai s¸ma. H epal jeush ìti o ψ eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn eÐnai jèma routÐnac pou af netai san ˆskhsh. g(x) = 0}. ìpou m eÐnai ènac mh mhdenikìc akèraioc kai r èna mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. èqei qarakthristik  to κπ(m. Se èna daktÔlio R eÐnai dunatìn na isqÔei mr = 0.7. Apìdeixh. H epìmenh Prìtash mac plhroforeÐ ìti an èna s¸ma perièqei ènan upodaktÔlio R pou eÐnai akeraÐa perioq . 'Eqoume ϕ(1R ) = 1S kai ˆra (ψ ◦ i)(α) = ϕ(α). 2.1 Prìtash. O Zm .172 2. • An upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. Akìma perissìtero. b ∈ Q} 2 DaktÔlioi 3. OrÐzoume ψ(α/β) = ϕ(α)ϕ(β)−1 . 'Estw F èna s¸ma. 2. èqei qarakthristik  m. tìte ston . Gia parˆdeigma.2 Orismìc. Tìte upˆrqei ènac monomorfismìc ψ : F → E . ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc R. R. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai mhdèn. To s¸ma phlÐkwn tou F [x] sun jwc sumbolÐzetai me F (x). H qarakthristik  tou daktulÐou R sumbolÐzetai me qarR. Q. Gia kˆje α ∈ R èqoume (ψ ◦ i)(α) = ψ(α/1R ) = ϕ(α)ϕ(1R )−1 . n > 0. orismì thc qarakthristik c arkeÐ na exetˆsei kaneÐc pìte isqÔei m1R = 0.7. • An den upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R.

Apì thn Prìtash 2. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec. en¸ an upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. Qarakthristik  DaktulÐou 173 tìte qarR = 0. o Zm den èqei mhdenodiairètec. EÐnai fanerì ìti Imϕ = SR .6 èqoume Z/ < m >∼ SR . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai < m > o pur nac tou omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : Z → R. 2.2. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Epiplèon èqoume qarR = = m. H qarakthristik  miac akeraÐac perioq c eÐnai 0   ènac pr¸toc arijmìc. autìc ja eÐnai thc morf c < m > gia kˆpoio m ∈ N. Tìte to sÔnolo SR = {n1R ∈ R|n ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai mˆlista eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc pou perièqei to 1R ('Askhsh 2. èstw ìti upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn SR ∼ Zm .4 sumperaÐnoume ìti o m eÐnai 0   pr¸toc.1. opìte apì to Je¸rhma 2. sthn pr¸th perÐptwsh prokÔptei ˆmesa apì ton orismì ìti qarR = 0.7. Pr¸ta parathroÔme ìti apì th sqèsh m1R = 0 èpetai ìti qarR ≤ m sÔmfwna me thn Parat rhsh 2.7. JewroÔme ton elˆqisto tètoio m. Epeid  ìmwc isqÔei (qarR)1R = 0. H epìmenh prìtash mac plhroforeÐ ìti h qarakthristik  tou R “prosdiorÐzei” to SR . tou R pou perièqei to 1R eÐnai isìmorfoc eÐte me to Z (an qarR = 0) eÐte me to s¸ma Zp (an qarR = p > 0). 2. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash.3.4). tìte h qarR isoÔtai me ton elˆqisto tètoio m. 'Ara m = qarR. ϕ(n) = n1R . 'Estw R mia akeraÐa perioq  qarakthristik c m. Prˆgmati. Sunep¸c Zm ∼ Z/ < m >∼ SR . Tìte gia kˆje r ∈ R. 2. EpÐshc èqoume qarR ∈ ker ϕ apì ton orismì thc qarakthristik c. 'Estw R mia akeraÐa perioq .1.7.4 Prìtash. Epeid  o ker ϕ eÐnai èna ide¸dec tou Z. Gia thn ˆllh perÐptwsh.6.5 Pìrisma. to elˆqisto tou m dÐnei m ≤ qarR. Sunep¸c qarR = m. èqoume mr = m(1R r) = (m1R )r = 0r = 0 kai katˆ sunèpeia qarR ≤ m. blèpoume ìti o R perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me to Zm . Apìdeixh. Ja deÐxoume = = = t¸ra ìti qarR = m. Apìdeixh.7. S¸ma PhlÐkwn.7. dhlad  qarR ∈< m > kai ˆra qarR ≥ m. Tìte o mikrìteroc upodaktÔlioc .6 Pìrisma.

. èqoume F ∼ Q. UpenjumÐzoume ìti to Q den perièqei gn sio upìswma. To upìswma autì onomˆzetai to pr¸to upìswma tou F . Ask seic 2. Epeid  to Q den perièqei gn sio upìswma. 'Estw F èna s¸ma kai F to pr¸to upìswma tou F .7. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn enìc s¸matoc F eÐnai isìmorfo me to F . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me qarR = 4. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Zp . 2. H apìdeixh sthn perÐptwsh pou qarF = p = (p pr¸toc) eÐnai parìmoia. 'Estw ìti qarF = 0.4 kai to Pìrisma 2. Apì thn Prìtash 2.7. tìte deÐxte ìti a = b. D¸ste èna parˆdeigma mh isìmorfwn akeraÐwn perioq¸n pou èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. 6. 'Estw ìti qarF = 0. √ √ 2. n) = 1. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. 'Estw a. H tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou F eÐnai èna upìswma tou F . 'Ara to pr¸to upìswma tou Q eÐnai to Q. to pr¸to upìswma tou Zp eÐnai to Zp .7. 5. ApodeÐxte ìti isìmorfec akèraiec perioqèc èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. en¸ an qarF = p (p pr¸toc). To Pìrisma èpetai ˆmesa apì thn Prìtash 2.174 2 DaktÔlioi Apìdeixh. èqoume ìti qarF = 0   p (p pr¸toc). èstw F . Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q kai to F eÐnai isìmorfo me upìswma tou Q.1 èpetai ìti to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q. ApodeÐxte ìti gia kˆje n+1 n n a.7 Prìtash. 'Omoia.7 1. An qarF = 0. ApodeÐxte ìti isìmorfoi daktÔlioi èqoun Ðsec qarakthristikèc. = = Apìdeixh. Poia eÐnai h qarakthristik  twn daktulÐwn M2 (Zm ). ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn tou Z[ 3] eÐnai isìmorfo me to Q[ 3].7. n ∈ Z me µκδ(m. Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. 3. 4. tìte F ∼ Q.5. Tìte to F perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me ton Z. An an = bn kai am = bm gia kˆpoia m. 'Estw ìti qarF = p (p pr¸toc). tìte F ∼ Zp . Apì to prohgoÔmeno Pìrisma. b ∈ R èqoume (a + b)4 = (a2 + b2 )2 kai genikˆ (a + b)2 = (a2 + b2 )2 gia kˆje n ∈ N. M2 (Z) kai Z3 ×Q[x].

10. Qarakthristik  DaktulÐou 175 7. 'Estw ìti o R eÐnai mia akeraÐa perioq . µκδ(m. c. Poièc eÐnai oi qarakthristikèc twn parakˆtw daktulÐwn? i) Z[i]/ < 3 > ii) Z[i]/ < 2 + i > iii) Z6 [x]/ < 2 >. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo tètoioc ¸ste qarR = mn. 9. An o S eÐnai akeraÐa perioq . alhjeÔei ìti qarS =qarR. 'Estw S ènac mh tetrimmènoc upodaktÔlioc tou daktulÐou R. ApodeÐxte ìti qarR =qarF . b. daktulÐou pou èqei qarakthristik  pr¸to arijmì kai den eÐnai akeraÐa perioq . ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c R. ApodeÐxte ìti qarF =qarE .2. AlhjeÔei ìti qarS =qarR. qarR1 = m. a. 'Estw F → E ènac monomorfismìc swmˆtwn. R2 tou R tètoioi ¸ste R ∼ R1 × R2 . 12. D¸ste èna parˆdeigma a. ˆpeirou s¸matoc pou èqei jetik  qarakthristik  b. = Upìdeixh: Efarmìste thn 'Askhsh 2.6. . 8.7. n) = 1. 11. S¸ma PhlÐkwn.20 gia katˆllhla ide¸dh tou R. qarR2 = n. ApodeÐxte ìti qarS =qarR. ApodeÐxte ìti upˆrqoun upodaktÔlioi R1 .

. . Epomènwc èqoume to ex c apotèlesma: 2. H epal jeush twn idiot twn tou orismoÔ tou dianusmatikoÔ q¸rou eÐnai polÔ eÔkolh kai paraleÐpetai. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n lambˆnoume ènan monomorfismì Z/I → F .1 Je¸rhma. xk } mia bˆsh tou. Tèloc ja melet soume mia efarmog  sth sunduastik . . Epeid  to F eÐnai peperasmèno. Tìte gia kˆpoio jetikì akèraio k èqoume |F | = pk . 'Estw {x1 . JewroÔme to F wc ènan Zp . Kˆje stoiqeÐo tou F grˆfetai katˆ monadikì trìpo sth morf  α1 x1 + · · · + αk xk . H apeikìnish ϕ:Z m → m1F ∈ F eÐnai ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. ìpou α ∈ Zp . Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. Epeid  to Zp èqei p stoiqeÐa blèpoume ìti to pl joc twn stoiqeÐwn thc morf c α1 x1 + · · · + αk xk eÐnai pk . Sunep¸c ja grˆfoume αx sth jèsh tou ψ(α)x.8.dianusmatikì q¸ro: h prìsjesh twn stoiqeÐwn tou F eÐnai h prìsjesh tou s¸matoc F kai o pollaplasiasmìc stoiqeÐwn tou F me stoiqeÐa tou Zp dÐdetai apì thn apeikìnish Zp × F → F pou stèlnei to (α. ìpou to f (x) eÐnai anˆgwgo.8 Peperasmèna S¸mata Se paradeÐgmata thc Paragrˆfou 2. Epomènwc èqoume ènan monomorfismì swmˆtwn ψ : Zp → F. èqoume p = 0. Wc ide¸dec tou Z. Sth sunèqeia ja taxinom soume ta upos¸mata twn peperasmènwn swmˆtwn. . ìpou o pr¸toc p eÐnai h qarakthristik  tou F . Apì thn Parat rhsh 2. ψ(Zp ). AfoÔ to I eÐnai mh mhdenikì. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. Peperasmèna s¸mata 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. giatÐ to F eÐnai èna peperasmèno sÔnolo.3 èpetai ìti h qarakthristik  tou F eÐnai p. Ta basikˆ b mata thc apìdeixhc pou ja d¸soume eÐnai ta ex c. Sth sunèqeia ja tautÐzoume to s¸ma Zp me thn eikìna tou. x ∈ F . 'Estw I = ker ϕ. x) sto ψ(α)x. Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k ja apodeÐxoume thn Ôparxh enìc s¸matoc pou èqei pk stoiqeÐa. . 'Ara o daktÔlioc Z/I eÐnai mia akeraÐa perioq . kai epeid  o Z/I eÐnai akeraÐa perioq  èqoume ìti o p eÐnai pr¸toc. ìpou αi ∈ Zp .dianusmatikìc q¸roc eÐnai peperasmènh.6 eÐdame ìti phlÐka tou poluwnumikoÔ daktulÐou Zp [x] me ide¸dh thc morf c < f (x) >. eÐnai s¸mata kai mˆlista peperasmèna. H diˆstash tou F wc Zp . to I eÐnai thc morf c I =< p > gia kˆpoio p ∈ N. to I eÐnai mh mhdenikì.176 2 DaktÔlioi 2.7.

Kˆje peperasmèno s¸ma pou apoteleÐtai apì pk stoiqeÐa eÐnai epèktash tou Zp . MÐa rÐza tou poluwnÔmou ψ(f (x)) eÐnai to x+ < p(x) >. to ϕ(F ). 2.2 Je¸rhma. ˜ gia ton opoÐo isqÔei ϕ(a) = ϕ(a) gia kˆje a ∈ F . ja tautizoume suqnˆ èna f (x) ∈ F [x] me thn eikìna tou sto E[x].3. Peperasmèna S¸mata 177 1) Upˆrqei èna s¸ma E pou perièqei to Zp kai eÐnai tètoio ¸ste to polu¸k numo xp − x ∈ E[x] na èqei pk rÐzec sto E . F . tìte ˜ ψ(f (x)) = (an + I)xn + · · · + (a1 + I)x + (a0 + I) .2. 2) Oi rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec. an xn + · · · + a0 → ϕ(an )xn + · · · + ϕ(a0 ). kai to Q[x]/ < x2 + 1 > eÐnai epèktash tou Q. Gia to 1) ja apodeÐxoume kˆti genikìtero (pou isqÔei gia tuqaÐo s¸ma . An upˆrqei monomorfismìc swmˆtwn ϕ : F → E . 'Estw p(x) ènac anˆgwgoc parˆgontac tou f (x). EÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish ψ:F a → a+ < p(x) >∈ E ˜ eÐnai ènac monomorfismìc swmˆtwn. Gia parˆdeigma. Prˆgmati. to C eÐnai epèktash tou Q[x]/ < x2 + 1 >. (Bl. 3) To sÔnolo twn riz¸n tou xp − x sto E eÐnai èna s¸ma.6. Sthn perÐptwsh pou o ϕ eÐnai monomorfismìc.5. èqoume: An f (x) = an xn + · · · + a0 . to C eÐnai mia epèktash tou R. pou eÐnai isìmorfo me to F . Suqnˆ ja tautÐzoume ta ϕ(F ). ìpwc eÐdame prin. mporoÔme na orÐsoume ènan omomorfismì daktulÐwn k k ϕ : F [x] → E[x].ìqi anagkastikˆ peperasmèno . to phlÐko E = F [x]/ < p(x) > eÐnai èna s¸ma.8. An ϕ : F → E eÐnai ènac omomorfismìc swmˆtwn. Apì to Je¸rhma 2. Tìte upˆrqei epèktash E tou F tètoia ¸ste to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza sto E . eÐnai fanerì ìti to E perièqei upìswma. ja lème ìti to E eÐnai mia epèktash tou F . Apìdeixh. 'Estw F èna s¸ma (ìqi anagkastikˆ peperasmèno) kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) ≥ 1.3). Sthn perÐptwsh aut . sumbolÐzontac gia suntomÐa to ide¸dec < p(x) > tou F [x] me I . Ja deÐxoume ìti to E eÐnai mia epèktash tou F pou perièqei toulˆqiston mÐa rÐza tou f (x). thn Efarmog  metˆ ˜ thn Prìtash 2. MporoÔme tìte na jewr soume ìti F [x] ⊆ E[x].kai tuqaÐo polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ).8.

8. . MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. Tìte upˆrqei mÐa epèktash E tou F ìpou to f (x) diaspˆtai. (x−ρn ). Ja lème ìti èna polu¸numo f (x) ∈ E[x] diaspˆtai sto E an upˆrqei mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = c(x−ρ1 )(x−ρ2 ) .4. 'Estw E mia epèktash tou Zp . allˆ diaspˆtai sto Q[ 2] = {a + b 2|a. 2. 2. 2. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. . Gia√ parˆdeigma. ρ1 . to x2 − 2 den diaspˆtai sto Q. EÐdame ìti dedomènou enìc f (x) ∈ F [x] upˆrqei epèktash E ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mia rÐza. Prˆgmati. H proteleutaÐa isìthta isqÔei giatÐ to p(x) diaireÐ to f (x). To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou R. èqoume ρ2 + ρ + 1 = 0.8.5 Pìrisma. Prˆgmati.√ρn ∈ . èqoume ρ2 + 1 = 0.178 kai qrhsimopoi¸ntac prˆxeic sto phlÐko F [x]/I èqoume 2 DaktÔlioi (an + I)(x + I)n + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an + I)(xn + I) + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an xn + I) + · · · + (a1 x + I) + (a0 + I) = f (x) + I = I = 0E . . E . Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac kˆje f (x) ∈ C[x] diaspˆtai sto C. Sunep¸c sto E[x] èqoume mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = (x − ρ)g(x). g(x) ∈ F [x]. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou Z2 . An ρ eÐnai h eikìna tou x sto Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. ìpou ρ ∈ F . . sÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma.8. peperasmèno) kai deg f (x) ≥ 1. Mia epèktash tou R ìpou to f (x) èqei rÐza. 'Estw F = Z2 kai f (x) = (x2 + x + 1)g(x).1). ìpou to F eÐnai èna s¸ma (ìqi aparaÐthta . pa = (p1E )a = (p1Zp )a = 0a = 0. b ∈ Q}. 1. 2. . eÐnai. c.4 ShmeÐwsh. 'Estw f (x) ∈ F [x]. an sumbolÐsoume me ρ thn eikìna tou x sto R[x]/ < x2 + 1 > kˆtw apì ton fusikì epimorfismì R[x] g(x) → g(x)+ < x2 + 1 >∈ R[x]/ < x2 + 1 >.3 ParadeÐgmata. g(x) ∈ E[x] (Je¸rhma 2. EpishmaÐnoume ìti pa = 0 gia kˆje a ∈ E . 3. 'Estw F = R kai f (x) = x2 + 1. 'Estw F = Z2 kai f (x) = x2 + x + 1. to s¸ma R[x]/ < x2 + 1 >.

Epistrèfoume t¸ra sthn sugkekrimèmh perÐptwsh pou mac endiafèrei. 'Estw t¸ra n > 1. ja qreiastoÔme thn ènnoia thc parag¸gou poluwnÔmou. QrhsimopoioÔme epagwg  sto n = deg f (x).4. to x2 + 1 èqei dÔo rizec sto C kai dÔo ˆllec rÐzec sto R[x]/ < x2 + 1 >. Sunep¸c f (x) = (x − ρ)g(x). g(x) ∈ F [x]. f (x). gia kˆje a. Mia rÐza ρ ∈ F enìc f (x) ∈ F [x] onomˆzetai epanalambanìmenh (  pollapl ) an (x − ρ)2 |f (x).8. . Oi rÐzec enìc f (x) den eÐnai monos manta orismènec allˆ exart¸ntai apì thn epèktash pou tic perièqei. kai to f (x) èqei mÐa rÐza sto F . AfoÔ to E perièqei kai to ρ. tìte f (x) = a1 x+a0 . Gia parˆdeigma. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma upˆrqei mia epèktash E1 ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza. af netai san ˆskhsh. to f (x) diaspˆtai sto E . Mia rÐza tou f (x) pou den eÐnai epanalambanìmenh lègetai apl . Apì to prohgoÔmeno Pìrisma gnwrÐzoume ìti upˆrqei epèktash E tou Zp ìpou k to polu¸numo xp − x diaspˆtai. a1 = 0. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ F [x] mporeÐ na èqei rÐzec se diaforetikèc epektˆseic tou F . (f (x)g(x)) = f (x) g(x) + f (x)g(x) . b ∈ F .2. tìte sto E perièqontai deg f (x) rÐzec tou f (x). To pl joc autì eÐnai to mègisto pl joc riz¸n tou f (x) pou eÐnai dunatìn na perièqei èna s¸ma (Pìrisma 2. allˆ qr simo krit rio. 'Estw F èna s¸ma.kai mˆllon kataqrhstikˆ ìti to E “perièqei ìlec tic rÐzec” tou f (x). lème suqnˆ . (af (x) + bg(x)) = af (x) + bg(x) . Epeid  den èqoume (toulˆqiston katˆ profan  trìpo) thn ènnoia tou orÐou se tuqaÐo s¸ma ja d¸soume èna algebrikì orismì. Ja deÐxoume t¸ra ìti oi rÐzec autoÔ tou poluwnÔmou sto E eÐnai diakekrimènec. Peperasmèna S¸mata 179 Apìdeixh. Sqìlio 'Otan to f (x) diaspˆtai sto E .2). An n = 1. H parˆgwgìc tou f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ F [x] eÐnai to f (x) = nan xn−1 + (n − 1)an−1 xn−2 + · · · + a1 ∈ F [x]. Gia ton skopì autì. g(x) ∈ E1 [x]. H epal jeush twn gn¸rimwn kanìnwn parag¸gishc. dhlad  autì diaspˆtai sto F . 'Etsi dikaiologeÐtai h qr sh thc parapˆnw èkfrashc. An èna f (x) diaspˆtai sto E . 'Eqoume deg g(x) = n − 1 kai apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqei epèktash E tou E1 ìpou to g(x) diaspˆtai. 'Eqoume to akìloujo aplì. ìpou ρ ∈ E1 .

'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x]. dhlad  g(ρ) = 0. èqoume ìti |F | = pk .12 2) paÐrnoume (α − β)p = αp − β p = α − β EpÐshc èqoume k k k (αβ)p = αp β p = αβ. 'Eqoume (xp − x) = pk xp ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma.8. an f (ρ) = 0. αβ ∈ F .1. Gia ton skopì autì arkeÐ na apodeÐxoume ìti to F eÐnai upodaktÔlioc tou E kai kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. 'Estw ìti to polu¸numo xp − k k − 1 = −1. k Apìdeixh.8. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou xp − x. gia na kataskeuˆsoume èna s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. Apì to Pìrisma 2. Sthn prˆxh. ìpou to xp −x diaspˆtai (Pìrisma k 2. kai f (x) = g(x) + (x − ρ)g(x) . tìte apì thn pr¸th isìthta paÐrnoume ìti to x − ρ den diaireÐ to g(x). opìte apì to Parˆdeigma 2.7 Pìrisma. To zhtoÔmeno prokÔptei 2. kai an α = 0. èqoume pa = 0 gia kˆje a ∈ E . Apìdeixh. tìte α−1 ∈ F . Apì thn deÔterh isìthta èqoume f (ρ) = g(ρ) = 0. tìte g(ρ) = 0 kai ˆra to x − ρ den diaireÐ to g(x).8. k k 'Estw α. sun jwc brÐskoume èna anˆgwgo polu¸numo f (x) ∈ Zp [x] bajmoÔ k (autì den k k k k k . x diaspˆtai sto E . Apì th ShmeÐwsh 2. An h ρ eÐnai apl . Apìdeixh.6 L mma.4. Tìte oi pk rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec.180 2 DaktÔlioi sto F eÐnai apl  an kai mìno an f (ρ) = 0. k k −1 2.8. kai (α−1 )p = (αp )−1 = a−1 .8 Je¸rhma ('Uparxh peperasmènwn swmˆtwn). dhlad . 'Estw E mia epèktash tou Zp . ìti gia kˆje α. opìte αp = α. Ja deÐxoume ìti to F eÐnai èna s¸ma. β p = β . Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma F tètoio ¸ste |F | = pk . AntÐstrofa. Tìte mia rÐza ρ tou f (x) f (x) = (x − ρ)g(x).8. g(x) ∈ F [x].8. ìpou k > 0. β ∈ F èqoume α − β ∈ F . β ∈ F . 'Eqoume 2. 'Estw E mia epèktash tou Zp .7.5). opìte to (x − ρ)2 den diaireÐ to f (x).

. Epomènwc èna s¸ma pou èqei 8 stoiqeÐa eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x + 1 > kai èna ˆllo eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x2 + 1 >. an } to sÔnolo twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn peperasmènou s¸matoc F . ParadeÐgmata thc kataskeu c aut c eÐdame sthn Parˆgrafo 2. MporoÔme na deÐxoume ìti k ta stoiqeÐa kˆje s¸matoc F me |F | = pk eÐnai rÐzec tou xp − x. k k −1 (1) −1. . Pollaplasiˆzontac paÐrnoume a1 .2. Tìte kˆje ShmeÐwsh ParathroÔme ìti sthn apìdeixh thc parapˆnw Prìtashc qrhsimopoi same mìno idiìthtec tou pollaplasiasmoÔ tou s¸matoc. . èpetai kai apì to “Je¸rhma tou Lagrange” stic omˆdec. eÐnai kˆpwc makroskel c giatÐ apaitoÔntai merikˆ stoiqeÐa apì th JewrÐa Swmˆtwn sta opoÐa den èqoume anaferjeÐ. . .6. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma me |F | = pk . . . an }. . an opìte pˆli apì to nìmo thc diagraf c èqoume an = 1.6. Sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. .8. 2. an } = {aa1 . . tìte apì to nìmo thc diagraf c tou pollaplasiasmoÔ sumperaÐnoume ìti {a1 . an = an a1 .9 Prìtash. . ìpou |F | = pk kai n = pk − 1. Peperasmèna S¸mata 181 eÐnai pˆnta eÔkolo) kai sqhmatÐzoume to phlÐko Zp [x]/ < f (x) >. Upˆrqei èna Je¸rhma sÔmfwna me to opoÐo kˆje dÔo peperasmèna s¸mata me to Ðdio pl joc stoiqeÐwn eÐnai isìmorfa. Poiˆ eÐnai h sqèsh aut¸n twn dÔo swmˆtwn. Oi “omˆdec” eÐnai jemeli¸dh algebrikˆ sust mata pou èqoun mÐa mìno prˆxh. Autì shmaÐnei ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai rÐza tou xp èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma. . Epomènwc stoiqeÐo tou F eÐnai rÐza tou xp − x. Je¸rhma 1.8 kataskeuˆsame èna s¸ma pou èqei pk k stoiqeÐa wc èna sÔnolo riz¸n tou xp − x ∈ Zp [x]. . . An a ∈ {a1 . Autèc melet¸ntai sthn Enìthta 4. . en¸ den eÐnai dÔskolh. H teqnik  thc apìdeixhc eÐnai parìmoia me aut  pou eÐdame sto Je¸rhma tou Euler sthn Enìthta 1 (Bl. . aan }.8. H apìdeixh.2): 'Estw F ∗ = {a1 . . . Epeid  to Je¸rhma autì den ja qrhsimopoihjeÐ parakˆtw ja paraleÐyoume thn apìdeixh. .8. . H isìthta (1) pou mìlic apodeÐxame. .

Me E(pr ). ìpou to r diaireÐ to k . ta stoiqeÐa tou E eÐnai rÐzec k tou xp − x.8. . an k = rs.9 kai to Pìrisma 2.10 Je¸rhma.4.11 Parˆdeigma.8. Apìdeixh. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc akeraÐwn paÐrnoume m = pr . èqoume pk − 1 = (pr − 1)((pr )s−1 + · · · + pr + 1). 'Estw r ènac diairèthc tou k . Epomènwc to polu¸numo xp −1 − 1 diaireÐ to xp −1 − 1 sto Zp [x] kai ˆra to r k xp − x diaireÐ to xp − x.8).182 2 DaktÔlioi Upos¸mata peperasmènwn swmˆtwn 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk . Tìte o pr − 1 diaireÐ ton pk − 1 epeid . 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk . 'Estw F èna upìswma tou E pou apoteleÐtai apì m stoiqeÐa. Pèra apì autˆ den upˆrqoun ˆlla upos¸mata tou E . kai katˆ sunèpeia pk = prn .8. 1. MporoÔme na jewr soume to E wc ènan dianusmatikì q¸ro uperˆnw tou F . Ja taxinom soume ta upos¸mata tou E .9. Kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. dhlad  r|k .2 prokÔptei ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo diaforetikˆ upos¸mata tou E pou èqoun pr stoiqeÐa. Apì thn Prìtash 2. ìpou r|k . 2. ìpou r|k .8. gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. Apì thn Prìtash 2. p pr¸toc. ìpou r|12. Tìte to F eÐnai èna s¸ma kai |F | = pr (sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. gia kˆpoio r. 2. An n = dimF E . Gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. 2. 'Eqoume apodeÐxei ìti kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou r xp − x.8. Tìte 1. Sunep¸c to pl joc twn stoiqeÐwn tou F eÐnai pr . sumbolÐzoume to monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. r k 2. MporoÔme na parast soume ta upos¸mata tou E me to parakˆtw diˆgramma. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma.1 sumperaÐnoume ìti pk = mn .8. tìte me ènan sullogismì parìmoio me autìn pou eÐdame prin apì to Je¸rhma 2. 'Estw E èna s¸ma me p12 stoiqeÐa.

n} sth jèsh tou {a1 . Orismìc 'Ena n×n Latinikì tetrˆgwno eÐnai enac n×n pÐnakac me stoiqeÐa apì èna sÔnolo {a1 . Me poiì trìpo mporeÐ na sqediˆsei èna peÐrama pou ja pragmatopoihjeÐ se èna qwrˆfi kai ja dÐnei apˆnthsh sto er¸thma autì.sitarioÔ pou èqei th mègisth apìdosh. . . EpijumeÐ de na entopÐsei to sunduasmì lipˆsmatoc .8. . EÐnai safèc ìti ja prèpei na qwristeÐ to qwrˆfi se 3 × 3 = 9 tm mata ¸ste kˆje mia apì tic poikilÐec sitarioÔ na kallierghjeÐ me th bo jeia kajenìc apì ta eÐdh lipˆsmatoc. an } pou èqei thn idiìthta ìti se kˆje gramm  kai kˆje st lh to ai emfanÐzetai akrib¸c mÐa forˆ. . . . . EÐnai autì dunatì. ja prèpei na elaqistopoihjeÐ h epÐdrash pou mporeÐ na èqei to gegonìc ìti kˆpoia shmeÐa tou qwrafioÔ eÐnai pio gìnima apì ta upìloipa. Sun jwc qrhsimopoioÔme to sÔnolo {1. . . . an }. Peperasmèna S¸mata 183 E(p12 )     d d E(p6 ) d d d E(p4 ) E(p3 ) d d     E(p2 ) E(p) Efarmog : Latinikˆ tetrˆgwna Ja exetˆsoume ed¸ mia efarmog  twn peperasmènwn swmˆtwn ston sqediasmì peiramˆtwn. Prìblhma. o gewpìnoc apofasÐzei na qwrÐsei to qwrˆfi se treic grammèc kai treic st lec ¸ste kˆje eÐdoc sitarioÔ na kallierghjeÐ akrib¸c mia forˆ se kˆje gramm  kai st lh kai ìmoia kˆje eÐdoc lipˆsmatoc na qrhsimopoihjeÐ akrib¸c mÐa forˆ se kˆje gramm  kai st lh.2. 'Omwc gia na eÐnai to peÐrama ìso gÐnetai axiìpisto. . 'Enac gewpìnoc jèlei na melet sei thn epÐdrash tri¸n diaforetik¸n eid¸n lipˆsmatoc se treic diaforetikèc poikilÐec sitarioÔ. n. . . . i = 1. 'Opwc ja doÔme sth sunèqeia. Gia to lìgo autì. . . h lÔsh tou probl matoc autoÔ isodunameÐ me thn Ôparxh dÔo 3 × 3 “orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn”. 2. .

2)  (3. eÐnai Latinikˆ tetrˆgwna. b21 ) = (2. . . 'Ena sÔnolo {A1 . . . eÐnai diakekri-     3 2 1 1 3 2  2 1 3 . . bij )|i. n. ìpwc kai o pÐnakac pollaplasiasmoÔ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc.  Shmei¸seic 1) H lÔsh tou probl matoc gia n = 3. 2) (3. . SqhmatÐzoume ton pÐnaka  (1. j = 1. B = (bij ) onomˆzontai orjog¸nia an ta diatetagmèna zeÔgh (aij . Apì ton nìmo thc diagraf c. B =  3 1 2  3 1 2 2 3 1  1 2 3  2 1 3  3 2 1 den eÐnai. 3).  3 2 1  1 3 2 2 1 3 den eÐnai orjog¸nia afoÔ (a12 . 1) (1. 1) ìpou sthn i gramm  kai j st lh tou pÐnaka C upˆrqei to diatetagmèno zeÔgoc (aij . 3) (3. n}. b12 ) = (a21 . Am } n × n Latinik¸n tetrag¸nwn onomˆzetai orjog¸nio an ta Ai . . i. bij ). . en¸ to   mèna. . . Gia parˆdeigma. ta 2 DaktÔlioi    1 2 3 1 2 3 A =  2 3 1 . . B pou eÐdame prin lÔnoun to prìblhmˆ mac.   isodÔnama an {(aij . B pou eÐdame prin eÐnai orjog¸nia. Aj eÐnai orjog¸nia gia kˆje i = j . 1) (2. . Ta orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna A. . ta A. dhlad  h eÔresh dÔo 3 × 3 orjogwnÐwn . . . èpetai ìti o pÐnakac thc prìsjeshc kˆje peperasmènou daktulÐou eÐnai èna Latininkì tetrˆgwno. .184 Gia parˆdeigma. bij ). tìte gnwrÐzoume se poio shmeÐo tou qwrafioÔ ja kallierghjeÐ kˆje poikilÐa kai poio lÐpasma ja qrhsimopoi soume. . . j = 1. Ta zeÔgh autˆ perigrˆfoun ton trìpo pou mporeÐ na pragmatopoihjeÐ to peÐrama: an h pr¸th suntetagmènh paristˆnei thn poikilÐa sitarioÔ kai h deÔterh to eÐdoc lipˆsmatoc. n} × {1. . . Ta Orismìc DÔo n × n Latinikˆ tetrˆgwna A = (aij ). n} = {1. 3) C =  (2. 3) (2. 2) (1.

Gia kˆje n thc morf c n = pk . aij ) = (auν . Metˆ apì kˆpoiec dokimèc me 3 × 3 pÐnakec. F = {a1 = 1. an−1 . auν ) me (r) (r) . èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. Gia tic st lec èqoume (r) (r) aij = alj ⇒ ar ai + aj = ar al + aj ⇒ ar ai = ar al ⇒ ai = al . paramènei anoiktì to er¸thma thc eÔreshc tou mègistou pl jouc 10 × 10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. S mera eÐnai gnwstì ìti gia kˆje n ≥ 3. 'Estw n = pk . . ektìc apì n = 6. 'Estw F èna s¸ma me |F | = n (gnwrÐzoume ìti upˆrqei tètoio s¸ma apì to Je¸rhma 2.2.  tan eÔkolh. MporeÐ na apodeiqteÐ sqetikˆ eÔkola ìti o plhjˆrijmoc kˆje orjogwnÐou sunìlou n × n Latinik¸n tetrag¸nwn eÐnai to polÔ n − 1 ('Askhsh 7). Peperasmèna S¸mata 185 Latinik¸n tetrag¸nwn. [22]). Gia parˆdeigma.12 Je¸rhma. . . a2 .8. . . ìpou aij = ar ai + aj . B . Sunep¸c kˆje Ar eÐnai Latinikì tetrˆgwno. To epìmeno apotèlesma parèqei gia kˆje n thc morf c n = pr . p pr¸toc. Akìma kai pio eidikˆ erwt mata eÐnai dÔskola.8). . an = 0} Gia kˆje r = 1. upˆrqei orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. 2.8. pou ìmwc den mpìrese na lÔsei. Gia na (r) (s) (r) (s) deÐxoume ìti autˆ eÐnai anˆ dÔo orjog¸nia èstw ìti (aij . . p pr¸toc. Ar = (aij ). ParathroÔme ìti (r) (r) aij = ail ⇒ ar ai + aj = ar ai + al ⇒ aj = al kai katˆ sunèpeia kˆje gramm  perièqei kˆje stoiqeÐo tou F akrib¸c mÐa forˆ. 'Ena anoiktì er¸thma eÐnai h eÔresh ìlwn twn n tètoiwn ¸ste upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. PolÔ argìtera (to 1901) apodeÐqthke ìti den upˆrqoun dÔo 6 × 6 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. n − 1 orÐzoume ton pÐnaka Ar ∈ Mn (F ). Apìdeixh. afoÔ ar = 0 (r = n). 'Ena zeÔgoc 10×10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn kataskeuˆsthke gia pr¸th forˆ mìlic to 1958. . p pr¸toc.8. 2. upˆrqoun toulˆqiston dÔo n × n orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna (bl. den upˆrqei amfibolÐa ìti ja brÐskame ta sugkekrimèna A. 2) O Euler melèthse to 1782 èna prìblhma isodÔnamo me thn eÔresh dÔo 6 × 6 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. 'Omwc h sunduastik  poluplokìthta tou probl matoc auxˆnei ragdaÐa me to n.

2 4). [26]). Ta probl mata autˆ paramènoun mèqri s mera anoiktˆ. ìti to prìblhma tou prosdiorismoÔ twn n ≥ 3 gia touc opoÐouc upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n−1 stoiqeÐa eÐnai isodÔnamo me èna prìblhma thc Probolik c GewmetrÐac. j) to stoiqeÐo ai + aj .6. Gia to skopì autì ja qrhsimopoi soume to s¸ma F twn 4 stoiqeÐwn pou kataskeuˆsame sto Parˆdeigma 2. a2 = a. Ja kataskeuˆsoume ed¸ trÐa 4 × 4 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. a2  a4 Anafèroume plhroforiakˆ. a4 = 0}.186 2 DaktÔlioi r = s. . brÐskoume Parˆdeigma a4  a3 A1 =   a2 a1 SuneqÐzontac lambˆnoume  a3 a4 a1 a2 a2 a1 a4 a3  a1 a2   a3  a4 a3  a2 A2 =   a4 a1 a2  a4 A3 =   a3 a1   a4 a1 a3 a2 a1 a3 a4 a2 a1 a4 a2 a3 a4 a2 a1 a3  a2 a3  . Antikajist¸ntac sthn pr¸th exÐswsh blèpoume ìti aj = aν . Afair¸ntac paÐrnoume (ar − as )ai = (ar − as )au kai epeid  ar − as = 0 èqoume ai = au .2 4). a3 = a + 1. autì thc Ôparxhc “probolikoÔ epipèdou tˆxhc n” (bl. dhlad  i = u.7. Tìte ar ai + aj = ar au + aν as ai + aj = as au + aν . Me th bo jeia twn pinˆkwn twn prˆxewn tou ParadeÐgmatoc 2. a1  a4  a3 a1  .6. dhlad  j = ν .12 to pr¸to Latinikì tetrˆgwno èqei sth jèsh (i. SÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. UpenjumÐzoume ìti F = {a1 = 1.

'Estw F èna peperasmèno s¸ma.8 1. JewroÔme to s¸ma F = Z2 [x]/ < x3 + x + 1 >. = = 2. To nèo sÔnolo paramènei orjog¸nio. F2 ∼ Z7 .2. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa kai èna ˆllo pou èqei 27 stoiqeÐa. Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 8 × 8 Latinik¸n tetrag¸nwn.8. 6. Peperasmèna S¸mata 187 Ask seic 2. Kˆje orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn perièqei to polÔ n − 1 stoiqeÐa. ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou F pou perièqei to α2 tautÐzetai me to F . SumbolÐzoume me α thn eikìna tou x sto F . 7. 9. Upìdeixh: Allˆzoume th jèsh twn sthl¸n kˆje LatinikoÔ tetrag¸nou tou sunìlou ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 123 . 3. 8. 'Estw ρ mia rÐza tou x2 + 1 sto s¸ma Z3 [x]/ < x2 + 1 >. Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 7 × 7 Latinik¸n tetrag¸nwn. Poio eÐnai to diˆgramma uposwmˆtwn enìc s¸matoc pou èqei p36 stoiqeÐa (p pr¸toc). Kataskeuˆste èna polu¸numo sto Z3 [x] deutèrou bajmoÔ pou èqei rÐzec tic 2ρ + 1 kai ρ + 1. n. Metr ste t¸ra tic dunatìthtec gia to stoiqeÐo sth jèsh (2. . 5. ApodeÐxte ìti h apeikìnish ϕ : F → F. F2 tou F tètoia ¸ste F1 ∼ Z5 . . 4. . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma qarakthristik c p. a → ap eÐnai ènac isomorfismìc kai ìti ϕ(a) = a gia kˆje a ∈ Zp . 1). ApodeÐxte ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo upos¸mata F1 .

2) 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me pn stoiqeÐa. blèpoume ìti o bajmìc [R : Q] eÐnai ˆpeiroc. Qrhsimopoi¸ntac ton pollaplasiasmì tou s¸matoc F . Na triqotomhjeÐ me kanìna kai diab th mia dedomènh gwnÐa (triqotìmhsh gwnÐac). apì thn epoq  tou EukleÐdh mèqri to 19o ai¸na. Kaj¸c to s¸ma R eÐnai uperarijm simo. Gia na deÐxoume to ˆluto twn problhmˆtwn aut¸n. Ta parapˆnw probl mata apasqìlhsan touc majhmatikoÔc epÐ ai¸nec. 2. mporoÔme na orÐsoume s' autì th dom  enìc E -dianusmatikoÔ q¸rou. ja doÔme ìti ta zhtoÔmena sumperˆsmata prokÔptoun apì orismènec basikèc idiìthtec twn epektˆsewn swmˆtwn. opìte apodeÐqthke ìti autˆ eÐnai ˆluta. gia kˆpoion pr¸to arijmì . Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì enìc dedomènou kÔklou (tetragwnismìc tou kÔklou). Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h akm  enìc kÔbou me ìgko diplˆsio tou ìgkou enìc dojèntoc kÔbou (diplasiasmìc tou kÔbou).9. èpetai eÔkola ìti kˆje Q-dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diastˆsewc eÐnai arijm simo sÔnolo. 1) Gia thn epèktash R ⊆ C èqoume [C : R] = dimR C = 2. Qrhsimopoi¸ntac thn arijmhsimìthta tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n.188 2 DaktÔlioi 2. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th èna kanonikì polÔgwno me n pleurèc (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou). ja orÐsoume austhrˆ ti shmaÐnei kataskeu  me kanìna kai diab th kai ja perigrˆyoume algebrikˆ to sÔnolo twn shmeÐwn pou kataskeuˆzontai me ton trìpo autì. jewroÔme ta parakˆtw probl mata: 1. 4. Epektˆseic swmˆtwn kai algebrikoÐ arijmoÐ. H epèktash E ⊆ F lègetai peperasmènhc diastˆsewc an o bajmìc [F : E] eÐnai peperasmènoc. 2. Tìte. Pio sugkekrimèna. 3.1 ParadeÐgmata.9 Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc Sthn Parˆgrafo aut  ja doÔme p¸c mporoÔme na qrhsimopoi soume merikˆ basikˆ apotelèsmata apì th jewrÐa twn swmˆtwn gia na deÐxoume ìti orismèna klasikˆ probl mata thc EukleÐdeiac GewmetrÐac den èqoun lÔsh. H diˆstash dimE F tou dianusmatikoÔ autoÔ q¸rou onomˆzetai bajmìc thc epèktashc E ⊆ F kai sumbolÐzetai me [F : E]. 'Estw F èna s¸ma kai E ⊆ F èna upìswmˆ tou.

Qrhsimopoi¸ntac tèloc th grammik  anexarthsÐa twn wi pˆnw apì to E .2 Prìtash. Eidikìtera. . GnwrÐzoume ìti kˆje tètoio s¸ma E eÐnai mia epèktash tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n (blèpe thn parˆgrafo prin apo thn Prìtash 2. dhlad  ìti o K eÐnai peperasmènhc diastˆsewc E -dianusmatikìc q¸roc.j νij wi uj = 0 ∈ K gia kˆpoia νij ∈ E . . pou eÐnai tètoia ¸ste kˆje v ∈ K grˆfetai wc grammikìc sunduasmìc twn vi me suntelestèc apì to E . upìswma) tou C. . uposwmˆtwn) tou s¸matoc C eÐnai ènac upodaktÔlioc (antist. vn tou K . Ac upojèsoume ìti [K : E] < ∞. H epìmenh apl  idiìthta tou bajmoÔ miac epèktashc ja apodeiqteÐ polÔ qr simh sth sunèqeia. j . èpetai ìti νij = 0 ∈ E gia kˆje i. apoteleÐ mia bˆsh tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 189 p kai kˆpoio jetikì akèraio n. èpetai ìti ta stoiqeÐa v1 . Tìte. Kat' arq n. JewroÔme dÔo diadoqikèc epektˆseic swmˆtwn E ⊆ F ⊆ K .1).9.7. . èqoume [K : E] = [K : F ] · [F : E]. . b. . Kaj¸c E ⊆ F .2. ub ) tou E dianusmatikoÔ q¸rou F (antist. . Tìte. ta opoÐa eÐnai upos¸mata tou s¸matoc C twn migadik¸n arijm¸n. èpetai ìti i νij wi = 0 ∈ F gia kˆje j = 1. u1 . 'Epetai ˆmesa apì touc orismoÔc ìti h tom  kˆje sullog c upodaktulÐwn (antist. Mˆlista. tou F -dianusmatikoÔ q¸rou K ). . Ja deÐxoume ìti to sÔnolo B = {wi uj : 1 ≤ i ≤ a. sthn perÐptwsh aut . 1 ≤ j ≤ b}. to E eÐnai mia epèktash tou Zp bajmoÔ n. an E eÐnai èna upìswma tou C kai S èna sÔnolo . ac upojèsoume ìti i.9. . . . èpetai ìti v = i. . . vn parˆgoun ton F -dianusmatikì q¸ro K kai ˆra [K : F ] = dimF K ≤ n < ∞. o bajmìc [K : E] eÐnai peperasmènoc an kai mìno an kai oi dÔo bajmoÐ [K : F ] kai [F : E] eÐnai peperasmènoi. .j dianusmatikì q¸ro K . JewroÔme mia bˆsh w1 . Ja estiˆsoume thn prosoq  mac se s¸mata E . gia ton upìqwro F tou K isqÔei [F : E] = dimE F < ∞. to opoÐo èqei ab to pl joc stoiqeÐa. . ac upojèsoume ìti oi bajmoÐ [F : E] = a kai [K : F ] = b eÐnai peperasmènoi. ìpwc èqoume dei sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo. . . . Grˆfontac λj = a µij wi gia kai=1 j=1 µij wi uj kai ˆra to B parˆgei ton E tˆllhla µij ∈ E . Tìte. . . Gia na deÐxoume th grammik  anexarthsÐa tou B pˆnw apì to E . parathroÔme ìti kˆje stoiqeÐo v ∈ K eÐnai thc morf c b λj uj gia katˆllhla λj ∈ F . qrhsimopoi¸ntac th grammik  anexarthsÐa twn uj pˆnw apì to F . AntÐstrofa. Apìdeixh. wa (antist. 2. Eidikìtera. EÐnai gnwstì apì th Grammik  'Algebra ìti kˆje upìqwroc tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K eÐnai epÐshc peperasmènhc diastˆsewc. Tìte. upˆrqoun peperasmèna to pl joc stoiqeÐa v1 .

. . Apìdeixh. . . o opoÐoc antistoiqeÐ se kˆje polu¸numo f (x1 . . . xn ] kai kˆje epilog  z1 . tìte E[S] = E(S) = E . xn ) ∈ E[x1 . tìte ja grˆfoume E[S] = E[z1 . xn ] −→ C. . xn ] thn tim  tou f (z1 . . o opoÐoc perièqei to E kai to S . autì shmaÐnei ìti R = E[S]. . f (z1 . . An E eÐnai èna upìswma tou C kai S = {z1 .9. (i) O daktÔlioc E[S] pou parˆgetai apì to E kai to S apoteleÐtai apì ta stoiqeÐa f (z1 . . . Tìte.3 Prìtash. . . zn ∈ S . xn ] eÐnai èna polu¸numo n metablht¸n me suntelestèc apì to E (blèpe ton orismì sto tèloc thc Paragrˆfou 2. . . (ii) To s¸ma twn phlÐkwn K thc akeraÐac perioq c E[S] eÐnai mia epèktash tou E pou perièqei to S . zn }. . . . . ja èqoume R ⊆ R kai ˆra o R eÐnai prˆgmati o elˆqistoc upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S . . zn ) ∈ C. . dhlad  K = E(S). . . . f (x1 . . kai ˆra K ⊆ F . b ∈ E[S] kai b = 0. (i) EÐnai fanerì ìti to sÔnolo R pou apoteleÐtai apì ta anaferìmena stoiqeÐa eÐnai ènac upodaktÔlioc tou s¸matoc twn migadik¸n arijm¸n. An F eÐnai èna ˆllo upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . . Ja lème ìti o daktÔlioc E[S] (antist. Ac jewr soume ènan ˆllo upodaktÔlio R tou C pou perièqei to E kai to S . xn ) ∈ E[x1 . . . .2) kai z1 . . dhlad  thn tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . zn ] eÐnai h eikìna tou omomorfismoÔ 2. . sÔnolo migadik¸n arijm¸n S . . . . . . (ii) H epèktash E(S) tou E pou parˆgetai apì to S eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn thc akeraÐac perioq c E[S] ⊆ C. . . . . . . . xn ) ∈ E[x1 . Tìte ìmwc to F (wc s¸ma) perièqei ìla ta stoiqeÐa thc morf c a/b. mporoÔme na jewr soume ton elˆqisto upodaktÔlio E[S] pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . . dhlad  thn tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . . zn ] kai E(S) = E(z1 . Sunep¸c. . zn ) ∈ R gia kˆje polu¸numo f (x1 .190 2 DaktÔlioi migadik¸n arijm¸n. eÐnai h epèktash tou E pou parˆgetai apì to S ). kaj¸c kai to elˆqisto upìswma E(S) pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . . . . . . zn ). . . to s¸ma E(S)) parˆgetai apì to E kai to S (antist. EÐnai fanerì ìti an S = ∅. . JewroÔme èna upìswma E tou s¸matoc C kai èna mh-kenì φ : E[x1 . ìpou n ≥ 1. . . . . . SumperaÐnoume loipìn ìti to K eÐnai to elˆqisto upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . EÐnai fanerì ìti o daktÔlioc E[z1 . tìte to F (wc ènac upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S ) perièqei thn akeraÐa perioq  E[S]. zn ∈ S . Me ˆlla lìgia. me a. . . zn ) ∈ C. . .

4 Orismìc.1. . Tìte. prin apì thn Prìtash 2. afoÔ eÐnai rÐza tou poluwnÔmou x2 + 1 ∈ Q[x]. upˆrqei èna mh-mhdenikì polu¸numo pou an kei ston pur na ker φ tou φ. o opoÐoc eÐnai 1-1 kai èqei eikìna to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z .5 ParadeÐgmata.9. tou E dianusmatikoÔ q¸rou C eÐnai grammikˆ anexˆrthta. Tìte. me φ(f (x)) = f (z) gia kˆje polu¸numo f (x) ∈ E[x]. z.3 (ii) èpetai ìti h eikìna Im ψ tou ψ eÐnai akrib¸c h epèktash E(z) tou E pou parˆgetai apì to z . . Gia mia apìdeixh. Apì thn Prìtash 2. tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E(z) eÐnai grammikˆ anexˆrthta.7.7. 1) To i ∈ C eÐnai algebrikì (uperˆnw tou Q). Sthn eidik  perÐptwsh ìpou E = Q. .14159 . o opoÐoc eÐnai uperbatikìc uperˆnw tou E . milˆme aplˆ gia algebrikoÔc kai uperbatikoÔc arijmoÔc. to opoÐo deÐqthke pr¸ta apì ton F. Prˆgmati. Stewart [28]. To polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai to monikì . . tìte o z lègetai uperbatikìc uperˆnw tou E . . O z lègetai algebrikìc uperˆnw tou E an upˆrqei mh-mhdenikì polu¸numo f (x) ∈ 2. An den upˆrqei tètoio mh-mhdenikì polu¸numo. z 2 . z. upˆrqei èna monadikì monikì polu¸numo f (x) ∈ E[x]. Ac upojèsoume t¸ra ìti o migadikìc arijmìc z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E . parapèmpoume ston I. tètoio ¸ste ker φ = < f (x) >. èpetai ìti o bajmìc [E(z) : E] eÐnai ˆpeiroc.2. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ. . . Kaj¸c ta stoiqeÐa 1. . Apì thn Prìtash 2. èpetai ìti o φ epekteÐnetai se èna monomorfismì ψ : E(x) −→ C. 2) O arijmìc π = 3. z 2 . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 191 E[x]. apì ton orismì. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. Lindemann to 1882. Kaj¸c kˆje ide¸dec tou daktulÐou poluwnÔmwn E[x] eÐnai kÔrio ('Askhsh 2. tètoio ¸ste f (z) = 0.9. ta stoiqeÐa 1. o omomorfismìc φ pou orÐsthke parapˆnw den eÐnai 1-1. Ac jewr soume èna upìswma E tou C kai èna migadikì arijmì z .1). eÐnai uperbatikìc. 2.11 (i)).5.9. den eÐnai apl  kai xefeÔgei apì touc skopoÔc tou parìntoc biblÐou. ìpou E(x) eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou E[x] (blèpe to Parˆdeigma 3.9. JewroÔme ton omomorfismì daktulÐwn φ : E[x] −→ C.

Apì to Je¸rhma 2. Tìte. sumperaÐnoume ìti gia to bajmì thc epèktashc E(z) = E[z] tou E isqÔei [E(z) : E] = deg f (x).6). kˆje ˆllo polu¸numo g(x) ∈ E[x] pou èqei rÐza to z eÐnai pollaplˆsio tou f (x). o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai isìmorfoc me thn akeraÐa perioq  E[z] ⊆ C. Ja deÐxoume ìti o migadikìc arijmìc a eÐnai algebrikìc kai ja prosdiorÐsoume to elˆqisto polu¸numì tou. 'Etsi.6. 2. Kaj¸c h diˆstash tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E[x]/ < f (x) > eÐnai Ðsh me to bajmì tou poluwnÔmou f (x) (giatÐ?). Tìte ìmwc. Sunep¸c. kai sthn perÐptwsh aut .3 èpetai ìti to polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai anˆgwgo. a4 − 2a2 + 9 = 0 kai ˆra to a eÐnai algebrikì me elˆqisto polu¸numo èna diairèth tou f (x) = x4 − 2x2 + 9 ∈ Q[x]. Ja deÐxoume ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo kai ˆra isoÔtai me to elˆqisto polu¸numo tou a. eÐnai epiplèon ènac isomorfismìc E -dianusmatik¸n q¸rwn. en¸ o bajmìc [E(z) : E] eÐnai Ðsoc me to bajmì tou elˆqistou poluwnÔmou tou z uperˆnw tou E .6. o opoÐoc kataskeuˆsthke sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2.6 Je¸rhma. me to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . Sunep¸c. Epiplèon. tètoio ¸ste oi √ √ tetragwnikèc rÐzec ± a ∈ C den an koun sto E . èqoume a2 = 1 + 2 2i kai ˆra (a2 − 1)2 = −8. h apeikìnish φ eÐnai profan¸c grammik . èqoume E(z) = E[z]. dhlad  E[z] = E(z).6. to stoiqeÐo a eÐnai algebrikì uperˆnw tou E me elˆqisto polu¸numo x2 − a ∈ E[x]. 1) 'Estw E èna upìswma tou C kai a ∈ E èna stoiqeÐo tou. Kaj¸c a3 = − √2 + 5i. Diatup¸noume ta parapˆnw sumperˆsmata me th morf  enìc jewr matoc: Tìte.6. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. H eikìna tou omomorfismoÔ φ isoÔtai. 2. to Ðdio je¸rhma mac lèei ìti o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma. Q[a] = Q[i.√Gia to skopì autì. √ Prˆgmati. √ 2) 'Estw a = 2+i.7 ParadeÐgmata. 'Etsi. sÔmfwna me to pr¸to je¸rhma twn isomorfism¸n daktulÐwn (Je¸rhma 2. 2] kai 6 .192 2 DaktÔlioi polu¸numo me ton elˆqisto bajmì pou èqei rÐza to z kai kaleÐtai to elˆqisto polu¸numo tou z uperˆnw tou s¸matoc E . h epèktash E ⊆ E[ a] = E( a) eÐnai bajmoÔ 2. o z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E an kai mìno an h epèktash E ⊆ E(z) eÐnai peperasmènhc diastˆsewc.9.9. h akeraÐa perioq  E[z] eÐnai epÐshc s¸ma kai ˆra isoÔtai me to s¸ma E(z) twn phlÐkwn thc. Jewr¸ntac ta s¸mata E[x] kai C wc dianusmatikoÔc q¸rouc uperˆnw tou E . √ 1 èqoume i = 1 (a + a3 ) kai 2 = 6 (5a − a3 ). Sunep¸c. o isomorfismìc twn daktulÐwn E[x]/ < f (x) > E[z]. √ √ Sunep¸c. Sthn perÐptwsh aut . arkeÐ na deÐxoume ìti [Q(a) : Q] = 4.

Sunep¸c. 2]. 'Etsi. Eidikìtera. h trigwnometrik  tautìthta cos 3t = 4 cos3 t − 3 cos t. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti to polu¸numo autì eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2.2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ √ Q ⊆ Q[i] ⊆ (Q[i])[ 2] = Q[i.6. o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. 2 2 8 .9. Sunep¸c.9. èqoume ζ 2 + 2 + ζ −2 = 4b2 kai ˆra ζ 2 + ζ 5 = ζ 2 + ζ −2 = 4b2 − 2. blèpoume ìti an o arijmìc z eÐnai uperbatikìc. qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2. (2) Kaj¸c ζ + ζ 6 = ζ + ζ −1 = 2b.9.4). Sunep¸c. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ 4 8 ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. èpetai ìti autì eÐnai akrib¸c to elˆqisto polu¸numo tou a.9. efarmìzontac thn Prìtash 2. √ 3) Gia kˆje migadikì arijmì z o bajmìc thc epèktashc Q( z) ⊆ Q(z) eÐnai 1   2 (blèpe 1) parapˆnw). Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 193 ˆra h zhtoÔmenh sqèsh èpetai ˆmesa. efarmìzontac thn Prìtash 2. ζ 3 + 3ζ + 3ζ −1 + ζ −3 = 8b3 kai ˆra ζ 3 + ζ 4 = ζ 3 + ζ −3 = 8b3 − 6b.2. jewroÔme thn prwtarqik  èbdomh rÐza thc monˆdac ζ = e2πi/7 kai parathroÔme ìti 1 + ζ + ζ 2 + ζ 3 + ζ 4 + ζ 5 + ζ 6 = 0.9. Tìte. o arijmìc a eÐnai algebrikìc kai mˆlista 9 isqÔei [Q(a) : Q] = 3. EpÐshc. Ja deÐxoume ìti o arijmìc b eÐnai algebrikìc kai 7 mˆlista isqÔei [Q(b) : Q] = 3. èpetai ìti to elˆqisto polu¸numo f (x) tou b eÐnai trÐtou bajmoÔ (kai mˆlista f (x) = x3 + 1 x2 − 1 x − 1 ).2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ Q ⊆ Q( z) ⊆ Q(z). Prˆgmati. gia t = π 1 3 9 . √ èpetai ìti [Q(z) : Q] ≤ 2 · [Q( z) : Q]. √ 4) O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai mhdenÐzei to anˆgwgo monikì polu¸numo x3 − 2 ∈ Q[x]. h isìthta (2) grˆfetai isodÔnama 1 + 2b + (4b2 − 2) + (8b3 − 6b) = 0 kai ˆra o arijmìc b eÐnai rÐza tou poluwnÔmou 8x3 + 4x2 − 4x − 1 ∈ Q[x]. tìte kai o √ √ z eÐnai uperbatikìc. to x3 − 2 eÐnai to elˆqisto polu¸numo tou √ √ 3 2 kai ˆra h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3. 5) 'Estw a = cos π ∈ R. 6) 'Estw b = cos 2π ∈ R.9.5 2)).9.4). me bˆsh to 1) parapˆnw. Gia to skopì autì. deÐqnei ìti 2 = 4a − 3a kai ˆra o arijmìc a eÐnai rÐza tou monikoÔ poluwnÔmou f (x) = x3 − 3 x − 1 ∈ Q[x].

jewroÔme to epÐpedo Π kai èna sÔnolo shmeÐwn Σ ⊆ Π. y2 twn shmeÐwn tom c ja eÐnai E(x1 . LÔnontac thn exÐswsh thc eujeÐac wc proc mÐa metablht . Gia na diatup¸soume austhrˆ to prìblhma twn EukleÐdeiwn kataskeu¸n (twn kataskeu¸n dhlad  me kanìna kai diab th). oi opoÐoi èqoun kèntro kˆpoio shmeÐo tou Σ kai aktÐna Ðsh me thn apìstash metaxÔ dÔo shmeÐwn tou Σ. Qrhsimopoi¸ntac to gnwstì tÔpo gia tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc. a2 . o bajmìc thc epèktashc E ⊆ E(κ. Ja prèpei na diakrÐnoume treic peript¸seic: (i) Upˆrqoun dÔo diakekrimènec temnìmenec eujeÐec L1 . f na an koun sto E . pou apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou Σ kaj¸c kai ta shmeÐa tom c dÔo diakekrimènwn eujei¸n L1 . gia tic tetagmènec y1 . EÐnai fanerì ìti oi suntelestèc a1 . c2 mporeÐ na epilegoÔn apì to s¸ma E . c1 . b. λ) eÐnai 1 an o migadikìc arijmìc s2 − 4t an kei sto E kai 2 an ìqi (blèpe Parˆdeigma 2.194 2 DaktÔlioi Kataskeuèc me kanìna kai diab th. y2 ) = E(x2 ). 2. x2 twn shmeÐwn tom c thc eujeÐac kai tou kÔklou dÐnontai apì tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc thc morf c x2 + sx + t = 0 me s. JewroÔme thn exÐswsh ax + by + c = 0 thc eujeÐac L kai thn exÐswsh x2 + y 2 + dx + ey + f = 0 tou kÔklou C me touc suntelestèc a.9. wc ex c: • To sÔnolo L(Σ) eÐnai to sÔnolo twn eujei¸n tou epipèdou. (ii) Upˆrqei mia eujeÐa L ∈ L(Σ) kai ènac kÔkloc C ∈ C(Σ). ac poÔme thn y . ètsi ¸ste P ∈ C1 ∩ C2 . Apìdeixh. JewroÔme tic exis¸seic a1 x + b1 y + c1 = 0 kai a2 x + b2 y + c2 = 0 twn eujei¸n L1 kai L2 antÐstoiqa. Epiplèon. ètsi ¸ste P ∈ L1 ∩ L2 . kai antikajist¸ntac sthn exÐswsh tou kÔklou. blèpoume ìti oi suntetagmènec κ kai λ tou shmeÐou tom c P twn eujei¸n aut¸n an koun sto E kai ˆra E(κ. 'Estw ìti oi exis¸seic twn kÔklwn eÐnai x2 + y 2 + d1 x + .8 Prìtash. Qrhsimopoi¸ntac ton kanìna tou Cramer. blèpoume ìti o bajmìc thc epèkta√ shc E ⊆ E(κ) = E(κ. ètsi ¸ste P ∈ L ∩ C . c. (iii) Upˆrqoun dÔo diakekrimènoi temnìmenoi kÔkloi C1 . λ) èna shmeÐo me P ∈ Σ . C2 ∈ C(Σ). OrÐzoume de ta sÔnola L(Σ) kai C(Σ). b2 . b1 . L2 ∈ L(Σ). y1 ) = E(x1 ) kai E(x2 .9. E to upìswma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ kai P = (κ. C2 ∈ C(Σ). t ∈ E . L2 ∈ L(Σ)   miac eujeÐac L ∈ L(Σ) kai enìc kÔklou C ∈ C(Σ)   dÔo diakekrimènwn kÔklwn C1 . • To sÔnolo C(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kÔklwn tou epipèdou. Ja sumbolÐzoume me Σ to sÔnolo twn shmeÐwn tou epipèdou Π. blèpoume ìti oi tetmhmènec x1 . λ) eÐnai 1   2. d. Tìte. λ) = E . e.7 1)). 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 . oi opoÐec dièrqontai apì dÔo (diaforetikˆ metaxÔ touc) shmeÐa tou Σ.

0) kai P2 = (1. . to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta shmeÐa P tou epipèdou pou èqoun thn ex c idiìthta: Upˆrqei n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn tou epipèdou P1 . . Ja lème ìti to Γ(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou. . P2 . h endiafèrousa perÐptwsh eÐnai aut  ìpou to Σ perièqei toulˆqiston dÔo shmeÐa P1 . ta tèssera gewmetrikˆ probl mata pou anafèrame sthn arq  thc Paragrˆfou aut c mporoÔn na diatupwjoÔn wc ex c: 1. . JewroÔme epÐshc thn eujeÐa L me exÐswsh (d1 −d2 )x+(e1 −e2 )y+(f1 −f2 ) = 0. (diplasiasmìc tou kÔbou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou Π. ta opoÐa orÐzoun thn akm  tou monadiaÐou kÔbou. An kei to shmeÐo P = ( π. Sunep¸c. 0) (to opoÐo orÐzei mazÐ me to P1 ton kÔbo me ìgko 2 kubikèc monˆdec) sto sÔnolo Γ(Σ) twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou? 2. kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. Kaj¸c eÐnai profanèc ìti C1 ∩C2 = C1 ∩L. (triqotìmhsh gwnÐac) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. An kei to shmeÐo P = (cos 2π . P2 . to opoÐo orÐzei mazÐ me n n ta P1 kai P2 tic korufèc tou kanonikoÔ n-g¸nou. kai to sÔnolo θ θ Σ = {P1 . sin θ). f2 ∈ E . P2 }. e2 . 0) kai P2 = (1. Epilègontac katˆllhla to Kartesianì sÔsthma suntetagmènwn. d2 . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 195 e1 y + f1 = 0 kai x2 + y 2 + d2 x + e2 y + f2 = 0 antÐstoiqa. 0). . An kei to shmeÐo P = (cos 3 . P2 = (1. 0) kai P3 = (cos θ. sto Γ(Σ)? . P2 }. P2 }. . P3 }. mporoÔme na upojèsoume ìti P1 = (0. n. 0). . JewroÔme to sÔnolo Γ(Σ). tìte Γ(Σ) = Σ. An kei to shmeÐo P = ( 3 2. e1 . (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. (tetragwnismìc tou kÔklou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. . Pn me Pn = P . . kai to sÔnolo Σ = {P1 . . to opoÐo orÐzei mazÐ me θ ta P1 kai P2 tic pleurèc thc gwnÐac 3 . anagìmaste sthn perÐptwsh (ii) parapˆnw. sin 3 ). f1 . to opoÐo mazÐ me to P1 orÐzei thn pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì tou kÔklou. 0). sin 2π ). . 0) kai P2 = (1. 'Etsi. 0). ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. sto Γ(Σ)? 3.2. ta opoÐa orÐzoun tic pleurèc thc gwnÐac θ. 0). Pi−1 }) gia kˆje i = 1. 0).9. sto Γ(Σ)? 4. Me ton parapˆnw sumbolismì. gia katˆllhlouc suntelestèc d1 . tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ ∪ {P1 . ParathroÔme ìti an to sÔnolo Σ perièqei mìno èna   kanèna shmeÐo. . to sÔnolo Γ(Σ) apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou epipèdou Π ta opoÐa mporoÔn na kataskeuastoÔn se èna peperasmèno arijmì bhmˆtwn me th qr sh tou kanìna kai tou diab th apì ta shmeÐa tou Σ. 0) kai P2 = (1.

n. . . (1. o bajmìc thc 9 9 9 epèktashc E ⊆ E(a) eÐnai mia dÔnamh tou 2 (blèpe Je¸rhma 2. blèpoume √ ìti ( 3 2. Pi−1 }) gia kˆje i = 1. gia kˆje shmeÐo P = (a.9). . apì thn Prìtash 2. ìpou Ei = E(a1 .9. Tìte. sin π ) = ( 1 . 0). tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ∪{P1 . v . 2. . . bi ). Sunep¸c. 0) ∈ Γ(Σ) kai ˆra den eÐnai dunatì na diplasiasteÐ o kÔboc me kanìna / kai diab th. JewroÔme tic diadoqikèc epektˆseic 2.8 kai na sumperˆnoume ìti o bajmìc thc epèktashc Ei−1 ⊆ Ei eÐnai 1   2 gia kˆje i = 1.2 èpetai ìti o bajmìc thc epèktashc E ⊆ En eÐnai mia dÔnamh tou 2. . ma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ. . Gia parˆdeigma. Sthn perÐ3 ptws  mac. Sunep¸c. oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) eÐnai upoepektˆseic thc epèktashc E ⊆ En . a2 . . ( 1 . . Tìte.9. 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 kai E to upìsw- E = E0 ⊆ E1 ⊆ E2 ⊆ · · · ⊆ En . bi ) gia kˆje i. ac upojèsoume ìti (cos π .9.9.7 4)). . . sin π ) ∈ Γ(Σ). 0)} kai ˆra E = Q. Apìdeixh. b2 . mporoÔme na qrhsimopoi soume thn Prìtash 2. n. èqoume Σ = {(0. me bˆsh to Je¸rhma 2. 23 )} 3 3 2 2 √ kai ˆra E = Q( 3). (1. gia ton pragmatikì arijmì a = cos π . (diplasiasmìc tou kÔbou) Ed¸ èqoume Σ = {(0.9. b1 . . Ja deÐxoume ìti autì to teleutaÐo sumbaÐnei an θ = π . 0). ai . . 'Estw ìti Pi = (ai . upˆrqei ènac fusikìc arijmìc n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn P1 . Sunep¸c. Kaj¸c to √ √ .9. Upˆrqoun ìmwc kai gwnÐec θ oi opoÐec de mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. b ∈ En .9.2. Kaj¸c Ei = Ei−1 (ai .196 2 DaktÔlioi To krit rio pou apodeiknÔetai sto epìmeno apotèlesma ja mac epitrèyei na deÐxoume to adÔnato twn parapˆnw gewmetrik¸n problhmˆtwn. autì sumbaÐnei an θ = π . . 0). . . b) pou an kei sto Γ(Σ) oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) èqoun bajmì dunˆmeic tou 2. kaj¸c (cos π . . Me skopì na odhghjoÔme se ˆtopo. èqoume an = a kai bn = b. (triqotìmhsh gwnÐac) Upˆrqoun gwnÐec θ oi opoÐec mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. afoÔ 2 eÐnai gnwstì ìti mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th gwnÐa 30o .9 Je¸rhma. 23 ). . bi ) gia kˆje i. dhlad  [E(a) : E] = 2u kai [E(b) : E] = 2v gia katˆllhlouc fusikoÔc arijmoÔc u. . √ √ O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3 (blèpe Parˆdeigma 2. to zhtoÔmeno èpetai apì thn Prìtash 2. Kaj¸c a. Eidikìtera. EÐmaste t¸ra se jèsh na dikaiolog soume to adÔnato thc lÔshc twn tessˆrwn gewmetrik¸n problhmˆtwn: 1.9. . Kaj¸c P ∈ Γ(Σ). Pn me Pn = P .

autì sumbaÐnei an n = 4.2. Autì to teleutaÐo ìmwc de sumbaÐnei. 257 kai 65537 antÐstoiqa. Na deiqteÐ ìti E(z) = E(z 2 ). O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me n pleurèc eÐnai kataskeuˆsimo me kanìna kai diab th an kai mìno an o n eÐnai thc morf c 2m p1 · · · ps . 2 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.7 3)). 0). (tetragwnismìc tou kÔklou) Kai ed¸ èqoume Σ = {(0.2 Qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2.9 mac deÐqnei ìti ( π. 0).9. arkeÐ na deiqteÐ / 7 7 ìti gia ton pragmatikì arijmì b = cos 2π o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(b) 7 den eÐnai mia dÔnamh tou 2. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 197 E eÐnai mia gn sia tetragwnik  epèktash tou Q (blèpe Parˆdeigma 2. den eÐnai dunatì na tetragwnisteÐ o kÔkloc me kanìna kai diab th. ìpou deÐxame ìti [Q(b) : Q] = 3. (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. ac jewr soume ènan akèraio n ≥ 1. √ lu¸numo tou 2 + 3 uperˆnw tou Q.9. Sunep¸c. Autì ìmwc de sumbaÐnei gia ìlec tic timèc tou n. sin 2π ) ∈ Γ(Σ). Na deiqteÐ ìti Q( √ 3) = Q( 2 + 3) kai na brejeÐ to elˆqisto po2. Oi pr¸toi arijmoÐ thc morf c aut c onomˆzontai pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. 1.7 6). ìpou m ≥ 0 kai oi p1 . √ / to krit rio tou Jewr matoc 2. (Den eÐnai gnwstì an upˆrqoun ˆlloi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. me elˆqisto polu¸numo (uperˆnw tou E ) perittoÔ bajmoÔ.9. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc pou eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E .9.9 √ √ √ √ 1. 4. o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(a) ja prèpei na eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2. b). O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me p pleurèc n mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th an kai mìno an p = 22 +1 gia kˆpoio fusikì arijmì n.9. o arijmìc 22 + 1 = 641 · 6700417 den eÐnai pr¸toc. Upìdeixh: Jewr ste tic diadoqikèc epektˆseic Q ⊆ Q(a) ⊆ Q(a. 3. . 5.9. 0)} kai ˆra E = Q. paÐrnoume touc pr¸touc 3. ps eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. Kaj¸c o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. 0)} kai ˆra √ E = Q. 3 kai 4. Gia 5 n = 5.9. (1. Ja deÐxoume ìti to kanonikì eptˆgwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. (1. Gia parˆdeigma.) Pio genikˆ.7 1)). ektìc apì touc prohgoÔmenouc.9. Sunep¸c. Gia n = 0. afoÔ [Q(a) : Q] = 3. 3. . 'Omwc [E(a) : Q] = [E(a) : Q(a)] · [Q(a) : Q] kai ˆra [Q(a) : Q] | [E(a) : Q]. ìpwc deÐqthke sto Parˆdeigma 2. Upˆrqoun timèc tou fusikoÔ arijmoÔ n gia tic opoÐec h kataskeu  enìc kanonikoÔ n-g¸nou eÐnai dunat . Na deiqteÐ ìti o a + b eÐnai epÐshc algebrikìc.7 5).2). 'Estw a. 0) ∈ Γ(Σ). b ∈ C dÔo algebrikoÐ arijmoÐ. . . . 2. Ask seic 2.9. èqoume [E : Q] = 2 kai ˆra o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ E(a) eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2 (blèpe Prìtash 2. deÐqnontac ìti (cos 2π . 2. 17. Autì ìmwc èpetai apì to Parˆdeigma 2.

198 2 DaktÔlioi 4. 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou kai Γ(Σ) to sÔnolo twn shmeÐwn pou mporoÔn na kataskeuastoÔn me kanìna kai diab th apì to Σ. b(x) ∈ Q[x]. Na deiqteÐ ìti ta polu¸numa a(x). eÐnai anˆgwga. ja mporoÔsame na kataskeuˆsoume kai mia gwnÐa 20o . Na deiqteÐ ìti to kanonikì 9-gwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. 6. . Na deiqteÐ ìti Γ(Σ) = Γ(Γ(Σ)). Upìdeixh: An mporoÔsame na kataskeuˆsoume mia gwnÐa 40o . ìpou a(x) = 8x3 − 6x − 1 kai b(x) = 8x3 + 4x2 − 4x − 1. 5.

allˆ mìno akeraÐa perioq . Sto parˆdeigma 6 parathroÔme ìti o daktÔlioc phlÐko Z[x]/ < x > eÐnai isìmorfoc me to Z (Parˆdeigma 2.2. 4) To ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. blèpoume ìti h idiìthta (??) eÐnai isodÔnamh me thn ab ∈< p >⇒ a ∈< p >   b ∈< p > .10.5) p|ab ⇒ p|a   p|b. ìpou f (x) = (x − 1)(x − 2). Sthn paroÔsa Parˆgrafo ja exetˆsoume genikìtera pìte o daktÔlioc phlÐko R/I eÐnai s¸ma   akeraÐa perioq .3. . 2) To ide¸dec < 6 > tou Z den eÐnai pr¸to giatÐ 2·3 ∈< 6 >. to ide¸dec < p(x) > tou F [x] eÐnai pr¸to lìgw tou L mmatoc 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai P = R èna ide¸dec tou R.6. 6) To ide¸dec < x > tou Z[x] eÐnai pr¸to. L mma 1. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai a. ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P. allˆ 2 ∈< 6 > / kai 3 ∈< 6 >.10. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai p(x) ∈ F [x]. ìpou F eÐnai èna s¸ma. 1) Gia kˆje pr¸to arijmì p to ide¸dec < p > tou Z eÐnai pr¸to. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 199 2. eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo. Sta paradeÐgmata 1 kai 3 gnwrÐzoume ìti oi antÐstoiqoi daktÔlioi phlÐka eÐnai s¸mata. allˆ x − 1 ∈< f (x) > kai / x − 2 ∈< f (x) >. / 3) Gia kˆje anˆgwgo polu¸numo p(x) ∈ F [x]. b ∈ Z. den eÐnai pr¸to giatÐ (x − 1)(x − 2) ∈< f (x) >. / 5) Se kˆje akeraÐa perioq  to mhdenikì ide¸dec eÐnai pr¸to.1 eÐdame ìti to phlÐko Z/ < p > eÐnai èna s¸ma an kai mìno an o p eÐnai pr¸toc arijmìc kai sthn Parˆgrafo 2.1 Orismìc.6 eÐdame ìti to phlÐko F [x]/ < p(x) >. 2.10 Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh Sthn Parˆgrafo 2. 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai I èna ide¸dec tou R. b ∈ R.10. Sqetikˆ èqoume to akìloujo apotèlesma. (1) Qrhsimopoi¸ntac ide¸dh sto Z. tìte èqoume (bl.8.7 2)) kai ˆra den eÐnai s¸ma. To P onomˆzetai pr¸to ide¸dec an a.2 ParadeÐgmata.2.

10. èstw I èna ide¸dec tou Z pou perièqei to < p > kai èstw ìti < p >= I . 2.6. Tìte ab + P = P ⇒ ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P (giatÐ to P eÐnai pr¸to) ⇒ a + P = P = 0R/P   b + P = P = 0R/P . c ∈ Z me 1 = bp + ac.10. loipìn. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. arkeÐ na deÐxoume ìti o daktÔlioc autìc den perièqei mhdenodiairètec. Gia na deÐxoume ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . Epeid  a ∈ I kai p ∈< p >⊆ I paÐrnoume bp + ac ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. 2. 'Estw. b ∈ R.200 2 DaktÔlioi Tìte èna ide¸dec P tou R eÐnai pr¸to an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai akeraÐa perioq . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ìpou to J eÐnai èna ide¸dec tètoio ¸ste I ⊆ J ⊆ R (Pìrisma 2. Apìdeixh. GnwrÐzoume ìti den upˆrqoun mh tetrimmèna gn sia ide¸dh enìc s¸matoc. 'Ara P = R. . / Sunep¸c sto R/P isqÔei 0R/P = P = 1 + P = 1R/P .2. / Sto R/P èqoume ab + P = P ⇒ (a + P )(b + P ) = P = 0R/P ⇒ a + P = P   b + P = P (giatÐ o R/P eÐnai akeraÐa perioq ) ⇒ a ∈ P   b ∈ P. EÐdame prin ìti gia na eÐnai o daktÔlioc R/I s¸ma den arkeÐ to I na eÐnai pr¸to ide¸dec. To M onomˆzetai megistikì an gia kˆje ide¸dec I tou R me M ⊆ I eÐnai I = M   I = R. ìpou a. Tìte to ide¸dec < p > tou Z eÐnai megistikì. 'Estw ìti to P eÐnai pr¸to ide¸dec. a) = 1 kai apì to Je¸rhma 1. 'Ara to ide¸dec P eÐnai pr¸to. AntÐstrofa. 'Estw ab ∈ P . tìte J = I   J = R. Tìte 0R/P = 1R/P . 'Ara 1 ∈ I pou shmaÐnei ìti I = Z. (a + P )(b + P ) = P .11).4 upˆrqoun b. IsqÔei µκδ(p.5 Parˆdeigma.4 Orismìc. Ac upojèsoume ìti o R/I eÐnai s¸ma. dhlad  P = 1 + P kai katˆ sunèpeia 1 ∈ P . Prˆgmati. Apì ton orismì tou pr¸tou ide¸douc èqoume P = R kai ˆra 1 ∈ P . Tìte upˆrqei èna a ∈ I pou den eÐnai pollaplˆsio tou p.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Epomènwc an to J eÐnai èna ide¸dec tou R kai I ⊆ J ⊆ R. èstw ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . 'Estw R ènac daktÔlioc kai M = R èna ide¸dec tou R. EpÐshc gnwrÐzoume ìti kˆje ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . 2.3 Je¸rhma. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.10.6. Sunep¸c to < p > eÐnai megistikì.

GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2.3. Ta megistikˆ ide¸dh tou Z eÐnai ta < p >.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai metajetikìc me monadiaÐo stoiqeÐo. IsqÔei M = I .6. Tìte kˆje megistikì ide¸dec tou R eÐnai pr¸to.10. An to F eÐnai èna s¸ma kai to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo. Ta ide¸dh autˆ mazÐ me to < 0 > eÐnai ta pr¸ta ide¸dh tou Z. AntÐstrofa.8 ParadeÐgmata.7 Pìrisma. 'Estw ìti to M eÐnai megistikì ide¸dec. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. Sunep¸c / èqoume 1 ∈ R = I kai ˆra 1 = m + ra gia kˆpoia m ∈ M . Epeid  to M eÐnai megistikì paÐrnoume I = R.6 kai to Je¸rhma 2. . Prìtash 2. Epeid  o R/M eÐnai s¸ma sumperaÐnoume ìti I/M = R/M . Epomènwc 1 + M = ra + M = (r + M )(a + M ). To / sÔnolo I = M + < a >= {m + ra ∈ R|m ∈ M. To Pìrisma èpetai apì to Je¸rhma 2. Apì to Pìrisma 2.5. tìte to ide¸dec < p(x) > eÐnai megistikì. r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to M (bl.8). Sunep¸c sto R/M isqÔei 0R/M = M = 1 + M = 1R/M . AfoÔ 1 − ra = m ∈ M èqoume sto R/M th sqèsh 1 + M = ra + M .10. Autì èpetai ˆmesa apì to Je¸rhma 2. giatÐ a ∈ M kai a ∈ I .10. a + M = M . Apìdeixh.2. 2.10. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.6 Je¸rhma. arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. 2. 2. èstw ìti o R/M eÐnai èna s¸ma. Apì ton orismì tou megistikoÔ ide¸douc èqoume M = R kai ˆra 1 ∈ M .6 kai to Je¸rhma 2. pou shmaÐnei ìti to a + M eÐnai antistrèyimo sto R/M .10.6. 2. Apìdeixh. 1. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.10. r ∈ R. Tìte a ∈ M . 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai M = I .3.6. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 201 Tìte èna ide¸dec M tou R eÐnai megistikì an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai s¸ma. 'Estw a + M ∈ R/M . Tìte to I/M eÐnai èna mh tetrimmèno ide¸dec tou R/M . Gia na / deÐxoume ìti o R/M eÐnai s¸ma.10.11 (  kai apì touc orismoÔc) sumperaÐnoume ìti I = R.

'Ara I = R kai katˆ sunèpeia to M eÐnai megistikì. Mènei na deÐxoume ìti I = R. giatÐ a2 + b2 = (a + bi)(a − bi) kai to I eÐnai ide¸dec pou perièqei to a + bi. < x. LÔnontac to sÔsthma 1 = 2x − y kai 0 = 2y + x. y me 1 = (a2 + b2 )x + 3y. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. IsqÔei M = I giatÐ 2+i ∈ M .3. sumperaÐnoume . 'Omoia. y > tou Z[x. ShmeÐwsh O prosdiorismìc twn megistik¸n (kai twn pr¸twn) idewd¸n tou Z[i] epituqgˆnetai sthn Parˆgrafo 3. allˆ ìqi megistikˆ. Sunep¸c µκδ(a2 + b2 .202 2 DaktÔlioi 3. Tìte upˆrqei a+bi ∈ I . Ja deÐxoume ìti to M den eÐnai megistikì ide¸dec. jewr¸ntac ton epimorfismì a : C[x] → C. / 'Estw I = R. 4. < y >. To ide¸dec < x > sto Z[x] eÐnai pr¸to. Ja apodeÐxoume ìti upˆrqei mia 1-1 kai epÐ antistoiqÐa J : C → X. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. 6. f (x) → f (a). JewroÔme to ide¸dec I =< 2+i >. Epeid  isqÔei kai h sqèsh 3∈M ⊆I paÐrnoume 1 ∈ I . EkeÐ dÐnetai kai mia endiafèrousa arijmojewrhtik  efarmog  tou apotelèsmatoc autoÔ. y] eÐnai pr¸ta. IsqÔei a2 + b2 ∈ I. ta ide¸dh = < x >. 'Ara M ⊆ I . 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai I = M . ìpou èna toulˆqiston apì ta a. 'Estw X to sÔnolo twn megistik¸n idewd¸n tou C[x]. Prˆgmati. b den eÐnai akèraio pollaplˆsio tou 3. 3) = 1 kai ˆra upˆrqoun akèraioi x. a →< x − a > . b ∈ 3Z}. Qrhsimopoi¸ntac isotimÐec mod 3 blèpoume ìti to a2 + b2 den eÐnai pollaplˆsio tou 3 (ˆskhsh). y . Ja deÐxoume ìti to M eÐnai èna megistikì ide¸dec. b ∈ 5Z}. Gia kˆje a ∈ C to ide¸dec < x − a > tou C[x] eÐnai megistikì. 5. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. brÐskoume x = 5/2 pou eÐnai ˆtopo. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. 'Eqoume 5 = 4+1 = (2+i)(2−i) ∈ I . allˆ ìqi megistikì afoÔ Z[x]/ < x >∼ Z pou eÐnai akeraÐa perioq  allˆ ìqi s¸ma. Tìte 1 ∈ I kai epomènwc 1 = (2 + i)(x + yi) gia kˆpoiouc akeraÐouc x.

gistik¸n idewd¸n tou C[x1 . .9). Poia apì ta parakˆtw ide¸dh eÐnai pr¸ta   kai megistikˆ. SÔmfwna me to Je¸rhma 2.4. [6]} sto Z12 To Je¸rhma autì apodeÐqjhke apì ton D. Pìrisma 2. Sunep¸c f (x) = 1 kai a = b.6.6. O ìroc Nullstellensatz shmaÐnei sta Germanikˆ “Je¸rhma riz¸n” 1 . Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Algebrac sumperaÐnoume ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai 1 (bl. Apì to Je¸rhma 2. . . [2]. ShmeÐwsh To prohgoÔmeno apotèlesma mporeÐ na genikeujeÐ wc ex c. = SÔmfwna me to Je¸rhma 2. to ide¸dec < x − a > eÐnai megistikì. 'Estw M èna megistikì ide¸dec tou C[x]. .6) ìti C[x]/ < x − a >∼ C. 2. . Apì thn 'Askhsh 2.10. an ∈ C}. . .2.10. i) < x − 1 > sto Q[x] ii) < x2 − 1 > sto Q[x] iii) < x2 + 1 > sto Q[x] iv) < 0 > sto Z6 . vi) {[0].6. Sunep¸c to f (x) eÐnai thc morf c x − a.3 to f (x) eÐnai anˆgwgo.10. epÐshc M. xn − an > |a1 . . To apotèlesma autì eÐnai èna apì ta jemeli¸dh jewr mata thc Algebrik c GewmetrÐac. Reid [20] ìpou mporeÐ na breÐ o anagn¸sthc kai mia prosit  ex ghsh thc shmasÐac tou apotelèsmatoc autoÔ. gia kˆpoio f (x) ∈ C[x]. mporoÔme na upojèsoume ìti to f (x) eÐnai monikì. Maliˆkac [17]).10 1. . To sÔnolo twn me- Ask seic 2. D¸ste èna parˆdeigma pr¸tou ide¸douc tou Q[x] pou den eÐnai megistikì. 'Estw < x − a >=< x − b >.6 èqoume ìti to C[x]/M eÐnai s¸ma. Epeid  to C eÐnai s¸ma. . (bl. Gia mia apìdeix  tou parapèmpoume sto M. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 203 apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n (bl 2.5. Hilbert to 1893. Tìte x − a ∈< x − b > kai ˆra upˆrqei f (x) ∈ C[x] me x − a = f (x)(x − b). . v) < 0 > sto Z7 . Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert (Nullstellensatz1 ). 'Ara h apeikìnish J eÐnai 1-1. 'Ara h apeikìnish J eÐnai epÐ. [4]} sto Z6 vii) {[0]. .11 èqoume M =< f (x) >. xn ] eÐnai to {< x1 − a1 . gia kˆpoio a ∈ C.

ApodeÐxte ìti kˆje pr¸to ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . 8.204 viii) < 1 + i > sto Z[i] ix) < 2 > sto Z[i]. Upìdeixh: Bl.1. To ide¸dec < p > ×Z tou Z × Z eÐnai megistikì an kai mìno o p eÐnai pr¸toc arijmìc.6. Z6 kai Z12 kai na prosdiorisjoÔn ta antÐstoiqa phlÐka. ApodeÐxte ìti ta pr¸ta kai ta megistikˆ ide¸dh tou R tautÐzontai. 11. 7. 3. 5. ìpou o R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai to F eÐnai èna s¸ma. i) Z[x]/ < x2 + 1 > ii) Q[x]/ < x3 + 2 > iii) R[x]/ < x3 + 2 > iv) Z[i]/ < 4 > v) Z[i]/ < 7 > vi) Z[i]/ < 1 + i > 2 DaktÔlioi 4. To ide¸dec I = {f (x) ∈ Z[x]|f (0) ∈ 2Z} tou Z[x] eÐnai megistikì. . 6. i) ApodeÐxte ìti to ϕ−1 (J) eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R gia kˆje pr¸to ide¸dec J tou S . 9. AlhjeÔei ìti to ide¸dec < p > × < p > tou Z × Z eÐnai megistikì an to p eÐnai pr¸toc. ApodeÐxte ìti to ide¸dec ker ϕ eÐnai pr¸to. 'Estw ϕ : R → F ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. Prìtash 2. 10. Na brejoÔn ìla ta megistikˆ ide¸dh twn daktulÐwn Z4 . 'Estw R peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. ìpou J eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R pou perièqei to I . ii) 'Estw I èna ide¸dec tou R. D¸ste èna parˆdeigma pou deÐqnei ìti h tom  dÔo pr¸twn idewd¸n den eÐnai genikˆ pr¸to ide¸dec.

y > I . . . I = Z[x. 14.2. Upìdeixh: Z → Z2 . H ˆskhsh aut  sqetÐzetai me to Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert. . ii) 'Estw f (x1 . xn ] → F. Na brejeÐ èna ide¸dec I tou Z[x. ApodeÐxte ìti oi daktÔlioi M kai N eÐnai s¸mata kai ìti R ∼ R/M ×R/N ∼ M ×N .3. n. y] eÐnai pr¸to allˆ ìqi megistikì. . b ∈ Z} tou Z[ 2] = {a + b 2|a. y > tou Z[x. . . . xn ]. . . . . . Upìdeixh: Qrhsimopoi ste epagwg  sto n kai to Je¸rhma 2. xn ) → f (a1 . o opoÐoc na mhn eÐnai metajetikìc? 15.5. JewroÔme to ide¸dec I =< x1 − a1 . . . . . . . . . . . 16. iii) I = ker ϕ. To ide¸dec < 5 >= {5a + 5b 2|a. xn ) ∈ k[x1 . √ √ √ 12. xn ]. . . AlhjeÔei ìti to < 3 > eÐnai megistikì. . . Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 205 iii) AlhjeÔei ìti gia kˆje pr¸to ide¸dec I tou R to ϕ(I) eÐnai pr¸to ide¸dec tou S. . MporeÐte na breÐte èna parˆdeigma enìc tètoiou daktulÐou. xn ) = n i−1 gi (x1 . tètoia ¸ste M ∩ N =< 0 >. an ) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. . .10. xn ) ∈ ker ϕ. . . . . f (x1 .10. y] tètoio ¸ste < x. . . . I =< 3 >. . an ∈ F . i) I ⊆ ker ϕ. 13. xn )(xi − ai ). Tìte upˆrqoun polu¸numa gi (x1 . . i = 1. ApodeÐxte ta ex c. . Sto Parˆdeigma 2. y]. .8 3) eÐdame ìti to ide¸dec < x. . iv) To ide¸dec I eÐnai megistikì. . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . Na brejeÐ èna parˆdeigma daktulÐou pou den èqei kanèna mh-mhdenikì megistikì ide¸dec. xn − an > tou F [x1 . . . b ∈ Z} eÐnai megistikì. . tètoia ¸ste f (x1 . = = . . . 'Estw M kai N dÔo diakekrimèna megistikˆ ide¸dh enìc metajetikoÔ daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo. . H apeikìnish ϕ : F [x1 .

.

xn + y n = z n . Apì ekeÐ sunèqise gia na ftˆsei se ˆtopo. 'Estw ìti upˆrqoun x. n > 2. Sto b ma autì upˆrqei lˆjoc giatÐ h sugkekrimènh idiìthta thc paragontopoÐhshc pou qrhsimopoÐhse o Lame den isqÔei genikˆ sto Z[ζ]. To 1874 o Lame anakoÐnwse sthn AkadhmÐa twn ParisÐwn thn “apìdeix ”tou ìti h exÐswsh tou Fermat. H idiìthta aut  proôpojètei thn monadikìthta thc “paragontopoÐhshc se ginìmeno anag¸gwn”. tìte kˆje ènac apì autoÔc eÐnai mia n-sth dÔnamh sto Z[ζ]. H basik  idèa tou sullogismoÔ tou Lame  tan h ex c. y.3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sthn Enìthta 1 melet same thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z kai wc efarmog  thc monadikìthtac thc paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n lÔsame th Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z 2 . Upojètontac ìti sto Z oi x. Me th bo jeia aut c deÐxame ìti h Diofantik  exÐswsh x4 + y 4 = z 4 den èqei mh tetrimmènec lÔseic. Sth sunèqeia ja 207 . Stic epìmenec Paragrˆfouc ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac se tuqaÐec akèraiec perioqèc. den èqei mh tetrimmènec akèraiec lÔseic. Sth sunèqeia epiqeirhmatolìghse ìti afoÔ to ginìmeno twn paragìntwn aut¸n eÐnai mia n-st  dÔnamh. je¸rhse sto daktÔlio Z[ζ] = {an−1 ζ n−1 + · · · + a1 ζ + a0 ∈ C|ai ∈ Z} thn paragontopoÐhsh xn = z n − y n = (z − y)(z − ζy)(z − ζ 2 y) · · · (z − ζ n−1 y). z eÐnai sqetikˆ pr¸toi. apèdeixe ìti oi parˆgontec sto dexiì mèloc eÐnai “sqetikˆ pr¸toi”sto Z[ζ]. thn kentrik  ènnoia aut c thc Enìthtac. y. Ja orÐsoume mia oikogèneia daktulÐwn (tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc) ìpou h diairetìthta èqei idiìthtec parìmoiec me autèc pou exetˆsame stouc akeraÐouc kai ta polu¸numa. z ∈ Z − {0} me xn + y n = z n . Jètontac ζ = sun(2π/n) + ihm(2π/n) ∈ C.

208 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh asqolhjoÔme me thn eÔresh perioq¸n pou an koun sthn oikogèneia aut  kai ja doÔme diˆforec efarmogèc. .

Kˆje a ∈ R èqei merikoÔc profaneÐc diairètec. To p onomˆzetai anˆgwgo sto R an oi mìnoi diairètec . qreiazìmaste thn ènnoia thc diairetìthtac. ìpou u ∈ F − {0}. allˆ ìqi sto Z. 'Estw ìti a = ub.1. b eÐnai suntrofikˆ sto R. Tìte upˆrqoun u. èqoume 2|3 sto Q. An a = 0.   ìti ta a.1.1 Orismìc. Tìte apì th sqèsh a = ub paÐrnoume νa = νub = b kai ˆra a|b. ν ∈ R me b = ua kai a = νb. AntÐstrofa. 'Estw R mia akeraÐa perioq  kai p ∈ R èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo. Gia parˆdeigma. Sqetikˆ dÐnoume ton ex c orismì. an kai mìno an a|b kai b|a. 3. opìte a = νua. Epeid  to u eÐnai antistrèyimo upˆrqei ν ∈ R me νu = 1. F s¸ma. tou sto R eÐnai ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. èstw a|b kai b|a. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq  lambˆnoume 1 = νu. eÐnai ta uf (x). Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 209 3. ja lème ìti to a eÐnai suntrofikì tou b sto R. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume “a|b sto R”   aplˆ a|b an eÐnai safèc poiìn R ennoÔme. tìte b = 0 kai h idiìthta isqÔei. s ∈ R. b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R tètoia ¸ste a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. An a. ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. IsqÔoun ed¸ merikèc aplèc idiìthtec: • an a|b kai a|c tìte a|rb + sc gia kˆje r. Gia parˆdeigma. 'Estw a. Gia na orÐsoume ta stoiqeÐa tou R pou ja èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc twn pr¸twn arijm¸n kai twn anag¸gwn poluwnÔmwn pˆnw apì s¸ma. ParathroÔme ìti oi diairètec tou monadiaÐou stoiqeÐou 1 ∈ R eÐnai akrib¸c ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. Ja lème ìti to a diaireÐ to b sto R (  ìti to b eÐnai pollaplˆsio tou a sto R   ìti to a eÐnai diairèthc tou b sto R) an upˆrqei c ∈ R me b = ac. • an a|b kai b|c tìte a|c. Ta suntrofikˆ enìc poluwnÔmou f (x) ∈ F [x]. Ac apodeÐxoume thn trÐth idiìthta. • a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. IdiaÐtero endiafèron parousiˆzei h perÐptwsh pou to a den èqei ˆllouc diairètec. ta suntrofikˆ stoiqeÐa tou m sto Z eÐnai to m kai to −m. opìte b|a.3. EÔkola epalhjeÔetai ìti h sqèsh pou orÐzetai R me “a ∼ b an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. b ∈ R.1 Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 'Estw R mia akeraÐa perioq . Sto Z[i] ta stoiqeÐa 3 + 2i kai −2 + 3i eÐnai suntrofikˆ afoÔ 3 + 2i = −i(−2 + 3i) kai to −i eÐnai antistrèyimo. Upojètoume ìti a = 0. Se èna s¸ma kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa eÐnai suntrofikˆ. dhlad  to u eÐnai antistrèyimo.

2.1. . ìpwc eÐnai o Z[i]. .2.2. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec.3. . giatÐ an èna apì ta a. . Autì arkeÐ. giatÐ o diairèthc 2 den eÐnai oÔte antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[x] oÔte suntrofikì tou 2x + 2. ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z eÐnai ta p kai −p. .3. 1 + −5. allˆ den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[x] sÔmfwna me ton Orismì 3. parathroÔme ìti √ √ 6 = 2 · 3 = (1 + −5)(1 − −5). b ∈ Z} den ikanopoieÐ thn idiìthta 2 tou OrismoÔ 3. ìpou ta pi kai qj eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R.1. 2.3. . EpÐshc kˆje s¸ma eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc katˆ tetrimmèno trìpo. Ja deÐxoume ìti h akeraÐa perioq  Z[ −5] = {a+b −5 ∈ C|a. Epeid  kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc eÐnai antistrèyimo. 1. O poluwnumikìc daktÔlioc F [x]. ìpou R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Sto parˆdeigma pou ako√ √ loujeÐ deÐqnoume ìti h perioq  Z[ −5] = {a + b −5 ∈ C|a. o Z[x] kai o poluwnumikìc daktÔlioc R[x1 . kai deÐqnoume ìti èna apì ta a. qs . eÐnai autˆ pou onomˆsame anˆgwga polu¸numa ston Orismì 2. F s¸ma. .1. tìte r = s kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) gia kˆje i to pi eÐnai suntrofikì tou qi . An a = p1 . tìte to ˆllo ja eÐnai suntrofikì tou p.2 Orismìc. blèpoume ìti den upˆrqoun anˆgwga stoiqeÐa se èna s¸ma. xn ]. Sthn perÐptwsh ìmwc pou to F den eÐnai s¸ma qreiˆzetai lÐgh prosoq  sthn orologÐa: Sto Z[x] to polu¸numo 2x + 2 eÐnai anˆgwgo sÔmfwna me ton Orismì 2. eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc lìgw tou Jewr matoc 2. ìpou p eÐnai pr¸toc. √ √ 3. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja apodeÐxoume apotelèsmata apì ta opoÐa prokÔptoun pollˆ ˆlla paradeÐgmata perioq¸n monadik c paragontopoÐhshc.2. pr kai a = q1 . 3. sun jwc upojètoume ìti p = ab.10. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. b eÐnai antistrèyimo. h akeraÐa perioq  Z eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc sÔmfwna me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c (Je¸rhma 1.3 Parˆdeigma.1.7). b eÐnai antistrèyimo. ìpou a.1. 1 − −5 . MporoÔme t¸ra na orÐsoume thn kÔria ènnoia aut c thc Paragrˆfou. 3. afoÔ kˆje stoiqeÐo tou eÐnai 0   antistrèyimo. Gia parˆdeigma. b ∈ R. . Kˆje stoiqeÐo tou R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. gia na deÐxoume ìti èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo p ∈ R eÐnai anˆgwgo.210 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Gia parˆdeigma. (1) √ √ Ja deÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2. ìpou F s¸ma. Prˆgmati. Sthn prˆxh.

  2. An u = u0 + u1 −5. eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. u1 ∈ Z. ìpou c. . 1 + −5. b ∈ R eÐnai mh mhdenikˆ stoiqeÐa.3. An N (c) = 1. kai c = c0 + c1 −5. pan kai n 1 b = νpb1 . N (a + b −5) = a2 + 5b2 √ kai parathroÔme ìti N (xy) = N (x)N (y) gia kˆje x. ta u. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. giatÐ o √ a2 + 5b2 eÐnai to tetrˆgwno tou mètrou tou migadikoÔ arijmoÔ a + b −5. eÐnai profanèc ìti √ √ ta stoiqeÐa 2. eÐnai anˆgwga 3. ìpou ai . An to √ u ∈ Z[ −5] eÐnai antistrèyimo. anˆ dÔo eÐnai mh suntrofikˆ. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 1. 'Ara ta 0 1 √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta√ . Tìte N (2) = N (cd). √ 3. ac doÔme to lˆjoc tou Lame pou anafèrame sthn √ eisagwg  thc Paragrˆfou aut c. ±1 2. (1 − √ √ −5) den eÐnai tetrˆgwno sto Z[ −5]. . 1. EÐnai fanerì ìti aut  h Diofantik  0 1 exÐswsh den èqei lÔseic. . 1 − −5. pbn . 211 Apì tic idiìthtec autèc eÐnai fanerì ìti h (??) parèqei dÔo √ diaforetikèc paragontopoi seic tou 6 se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou Z[ −5]. dhlad  N (u)N (ν) = 1. giatÐ ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆgwga! 3. Oi apodeÐxeic gia ta upìloipa √ stoiqeÐa eÐnai parìmoiec. opìte N (u) = 1. . bi ∈ N. den eÐnai antistrèyima 2. tìte c = ±1 (ìpwc eÐdame prin) kai to c eÐnai antistrèyimo. tìte u2 + 5u2 = 1 kai epomènwc u0 = ±1 kai u1 = 0. √ tìte N (d) = 1 opìte to d eÐnai antistrèyimo. 3.   4. 3. 'Estw 2 = cd. dhlad  4 = N (c)N (d) kai katˆ sunèpeia N (c) = 1.1. d ∈ Z[ −5]. DeÐqnoume ìti to 2 eÐnai anˆgwgo sto Z[ −5]. √ 'Omwc kanèna apì ta (anˆ dÔo mh suntrofikˆ stoiqeÐa) 2. An N (c) = 4. Sthn akeraÐa perioq  Z[ −5] èqoume thn paragontopoÐhsh √ √ 62 = 2 · 3 · (1 + −5) · (1 − −5). (1 + −5). tìte apì th sqèsh uν = 1 paÐrnoume N (uν) = √ N (1). Sto parˆdeigma autì. Tìte èqoume c2 + 5c2 = 2.4 Parathr seic. Me √ th bo jeia thc N brÐskoume ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5]. ìpou u0 . tìte èqoume a = upa1 . 'Estw N (c) = 2.1. Epeid  ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta ±1. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou n 1 . y ∈ Z[ −5]. OrÐzoume thn apeikìnish √ √ N : Z[ −5] → N. 1) 'An a.

.212 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh R kai ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. Sunep¸c paÐrnoume mia gn sia fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n ∂(r1 ) > ∂(r2 ) > ∂(r3 ) > . . . ìpou gia kˆje i to ri+1 diaireÐ to ri kai den eÐnai suntrofikì tou. j = 1. r2 . . . .  . Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac.. tìte den upˆrqei ˆpeirh akoloujÐa stoiqeÐwn tou R thc morf c r1 = a. 'Estw a|b. Prˆgmati. . ìpou to u eÐnai antistrèyimo kai ta n 1 pi eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. h opoÐa bèbaia den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. .1. . T¸ra an a1 > b1 paÐrnoume n n 1 1 a upb2 . pbn = νp11 −b1 . isodÔnama. . pbn = νpa1 . Sthn perÐptwsh aut  isqÔei a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i.. . pan c. Jètoume ∂(ri ) = bi1 + · · · + bin kai parathroÔme ìti ∂(ri+1 ) < ∂(ri ) efìson to ri+1 diaireÐ to ri kai to ri+1 den eÐnai suntrofikì tou ri . tìte apì thn prohgoÔmenh parat rhsh sumperaÐnoume oti kˆje ri ja èqei mia parˆstash thc morf c bi b ri = νi p1 1 . . h sunepagwg  “⇐” eÐnai profan c. 2) An a ∈ R eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. . tìte to pl joc twn diairet¸n tou a eÐnai peperasmèno. 3) An diatup¸soume thn prohgoÔmenh parat rhsh me ide¸dh èqoume: den upˆrqei gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 > < r2 > < r3 > . . . . Apì thn isìthta aut  kai thn idiìthta 2 ston Orismì 3. Prˆgmati. .. kˆje aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 >⊆< r2 >⊆< r3 >⊆ . . . pan .2 sumperaÐnoume ìti to p1 eÐnai suntrofikì me kˆpoio pj . Autì eÐnai ˆtopo. pan c n n 2 giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . an èqoume a = upa1 . r3 . blèpoume ìti an exairèsoume antistrèyima stoiqeÐa kai an tautÐsoume suntrofikoÔc diairètec. pnin . Apì th sqèsh b = ac èqoume upb1 . . ìpou gia kˆje i to νi eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo kai bij ≤ aj gia kˆje j .

ìpou a1 . An ta a1 kai b1 eÐnai ginìmena anag¸gwn. AntÐstoiqo apotèlesma eÐdame kai sta polu¸numa (L mma 2.5 Je¸rhma. An to p eÐnai anˆgwgo kai p|ab. b ∈ R.1. Genikˆ se kˆje perioq  monadik c paragontopoÐhshc R isqÔei to akìloujo. . 'Estw ìti to a1 den eÐnai ginìmeno anag¸gwn. 4) GnwrÐzoume ìti an o pr¸toc p diaireÐ to ginìmeno ab dÔo akeraÐwn a. Prˆgmati. AntÐstrofa.1. Gia thn apìdeixh thc pr¸thc isodunamÐac èqoume ri+1 |ri ⇔ ri = cri+1 . tìte to Ðdio sumbaÐnei kai gia to a = a1 b1 . H dèuterh isodunamÐa aÐnai ˆmesh sunèpeia thc pr¸thc.3. Mia akeraÐa perioq  R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an isqÔoun oi parakˆtw dÔo idiìthtec. èqoume to akìloujo krit rio pou mac plhroforeÐ pìte mia akeraÐa perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 1. parathroÔme ìti ri+1 |ri ⇔< ri >⊆< ri+1 >. 3. Akribèstera. en¸ ri+1 |ri kai ri+1 mh suntrofikì tou ri ⇔< ri > < ri+1 > . .2. An to p ∈ R eÐnai anˆgwgo kai p|ab.). tìte ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a kai b (L mma 1. c ∈ R ⇔ ri ∈< ri+1 >⇔< ri >⊆< ri+1 > . tìte p|a   p|b. kai 2. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou Jewr matoc. H mia sunepagwg  èqei apodeiqteÐ stic prohgoÔmenec Parathr seic. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 213 eÐnai telikˆ stajer  (dhlad  upˆrqei N ∈ N tètoio ¸ste < rN >=< rN +1 >=< rN +2 >= . Tìte to a den eÐnai anˆgwgo kai ètsi èqoume a = a1 b1 . apì thn opoÐa èpetai ìti ta ri kai ri+1 eÐnai suntrofikˆ an kai mìno an < ri >=< ri+1 >. b ∈ R. tìte to p diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a kai b.8). ìpou a. . H apìdeixh prokÔptei ˆmesa apì thn Parat rhsh 1). 'Estw a ∈ R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo kai èstw ìti to a den grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. b. b1 ∈ R eÐnai mh antistrèyima stoiqeÐa. ìpou a.3. Kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . pou eÐnai ˆtopo. IsqÔei bèbaia < a >⊆< a1 >. Apìdeixh. Oi idiìthtec pou anafèrontai stic Parathr seic 3) kai 4) parousiˆzoun idiaÐtero endiafèron giatÐ qarakthrÐzoun tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc.5).

.8 èqoume thn idiìthta 2 tou Jewr matoc. Ta stoiqeÐa a. H apìdeixh thc idiìthtac 2 ston Orismì 3. < a > < a1 > < a2 > . T¸ra epanalambˆnoume thn prohgoÔmenh diadikasÐa gia to a1 sth jèsh tou a. .1. parathroÔme ìti to stoiqeÐo c = pn1 . Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. F [x]. SuneqÐzontac lambˆnoume mÐa gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n. b lègontai sqetikˆ pr¸ta an to 1 eÐnai ènac mègistoc . 'Etsi lambˆnoume èna mh antistrèyimo a2 pou den eÐnai ginìmeno anag¸gwn kai < a1 > < a2 > . ìpou u ∈ R eÐnai antistrèyimo.3. pcn diaireÐ ta a kai b kai n 1 epiplèon diaireÐtai apì kˆje koinì diairèth twn a.. Blèpoume ètsi ìti oi dÔo idiìthtec tou Jewr matoc autoÔ anafèrontai se kÔria ide¸dh. ìpou F s¸ma.6 ShmeÐwsh.2. b. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. b ∈ R mh mhdenikˆ stoiqeÐa kai a = upa1 . Ja qreiastoÔme sth sunèqeia thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth se tuqaÐa perioq  monadik c paragontopoÐhshc. pou eÐnai ˆtopo. . sth jèsh twn ci èqoume antistrèyima stoiqeÐa tou R kai sth jèsh thc Prìtashc 2. pan . bi ∈ N.214 kai epiplèon 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh < a >=< a1 > .10 (Monadikìthta): Sth jèsh tou L mmatoc 2.). Apì thn idiìthta 1 autì eÐnai ˆtopo.. 3. Kˆje stoiqeÐo thc morf c uc onomˆzetai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn a.4 2) mporoÔme na qrhsimopoi soume ton orismì tou anag¸gou stoiqeÐou.4 1). H idiìthta 2 sto prohgoÔmeno Je¸rhma eÐnai isodÔnamh me thn ex c idiìthta: an to p ∈ R eÐnai anˆgwgo tìte to ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. Tic idiìthtec autèc èqei kˆje stoiqeÐo thc morf c uc. TonÐzoume ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn a. 'Omwc to kÔrio ide¸dec < c > orÐzetai monos manta (giatÐ. a. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja efarmìsoume to prohgoÔmeno krit rio gia na apodeÐxoume ìti oi “akèraiec perioqèc kurÐwn idewd¸n” eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. Prˆgmati. ta u.3..1. an < a >=< a1 > tìte ta a. th sqèsh (??)) kai katˆ sunèpeia to b1 eÐnai antistrèyimo.2 eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. b = n 1 νpb1 . ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou R kai n 1 ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. a1 eÐnai suntrofikˆ (bl. pbn . b sÔmfwna me thn Parat rhsh 3. b den orÐzetai ed¸ monos manta. Jètontac ci = min{ai . . . ìpou ai . bi }.1. se antÐjesh me tic eidikèc peript¸seic R = Z. .

Sto Z[i] to 3 eÐnai anˆgwgo. O daktÔlioc Z[ −3] = {a + b −3 ∈ C|a. √ √ Upìdeixh: 4 = 2 · 2 = (1 + −3)(1 − −3). Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 215 koinìc diairèthc twn a. to 2 eÐnai eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. allˆ to ide¸dec < 2 > den eÐnai pr¸to. 2.1. tìte to R eÐnai s¸ma. Ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta ±1. tìte ja eÐnai < ab > < a >. b. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. O daktÔlioc Z[ −6] = {a + b −6 ∈ C|a. 6. AlhjeÔei ìti h S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.1 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc.10. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. An to mh mhdenikì ide¸dec < p > tou R eÐnai pr¸to tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo. 1. √ √ 9. An to b den eÐnai antistrèyimo. An kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou R eÐnai suntrofikˆ. 8. 5.3. b. dhlad  an den upˆrqei anˆgwgo stoiqeÐo tou R pou diaireÐ ta a. 7. 3. 'Estw S mÐa perioq  pou perièqetai se perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Ask seic 3. Kˆje suntrofikì stoiqeÐo enìc anag¸gou stoiqeÐou eÐnai anˆgwgo. Tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo an kai mìno an to ϕ(p) ∈ S eÐnai anˆgwgo. 'Estw a. b. AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Sto Parˆdeigma 2. √ √ 10. ApodeÐxte ta ex c: a.3. allˆ to 5 den eÐnai. ±i. 4. . b ∈ R me a = 0.

. b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.216 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 11. ApodeÐxte ìti an o daktÔlioc Z[ n] = {a + b n ∈ C|a. 1 ènac akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou √ √ megalutèrou tou 1. 'Estw n = 0. tìte to 2 den eÐnai anˆgwgo se autìn. √ √ Upìdeixh: 2|n(n − 1) = (n + n)(n − n).

2 L mma. y] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n (bl. x) to h(x) diaireÐ to x kai ˆra h(x) = ±1   h(x) = ±x. x >=< x >. Kˆje s¸ma eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n giatÐ ta mìna ide¸dh s¸matoc eÐnai to < 0 > kai to < 1 > pou eÐnai kÔria. eÐnai perioqèc kurÐwn idewd¸n. pou blèpoume ìti eÐnai ˆtopo an jewr soume touc stajeroÔc ìrouc. EpÐshc.2. kai h akeraÐa perioq  C[x.1. opìte 2 = xg(x) gia kˆpoio g(x) ∈ Z[x]. .2 Perioqèc KurÐwn Idewd¸n.5. 'Ena parˆdeigma akeraÐac perioq c pou den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai o daktÔlioc Z[x].2. ∞ Apìdeixh. Gia parˆdeigma.2. g(x) ∈ Z[x]. Tìte kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . jewroÔme to ide¸dec < 2. 3. ìpou F s¸ma.3. Prˆgmati. Sthn pr¸th perÐptwsh èqoume ±1 = 2f (x) + xg(x). MporoÔme na upojèsoume qwrÐc periorismì thc genikìthtac ìti k1 ≤ k2 . opìte Ik1 ⊆ Ik2 kai katˆ sunèpeia a. 'Estw I1 ⊆ I2 ⊆ I3 ⊆ . o Z kai o F [x].1 Orismìc. EukleÐdeiec Perioqèc 217 3.6 4)). 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. kai 2) kˆje kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì anˆgwgo stoiqeÐo eÐnai pr¸to. x >=< h(x) > gia kˆpoio h(x) ∈ F [x]. an a. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. mia akoloujÐa idewd¸n tou R. èqoume 2 ∈< 2.5. 'Estw ìti < 2. Sunep¸c blèpoume ìti stic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc ta kÔria ide¸dh paÐzoun shmantikì rìlo. JewroÔme to sÔnolo I = k=1 Ik . EukleÐdeiec Perioqèc Perioqèc kurÐwn idewd¸n EÐdame sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti se mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc 1) kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n eÐnai telikˆ stajer . Parˆdeigma 2. . ˆtopo. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  kurÐwn idewd¸n an kˆje ide¸dec thc R eÐnai kÔrio. Epeid  to Ik2 eÐnai ide¸dec èqoume a − b ∈ Ik2 ⊆ I kai epeid  to Ik1 eÐnai ide¸dec èqoume ra ∈ Ik1 ⊆ I . Gia ton skopì autì ja efarmìsoume to Je¸rhma 3. H pr¸th idiìthta tou Jewr matoc autoÔ isqÔei gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n: 3. . Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. gia kˆpoia f (x). Epeid  x ∈ (2. Prˆgmati. To I eÐnai èna ide¸dec tou R. x >= {2f (x) + xg(x)|f (x). b ∈ Ik2 . pou eÐnai to kÔrio apotèlesma aut c thc Paragrˆfou. Sth deÔterh perÐptwsh. g(x) ∈ Z[x]}. b ∈ I kai r ∈ R tìte a ∈ Ik1 kai b ∈ Ik2 gia kˆpoia k1 kai k2 .

Kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ShmeÐwsh H idiìthta “kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer ” qarakthrÐzei mia eureÐa oikogèneia daktulÐwn. 3. An p ∈ R eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo tìte to ide¸dec < p > eÐnai megistikì. Stic Paragrˆfouc 1. isqÔei kai h deÔterh idiìthta tou Jewr matoc 3. AfoÔ p ∈< a > èqoume a|p kai epeid  to p eÐnai anˆgwgo to a ja eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo   suntrofikì tou p.2 kai 2. 'Estw I èna gn sio ide¸dec tou R pou perièqei to < p >. MÐa apì autèc eÐnai h monadik  paragontopoÐhsh se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn. 'Ara eÐnai fusiologikì. Ja apodeÐxoume sthn Parˆgrafo 3. Isqurizìmaste ìti IN = IN +1 = IN +2 = . sthn prospˆjeiˆ mac na EukleÐdeiec perioqèc .1).3 eÐdame ìti sto Z kai F [x]. en¸ sth deÔterh perÐptwsh isqÔei < a >=< p > (apì th sqèsh (??) thc Paragrˆfou 3. thn Algebrik  GewmetrÐa kai thn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n.1.218 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apì thn upìjesh èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. Shmei¸noume ìti to antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei.5). . Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether proc tim  thc Emmy Noether (1882-1935) pou touc melèthse susthmatikˆ. kai thn ShmeÐwsh sto tèloc thc Paragrˆfou 2. Apì thn upìjesh sto R èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. upˆrqoun Algìrijmoi DiaÐreshc apì touc opoÐouc èpontai jemeli¸deic idiìthtec twn Z kai F [x].. Apì ta dÔo prohgoÔmena L mmata. 'Ara a ∈ IN gia kˆpoio N . SÔmfwna me to epìmeno L mma.1. Gia kˆje k ∈ N isqÔei IN ⊆ IN +k ⊆ I kai epomènwc IN = IN +k .5 gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n. Epeid  isqÔei kai IN ⊆ I èqoume IN = I . to Je¸rhma 3. Oi daktÔlioi thc Noether eÐnai exairetikˆ shmantikoÐ gia th Metajetik  'Algebra.5 kai th ShmeÐwsh 3. ìpou F eÐnai èna s¸ma. 3.2.3 L mma. Apìdeixh. H pr¸th perÐptwsh apokleÐetai giatÐ I = R. Prˆgmati. Ja deÐxoume ìti I =< p >.2.6 sumperaÐnoume to ex c.4 Je¸rhma. . (Bl.1.4 ìti o Z[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. EÐdame  dh ìti o daktÔlioc Z[x] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. èqoume < a >⊆ IN kai ˆra I ⊆ IN .

na jewr soume daktulÐouc pou eÐnai efodiasmènoi me ènan “algìrijmo diaÐreshc”. 'Ara δ(u) = δ(1). ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). 'Ara b = qa ∈< a > kai katˆ sunèpeia I =< a >. Apìdeixh. to epìmeno apotèlesma eÐnai qwrÐc amfibolÐa anamenìmeno. IsqÔei I =< a >. 'Estw a ∈ I {0} me thn idiìthta o jetikìc akèraioc δ(a) na eÐnai elˆqistoc. Gia parˆdeigma.2. An r = 0 èqoume 1|r kai ˆra δ(1) ≤ δ(r). 'Etsi r = 0 kai epomènwc to u eÐnai antistrèyimo. EukleÐdeiec Perioqèc 219 prosdiorÐsoume kai ˆllec perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. an b ∈ I .7 Prìtash.2.6 Je¸rhma. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ kai I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R.2. Aut  qrhsimopoieÐtai suqnˆ gia ton prosdiorismì twn antistrèyimwn stoiqeÐwn. 3. Prˆgmati. To F [x]. 'Eqoume 1 = qu + r me r = 0   δ(r) < δ(u). Allˆ isqÔei bèbaia 1|u kai δ(1) ≤ δ(u). Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. tìte apì u|1 paÐrnoume δ(u) ≤ δ(1). b ∈ R. sunˆgoume apì ton orismì tou δ(a) ìti r = 0. upˆrqoun q. ˆtopo. r ∈ R me b = qa + r. r ∈ R me b = qa + r. eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(f (x)) = deg f (x) (bajmìc poluwnÔmou). Mia EukleÐdeia perioq  eÐnai mia akeraÐa perioq  R efodiasmènh me mÐa apeikìnish δ : R − {0} → Z>0 pou èqei tic idiìthtec • a|b ⇒ δ(a) ≤ δ(b) • Gia kˆje a. 3. Sthn apìdeixh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den qrhsimopoi same thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ thc EukleÐdeiac perioq c. a = 0. H apeikìnish δ onomˆzetai EukleÐdeia sunˆrthsh thc R. . 'Askhsh 4). Shmei¸noume ìti mporeÐ mia perioq  na eÐnai EukleÐdeia wc proc diaforetikèc apeikonÐseic (bl. Apìdeixh. ìpou F eÐnai èna s¸ma.2. Epomènwc kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena paradeÐgmata. 3. Tìte to u ∈ R eÐnai antistrèyimo an kai mìno an δ(u) = δ(1).5 Orismìc. ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). dhlad  δ(u) ≤ (r). Sunep¸c to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. h perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(m) = |m| (apìluth tim ). An to u eÐnai antistrèyimo. AntÐstrofa. Epeid  r = b − qa ∈ I . 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ . tìte upˆrqoun q.3. èstw δ(u) = δ(1). Kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n.

Mia pio katatopistik  anˆlush autoÔ tou paradeÐgmatoc upˆrqei sto ˆrjro [5]. Epomènwc o periorismìc thc apeikìnishc δ sto Z[i] − {0}. b ∈ R) paristˆnetai sto pragmatikì epÐpedo apì to shmeÐo (a. ±i 0 1 giatÐ u0 .2. ìpou a. 'Eqoume √ |α/β − q| ≤ 2/2 < 1.5. b) èqei akèraiec suntetagmènec kai ta shmeÐa autˆ apoteloÔn korufèc tetrag¸nwn me m koc pleurˆc 1. An u = u0 + u1 i eÐnai èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. Gia th deÔterh idiìthta.6 eÐnai eÔlogo na anarwthjoÔme an upˆrqei mia perioq  kurÐwn idewd¸n pou den eÐnai EukleÐdeia. èstw α. b ∈ Z kai w = . 2 Akèraioi tou Gauss Ja doÔme ed¸ ìti o daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Wc efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc sto Z[i] ja lÔsoume mia Diofantik  exÐswsh pou ofeÐletai sto Fermat. z ∈ C. Epeid  to m koc kˆje diagwnÐou √ tetrag¸nou me pleurˆ mhkouc 1 eÐnai 2.2. JewroÔme to α/β ∈ C.7 èqoume δ(u) = δ(1) = 1 ⇒ u2 + u2 = 1 ⇒ u = ±1. An a + bi ∈ Z[i].2. upˆrqei koruf  tetrag¸nou apì thn √ opoÐa to shmeÐo α/β apèqei apìstash mikrìterh   Ðsh tou 2/2. An z = a + bi ∈ C. . ìpou a. 'Estw q mia tètoia koruf . u1 ∈ Z. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja asqolhjoÔme pio susthmatikˆ me to Z[i]: ja perigrˆyoume ta anˆgwga stoiqeÐa tou kai ja doÔme wc efarmog  merikˆ klassikˆ apotelèsmata pou aforoÔn ajroÐsmata tetrag¸nwn akeraÐwn. SunoyÐzontac ta parapˆnw èqoume apodeÐxei to ex c. b). b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia perioq  (kai ˆra perioq  kurÐwn idewd¸n kai perioq  monadik c paragontopoÐhshc). ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou OrismoÔ 3. β ∈ Z[i]. tìte apì thn Prìtash 3. b ∈ R. Jètontac r = α − βq èqoume α = βq + r kai |r| = |α − βq| = |β||α/β − q| < |β|. jètoume δ(z) = (a + bi)(a − bi) = a2 + b2 kai upenjumÐzoume ìti δ(zz ) = δ(z)δ(z ) gia kˆje z. tìte to shmeÐo (a. β = 0. pou sumbolÐzoume pˆli me δ . 'Eqontac upìyh to Je¸rhma 3. Epomènwc isqÔei δ(r) = |r|2 < |β|2 = δ(β) kai o Z[i] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh δ . O migadikìc arijmìc a + bi (a.220 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sugkekrimènec efarmogèc thc prohgoÔmenhc Prìtashc ja doÔme parakˆtw. H en lìgw perioq  eÐnai to sÔnolo √ −1 + −19 twn migadik¸n arijm¸n thc morf c a + bw. To pr¸to tètoio parˆdeigma brèjhke to 1949 apì ton Motzkin.

3. −1. ìpou o d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. ìmwc. −i}. Tìte β+ < α >= r+ < α >. Epeid  δ(1 + 3i) = 10 kai h sunˆrthsh δ ikanopoieÐ th sqèsh δ(xy) = δ(x)δ(y) exetˆzoume an upˆrqoun a + bi me δ(a + bi) = 2   5. b ∈ 3. Sth sunèqeia epanalambˆnetai h diadikasÐa gia to phlÐko kai oÔtw kˆj' ex c. Gia parˆdeigma. èqei profan¸c peperasmèno pl joc lÔsewn . To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z[i] eÐnai to U (Z[i]) = {1. 2) Ac broÔme thn paragontopoÐhsh tou 1+3i se ginìmeno anag¸gwn. EpÐshc den alhjeÔei ìti kˆje pr¸toc arijmìc p eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i]. to δ(2 + i) = 5 eÐnai pr¸toc.2. Shmei¸noume ìti gia d < 0 o . eÐnai anˆgwga afoÔ δ(2 + i) = δ(2 − i) = 5 pou eÐnai pr¸toc. 1) H akìloujh apl  parat rhsh eÐnai suqnˆ qr simh ìtan anazhtoÔme anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i].2. 3. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc.2. r ∈ Z[i] tètoia ¸ste β = qα + r kai r = 0   δ(r) < δ(α). Me parìmoio trìpo diapist¸noume ìti eÐnai anˆgwgo kai to 1 + i. EukleÐdeiec Perioqèc 221 Z} eÐnai mÐa EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish pou orÐzetai apì th sqèsh δ(a + bi) = a2 + b2 . b ∈ Z}. Telikˆ. Gia d = −5. afoÔ h Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z . H sunj kh aut . O daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a+bi ∈ C|a.1. to 2 + i eÐnai anˆgwgo afoÔ δ(2 + i) = 5. Perissìtera epÐ autoÔ ja doÔme sthn epìmenh Parˆgrafo (Je¸rhma 3.8 Je¸rhma. kai ta 2 + i. h zhtoÔmenh paragontopoÐhsh eÐnai 1 + 3i = (1 + i)(2 + i). Allˆ upˆrqoun peperasmèna to pl joc r me δ(r) < δ(α). an α = βγ tìte p = δ(α) = δ(β)δ(γ) kai ˆra δ(β) = 1   δ(γ) = 1. 4) O √ daktÔlioc Z[i] eÐnai ènac apì mia oikogèneia daktulÐwn thc morf c √ Z[ d] = {a + b d ∈ C|a. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. ìpou β ∈ Z[i]. kˆje klˆsh modulo(α) eÐnai thc morf c β+ < α >. den eÐnai anagkaÐa afoÔ. 2 − i. to 3 eÐnai anˆgwgo sto Z[i] (ˆskhsh) allˆ δ(3) = 9 pou den eÐnai pr¸toc.3 ìti o daktÔlioc Z[ d] den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai ˆra den eÐnai EukleÐdeia perioq . ìmwc. tìte to α eÐnai anˆgwgo. Prˆgmati.3). Prˆgmati. An α ∈ Z[i] eÐnai tètoio ¸ste δ(α) = p. eÐdame sto Parˆdeigma √ 3. Upˆrqoun q. 5 = (2 + i)(2 − i).3. gia parˆdeigma. i. Sto sugkekrimèno parˆdeigma. 3) Gia kˆje mh mhdenikì α ∈ Z[i]. ìpou z < δ(α).9 Parathr seic. Apì thn prohgoÔmenh parat rhsh to 2 + i eÐnai anˆgwgo. Gia parˆdeigma. o daktÔlioc phlÐko Z[i]/ < α > eÐnai peperasmènoc. DiairoÔme to 1 + 3i me to 1 + i sto C kai parathroÔme ìti to phlÐko 2 + i eÐnai stoiqeÐo tou Z[i] (an den  tan ja aporrÐptame to 1 + i wc diairèth). 'Eqoume δ(1 + i) = 2. dhlad  to β   to γ eÐnai antistrèyimo.

b eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. . . giatÐ mporoÔme tìte na ergastoÔme ston eurÔtero daktÔlio kai na qrhsimopoi soume idiìthtèc tou. Epeid  èqoume ab = cn . Sunep¸c a = upi1 nci1 . pbk . j1 . pak .222 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh √ Z[ d] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an d = −1 √   −2 ('Askhsh 22). . . Jètoume d = pi11 . blèpoume ìti gia kˆje i akrib¸c èna apì ta ai . b = νpb1 . e ∈ R kai antistrèyima u. . n > 0. r}.2. UpenjumÐzoume ìti dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa a. exÐswshc 3. jt } = {1. bi eÐnai 0. b = νpj1 nc ncj1 . Gia jetikˆ d to er¸thma poioi apì touc Z[ d] eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc paramènei mèqri s mera anoiktì. an kai perièqoun to Z. ci c nc i kai {i1 . Gia thn efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc tou Z[i] pou akoloujeÐ. ta pi eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ anˆgwga stoiqeÐa kai oi ci eÐnai jetikoÐ akèraioi. An ta a. . . . . 2. . bi ∈ N me ai + bi = nci . . v ∈ R tètoia ¸ste a = udn kai b = ven . . r r 1 1 ìpou uν = wn kai ai . . r 1 ìpou to w eÐnai antistrèyimo. . c ∈ R me ab = cn . Epeid  ta a. qreiazìmaste pr¸ta èna L mma. b eÐnai sqetikˆ pr¸ta.10 L mma. . . . pjt jt . den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. . . pjt . tìte oi a. b. apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R sumperaÐnoume ìti a = upa1 . . b miac perioq c monadik c paragontopoÐhshc R lègontai sqetikˆ pr¸ta an den upˆrqei anˆgwgo p ∈ R tètoio ¸ste p|a kai p|b. pis is . b eÐnai n-stèc dunˆmeic. Ja qreiastoÔme mia genÐkeush autoÔ. 'Estw c = wpc1 . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai a. piss kai e = c j1 cjt pj1 .11 Efarmog  (Fermat). GnwrÐzoume apì thn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti upˆrqoun daktÔlioi pou. . . . . is . GnwrÐzoume apì thn Enìthta 1 ìti an to ginìmeno ab dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn eÐnai n-st  dÔnamh akeraÐou. . Efarmog  se Diofantikèc exis¸seic 3. H perÐptwsh ìmwc pou ènac daktÔlioc perièqei to Z kai èqei thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc eÐnai suqnˆ qr simh sthn epÐlush Diofantik¸n exis¸sewn.2. pck . tìte upˆrqoun d. . Ja apodeÐxoume ìti oi lÔseic thc Diofantik c 2x3 = y 2 + 1 . Apìdeixh.

(1) Kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i diaireÐ to (y + i) − (y − i) = 2i = (1 + i)2 . y) = (2. c + di ∈ Z[i] eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. EukleÐdeiec Perioqèc 223 eÐnai oi (x. ±2).2. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc. δ) = (1.10 èpetai ìti upˆrqei antistrèyimo u ∈ Z[i] kai γ + δi ∈ Z[i] me a + bi = u(γ + δi)3 . −1). 1). Sto Z[i] jewroÔme thn paragontopoÐhsh (y + i)(y − i) = 2x3 . x3 = y 2 + 4. eÔkola diapist¸noume apì thn deÔterh exÐswsh tou sust matoc ìti (γ. ìpou ta a + bi. opìte grˆfontac x = 2X . kai ˆra to y + i diaireÐtai me to 1 + i allˆ ìqi me to (1 + i)2 . opìte x = 1. 'Estw x. Sunep¸c ènac µκδ twn y + i kai y − i eÐnai to 1 + i. 'Eqoume y + i = (1 + i)(a + bi) = (1 + i)(γ + δi)3 = = (γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 ) + (γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 )i. To 1 + i eÐnai anˆgwgo apì thn Parat rhsh 3.2.2. δ ∈ Z. Antikajist¸ntac sthn pr¸th brÐskoume ìti y = ±1. Epeid  γ. ParathroÔme ìti o y eÐnai perittìc. 1 + i. an o x eÐnai ˆrtioc tìte kai o y eÐnai ˆrtioc. EpÐshc to 1 + i diaireÐ to y − i = 2k + 1 − i. Prˆgmati. (5. kai katˆ sunèpeia lambˆnoume to sÔsthma y = γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 = (γ + δ)(γ 2 − 4γδ + δ 2 ) 1 = γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 = (γ − δ)(γ 2 + 4γδ + δ 2 ). Apì to L mma 3. Epeid  kˆje antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i] eÐnai trÐth dÔnamh sto Z[i]. eÐnai oi (x. 0). (0. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. ±11).9 1) kai epomènwc apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] paÐrnoume ìti kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i eÐnai suntrofikìc me ènan apì touc 1. (1 + i)2 . mporoÔme na upojèsoume ìti u = 1 (giatÐ an u = ν 3 . (1. Qrhsimopoi¸ntac thn (??) lambˆnoume (ix)3 = (a + bi)(c + di). tìte u(γ + δi)3 = ν 3 (γ + δi)3 = (νγ + νδi)3 ). pou epÐshc melet jhke apì ton Fermat. y ∈ Z tètoioi ¸ste 2x3 = y 2 + 1. gia kˆpoio k ∈ Z. y) = (1. opìte èqoume y + i = (1 + i)(a + bi) kai y − i = (1 + i)(c + di).3. Epeid  o y eÐnai perittìc èqoume y + i = 2k + 1 + i. −1).

2. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a ∈ R. 3. y = δ(3γ 2 − δ 2 ) pou eÔkola epilÔetai afoÔ γ. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R. ApodeÐxte ìti: n a. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p > eÐnai megistikì an kai mìno an to p eÐnai anˆgwgo. 'Ena q eÐnai to −1 + i kai èna ˆllo eÐnai to −1. 'Estw R = { m |m. 5. 1. ta q. . 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a. δ ∈ Z. 7. 8. b ∈ R. r den eÐnai anagkastikˆ monadikˆ. 4. a = 0. 2.10 sth sqèsh (2 + yi)(2 − yi) = x3 . Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. Epomènwc efarmìzoume to L mma 3. Kˆje gn sio ide¸dec miac perioq c kurÐwn idewd¸n perièqetai se megistikì ide¸dec. Tìte < a > + < b >=< d > an kai mìno an to d eÐnai ènac µκδ twn a. b = −4 + i. H perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δk pou orÐzetai apì δk (m) = |m| + k . O R eÐnai mia akeraia perioq  pou perièqei to Z. 6. n ∈ Z. 2 − yi eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto Z[i]. èstw a = 5 + 3i. Me thn upìjesh aut  mporoÔme na apodeÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2 + yi. ìpou k ∈ N. To sÔsthma pou prokÔptei ed¸ eÐnai to 2 = γ(γ 2 − 3δ 2 ). p = 0. b. 'Ara mporoÔme na upojèsoume ìti o x eÐnai perittìc.224 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai y = 2Y paÐrnoume thn exÐswsh 2X 3 = Y 2 + 1 pou lÔsame prohgoumènwc. n perittìc}. Upìdeixh: Sto Z[i]. Na brejeÐ èna d ∈ Z[i] tètoio ¸ste < 2 > + < 3 + 3i >=< d >. ApodeÐxte ìti to pl joc twn idewd¸n tou R pou perièqoun to < a > eÐnai peperasmèno. Ask seic 3. Ston orismì thc EukleÐdeiac perioq c.

3. 9. R/ < p > eÐnai s¸ma c.2. 13. Exetˆste an alhjeÔoun oi parakˆtw protˆseic. a. Ta akolouja eÐnai isodÔnama a. Upìdeixh: An I eÐnai èna ide¸dec tou R jewr ste to sÔnolo Z ∩ I . . H perioq  R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. n perittoÔc eÐnai antistrèyima. b. O pur nac eÐnai to < x >. R EukleÐdeia perioq  ⇒ R[x] EukleÐdeia perioq . apodeÐxte ìti I =< 2k >. EukleÐdeiec Perioqèc 225 b. tìte to S eÐnai s¸ma. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. p eÐnai anˆgwgo b. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. 15. Efarmìste thn 'Askhsh 11. 10. 14. R perioq  kurÐwn idewd¸n ⇒ R[x] perioq  kurÐwn idewd¸n. n c. ApodeÐxte ìti o R eÐnai s¸ma. Upìdeixh: O pur nac eÐnai mh mhdenikì pr¸to ide¸dec.3.2. Upìdeixh: Gia na deÐxete ìti to a = 0 eÐnai antistrèyimo. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n kai o S akeraÐa perioq . tìte o R s¸ma. ìpou k eÐnai elˆqisto me thn idiìthta 2k ∈ I . ApodeÐxte ìti an o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. Upìdeixh: Jewr ste ton epimorfismì R[x] f (x) → f (0) ∈ R. . jewr ste thn akoloujÐa < a >⊇< a2 >⊇ . ApodeÐxte ìti an o ϕ den eÐnai isomorfismìc. . Upìdeixh: An I eÐnai mh mhdenikì ide¸dec tou R. 12. . Kˆje mh mhdenikì pr¸to ide¸dec perioq c kurÐwn idewd¸n eÐnai megistikì. . Kˆje mh mhdenikì ide¸dec tou R perièqei stoiqeÐo thc morf c 2t gia kˆpoio t > 0. Tìte kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. Ta stoiqeÐa thc morf c m me m. d. 'Estw R mÐa perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R − {0}. 'Estw R ènac daktÔlioc me Z ⊆ R ⊆ Q. eÐnai peperasmènh. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. Efarmìste to L mma 3. ApodeÐxte ìti to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. 'Estw R mia perioq  me thn idiìthta: kˆje gn sia fjÐnousa akoloujÐa idewd¸n I1 I2 . 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. 11. R/ < p > eÐnai akeraÐa perioq . 16.

226 17. ApodeÐxte ìti Z[i]/ < 1 + i >∼ Z2 . =

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

18. Na prosdioristeÐ èna m tètoio ¸ste Z[i]/ < 1 + 3i >∼ Zm . = Upìdeixh: AnalÔste to 1 + 3i se ginìmeno anag¸gwn kai efarmìste to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ('Askhsh 2.6.19). 19. Sto Z[i], pou eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc, èqoume 10 = 2 · 5 = (1 + 3i)(1 − 3i). Exhg ste. √ √ 20. ApodeÐxte ìti o Z[ −2] = {a + b −2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia √ perioq  wc proc thn apeikìnish δ(a + b −2) = a2 + 2b2 . 21. Sumplhr¸ste thn apìdeixh ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc x3 = y 2 + 4 eÐnai oi (x, y) = (2, ±2), (5, ±11). (Bl. thn Efarmog  3.2.11). 22. 'Estw n ènac arnhtikìc akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. ApodeÐxte ìti:

a. An n ≤ −2, tìte ta monadikˆ antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou √ √ Z[ n] = {a + b n ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai ta ±1. √ b. O daktÔlioc Z[ n] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an n = −1, −2. Upìdeixh: Upojètontac ìti n < −2 kai ìti o daktÔlioc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc apodeÐxte me th bo jeia thc sunˆrth√ shc δ(a + b n) = a2 − nb2 , ìti to 2 eÐnai anˆgwgo. Autì eÐnai ˆtopo lìgw thc 'Askhshc 3.1.11. Gia to antÐstrofo, dec thn 'Askhsh 20.

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

227

3.3 Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn
Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] ja apodeÐxoume ed¸ èna je¸rhma tou Fermat pou perigrˆfei touc fusikoÔc arijmoÔc pou mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume èna Je¸rhma tou Lagrange pou lèei ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + y 2

Estiˆzontac arqikˆ thn prosoq  mac stouc pr¸touc arijmoÔc, parathroÔme ìti 2 = 12 + 12 , 5 = 12 + 22 , 13 = 22 + 32 , 17 = 12 + 42 , 29 = 22 + 52 , en¸ oi 3, 7, 11, 19, 23 den mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To epìmeno apotèlesma mac lèei ìti o pr¸toc p = 2 eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn an kai mìno an p ≡ 1 mod 4. nama

3.3.1 Je¸rhma. 'Estw p > 2 ènac pr¸toc arijmìc. Ta akìlouja eÐnai isodÔ1. p ≡ 1 mod 4 2. to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i] 3. upˆrqoun akèraioi a, b tètoioi ¸ste p = a2 + b2 . Apìdeixh. 1 ⇒ 2. 'Estw p ≡ 1 mod 4. Tìte (−1) 2 = 1. Epomènwc apì to krit rio tou Euler (Efarmog  2.4.4) èpetai ìti upˆrqei q ∈ Z tètoioc ¸ste
p−1

q 2 ≡ −1

mod p.

To p diaireÐ to q 2 + 1 sto Z kai katˆ sunèpeia diaireÐ to (q + i)(q − i) sto Z[i]. Gia na deÐxoume ìti to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo sto Z[i], ja deÐxoume ìti to p den diaireÐ kanèna apì ta q + i, q − i sto Z[i]. Autì arkeÐ giatÐ o Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw p|q + i. Tìte q + i = p(a + bi), gia kˆpoia a, b ∈ Z, kai epomènwc 1 = pb, pou eÐnai ˆtopo. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti to p den diaireÐ to q − i. 2 ⇒ 3. Profan¸c to p den eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. AfoÔ to p den eÐnai anˆgwgo sto Z[i] èqoume p = (a + bi)(c + di) gia kˆpoia mh antistrèyima stoiqeÐa a + bi, c + di ∈ Z[i]. Epomènwc δ(p) = δ(a + bi)δ(c + di), ìpou δ eÐnai h sunˆrthsh pou eÐdame sto Je¸rhma 3.2.8. 'Ara p2 = (a2 + b2 )(c2 + d2 ). Epeid  a2 + b2 , c2 + d2 > 1, apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z paÐrnoume p = a2 + b2 (= c2 + d2 ). 3 ⇒ 1. 'Estw p = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Epeid  to tetrˆgwno kˆje akeraÐou

228

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

eÐnai isìtimo me 0, 1 mod 4 paÐrnoume p ≡ 0, 1, 2 mod 4. Allˆ o p eÐnai perittìc akèraioc diˆforoc tou 2. 'Ara p ≡ 1 mod 4. 1) Sthn ekf¸nhsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den sumperilˆbame ton pr¸to 2. Ston daktÔlio Z[i] to stoiqeÐo 2 den eÐnai anˆgwgo, afoÔ 2 = −i(1 + i)2 kai to 1 + i eÐnai anˆgwgo (giatÐ δ(1 + i) = 2 pou eÐnai pr¸toc arijmìc, bl Parat rhsh 3.2.9 1)). 2) EpishmaÐnoume ìti an o pr¸toc p grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn mh arnhtik¸n akeraÐwn, p = a2 + b2 , tìte oi a, b eÐnai “ousiastikˆ” monadikoÐ. Bl. 'Askhsh 5. 'Eqoume prosdiorÐsei touc pr¸touc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Ja qarakthrÐsoume t¸ra touc fusikoÔc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apì th stoiqei¸dh tautìthta

Shmei¸seic

Oi fusikoÐ arijmoÐ n thc morf c n = x2 + y 2

(a2 + b2 )(c2 + d2 ) = (ac − bd)2 + (ad + bc)2

(1)

sumperaÐnoume ìti to ginìmeno dÔo akeraÐwn pou grˆfontai wc ajroÐsmata dÔo tetrag¸nwn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Sunep¸c, apì to Je¸rhma 3.3.1 èqoume ìti kˆje dÔnamh pm , ìpou p ≡ 1 mod 4, eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To Ðdio sumbaÐnei gia tic dunˆmeic 2m . 'Estw
r+1 n = 2n0 pn1 . . . pnr pr+1 . . . pns r s 1

n

h paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn, ìpou

p1 , . . . , pr ≡ 1 mod 4 kai pr+1 , . . . , ps ≡ 3

mod 4.

Kajènac apì touc parˆgontec 2n0 , pn1 , . . . , pnr eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸r 1 nwn kai sunep¸c to ginìmenì touc eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. An upojèsoume ìti oi ekjètec nr+1 , . . . , ns eÐnai ˆrtioi, tìte bèbaia kajènac apì touc nr+1 pr+1 , . . . , pns eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn (katˆ tetrimmèno trìpo), opìs te apì thn (??) sumperaÐnoume ìti to n eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti isqÔei kai to antÐstrofo:

3.3.2 Je¸rhma. 'Enac fusikìc arijmìc n grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n an kai mìno an sthn anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn o ekjèthc kˆje pr¸tou p me p ≡ 3 mod 4 eÐnai ˆrtioc.

Gia parˆdeigma, o 2002 = 2 · 7 · 11 · 13 den grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, en¸ o 154154 = 2 · 72 · 112 · 13 grˆfetai. Gia thn apìdeixh tou prohgoumènou Jewr matoc ja qreiastoÔme ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i].

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

229

3.3.3 Je¸rhma. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta akìlouja:
1) ±p, ±ip, ìpou p ∈ N eÐnai pr¸toc me p ≡ 3 mod 4 2) a + bi ∈ Z[i], ìpou a2 + b2 eÐnai pr¸toc. Apìdeixh. Apì to Je¸rhma 3.3.1 kai to gegonìc ìti ta ±1, ±i eÐnai antistrèyima sto Z[i], prokÔptei amèswc ìti ta stoiqeÐa tou 1) eÐnai anˆgwga. Sthn Parat rhsh 3.2.9 1) eÐdame ìti ta stoiqeÐa sthn perÐptwsh 2) tou jewr matoc eÐnai epÐshc anˆgwga. AntÐstrofa, èstw a + bi ∈ Z[i] èna anˆgwgo stoiqeÐo. An b = 0, tìte epeid  to a ∈ Z eÐnai anˆgwgo, o |a| einai pr¸toc. Apì to Je¸rhma 3.2.1, èpetai ìti a ≡ 3 mod 4. An a = 0, apodeiknÔetai me parìmoio trìpo ìti b = ±p, ìpou p pr¸toc me p ≡ 3 mod 4. 'Estw t¸ra a, b = 0. Wc eikìna anag¸gou stoiqeÐou kˆtw apì ènan isomorfismì daktulÐwn to a − bi ∈ Z[i] eÐnai anˆgwgo ('Askhsh 3.1.8). 'Eqoume

a2 + b2 = (a + bi)(a − bi).
'Estw a2 +b2 = cd, me c, d ∈ N, c, d > 1. An ta c, d  tan anˆgwga sto Z[i], tìte apì thn isìthta (a + bi)(a − bi) = cd kai to gegonìc ìti o daktÔlioc Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc ja paÐrname ìti to a + bi eÐnai suntrofikì me to c   d, prˆgma ˆtopo. An èna apì ta c, d den  tan anˆgwgo, tìte h isìthta (a + bi)(a − bi) = cd odhgeÐ pˆli se ˆtopo afoÔ sto aristerì mèloc èqoume ginìmeno dÔo anag¸gwn stoiqeÐwn kai sto dexiì èqoume ginìmeno toulˆqiston tri¸n. ApodeÐxame ìti o a2 + b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma 3.3.2. Apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. H mÐa kateÔjunsh èqei  dh apodeiqteÐ sta sqìlia pou prohg jhkan thc ekf¸nhshc tou Jewr matoc. 'Estw t¸ra n = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Tìte

n = (a + ib)(a − ib).
'Estw

a + ib = π1 . . . πr (a1 + ib1 ) . . . (as + ibs )
h paragontopoÐhsh tou a + ib se ginìmeno anag¸gwn, ìpou ta πj eÐnai thc morf c ±pj   ±ipj (pj ∈ Z eÐnai pr¸toc kai pj ≡ 3 mod 4) kai gia ta aj +ibj ∈ Z[i] isqÔei ìti oi a2 + b2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ (Je¸rhma 3.3.3). Jewr¸ntac j j suzugeÐc migadikoÔc paÐrnoume

a − ib = π1 . . . πr (a1 − ib1 ) . . . (as − ibs )

230 kai katˆ sunèpeia

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

n = |π1 |2 . . . |πr |2 (a2 + b2 ) . . . (a2 + b2 ). 1 1 s s

(2)

Gia kˆje j = 1, . . . , r isqÔei |πj |2 = p2 kai pj ≡ 3 mod 4. Kajènac apì j touc a2 + b2 (j = 1, . . . , s) eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou den eÐnai isìtimoc me j j to 3 modulo 4 (Je¸rhma 3.3.1). Sunep¸c o ekjèthc sto dexiì mèloc thc (??) kˆje pr¸tou pou eÐnai isìtimoc me to 3 modulo 4 eÐnai ˆrtioc arijmìc.

Sqìlia
Ed¸ egeÐrontai pollˆ endiafèronta erwt mata. Gia parˆdeigma, upˆrqei k tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma k tetrag¸nwn; An nai poio eÐnai èna k; Epeid  to 7 den grˆfetai wc ˆjroisma 3 tetrag¸nwn, blèpoume ìti an upˆrqei k , tìte k ≥ 4. O Lagrange apèdeixe ìti to elˆqisto k eÐnai 4: kˆje fusikìc arijmìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn. Arketèc apodeÐxeic autoÔ eÐnai gnwstèc s mera. Sto biblÐo twn Hardy kai Wright [13] upˆrqoun treic. Mia ˆllh apìdeixh dÐnoume parakˆtw. Poio genikˆ, dojèntoc tou n upˆrqei g(n) tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma g(n) to pl joc n-st¸n dunˆmewn; Autì eÐnai gnwstì wc to prìblhma tou Waring (o opoÐoc to melèthse to 1770). H apˆnthsh eÐnai jetik  ìpwc èdeixe o Hilbert to 1909. Poioc eÐnai o elˆqistoc g(n); To 1964, apedeÐqjh ìti gia n = 5 o elˆqistoc g(n) eÐnai 37. Gia megˆla n, h elˆqisth tim  tou g(n) paramènei mèqri s mera ˆgnwsth. 'Ena ˆllo er¸thma pou mporoÔme na jèsoume ed¸ eÐnai: katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc parÐstatai ènac fusikìc arijmìc wc ˆjroisma g(n) n-stwn dunˆmewn; Gia sunaf  probl mata kai apotelèsmata parapèmpoume sto biblÐo tou Grosswald [11]. GiatÐ na endiaferjeÐ kaneÐc gia tètoia probl mata; O Ðdioc o Grosswald lèei: “En¸ oi MajhmatikoÐ spˆnia egeÐroun tètoiouc problhmatismoÔc, suqnˆ epishmaÐnoun tic efarmogèc twn kajar¸n majhmatik¸n sth fusik , mhqanologÐa kai ˆllouc episthmonikoÔc tomeÐc. EpÐshc, sthn paroÔsa perÐptwsh, mporeÐ na uposthriqjeÐ h jèsh ìti h melèth ajroismˆtwn tetrag¸nwn akeraÐwn eÐnai qr simh se probl mata pou aforoÔn shmeÐa diktuwt¸n (lattices), sthn krustallografÐa, kai se orismèna probl mata sth mhqanik .”

Sto Je¸rhma 3.3.1 qarakthrÐsame touc pr¸touc p pou grˆfontai sth morf  p = x2 + y 2 . Ta kÔria shmeÐa thc apìdeixhc  tan ta ex c.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + 2y 2

• H isotimÐa q 2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1 mod 4

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

231

• O Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Ac jewr soume ed¸ èna sunafèc er¸thma: Poioi pr¸toi p grˆfontai sth morf 

p = x2 + 2y 2 ;
Kaj¸c h perÐptwsh p = 2 eÐnai tetrimmènh upojètoume p = 2. Jewr¸ntac peript¸seic modulo 2 gia ta x, y blèpoume ìti x2 + 2y 2 ≡ 0, 1, 2, 3, modulo 8 kai epeid  o p eÐnai perittìc pr¸toc brÐskoume thn anagkaÐa sunj kh

p ≡ 1, 3 mod 8.
ApodeiknÔetai ìti h sunj kh aut  eÐnai kai ikan . Den ja to apodeÐxoume autì, allˆ ja arkestoÔme sto na perigrˆyoume ta basikˆ shmeÐa thc apìdeixhc. Ac upojèsoume ìti gnwrÐzoume ta ex c.

i) H isotimÐa q 2 ≡ −2 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1, 3 mod 8 √ √ ii) O Z[ −2] = {a + bi 2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Tìte apì to i) upˆrqei q ∈ Z me p|q 2 + 2, opìte √ √ √ p|(q + i 2)(q − i 2) sto Z[ −2]. √ To p den eÐnai anˆgwgo sto Z[ −2], giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja èprepe, √ √ lìgw tou ii), na diaireÐ èna apì ta q + −2, q − −2, prˆgma adÔnato. Ta √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −2] eÐnai ta ±1 (ˆskhsh). Epomènwc èqoume √ √ √ √ p = (a + b −2)(c + d −2), ìpou a + b −2, c + d −2 = ±1. Lambˆnontac ta tetrˆgwna twn mètrwn migadik¸n arijm¸n èqoume p2 = (a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ). Epeid  a2 + 2b2 , c2 + 2d2 > 1, h monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z dÐnei p = a2 + 2b2 (= c2 + 2d2 ). Sunep¸c o p eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 . Ac sqoliˆsoume t¸ra√ upojèseic i) kai ii). Gia thn ii) mporeÐ na apotic deiqteÐ ìti o daktÔlioc Z[ √−2] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh √ δ : Z[ −2] → N, δ(a + bi 2) = a2 + 2b2 ('Askhsh 3.2.20) Epomènwc o daktÔlioc autìc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H apìdeixh tou i) eÐnai kˆpwc teqnik  kai gia ton lìgo autì paraleÐpetai. Genikˆ to er¸thma pìte mia isotimÐa thc morf c x2 ≡ a mod p èqei lÔsh eÐnai èna shmantikì jèma thc JewrÐac Arijm¸n pou melet jhke susthmatikˆ - metaxÔ twn ˆllwn - apì touc Euler, Legendre, Jacobi kai Gauss. Parapèmpoume sto biblÐo tou Rosen [24] kai eidikˆ sto Kefˆlaio 9.

232

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

Gia suntomÐa èstw A to sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n n thc morf c n = x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N. Apì thn tautìthta

Oi fusikoÐ arijmoÐ thc morf c n = x2 + 2y 2

(a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ) = (ac − 2bd)2 + 2(ad + bc)2
sumperaÐnoume ìti

m, n ∈ A ⇒ mn ∈ A.
Apì autì kai ton qarakthrismì twn pr¸twn thc morf c x2 + 2y 2 pou eÐdame pio pˆnw sunˆgoume ìti: an sthn paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth, tìte n ∈ A. MporeÐ na apodeiqteÐ to antÐstrofo katˆ trìpo parìmoio me thn apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. Gia to skopì autì ja prèpei na prosdioristoÔn ta √ anˆgwga stoiqeÐa thc EukleÐdeiac perioq c Z[ √ . Autˆ eÐnai ta ±p, ìpou p −2] eÐnai pr¸toc me p ≡ 5, 7 mod 8, kai ta a + bi 2, ìpou a2 + 2b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. H apìdeixh eÐnai parìmoia me aut  tou Jewr matoc 3.3.3. Telikˆ apodeiknÔetai ìti o fusikìc arijmìc n eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N, an kai mìno an sthn paragontopoÐhsh tou n kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth.

Sqìlia
Dustuq¸c h mèjodoc pou perigrˆyame prohgoÔmena den efarmìzetai se pio genikèc parastˆseic thc morf c n = x2 + dy 2 , ìpou to d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. Autì ofeÐletai sto gegonìc √ ìti gia d > 2 oi daktÔlioi Z[ −d] den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc (bl. 'Askhsh 3.2.22). 'Omwc, èqoun anaptuqjeÐ ˆllec mèjodoi sthn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n pou uposkelÐzoun thn èlleiyh thc idiìthtac thc monadikìthtac sthn paragontopoÐhsh stoiqeÐwn se ginìmeno anag¸gwn. Mia apì autèc basÐzetai sth monadikìthta thc paragontopoÐhshc idewd¸n ori√ smènwn daktulÐwn, ìpwc eÐnai oi Z[ −d], se ginìmeno pr¸twn idewd¸n. H idèa aut  an kei ston Kummer kai  tan o lìgoc pou eis gage th nèa gia thn epoq  aut  ènnoia tou ide¸douc! Gia sugkekrimèna paradeÐgmata thc mejìdou aut c parapèmpoume sthn Parˆgrafo 11.12 tou Artin, Algebra, [2].

Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn

Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. H apìdeixh pou ja d¸soume qrhsimopoieÐ 2 × 2

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

233

pÐnakec me stoiqeÐa apì to Z[i] kai ofeÐletai ston C. Small [27]. An kai h apìdeixh aut  den qrhsimopoieÐ th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i], thn anaptÔssoume ed¸ lìgw thc komyìthtac pou parousiˆzei. Sthn parakˆtw apìdeixh ja jewr soume gnwstèc basikèc idiìthtec apì th JewrÐa Omˆdwn, oi opoÐec melet¸ntai sthn Enìthta 4. Sugkekrimèna ja qrhsimopoi soume to Je¸rhma tou Lagrange kai to gegonìc ìti h pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc eÐnai kuklik . tetrag¸nwn stoiqeÐwn tou F . Epiplèon, an h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . An h qarakthristik  tou F den eÐnai 2, tìte akrib¸c ta misˆ apì ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai tetrˆgwna. Apìdeixh. An h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte h apeikìnish F a → a2 ∈ F eÐnai 1 − 1. Epeid  to F eÐnai peperasmèno, h apeikìnish aut  eÐnai epÐ. 'Ara kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . 'Estw t¸ra ìti h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. GnwrÐzoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn tou F eÐnai kuklik , kai apì to Je¸rhma 2.7.1 h omˆda aut  èqei ˆrtia tˆxh. 'Ara F ∗ = {g, g 2 , . . . , g 2m = 1} g ∈ F . Ta stoiqeÐa g 2 , g 4 , . . . , g 2m eÐnai bèbaia tetrˆgwna. Kˆje stoiqeÐo thc morf c g 2k+1 den eÐnai tetrˆgwno giatÐ an upˆrqei h ∈ F ∗ me g 2k+1 = h2 , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange stic omˆdec paÐrnoume g (2k+1)m = h2m = 1 opìte 2m|(2k + 1)m, dhlad  2|2k + 1, pou eÐnai ˆtopo. ApodeÐxame ìti akrib¸c ta misˆ apì ta stoiqeÐa tou F ∗ eÐnai tetrˆgwna. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. 'Estw z ∈ F ∗ , ìpou to z den eÐnai tetrˆgwno. JewroÔme ta uposÔnola tou F ∗

3.3.4 L mma. Kˆje stoiqeÐo enìc peperasmènou s¸matoc F eÐnai ˆjroisma dÔo

T = {x2 ∈ F ∗ |x ∈ F ∗ } kai S = {z − y 2 ∈ F ∗ |y ∈ F ∗ }.
Ta T kai S èqoun ton Ðdio plhjˆrijmo giatÐ h antistoiqÐa T x2 → z − x2 ∈ S 1 eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 'Ara F ∗ | = |T | = |S|. Epeid  z ∈ T , z ∈ S , sumperaÐnoume / / 2 ìti S ∩ T = ∅. 'Ara upˆrqoun x, y ∈ F me x2 = z − y 2 , dhlad  z = x2 + y 2 .

3.3.5 Pìrisma. An o jetikìc akèraioc n eÐnai pr¸toc   to ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn, tìte kˆje stoiqeÐo tou Zn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apìdeixh. An n = p eÐnai pr¸toc, o Zp eÐnai s¸ma kai to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. 'Estw n = p1 . . . pr , ìpou ta pi eÐnai diakekrimènoi pr¸toi. UpenjumÐzoume apì thn 'Askhsh 2.6.20 ìti upˆrqei ènac ismorfismìc daktulÐwn

ϕ : Zn

a → (a1 , . . . , ar ) ∈ Zp1 × · · · × Zpr ,

234

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

ìpou ai eÐnai h klˆsh upoloÐpwn modulo pi enìc (opoioud pote) antipros¸pou thc klˆshc a. SÔmfwna me to L mma 3.3.4, kˆje ai ∈ Zpi grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, ai = b2 + c2 , ìpou bi , ci ∈ Zpi . Sunep¸c h eikìna tou a eÐnai i i

ϕ(a) = (a1 , . . . , ar ) = = (b2 + c2 , . . . , b2 + c2 ) = 1 1 r r = (b2 , . . . , b2 ) + (c2 , . . . , c2 ) = 1 r 1 r = (b1 , . . . , br )2 + (c1 , . . . , cr )2 .
Epeid  o ϕ eÐnai isomorfismìc daktulÐwn, sumperaÐnoume ìti to a ∈ Zn grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn sto Zn . Erqìmaste t¸ra sto kentrikì shmeÐo thc apìdeixhc. Ja ergastoÔme me to daktÔlio M2 (Z[i]) twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa apì to Z[i]. Gia lìgouc a b suntomÐac èstw M = M2 (Z[i]). An A = ∈ M , jètoume A∗ = c d a c ¯ ¯ ¯ d ∈ M , ton suzug  anˆstrofo tou A. b ¯

3.3.6 L mma. 'Estw m, n, c, d ∈ Z kai
A= n c + di c − di m ∈ M.

An det A = 1, tìte upˆrqei B ∈ M tètoio ¸ste A = BB ∗ . Apìdeixh. Efarmìzoume epagwg  sto c2 +d2 . An c2 +d2 = 0, tìte c = d = 0 kai epomènwc A = I . Sthn perÐptwsh aut  jètoume B = I . 'Estw t¸ra c2 + d2 > 0. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 1h PerÐptwsh 0 < n ≤ m. Jètoume 1 0 C= ∈ M kai D = CAC ∗ . x − yi 1 Pollaplasiˆzontac parathroÔme ìti

D=

n r + si r − si ∗

∈ M, ìpou r = c + nx, s = d + ny

kai ∗ eÐnai kˆpoioc akèraioc. EpÐshc det D = (det C)(det A)(det C ∗ ) = 1. Isqurizìmaste ìti upˆrqoun x, y ∈ Z tètoia ¸ste r2 + s2 < c2 + d2 . An alhjeÔei o isqurismìc, tìte apì thn epagwgik  upìjesh upˆrqei E ∈ M tètoio

1 A= 1 n c + di c − di m To Je¸rhma autì apodeÐqthke apì ton J. Apì to Pìrisma 3. DiakrÐnoume peript¸seic. An d > −n/2. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn 235 ¸ste D = EE ∗ . 2h PerÐptwsh 0 < m ≤ n. An d < −n/2. oi Diaforikèc Exis¸seic. d eÐnai mh mhdenikoÐ. ìpwc eÐnai h JewrÐa Arijm¸n. y. dhlad  èqoume mn − c2 − d2 = 1. 'Estw t¸ra n > 1. epilègoume x = 0 kai y = 1. epilègoume x = 1 kai y = 0.3. Apìdeixh.5 upˆrqoun akèraioi c. h JewrÐa twn Exis¸sewn. pou eÐnai ˆtopo. MporoÔme na upojèsoume ìti o n den diaireÐtai me to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. Jètontac B = C −1 E eÔkola epalhjeÔoume ìti BB ∗ = A. pou eÐnai to zhtoÔmeno. O Lagrange ergˆsjhke se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n kai thc Fusik c. giatÐ an n = a2 q kai to q eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. Lagrange to 1770. Apì thn upìjesh èqoume 0 < n ≤ m. Gia kˆje fusikì arijmì n upˆrqoun fusikoÐ arijmoÐ w. d tètoioi ¸ste −1 ≡ c2 + d2 mod n. . opìte r2 +s2 = (c−n)2 +d2 < c2 +d2 .3. kai epomènwc n2 ≤ nm = c2 + d2 + 1 ≤ (n/2)2 + (n/2)2 + 1 = n2 /2 + 1 < n2 . o Logismìc twn Metabol¸n. T¸ra apodeiknÔoume ton parapˆnw isqurismì.3. x.3. afoÔ oi akèraioi c. An c < −n/2. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. h Ourˆnia Mhqanik  kai h Udrodunamik .7 Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. n = (aw)2 + (ax)2 + (ay)2 + (az)2 . H perÐptwsh aut  eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh: Jètoume C= 1 x + yi 0 1 ∈M kai akoloujoÔme anˆloga b mata. z tètoioi ¸ste n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . Mènei na exetˆsoume thn perÐptwsh pou |c| ≤ n/2 kai |d| ≤ n/2. epilègoume x = −1 kai y = 0. Arqikˆ parathroÔme ìti n = 1. epilègoume x = 0 kai y = −1. Ja deÐxoume ìti sthn perÐptwsh aut  den empÐptei kanèna n. q = w2 + x2 + y 2 + z 2 . m ∈ Z. tìte kai to n eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. An c > n/2. JewroÔme ton pÐnaka 3.

'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. Ask seic 3.3 1. ìpou a. Estw R to uposÔnolo tou M2 (Zp ) pou a b apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c .3. ApodeÐxte ìti to −b a R eÐnai s¸ma an kai mìno an p ≡ 3 mod 4. Gia poiˆ p h isotimÐa (x + 1)2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh.3.3. 7. Poia eÐnai h sqèsh tou daktulÐou autoÔ me ton R thc prohgoÔmenhc ˆskhshc.3. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn twn 2002 kai 2004 √ sto Z[i]. Gia kˆje n ∈ N upˆrqei akèraioc m > n pou den eÐnai ˆjroisma twn tetrag¸nwn 4 jetik¸n akeraÐwn. k perittìc kai arketˆ megˆloc. b = c. b dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. Efarmìzontac to L mma 3. d ∈ N. 'Estw p ènac pr¸toc tètoioc ¸ste p = a2 +b2 = c2 +d2 . Sto Z[ −2]. 5. Upìdeixh: (a + ib)(a − ib) = (c + id)(c − id).6 paÐrnoume A = BB ∗ gia kˆpoio B ∈ M . Tìte eÐte a = c. Qrhsimopoi ste th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] kai to Je¸rhma 3.3. b. 3. 2. Gia poioÔc pr¸touc p o daktÔlioc Zp [x]/ < x2 + 1 > eÐnai s¸ma.3. 6. . Upìdeixh: m = 2k .2 kai 3. Upìdeixh: Jewr mata 3. Na brejeÐ h anˆlush twn 29 kai 31 se ginìmena anag¸gwn sto Z[i].236 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai parathroÔme ìti det A = 1. Apì th sqèsh n c + di c − di m = w + xi y + zi ∗ ∗ w − xi ∗ y − zi ∗ blèpoume ìti n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . ApodeÐxte ìti kˆje jetikìc diairèthc tou akeraÐou a2 + b2 eÐnai thc morf c c2 + d2 ìpou µκδ(c. c. b = d eÐte a = d. 8. d) = 1. 4. 'Estw a.

To 2x3 − 6x2 + 5x − 4 ∈ Z[x] eÐnai prwtarqikì. sto Z[x] èqoume 6x2 − 3x + 12 = 3(2x2 − x + 4) = (−3)(−2x2 + x − 4). en¸ to 2x3 − 6x2 + 4x − 4 ∈ Z[x] den eÐnai. c eÐnai perieqìmena tou f (x). 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. An f (x) = cg(x) kai f (x) = c g (x). an . an . kˆje monikì polu¸numo tou R[x] eÐnai prwtarqikì. ParathroÔme ìti autì den orÐzetai monadikˆ. Gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. . eÐnai anamenìmeno ìti sth melèth thc susqètishc twn poluwÔmwn tou R[x] kai F [x] shmantikì rìlo ja paÐxoun oi suntelestèc. ìpou ta c. .2 L mma. 3. Gia na paragontopoi soume èna f (x) ∈ R[x] se ginìmeno anag¸gwn efarmìzoume epagwg  sto deg f (x). Upˆrqoun bèbaia kˆpoiec duskolÐec kaj¸c den gnwrÐzoume (proc to parìn) an èna anˆgwgo polu¸numo tou R[x] paramènei anˆgwgo sto F [x]. . SÔmfwna me to epìmeno L mma.4.4. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x]. kai qrhsimopoioÔme th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x]. opìte èna perieqìmeno tou 6x2 − 3x + 12 ∈ Z[x] eÐnai to 3 kai èna ˆllo eÐnai to −3. Kˆje tètoio c onomˆzetai perieqìmeno tou f (x). .3.4. Epeid  to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 237 3. DÐnoume touc akìloujouc orismoÔc. tìte èqoume f (x) = cg(x). Sthn Parˆgrafo aut  ja apodeÐxoume ìti o poluwnumikìc daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 3. jewroÔme to f (x) wc stoiqeÐo tou F [x].4 Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . ParathroÔme ìti an f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikì kai c eÐnai ènac µκδ twn suntelest¸n a0 .1 Je¸rhma. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. g (x) eÐnai prwtarqikˆ kai upˆrqei antistrèyimo R tètoio ¸ste c = uc kai g(x) = u−1 g (x). An o daktÔlioc R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . . 'Ena f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] onomˆzetai prwtarqikì an to 1 eÐnai ènac µκδ twn a0 . tìte kai o daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. kˆje dÔo perieqìmena enìc poluwnÔmou eÐnai suntrofikˆ stoiqeÐa. Gia th monadikìthta thc paragontopoÐhshc aut c. . tìte ta g(x). H basik  idèa thc apìdeixhc tou parapˆnw Jewr matoc eÐnai apl . gia kˆpoio g(x) ∈ R[x] pou eÐnai prwtarqikì. f (x) = 0. EpÐshc ja doÔme merikèc efarmogèc.

afoÔ eÐnai prwtarqikì. Epiplèon.4 L mma tou Gauss. Gia na apant soume sto er¸thma autì qreiazìmaste to akìloujo apotèlesma. 'Estw f (x). ìpou g(x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikì. UpenjumÐzoume pr¸ta ìti qrhsimopoioÔme thn ènnoia tou anag¸gou stoiqeÐou sÔmfwna me ton Orismì 3. 'Estw ìti deg g(x) > 0. Tìte to f (x) grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.4. To c eÐnai eÐte antistrèyimo eÐte ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. An deg g(x) = 0. Epeid  to g(x) eÐnai prwtarqikì. Tìte upˆrqei anˆgwgo p ∈ R pou diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)g(x). Apìdeixh. 'Ara arkeÐ na apodeÐxoume ìti kˆje prwtarqikì polu¸numo eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. afoÔ to R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Eqoume cg(x) = c g (x) opìte g(x) = u−1 g (x). 0 < deg h1 (x) < deg g(x) kai < deg h2 (x) < deg g(x). kˆje anˆgwgo stoiqeÐo tou R eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou R[x]. An to g(x) eÐnai anˆgwgo. g (x) eÐnai prwtarqikˆ. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x] pou den eÐnai antistrèyimo   to mhdenikì polu¸numo. <p> .238 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apìdeixh.4. an xn + · · · + a0 → an xn + · · · + a0 . H apeikìnish ϕ : R[x] → R [x]. 3. H apìdeixh tou “ˆllou misoÔ” tou Jewr matoc eÐnai kˆpwc pio apaithtik  kaj¸c prèpei na katano soume th sqèsh twn anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x] me autˆ tou F [x]. EÐnai profanèc ìti ta g(x). g(x) ∈ R[x] dÔo prwtarqikˆ polu¸numa. alhjeÔei ìti èna anˆgwgo f (x) ∈ Z[x] paramènei anˆgwgo sto Q[x].4.1. èqoume to zhtoÔmeno. Ac upojèsoume ìti to ginìmeno f (x)g(x) den eÐnai prwtarqikì.1. 'Estw ìti to g(x) den eÐnai anˆgwgo. upˆrqoun h1 (x). 'Eqoume f (x) = cg(x). Gia parˆdeigma. Sunep¸c to Ðdio isqÔei gia to h1 (x)h2 (x). Apì thn upìjesh thc epagwg c kˆje hi (x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. Apì ton orismì tou perieqomènou prokÔptei ìti c = uc gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. tìte to g(x) eÐnai antistrèyimo. h2 (x) ∈ R[x] me g(x) = h1 (x)h2 (x). Ac apodeÐxoume t¸ra to “eÔkolo misì” tou Jewr matoc 3. Apìdeixh.1.3 Prìtash. Tìte to ginìmeno dÔo prwtarqik¸n poluwnÔmwn tou R[x] eÐnai prwtarqikì. QrhsimopoioÔme epagwg  sto deg g(x). 3. afoÔ to ginìmenì touc eÐnai prwtarqikì. Ta hi (x) eÐnai prwtarqikˆ.

opìte kai o daktÔlioc [x] eÐnai akeraÐa <p> perioq  (Prìtash 2. 'Eqoume dcf1 (x) = c1 c2 g2 (x)h2 (x) kai apì to L mma tou Gauss èpetai ìti to g2 (x)h2 (x) eÐnai prwtarqikì. afoÔ to p eÐnai anˆgwgo (ShmeÐwsh 3. c. prˆgma pou shmaÐnei ìti o p diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)   ìlouc touc suntelestèc tou g(x). opìte dcf1 (x) = dcug2 (x)h2 (x) kai f (x) = cf1 (x) = cug2 (x)h2 (x). 3.4. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. g2 (x). ìpou g(x). 1. 'Estw f (x) = g(x)h(x). g1 (x) = c1 g2 (x). Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ìpou a = a+ < p >∈ ¯ 239 R . 'Eqoume <p> ϕ(f (x)g(x)) = 0 kai ˆra ϕ(f (x))ϕ(g(x)) = 0.5 Pìrisma.2 èqoume c1 c2 = dcu gia kˆpoio antistrèyimo u. 2. deg g1 (x) = deg g(x). dhlad  deg g(x) = 0   deg h(x) = 0. Autì eÐnai ˆmeso afoÔ R[x] ⊆ F [x] kai to f (x) eÐnai prwtarqikì.3). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. g(x) eÐnai prwtarqikˆ polu¸numa.4).3. 'Estw ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x]. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ ta f (x). deg h1 (x) = deg h2 (x).1. c1 .10. h2 (x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikˆ. kai sunep¸c o R/ < p > eÐnai R akeraÐa perioq  (Je¸rhma 2. Apìdeixh. phlÐkwn thc R kai f (x) ∈ R[x]. F to s¸ma 1. An to f (x) eÐnai prwtarqikì kai anˆgwgo sto F [x] tìte eÐnai anˆgwgo sto R[x].4. ìpou ta f1 (x). To ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. 'Ara ϕ(f (x)) = 0   ϕ(g(x)) = 0. Epeid  to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] paÐrnoume deg g2 (x) = 0   deg h2 (x) = 0. ApodeiknÔoume t¸ra th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R[x]. An to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] tìte eÐnai anˆgwgo kai sto F [x].4. Apì to L mma 3. . ìpou R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.6).2. deg g1 (x) = deg g2 (x). Sunep¸c to f (x) eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. h1 (x) = c2 h2 (x). h(x) ∈ R[x]. 'Eqoume f (x) = cf1 (x). 2. c2 ∈ R kai deg f (x) = deg f1 (x). h(x) ∈ F [x]. ApaloÐfontac touc paronomastèc ìlwn twn suntelest¸n (to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R) paÐrnoume df (x) = g1 (x)h1 (x). deg h1 (x) = deg h(x). g1 (x). ìpou d ∈ R.

.1. . Apì thn Prìtash 3. . cs .4. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto F [x]. tìte kai o R[x1 . di eÐnai suntrofikˆ. . qn (x) gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. ìpou F eÐnai èna s¸ma. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh.7 Pìrisma.4.4. bi ∈ R èqoume bi pi (x) = ai qi (x). AfoÔ ta pi (x). . ta pi (x). . pm (x) = d1 . 'Ara p1 (x) . Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x] paÐrnoume m = n kai. kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) ta ci . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) = c1 . Ta pi (x).6 Prìtash. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x].2 èqoume ìti ta pi (x). .5. di eÐnai suntrofikˆ sto R kai ta pi (x).4. . 1) Algebrikèc kampÔlec . Gia parˆdeigma. dt eÐnai suntrofikˆ. eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. xn ] kai F [x1 . . pm (x) = uq1 (x) . dt q1 (x) . metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. .8 Efarmogèc. .3 kai thn Prìtash 3. oi daktÔlioi Z[x1 . dj ∈ R kai deg pi (x). Apì to L mma tou Gauss ta polu¸numa p1 (x) . qj (x) eÐnai jetikoÔ bajmoÔ kai anˆgwga. d1 . opìte apì to L mma 3. . . .240 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 3. eÐnai prwtarqikˆ. . m = n.4. .4. Apì to L mma 3. . pm (x). qj (x) eÐnai anˆgwga sto F [x] apì to Pìrisma 3.2 kai thn isìthta (??) paÐrnoume ìti ta c1 . .4. 'Ara pi (x) = ui qi (x) gia kˆpoia ui ∈ F . . 3. . An o daktÔlioc R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Apìdeixh. Tìte s = t. ìpou ci . Grˆfontac ui = ai /bi me ai .4. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. 'Ena shmantikì apotèlesma pou apodeiknÔetai eÔkola me epagwg  eÐnai to akìloujo. deg qj (x) > 0. cs p1 (x) . xn ] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc gia kˆje jetikì akèraio n. . xn ].6 prokÔptei to Je¸rhma 3. . . qn (x) (1) dÔo paragontopoi seic tou f (x) se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. . ta ci . q1 (x) . . . Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R paÐrnoume s = t kai. 3. . . . . .4. . qn (x) eÐnai prwtarqikˆ.

y)B(x. y) ∈ F [x. b) ∈ F × F gia ta opoÐa isqÔei f (a. y). b) = 0 onomˆzetai epÐpedh algebrik  kampÔlh1 kai sumbolÐzetai me Cf . y) sto F (y)[x]. y) wc proc x eÐnai jetikìc. Ja jewr soume ta polu¸numa f (x. y). y). y)/C(y). Gia thn apìdeixh tou pr¸tou isqurismoÔ mac. to sÔsthma f (x. y). y] kai den diaireÐ to g(x. ja apodeÐxoume ìti: An to f (x. y) wc proc x eÐnai jetikìc. To sÔnolo twn shmeÐwn (a.4. g(x. y) gia kˆpoio A(x. y).5. Epiplèon to f (x. y)B (x. y). y) exakoloujeÐ na mh diaireÐ to g(x. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto C[x. g(x. Apì autì mporoÔme na sumperˆnoume ìti gia tuqaÐa mh mhdenikˆ polu¸numa f (x. ìpou B(x. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn gia kˆje g(x. y] ('Askhsh 9). y) = f (x. y) ∈ F [x. Allˆ kˆje stoiqeÐo tou F (y)[x] èqei th morf  B(x. to f (x.3. ìpou B(x. y) = 0 èqei peperasmèno sÔnolo lÔsewn) an kai mìno an ta f (x. Sunep¸c paÐrnoume C(y)g(x. y]. A (x. y) paramènei anˆgwgo sÔmfwna me to Pìrisma 2. y) ∈ F (y)[x] tètoia ¸ste f (x. y) = f (x.7) upˆrqoun A(x. y) = 1. y] kai C(y) ∈ F [y]. . y) = x2 − y kai F = R. C(y) = 0.12. y) ∈ F [x. y) wc stoiqeÐa tou F (y)[x]. ìpou to f (x. tìte to Cf eÐnai h gnwst  mac parabol . y) = g(x. y). 1 H lèxh algebrik  tonÐzei ìti h kampÔlh orÐzetai apì polu¸numo (se antÐjesh gia parˆdeigma me thn kampÔlh pou orÐzetai apì th sqèsh y = ex . dhlad  wc polu¸numa sth metablht  x me suntelestèc apì to s¸ma F (y) pou eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou F [y]. g(x. y) ∈ C[x. x ∈ R). MporoÔme qwrÐc periorismì thc genikìthtac na upojèsoume ìti o bajmìc tou f (x. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 241 'Estw F èna s¸ma kai f (x. y) eÐnai anˆgwgo kai den diaireÐ to g(x. y) diaireÐ to C(y). y) kai epeid  to f (x. èstw f (x. y) ∈ F (y)[x]. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn (dhlad . y).3. y)A(x. Qrhsimopoi¸ntac thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc tou F [x. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ o bajmìc tou f (x. y] pou den eÐnai pollaplˆsio tou f (x. y) eÐnai anˆgwgo tìte oi kampÔlec Cf . y) eÐnai anˆgwgo sthn perioq  monadik c paragontopoÐhshc F [x. oi kampÔlec Cf . giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja eÐqame g(x. y) ∈ F [x. y]. Me apaloif  paronomast¸n paÐrnoume mia sqèsh thc morf c f (x. y]. Wc stoiqeÐo tou F (y)[x]. Apì ta prohgoÔmena prokÔptei ìti ston daktÔlio F (y)[x] isqÔei µκδ(f (x. g(x. y) = C(y). Gia parˆdeigma. y)A (x. en¸ h lèxh epÐpedh upodhl¸nei ìti h kampÔlh eÐnai uposÔnolo tou disdiˆstatou q¸rou F × F . g(x. y) + g(x. y). y)A(x. y) ∈ F [x. y) + g(x. y) sumperaÐnoume ìti to f (x. an f (x. y)B(x. y]. B (x. y] kai C(y) ∈ F [y]. y)) = 1 kai epomènwc (Je¸rhma 2.

. b) ∈ Cf ∩ Cg . g(x. . xn ) + · · · + gm (x1 . . .. xin . y) diaireÐ to g(x. b) ∈ F × F . . . 'Estw a1 .242 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 'Estw (a. . g(x. xn ] pou sqetÐzontai me th monadikìthta thc paragontopoÐhshc gia na lˆboume mia qr simh mèjodo upologismoÔ orizous¸n. . . sumperaÐnoume ìti kai to pl joc twn a eÐnai peperasmèno. b) = 0 gia kˆpoio (a. y) eÐnai anˆgwgo kai Cf ⊆ Cg . . b) ∈ C × C (ˆskhsh). y). ApodeÐxame ètsi ìti: an f (x. . . .. . 'Estw f (x. tìte to g(x. Epeid  to C(y) eÐnai mh mhdenikì polu¸numo me suntelestèc apì s¸ma. 2) Upologismìc orizous¸n Sth sunèqeia ja efarmìsoume idiìthtec tou Z[x1 .. .in ∈ R.9. . xn ))k = g1 (x1 . . . xn ] kai k ∈ N tètoia ¸ste (g(x1 . OrÐzousa Vandermonde . . . b) pou eÐnai polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ wc proc x.9 Parat rhsh. xn ) = 0. . y). . . y] èqei ˆpeirec rÐzec (a. y) eÐnai anˆgwgo. . . . H apìdeixh eÐnai pl rhc. xn ) = = ai1 . . xn )fm (x1 . . an stoiqeÐa enìc metajetikoÔ da- . gm (x1 . . . i1 +···+in =r 3. . . Ac jewr soume t¸ra thn eidik  perÐptwsh F = C. b) = g(a. xn ). Epeid  kˆje mh stajerì polu¸numo sto C[x. . to pl joc twn riz¸n tou eÐnai peperasmèno. . . . . . . . EÔkola diapist¸noume ìti to ginìmeno dÔo omogen¸n poluwnÔmwn bajm¸n r kai s eÐnai omogenèc bajmoÔ r +s. onomˆzetai omogenèc bajmoÔ r an eÐnai thc morf c f (x1 . UpenjumÐzoume ìti èna mh mhdenikì polu¸numo tou R[x1 . y] ìpou to f (x. . den eÐnai omogenèc.in xi1 . dhlad  f (a. xn ]. . y] eÐnai omogenèc bajmoÔ 2 allˆ to 3x2 +5y 2 −4x den eÐnai omogenèc. . . parathroÔme ìti an Cf ⊆ Cg tìte to f (x. y) ∈ C[x.4. . EpÐshc eÐnai profanèc ìti to ginìmeno enìc mh omogenoÔc poluwnÔmou me èna omogenèc. . . Parˆdeigma 2.. Apì thn parapˆnw sqèsh èqoume C(b) = 0. Etsi to pl joc twn b eÐnai peperasmèno. y) ∈ C[x. ìpou ai1 . . xn ) ∈ C[x1 .8 6)). . tìte upˆrqoun g1 (x1 . y) eÐnai pollaplˆsio tou f (x. xn ] mhdenÐzetai stic lÔseic tou sust matoc f1 (x1 . xn ) ∈ C[x1 . R akeraÐa perioq . . H prìtash aut  eÐnai mia eidik  perÐptwsh enìc jemeli¸douc jewr matoc thc Algebrik c GewmetrÐac pou lèei ìti an kˆpoio g(x1 . . . xn ). . xn )f1 (x1 . . . xn ) = · · · = fm (x1 . . . Epeid  kˆje a eÐnai rÐza tou f (x. . . . . . . . . y). Gia parˆdeigma to 3x2 + 5y 2 − n 1 4xy ∈ Z[x. y] ìpou to f (x. . . . . . To apotèlesma autì eÐnai mÐa ˆllh morf  tou ” Nullstellensatz ’ (bl. y).

4. . .1 kai th ShmeÐwsh 2. . . kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. . dhlad  ∆=f (xi − xj ). . . xn−1 sta polu¸numa ∆ kai f (xi − xj ) kai blèpoume ìti eÐnai 1 kai f antÐstoiqa. Ja upologÐsoume thn orÐzousa 243 an−1 an−1 2 1 an−2 an−2 2 1 D = ··· ··· a1 a2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an−1 n an−2 n ··· . 1≤i<j≤n gia kˆpoio f ∈ Z[x1 . . EpÐshc to ∆ eÐnai èna omogenèc po2 (n − 1)n lu¸numo bajmoÔ (n − 1) + (n − 2) + · · · + 1 = . xn ]. . . . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. . . . .4. .3 1) sumperaÐnoume ìti to x1 − xi diaireÐ to ∆. .4.9 sumperaÐnoume ìti to f eÐnai omogenèc bajmoÔ 0. Ta polu¸numa autˆ eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou Z[x1 .4. . . xn ) → h(a1 . Me parìmoio trìpo. . h(x1 . . ParathroÔme ìti to omogenèc polu¸numo bajmoÔ 1≤i<j≤n (xi − xj ) eÐnai èna (n − 1)n . blèpoume ìti to ∆ diaireÐtai me kˆje xi − xj (i < j). . xn ]. an ). xn ] to polu¸numo xn−1 xn−1 1 2 xn−2 xn−2 1 2 ∆ = ··· ··· x1 x2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· n−1 xn n−2 xn ··· . . parathroÔme ìti h antikatˆstash x1 → xi (i = 1) to mhdenÐzei.3. 'Ara f = 1 kai 1≤i<j≤n ∆= 1≤i<j≤n (xi − xj ). . an 1 Gia to skopì autì jewroÔme sto Z[x1 . dhlad  f ∈ Z. . Gia na n−1 n−2 prosdiorÐsoume to f sugkrÐnoume touc suntelestèc tou x1 x2 . xn ]. afoÔ mia orÐzousa me dÔo Ðsec st lec eÐnai mhdèn. Apì thn Parat rhsh 2 3. . . Sunep¸c to ginìmenì touc diaireÐ to ∆. xn ] → R. xn 1 Jewr¸ntac to ∆ wc polu¸numo sth metablht  x1 me suntelestèc apì to Z[x2 . Apì to Je¸rhma 2. JewroÔme t¸ra ton omomorfismì daktulÐwn Φ : Z[x1 . . afoÔ eÐnai monikˆ bajmoÔ 1. .

··· a1 ìpou ai ∈ C.244 Telikˆ èqoume 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh D = Φ(∆) = (ai − aj ). . 1. n n n k = 0. Gia to skopì autì ston poluwnumikì daktÔlio C[x1 . . . . H nèa pr¸th st lh eÐnai h n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn n−1 2 xn + ζk x1 + ζk x2 + · · · + ζk xn−1 n−1 2 xn−1 + ζk xn + ζk x1 + · · · + ζk xn−2 ··· n−1 2 x2 + ζk x3 + ζk x4 + · · · + ζk xn Apì kˆje stoiqeÐo thc st lhc aut c bgˆzoume koinì parˆgonta to n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn . Sthn orÐzousa ekteloÔme thn ex c prˆxh sthl¸n: prosjètoume sthn pr¸th st lh to ζk = sun n−1 2 ζk Γ2 + ζk Γ3 + · · · + ζk Γn . Ac doÔme èna ˆllo parˆdeigma lÐgo pio polÔploko. 'Eqoume ìti ζk = 1. ìpou Γi paristˆnei thn i st lh thc Γ . Ja upologÐsoume thn orÐzousa a1 a2 an a1 C = an−1 an ··· ··· a2 a3 a3 a2 a1 ··· a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . . xn ] jewroÔme to polu¸numo x1 x2 xn x1 Γ = xn−1 xn ··· ··· x2 x3 'Estw x3 x2 x1 ··· x4 ··· ··· ··· ··· ··· xn xn−1 xn−2 . . ··· x1 2kπ 2kπ + ihm ∈ C. . . . 1≤i<j≤n Kukloeid c orÐzousa. n − 1.

. paÐrnoume telikˆ C= 0≤k≤n−1 n−1 2 (a1 + ζk a2 + ζk a3 + · · · + ζk an ). Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou 2x2 − 2x + 4 sto Z[x]. . ApodeÐxte ìti kai o R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. i) AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. xn ] → C. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. h(x1 . 0≤k≤n−1 0≤k≤n−1 n−1 2 (x1 +ζk x2 +zk x3 +· · ·+ζk xn ) gia kˆpoio Efarmìzontac ton omomorfismì daktulÐwn C[x1 . D¸ste èna parˆdeigma dÔo poluwnÔmwn tou Z[x] pou eÐnai suntrofikˆ sto Q[x]. 2. . 'Estw f (x) ∈ R[x] èna prwtarqikì polu¸numo. xn ) → h(a1 . . Ask seic 3. n − 1) diairoÔn to Γ kai epeid  eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. . . . . . sumperaÐnoume ìti f = 1. . SugkrÐnontac suntelestèc tou xn . . ektìc an anafèretai saf¸c kˆti ˆllo.3.4. paÐrnoume ìti to n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ) 0≤k≤n−1 diaireÐ to Γ . . . allˆ ìqi sto Z[x]. an ). Sto Q[x]. . ApodeÐxte ìti kˆje diairèthc tou f (x) eÐnai prwtarqikì polu¸numo.4 Stic ask seic pou akoloujoÔn. xn ]. . 4. . 1. Sunep¸c Γ = f f ∈ C[x1 . . R paristˆnei mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai F to s¸ma phlÐkwn thc. opìte 1 Γ = n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ). . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 245 Sunep¸c ta polu¸numa autˆ (gia k = 0. 3. 'Opwc kai sthn perÐptwsh thc orÐzousac Vandermonde. . dhlad  f ∈ C. 1. . . 5. parathroÔme ìti to f eÐnai omogenec bajmoÔ 0.

'Omoia kai o R[x. a1 a2 a3 −an a1 a2 −an−1 −an a1 ··· ··· ··· −a2 −a3 −a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . 'Estw f (x. y). 6. ìpou R = Z[i]/I. tìte to ide¸dec < f (x) > eÐnai pr¸to ide¸dec ston Z[x]. g(x. < −2 + 3i > 9. y) ∈ C[x. ìpou R = Z[i]. Gia poia apì ta parakˆtw ide¸dh tou Z[i] o daktÔlioc R[x. ApodeÐxte ìti to R eÐnai s¸ma.246 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh ii) 'Estw S o upodaktÔlioc tou Q[x. y] pou apoteleÐtai apì ta f (x. 8. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn an kai mìno an ta f (x. i) 'Estw f (x) ∈ Z[x]. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. An to f (x) eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta. y] mh mhdenikˆ polu¸numa. y). . UpologÐste tic orÐzousec a. < 7 > 3. 1. y) pou èqoun thn idiìthta f (−x. O Z[x. AlhjeÔei ìti to S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. y) = f (x. ··· a1 11. 10. y]. ìpou ai eÐnai stoiqeÐa n ··· 1 metajetikoÔ daktulÐou me monadiaÐo stoiqeÐo. y). allˆ ìqi EukleÐdeia perioq . Diatup¸ste kai apodeÐxte mia genÐkeush. Up’odeixh: x2 y 2 = (xy)(xy). an an 1 2 an−2 an−2 1 2 an−3 an−3 1 2 ··· ··· 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an n an−2 n an−3 . b. < 5 > 2. ApodeÐxte ìti oi kampÔlec Cf . g(x. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. −y) = f (x. 7. ìpou ai ∈ C.

y) > eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou k[x. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p. y]. f (x. (i) 'Estw f (x. y) ∈ k[x. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 247 ii) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x) ∈ Z[x] tètoio ¸ste h eikìna ¯ tou f (x). ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p(x). eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. . y) ∈ k[x. y]. tìte to ide¸dec < f (x. pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì Z → Zp . Ac jewr soume èna s¸ma F . y]. kˆtw apì ton omomorfismì (k[x])[y] → (k[x]/ < p(x) >)[y] pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì k[x] → k[x]/ < p(x) >.3. y) eÐnai anˆgwgo.4. f (x) > eÐnai megistikì ide¸dec tou Z[x]. f (x. An to f (x. (ii) 'Estw p(x) ∈ k[x] èna anˆgwgo polu¸numo (opìte deg p(x) ≥ 1) ¯ kai f (x. kˆtw apì ton omomorfismì Z[x] → Zp [x]. y). y) > eÐnai megistikì ide¸dec tou k[x. y] tètoio ¸ste h eikìna tou. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. 12.

248 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh .

Mèsw aut¸n anaptÔssetai h basik  melèth thc dom c miac omˆdac. Enìthta tou biblÐou anaptÔssetai h stoiqei¸dhc jewrÐa twn omˆdwn. 249 .4 Omˆdec S aut . Sth sunèqeia upeisèrqetai h ènnoia thc upoomˆdac miac omˆdac kai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. thn tètarth. Katìpin dÐnontai arketˆ paradeÐgmata omˆdwn kai exetˆzontai stoiqei¸deic idiìthtec aut¸n. Sthn arq  melet¸ntai sugkekrimènec omˆdec mèsw twn opoÐwn phgˆzei h jemeli¸dhc ènnoia thc omˆdac. Ta apotelèsmata thc melèthc aut c efarmìzontai se diˆfora jèmata pou èqoun sqèsh me th jewrÐa arijm¸n.

ìpwc sto sq ma 4. toulˆqiston diaisjhtikˆ. Gewmetrikˆ. ac jewr soume èna isoskelèc trÐgwno. perissìtero exoikeiwmènoc kai apì aut  thn idèa tou arijmoÔ.1 3 EÐnai fanerì.1. o opoÐoc “metakineД to sq ma me tètoio trìpo pou h nèa tou jèsh na mh diakrÐnetai apì thn arqik  tou. pou eÐnai oi treic anaklˆseic R1 .1 Omˆdec SummetrÐac 'Enac apì touc lìgouc pou h ènnoia thc omˆdac emfanÐzetai kai qrhsimopoieÐtai sqedìn se ìlec tic epist mec eÐnai ìti sqetÐzetai me thn idèa thc summetrÐac. Gia mia filosofikomajhmatik  kai pio leptomer  je¸rhsh thc ènnoiac “summetrÐa” parapèmpoume ton anagn¸sth sto klassikì biblÐo “Symmetry” grammèno apì to megˆlo majhmatikì tou perasmènou ai¸na Hermann Weyl [30] . Ed¸ ja exetˆsoume aut  th susqètish me gewmetrikì trìpo pou eÐnai idiaÐtera diaisjhtikìc . ε 1 2 Sq ma 4. me thn opoÐa o ˆnjrwpoc eÐnai. An ìmwc jewr soume èna isìpleuro trÐgwno. Ðswc. Dhlad  metˆ thn metakÐnhs  tou na faÐnetai san na mhn èqei metakinhjeÐ. o koinˆ apodektìc ìroc “summetrÐa” enìc gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai kˆje dunatìc “metasqhmatismìc”.2) kai oi dÔo strofèc S1 kai S2 gÔrw apì to kèntro tou trig¸nou katˆ gwnÐa 1200 kai 2400 antÐstoiqa katˆ th jetik  forˆ. Omˆdec 4.1. E2 kai E3 antÐstoiqa (sq ma 4. Gia parˆdeigma.250 4. (pou eÐnai h antÐjeth . R2 kai R3 wc proc tic eujeÐec E1 . 2 kai 3 kai èstw E h eujeÐa gramm  pou dièrqetai apì thn koruf  1 kai eÐnai kˆjeth sthn pleurˆ pou sundèei tic korufèc 2 kai 3.1. ìti h anˆklash R wc proc thn eujeÐa E eÐnai h monadik  summetrÐa tou jewroÔmenou trig¸nou.1. me korufèc 1. pou den eÐnai isìpleuro. tìte autì èqei pènte summetrÐec.

h anˆklash R wc proc to epÐpedo pou tèmnei kˆjeta to prÐsma sto mèson tou.1. S2 kai S3 gÔrw apì to kèntro thc katˆ gwnÐa 900 .1.3α ) aut  èqei treic summetrÐec pou eÐnai oi strofèc S1 .2 3 ε3 'Omoia. 1800 kai 2700 antÐstoiqa. Prˆgmati. EpÐshc. to orjì prÐsma tou sq matoc 4.1. 251 ε1 1 2 ε2 Sq ma 4. Oi summetrÐec autèc eÐnai prˆgmati oi mìnec summetrÐec tou prÐsmatoc (giatÐ?). S2 kai S3 paÐrnoume tic upìloipec treic summetrÐec tou.4.3β èqei eptˆ summetrÐec. Epiplèon an efarmìsoume sto prÐsma thn anˆklash R kai metˆ mÐa apì tic strofèc S1 .1. Gia parˆdeigma an upojèsoume ìti èna ˆnjoc epanalambˆnetai me stajer  a- .1. Sq ma 4. an jewr soume th diatom  tou prÐsmatoc (sq ma 4. 'Allec endiafèrousec summetrÐec sunantˆme se pollˆ diakosmhtikˆ sqèdia.3α Sq ma 4. Omˆdec SummetrÐac proc th forˆ twn deikt¸n tou wrologÐou). orÐzei mÐa ˆllh summetrÐa.3β Autèc oi strofèc den allˆzoun th morf  kai th jèsh tou prÐsmatoc.1.

yn ) ∈ Rn . ìpwc faÐnetai sto sq ma 4. . . UpenjumÐzoume ìti ston EukleÐdeio q¸ro Rn orÐzetai to eswterikì ginìmeno √ ( xi − yi )2 dÔo (opoiwnd x · y = n xi yi kai h apìstash d( x.1. .252 4.4 EÐnai fanerì apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata. ìti to sÔnolo twn summetri¸n enìc sq matoc kajorÐzei orismènec apì tic idiìthtec pou èqoun h morf  kai h jèsh tou. y ) = i=1 pote) shmeÐwn x = ( x1 .4. Sq ma 4. tìte oi ˆpeirec epanal yeic thc olisjaÐnousac anˆklashc A wc proc thn eujeÐa E katˆ diˆsthma δ (dhlad  metatìpish katˆ m koc thc eujeÐac E kai anˆklash) eÐnai ìlec oi summetrÐec tou sq matoc. . Gia th melèth aut  eÐnai qr simo na d¸soume t¸ra ènan orismì thc summetrÐac. . Omˆdec pìstash δ ˆpeirec forèc katˆ m koc thc eujeÐac E . y = ( y1 . Sunep¸c eÐnai fusiologikì na strèyoume thn prosoq  mac sth leptomer  melèth twn idiot twn tou sunìlou twn summetri¸n enìc sq matoc. .1. . allˆ ìpwc ja doÔme kai pio kˆtw. . . xn ).

Mia isometrÐa f ja lègetai summetrÐa tou M an f ( M ) = M . lègetai isometrÐa. tìte to apotèlesma eÐnai to Ðdio an efarmìzame mìno thn f epÐ tou M . α ∈ Rn . ìpou τα ( x ) = x + α. tìte h f eÐnai mia grammik  apeikìnish pou af nei to eswterikì ginìmeno analloÐwto. Oi prohgoÔmenec idiìthtec ousiastikˆ anafèrontai sthn idèa thc “diadoqik c efarmog c” pou sth gl¸ssa twn apeikonÐsewn eÐnai h sÔnjes  touc. Omˆdec SummetrÐac 253 eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou Rn .1 apeikìnish. y ∈ Rn . Sthn perÐptwsh aut  h f lègetai orjog¸nioc metasqhmatismìc. gia kˆje x. afoÔ apì ton orismì an x = y . tìte aut  eÐnai h sÔnjesh g ◦ τα enìc orjog¸niou metasqhmatismoÔ g kai mÐac metatìpishc τα . . Aut  eÐnai h trÐth genik  idiìthta. ìpou M Kˆje isometrÐa f eÐnai mÐa 1 .1. Tèloc mia tètarth genik  idiìthta pou diakrÐnoume eÐnai h ex c.1. dhlad  aut  eÐnai h antÐstrofh apeikìnish f −1 thc f . To sÔnolo twn summetri¸n tou M to sumbolÐzoume me S( M ).1. sÔmfwna me ton Orismì 4. Epomènwc ja mporoÔsame na poÔme akribèstera ìti autèc oi idiìthtec eÐnai idiìthtec tou sunìlou S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. y ). Aut  h apeikìnish I . gia kˆje x ∈ Rn (blèpe 'Askhsh 4. Mia apeikìnish f : Rn −→ Rn pou diathreÐ thn apìstash. pou an efarmosjeÐ prin   metˆ thn efarmog  thc f epÐ tou M to apotèlesma eÐnai to Ðdio me autì thc I . Mia deÔterh genik  idiìthta pou profan¸c isqÔei metaxÔ twn stoiqeÐwn tou sunìlou S( M ) eÐnai: An prin   metˆ thn efarmog  miac summetrÐac f epÐ tou M efarmìsoume thn I . Sunep¸c mporoÔme na doÔme ìti sthn f antistoiqeÐ mia ˆllh summetrÐa tou M (h opoÐa endèqetai na eÐnai kai h Ðdia h f ).1 Orismìc. tìte ja pˆroume eÐte mÐa summetrÐa tou M   thn apeikìnish pou af nei kˆje shmeÐo tou M stajerì.4. 'Opwc anafèrjhke prohgoumènwc kˆje summetrÐa f tou M eÐnai 1 .1 kai epÐ apeikìnish ('Askhsh 4.1 eÐnai èna stoiqeÐo tou S( M ).1 (4) ). tìte f (x) = f (y). Epiplèon an f (0) = 0. 4.1 (4)). to apotèlesma eÐnai to Ðdio me to apotèlesma pou prokÔptei an efarmìsoume pr¸ta th summetrÐa pou prokÔptei apì th diadoqik  efarmog  thc f1 kai f2 kai metˆ efarmìsoume thn f3 . An efarmìsoume diadoqikˆ mÐa summetrÐa f1 kai metˆ th summetrÐa pou pèrnoume apì th diadoqik  efarmog  dÔo summetri¸n f2 kai f3 . An mÐa isometrÐa den eÐnai orjog¸nioc metasqhmatismìc. Mia pr¸th genik  idiìthta pou diakrÐnoume gia tic summetrÐec tou M eÐnai ìti an efarmìsoume sto M diadoqikˆ dÔo (  perissìterec) summetrÐec tou. dhlad  thn tautotik  apeikìnish I . dhlad  f (x) · f (y) = x · y . dhlad  d( f (x). f (y) ) = d( x. Thn lème de tautotik  summetrÐa tou M   tautotikì stoiqeÐo tou S( M ). ApodeiknÔetai ìti kˆje isometrÐa eÐnai kai epÐ apeikìnish. h opoÐa molonìti gia mh majhmatikoÔc Ðswc na mhn jewreÐtai summetrÐa.

o kÔkloc eÐnai èna apì ta gewmetrikˆ sq mata pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. S2 kai S1 . S1 kai S2 eÐnai antÐstoiqa ta stoiqeÐa R1 .1 (6) ).2 Orismìc. efodiasmèno me thn sÔnjesh apeikonÐsewn “◦” lègetai omˆda summetri¸n tou M . To sÔnolo S( M ).1. R3 . R }. MporoÔme 1 2 na doÔme ìti h omˆda summetrÐac S( M ) apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 ('Askhsh 4. Gia opoiad pote dÔo stoiqeÐa f. R3 . 'Estw M o monadiaÐoc kÔkloc x2 + x2 = 1. R3 ◦ R1 = S1 kai S2 ◦ R3 = R1 . 'Eqoume de. 1. Ed¸ to antÐstrofo stoiqeÐo tou R eÐnai to R kai tou I to I . D. R3 .  tan polÔ dÔskolo gia ton ˆnjrwpo na tic diagn¸sei kai na diablèyei ìti ja èpaizan . g tou S( M ) isqÔei f ◦ g ∈ S( M ). EÐnai skìpimo t¸ra na diatup¸soume tic parapˆnw idiìthtec qrhsimopoi¸ntac to sÔmbolo “◦” thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. 4. 3. Omˆdec Ed¸ ja jèlame na parathr soume ìti autèc oi idiìthtec. B.tìte h omˆda summetrÐac ( S( M ). H omˆda summetrÐac ( S( M ). AutoÐ eÐnai afenìc . Gia f. R2 . Diaisjhtikˆ.jemeli¸dh rìlo sthn anˆptuxh thc sÔgqronhc 'Algebrac kai genikˆ sta Majhmatikˆ. gia kˆje stoiqeÐo f tou S( M ). S2 }. Ta antÐstrofa twn R1 . 4. ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. R2 . an kai eÐnai polÔ eÔkolo na apodeiqjeÐ ìti isqÔoun gia to S( M ). h ∈ S( M ) isqÔei f ◦ ( g ◦ h ) = ( f ◦ g ) ◦ h. Gia kˆje f ∈ S( M ) upˆrqei èna stoiqeÐo f −1 ∈ S( M ) .254 4. 'Opwc èqoume  dh anafèrei to M èqei mÐa mh tetrimmènh summetrÐa R gia thn opoÐa isqÔei R ◦ R = I .tètoio ¸ste f ◦ f −1 = f −1 ◦ f = I . G. 'Estw M èna isoskelèc trÐgwno pou den eÐnai isìpleuro.3 ParadeÐgmata. Autì diapist¸netai brÐskontac thn omˆda summetrÐac tou. R2 . g.ìpwc gnwrÐzoume s mera . An to M eÐnai to isìpleuro trÐgwno pou eÐqame jewr sei sthn arq  thc paragrˆfou. Upˆrqei èna stoiqeÐo I tou S( M ) tètoio ¸ste I ◦ f = f ◦ I = f . R1 ◦ R1 = R2 ◦ R2 = R3 ◦ R3 = I.to antÐstrofo thc f .1. 'Etsi lème ìti to sÔnolo S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. gia parˆdeigma. R1 . A. 2. S1 .

gia mÐa stajer  anˆklash R( θ ) = I . Ac shmeiwjeÐ ìti kˆti anˆlogo den isqÔei gia to sÔnolo twn anaklˆsewn. Parat rhsh. Apì tic prohgoÔmenec isìthtec blèpoume ìti to sÔnolo ìlwn twn strof¸n A( θ ). Autèc oi isìthtec epibebai¸noun tic anaferjeÐsec idiìthtec thc S( M ). (0. 1) } upì morf n pÐnaka wc A(θ) = sun θ −hm θ hm θ sun θ (strof  gÔrw apì thn arq  twn axìnwn katˆ gwnÐa θ) kai afetèrou ìlec oi anaklˆseic wc proc tic eujeÐec thc morf c Eθ : x1 hm( θ /2 ) − x2 sun( θ /2 ) = 0 pou dièrqontai apì thn arq  twn axìnwn kai sqhmatÐzoun me ton ˆxona x gwnÐa Ðsh me θ /2. H omˆda summetrÐac S( M ) onomˆzetai orjog¸nia omˆda kai th sumbolÐzoume O( R2 ). wc proc th bˆsh { (1. R( θ ) ◦ A( θ ) = R( θ − θ ). EpÐshc. Autì to sÔnolo efodiasmèno me th sÔnjesh apeikonÐsewn to onomˆzoume eidik  orjog¸nia omˆda kai to sumbolÐzoume SO2 ( R ). ˙ dhlad  O2 ( R ) = SO2 ( R ) ∪ R( θ ) SO2 ( R ) (xènh ènwsh). ikanopoieÐ kai autì tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h O2 ( R ). pou ekfrˆzontai. . Autèc ekfrˆzontai upì morf n pÐnaka. 0). Blèpoume de ìti SO2 ( R ) = { T ∈ O2 ( R ) | det T = 1 }.4. èna stoiqeÐo thc O2 ( R ) an den eÐnai stoiqeÐo thc SO2 ( R ). An touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc touc jewr soume upì morf n pinˆkwn. afoÔ h sÔnjesh dÔo anaklˆsewn eÐnai mia strof . se sqèsh me th sÔnjesh. ja eÐnai èna stoiqeÐo tou sunìlou R( θ ) SO2 ( R ) = { R( θ )A( θ ) | 0 < θ ≤ 2π }. tìte thn orjog¸nia omˆda th sumbolÐzoume O2 ( R ). A( θ ) ◦ R( θ ) = R( θ+θ ) kai A( θ )◦A( θ ) = A( θ+θ ) (ˆra A( θ )◦A( −θ ) = I ). Omˆdec SummetrÐac 255 ìlec oi strofèc. wc ex c R(θ) = sun θ hm θ hm θ −sun θ Shmei¸noume ìti isqÔoun oi sqèseic R( θ ) ◦ R( θ ) = A( θ − θ ) (ˆra R( θ ) ◦ R( θ ) = I ).1.

tou opoÐou oi pleurèc eÐnai autèc pou en¸noun thn koruf  i me thn koruf  ( i + d ) mod n. eÐnai aut  enìc kanonikoÔ polug¸nou Πn me n korufèc. an n = 5. to opoÐo eÐnai eggegrammèno se kÔklo (èstw ton monadiaÐo) kèntrou O.5 En¸ gia n = 9 upˆrqoun trÐa kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4.1 ) perièqei th strof  gÔrw apì to O katˆ gwnÐa 2π/n pou paristˆnetai algebrikˆ me ton pÐnaka A = A(2π/n). . Kˆje T ∈ S(Πn. . me thn opoÐa ja asqolhjoÔme leptomerèstera argìtera.1.1 (9)). . aut  perièqei kai ìlec tic strofèc A(2πκ/n) = ( A ◦ A ◦ · · · ◦ A ).1 ) ⊆ O2 (R). h opoÐa mporeÐ na melethjeÐ mèsw tou (monadikoÔ) kurtoÔ kanonikoÔ polug¸nou Πn.d .1 .1 ) af nei to O stajerì kai ˆra S(Πn. . tìte upˆrqoun dÔo kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4.6 'Ola autˆ ta kanonikˆ polÔgwna èqoun thn Ðdia omˆda summetrÐac. Kˆje fusikìc arijmìc d pr¸toc proc ton n kai mikrìteroc tou n/2 orÐzei èna kanonikì polÔgwno Πn. .1. Upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me 2 korufèc tic 0.1.256 4. Omˆdec 4. . . Mia ˆllh omˆda summetrÐac.5). . 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 Sq ma 4. κ 1 ≤ κ ≤ n. n − 1 ('Askhsh 4. ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler (dhlad  φ(n) eÐnai to pl joc twn fusik¸n arijm¸n mikrotèrwn tou n kai pr¸twn proc to n). 'Estw 0. Gia parˆdeigma. H S(Πn. .6). n − 1 oi korufèc tou. 1. 1. EpÐshc. 1 0 2 4 3 2 1 5 3 4 Sq ma 4.1.

pou èqoun tic perissìterec summetrÐec.1. . 'Ara h omˆda S(Πn. j = 0. . 1.1 ) kai eÐnai uposÔnolo thc SO2 (R). Gia mia leptomer  melèth kanonik¸n sqhmˆtwn o anagn¸sthc parapèmpetai sto biblÐo tou H. . Apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata blèpoume ìti h omˆda summetrÐac enìc uposunìlou M tou Rn mac dÐnei èna mètro summetrÐac tou M . tìte kˆje pleura èqei apènantÐ thc mÐa koruf . To polÔgwno Πn.1 (ìpwc kai kˆje Πn.1 ) ∩ SO2 (R). M. n−1 n H omˆda S(Πn. “Regular Polytopes” [8]. n − 1 kai tic anaklˆseic R(2πj/n) = R(0) · A(2πj/n). . (A ◦ A ◦ · · · ◦ A) = I kai R(0) · A · R(0) = (A ◦ A ◦ · · · ◦ A).1 ) apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πj/n). Coxeter. Poiec eÐnai oi dunatèc metajèseic twn koruf¸n enìc tetrag¸nou pou den antistoiqoÔn se summetrÐec tou tetrag¸nou ? . tìte upˆrqoun dÔo tÔpoi axìnwn: n/2 to pl joc ˆxonec pou dièrqontai apì apènanti korufèc kai n/2 ˆxonec pou dièrqontai apì ta mèsa apènanti pleur¸n. An o n eÐnai perittìc. en¸ kˆje ˆxonac summetrÐac dièrqetai apì to mèson miac pleurˆc kai apì thn apènanti koruf . dhlad  h S(Πn. . . Omˆdec SummetrÐac 257 To sÔnolo aut¸n twn strof¸n ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h S(Πn. EpÐshc blèpoume ìti isqÔei R(0) · R(0) = I .4. Ask seic 4. . 'Oso megalÔterh eÐnai h omˆda summetrÐac tou M tìso pio summetrikì eÐnai to M . afoÔ h omˆda summetrÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 .1 ) onomˆzetai diedrik  omˆda kai th sumbolÐzoume me Dn .d ) èqei n ˆxonec summetrÐac. n − 1 (dec Parˆdeigma 3). en¸ h omˆda summetrÐac enìc skalinoÔ trig¸nou apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  apeikìnish. Gia parˆdeigma o kÔkloc eÐnai metaxÔ twn sqhmˆtwn tou epipèdou. 'Estw σ h anˆklash wc proc ton ˆxona pou dièrqetai apì thn koruf  0 kai ac jewr soume autìn ton ˆxona san ton x-ˆxona sto R2 .1 ) èqei 2n stoiqeÐa. j = 0. .1 1. dhlad  {A(2πκ/n) | 1 ≤ κ ≤ n} = S(Πn. An o n eÐnai ˆrtioc. dhlad  mac lèei pìso summetrikì eÐnai to M . Sthn anˆklash σ antistoiqeÐ o 1 0 pÐnakac R(0) = . en¸ stic ˆllec anaklˆseic antistoiqoÔn oi 0 −1 pÐnakec R(2πj/n). 1. S.

Sqediˆste èna epÐpedo sq ma ètsi ¸ste a) na perilambˆnei dÔo orjog¸nia parallhlìgramma kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D4 . Omˆdec d   d  d d     d  d  d d   3. . ¡ ¡ ¡ ¡ rr ¡ ¡ ¡ r¡ ¡ ¡rr 9. 5. 7.258 2. . ìpou g eÐnai ènac orjog¸nioc metasqhmatismìc kai τ eÐnai mia metatìpish. (Jewr ste to O wc mia èlleiyh). 6. TaxinomeÐste ìla ta kefalaÐa grˆmmata thc alfab tou wc proc tic omˆdec summetrÐac twn. 1. Apì autì na sumperˆnete ìti mia isometrÐa eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. DeÐxte ìti h omˆda summetrÐac tou monadiaÐou kÔklou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . DeÐxte ìti h diedrik  omˆda Dn èqei akrib¸c n + + 2 2 tètoia ¸ste x ◦ x = 1. Prosjèste sto epìmeno sq ma mia eujeÐa oÔtwc ¸ste to sq ma na gÐnei ìso to dunatìn perissìtero summetrikì. 10. DeÐxte ìti upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me korufèc tic 2 0. g) xy = 1 ? 4. ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. b) 3x2 + 4y 2 = 12. 1 (−1)n stoiqeÐa x 11. Na brejoÔn oi omˆdec summetrÐac twn sqhmˆtwn 4. DeÐxte ìti kˆje isometrÐa tou Rn mporeÐ na grafteÐ monadikˆ wc g ◦ τ . . . Poiec eÐnai oi omˆdec summetrÐac twn grafhmˆtwn twn exis¸sewn a) y = x2 . 8. n − 1. Poia eÐnai h omˆda summetrÐac miac 4 × 4 skakièrac me enallassìmena ˆspra-maÔra tetragwnÐdia? To Ðdio er¸thma gia mia 3 × 3 skakièra. b) na perilambˆnei trÐa isìpleura trÐgwna kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D3 . .

. an X eÐnai oi pragmatikoÐ arijmoÐ R. ìpou σ(i) eÐnai h eikìna tou i mèsw thc σ .4. An X eÐnai oi akèraioi Z kai σ : Z −→ Z. 4 }. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. .2 Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 'Ena apì ta shmantikìtera paradeÐgmata peperasmènwn omˆdwn eÐnai oi summetrikèc omˆdec. σ(2) = 2. Ja doÔme argìtera pwc oi metajèseic mporoÔn na qrhsimopoihjoÔn san èna basikì ergaleÐo gia thn perigraf  twn summetri¸n enìc gewmetrikoÔ sq matoc. Sta epìmena ja jewroÔme to sÔnolo X na eÐnai peperasmèno. EÐnai loipìn skìpimo ed¸ na melet soume arketèc apì tic idiìthtec twn summetrik¸n omˆdwn afoÔ autèc ja mac bohj soun na katano soume th “dom ” twn omˆdwn. 'Opwc ja diapistwjeÐ pio kˆtw ta stoiqeÐa tou sunìlou X den paÐzoun kanèna ousiastikì rìlo sth melèth twn metajèsewn kai eÐnai koin  apodoq . . ParadeÐgmatoc qˆrin. tìte h σ eÐnai mÐa metˆjesh tou Z. ParadeÐgmatoc qˆrh. σ(x) = ex .1 allˆ den eÐnai epÐ. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 259 4. σ(2) = 1. .1 kai epÐ lègetai metˆjesh tou X . 'Enac apì touc lìgouc gia touc opoÐouc autèc paÐzoun shmantikì rìlo sthn ìlh jewrÐa twn omˆdwn ofeÐletai. dhlad  paristˆnoume th σ wc σ = 1 2 3 ··· σ(1) σ(2) σ(3) · · · n σ(n) . MÐa apeikìnish σ : X −→ X pou eÐnai 1 . . 2. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc. σ(3) = 3 kai σ(4) = 3 den eÐnai. 2. Gia parˆdeigma. ìpwc ja doÔme sta epìmena. an X = { 1. afoÔ σ(R) = R+ eÐnai oi jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ kai sunep¸c h σ den eÐnai metˆjesh. . n }. . eÐnai 1 . . h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 3. σ(3) = 4 kai σ(4) = 1 eÐnai mÐa metˆjesh tou X . an n = 3. 'Ena ˆllo parˆdeigma eÐnai to ex c. σ(2). tìte èqoume tic ex c èxi metajèseic tou . Ousiastikˆ autì anafèrei ìti h melèth twn peperasmènwn omˆdwn anˆgetai sthn melèth twn omˆdwn metajèsewn. dhlad  ja jewroÔme metajèseic peperasmènwn sunìlwn. sto je¸rhma tou Cayley. . Tìte mporoÔme eÔkola na doÔme ìti ìlec oi summetrÐec tou orÐzoun metajèseic tou X . EpÐshc mÐa metˆjesh σ tou X sun jwc perigrˆfetai apì èna pÐnaka me 2 grammèc kai n st lec. gia lìgouc eukolÐac. n kai h deÔterh gramm  apì touc arijmoÔc σ(1). H pr¸th gramm  apoteleÐtai apì touc arijmoÔc 1. σ(x) = x+1. en¸ h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 2. σ(n).2. 3. . . 2. h apeikìnish σ : R −→ R. . na jewroÔme gia èna sÔnolo me n stoiqeÐa to sÔnolo X = { 1.

Omˆdec X = { 1. EpÐshc lème ìti to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai to apotèlesma thc σ1 epi thn σ2 . Thn metˆjesh σ2 ◦ σ1 ja thn onomˆzoume ginìmeno twn σ1 kai σ2 kai ja grˆfoume aplˆ σ2 σ1 paraleÐpontac to sÔmbolo ◦ thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. 2. 2. Gia to sÔnolo X = { 1. . . . 4. Apìdeixh. . Autì ìmwc pou eÐnai shmantikì. 3 }. . 2 3 1 1 2 3 . èqoume mìno mÐa epilog  gia thn eikìna tou n. 'Estw σ mÐa metˆjesh tou X .1 kai epÐ. . Jewr¸ntac thn parˆstash thc σ . n } upˆrqoun n! to pl joc metajèseic. An jewroÔsame to ginìmeno σ1 σ2 . 2. 2 1 3 1 2 3 . H parˆstash tou ginomènou σ2 σ1 se 2 × n pÐnaka eÐnai 1 2 ··· σ2 (1) σ2 (2) · · · σ1 (i) · · · σ2 σ1 (i) · · · i ··· σ1 (i) · · · n σ2 (n) n σ1 (n) n (σ2 σ1 )(n) ◦ 1 2 ··· σ1 (1) σ1 (2) · · · = 1 2 ··· (σ2 σ1 )(1) (σ2 σ1 )(2) · · · 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 i ··· (σ2 σ1 )(i) · · · .2. . eÐnai ìti h apeikìnish σ2 ◦ σ1 eÐnai kai aut  mÐa metˆjesh tou X .260 4. 1 2 3 . Gia parˆdeigma èqoume ◦ 1 2 3 4 5 3 2 4 1 5 = 1 2 3 4 5 1 3 5 2 4 . . . 1 2 3 1 3 2 . n } tìte h sÔnjes  touc σ2 ◦ σ1 eÐnai mÐa apeikìnish X → X . . SuneqÐzontac me ton Ðdio trìpo. 3 1 2 1 2 3 3 2 1 . 2. 1 2 3 1 2 3 . Epilègontac mÐa eikìna gia to 1. . ja lègame ìti èqoume to apotèlesma thc σ2 epÐ thn σ1 . blèpoume ìti upˆrqoun n epilogèc gia thn eikìna σ ( 1 ) tou 1. n−1. An σ1 kai σ2 eÐnai dÔo metajèseic tou X = { 1. afou kai oi dÔo apeikonÐseic eÐnai 1 . ìpwc kai stic summetrÐec gewmetrik¸n sqhmˆtwn. èqontac epilèxei tic eikìnec twn 1. .1 Prìtash. èqoume n − 1 epilogèc gia thn eikìna tou 2 (afoÔ h σ eÐnai 1-1). 'Ara o sunolikìc arijmìc twn dunat¸n epilogwn gia th σ eÐnai n · (n − 1) · (n − 2) · · · · · 2 · 1 = n!.

. . 2. H parˆstash thc tautotik c metˆjeshc se 2 × n pÐnaka eÐnai profan¸c h i = 1 2 ··· 1 2 ··· i ··· i ··· n n EpÐshc gia kˆje metˆjesh σ tou X . 3 −→ 4 −→ 5 kai ˆra 3 −→ 5. .4. . Gia parˆdeigma èstw σ = . Gia to ginìmeno metajèsewn h σ −1 ikanopoieÐ th sqèsh σ σ −1 = σ −1 σ = i. EÐnai fanerì ìti gia kˆje metˆjesh σ tou X isqÔei i σ = σ i = σ . 4 −→ 1 −→ 2 kai ˆra σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 4 −→ 2. . n } perilambˆnetai kai h tautotik  metˆjesh tou X . ìpwc eÔkola diapist¸noume. An h σ parastajeÐ se morf  2 × n pÐnaka. kai tèloc 5 −→ 5 −→ 4 kai ˆra 5 −→ 4 . tìte h antÐstrof  thc paristˆnetai apì ton 2 × n pÐnaka pou orÐzetai wc ex c. èqoume σ1 σ2 = σ2 σ1 . EpishmaÐnoume ìti genikˆ gia to ginìmeno metajèsewn. Prˆgmati sto prohgoÔmeno parˆdeigma. thn opoÐa sun jwc thn sumbolÐzoume me iX   aplˆ me i. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec σ σ σ σ σ σ 261 1 2 2 1 1 2 afoÔ 1 −→ 3 −→ 1 kai ˆra 1 −→ 1. MetaxÔ twn metajèsewn tou X = { 1. Gia 3 2 5 6 4 1 3 2 5 6 4 1 na kajorÐsoume th morf  thc σ −1 jewroÔme ton pÐnaka 1 2 3 4 5 6 pou prokÔptei apì thn enallˆgh twn gramm¸n tou pÐnaka thc σ kai katìpin diatˆsoume tic st lec ètsi ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 1 2 3 4 5 6. n. afoÔ h σ eÐnai 1 . 2 −→ 2 −→ 3 σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 σ1 σ2 kai ˆra 2 −→ 3. . afoÔ ( σ1 σ2 )(1) = 2 = ( σ2 σ1 )(1) = 1.1 kai epÐ. 2. den isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . H σ −1 eÐnai kai aut  1 . ìpou σ (y) = x. dhlad  h apeikìnish tou X gia thn opoÐa h eikìna tou tuqaÐou stoiqeÐou x tou X eÐnai to x. Kat' arq n enallˆsoume tic dÔo grammèc tou pÐnaka thc σ kai katìpin topojetoÔme tic st lec ètsi ¸ste pˆli h pr¸th gramm  1 2 3 4 5 6 na eÐnai h 1.2.1 kai epÐ. dhlad  èqoume σ −1 = 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 Gia to ginìmeno σ σ −1 autoÔ tou paradeÐgmatoc blèpoume prˆgmati ìti 1 2 3 4 5 6 3 2 5 6 4 1 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 = 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 . orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish σ −1 : X −→ X me σ −1 (x) = y . dhlad  mÐa metˆjesh tou X . . . .

an dhlad  jewr soume to uposÔnolo G = H ∪ { i }. k  metˆjesh i eÐnai èna stoiqeÐo thc G. Me ˆlla lìgia. thc S4 eÐ2 3 1 4 3 1 2 4 nai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4.2. ìtan mazÐ me autì jewr soume kai thn sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. Dhlad  an to k . ìpou k ≤ n. 'Opwc eÐdame prohgoumènwc. 2. 'Ena mh kenì uposÔnolo G thc Sn ja onomˆzetai omˆda metajèsewn bajmoÔ n an gia kˆje dÔo stoiqeÐa σ1 . 4. (Γ) kai (∆) ). σ2 = 1 2 3 4 3 4 1 2 EÔkoloi upologismoÐ dÐnoun ìti σ1 σ2 = σ2 σ1 = σ3 ∈ H. JewroÔme th summetrik  omˆda S4 kai to uposÔnolì thc H = σ1 = σ3 = 1 2 3 4 2 1 4 3 1 2 3 4 4 3 2 1 . . (B). Ac parathr soume ed¸ ìti oi metajèseic autoÔ tou sunìlou af noun to 4 stajerì kai sunep¸c ja mporoÔsan na jewrhjoÔn metajèseic bajmoÔ 3. Apì ed¸ kai sto ex c ja sumbolÐzoume me Sn to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn tou X = { 1. n }. σ1 σ3 = σ3 σ1 = σ2 ∈ H. σ2 σ3 = σ3 σ2 = σ1 ∈ H . . 'Estw G mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. 4.3 Parˆdeigma. Tìte h tautoti- . . . allˆ σ1 σ1 = σ2 σ2 = σ3 σ3 = i ∈ H . Omˆdec Tèloc h idiìthta thc prosetairistikìthtac σ3 ( σ2 σ1 ) = ( σ3 σ2 ) σ1 isqÔei gia to ginìmeno metajèsewn. . EpÐshc h antÐstrofh metˆjesh miac opoiasd pote metˆjeshc pou an kei sth G eÐnai stoiqeÐo thc G. afoÔ isqÔei genikˆ gia th sÔnjesh opoiwnd pote apeikonÐsewn tou X .2.2 Orismìc. 'Ara / to H den eÐnai omˆda metajèsewn. gia to sÔnolo Sn h sÔnjesh metajèsewn. tìte aut  h metˆjesh mporeÐ na jewrhjeÐ stoiqeÐo thc Sk . tìte to G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. To sÔnolo Sn onomˆzetai summetrik  omˆda bajmoÔ n.2. mporoÔme na jewr soume th summetrik  omˆda Sk san mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n gia kˆje n ≥ k . ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc omˆdac summetrÐac enìc mh kenoÔ uposunìlou tou EukleideÐou q¸rou Rn (dhlad  tic idiìthtec (A). eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc pou den mènei stajerìc kˆtw apì mia metˆjesh σ ∈ Sn . 1 2 3 4 1 2 3 4 EpÐshc to uposÔnolo i. 4.4 Prìtash. σ2 tou G to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai èna stoiqeÐo tou G. An sto H episunˆyoume kai thn tautotik  metˆjesh i.262 4. 'Etsi antÐ gia σ3 ( σ2 σ1 ) ja grˆfoume aplˆ σ3 σ2 σ1 . dhlad  σ2 σ1 ∈ G.

tìte oi tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc Sn ikanopoioÔntai ìtan periorisjoÔme sth sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou sunìlou G. sÔnolo G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n.6 Prìtash. . σ 0 = i. pou eÐnai ˆtopo. Tìte 1. analÔetai monadikˆ se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. . σ k = ( σ k−1 ) ◦ σ EpÐshc gia k < 0 orÐzoume thn metˆjesh σ k na eÐnai h antÐstrofh thc σ −k . .2. . . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 263 Apìdeixh.5 Parat rhsh. σ 2 = σ ◦ σ. Autì shmaÐnei ìti σ = i. σ n+m = σ n σ m = σ m σ n . . H apìdeix  thc gÐnetai me epagwg  kai af netai wc ˆskhsh. . σ 1 = σ. . ta ginìmena σ σ1 . σ σ2 . Gia ton orismì aut¸n twn metajèsewn kat arq n qreiˆzetai na orÐsoume tic dunˆmeic miac metˆjeshc. r me s = r ètsi ¸ste σ σs = σ σr . . onomˆzetai k-dÔnamh thc σ . an up rqan deÐktec s. j = 1. tètoio ¸ste σ σs = i kai ˆra σs = σ −1 ∈ G. h prosetairistik  idiìthta tou periorismoÔ tou ginomènou sto G ikanopoieÐtai afou isqÔei gia ìla ta stoiqeÐa thc Sn . Prˆgmati. AfoÔ to G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn. 'Ola autˆ ta ginìmena eÐnai anˆ dÔo diˆfora metaxÔ touc kai sunep¸c autˆ eÐnai ìla ta k stoiqeÐa thc G. . . H epìmenh prìtash dÐnei tic “sun jeic” idiìthtec twn dunˆmewn. afoÔ h i eÐnai èna apì ta σj . . EÐdame ìti to sÔnolo Sn eÐnai peperasmèno sÔnolo kai sunep¸c to G eÐnai peperasmèno sÔnolo. gia k ∈ Z. Apì thn prohgoÔmenh prìtash blèpoume ìti an èna upo- Sthn pr¸th Enìthta tou biblÐou eÐdame ìti oi pr¸toi arijmoÐ paÐzoun shmantikì rìlo stic idiìthtec twn fusik¸n arijm¸n. 'Estw σ ∈ Sn kai k ènac mh arnhtikìc akèraioc. σ2 .4. . Fusikˆ. 'Estw σ ∈ Sn kai n.2.2. Gia ton Ðdio lìgo. 2. . . UpenjumÐzoume ìti h jemeli¸dhc idiìthta gi autoÔc eÐnai ìti kˆje fusikìc arijmìc. H metˆjesh σ k . . σ σk eÐnai stoiqeÐa thc G. dhlad  i ∈ G. OrÐzoume epagwgikˆ to ginìmeno thc σ epÐ ton eautì thc k forèc pou sumbolÐzetai σ k wc ex c. gia èna tuqaÐo σ ∈ G. 'Ara gia to tuqaÐo stoiqeÐo σ thc G ja prèpei na upˆrqei èna stoiqeÐo σ thc G tètoio ¸ste σ σ = σ . 4. ja prèpei na upˆrqei s. . diˆforoc twn 0 kai 1. k . m akèraioi arijmoÐ. tìte ja eÐqame kai σs = ( σ −1 σ )σs = σ −1 ( σ σs ) = σ −1 ( σ σr ) = ( σ −1 σ )σr ) = σr . 'Estw G = { σ1 . 4. σk }. 1 ≤ s ≤ k . Ed¸ ja doÔme ìti gia tic metajèseic isqÔei kˆti anˆlogo.

h k−dÔnamh σ k . tìte Apìdeixh. 4 3 1 2 6 5 1 2 3 4 5 6 σ4 = σ3σ = = i. Prˆgmati.7 Parˆdeigma.2. 'Otan gia dÔo metajèseic σ1 kai σ2 thc Sn isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 .2. EpÐshc lème ìti autèc eÐnai xènec metaxÔ touc an { i : σ1 (i) = i } ∩ { j : σ2 (j) = j } = ∅.9 L mma. σ k = σ 4π + υ = ( σ 4 )π σ υ = iπ σ υ = σ υ . tìte lème ìti autèc metatÐjentai. Omˆdec 3. EÐnai eukairÐa na epishmˆnoume ed¸ ìti gia kˆje mh tautotik  metˆjesh σ ∈ Sn . Prˆgmati. aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me th sqèsh σ 3 = σ −1 . An oi metajèseic σ1 . 4. σ2 ∈ Sn eÐnai xènec metaxÔ touc. 2 1 4 3 5 6 1 2 3 4 5 6 σ3 = σ2σ = . 1 2 2 1 metaxÔ touc kai metatÐjentai.264 2. k = 4π + υ. σ 2 .18). Dhlad  h dÔnamh σ k thc σ exartˆtai mìno apì thn klˆsh upoloÐpwn tou k mod 4 kai ja isoÔtai me mÐa apì tic dunˆmeic σ 0 . 3 4 3 4 kai σ2 = 1 2 3 4 1 2 4 3 eÐnai xènec metatÐje- 3 4 1 2 3 4 kai τ2 = 4 3 3 4 1 2 touc.2. σ 1 . 1 2 Oi metajèseic τ1 = 2 1 ntai allˆ den eÐnai xènec metaxÔ Oi metajèseic σ1 = metatÐjentai. σ mn = ( σ m )n .2. Gia tic dunˆmeic thc 1 2 3 4 5 6 . 4. Apì thn prohgoÔmenh prìtash èqoume. EpÐshc mporeÐ eukolìtera na upologisjeÐ apì th sqèsh σ 4 = i. 1 2 3 4 5 6 Genikˆ. apì thn opoÐa kajorÐzontai kai ìlec oi arnhtikèc dunˆmeic thc σ . DiairoÔme to k me to 4.8 Parˆdeigma. tìte profan¸c . ìtan n ≥ 3. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. σ −n = ( σ −1 )n = ( σ n )−1 . 4. H antÐstrofh metˆjesh σ −1 thc σ mporeÐ na upologisteÐ me ton kanìna pou perigrˆyame prohgoumènwc. mporeÐ na upologisjeÐ wc ex c. an σ2 (x) = x. 'Estw σ = σ èqoume σ 2 = σσ = 1 2 3 4 5 6 3 4 2 1 6 5 . dhlad  h antÐstrofh thc σ n eÐnai h σ −n . σ 3 . Genikìtera isqÔei to ex c. Ja deÐxoume ìti (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). thc σ sto parˆdeigma. gia k ∈ N. 4. upˆrqei toulˆqiston mÐa ˆllh metˆjesh σ gia thn opoÐa σ σ = σ σ ('Askhsh 4. 'Estw x ∈ X me σ1 (x) = x. 0 ≤ υ ≤ 3.

An σ2 (x) = x. 'Ara gia kˆje x ∈ X isqÔei (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x).kÔkloi ( 1 2 3 ). ( 2 3 4 ). xk } lègetai m koc thc σ . . ρ = στ = . x2 . ( 2 3 ). Oi mh kuklikèc metajèseic eÐnai oi 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 σ = . sumpÐptoun me thn tautotik  metˆjesh (giatÐ?).11 ParadeÐgmata. ( 1 3 2 4 ). ( 1 3 2 ). ( 1 4 2 3 ). . 'Oloi oi 1 . ( 1 3 4 2 ). ( 1 4 3 2 ). . 2. gia i = 1.2. Tìte σ2 (x) = x. ( 1 2 4 ). ( 2 4 ). i = 1. sunhjÐzetai o prohgoÔmenoc k . Kuklikèc Metajèseic OrÐzoume t¸ra tic kuklikèc metajèseic stic opoÐec basÐzetai to jemeli¸dec je¸rhma twn metajèsewn. ( 1 4 ). ( 1 3 ).4. k isqÔei σ(x) = x.kÔkloi. 2 1 4 3 3 4 1 2 4 3 2 1 . . . τ = . ( 2 4 3 ). ( 1 4 2 ). 3. . an gia èna uposÔnolo { x1 . 4. .10 Orismìc.kÔkloi ( 1 2 3 4 ). ( 1 3 4 ). MÐa metˆjesh σ ∈ Sn onomˆzetai kuklik    k . x2 . ( 3 4 ). k − 1 kai σ(xk ) = x1 .2. Oi kuklikèc metajèseic thc S4 eÐnai oi ex c.kÔkloc σ = ( x1 x2 · · · xk ). Gia lìgouc dieukìlunshc stouc upologismoÔc kai oikonomÐac q¸rou. dhlad  oi dÔo metajèseic metatÐjentai. . ( 1 4 3 ). tìte (σ2 σ2 )(x) = σ2 (x). .kÔkloc na grˆfetai sth morf  4. .kÔkloi ( 1 2 ). . 2. en¸ gia kˆje ˆllo x ∈ X me x = xi . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 265 (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x) = x. 2. 2 . Dhlad  h S4 èqei 21 kuklikèc metajèseic.2. To pl joc k twn stoiqeÐwn tou sunìlou { x1 . 'Estw t¸ra x ∈ X me σ1 (x) = x. 'Ola ta stoiqeÐa thc S3 eÐnai kuklikèc metajèseic (giatÐ?). 3 . ( 1 2 4 3 ). . xk } tou X isqÔei σ(xi ) = xi+1 . opìte enallˆsontac touc rìlouc twn σ2 kai σ1 èqoume thn prohgoÔmenh perÐptwsh. . dhlad  oi kuklikèc metajèseic m kouc 1. opìte epeid  oi σ1 kai σ2 eÐnai xènec metaxÔ touc èqoume (σ1 σ2 )(x) = σ2 (x) kai (σ2 σ1 )(x) = σ2 (x). . . 1. . 4 .

. . Gia parˆdeigma. mporoÔme na jewr soume ton mikrìtero jetikì akèraio k me thn idiìthta σ k (x) = x. }. σ 2 (x). . . Prˆgmati. . tìte h Sm . i = 1. . 3. . . .2. xk } ∩ { y1 .kÔklo ( 5 3 7 ) pou eÐnai Ðdioc me touc ( 3 7 5 ) kai ( 7 5 3 ). AntÐstrofa. . Omˆdec 4. σ 3 (x). . . . . . An σ = ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai ènac k− kÔkloc. σ 2 (x). Gia parˆdeigma. . x2 . sÔmfwna me to L mma 4. .2. EÐnai fanerì ìti o k − kÔkloc ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai o Ðdioc me ton k − kÔklo ( xi xi+1 · · · xk x1 · · · xi−1 ) gia kˆje i = 1. Epomènwc. pou af noun stajerˆ ìla ta stoiqeÐa pou eÐnai megalÔtera tou m.kÔkloi ( 3 5 7 ). . afoÔ σ(xi ) = xi+1 gia kˆje i = 1.12 Parathr seic. . 1. sto ex c. . epeid  to Σ eÐnai peperasmèno. σ k−1 (x) }.9. k − 1 kai σ k (x1 ) = x1 . Oi metajèseic autèc lègontai xènoi kÔkloi. ìpwc èqoume  dh parathr sei. an σ eÐnai mia metˆjesh tou X gia thn opoÐa upˆrqei èna x ∈ X tètoio ¸ste ta mìna stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai autˆ pou an koun sto sÔnolo Σ = { x. y } = ∅. 4. oi 3 . . allˆ ja mporoÔse na an kei kai se opoiad pote ˆllh Sn gia n ≥ 3. . 'Ara Σ = { x. . k . . gia na jewreÐtai monadik  h parˆstash enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) ja jewroÔme pˆnta ìti to pr¸to stoiqeÐo x1 eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn xi . kaj¸c an m eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc metaxÔ twn xj . 1. ìpou σ k (x) = x. . y2 . · · · . tìte autèc eÐnai xènec metaxÔ touc kai sunep¸c metatÐjentai.266 4. σ(x). An ( x1 x2 · · · xk ) kai ( y1 y2 · · · y ) eÐnai dÔo kuklikèc metajèseic me { x1 . . H antÐstrofh metˆjesh enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) profan¸c eÐnai o k − kÔkloc ( xk . n ≥ m. Sthn prˆxh autì den dhmiourgeÐ sÔgqush. O sumbolismìc ( x1 x2 · · · xk ) enìc k − kÔklou den mac dhl¸nei se poia summetrik  omˆda Sn an kei. x1 ). tìte aut  eÐnai mÐa kuklik  metˆjesh. ( 5 7 3 ) kai ( 7 3 5 ) eÐnai Ðdioi. . h kuklik  metˆjesh ( 1 2 3 ) an kei sthn S3 . 2. . . . 2. . 5. k . . σ(x). en¸ o sumbolismìc se 2 × n pÐnaka to dhl¸nei. . mporeÐ na tautisteÐ me thn omˆda metajèsewn pou apoteleÐtai ap' ìlec tic metajèseic thc Sn . k − 1 kai σ(xk ) = x1 . j = 1. k . . xk−1 . tìte σ s (x1 ) = x1+s gia kˆje s = 0. 2. Fusikˆ autèc oi metajèseic den eÐnai xènec metaxÔ touc allˆ metatÐjentai. allˆ eÐnai diˆforoi apì ton 3 . . .

'Estw x èna stoiqeÐo tou X pou den mènei stajerì mèsw thc σ . s. .2. . . . èstw x kai y ta dÔo stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . Sunep¸c h ρ prèpei na grˆfetai wc ginìmeno kuklik¸n metajèsewn anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. DeÐqnoume ìti m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh σj = τj . Apìdeixh. σ2 . m. eÐnai xènec proc thn τ . . σm kai τ1 . . . . . . . Upojètoume ìti to je¸rhma isqÔei an to pl joc k twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai mikrìtero   Ðso tou m − 1. tìte h metˆjesh ρ = τ −1 σ af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . epiplèon aut  af nei stajerˆ kai ìla ta stoiqeÐa x. MÐa tètoia anˆlush thc σ se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn lègetai kuklik  parˆstash thc σ kai oi σi kuklikoÐ parˆgontec . den mènoun stajerˆ kai apì thn ρ.4. . j = 1. dhlad  σ = σ1 · σ2 · · · · · σm = τ1 · τ2 · · · · · τs . . σ(x). . 'Estw èna x ∈ X pou den mènei stajerì apì th σ . An = m. Ja deÐxoume ìti autì isqÔei kai gia k = m. èqoume ìti k > 1. . . èqoume σ = τ σ1 σ2 · · · σs . . .2. An k = 2. Epeid  oi σj . An = m. gia kˆje z ∈ X me z = x. èstw ρ = σ1 σ2 · · · σs . afou aut  eÐnai xènh proc th ρ. . upˆrqei ènac (monadikìc) kÔkloc apì touc σi kai ènac monadikìc kÔkloc apì touc τj pou . σ −1 (x). 'Ara ìlec oi kuklikèc metajèseic σj . j = 1. σ2 . ìpou eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc gia ton opoÐo isqÔei σ (x) = x. Gia thn apìdeixh efarmìzoume epagwg  sto k . . j = 1. tètoiec ¸ste 4. j = 1. . τ2 . τs eÐnai kÔkloi m kouc ≥ 2. 'Ara sthn perÐptwsh aut  h σ eÐnai o 2− kÔkloc ( x y ). Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 267 Tìte upˆrqoun monadikèc kuklikèc metajèseic σ1 . tìte h σ eÐnai h kuklik  metˆjesh τ . s eÐnai anˆ dÔo xènec metaxÔ touc. ìpou σ1 . 'Estw k to pl joc twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . Kaj¸c oi kÔkloi σi eÐnai anˆ dÔo xènoi kai oi τj anˆ dÔo xènoi. Epomènwc apì th sqèsh ρ = τ −1 σ .13 Je¸rhma. . 'Estw σ ∈ Sn mÐa metˆjesh diˆforh thc tautotik c i. afoÔ h σ èqei m akrib¸c stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ. H seirˆ me thn opoÐa grˆfontai oi kuklikèc metajèseic σi den lambˆnetai up' ìyh afoÔ autèc eÐnai xènec anˆ dÔo metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. s. ta stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ apì kˆje σj . σ = σ1 σ2 · · · σs . . . σs xènec anˆ dÔo kai diˆforec thc tautotik c. (h σ den eÐnai h tautotik  metˆjesh). . . dhlad  h σ èqei grafeÐ wc ginìmeno anˆ dÔo xènwn kuklik¸n metajèsewn. y . . JewroÔme thn kuklik  metˆjesh τ = ( x σ(x) · · · σ −1 (x) ). Tìte anagkastikˆ σ(x) = y kai σ(y) = x en¸ σ(z) = z . . . AfoÔ σ = i. . . . Upojètoume t¸ra ìti h σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn me dÔo diaforetikoÔc trìpouc.

σj = τj . afoÔ autìc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. H apìdeixh tou prohgoumènou jewr matoc mac dÐnei th mèjodo me thn opoÐa mporoÔme na broÔme thn kuklik  parˆstash miac dedomènhc σ . Opìte èqoume σm m s s −1 σ1 σ2 · · · σm−1 = σ σm = τ1 τ2 · · · τs−1 . 4. qwrÐc na blˆptetai h genikìthta.2. prosjètoume kai touc 1 . . mporoÔme na upojèsoume ìti o σm kai o τs metajètoun to x. èstw to 9 kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 9 σ(9) σ 2 (9) · · · ) = ( 9 6 ) = ( 6 9 ). Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m − 1 = s − 1 kai ˆra m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh. Dhlad  sthn kuklik  parˆstash thc σ jewroÔme san parˆgontec kai touc 1 . . 'Etsi èqoume σ = ( 1 3 8 5 ) · ( 6 9 ) · ( 2 4 ).268 4. . 2.kÔklo ton opoÐo mporoÔme na paraleÐyoume sthn kuklik  parˆstash thc σ . an upˆrqoun. . Gia parˆdeigma. en¸ to x peramènei stajerì apì ìlouc touc ˆllouc kÔklouc. Epomènwc èqoume σm (x) = 2 σ(x) = τs (x). paradeÐgmatoc qˆrh x = 1. . j = 1. . .kÔklouc ( 6 ) kai ( 7 ) grˆfontac σ = . 9 } diˆforo apì ta stoiqeÐa pou emfanÐzontai ston kÔklo ( 1 3 8 5 ). Katìpin jewroÔme èna x ∈ { 1. H seirˆ me thn opoÐa grˆfoume touc kÔklouc sthn parˆstash thc σ den lambˆnetai up' ìyh. .kÔklouc. . èstw σ = 1 2 3 4 5 6 7 8 9 3 4 8 2 1 9 7 5 6 . 'Ara oi kÔkloi σ kai τ eÐnai Ðdioi. . Omˆdec metajètei to x. 'Omoia gia x = 2 paÐrnoume thn ( 2 4 ) kai gia x = 7 paÐrnoume ton 1 . . Afou xènoi kÔkloi metatÐjentai. afoÔ autoÐ eÐnai anˆ dÔo xènoi metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 1 σ(1) σ 2 (1) · · · ) = ( 1 3 8 5 ). Autì eÐnai aparaÐthto ìtan prèpei na dhl¸netai o bajmìc thc σ . TÔpoc Metˆjeshc Merikèc forèc mac dieukolÔnei na sumperilambˆnoume sthn kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn kai ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ .14 Parat rhsh. 9 } tètoio ¸ste σ(x) = x. an th jewr soume stoiqeÐo thc S8 (dhlad  3 1 5 8 2 6 7 4 bajmoÔ 8). afoÔ o kajènac ap' autoÔc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. 2. 2 ìmoia σ ( τs (x)) = σ 2 (x) = τs (x) kai epagwgikˆ gia kˆje akèraio k èqoume k (x) = τ k (x). JewroÔme èna stoiqeÐo x ∈ { 1. Gia parˆdeigma sthn kuklik  parˆstash ( 1 3 5 2 ) ( 4 8 ) thc 1 2 3 4 5 6 7 8 σ = . m. . Apì th sqèsh aut  èpetai ìti σ ( σm (x)) = σ 2 (x) = σm (x).

orÐzei th diamèrish ( | X1 |. | Xs | ) tou n. mporoÔme na taxinom soume ìlec tic metajèseic thc Sn . . . . ( 1 2 ) ( 4 5 ). 8 }. Qrhsimopoi¸ntac tic diamerÐseic tou n. Xi ∩ Xj = ∅. DÔo metajèseic σ. . . ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 5 3 ). Kat' arq n apodeiknÔoume to je¸rhma sthn perÐptwsh pou oi metajèseic eÐnai kuklikèc. ( 1 5 ) ( 3 4 ). ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 2 5 ). h prohgoÔmenh metˆjesh orÐzei th diamèrish { 6 } ∪ { 7 } ∪ { 4. λs me λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs kai λ1 + λ2 + · · · + λs = n. ( 1 2 ) ( 3 5 ). ( 1 3 ) ( 2 5 ). T¸ra mÐa diamèrish enìc jetikoÔ akeraÐou n eÐnai mÐa akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn λ1 . 5. ( 1 4 ) ( 2 5 ). xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn. ( 1 3 ) ( 2 4 ). 8 } ∪ { 1. 6.2. s. Aut  h diamèrish onomˆzetai tÔpoc thc σ . 5 } tou X = { 1. . 4. λs eÐnai mia diamèrish tou n. ( 2 5 ) ( 3 4 ). Profan¸c èqoume λ1 + λ2 + · · · + λs = n. i = j . apì mÐa diamèrish tou X paÐrnoume èna. Paristˆnontac m' autìn ton trìpo mia metˆjesh σ tou X paÐrnoume mia diamèrish tou X se xèna anˆ dÔo uposÔnolˆ tou.2.15 Je¸rhma. . λ2 . sth summetrik  omˆda S5 oi metajèseic pou èqoun tÔpo ( 1. . . jewr¸ntac tic kuklikèc parastˆseic touc (me thn prosj kh s' autèc twn 1-kÔklwn). mporoÔme na upojèsoume ìti h seirˆ twn kuklik¸n paragìntwn thc σ eÐnai tètoia ¸ste λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . Gia parˆdeigma. | X2 |. 2. 2 ) eÐnai oi ex c: ( 1 2 ) ( 3 4 ). 3. Autèc oi 15 metajèseic ektìc tou ìti èqoun ton Ðdio tÔpo èqoun kai èna ˆllo koinì qarakthristikì pou ja doÔme amèswc t¸ra. Gia parˆdeigma. . λ2 . ( 2 4 ) ( 3 5 ). ( 2 3 ) ( 4 5 ). . 2.4. . wc ex c: 'Estw σ = σ1 σ2 · · · σs h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . ( 1 5 ) ( 2 3 ). 4. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 2 3 ) kai ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 3 2 ). Allˆ aut  h diamèrish orÐzei èxi ginìmena ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 3 5 ). 'Estw dÔo kÔkloi σ = ( a1 a2 · · · ak ) kai τ = ( b1 b2 · · · bk ) . τ ∈ Sn èqoun ton Ðdio tÔpo an kai mìno Apìdeixh.   perissìtera ginìmena. ( 1 5 ) ( 2 4 ). An λi eÐnai to m koc kˆje σi . 3. . i = 1. . ìpou èqoume jewr sei ìti | Xi | ≤ | Xi+1 |. AntÐstrofa. 7. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 269 ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). an upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ∈ Sn ètsi ¸ste τ = ρ σ ρ−1 . Xi = ∅. 'Ara mÐa diamèrish tou X = X1 ∪ X2 ∪ · · · ∪ Xs . ( 1 4 ) ( 2 3 ). dhlad  h akoloujÐa λ1 . ( 1 3 ) ( 4 5 ). ìpou kajèna ap' autˆ perièqei akrib¸c ta stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì ènan (monadikì) kuklikì parˆgonta thc σ . ( 1 4 ) ( 3 5 ). 2. An ìmwc th jewroÔsame bajmoÔ 9 ja grˆfame σ = ( 6 ) ( 7 ) ( 9 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). .

1. . Shmei¸noume ìti to pl joc twn metajèsewn tou idÐou tÔpou ja upologisjeÐ sthn Parˆgrafo 5. eÐnai tou idÐou tÔpou. 2 ). . Prˆgmati. tètoia ¸ste ρ σi ρ−1 = τi gia kˆje deÐkth i. . . blèpoume ìti gia kˆje metˆjesh ρ ∈ Sn me ρ(ai ) = bi gia kˆje i = 1.16 Parˆdeigma. AntÐstrofa. gia kˆje i = j (giatÐ?). . Prˆgmati. ( 1. . èstw σ kai τ dÔo metajèseic tou idÐou tÔpou. 3 ). . gia kˆje ρ ∈ Sn .2. 1 ). AntÐstrofa. . èqoume ρ σ ρ−1 = ρ σ1 ρ−1 ρ σ2 ρ−1 · · · ρ σk ρ−1 .270 4. DÔo metajèseic σ kai τ pou èqoun ton Ðdio tÔpo   isodÔnama gia tic opoÐec upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ètsi ¸ste ρ σ ρ−1 = τ lègontai suzugeÐc   ìmoiec metajèseic. . Allˆ h σi kai h ρ σi ρ−1 eÐnai kuklikèc metajèseic tou idÐou m kouc. 2 ) kai ( 4 ) antÐstoiqa. Tìte oi σ kai ρ σ ρ−1 . Omˆdec tou idÐou m kouc k . . to opoÐo onomˆzetai klˆsh suzugÐac. gia kˆje i = 1. n} \ {a1 . èstw σ = (a1 a2 · · · ak ) ènac kÔkloc m kouc k kai ρ mia metˆjesh. H sqèsh ρ σ ρ−1 = τ orÐzei mÐa sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo Sn ìlwn twn metajèsewn (giatÐ?) kai ˆra èqoume mÐa 1 . Sunep¸c. tìte upˆrqei ènac kuklikìc parˆgontac τi sthn kuklik  parˆstash thc τ m kouc ki kai antistrìfwc. Tìte. 'Estw t¸ra σ = σ1 · · · σk h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . EpÐshc h ρ σi ρ−1 eÐnai xènh me thn ρ σj ρ−1 . ( 1. k isqÔei ρ ◦ σ ◦ ρ−1 = τ . Proc to parìn ja d¸soume mÐa ermhneÐa thc ènnoiac thc suzugÐac metajèsewn mèsw thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou. oi opoÐec antistoiqoÔn stic diamerÐseic tou 4: ( 1. ( 2. Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna uposÔnolo thc morf c { ρ σ ρ−1 | ρ ∈ Sn }. Oi metajèseic thc S4 taxinomoÔntai se pènte klˆseic suzugÐac. 4. ak } èqoume σ(x) = x kai ˆra ρ σ ρ−1 ( ρ(x) ) = ρ(x). en¸ ρσρ−1 (ρ(ak )) = ρ(a1 ). 1. EÐnai fanerì ìti tìte isqÔei ρ σ ρ−1 = τ . me apeujeÐac upologismì.2. . 1. upˆrqei metˆjesh ρ ∈ Sn . . Opìte profan¸c oi σ kai ρ σ ρ−1 eÐnai tou idÐou tÔpou. k − 1 eÐnai ρ σ ρ−1 ( ρ(ai ) ) = ρ σ ( ai ) = ρ ( ai+1 ). An σi eÐnai ènac kuklikìc parˆgontac sthn kuklik  parˆstash thc σ m kouc ki .1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn klˆsewn isodunamÐac kai twn diamerÐsewn tou n. . . . β kai γ oi diˆmesoÐ tou. 'Estw A B Γ èna isìpleuro trÐgwno kai α. Jew- . gia kˆje x ∈ {1. Tìte. èqoume ρ σ ρ−1 = ( ρ(a1 ) ρ(a2 ) · · · ρ(ak ) ). EpÐshc. .

1 H omˆda summetrÐac tou trig¸nou. S2 = 2 kai S3 = I2 3 −1 − 3 −1 gÔrw ap' to kèntro O tou kÔklou katˆ gwnÐa 120◦ . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 271 roÔme to trÐgwno eggegrammèno ston monadiaÐo kÔklo ìpwc sto sq ma 4. 1 ) A(0. 240◦ kai 360◦ antÐstoiqa. Rβ = 2 √ 0 1 3 −1 − 3 −1 wc proc touc ˆxonec α.1. B( −2 3 . ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 4.2. . .3 (2) .2.4. β kai γ antÐstoiqa kai afetèrou apì tic strofèc √ √ 3 −1 − 3 −1 1 1 √ S1 = 2 √ .1. −1 ) Γ( 3 1) 2 γ β 2 2 α √ √ Sq ma 4. apoteleÐtai afenìc apì tic anaklˆseic √ √ −1 0 1 3 1 − 3 1 1 √ kai Rγ = 2 Rα = .2.

S1 ←→ ( A. Γ ). Oi klˆseic suzugÐac eÐnai { i }. Γ.2. B ) kai S3 ←→ i . Γ } twn koruf¸n tou trig¸nou. Γ. ( A. 1 ) tou R2 ). ( B. Γ ). ( A. ( A. B. Rγ ←→ ( A. { ( A. ParathroÔme t¸ra ìti oi metajèseic twn koruf¸n tou trig¸nou mac dÐnoun tic èxi “jèseic” tou trig¸nou pou mac dÐnoun oi summetrÐec tou. Γ ). Γ. ( A.2. B ) kai thn tautotik  metˆjesh i. pou eÐnai h S3 . Γ ) } kai { ( A. Je¸rhma 4. S2 ←→ ( A. e2 = ( 0.272 ìpwc sto sq ma 4. Γ ). B ). Γ ). Sugkekrimèna èqoume thn antistoiqÐa Rα ←→ ( B. B ). ( A. An jewr soume to sÔnolo { A. B ). apoteleÐtai apì tic metajèseic ( A. Γ ).2. h summetrik  tou omˆda. 0 ). Omˆdec Γ A B A B Γ Γ B A B Γ A RβS2S1 A R3 Sα γ B Γ A Γ B B A Γ Sq ma 4. Γ ). B.2. B ) } (bl.15). ( B. B. Rβ ←→ ( A. B. Γ ).2 (Ed¸ èqoume jewr sei tic summetrÐec upì morf  pinˆkwn wc proc th bˆsh e1 = ( 1. 4.

β. Ed¸ h summetrik  omˆda S3 jewreÐtai epÐ tou sunìlou { α. ìpou α= 1 2 3 4 5 6 7 2 5 3 4 7 6 1 kai β = 1 2 3 4 5 6 7 1 2 4 7 6 3 5 . β= . γ }.3 H omˆda summetrÐac autoÔ tou gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai h Ðdia m' aut  tou isopleÔrou trig¸nou A B Γ (giatÐ ?). Ask seic 4. Oi epìmenec metajèseic na grafoÔn wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn α= γ= 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 1 2 3 4 5 6 4 5 6 1 2 3 .2 1. paradeÐgmatoc qˆrh èqoume.summetri¸n. Na brejoÔn metajèseic x kai y tètoiec ¸ste xα = β = αy . 3. To Ðdio prokÔptei an jewr soume to sq ma 4. 1 2 3 4 5 1 3 4 5 2 . Prˆgmati. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 273 An jewr soume ton pollaplasiasmì twn 2 × 2 pinˆkwn tìte blèpoume eÔkola ìti apì thn prohgoÔmenh antistoiqÐa metajèsewn .2.2.2. DeÐxte ìti to ginìmeno (1 4 5 6)(2 1 5) eÐnai to Ðdio me to ginìmeno (1 6)(2 4 5)(3). Rβ Rα Rβ = Rγ = −1 Rα Rβ Rα kai Rα S1 Rα = S2 .4. h sqèsh suzugÐac metaxÔ metajèsewn antistoiqeÐ sth gnwst  sqèsh omoiìthtac me−1 taxÔ pinˆkwn.3 pou sqhmatÐzetai apì tic treic diamèsouc tou trig¸nou γ β α Sq ma 4. . 2.

deÐxte ìti autoÐ oi kÔkloi katatˆssontai se dÔo kathgorÐec. τ = ( 2 4) ∈ S5 . 10. n − 1.(α. 9. a) An σ ∈ Sn eÐnai ènac k . 'Estw σ = (1 2 3)(2 3 4)(3 4 5)(5 6 7)(6 7 8)(7 8 9) sthn S9 .274 4. ètsi ¸ste m. Pìsa stoiqeÐa èqei h klˆsh suzugÐac sthn S7 pou perièqei thn metˆjesh π = (1 2)(3 4 5)? 11. 'Estw σ = (2 5 3). deÐxte (grˆfontac thn τ wc ginìmeno xènwn kÔklwn) ìti τ N = i. Na brejoÔn oi metajèseic a) στ .k. 'Estw n > 2.d. b) An τ ∈ Sn kai N = e. UpologÐste tic metajèseic σ −1 .(2. d) τ στ −1 .kÔkloc deÐxte ìti σ k = i. DeÐxte ìti an σ(i) = i tìte σ 2 (i) = σ(i). . 6. 4. n ∈ N. Na brejeÐ σ ∈ S7 tètoia ¸ste σ −1 (1 3 4 5)σ = (3 4 2 6). στ ρ2 . στ ρ. . MporeÐte apì aut  thn èkfrash na breÐte to mikrìtero jetikì akèraio m tètoion ¸ste αm ≡ 1 mod m? b) Grˆfontac thn Pα wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. τ = (2 3 4 5 6) kai ρ = (1 4 6 3) thc S6 . n) = 1. g) στ σ −1 . . 3. Omˆdec 5. 'Estw σ ∈ Sn . DeÐxte ìti ta stoiqeÐa (1 3 4 5) kai (3 4 2 6) thc S7 eÐnai suzug . b) Poia sÔmbola mènoun stajerˆ apì thn σ ? g) Grˆyte thn σ −1 se ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo.p. H mia perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa eÐnai antistrèyima mod n kai h ˆllh kathgorÐa perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa den eÐnai antistrèyima mod n. JewroÔme to sÔnolo Zn twn akeraÐwn modulo n kai ènan akèraio α.k. a) Grˆyte thn σ wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. n). b) τ σ . (1 2 3 4)(5 6)(7 8 9) thc S9 eÐnai suzug c h metˆjesh (1 4 5)(2 3)(6 7 8 9)? 12. . JewroÔme tic metajèseic σ = ( 2 3). 4. ρ−1 τ kai (σρτ )−1 . a) DeÐxte ìti o pollaplasiasmìc epÐ α mod n orÐzei mia metˆjesh Pα tou Zn . 7. . Gia α = 2 kai n = 9 grˆyte thn antÐstoiqh metˆjesh wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. 8. 'Otan grˆfoume mia metˆjesh σ ∈ Sn wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn poia eÐnai h ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste σ = σ −1 ? 13. (6 7 8)(8 9)(1 2 3 4). Me poiec apì tic metajèseic (1 2 3)(4 5 6)(7 8).

m 15.(2. deÐxte ìti upˆrqei mia metˆjesh τ thc Sn gia thn opoÐa isqÔei τ M = i. . 'Estw m.4. DeÐxte ìti ta mìna stoiqeÐa thc Sn pou metatÐjentai me th metˆjesh σ = ( 1 2 . 14. DeÐxte ìti h G1 eÐnai epÐshc mia omˆda metajèsewn. . DeÐxte ìti an n ≥ 3 tìte to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn . .k. . apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  metˆjesh i. n jetikoÐ akèraioi. 17. n − 1. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 275 g) An N = e. n ) ∈ Sn eÐnai oi dunˆmeic thc σ .2. . . pou èqoun thn idiìthta σ σ = σ σ gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn . 3. n) kai M < N . An σ eÐnai ènac n-kÔkloc thc Sn . tìte deÐxte ìti h σ m eÐnai to ginìmeno m n xènwn anˆ dÔo kÔklwn m kouc .p. 4. 'Estw G omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai G1 = { σ ∈ G | σ(1) = 1 }. 16. Upojètoume ìti o m diaireÐ ton n. .

(B). tìte to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn ikanopoieÐ tic idiìthtec (A). 2 Sta prohgoÔmena paradeÐgmata parathroÔme ìti o trìpoc pou sunduˆzontai Mia polÔ sobar  èreuna sqetikˆ me thn proèleush thc ènnoiac thc omˆdac dÐnetai sto biblÐo tou Hans Wussing [32] . pou ja mac apasqol sei kai sta epìmena. Galois to 1827 ìtan anakˆluye tic omˆdec metajèsewn mèsw twn opoÐwn apèdeixe thn mh epilusimìthta me rizikˆ twn algebrik¸n exis¸sewn bajmoÔ megalutèrou   Ðsou tou 5.p. Ac shmeiwjeÐ ìti o pr¸toc pou kajièrwse ton ìro omˆda  tan o E. Me thn exèlixh twn Majhmatik¸n. twn klˆsewn upoloÐpwn mod n. R. (blèpe Parˆgrafo 4.276 4. Ektìc apì tic omˆdec summetrÐac kai metajèsewn upˆrqoun kai ˆlla shmantikˆ sÔnola pou ta stoiqeÐa touc sunduˆzontai me tètoio trìpo pou na ikanopoiountai autèc oi tèssereic basikèc idiìthtec. 2 . An jewr soume touc n × n antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì èna s¸ma K .) kai afetèrou gia to eÐdoc tou trìpou sunduasmoÔ twn stoiqeÐwn (dhlad  an eÐnai h sÔnjesh apeikonÐsewn   h prìsjesh arijm¸n   o pollaplasiasmìc pinˆkwn k. 'Ena ˆllo shmantikì parˆdeigma. h melèth touc ja mporoÔse (kat' arq n) na antimetwpisteÐ eniaÐa dÐnontac èmfash mìno stic tèssereic idiìthtec (A).l. (B). Omˆdec 4. (Γ) kai (∆). (B). ikanopoieÐ tic tèssereic basikèc idiìthtec (A). gia ta sÔnola Q. (Γ) kai (∆) kai adiafor¸ntac afenìc gia to eÐdoc twn stoiqeÐwn tou sunìlou (dhlad  an apoteleÐtai apì apeikonÐseic. pou eÐnai ìmoia me ta prohgoÔmena. tìte to onomˆzoume prosjetik  omˆda twn akeraÐwn ).). Autìc o trìpoc sunduasmoÔ ikanopoieÐ tic tèssereic jemelei¸deic idiìthtec (A). EpÐshc sta prohgoÔmena kefˆlaia h prìsjesh pou orÐsjhke sto sÔnolo Zn .3 Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn H melèth twn omˆdwn summetrÐac kai omˆdwn metajèsewn pou prohg jhke basÐsthke sto gegonìc ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa (apeikonÐseic) σ kai τ aut¸n upˆrqei ènac trìpoc sunduasmoÔ twn (h sÔnjesh apeikonÐsewn) σ τ . ègine antilhptì ìti gia ìla ta majhmatikˆ sust mata. (B). metˆ ton 190 ai¸na. eÐnai to ex c. (Γ) kai (∆). ('Otan meletˆme to sÔnolo Z wc proc thn prìsjesh. arijmoÔc. pÐnakec k.10).l.p. 'Etsi proèkuye o sugqronoc orismìc thc ènnoiac thc omˆdac pou ofeÐletai ston majhmatikì Arthur Cayley. (Γ) kai (∆). pragmatik¸n kai migadik¸n arijm¸n antÐstoiqa. Merikˆ apì autˆ eÐnai ta ex c: To sÔnolo Z twn akeraÐwn arijm¸n. wc proc thn prìsjesh. To Ðdio isqÔei. kai C twn rht¸n. Ed¸ o trìpoc sunduasmoÔ x y dÔo akeraÐwn x kai y eÐnai h gnwst  prìsjesh x + y . To sÔnolo autì onomˆzetai Genik  Grammik  Omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K kai sumbolÐzetai me GLn (K).

eÐnai dunatìn gia thn prˆxh na qrhsimopoieÐtai ˆlloc ìroc kai ˆlloc sumbolismìc. z ∈ G isqÔei x ◦ ( y ◦ z ) = ( x ◦ y ) ◦ z . B eÐnai dÔo antistrèyimoi pÐnakec tìte genikˆ èqoume A B = B A. Gia parˆdeigma. An se mÐa omˆda G isqÔei x y = y x gia kˆje x. y ) = x ◦ y . Merikèc forèc. gia thn opoÐa grˆfoume f ( x. 4.2 Je¸rhma. tìte upˆrqei monadikì y tètoio ¸ste x y = y x = e. h opoÐa ikanopoieÐ thn . y ∈ G. onomˆzetai prˆxh epÐ tou G. Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste gia kˆje x ∈ G na isqÔei x ◦ e = e ◦ x = x. SunhjÐzetai gia thn prˆxh na qrhsimopoioÔme ton ìro “pollaplasiasmìc” kai gia to apotèlesma x ◦ y . y ∈ G. ìtan anaferìmaste se sugkekrimènec omˆdec.3.3. Gia kˆje x. 4. 3. antÐ na lème ìti èna sÔnolo G eÐnai omˆda wc proc mia prˆxh. Kˆje tètoia apeikìnish f : G × G −→ G. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prˆxh f : G × G −→ G. an A. 'Etsi gia thn prosjetik  omˆda twn akeraÐwn to ìnoma thc prˆxhc eÐnai ”prìsjesh” kai o sumbolismìc x + y . 1. Ed¸ ja jèlame na epishmˆnoume ìti se mÐa omˆda genikˆ isqÔei x◦y = y◦x. EpÐshc. dhlad  isqÔei h prosetairistik  idiìthta. tìte h omˆda ja lègetai metajetik    Abelian . Se ìla ta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ìqi mìno upˆrqei èna stoiqeÐo e pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ 4. f ( x. 'Ena sÔnolo G lème ìti èqei th dom  miac omˆdac   aplˆ ìti eÐnai mia omˆda wc proc mia prˆxh f : G × G −→ G. upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste x ◦ y = y ◦ x = e. allˆ ìti autì eÐnai kai monadikì. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn idiìthta 1. ap' autèc twn paradeigmˆtwn.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 277 ta stoiqeÐa tou en lìgw sunìlou G kajorÐzetai apì mia apeikìnish apì to G×G sto G. an ikanopoioÔntai oi ex c idiìthtec. y. gia kˆje x. Gia kˆje x ∈ G. to opoÐo ja sumbolÐzoume x y (paraleÐpontac to sÔmbolo ◦). To Ðdio eÐdame ìti isqÔei kai gia ta stoiqeÐa pou anafèrontai sth deÔterh idiìthta. y ) = x y . ja lème ìti to G eÐnai omˆda. Sunep¸c egeÐretai to er¸thma: MporoÔn oi dÔo pr¸tec idiìthtec tou prohgoÔmenou orismoÔ na aplousteujoÔn? dhlad  na antikatastajoÔn apì ˆllec asjenèsterec? H apˆnthsh eÐnai jetik  kai dÐnetai sto epìmeno je¸rhma.2. ìtan den upˆrqei kÐndunoc sÔgqushc.4. pollèc forèc. 2.3. dhlad  an x eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo miac omˆdac. ton ìro “ginìmeno”.1 Orismìc. ìpwc anafèroume kai sto Parˆrthma 6.1 .

diìti (x y) (y −1 x−1 ) = x (y (y −1 x−1 )) = x (y y −1 x−1 ) = x(e x−1 ) = x x−1 = e. 'Ara to sÔnolo G eÐnai omˆda. w ∈ G tètoia ¸ste 4α x z = y kai 4β w x = y. 'Ara isqÔei h idiìthta 4α . . upˆrqei monadikì z ∈ G pou ikanopoieÐ th deÔterh idiìthta tou orismoÔ. AntÐstrofa. Sunep¸c apì thn prosetairistikìthta èqoume z e1 = (w x) e1 = w (x e1 ) = w x = z . Mˆlista autì eÐnai monadikì. opìte. ètsi ¸ste x z = y . afoÔ an up rqe kai èna ˆllo s ∈ G tètoio ¸ste x z = x s. Gia to stoiqeÐo autì isqÔei z e1 = z . Opìte èqoume ìti z = w. upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z kai w tètoia ¸ste x z = e kai w x = e. gia kˆje z ∈ G. y ∈ G upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z. T¸ra gi' autì to stoiqeÐo e. to z = z y . H idiìthta 4β apodeikÔetai me ton Ðdio trìpo. tìte ja eÐqame z = e z = (z x) z = z (x z) = z (x s) = (z x) s = e s = s. Omˆdec prosetairistik  idiìthta. y ∈ G upˆrqei èna z . gia kˆje x ∈ G. se eidikèc peript¸seic. èqoume x (z y) = (x z ) y = e y = y . Gia kˆje dÔo stoiqeÐa x. To monadikì stoiqeÐo e ∈ G me thn idiìthta e x = x e = x. upojètoume ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ. EpÐshc an x ∈ G. Apìdeixh. lìgw thc 4. 'Estw x ∈ G. 'Ara e1 = e2 . Sunep¸c to antÐstrofo tou x−1 eÐnai to x. Me ton Ðdio trìpo apodeiknÔetai h Ôparxh kai h monadikìthta enìc stoiqeÐou e2 thc G tètoiou ¸ste e2 z = z . Sunep¸c.278 4. upˆrqei èna monadikì stoiqeÐo e1 tètoio ¸ste x e1 = x. Prˆgmati. gia kˆje x ∈ G onomˆzetai oudètero   tautotikì   monadiaÐo stoiqeÐo thc omˆdac kai sto ex c genikˆ ja to sumbolÐzoume me 1 ektìc ean. upˆrqei z ∈ G tètoio ¸ste x z = e = z x. lìgw thc 4α . gia kˆje x ∈ G. Upojètoume ìti isqÔei h 4. afoÔ w (x z) = w e = w kai (w x) z = e z = z . Opìte apì th sqèsh z e1 = z gia z = e2 èqoume e2 e1 = e2 kai apì th sqèsh e2 z = z gia z = e1 èqoume e2 e1 = e1 . to monadikì y ∈ G gia to opoÐo isqÔei x y = y x = e onomˆzetai antÐstrofo tou x kai sumbolÐzetai me x−1 . 4. dhlad  x z = z x = e. EpÐshc parathroÔme ìti to antÐstrofo stoiqeÐo tou ginomènou x y dÔo stoiqeÐwn thc G eÐnai to y −1 x−1 . epilèxoume diaforetikì sumbolismì. Epomènwc gia x. gia kˆje z ∈ G. Dhlad  upˆrqei èna monadikì e ∈ G pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ. Tìte lìgw thc 2. gia kˆje y ∈ G. Dhlad  (x y)−1 = y −1 x−1 . gia kˆje x ∈ G. Oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ thc omˆdac mporoÔn na aplousteujoÔn akìmh perissìtero. an z ∈ G. apì thn 4β èqoume ìti gia to x kai z upˆrqei monadikì w ∈ G ètsi ¸ste w x = z . dhlad  (x−1 )−1 = x. To sÔnolo G eÐnai omˆda an kai mìno an ikanopoieÐtai h ex c idiìthta. 'Estw èna stoiqeÐo e ∈ G gia to opoÐo isqÔei e x = x e = x. Tìte gia y = x.

gia kˆje fusikì arijmì . To sÔnolo eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec. Se diaforetik  perÐptwsh lème ìti h G eÐnai ˆpeirh. en¸ ja arkoÔse na apait soume na èqei mìno mÐa orj  gwnÐa.3. oi omˆdec Zn kai Sn eÐnai peperasmènec me tˆxeic n kai n! antÐstoiqa. To Ðdio isqÔei gia to sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n Z me prˆxh ton pollaplasiasmì. Entel¸c anˆloga sunhjÐzoume na lème ìti to tetrˆgwno eÐnai ènac rìmboc pou èqei kai tic tèssereic gwnÐec tou orjèc.3 Je¸rhma. Sta epìmena paradeÐgmata parajètoume diˆforec sugkekrimènec omˆdec. y )) = x y . tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn 1'). 1') Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste e x = x. R× = R { 0 } kai C× = C { 0 } apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton . h opoÐa ikanopoieÐ thn prosetairistik  idiìthta. 4. Epilèxame autèc tic omˆdec pr¸ton diìti h kˆje mÐa apì autèc parousiˆzei endiafèrousec xeqwristèc idiìthtec kai deÔteron diìti autèc sugkatalègontai metaxÔ twn omˆdwn oi opoÐec emfanÐzontai se diˆfora probl mata twn Majhmatik¸n.3. arkeÐ na deÐxoume thn Ôparxh afenìc enìc “aristeroÔ” oudetèrou stoiqeÐou e ∈ G ( dhlad  e x = x gia kˆje x ∈ G ) kai afetèrou thn Ôparxh enìc “aristeroÔ” antistrìfou x−1 gia kˆje x ∈ G ( dhlad  x−1 x = e ). gia kˆje x ∈ G. thc QhmeÐac kai ˆllwn episthm¸n. en¸ oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn. eÐnai ìmˆda. Me ˆlla lìgia ston Orismì 4. 2') Gia kˆje x ∈ G upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste y x = e. To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn sun jh prìsjesh arijm¸n den apoteleÐ omˆda afoÔ den upˆrqoun antistrèyima stoiqeÐa. Gia parˆdeigma. To pl joc twn stoiqeÐwn miac omˆdac G to sumbolÐzoume me | G | kai to onomˆzoume tˆxh thc G. 4.4 Parat rhsh.1 upˆrqoun perissìterec plhroforÐec gia ton trìpo me ton opoÐo sunduˆzontai ta stoiqeÐa thc G ap' ìti qreiˆzetai.3. To Ðdio eÐnai kai h diedrik  omˆda Dn me tˆxh 2n. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac lèei ìti an jèloume na elègxoume an èna sÔnolo G. Apìdeixh H apìdeixh eÐnai teqnik .5 ParadeÐgmata.3. thc Fusik c. kai af netai wc ˆskhsh. twn pragmatik¸n kai twn migadik¸n eÐnai ˆpeirec omˆdec. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 279 mèsw miac prˆxhc f : G × G −→ G.4.3. f (( x. parìmoia me thn prohgoÔmenh. 1. 'Otan h tˆxh thc G eÐnai peperasmènh lème ìti h G eÐnai peperasmènh omˆda. twn rht¸n. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai 4. Ta sÔnola Q× = Q { 0 }.

21 } eÐnai mia pollaplasiastik  omˆda me oudètero stoiqeÐo to 9. 16. An m = 24. An o R eÐnai daktÔlioc me monˆda. 2. afoÔ 0 0 . −1 }. 8. An epiplèon o R eÐnai metajetikìc. tìte mporoÔme na jewr soume ton daktÔlio Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì ton R. Allˆ kai ta sÔnola Q× 0 kai R× 0 twn jetik¸n rht¸n > > kai pragmatik¸n antÐstoiqa apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton pollaplasiasmì. T¸ra. 9. gia to daktÔlio twn akeraÐwn èqoume GLn (Z) = { A ∈ Mn (Z) me | A | = ±1 } kai gia ton daktÔlio Zm twn akeraÐwn mod m èqoume GLn (Zm ) = { A ∈ Mn (Zm ) | A | ∈ U (Zm ) }. an a ∈ H ∩ U ( Zm ). α. H omˆda U ( Mn (R)) eÐnai h genik  grammik  omˆda GLn (R). Allˆ tìte b ∈ U ( Zm ). To sÔnolo ìlwn twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c α β . 18. an èqoume ton daktÔlio Z twn akeraÐwn. en¸ h tˆxh thc GLn (Zm ) eÐnai peperasmènh (giatÐ?). en¸ an o R eÐnai èna s¸ma. Gia parˆdeigma. Profan¸c h tˆxh thc GLn (Z) eÐnai ˆpeirh (giatÐ?). to monadiaÐo stoiqeÐo 1 thc U ( Zm ) an kei sthn H . tìte U (R) = R { 0 } = R× . gia kˆje b ∈ H . Gia parˆdeigma. ènac pÐnakac A an kei sthn GLn (R) an kai mìno an h orÐzousa | A | tou A an kei sthn omˆda U (R). tìte H ∩ U ( Zm ) = ∅   H ⊆ U ( Zm ) . tìte to H = { 3. epeid  h H eÐnai omˆda. ( Autì prokÔptei apì th gnwst  sqèsh A (adj A) = (adj A) A = | A | In . ParadeÐgmatoc qˆrh. 20. tìte gia kˆpoio jetikì akèraio n èqoume an = 1 sthn U ( Zm ).280 4. 24 } eÐnai mia tètoia omˆda me oudètero stoiqeÐo to 14. 15. 12. β ∈ R 0 0 me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn den eÐnai omˆda. An R eÐnai ènac daktÔlioc. tìte o R wc proc thn prìsjesh eÐnai Abelian  omˆda. Tìte to uposÔnolo H = { 2. afoÔ to b eÐnai antistrèyimo kai sunep¸c H ⊆ U ( Zm ). Omˆdec pollaplasiasmì. ìpou adj A eÐnai o prosarthmènoc pÐnakac tou A ). Prˆgmati. an R = Zm kai H eÐnai èna tètoio uposÔnolo. Tèloc ac shmeiwjeÐ ìti. èstw m = 26. h exÐswsh b x = 1 èqei lÔsh. 10. tìte to sÔnolo U (R) twn antistreyÐmwn stoiqeÐwn ( wc proc ton pollaplasiasmì tou daktulÐou ) apoteleÐ omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì tou daktulÐou kai onomˆzetai pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou. An R eÐnai ènac daktÔlioc me monˆda. tìte ektìc apì thn pollaplasiastik  omˆda U (R). 22. kaj¸c an ∈ H . 6. 14. tìte U (Z) = { 1. Gia parˆdeigma. an R eÐnai enac daktÔlioc me monˆda. 4. Diìti gia ènan α β pÐnaka upˆrqoun perissìtera apì èna aristerˆ oudètera. eÐnai dunatìn na upˆrqoun kai ˆlla uposÔnola tou sunìlou R { 0 } pou na apoteloÔn omˆdec wc proc ton pollaplasiasmì tou R.

ètsi ¸ste to O A Γ B na eÐnai èna parallhlìgrammo ( dhlad  na isqÔei −→ − −→ − −→ − O Γ = O A + O B . B ∈ P(X) jewroÔme thn prˆxh A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B) (th legìmenh summetrik  diaforˆ tou A kai B ). afou eÔkola diapist¸noume ìti h prˆxh den eÐnai prosetairistik . EpÐshc ed¸ parathroÔme ìti upˆrqei monadikì aristerì oudètero stoiqeÐo (to shmeÐo O). EÔkola mporoÔme na diapist¸soume. apì ta diagrˆmmata tou Venn. To antÐstrofo enìc uposunìlou A tou X eÐnai to Ðdio to A. . tìte to den eÐnai omˆda. afoÔ A A = ∅. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn gia kˆje x ∈ R. (Genikˆ kˆje dianusmatikìc q¸roc V epÐ enìc s¸matoc me prˆxh thn prìsjesh eÐnai mÐa Abelian  omˆda). Epiplèon = . To sÔnolo me prˆxh thn ∗ eÐnai omˆda. Gia kˆje A. 'Estw P(X) to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn enìc sunìlou X (dhlad  to dunamosÔnolo tou X ). An antÐ thc prˆxhc ∗ jewr soume thn prˆxh .4. Gia kˆje dÔo shmeÐa A. ìpou to shmeÐo A B = Γ orÐzetai na eÐnai to shmeÐo tou ètsi ¸ste to O A B Γ na eÐnai parallhlìgrammo. B ∈ jewroÔme to shmeÐo A ∗ B = Γ. allˆ den upˆrqei dexiì oudètero stoiqeÐo. To me thn prˆxh ∗ ousiastikˆ eÐnai o dianusmatikìc q¸roc R2 kai h prˆxh ∗ eÐnai h prìsjesh dianusmˆtwn. 4. 'Estw to sÔnolo twn shmeÐwn enìc epipèdou kai O èna stajerì shmeÐo tou.3. ìti isqÔei h prosetairistik  idiìthta A (B Γ) = (A B) Γ. (Upˆrqoun dexiˆ oudètera?) 3. To kenì sÔnolo ∅ eÐnai to tautotikì stoiqeÐo wc proc aut  thn prˆxh. èqoume parathroÔme ìti α β 1 x 0 0 0 0 281 1 x 0 0 α αx 0 0 α β 0 0 = α β 0 0 .

ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 1. An ìmwc jewr soume th genik  grammik  omˆda GLn (K) epÐ enìc s¸matoc K . wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. èna uposÔnolì thc H to opoÐo eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. tìte XA (x) + XB (x) = 1 mod 2 an x ∈ A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B). Autì deÐqnei ìti an sto sÔnolo twn qarakthristik¸n sunart sewn orÐsoume mÐa prìsjesh XA ⊕ XB = XA B . wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai omˆda (Parat rhsh 4. 'Ena shmantikì parˆdeigma miac tètoiac omˆdac eÐnai h legìmenh eidik  grammik  omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K . Paradeigmatoc qˆrh to uposÔnolo thc GLn (Q) pou apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc den eÐnai omˆda. gia kˆje σ1 . (Shmei¸noume ìti thn omˆda O2 (R) thn èqoume  dh sunant sei sthn 1η . An to sÔnolo X eÐnai peperasmèno. dhlad  isqÔei A B ∈ H gia kˆje A. ja to onomˆzoume grammik  omˆda epÐ tou s¸matoc K . en¸ to antÐstrofì thc XA eÐnai h Ðdia h XA . Genikˆ. 'Etsi blèpoume ìti gia na eÐnai èna mh kenì uposÔnolo G thc Sn omˆda wc proc th sÔnjesh metajèsewn.2. Dhlad  èqoume / XA B (x) = XA (x) + XB (x). pou apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec me stoiqeÐa apì to K pou èqoun orÐzousa Ðsh me 1. B ∈ P(X). pou sumbolÐzetai me On (K) kai apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec A me stoiqeÐa apì to K pou ikanopoioÔn th sqèsh A−1 = AT . tìte h tˆxh thc omˆdac X (X) eÐnai 2|X| =| P(X) | (giatÐ?).5). afoÔ XA + XA = X∅ . autì eÐnai h omˆda GLn (Z). tìte to sÔnolo autì eÐnai mÐa omˆda. thn opoÐa sumbolÐzoume me SLn (K). EpÐshc XA (x) + XB (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai x ∈ B   x ∈ A kai / / x ∈ B . Omˆdec Sunep¸c to P(X) eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. ParathroÔme ìti an A. 'Ena ˆllo parˆdeigma grammik c omˆdac eÐnai h legìmenh orjog¸nia omˆda. B ∈ H den eÐnai kat anˆgkh omˆda wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn.282 4. 'Eqoume  dh dei ìti mia omˆda metajèsewn G bajmoÔ n. Ac jewr soume t¸ra antÐ tou sunìlou P(X) to sÔnolo X (X) twn qarakthristik¸n sunart sewn twn uposunìlwn tou X . Sunep¸c XA (x) + XB (x) = 0 an x ∈ A B . EÔkola blèpoume ìti to oudètero stoiqeÐo eÐnai h qarakthristik  sunˆrthsh tou kenoÔ sunìlou X∅ . 5. σ2 ∈ G. an èna uposÔnolo H thc GLn (K) eÐnai omˆda. H qarakthristik  sunˆrthsh enìc uposunìlou A tou X orÐzetai na eÐnai h sunˆrthsh XA : X −→ Z2 me XA (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai XA (x) = 1 mod 2 / an x ∈ A. An ìmwc pˆroume to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai orÐzousa Ðsh me ±1. arkeÐ to ginìmeno σ1 σ2 ∈ G. tìte.

A B = Γ. ParathroÔme ìti L(0) = q 1 2 1− u2 c 1 0 0 1 kai L(v)−1 = u+v v 1+ u2 c 1 v c2 v 1 . Sunep¸c to b a sÔnolo H { 0 } me prˆxh twn pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda pou den eÐnai Abelian . Epiplèon. B = 0 1 −1 0 . tìte h−1 = |h| ¯ ∈ H . eÐnai ìpwc lème ènac daktÔlioc me diaÐresh   èna mh metajetikì s¸ma. ìpou I = 1 0 0 1 . B . B Γ = A. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn parˆgrafo ). A Γ = −B . a. to sÔnolo Q8 = { ±I.4. 6. ±Γ } wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda. Γ A = B kai B A = −Γ. | v | < c. h legìmenh omˆda twn quaternions. v ∈ R. tìte to H eÐnai mia Abelian  omˆda. ±A. o mìnoc mh antistrèyimoc pÐnakac aut c a1 b1 thc morf c eÐnai o mhdenikìc pÐnakac. an h = 0. An a = a1 + a2 i kai b = b1 + b2 i. EpÐshc an h1 = kai ¯ ¯ −b1 a1 ¯ a1 a2 − b1 b2 a1 b2 + b1 a2 ¯ a2 b2 h2 = . JewroÔme to sÔnolo twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c 1 −v L(v) = q 1 u2 . Epiplèon. Γ }. A = i 0 0 −i . Γ B = −A. Dhlad  to H èqei ìlec tic idiìthtec enìc s¸matoc ektìc thn idiìthta thc antimetajetikìthtac wc proc ton pollaplasiasmì. ìpou c eÐnai mÐ− cv2 1 1− 2 c a jetik  stajerˆ. epeid  h orÐzousa tou parapˆnw pÐnaka eÐnai Ðsh me | a |2 + | b |2 . tìte h1 h2 = ∈ ¯ a2 ¯ −b2 ¯ −a1 b2 + b1 a2 a1 a2 − b1 b2 ¯ a −b ¯ 1 H . An jewr soume wc prˆxh thn prìsjesh pinˆkwn.3. 'Estw H to sÔnolo twn pinˆkwn thc morf c h = 283 a b . Epiplèon isqÔei L(u) L(v) = L(w) ìpou w = . 7. A . b ∈ −¯ a b ¯ C. tìte 1 0 i 0 0 1 0 i h = a1 + a2 + b1 + b2 kai 0 1 0 −i −1 0 i 0 ˆra to sÔnolo { I . Γ = 0 i i 0 eÐnai mia bˆsh tou H wc proc to s¸ma twn pragmatik¸n arijm¸n. ParathroÔme ìti. . ParathroÔme ìti: A2 = B 2 = Γ2 = −I. O daktÔlioc H mporeÐ na jewrhjeÐ wc ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. ±B.

. . . . Omˆdec Sunep¸c to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì twn pinˆkwn eÐnai mia ˆpeirh Abelian  omˆda. . . 8.p. . . . ( m1 . . .k. . e mν i ta stoiqeÐa tou S . Autˆ ta uposÔnola Eν . 'Estw e m1 . tìte eÔkola blèpoume ìti upˆrqei k ∈ Z me z k = 1. mν ) ta stoiqeÐa tou S èqoun th morf  z1 = e m i . .284 4. an S eÐnai èna tètoio sÔnolo kai z èna stoiqeÐo tou. . H omˆda tou Lorenz eÐnai h c2 “omˆda summetri¸n” tou kìsmou thc Eidik c JewrÐac thc Sqetikìthtac. èstw to n1 . Lambˆnontac to m = e. dhlad  h omˆda twn metasqhmatism¸n pou diathroÔn touc nìmouc thc ìtan metabaÐnoume apì èna sÔsthma suntetagmènwn se èna ˆllo. O tÔpoc u+v w = 1+ u v eÐnai “o nìmoc prìsjeshc twn taqÔt twn” tou Einstein kai h fusik  shmasÐa tou eÐnai h ex c: JewroÔme ton ˆxona twn x me arq  O san stajerì sÔsthma anaforˆc ki ènan ˆllo ˆxona x me arq  O na olisjaÐnei epÐ tou pr¸tou me stajerˆ taqÔthta u. . . 'Ena tètoio stoiqeÐo thc Eν lègetai prwtarqik  ν−osth rÐza thc monˆdac. . Gewmetrikˆ mporoÔme na parast soume tic ν− ostèc rÐzec tou x thc monˆdac me ta shmeÐa zi . tìte kˆje stoiqeÐo thc Eν eÐnai thc morf c (e ν i )s . gia kˆpoio s = 0. Prˆgmati. 'Ena kinhtì M èqei taqÔthta v wc proc to kinoÔmeno sÔsthma anaforˆc ( O X ). Epeid  to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou S eÐnai kai autì stoiqeÐo tou S . ν ∈ N exantloÔn ìla ta peperasmèna uposÔnola thc pollaplasiastik c omˆdac C× pou eÐnai pollaplasiastikˆ kleistˆ. z1 . k = 0. zν = e m i . EÐnai eÔkolo na doÔme ìti to sÔnolo Eν eÐnai mia omˆda tˆxhc ν wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. ν −1 (giatÐ ?). z1 = 1. . Sunep¸c upˆrqoun φ(ν) prwtarqikèc rÐzec thc monˆdac (ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler). . eÔkola blèpoume ìti to mikrìtero apì ta ni . Goldstein [10]). kaj¸c epÐ2πk shc e0 = 1 ∈ Eν kai e− ν i ∈ Eν . dhlad  eÐnai oi rÐzec ν − 1. . . 'Ara èqoume 2 ν ìti ta ν stoiqeÐa tou S eÐnai ta z1 . . Dhlad  to S apoteleÐtai apì ν diakekrimènec rÐzec thc monˆdac. diaireÐ ta upìloipa ni . z2 = e m i . JewroÔme to sÔnolo Eν twn ν−ost¸n riz¸n thc monˆdac. . ν − 1. dhlad  tic migadikèc rÐzec tou poluwnÔmou xν − 1. . Sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac h taqÔthta tou kinhtoÔ wc proc to au+v kÐnhto sÔsthma ( O X ) eÐnai h w = 1+ u v . ìpou k3 ≡ (k1 + k2 ) (mod ν). . H omˆda aut  lègetai omˆda tou Lorenz kai paizei shmantikì rìlo sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac. . . EÐnai gnwstì ìti autèc eÐnai thc 2πk morf c e ν i . i = 1. . e m2 . afoÔ e ν i · e ν i = e ν i . ν pˆnw se èna kÔklo aktÐnac 1 ètsi ¸ste dÔo diadoqikˆ shmeÐa na brÐskontai se apìstash katˆ gwnÐa 2πn1 2πn2 2πnν 2πk1 i 2πk2 i 2πkν 2πk1 2πk2 2πk3 c2 . (Blèpe sqetikˆ to biblÐo Classical Mechanics tou H. ParathroÔme ìti an o k eÐnai pr¸toc 2πk proc ton ν .

mia omˆda kai onomˆzetai eujÔ ginìmeno twn G1 . gn ) ∗ ( r1 . . z1 3 2 zi+1 zν zθ θ i EpÐshc. . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. . g2 . . rn ) = ( g1 ∗1 r1 . . g2 ∗2 r2 . Ta sÔnola Qp = { α ∈ Q | p β } kai β Qp = { α ∈ Q | β = pi . to opoÐo me prˆxh ( g1 . c a = c b ⇐⇒ a = b. Sta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ikanopoioÔntai idiìthtec anˆlogec me basikèc idiìthtec twn akeraÐwn arijm¸n. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 285 θ = 2πk (blèpe to epìmeno sq ma).3. profan¸c. . r2 . c ∈ G. ìpwc prokÔptei apì thn gewmetrik  ν parˆstash twn migadik¸n arijm¸n. G2 . . b. Gn omˆdec me antÐstoiqec prˆxeic ∗1 . . 4. . 'Estw G1 . JewroÔme to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gn . .6 Je¸rhma. G2 . . ∗2 . . An a. . a c = b c ⇐⇒ a = b kai 2.3. gn ∗n rn ) eÐnai. Gn . 'Estw G mÐa omˆda. Ja doÔme ìti autèc isqÔoun genikˆ se kˆje omˆda. . ∞ ν =1 Eν . ∗n . . . . h ènwsh eÐnai omˆdec. . . . 10. . . i ≥ 0 } me prˆxh thn prìsjesh rht¸n arijm¸n β eÐnai Abelianèc omˆdec. kaj¸c kai to sÔnolo { z ∈ C | | z | = 1 } 9.4. . . tìte 1. Mia pr¸th idiìthta eÐnai aut  thc diagraf c. .

.3. . kat anˆgkh akèraioi arijmoÐ. d ∈ G èqoume a((bc)d) = a(b(cd)) = (ab)(cd) = a(bc)d = ((ab)c)d. b. EpÐshc an jewr soume to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me orÐzousa diˆforh tou mhdenìc kai stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. tìte to G me thn prˆxh aut  den eÐnai anagkastikˆ omˆda. 'Estw G = { g1 .2 . to G me thn en lìgw prˆxh eÐnai omˆda.3. To antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei genikˆ. sto sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn prìsjesh pou eÐnai prosetairistik . Omˆdec Apìdeixh. Prˆgmati.3. . lìgw thc (2).3. prokÔptei a = b. 'Ara. . . Autì shmaÐnei ìti h exÐswsh g x = h èqei monadik  lÔsh gia kˆje g. c. g gn eÐnai ìla ta stoiqeÐa tou G. gi = gj . Sunep¸c èqei nìhma na sumbolÐsoume to a((bc)d) me abcd. Gia na  tan omˆda. gia n stoiqeÐa a1 . To antÐstrofo eÐnai profanèc. a2 . b. h ∈ G. An g eÐnai èna tuqaÐo stoiqeÐo tou G. ja èprepe na perioristoÔme stouc pÐnakec me orizousa ±1. Dhlad  ìpou kai na bˆloume tic parenjèseic sto ginìmeno tessˆrwn stoiqeÐwn paÐrnoume to Ðdio stoiqeÐo. gn }. n. Gia trÐa stoiqeÐa a. ìpwc èqoume dei sto Parˆdeigma 4. . . c ∈ G èqoume sumbolÐsei to ginìmeno a(bc) me abc pou lìgw thc prosetairistikìthtac isoÔtai me (ab)c. . . Dhlad  an se èna sÔnolo G. . Sunep¸c kˆje h ∈ G mporeÐ na grafeÐ sth morf  h = g gi gia kˆpoio i = 1. . Tìte to G mazÐ me mÐa prosetairistik  prˆxh epÐ twn stoiqeÐwn tou eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec (1) kai (2) tou Jewr matoc 4. T¸ra gia tèssera stoiqeÐa a. an ∈ G orÐzoume to ginìmeno a1 a2 · · · an me ton ex c epagwgikì trìpo: gia n = 0 autì . . Ta dÔo prohgoÔmena paradeÐgmata gia ta opoÐa den isqÔei to antÐstrofo tou Jewr matoc anafèrontai se ˆpeira sÔnola. afoÔ isqÔei h ex c 4. .5 (1). Gia peperasmèna sÔnola tètoia paradeÐgmata den eÐnai dunatìn na upˆrqoun. Apìdeixh. tìte ta stoiqeÐa g g1 . an g gi = g gj tìte. 'Omoia h exÐswsh x g = h èqei monadik  lÔsh sto G. Upojètoume ìti isqÔoun oi (1) kai (2). tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. tìte h prosetairistikìthta isqÔei. . . g2 . allˆ to N den eÐnai omˆda.6. Pollaplasiˆzontac thn a c = b c apì ta dexiˆ me c−1 (antÐstoiqa thn c a = c b apì ta aristerˆ). sÔmfwna me to Je¸rhma 4. 'Estw G èna peperasmèno sÔnolo. Allˆ to sÔnolo autì den eÐnai omˆda. isqÔoun oi (1) kai (2). 2. . ìpwc epÐshc kai oi idiìthtec (1) kai (2). g g2 . isqÔoun oi (1) kai (2).7 Prìtash. lìgw thc prosetairistik c idiìthtac. Dunˆmeic 'Estw t¸ra G mia omˆda. afoÔ o antÐstrofoc enìc tètoiou pÐnaka eÐnai ènac pÐnakac pou ta stoiqeÐa tou den eÐnai. Genikìtera. Gia parˆdeigma.286 4.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

287

eÐnai to oudètero stoiqeÐo e kai jewr¸ntac ìti èqoume orÐsei gia kˆje m < n to ginìmeno a1 a2 · · · am , orÐzoume to a1 a2 · · · an = (a1 a2 · · · an−1 )an . MporeÐ na deiqjeÐ ìti to ginìmeno autì eÐnai Ðdio me me to ginìmeno b1 b2 · · · bk , ìpou b1 = a1 · · · as1 −1 , b2 = as1 · · · as2 −1 , . . . , bk = ask · · · an , ìpou 1 ≤ s1 ≤ s2 ≤ · · · ≤ sk ≤ n (blèpe Parˆrthma 6.2). An h G eÐnai Abelian  omˆda tìte profan¸c isqÔei a1 a2 · · · an = aσ(1) aσ(2) · · · aσ(n) gia kˆje metˆjesh σ twn 1, 2, . . . , n. 'Eqontac orÐsei epagwgikˆ to ginìmeno a1 a2 · · · an , sthn perÐptwsh pou ìla ta ai eÐnai Ðsa proc èna stoiqeÐo a ∈ G, tìte to ginìmeno autì sumbolÐzetai me an kai lègetai n-ost  dÔnamh tou a (an h prˆxh eÐnai h prìsjesh, tìte autì to stoiqeÐo sumbolÐzetai me n a kai lègetai n-ostì pollaplˆsio tou a). 'Etsi èqoume

a0 = e, a1 = a, am+n = am an , am n = (am )n
gia kˆje m, n ∈ N. (Qrhsimopoi¸ntac ton prosjetikì sumbolismì, oi prohgoÔmenec sqèseic grˆfontai wc ex c, 0 a = 0, 1 a = a, (m + n) a = m a + n a, (m n) a = n (m a).) An n eÐnai ènac arnhtikìc akèraioc, orÐzoume an na eÐnai to antÐstrofo stoiqeÐo tou a−n . Oi parapˆnw idiìthtec twn dunˆmewn isqÔoun kai gia arnhtikoÔc ekjètec: ta ex c:

4.3.8 Prìtash. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac kai m, n ∈ Z. Tìte isqÔoun
1. am an = am+n = an am . 2. (am )n = am n . 3. a−n = (a−1 )n = (an )−1 , (sunep¸c o antÐstrofoc tou an eÐnai o a−n ). Apìdeixh. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.

Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou gia èna stoiqeÐo a miac omˆdac G h n−ost  dÔnamh tou a eÐnai to tautotikì stoiqeÐo e (dhlad  an = e) gia kˆpoion n ∈ Z { 0 }. An n < 0, tìte kai a−n = e, afoÔ e = a0 = an−n = an a−n = e a−n = a−n . Sunep¸c, mporoÔme na upojèsoume ìti o n eÐnai fusikìc arijmìc. Me bˆsh to AxÐwma tou ElaqÐstou, mporoÔme epÐshc na jewr soume ìti o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc ètsi ¸ste an = e. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma èqoume ak n = an k = (an )k = e gia kˆje k ∈ Z, dhlad  h dÔnamh tou a se kˆje akèraio pollaplˆsio tou n isoÔtai me e. Autèc oi dunˆmeic tou a eÐnai oi mìnec pou isoÔntai me e. Prˆgmati, an am = e, tìte diair¸ntac ton m me ton n eqoume m = n k + u, 0 ≤ u < n, opìte

288

4. Omˆdec

e = am = ank+u = ank au = au , sunep¸c u = 0 afoÔ o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me thn idiìthta an = e. O Ðdioc isqurismìc deÐqnei ìti oi dunˆmeic a0 = e, a1 = a, a2 , . . . , an−1 eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc kai an am = e, gia kˆpoion m ∈ Z, tìte m ≡ i mod n, ìpou i ∈ { 0, 1, . . . , n − 1 }. Me ˆlla lìgia oi dunˆmeic tou a parousiˆzoun mia periodikìthta me perÐodo n. ParathroÔme de ìti to stoiqeÐo a−1 tou a eÐnai to an−1 tou opoÐou oi dunˆmeic èqoun thn Ðdia periodikìthta me aut  tou a. 'Eqoume  dh dei ìti an h omˆda G eÐnai h summetrik  omˆda Sn   h prosjetik  omˆda Zn   h pollaplasiastik  omˆda U (Zn ) tou daktulÐou Zn , tìte ìla ta stoiqeÐa touc parousiˆzoun periodikìthta, dhlad  ìti ikanopoioÔn thn idiìthta am = e, gia kˆpoio m jetikì akèraio (pou exartˆtai apì to a). Autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda G, afoÔ oi dunˆmeic ak , k = 1, 2, . . . , enìc stoiqeÐou a thc G den mporeÐ na eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc, diìti tìte h G ja perieÐqe ˆpeira stoiqeÐa. Sunep¸c gia kˆpoio s kai kˆpoio r ja prèpei as = ar , dhlad  as−r = e me s − r = 0. An h omˆda G  tan h prosjetik  omˆda Z twn akeraÐwn pou eÐnai ˆpeirh, tìte gia kanèna stoiqeÐo z = 0 den upˆrqei jetikìc akèraioc n tètoioc ¸ste n z = 0. Apì thn ˆllh pleurˆ, h omˆda ∞ 1 Eν ν= tou ParadeÐgmatoc 4.3.5 (8) eÐnai ˆpeirh, allˆ gia kˆje stoiqeÐo thc a upˆrqei n > 0 tètoio ¸ste an = 1. EpÐshc sthn ˆpeirh omˆda GL2 ( Q ) gia ton pÐnaka n 1 1 1 1 1 n 1 0 èqoume = , en¸ gia ton pÐnaka 0 1 0 1 0 1 0 −1
èqoume

1 0 0 −1

2

=

1 0 0 1

.

4.3.9 Orismìc. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac G. An upˆrqei jetikìc akèraioc m gia ton opoÐo am = e, tìte o mikrìteroc fusikìc n gia ton opoÐo isqÔei an = e onomˆzetai tˆxh tou a. An den upˆrqei jetikìc akèraioc m ètsi ¸ste am = e, tìte lème ìti to stoiqeÐo èqei ˆpeirh tˆxh. 4.3.10 Parathr seic.
1. To mìno stoiqeÐo miac omˆdac pou èqei tˆxh 1 eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc. 'Opwc eÐdame h tˆxh tou antistrìfou enìc stoiqeÐou miac omˆdac eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou stoiqeÐou. 2. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte h tˆxh tou aba−1 eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou b. Autì prokÔptei apì thn isìthta (aba−1 )m = (aba−1 ) · (aba−1 ) · · · (aba−1 ) = abm a−1 gia kˆje m > 0.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

289

3. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte ta stoiqeÐa ab kai ba èqoun thn Ðdia tˆxh. Prˆgmati, afoÔ ab = a(ba)a−1 , autì prokÔptei apì thn prohgoÔmenh parat rhsh. 4. MporoÔme na èqoume dÔo stoiqeÐa peperasmènhc tˆxhc mèsa se mÐa ˆpeirh omˆda kai to ginìmenì touc na èqei ˆpeirh tˆxh. 'Etsi, ta stoiqeÐa 1 0 1 1 kai thc GL2 (Z) èqoun kai ta dÔo tˆxh 2, allˆ 0 −1 0 −1 0 −1 to ginìmenì touc èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc to stoiqeÐo èqei 1 0 0 1 tˆxh 4 kai to stoiqeÐo èqei tˆxh 3, allˆ to ginìmenì touc −1 −1 èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc mporeÐ na isqÔei kai to antÐstrofo, dhlad  na èqoume dÔo stoiqeÐa ˆpeirhc tˆxhc, allˆ to ginìmenì touc na èqei pepera1 1 −1 −1 smènh tˆxh. ParadeÐgmatoc qˆrh, oi pÐnakec kai 0 1 0 −1 èqoun aut  thn idiìthta (giatÐ?). 5. To pl joc twn stoiqeÐwn a miac peperasmènhc omˆdac G pou èqoun tˆxh k = 1, 2 eÐnai ˆrtioc arijmìc. Prˆgmati, an to a èqei tˆxh k , tìte a = a−1 an kai mìno an k = 1, 2. Sunep¸c an k = 1, 2, tìte ta a kai a−1 èqoun tˆxh k kai a = a−1 . Perissìterec idiìthtec gia tic tˆxeic twn stoiqeÐwn miac omˆdac ja anaferjoÔn sthn parˆgrafo 4.6. Ed¸ ja deÐxoume mìno thn ex c.

4.3.11 Prìtash.

'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac, tou opoÐou h tˆxh eÐnai n. Tìte isqÔoun ta ex c. 1. g k = 1 an kai mìno an n | k . 2. H tˆxh miac dÔnamhc g m tou G eÐnai Ðsh me
n d,

ìpou d = µ.κ.δ. ( n, m ).

Apìdeixh. 1. Profan¸c an k = λ n, tìte g k = g λ n = ( g n )λ = 1. AntÐstrofa, èstw g k = 1. Apì th diaÐresh tou k me to n èqoume k = n t+u me 0 ≤ u < n, opìte 1 = g k = g n t g u = g u kai epomènwc u = 0, apì ton orismì tou n. 2. H tˆxh tou g m , èstw s, eÐnai peperasmènh (giatÐ ?), dhlad  ( g m )s = 1 me s na eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me aut  thn idiìthta. Allˆ g ms = 1 isqÔei an kai mìno an n | ms. Ara to prìblhma anˆgetai sthn eÔresh tou

290

4. Omˆdec

mikrotèrou jetikoÔ akeraÐou s gia ton opoÐo isqÔei n | ms. Me ˆlla lìgia anazhtoÔme ton mikrìtero jetikì akèraio s gia ton opoÐo o rhtìc arijmìc ms na n eÐnai akèraioc. Allˆ, an d = µ.κ.δ. ( n, m ), tìte ms = dn . Epeid  oi akèraioi n d m kai n eÐnai pr¸toi metaxÔ touc, gia na eÐnai to klˆsma autì akèraioc prèpei d d o n na diaireÐ ton s. O mikrìteroc jetikìc s pou diaireÐtai me ton n eÐnai o d d Ðdioc o n . d
m

s

4.3.12 Pìrisma. 'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac tou opoÐou h tˆxh eÐnai n.
Tìte mÐa dÔnamh g m tou g èqei tˆxh n an kai mìno an µ.κ.δ. ( n, m ) = 1. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ìti sthn Zm upˆrqoun ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa me tˆxh m, ìpou, wc gnwstìn, ϕ(m) eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

Ask seic 4.3
1. 'Estw G to sÔnolo twn diatetagmènwn triˆdwn thc morf c ( k1 , k2 , 1 )   ( k1 , k2 , −1 ), ìpou k1 , k2 ∈ Z. Sto G orÐzoume mia prˆxh jètontac ( k1 , k2 , ε ) ∗ ( m1 , m2 , ε ) = ( k1 + m1 , k2 + m2 , εε ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ∗ eÐnai omˆda. 2. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn pragmatik¸n arijm¸n, ektìc tou 0 kai tou 1, kai G to sÔnolo twn ex c apeikonÐsewn tou X : ϑ1 (x) = x, ϑ2 (x) = x x−1 1 1 x , ϑ3 (x) = 1 − x, ϑ4 (x) = x−1 , ϑ5 (x) = x , ϑ6 (x) = 1−x . DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda, wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn. 3. Sto sÔnolo twn akeraÐwn orÐzoume mia prˆxh wc ex c n ∗ m = n + m, an o n eÐnai ˆrtioc kai n ∗ m = n − m, an o n eÐnai perittìc. DeÐxte ìti to sÔnolo twn akeraÐwn me thn prˆxh aut  eÐnai omˆda. 4. 'Estw G = { (a, b) ∈ R2 , ìpou a = 0 }. Sto G orÐzoume mÐa prˆxh wc ex c: (a1 , b1 ) ◦ (a2 , b2 ) = (a1 a2 , a1 b2 + b1 ). DeÐxte ìti sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 5. OrÐzoume mia prˆxh sto G = Z3 , wc ex c: (x1 , x2 , x3 ) ◦ (y1 , y2 , y3 ) = (x1 + y1 , x2 + y2 , x3 + y3 + x2 y1 ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 6. DÐnetai to sÔnolo G =

¯ a 1 ¯ | ¯ ¯ a, ¯ ∈ Zm , (b, m) = 1 . 0, 1, ¯ b ¯ ¯ 0 b DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. EpÐshc deÐxte ìti | G | = m · ϕ(m), ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

291

7. 'Estw G to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc, oi opoÐoi eÐnai tautìqrona summetrikoÐ kai orjog¸nioi. ApodeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai mia ˆpeirh omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 8. 'Estw X èna sÔnolo me mia prˆxh ∗ wc proc thn opoÐa isqÔei h sqèsh x ∗ ( y ∗ z ) = (x ∗ z ) ∗ y , gai ìla ta stoiqeÐa x, y, z ∈ X . DeÐxte ìti h prˆxh aut  eÐnai metajetik  kai prosetairistik . EÐnai to sÔnolo X anagkastikˆ omˆda wc proc aut  thn prˆxh ? 9. 'Estw X èna sÔnolo me mÐa prˆxh ∗, h opoÐa eÐnai prosetairistik  kai epiplèon gia kˆje a ∈ X upˆrqei monadikì a ∈ X ètsi ¸ste a ∗ a ∗ a = a. ¯ ¯ DeÐxte ìti to sÔnolo X eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. 10. 'Estw G Abelian  omˆda kai x, y ∈ G tètoia ¸ste xn = y n , ìpou n jetikìc akèraioc. DeÐxte ìti y = x · w, ìpou w ∈ G èqei tˆxh pou diaireÐ to n. 11. Upojètoume ìti gia ta stoiqeÐa x, u, v miac omˆdac G isqÔoun oi sqèseic: x = u · v = v · u kai up = 1, v q = 1, ìpou p, q eÐnai jetikoÐ akèraioi sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun sqetikˆ pr¸toi akèraioi arijmoÐ n, m ètsi ¸ste u = xn kai v = xm . 12. 'Estw ìti to stoiqeÐo x miac omˆdac G èqei tˆxh n m, ìpou oi n kai m eÐnai sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun u kai v stoiqeÐa thc G me x = u v = v u kai un = v m = 1. MporeÐte na genikeÔsete, an h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai n = pλ1 pλ2 · · · pλk , ìpou p1 , . . . , pk eÐnai 1 2 k diakekrimènoi pr¸toi ? 13. Upojètoume ìti ta tèssera stoiqeÐa a1 , a2 , b1 , b2 miac omˆdac G ikanopoioÔn tic sqèseic a1 b1 = b1 a1 = a2 b2 = b2 a2 kai an = an = bm = 1 2 1 bm = 1, ìpou n, m eÐnai sqetikˆ pr¸toi akèraioi. DeÐxte ìti a1 = a2 2 kai b1 = b2 . 14. DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn akeraÐwn modulo m gia m = 2k , k ≥ 2 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. Genikìtera, apodeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda tˆxhc 2m , m ≥ 1 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. 15. 'Estw G mia omˆda kai g èna stoiqeÐo thc me tˆxh m ≥ 3. DeÐxte ìti upˆrqoun toulˆqiston ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa thc G me tˆxh m, ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

292

4. Omˆdec

16. α ) 'Estw p pr¸toc arijmìc. DeÐxte ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc pollaplasiastik c omˆdac U (Zp2 ) diaireÐ to p(p − 1). Upìdeixh: Efarmìste to Je¸rhma tou Euler. Gia p = 5 breÐte èna stoiqeÐo tˆxhc 4 thc U (Zp2 ).

β ) DeÐxte ìti gia kˆje akèraio arijmì n kai kˆje p pr¸to isqÔei np(p−1)+2 − n2 ≡ 0 mod p2 . DeÐxte ìti 24k+1 − 22k ≡ 1 mod 9, gia kˆje akèraio k .
17. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai pìsa tˆxhc 3 èqei h omˆda S4 ? 18. 'Estw G peperasmènh omˆda tˆxhc n kai a1 , a2 , . . . , an stoiqeÐa thc G (ìqi kat anˆgkh diakekrimèna). DeÐxte ìti upˆrqoun 1 ≤ i ≤ j ≤ n ètsi ¸ste ai ai+1 · · · aj = 1. Upìdeixh: 'Estw b1 = a1 , b2 = a1 a2 , . . . , bn = a1 · · · an . EÐnai ta bi , i = 1, 2, . . . , n diakekrimèna ? 19. DÐnetai mia peperasmènh omˆda G kai m, r, s, t, u, v, k ∈ Z. An a, b ∈ G deÐxte ta ex c.

α) An ba = am bm , tìte oi tˆxeic twn stoiqeÐwn am bm−2 , am−2 bm , ab−1 eÐnai Ðsec. β) An b−1 ab = ak , tìte b−r as br = as·k . γ) An b−1 ab = ak , tìte au bv = bv au·k kai (bv au )t = btv aw , ìpou tv −1 w = k v −1 . k
20. DeÐxte ìti kˆje mÐa apì tic parakˆtw sunj kec sunepˆgetai ìti h omˆda G eÐnai Abelian .
v r

α) (ab)2 = a2 b2 , gia ìla ta a, b ∈ G. β) (ab)k = ak bk , gia k = j, j + 1, j + 2, j ∈ Z kai gia kˆje a, b ∈ G. γ) a2 = 1, gia kˆje a ∈ G.
21. 'Estw G mia peperasmènh omˆda me thn idiìthta: to 3 den diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac kai (ab)3 = a3 b3 , gia ìla ta a, b ∈ G. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 22. 'Estw A èna uposÔnolo miac peperasmènhc omˆdac G, to opoÐo perièqei perissìtera apì ta misˆ stoiqeÐa thc omadac. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqoun a, b ∈ A me g = a b.

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

293

4.4 Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange
Autì pou paÐzei ton prwteÔonta rìlo sth jewrÐa twn omˆdwn eÐnai h algebrik  dom  touc. Sunep¸c ta uposÔnola miac omˆdac pou parousiˆzoun endiafèron eÐnai autˆ pou qarakthrÐzontai apì algebrikèc idiìthtec oi opoÐec aporrèoun apì th dom  thc omˆdac. Sthn parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me ta uposÔnola miac omˆdac G pou èqoun th dom  omˆdac h opoÐa orÐzetai apì thn prˆxh thc G. 'Ena uposÔnolo H miac omˆdac G ja lègetai upoomˆda thc G an to H eÐnai omˆda wc proc thn prˆxh pou orÐzetai sth G. S aut  thn perÐptwsh grˆfoume H ≤ G. 'Eqoume sunant sei arketˆ paradeÐgmata omˆdwn pou eÐnai upoomˆdec miac ˆllhc omˆdac. 'Etsi, ìlec oi grammikèc omˆdec bajmoÔ n pˆnw apì èna s¸ma K eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GLn (K). EpÐshc kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n eÐnai upoomˆda thc summetrik c omˆdac Sn . Oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn Z, twn rht¸n Q kai twn pragmatik¸n R eÐnai upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac C twn migadik¸n arijm¸n. En¸ oi pollaplasiastikèc omˆdec Q∗ , R∗ kai C∗ an kai eÐnai uposÔnola thc prosjetik c omˆdac C den eÐnai upoomˆdec thc C. 'Opwc epÐshc h omˆda { 1, −1 } me prˆxh ton pollaplasiasmì den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac Z. Genikˆ to uposÔnolo U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou me monˆda, to opoÐo èqei th dom  omˆdac, den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac tou R. Dhlad  mporeÐ èna uposÔnolo miac omˆdac G na eÐnai omˆda allˆ ìqi upoomˆda thc G.

4.4.1 Orismìc.

4.4.2 Parathr seic.
1. To oudètero stoiqeÐo 1 miac omˆdac G eÐnai to oudètero stoiqeÐo kˆje upoomˆdac. To kenì uposÔnolo ∅ den eÐnai upoomˆda kai to mìno monosÔnolo pou eÐnai upoomˆda thc G eÐnai to monosÔnolo { 1 }. Sunep¸c h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G eÐnai autì to monosÔnolo, dhlad  to { 1 }. Aut  thn upoomˆda thn lème “tetrimmènh upoomˆda” thc G. 2. Kˆje omˆda G èqei toulˆqiston dÔo upoomˆdec, thn tetrimmènh kai thn Ðdia th G. Kˆje ˆllh upoomˆda H thc G lègetai gn sia upoomˆda kai grˆfoume s aut  thn perÐptwsh 1 < H < G. Upˆrqoun omˆdec pou den èqoun gn siec upoomˆdec. Autèc oi omˆdec ja kajoristoÔn pl rwc sthn parˆgrafo 4.6.

294

4. Omˆdec

3. H sqèsh ≤ metaxÔ twn upoomˆdwn miac omˆdac eÐnai metabatik . Dhlad  an H1 ≤ H2 kai H2 ≤ H3 tìte H1 ≤ H3 . 4. Gia na deÐxoume ìti èna uposÔnolo H miac omˆdac G eÐnai upoomˆda de qreiˆzetai na exetˆzoume an isqÔei h prosetairistik  idiìthta gia thn H , afoÔ aut  isqÔei gia ìlh thn G. SÔmfwna me ton orismì thc upoomˆdac, ìtan jèloume na exetˆsoume an èna uposÔnolo miac omˆdac eÐnai upoomˆda ja prèpei na elègqoume an isqÔoun oi idiìthtec thc omˆdac wc proc ton periorismì thc prˆxhc sto uposÔnolo. Upˆrqei ìmwc suntomìteroc trìpoc na exetˆsoume tautìqrona thn kleistìthta thc prˆxhc, thn Ôparxh oudèterou kai thn Ôparxh antÐstrofou stoiqeÐou gia kˆje stoiqeÐo tou uposunìlou. eÐnai isodÔnama

4.4.3 L mma. 'Estw H èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. Tìte ta ex c
1. To uposÔnolo H eÐnai upoomˆda. 2. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G pou an koun sto H to stoiqeÐo h1 h−1 an kei sthn H . 2 3. (a) An dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G an koun sto H tìte h1 h2 ∈ H . (Sun jwc autì ekfrˆzetai lègontac ìti to H eÐnai kleistì wc proc thn prˆxh thc G.) (b) An to stoiqeÐo h thc G an kei sto H tìte kai to antÐstrofo autoÔ h−1 eÐnai stoiqeÐo tou H . Apìdeixh. Profan¸c apì to 1 prokÔptoun ta 2 kai 3. Upojètoume ìti isqÔei to 2. AfoÔ to H eÐnai mh kenì, upˆrqei èna stoiqeÐo h thc G pou an kei sto H . Sunep¸c, sÔmfwna me thn upìjesh, to oudètero stoiqeÐo 1 = hh−1 an kei sthn H . 'Ara gia kˆje stoiqeÐo h ∈ H , to stoiqeÐo h−1 = 1 h−1 ∈ H . Apì autì prokÔptei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 , h2 ∈ H to h1 h2 = h1 (h−1 )−1 2 an kei sthn H . Dhlad  to H eÐnai upoomˆda. Upojètoume ìti isqÔei to 3. Tìte, epilègontac èna h ∈ H , èqoume h−1 ∈ H kai ˆra 1 = hh−1 ∈ H . 'Etsi, to H eÐnai upoomˆda.

An I eÐnai èna sÔnolo deikt¸n kai Hi , i ∈ I , eÐnai upoomˆdec miac omˆdac G tìte h tom 

H=
i∈I

Hi = { h ∈ G | h ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I }

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

295

eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, kaj¸c to 1 ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I , h tom  H eÐnai diˆforh tou kenoÔ. An h1 , h2 ∈ H tìte to stoiqeÐo h1 h−1 ∈ Hi , gia kˆje 2 i ∈ I , afoÔ ta h1 kai h2 eÐnai stoiqeÐa ìlwn twn upoomˆdwn Hi , i ∈ I . Sunep¸c kai to h1 h−1 ∈ H , pou shmaÐnei, lìgw tou 4.4.3, ìti to H eÐnai upoomˆda. 'Etsi, 2 an n1 , n2 , . . . , nk eÐnai jetikoÐ akeraÐoi, tìte h tom  H twn upoomˆdwn ni Z, i = 1, . . . , k , thc prosjetik c omˆdac Z twn akèraiwn eÐnai h upoomˆda εZ, ìpou ε eÐnai to elˆqisto koinì pollaplˆsio twn n1 , n2 , . . . , nk (giatÐ?). 3(b) den qreiˆzetai (blèpe 4.3.7).

4.4.4 Parat rhsh. An to H eÐnai peperasmèno uposÔnolo, tìte h sunj kh

To kèntro miac omˆdac
'Otan mia omˆda G den eÐnai Abelian  eÐnai shmantikì na gnwrÐzoume poia stoiqeÐa thc metatÐjentai me ìla ta stoiqeÐa thc G. OrÐzoume loipìn to sÔnolo

Z(G) = { z ∈ G | zg = gz gia kˆje g ∈ G }
Autì to sÔnolo lègetai kèntro thc G. Profan¸c 1 ∈ Z(G) kai ˆra Z(G) = ∅. EpÐshc an z1 , z2 ∈ Z(G) tìte (z1 z2 )g = z1 (z2 g) = z1 (gz2 ) = (z1 g)z2 = (gz1 )z2 = g(z1 z2 ), gia kˆje g ∈ G. Dhlad  z1 z2 ∈ Z(G). Epiplèon, gia tuqaÐo z ∈ Z(G), h sqèsh “zg = gz , gia kˆje g ∈ G” eÐnai isodÔnamh me th sqèsh “z −1 g −1 = g −1 z −1 , gia kˆje g ∈ G”. Sunep¸c isqÔei z −1 g = gz −1 , gia kˆje g ∈ G, afoÔ h apeikìnish G → G, g → g −1 eÐnai 1−1 kai epÐ (giatÐ?). 'Ara to kèntro thc G eÐnai mia upoomˆda. Gia parˆdeigma, to kèntro thc Sn eÐnai h tetrimmènh upoomˆda { i } an n ≥ 3 (blèpe 'Askhsh 4.2.17). Ac upologÐsoume to kèntro Z(D2n ) thc diedrik c omˆdac tˆxhc 2n. H D2n apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πi/n) kai tic anaklˆseic R(2πj/n) enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc, ìpwc perigrˆfontai sthn parˆgrafo 4.1 . Epeid 

R(2πj/n) = A(2πj/n)R(0), èqoume A R(2πj/n)A
2π n

2π n

R(2πj/n) = A

2π(j+1) n

R(0), en¸

= A

2π(j−1) n

R(0) pou shmaÐnei ìti to kèntro den perièqei

kamiˆ anˆklash. T¸ra apì th sqèsh R(0)A 2πi = A −2πi R(0) prokÔptei n n ìti to kèntro eÐnai h tetrimmènh upoomˆda an to n eÐnai perittìc, en¸ an to n eÐnai ˆrtioc tìte to kèntro èqei dÔo stoiqeÐa: to I kai h strof  A(π) pou èqei tˆxh 2 (giatÐ?). Epeid  h genik  grammik  omˆda GLn (K) eÐnai mia apì tic plèon shmantikèc omˆdec upologÐzoume to kèntro thc.

4.4.5 Je¸rhma. 'Estw K èna s¸ma. To kèntro thc GLn (K) apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec thc morf c λI , λ ∈ K , λ = 0, en¸ to kèntro thc SLn (K)

dhlad  kai s aut  th perÐptwsh prèpei o A na eÐnai thc morf c λI . apì ton isomorfismì autì prokÔptei ìti to kèntro thc GLn (K) èqei q − 1 stoiqeÐa. eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn (giatÐ?). Perissìtera gia to kèntro thc GLn (K) kai SLn (K) ja doÔme sta epìmena. λ = 0.296 4. gia k = j . 2. o n×n pÐnakac tou opoÐou ta diag¸nia stoiqeÐa eÐnai Ðsa me 1 ìpwc epÐshc kai to stoiqeÐo sth jèsh ij eÐnai Ðso me a en¸ ìla ta ˆlla eÐnai Ðsa me mhdèn. An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G tìte to sÔnolo CG (g) = { x ∈ G | gx = xg } eÐnai mia upoomˆda thc G kai profan¸c isqÔei h isìthta Z(G) = g∈G CG (g). o prohgoÔmenoc isqurismìc efarmìzetai kai gia ènan pÐnaka A tou kèntrou thc SLn (K). k = 1. j ≤ n.6 Parathr seic. . (123). . 'Ara A = λI gia kˆpoio λ ∈ K . 'Estw Tij (α). . Genikˆ ìmwc an H ≤ G den isqÔei Z(G) ∩ H = Z(H). H apeikìnish Z(GLn (K)) → K ∗ . an koun sto kèntro thc GLn (K) kai fusikˆ an det(λI) = λn = 1 tìte o λI ∈ Z(SLn (K)). . Aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me thn Tij (1)ATij (−1) = A (∗) An A = (αij ). j. allˆ epeid  det(λI) = λn prèpei λn = 1. 4.4. . ìpou I eÐnai o tautotikìc n × n pÐnakac. tìte Z(S3 ) ∩ H = 1 kai Z(H) = H . Apì to prohgoÔmeno Je¸rhma prokÔptei ìti Z(GLn (K)) ∩ SLn (K) = Z(SLn (K)). Epeid  o A eÐnai stoiqeÐo tou kèntrou prèpei na isqÔei Tij (1)A = ATij (1). 3. An K eÐnai èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. Me autèc tic upoomˆdec ja asqolhjoÔme sthn epìmenh Enìthta. 1. Omˆdec apoteleÐtai apì touc Ðdiouc pÐnakec me λn = 1. 2. AntÐstrofa. O antÐstrofoc pÐnakac Tij (α)−1 tou Tij (α) eÐnai o Tij (−α). α ∈ K . gia kˆje α. upologÐzontac to ginìmeno sto aristerì mèloc thc (∗). λI → λ. Epeid  det Tij (α) = 1. eÔkola prokÔptei ìti αii = αjj kai αjk = 0. H upoomˆda CG (g) onomˆzetai kentropoioÔsa tou g . 1 ≤ i. Profan¸c ìloi oi pÐnakec λI . n. èstw A ∈ Z(GLn (K)). (132) }. Gia parˆdeigma an G = S3 kai H = { i. Apìdeixh. i = j .

An to X eÐnai èna peperasmèno uposÔnolo { x1 . . Me autì to prìblhma.4.7 den eÐnai. (1 3 2) } ⊂ S4 blèpoume ìti (1 2)(1 3 2)(1 2) = (1 3 2)(1 3 2) = (1 3 2)−1 .8 Orismìc. tìte (x1 · · · xn )−1 = x−1 · · · x−1 ∈ H . an X = { (1 2). Profan¸c to X eÐnai èna uposÔnolo tou H . 4. 3. . z ∈ H . . kat anˆgkh. ìpou γk ∈ X ∪X −1 .4. Genikˆ an to X èqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. eÐnai mia upoomˆda thc G. Epiplèon aut  h upoomˆda H eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun to X . to er¸thma pìte duo ginìmena thc morf c (∗) sumpÐptoun eÐnai èna apì ta pio dÔskola probl mata thc jewrÐac omˆdwn. Sunep¸c yz ∈ H . Allˆ afoÔ aut  h tom  perièqei to X . 'Etsi. 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. xn } tìte grˆfoume X = x1 . . tìte y = α1 α2 · · · αn kai z = β1 β2 · · · βm . .7 L mma. x2 . H upoomˆda H pou perigrˆfetai sto L mma 4. EpÐshc lème ìti to X parˆgei thn H ta de stoiqeÐa tou X onomˆzontai genn torec thc H . diakekrimèna. afoÔ n 1 x−1 ∈ X ∪ X −1 .7 onomˆzetai upoomˆda paragìmenh apì to X . gnwstì wc to prìblhma thc lèxhc. ìpou αi . opìte perièqei kai ta stoiqeÐa thc morf c (∗). 2. . 'Ola ta ginìmena x1 x2 · · · xn thc morf c (∗) sto L mma 4. dhlad  thn H . Tìte to sÔnolo H ìlwn twn dunat¸n peperasmènwn ginomènwn thc morf c x1 x2 · · · xn . . Aut  thn upoomˆda sun jwc th sumbolÐzoume me X .9 Parathr seic. 'Estw y. san omˆda. . to H eÐnai upoomˆda. 'Etsi sÔmfwna me to L mma 4. opìte yz = α1 · · · αn β1 · · · βm = γ1 · · · γn+m .4. EÐnai fanerì ìti h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda m aut  thn idiìthta. .4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 297 Paragìmenec Upoomˆdec 'Estw X èna uposÔnolo miac omˆdac G. 1.4. Apìdeixh. dhlad  eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X .4.3. JewroÔme to uposÔnolo X −1 = { x−1 | x ∈ X }. . To epìmeno l mma qarakthrÐzei aut  thn upoomˆda kai perigrˆfei ènan apì touc pio shmantikoÔc trìpouc eÔreshc upoomˆdwn miac omˆdac. 1. n = 0. βj ∈ X ∪ X −1 . de ja asqolhjoÔme sto biblÐo autì. i T¸ra h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X kai sunep¸c aut  perièqetai sto H . xn . ja perièqei kˆje ginìmeno stoiqeÐwn tou X ∪ X −1 . 4. (∗) ìpou ta xi eÐnai opoiad pote ( ìqi kat anˆgkh diakekrimèna) stoiqeÐa thc ènwshc X ∪ X −1 . EpÐshc an x1 · · · xn ∈ H me xi ∈ X ∪X −1 . .4.4. 4. .

Sunep¸c xy ∈ H − K kai x H − K = H. Autì to sÔnolo { 2. Prˆgmati. ai . . EÐnai gnwstì ìti kˆje rhtìc arijmìc a mporeÐ na grafeÐ (monadikˆ) sth b morf  a a1 a2 ak = x0 + β1 + β2 + · · · + β b p1 p2 p k k ìpou x0 . Allˆ gia x ∈ K to stoiqeÐo xy ∈ K / / −1 (xy) = y ∈ H − K . . 'Ara ìtan y ∈ K . . . . H prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn parˆgetai apì to monosÔnolo { 1 } ìpwc epÐshc kai apì to monosÔnolo { −1 }. An H eÐnai upoomˆda tìte to sÔnolo H ìpwc epÐshc kai to sÔnolo H − { 1 } eÐnai sÔnola gennhtìrwn thc. H bˆsh aut  eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). . v2 . sunhjÐzetai kataqrhstikˆ na lème ìti to kenì sÔnolo parˆgei th tetrimmènh upoomˆda. zn akèraioi. .4. 3. pk eÐnai pr¸toi arijmoÐ me 0 < ai < pi . 2. 3. arkeÐ na deÐxoume ìti K ⊆ H − K . . EpÐshc to uposÔnolo { 2. . An V eÐnai ènac peperasmènhc diˆstashc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Zp . i = j . βi ∈ Z kai p1 . vn } eÐnai mia bˆsh kai z1 . Epeid  to kenì sÔnolo eÐnai uposÔnolo kˆje upoomˆdac. 1 ≤ i ≤ k . Shmei¸noume ìti genikˆ den upˆrqoun sÔnola gennhtìrwn gia mia upoomˆda wc proc ta opoÐa kˆje stoiqeÐo thc upoomˆdac na grˆfetai monadikˆ upì thn morf  (∗) tou 4. z2 ∈ Z (giatÐ?). tìte kˆje stoiqeÐo thc prosjetik c omˆdac V grˆfetai sth morf  z1 v1 + z2 v2 + · · · + zn vn . Ektìc apì autˆ den upˆrqei ˆllo monosÔnolo pou na parˆgei thn Z (giatÐ?). i . 1. Genikˆ an K eÐnai gn sia upoomˆda thc H tìte to sÔnolo H − K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc H .7.4. 3 } parˆgei thn Z. . afoÔ kˆje akèraioc mporeÐ na grafeÐ sth morf  2z1 +3z2 me z1 . 1 ≤ i ≤ k kai βi > 0. 3 } eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). .10 ParadeÐgmata. dhlad  sÔnola gennhtìrwn kanèna ˆllo uposÔnolo twn opoÐwn den eÐnai sÔnolo gennhtìrwn. Sun jwc endiaferìmaste gia sÔnola gennhtìrwn twn opoÐwn to pl joc eÐnai ìso gÐnetai mikrìtero. Epiplèon ìlec oi dunˆmeic pβi diairoÔn i β to b kai pβi = pj j . ìpou { v1 . . 4.298 4. Tètoia sÔnola lègontai anhgmèna sÔnola gennhtìrwn. Omˆdec 2. Profan¸c to oudètero stoiqeÐo miac omˆdac G eÐnai genn torac thc tetrimmènhc upoomˆdac { 1 } pou eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G.

5. 'Ara a = κµa + κc = µλb + κc ∈ X − { a } . an X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tìte kai kˆje uposÔnolo X − { a }. Perissìtera perÐ Metajèsewn Ac jewr soume thn summetrik  omˆda Sn bajmoÔ n. tìte èqoume a b c d = 1 0 (d − 1)b−1 1 1 b 0 1 1 0 (a − 1)b−1 1 . Gia thn perÐptwsh b = c = 0. To sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n apoteleÐ èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn thc pollaplasiastik c omˆdac twn jetik¸n rht¸n arijm¸n (giatÐ?). 1 0 t 1 |t∈K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc SL2 (K). mporoÔme na deÐxoume ìti den upˆrqei kanèna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn. c ∈ K èqoume a b c d = 1 (a − 1)c−1 0 1 1 0 c 1 1 (d − 1)c−1 0 1 . o κ a mporeÐ na grafeÐ wc ˆjroisma akè1 raiwn pollaplˆsiwn stoiqeÐwn tou X . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 299 Sunep¸c to sÔnolo p1 | n ∈ N. 4. eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. 'Estw K èna s¸ma kai SL2 (K) h eidik  grammik  omˆda twn 2×2 pinˆkwn (me stoiqeÐa apì to K ) pou èqoun orÐzousa 1. gia a ∈ X .13) ìti kˆje metˆjesh grˆfetai san ginìmeno kÔklwn (xènwn anˆ dÔo metaxÔ touc). Prˆgmati. Sunep¸c to uposÔnolo ìlwn twn kuklik¸n metajèsewn eÐnai èna sÔnolo . Gia to parˆdeigma autì. dhlad  X − { a } = X = Q.2. an c = 0.4. DeÐqnoume ìti to sÔnolo X= 1 t 0 1 . upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi κ. apì tic stoiqei¸deic idiìthtec twn rht¸n arijm¸n. p pr¸toc eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn n thc prosjetik c omˆdac Q. 'Eqoume dei (Je¸rhma 4. dhlad  κ a = µa + c gia katˆllhla µ ∈ Z kai c ∈ X − { a } .4. Autì prokÔptei wc ex c: An b ∈ X − { a } tìte. èqoume a 0 0 a−1 = 1 0 −1 − 1 1 a 1 1 0 1 1 0 a−1 1 1 −a−1 0 1 . λ ètsi ¸ste κa = λb kai ˆra κa ∈ 1 X − { a } . An b = 0. Prˆgmati. Wc rhtìc arijmìc.

xk ) eÐnai ènac k -kÔkloc tìte (x1 x2 · · · xk ) = (x1 xk )(x1 xk−1 ) · · · (x1 x2 ) kai sunep¸c to sÔnolo { (i. ìpou oi σk kai oi τj . Autì shmaÐnei ìti gia thn tautotik  metˆjesh i èqoume i = σσ −1 = σ1 σ2 · · · σλ τs τs−1 · · · τ1 . Omˆdec gennhtìrwn. Prˆgmati. me th mÐa na perilambˆnei èna ˆrtio pl joc kai thn ˆllh èna perittì pl joc antimetajèsewn. kaj¸c an (x1 . me λ ˆrtio. . . èqoume ìti.9. EÐdame ìti kˆje metˆjesh grˆfetai wc ginìmeno antimetajèsewn. H omˆda aut  eÐnai idiaÐtera shmantik  ìpwc ja doÔme sthn parˆgrafo 4. i ≤ j ≤ s. Me ˆlla lìgia. kai σ = τ1 τ2 · · · τs . diìti èqoume to ex c apotèlesma. (1 2 · · · n)n−2 (1 2)(1 2 · · · n)−(n−2) = (n − 1 n).300 4. dhlad  h i grˆfetai san ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. se pl joc stoiqeÐwn. T¸ra orÐzoume mia apì tic shmantikìterec upoomˆdec thc Sn thn legìmenh enallˆsousa omˆda. Kˆje antimetˆjesh (i j) grˆfetai (i j) = (1 i)(1 j)(1 i) = (1 j)(1 i)(1 j). Ja deÐxoume t¸ra ìti mia ˆrtia metˆjesh de mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. me s perittì. Mia metˆjesh ja lègetai ˆrtia an grˆfetai san èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. MporoÔme na broÔme mikrìtera. ParadeÐgmatoc qˆrh. isqÔei Sn = (1 2). gia i > 2 (1 i) = (i − 1 i)(i − 2 i − 1) · · · (2 3)(1 2)(2 3) · · · (i − 1 i) kai (1 2 · · · n)(1 2)(1 2 · · · n)−1 = (2 3) (1 2 · · · n)2 (1 2)(1 2 · · · n)−2 = (3 4) . Gi autì arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje antimetˆjesh (1 i) grˆfetai san èna ginìmeno twn (1 2) kai (1 2 · · · n). uposÔnola pou parˆgoun thn Sn . i ≤ k ≤ λ. Ac upojèsoume ìti autì to teleutaÐo den isqÔei kai èstw σ mia metˆjesh gia thn opoÐa èqoume σ = σ1 σ2 · · · σλ . Autì ìmwc den isqÔei. j) | 1 ≤ i < j ≤ n } eÐnai èna uposÔnolo gennhtìrwn thc Sn (giatÐ?). Autì to sÔnolo den eÐnai anhgmèno. . . Autì shmaÐnei ìti to sÔnolo { (1 i) | 1 < i ≤ n } eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. Oi kuklikèc metajèseic (i j). 1 ≤ i < j ≤ n lègontai antimetajèseic . 'Ara kˆje metˆjesh σ grˆfetai san ginìmeno twn antimetajèsewn (1 i). Autì eÐnai anhgmèno (giatÐ?). eÐnai antimetajèseic. ja deÐxoume ìti mia metˆjesh de mporeÐ na èqei dÔo paragontopoi seic wc ginìmeno antimetajèsewn. (1 2 · · · n) . .

ε ∈ { 1. 4. 3. . Upojètoume ìti h prìtash den isqÔei. πt−1 den emfanÐzetai to γ tìte h πj metatÐjetai me ìlec autèc kai sth perÐptwsh aut  mporoÔme na th metafèroume sth jèsh prin apì thn πt . To ginìmeno dÔo ˆrtiwn metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. To ginìmeno dÔo peritt¸n metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. Efarmìzontac autoÔc touc qeirismoÔc den ephreˆzetai oÔte to t oÔte to pl joc twn antimetajèsewn pou metajètoun to α. H antÐstrofh metˆjesh miac ˆrtiac (antÐstoiqa miac peritt c) eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa eÐnai peritt ).4. tìte qrhsimopoi¸ntac th sqèsh (α γ)(γ δ) = (γ δ)(α δ) pˆli mporoÔme na afairèsoume th πj apì th jèsh thc kai sth jèsh thc πt−1 na emfanÐsoume mia antimetˆjesh thc morf c (α ε). Sunep¸c h tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno antimetajèsewn perittoÔ pl jouc. ja prèpei ektìc apì thn πt na upˆrqei kai ˆllh antimetˆjesh πj pou na metajètei to α. . n }. h i ekfrˆzetai san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc mikrìterou tou t. . Gia to ginìmeno twn ˆrtiwn kai peritt¸n metajèsewn isqÔei o Ðdioc kanìnac pou isqÔei gia to ˆjroisma twn ˆrtiwn kai peritt¸n akeraÐwn arijm¸n.4.4. .4. An metaxÔ twn πj+1 . . H tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na ekfrasjeÐ wc to Apìdeixh. 1. Tic metajèseic pou den eÐnai ˆrtiec tic lème perittèc metajèseic. An to γ emfanÐzetai. . Upojètoume ìti πt = (α β). To ginìmeno miac ˆrtiac epÐ miac peritt c metˆjeshc eÐnai peritt  metˆjesh. . pou eÐnai ˆtopo. dialègoume mia gia thn opoÐa o arijmìc t eÐnai o mikrìteroc dunatìc. 2. 'Ara kai s aut  thn perÐptwsh odhgoÔmaste se ˆtopo. . h i ja ekfrazìtan san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc t allˆ metaxÔ aut¸n to pl joc aut¸n pou metajètoun to α ja  tan mikrìtero apì autì pou upojèsame. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 301 ginìmeno enìc perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. . 4. (Shmei¸noume ìti t ≥ 3 afoÔ h i den eÐnai antimetˆjesh). 4. α < β .12 Je¸rhma.11 Prìtash. An ε = β tìte epeid  (α β)2 = i. ìpou oi πi eÐnai antimetajèseic kai o t eÐnai perittìc. 2. MetaxÔ ìlwn twn dunat¸n ekfrˆsewn i = π1 π2 · · · πt . JewroÔme ton megalÔtero tètoio deÐkth j kai èstw πj = (α γ). MetaxÔ ìlwn aut¸n twn ekfrˆsewn dialègoume mia pou èqei to mikrìtero dunatìn arijmì antimetajèsewn oi opoÐec metajètoun to α. An to ε = β tìte apì th sqèsh (α ε)(α β) = (β ε)(α ε). Epeid  t¸ra i(α) = α. 'Etsi h tautotik  metˆjesh èqei th morf  i = π1 π2 · · · πj · · · πt−2 (α ε)(α β).

i = 1. . Prˆgmati. Prohgoumènwc deÐxame ìti oi n − 1 to pl joc antimetajèseic (1 2). (1 3). (1 2 n) parˆgoun thn An . Autì apoteleÐtai apì 15 plakÐdia (tetragwnÐdia) ta opoÐa eÐnai topojethmèna se èna tetrˆgwno plaÐsio pleurˆc tetraplˆsiac aut c twn plakidÐwn. Tìte èqoume 2k = |Sn | = n!. . gia n ≥ 3. Sunep¸c kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na grafeÐ wc to ginìmeno enìc ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn thc morf c (1 i). Afetèrou an ρ eÐnai mia peritt  metˆjesh tìte h (1 2)ρ eÐnai ˆrtia.4. 4. (1 2 4). 'Ara h tˆxh |An | thc An eÐnai n! . (1 n) parˆgoun thn Sn kai ìti kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na ekfrasjeÐ wc èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Autì to paignÐdi eÐqe epinohjeÐ to 1870 apì to diˆshmo thc epoq c ekeÐnhc kataskeuast  “puzzles” Amerinanì Sam Loyd kai eÐqe prokalèsei usterÐa stouc sumpolÐtec tou pou èpaizan metˆ manÐac autì to paignÐdi.4. . . Tìte oi metajèseic (1 2)σ1 . . To .302 Apìdeixh EÐnai profan c. Apìdeixh. .13 Pìrisma. KleÐnoume aut  thn upoparˆgrafo anafèrontac èna paignÐdi pou lÐgo polÔ eÐnai gnwstì se ìlouc mac to legìmeno paignÐdi twn 15 plakidÐwn. Oi n − 2 to pl joc 3−kÔkloi (1 2 3). afenìc ìlec oi metajèseic (1 2)σi . (1 2)σk eÐnai ìlec oi perittèc. . Omˆdec 4. . dhlad  (1 2)ρ = σi gia kˆpoio 1 ≤ i ≤ k . 4.14 Parathr seic. . To sÔnolo twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n apoteleÐ mia omˆda metajèsewn thn opoÐa sumbolÐzoume An kai onomˆzoume enallˆsousa omˆda bajmoÔ n. . . . 'Etsi ta plakÐdia efˆptontai to èna me to ˆllo kai perisseÔei èna kenì tetrˆgwno pou eÐnai Ðso me to mègejoc enìc plakidÐou. ArijmoÔme ta plakÐdia apì to 1 èwc to 15 ìpwc sto Sq ma 1 kai af noume thn kˆtw dexiˆ gwnÐa ken .12 blèpoume ìti oi perittèc metajèseic den apoteloÔn upoomˆda. 'Enac kÔkloc m kouc k eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa peritt ) metˆjesh an kai mìnon an to k eÐnai perittìc (antÐstoiqa ˆrtioc) (giatÐ?) 2. σ2 . 2 4. . (1 2)σ2 . . Apì to Je¸rhma 4. . 2. 1. . . ˆra h ρ prèpei na eÐnai mia apì tic (1 2)σi . pou shmaÐnei ìti kˆje ˆrtia metˆjesh grˆfetai wc èna ginìmeno tètoiwn kÔklwn.4. σk . k eÐnai perittèc. 'Estw ìti oi ˆrtiec metajèseic thc Sn eÐnai oi σ1 = i. . .4. T¸ra h sqèsh (1 β 2)(1 2 α)(1 2 β) = (1 α β) apodeiknÔei to Je¸rhma. 2 ≤ i ≤ n. .15 Je¸rhma. Allˆ isqÔei (1 β)(1 α) = (1 α β). 1 ≤ i ≤ k .

ekteloÔme mia peperasmènh akoloujÐa epipèdwn metakin sewn me tètoio trìpo ¸ste sto tèloc to tetrˆgwno sth dexiˆ kˆtw gwnÐa na eÐnai kenì. Mia ˆllh apìdeixh dÐdetai sto biblÐo twn Mc Coy kai Janusez [18]). kanèna apì autˆ de ja prèpei na brÐsketai sth dexiˆ kˆtw gwnÐa tou plaisÐou. xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh katˆ th diˆrkeia thc diadikasÐac thc ektèleshc thc pragmatopoi simhc kÐnhshc to kenì tetragwnÐdio. antistoiqeÐ mia metˆjesh twn 1.4. (Mia pl rhc kai ekleptismènh apìdeixh autoÔ tou isqurismoÔ èqei dojeÐ apì ton A. H omˆda G eÐnai h enallˆssousa omˆda A15 . Kˆje orizìntia   kˆjeth kÐnhsh katˆ èna tetragwnÐdio . Sunep¸c mia metakÐnhsh enìc plakidÐou sth jèsh enìc amèswc parakeimènou tou epibˆllei thn enallag  tou 16 me kˆpoio ˆllo arijmì kai ˆra mia tètoia metakÐnhsh antistoiqeÐ se mia antimetˆjesh thc S16 . 2. metakineÐtai orizìntia   kˆjeta sto epÐpedo tou plaisÐou. dhlad  èna stoiqeÐo thc S15 . to opoÐo to arijmoÔme me to 16.F. . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 303 paignÐdi eÐnai ètsi kataskeuasmèno oÔtwc ¸ste h kÐnhsh twn plakidÐwn na periorÐzetai sto epÐpedo tou plaisÐou kai na gÐnetai kˆjeta kai orizìntia kai autì eÐnai dunatìn epeid  perisseÔei èna kenì tetragwnÐdio sto plaÐsio. Sunep¸c to sÔnolo G twn metajèsewn pou antistoiqoÔn stic pragmatopoi simec kin seic eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 15. h diadikasÐa twn metakin sewn gia na pˆroume aut  thn metˆjesh gÐnetai me antimetajèseic thc S16 . Autì shmaÐnei ìti sth nèa jèsh twn plakidÐwn. Kanonik  jèsh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Sq ma 1 An ektelèsoume diadoqikˆ dÔo pragmatopoi simec kin seic tìte profan¸c to apotèlesma eÐnai pˆli mia pragmatopoi simh kÐnhsh. To er¸thma eÐnai poiec eÐnai ìlec autèc oi dunatèc metajèseic kai sunep¸c oi pragmatopoi simec kin seic. Ac fantasjoÔme to epÐpedo tou plaisÐou san na eÐnai to epÐpedo miac skakièrac. Prˆgmati. Sunep¸c an kai to apotèlesma miac pragmatopoi simhc kÐnhshc mac dÐnei mia metˆjesh thc S15 . . Xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh twn plakidÐwn (Sq ma 1).4. Archer [1] . 15. . dhlad  qwrismèno se enallassìmena maÔra kai ˆspra tetragwnÐdia. Mia tètoia ektèlesh onomˆzetai “pragmatopoi simh kÐnhsh”. H apˆnthsh eÐnai h ex c. metˆ thn ektèlesh miac akoloujÐac epitrept¸n metakin se¸n touc. Dhlad  metˆ thn ektèlesh an kai ta plakÐdia ja èqoun katalˆbei nèec jèseic. .

en¸ èna ˆrtio pl joc tètoiwn kin sewn ja stamatˆei se èna tetragwnÐdio tou idÐou qr¸matoc. Omˆdec mac phgaÐnei apì èna tetragwnÐdio enìc qr¸matoc se èna tetragwnÐdio antijètou qr¸matoc. 1 5 9 13 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 15 3 7 16 11 3 7 12 11 4 8 12 16 4 8 12 15 4 8 15 16 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 16 3 7 12 11 4 8 12 15 4 8 16 15 −−→ −− (16 15) −−→ −− (11 16) −−→ −− (16 12) −−→ −− (16 15) (11 12 15) = (16 15)(16 12)(11 16)(16 15) EpÐshc oi metajèseic α = (6 7 8 12 15 14 10) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 7)(7 8)(8 12)(12 16). 'Ara èna perittì pl joc tètoiwn kin sewn ja telei¸nei epÐ enìc tetragwnidÐou antijètou qr¸matoc. β(11) = 11 = γ(11). β k (8)) kai γ k (11 7 8)γ −k = (11. Gia parˆdeigma. Allˆ an x eÐnai ènac arijmìc metaxÔ tou 1 kai 15 .304 4. β = (1 2 3 4 8 12 15 14 13 9 5) = (16 15)(15 14)(14 13)(13 9)(9 5)(5 1)(1 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16). γ k (8)). gia kˆje k . γ = (4 8 12 15 14 10 6 2 3) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16) eÐnai stoiqeÐa thc G. dhlad  ektelesjeÐ mia pragmatopoi simh kÐnhsh. 7. dhlad  mia metˆjesh thc A16 . an to kenì tetragwnÐdio 16 xekin sei na metakineÐtai apì thn kˆtw dexiˆ gwnÐa (pou èqei èna sugkekrimèno qr¸ma) kai epanèljei sthn arqik  tou jèsh (kai sunep¸c sto Ðdio qr¸ma) metˆ apì mia akoloujÐa metakin sewn. 7. ParathroÔme ìmwc ìti α5 (11 12 15)α−5 = (11 7 8) kai β(7) = 7 = γ(7). tìte h antÐstoiqh metˆjesh thc S15 pou ja prokÔyei ja eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Autì shmaÐnei ìti G ≤ A16 ∩S15 = A15 . IdiaÐtera. 'Ara β k (11 7 8)β −k = (11. oi epìmenec akoloujÐec metakin sewn apoteloÔn mia pragmatopoi simh kÐnhsh.

1 ≤ i ≤ k . An h H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda tìte kanèna apì ta stoiqeÐa h1 h2 . ìpou hi ∈ H1 ∪ H2 kai εi = ±1. H2 H1 den eÐnai upoomˆdec. Gia na deÐxoume ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. (1 2 3) }. H2 dÔo upoomˆdec miac omˆdac G. 'Etsi. JewroÔme t¸ra thn upoomˆda H1 ∪ H2 pou parˆgetai apì thn ènwsh H1 ∪ H2 . x = β j (8)   x = γ j (8). An H1 kai H2 eÐnai dÔo upoomˆdec miac omˆdac G tìte to ginìmeno H1 H2 eÐnai upoomˆda an kai mìnon an H1 H2 = H2 H1 . h1 ∈ H1 kai h2 . (1 3). Ginìmena Upoomˆdwn 'Estw H1 . (1 2). h ∈ H2 eÐnai uposÔnolo thc upoomˆdac H1 . Epeid  h1 ∈ H1 prokÔptei ìti H2 ⊆ H1 .16 Prìtash. h ∈ H2 . h ∈ H1 eÐnai uposÔnolo thc H1 . upˆrqoun h ∈ H1 kai h ∈ H2 tètoia ¸ste h1 h2 = h h. (1 2) } kai H2 = { i. Ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac eÐnai ex orismoÔ thc morf c hε1 hε2 · · · hεk . H2 kai th lème upoomˆda paragìmenh apì tic upoomˆdec H1 kai H2 . h2 ∈ H2 . to sÔnolo ìlwn twn ginomènwn hh . upˆrqei kˆpoio h1 ∈ H1 kai h2 ∈ H2 ètsi ¸ste hh = h2 h1 (kai antistrìfwc). Profan¸c 1 ∈ H1 H2 kai sunep¸c H1 H2 = ∅. H2 kai ìti ta ginìmena H1 H2 . Epomènwc èqoume (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = (h1 h2 )(h h)−1 = (h1 h2 )(h−1 h −1 ) = h1 (h2 h−1 )h −1 . den mporeÐ na an kei sthn H2 (giatÐ?). h ∈ H2 . 4. H2 kai onomˆzetai ginìmeno thc H2 epÐ thn H1 . an jewr soume tic upoomˆdec H1 = { i. h ∈ H1 . EpÐshc kai to antÐstoiqo sÔnolo ìlwn twn ginomènwn h h. Eklègoume èna stoiqeÐo h1 thc H1 pou na mhn an kei sthn H2 . (1 2). 'Ara ìla autˆ ta stoiqeÐa ja an koun sthn H1 . Sun jwc grˆfoume H1 ∪ H2 = H1 . Allˆ h A15 parˆgetai apì ìlouc autoÔc touc 3-kÔklouc (giatÐ?) kai ˆra A15 ⊆ G. (1 3 2) } en¸ H2 H1 = { i. Genik¸c isqÔei H1 H2 = H2 H1 . h ∈ H1 .3. Sthn perÐptwsh aut  èqoume H1 H2 = H2 H1 = H1 . èstw ìti H1 H2 .4. Autì to sÔnolo onomˆzetai ginìmeno thc H1 epÐ thn H2 kai sumbolÐzetai me H1 H2 .4. gia kˆpoio j . Apì thn upìjesh. Opìte G = A15 . èqoume ìti H1 H2 = { i. Sunep¸c.4. arkeÐ na deÐxoume ìti (h1 h2 )(h1 h2 )−1 ∈ H1 H2 . (1 3) } thc S3 . Sunep¸c kˆje 3-kÔkloc thc morf c (11 7 x) an kei sthn G. 'Estw ìti H1 H2 = H2 H1 .4. tìte. gia kˆje h1 . Prˆgmati. H2 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 305 diˆforoc tou 11 kai tou 7. . (1 3). H isìthta H1 H2 = H2 H1 shmaÐnei ìti gia kˆje ginìmeno hh . H ènwsh H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda an kai mìno an h mia apì tic dÔo upoomˆdec perièqetai sthn ˆllh. H2 . Shmei¸noume de ìti S3 = H1 . sÔmfwna me to 4. ìpou h2 ∈ H2 . Apìdeixh. gia kˆ1 2 k poio k jetikì akèraio.

Gia parˆdeigma. Pollaplasiˆzontac apì ta dexiˆ me h−1 .4. h2 ∈ H2 . 'Ara H2 H1 ⊆ H1 H2 . Kaj¸c h2 h−1 ∈ H . h2 ∈ H tètoia ¸ste g3 = g1 h1 = g2 h2 . pou exartˆtai apì thn H . an G = S3 kai H = { i. An G = GLn (K). Tìte upˆrqoun h1 . gia kˆje h ∈ H . h2 ∈ H2 . G= g∈A gH. 'Estw g3 ∈ g1 H ∩ g2 H . Apìdeixh. AntÐstrofa. èqoume ìti h2 h1 = (h−1 h−1 )−1 ∈ H1 H2 . H trÐth isìthta prokÔptei eÔkola kai af netai wc ˆskhsh ston anagn¸sth. h G eÐnai h xènh ènwsh g∈A gH . Omˆdec Gia ton Ðdio lìgo èqoume h2 h−1 = h h2 . h1 ∈ H1 . . DeÐqnoume t¸ra ìti ja isqÔei kai H1 H2 ⊆ H2 H1 . Epeid  h exÐswsh (h1 h2 )x = 1 èqei lÔsh sthn H1 H2 . Epiplèon h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh 4. Gia èna stoiqeÐo h2 h1 ∈ H2 H1 . H = SLn (K) kai A eÐnai ènac pÐnakac sth G pou èqei orÐzousa λ ∈ K ∗ .17 Prìtash. h2 ∈ H2 . to (1 2)H eÐnai to sÔnolo { (1 2). Gia èna stoiqeÐo g thc G jewroÔme to uposÔnolo gH = { gh | h ∈ H } thc G. tìte kˆje stoiqeÐo tou sunìlou A SLn (K) èqei orÐzousa λ. Me ìmoio trìpo prokÔptei ìti kai g2 H ⊆ g1 H . 'Estw h = h1 h2 . 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G. T¸ra an g ∈ G tìte g = g · 1 ∈ gH . ìla ta ginìmena g1 h eÐnai stoiqeÐa tou sunìlou g2 H   me ˆlla lìgia g1 H ⊆ g2 H . 'Ara g1 H = g2 H = g3 H . (2 3). Klˆseic mod H kai to Je¸rhma tou Lagrange. èstw ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. h teleutaÐa isìthta 1 1 1 dhl¸nei ìti g1 ∈ g2 H . An g1 H ∩ g2 H = ∅ tìte g1 H = g2 H . èstw h1 h2 ∈ H1 H2 . g2 ∈ G. (1 3 2) } tìte. ìla ta stoiqeÐa thc G pou brÐskontai ektìc thc H .306 4. ìpou to uposÔnolo A thc G perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje sÔnolo gH . to stoiqeÐo h1 h2 eÐnai to antÐstrofo kˆpoiou stoiqeÐou h thc upoomˆdac H1 H2 . (1 2 3). afoÔ H1 . Prˆgmati. h1 ∈ H1 . h1 ∈ H1 . H2 kai 1 2 H1 H2 eÐnai upoomˆdec. Ja doÔme t¸ra ìti mporoÔme na taxinom soume m ènan fusiologikì trìpo. gia kˆpoio h ∈ H1 kai h2 ∈ H2 . (1 3) }. gia g = (1 2). Sunep¸c. paÐrnoume thn 1 isìthta g1 = (g2 h2 )h−1 = g2 (h2 h−1 ). Sunep¸c. 'Estw g1 . 'Ara (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = h1 (h h2 )h −1 = (h1 h )(h2 h −1 ) ∈ H1 H2 . Epomènwc h1 h2 = h−1 = (h1 h2 )−1 = h2−1 h1−1 ∈ H2 H1 .

1) ìti upˆrqei 1−1 antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diamerÐsewn enìc sunìlou X wc xènh ènwsh mh-ken¸n uposunìlwn tou kai ìlwn twn sqèsewn isodunamÐac epÐ tou X . y ∈ G.   thc G mod H kai sumbolÐzetai me G/H .20 Parat rhsh.4. 1. 'Estw H ⊆ R2 ènac monodiˆstatoc dianusmatikìc upìqwroc (sunep¸c mia upoomˆda).18 Pìrisma.4. To uposÔnolo A thc G pou perièqei apì kˆje mia arister  klˆsh mod H mìno èna stoiqeÐo. sthn xènh diakekrimènh ènwsh G = g∈G gH antistoiqeÐ h sqèsh iso- dunamÐac epÐ thc G pou orÐzetai wc ex c: dÔo stoiqeÐa x. en¸ to Pìrisma 4.4.19 Orismìc. eÐnai ìlec oi klˆseic isodunamÐac x. 'Ola ta apotelèsmata pou isqÔoun gia tic aristerèc klˆseic mod H isqÔoun kai gia tic dexièc klˆseic mod H . g ∈ G. 4. GnwrÐzoume (blèpe Parˆrthma 6.4. EÐnai ìmwc eÔkolo na deiqteÐ ìti x. dhlad  an g1 . g∈A Hg = { hg | h ∈ H }. Apìdeixh. g2 ∈ A tìte g1 H ∩ g2 H = ∅ kai G = gH . Ta sÔnola Hg lègontai dexièc klˆseic mod H .17 isqÔei kai gia ta sÔnola thc morf c 4. To sÔnolo ìlwn twn arister¸n klˆsewn mod H to lème aristerì sÔnolo phlÐko thc G dia thn H . Ta uposÔnola gH . 4.4. Sthn sugkekrimènh · perÐptwsh. x ∼ y an kai mìnon an x−1 y ∈ H. Ed¸ emeÐc ja qrhsimopoi soume tic aristerèc klˆseic mod H .21 ParadeÐgmata.18 isqÔei gia ta Hg an antÐ gia “x−1 y ∈ H” grˆyoume xy −1 ∈ H . lègetai sÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H . y ∈ gH gia kˆpoio g ∈ G an kai mìnon an x−1 y ∈ H . JewroÔme ton dianusmatikì q¸ro R2 (to epÐpedo) epÐ tou R san mia Abelian  prosjetik  omˆda. Shmei¸noume ìti an A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H tìte to A−1 pou perièqei ìla ta antÐstrofa stoiqeÐa tou A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn dexi¸n klˆsewn mod H .4.4. g ∈ G. To sÔnolo gH lègetai arister  klˆsh mod H sthn G pou perièqei to g (  me antiprìswpo to g ). Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 307 pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac: 4. Tìte oi aristerèc klˆseic . Prˆgmati h antistoiqÐa xH −→ Hx−1 metaxÔ tou aristeroÔ sunìlou phlÐko kai dexioÔ sunìlou phlÐko thc G dia H eÐnai èna proc èna kai epÐ (giatÐ?).4. H Prìtash 4. y ∈ G eÐnai isodÔnama an kai mìnon an kai ta dÔo an koun sto Ðdio sÔnolo gH gia kˆpoio g ∈ G.

Aparijm¸ntac tic ˆrtiec kai tic perittèc metajèseic.13. mod nZ 4. AutoÐ brÐskontai epÐ tou kÔklou me kèntro O kai aktÐna Ðsh me ρ.1 2. metˆ to Pìrisma 4. v ∈ R2 . 'Etsi ìlec oi klˆseic . Gia diaforetikèc timèc tou ρ paÐrnoume ìlec tic ˆllec aristerèc klˆseic mod T (ed¸ oi aristerèc kai dexièc klˆseic mod T sumpÐptoun (giatÐ?) ).4. dhlad  ìlec oi eujeÐec pou eÐnai parˆllhlec proc thn H .6. ousiastikˆ apodeÐxame ìti oi aristerèc klˆseic mod An sthn Sn eÐnai dÔo. GnwrÐzoume ìti to uposÔnolo T = { z ∈ C∗ me |z| = 1 } = { sunθ + i hmθ | θ ∈ R } eÐnai mia upoomˆda thc C∗ kai gewmetrikˆ aut  eÐnai o kÔkloc aktÐnac 1 me kèntro to O. An z = ρ(sunφ + i hmφ) eÐnai ènac migadikìc arijmìc.308 4. v+H H v Sq ma 4. 3.6. An G = Z kai H = nZ. Omˆdec mod H (pou ed¸ sumpÐptoun me tic dexièc) eÐnai ìloi oi “omoparallhlikoД upìqwroi v+H . ìpwc sto Sq ma 4. tìte h arister  klˆsh mod T pou perièqei to z apoteleÐtai apì ìlouc touc migadikoÔc arijmoÔc pou èqoun mètro ρ. h An (ˆrtiec metajèseic) kai h (1 2)An (perittèc metajèseic). tìte oi aristerèc (  dexièc) klˆseic eÐnai akrib¸c oi klˆseic upoloÐpwn mod n.1 . 'Estw C∗ h pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n arijm¸n.

To uposÔnolo H = { 1. H arister  klˆsh mod H me antiprìswpo to migadikì arijmì ρ(sun φ + i hm φ) parÐstatai gewmetrikˆ apì tic korufèc enìc kanonikoÔ kurtoÔ exˆgwnou. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 309 mod T eÐnai oi omìkentroi kÔkloi. eÐnai 2 mia peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac C∗ .6. −1. ω. Tìte ìlec oi aristerèc (kai oi dexièc) klˆseic mod H sth G èqoun to Ðdio . 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc.4.4. ω 2 . 4.4.3 T¸ra apodeiknÔoume to Je¸rhma tou Lagrange pou eÐnai èna apì ta basikìtera jewr mata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. ìpou ω = −1+i 3 .22 Je¸rhma (Lagrange).6. 1 ρ Sq ma 4. −ω 2 }.2 5. −ω. √ −zω −ω 2 −1ω φ2= ρ(cosφ + isinφ) zω ρ z −z −zω −ω zω1 ω 22 Sq ma 4.

4.4.4. To pl joc autì onomˆzetai deÐkthc thc H sthn G. autì shmaÐnei ìti |G : H | = |G| . 'Estw g ∈ G. 'Ara |G| = |H| |G : H|. twn opoÐwn to pl joc eÐnai akrib¸c n. dhlad  h1 = h2 . an gh1 = gh2 tìte g −1 (gh1 ) = g −1 (gh2 )   (g −1 g)h1 = (g −1 g)h2 . afoÔ to tuqìn stoiqeÐo gh ∈ gH eÐnai eikìna tou h. h −→ gh eÐnai 1 − 1 kai epÐ. Apìdeixh. Tìte aϕ(m) ≡ 1 mod m. Allˆ h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh twn |G : H| to pl joc arister¸n klˆsewn mod H pou. èstw n h tˆxh tou g . Omˆdec |G| = |H| |G : H| ìpou me |G : H| sumbolÐzoume to pl joc twn arister¸n (  dexi¸n) klˆsewn mod H . An g k = g l autì shmaÐnei g k−l = 1 kai autì me th seirˆ tou shmaÐnei ìti k ≡ l mod n (blèpe Prìtash 4. JewroÔme thn pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn antistrèyimwn klˆsewn upoloÐpwn mod m.3. 4. An h G eÐnai peperasmènh. An H1 . Tìte h tˆxh aut c eÐnai Ðsh me th tˆxh tou g .24 Pìrisma (Je¸rhma tou Euler).310 pl joc stoiqeÐwn kai isqÔei 4.23 Pìrisma. tìte h apeikìnish f : H −→ gH . Apìdeixh. Prˆgmati. . Prˆgmati. JewroÔme thn upoomˆda thc G pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . tìte |G : H1 | = |G : H2 | · |H2 : H1 |. Dhlad  ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac (pou eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou g ) antistoiqoÔn 1−1 me tic klˆseic upoloÐpwn mod n. GnwrÐzoume ìti h tˆxh thc eÐnai ϕ(m) ìpou ϕ eÐnai h gnwst  sunˆrthsh tou Euler. 'Eqoume |G : H2 | = |G| |H2 | = |G|/|H1 | |H2 |/|H1 | = |G:H1 | |H2 :H1 | .11). |H | Se mia peperasmènh omˆda G h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc g diaireÐ thn tˆxh thc G kai isqÔei g |G| = 1. Apì to prohgoÔmeno pìrisma paÐrnoume to apotèlesma. Apìdeixh. 4.25 Pìrisma. H2 eÐnai upoomˆdec miac peperasmènhc omˆdac G kai H1 ≤ H2 . Aut  eÐnai epÐ. Apìdeixh. Sunep¸c an h G eÐnai mia peperasmènh omˆda tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic kai apì touc deÐktec ìlwn twn upoomˆdwn thc. kˆje mia èqei to Ðdio pl joc stoiqeÐa. ìpwc mìlic deÐxame. 'Ara to n diaireÐ thn tˆxh |G| kai ˆra g |G| = 1.4. 'Estw a kai m dÔo jetikoÐ akèraioi pr¸toi metaxÔ touc. ˆra h f eÐnai 1 − 1.

gia kˆje peperasmènh Abelian  omˆda kai kˆje diairèth k thc tˆxhc thc upˆrqei pˆnta upoomˆda tˆxhc k (blèpe Je¸rhma 4. (2 3) }. (1 2 4). pˆli prokÔptei ìti g = h ∈ H . { i. Shmei¸noume epÐshc ìti sthn epomènh Enìthta ja apodeÐxoume to je¸rhma tou Sylow. H kai gH . (1 4 3) }. { i. pou eÐnai ˆtopo. pou na mhn an kei sthn H . Sunep¸c oi aristerèc klˆseic mod H . afoÔ diaforetikˆ gia èna n ∈ N. Sunep¸c to g 2 ∈ H   to g 2 ∈ gH . Upoomˆdec tˆxhc 4 : { i. (1 2)(3 4). mporoÔme na dialèxoume èna apì autˆ.1). Apì Ask seic 4.4 . Isqurizìmaste t¸ra ìti h A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6. (1 4). 4.26 Pìrisma. (2 3 4). ja  tan xènec metaxÔ touc. diìti diaforetikˆ an k  tan ènac gn sioc diairèthc tou. an h tˆxh |G| eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. (1 4)(2 3) }. AntÐstrofa. 3 kai 4 eÐnai oi ex c. Prˆgmati. tou jewr matoc tou Lagrange den isqÔei genikˆ gia peperasmènec omˆdec.4. 'Ara h g = G prèpei na eÐnai peperasmènhc tˆxhc èstw m. Mia mh-tetrimmènh omˆda G den èqei kamiˆ gn sia upoomˆda Apìdeixh. (1 3 2) }. JewroÔme thn enallˆsousa omˆda A4 pou èqei tˆxh 12.4. to je¸rhma tou Lagrange oi pijanèc tˆxeic twn gn siwn upoomˆdwn thc A4 eÐnai 2. (1 4 2) }. 'Ara den mporeÐ na upˆrqei tètoia upoomˆda. to opoÐo anafèrei ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia diairètec thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac. Upoomˆdec tˆxhc 2 : { i. (1 3 4). (1 2 3). Allˆ g 2 = g −1 . an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac omˆdac tìte den eÐnai anagkaÐo na upˆrqei upoomˆda tˆxhc k . Oi upoomˆdec pou èqoun tˆxh 2. Epeid  |A4 : H| = 2. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 311 an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. to stoiqeÐo g m/k kai sunep¸c h upoomˆda g m/k ja eÐqan tˆxh k (giatÐ?). Tìte h upoomˆda g pou parˆgetai apì to g prèpei na eÐnai ìlh h G. èstw g . Sthn epìmenh parˆgrafo. ja èprepe A4 = H ∪ gH . oi opoÐec eÐnai dunˆmeic pr¸twn arijm¸n. 3.8.4. Aut  den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. { i. to antÐstrofo Parˆdeigma. T¸ra o m prèpei na eÐnai pr¸toc. n > 1. (1 2)(3 4) }. (2 4 3) }. { i. ˆra an g 2 ∈ H tìte to g ∈ H kai an g 2 = gh. h upoomˆda pou parˆgetai apì th dÔnamh g n tou g ja  tan gn sia upoomˆda. 4. (1 3)(2 4). an upojèsoume ìti up rqe mia tètoia upoomˆda H . 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. Upojètoume ìti an { 1 } ≤ H < G tìte H = { 1 }. { i. (1 3)(2 4) }. 'Opwc ja doÔme sto epìmeno parˆdeigma.27 Parat rhsh. h ∈ H . 4 kai 6. tìte epeid  |H| = 6 kai h A4 èqei 8 stoiqeÐa tˆxhc 3. Upoomˆdec tˆxhc 3 : { i. Genikìtera. ja doÔme ìti autì isqÔei gia tic kuklikèc omˆdec. tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange èpetai ìti h G de mporeÐ na èqei gn siec upoomˆdec.4. Me ˆlla lìgia.

'Estw G omˆda me G = < a. Perigrˆyte tic peperasmènec upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac enìc tridiˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n.312 4. ii) G = < a > = < b > = < c >. 2. tètoia ¸ste a3 = b3 = c4 = 1. DeÐxte ìti: i) H G eÐnai Abelian . b. 'Estw G omˆda me tˆxh 12.( r. DeÐxte ìti: α) a ∩ b = 1   a = b . An epiplèon ta x kai y èqoun tˆxeic r kai s antÐstoiqa. 9. c eÐnai h tetrimènh upoomˆda. 'Estw G omˆda kai a. b. DeÐxte ìti ta ex c sÔnola eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GL2 (R).p. . β ) To pl joc twn stoiqeÐwn tˆxhc p thc G eÐnai pollaplˆsio tou p − 1. Na deiqjeÐ ìti h Dn eÐnai mia upoomˆda thc D2n (jewr ste tic summetrÐec enìc kanonikoÔ 2n-gwnou). k ∈ Z. a b a2 = bcb−1 . Pìsa sÔnola aristèrwn antipros¸pwn upˆrqoun gia mia upoomˆda thc H me tˆxh 3 ? 5. a c = c a−1 . c > kai a2 = b. m. Na brejoÔn oi aristerèc kai dexièc klˆseic thc S3 sthn S4 . y me thn idiìthta x−1 yx = y k . iii) Na brejeÐ h tˆxh thc G. deÐxte ìti e. 8. n ∈ Z. 'Estw G peperasmènh omˆda kai a. DeÐxte ìti h upoomˆda a. 7. an h G den eÐnai tetrimmènh. s ) ≤ | G | ≤ rs. b dÔo stoiqeÐa thc me tˆxh p èna pr¸to arijmì. Na brejoÔn oi aristerèc klˆseic mod H sthn S4 . ìpou H eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì thn metˆjesh ( 1 2 3 4 ). b) H3 = α 0 0 1 |α=0 4. Omˆdec 1. 3.k. DeÐxte ìti kˆje stoiqeÐo thc G eÐnai thc morf c xm y n . 6. c2 = a. 'Estw omˆda G = x. 10. b2 = c. a) H1 = g) H2 = α β 0 1 1 β 0 1 |α=0 |β∈R . b. c ∈ G trÐa stoiqeÐa.

(| G : A |. 20. σ2 . 16. tètoioc ¸ste g m ∈ H . a5 . K ≤ G. |A∩B| . σ2 . 17. 'Estw A. b ∈ G me a6 = b8 = 1. . i) Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìla ta sÔmploka wc proc mÐa gn sia upoomˆda thc. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 313 11. DeÐxte ìti H ∩ K = { 1 }. σk . a4 . 19. 'Estw S = { a1 .d. DeÐxte ìti upˆrqei akèraioc m. K = G. 'Estw H. deÐxte ìti h A ∩ B èqei epÐshc peperasmèno deÐkth sthn A kai mˆlista | A : A ∩ B | ≤ | G : B |. eÐte h tˆxh tou a eÐnai 3. (Aut  h anisìthta anafèretai wc Je¸rhma tou Poincar´. DeÐxte ìti to S 2 = S · S perièqei ìla ta stoiqeÐa thc A4 . B upoomˆdec thc omˆdac G. 'Estw A. DeÐxte ìti b = 1 kai eÐte a = 1.k.4. 1 < m ≤ n. K upoomˆdec miac omˆdac G me tˆxeic 5 kai 8 antÐstoiqa. 15. tìte | G : A ∩ B | = | G : A | · | G : B |. σ ? 14. 'Estw A. a6 } ta stoiqeÐa thc S4 pou èqoun tˆxh 4. opìte x(A ∩ B) = xA ∩ xB . . DeÐxte ìti to sÔnolo xA ∩ yB eÐnai eÐte to kenì eÐte èna aristerì sÔmploko thc A ∩ B sth G. An o deÐkthc thc B sth G eÐnai peperasmènoc. | B |) = 1. tìte A ∩ B = 1. B upoomˆdec thc omˆdac G. 'Estw G Abelian  omˆda me tˆxh 15. 12. K : K | ≥ | H : H ∩ K |. | G : B |) = 1. σk p¸c mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc upoomˆdac pou parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . . tìte H. .) e 18. B ≤ G kai x.d.k. DeÐxte ìti | AB | = |A| |B| .4. H upoomˆda thc me deÐkth | G : H | = n kai g ∈ G.(| A |. EÐnai anagkastikˆ h ènwsh σG ∪ G upoomˆda thc Sn ? An h G parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . 'Estw A. B dÔo peperasmènec upoomˆdec thc omˆdac G. ii) 'Estw a. a2 . 'Estw G mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai èstw σ mia metˆjesh pou den an kei sthn G. 13. a3 . y ∈ G. γ ) IsqÔei | H : H ∩ K | = | G : K | an kai mìnon an G = HK(= KH). 'Estw G omˆda. . 'Estw G peperasmènh omˆda kai H. DeÐxte ìti: i) An m. ii) An m. DeÐxte ìti α ) | H. . . β ) An | H : H ∩ K | > 1/2 | G : K |. .

314 4. i ) Na deiqteÐ ìti h G èqei (toulˆqiston) èna stoiqeÐo tˆxhc 2. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai G ≤ SX . i) 'Estw G peperasmènh omˆda kai a ∈ G. Na brejoÔn ta a. DeÐxte ìti h A4 eÐnai h mình upoomˆda thc S4 me tˆxh 12. i) 'Estw G omˆda me | G | = 121. d¸ste ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste h exÐswsh xk = a na èqei lÔsh sthn G. 28. ii) Na brejoÔn oi lÔseic twn exis¸sewn 7x ≡ 28 (mod 11). DeÐxte ìti h exÐswsh x7 = g èqei lÔsh sthn G gia kˆje g ∈ G. 27. 26. deÐxte ìti eÐte < An . eÐte < H. Exetˆste an h metˆjesh ( 1 3 6 ) eÐnai mÐa dÔnamh thc σ . ii) 'Estw G mia omˆda me tˆxh 100. 'Estw G mia omˆda ˆrtiac tˆxhc. eÐnai upoomˆda thc G. gia ta opoÐa h metˆjesh σ = 1 2 3 4 5 6 7 5 a 1 b 6 7 3 ∈ S7 eÐnai peritt . ìpou a ∈ X . DeÐxte ìti ta stoiqeÐa miac Abelian c omˆdac tˆxhc 2 mazÐ me to monadiaÐo apoteloÔn upoomˆda. èstw to z . x7 ≡ 28 (mod 11). π > = Sn . tìte gia kˆje g ∈ G eÐte < H. . DeÐxte ìti akrib¸c ta misˆ apo ta stoiqeÐa thc H eÐnai perittèc metajèseic. g > = G. i) 'Estw π ∈ Sn . tìte na deiqteÐ ìti z ∈ Z(G). ii ) An h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. IsqÔei to prohgoÔmeno apotèlesma an h omˆda den eÐnai Abelian  ? 29. β) To sÔnolo Ha = { g | g ∈ G tètoio ¸ste g(a) = a }. 22. p pr¸toc. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqei monadikì x ∈ G tètoio ¸ste x11 = g . 23. eÐte π ∈ An . oρ α) Na deiqjeÐ ìti h sqèsh a ∼ b ⇐⇒ upˆrqei g ∈ G tètoio ¸ste b = g(a). γ) MporeÐte na perigrˆyete tic klˆseic isodunamÐac tou sunìlou X ? 24. 25. b ∈ X eÐnai mia sqèsh isodunamÐac sto X . gia a. 'Estw H ≤ Sn pou perièqei toulˆqiston mia peritt  metˆjesh. ii) Genikˆ an G eÐnai mia omˆda kai H ≤ G me | G : H | = p. iii ) Na deiqteÐ ìti h exÐswsh x2 = 1 èqei ˆrtio to pl joc lÔseic sth G. g > = H . b. Omˆdec 21.

0 0 c Poiˆ eÐnai h arister  klˆsh mod H pou perièqei to stoiqeÐo   0 0 −1  0 −1 0 ? −1 0 0 32. gia kˆje z ∈ G kai kˆje h ∈ H . an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2×2 pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc.25 ). ìpou o m eÐnai perittìc. 31. . 35. ( SÔgkrine me to Pìrisma 4. −5 2 i ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n.4. 33. z −1 f (z) ∈ H. d ∈ 2 Z apoteloÔn mia omˆda c d H wc proc thn prìsjesh pinˆkwn. Na prosdiorÐsete tic upoomˆdec H = − 1 i kai K = 2. Upìdeixh: DeÐxte ìti an mia Abelian  omˆda èqei dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2. JewroÔme thn upoomˆda H thc GL3 ( R ) twn pinˆkwn thc morf c   a 0 0  0 b 0 .4. 'Estw G mia Abelian  omˆda me tˆxh | G | = 2 m. 34. tìte h upoomˆda pou parˆgoun autˆ ta stoiqeÐa èqei tˆxh 4. a · b · c = 0. 'Estw H mia upoomˆda thc omˆdac G kai f : G −→ G mia apeikìnish me tic ex c idiìthtec f ( f (z) ) = f (z). 'Estw H ≤ K ≤ G. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 315 30. c. DeÐxte ìti oi pÐnakec a b me a. An R eÐnai èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc H sthn K kai S èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc K sthn G. DeÐxte ìti to sÔnolo f (G) apoteleÐ èna dexiì sÔnolo antipros¸pwn thc H sth G. DeÐxte ìti h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. ii ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. iii ) Stic dÔo prohgoÔmenec peript¸seic prosdiorÐste thn tom  twn H kai K me thn pollaplasiastik  kai prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n antÐstoiqa. dèixte ìti to sÔnolo R S eÐnai èna sÔnolo aristerwn antipros¸pwn thc H sth G. Perigrˆyte tic klˆseic mod H .4. f (zh) = f (z). b.

3. Na deiqteÐ ìti se mia omˆda dÔo stoiqeÐa pou metatÐjentai parˆgoun mia Abelian  upoomˆda. Na brejoÔn oi upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn poluwnÔmwn pou parˆgontai apì ta: a) x b) 1. x2 . xσ(n) ) = f (x1 . j) sthn opoÐa èqei 1. α ∈ C. 'Estw f = f (x1 . . . 39. x3 . x5 . x2 .n + (−1)n−1 En. . x6 e) 3x + 1. An σ ∈ Sn . .1 parˆgoun thn SLn (Z). Omˆdec 36. . . Na deiqteÐ ìti h summetrik  omˆda Sn èqei toulˆqiston tˆxhc r.316 4. . 41. . E12 + E23 + · · · + En−1. x2 . . tìte orÐzoume f σ = f (xσ(1) . x. 45. . 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. xn me suntelestèc apì to s¸ma Q. DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc pm ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai m = 2. . . Na brejoÔn oi summetrÐec twn poluwnÔmwn. γ. x7 d) 1. . DeÐxte ìti α = β ⊆ U(Zαβ−1 ) ìpou α = α ¯ ¯ ¯ = β mod (αβ − 1). . Oi summetrÐec autoÔ tou poluwnÔmou orÐzontai na eÐnai ìlec oi metajèseic σ ∈ Sn tètoiec ¸ste f (xσ(1) . β ∈ N. perièqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. 43. 37. EpÐshc oi pÐnakec In + Eij (n2 − n to pl joc) parˆgoun thn SLn (Z) allˆ kai oi pÐnakec In + E12 . . i = j . x4 . DeÐxte ìti oi pÐnakec thc morf c n r upoomˆdec α β me α. . xn ) èna polu¸numo n metablht¸n x1 . x3 g) x. . . 38. Na brejeÐ èna parˆdeigma miac omˆdac G pou perièqei èna uposÔnolo S to opoÐo eÐnai omˆda wc proc èna diaforetikì pollaplasiasmì apì ekeÐnon thc G allˆ na mhn eÐnai upoomˆda thc G. . 4. . . δ ∈ Z tètoioi ¸ste γ δ αδ − βγ = 1 kai γ ≡ 0 mod n apoteloÔn mia upoomˆda thc SL2 (Z). xn ). . ¯ 42. 'Estw α. DeÐxte ìti oi pÐnakec In + αEij . xσ(n) ). 40. DeÐxte ìti ìlec oi summetrÐec tou f apoteloÔn mia upoomˆda thc Sn . 44. mod (αβ − 1) kai β Upìdeixh: Ta α kai β eÐnai to èna antÐstrofo tou ˆllou sthn U(Zαβ−1 ). β. . parˆgoun thn SLn (C). DeÐxte ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia thn S4 kai Dn n ≥ 3. .

46. .4. . Upˆrqei omˆda G pou parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa thc kai perièqei mia upoomˆda H pou den parˆgetai apì 2 stoiqeÐa? 47. f σk . tìte to pl joc twn ˆrtiwn isoÔtai me to pl joc twn peritt¸n. ( Profan¸c isqÔei f σ1 σ2 = (f σ1 )σ2 ). . . f σ1 .4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange a) f = x1 x2 + x3 x4 b) f = x1 x2 + x4 2 g) f = i≤i<j≤n 317 xi xj An H eÐnai omˆda twn summetri¸n enìc poluwnÔmou f kai ˙ ˙ ˙ ˙ Sn = H ∪σ1 H ∪σ2 H ∪ · · · ∪σk H eÐnai h anˆlush thc Sn stic aristerèc klˆseic mod H deÐxte ìti ìla ta polu¸numa f σ eÐnai akrib¸c ta f. An mia upoomˆda thc Sn perièqei kai ˆrtiec kai perittèc metajèseic. .

Profan¸c to uposÔnolo φ(G) eÐnai mia upoomˆda thc G kai sunep¸c ènac omomorfismìc φ : G −→ G orÐzei pˆnta ton epimorfismì φ : G −→ φ(G). Prˆgmati. o upologismìc twn ginomènwn sthn φ(G) mporeÐ na gÐnei afoÔ prohgoumènwc upologÐsoume ta (gnwstˆ) ginìmena sthn G kai katìpin mèsw thc φ ta metafèroume sthn . EpÐshc eÐnai fanerì ìti h dom  thc φ(G) kajorÐzetai pl rwc apì th dom  thc G kai ton omomorfismì φ. b ∈ G ìpou ∗ kai eÐnai antÐstoiqa oi prˆxeic thc G kai G . An ènac omomorfismìc eÐnai 1 − 1 tìte lème ìti eÐnai monomorfismìc (s aut  thn perÐptwsh lème ìti h G emfuteÔetai sth G ) kai an eÐnai epÐ tìte ton lème epimorfismì. DÔo omˆdec G kai H kaloÔntai isìmorfec an upˆrqei isomorfismìc φ : G −→ H . an H eÐnai mia upoomˆda thc G. Omˆdec 4.318 4. 'Enac isomorfismìc omˆdwn eÐnai ènac omomorfismìc pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. Genikìtera. Epeid . 4. tìte epeid  φ(g)n = 1. 'Enac omomorfismìc φ apì mia omˆda G se mia omˆda G eÐnai mia apeikìnish apì thn G sthn G tètoia ¸ste φ(a ∗ b) = φ(a) φ(b). a. Apì autì prokÔptei (epagwgikˆ) ìti φ(g n ) = φ(g)n gia kˆje g ∈ G kai n ∈ N. EpÐshc. Eidikˆ an n eÐnai h tˆxh tou g . Sthn perÐptwsh aut .5 OmomorfismoÐ Omˆdwn To kÔrio ergaleÐo pou qrhsimopoieÐtai gia thn eÔresh kai melèth twn koin¸n idiot twn pou èqoun dÔo omˆdec eÐnai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn.1 Orismìc. dhlad  grˆfoume apl¸c φ(a b) = φ(a) φ(b). Sun jwc den kˆnoume diˆkrish sto sumbolismì twn prˆxewn kai tic paraleÐpoume. ìtan den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc qrhsimopoioÔme koinì sumbolismì gia ta oudètera stoiqeÐa twn G kai G sumbolÐzontˆc ta me 1. isqÔei φ(g) = φ(1g) = φ(1)φ(g) kai φ(gg −1 ) = φ(g)φ(g −1 ). grˆfoume G ∼ H .5. èqoume ìti φ(1) = 1 kai φ(g −1 ) = φ(g)−1 . gia kˆje g ∈ G. gia kˆje g ∈ G. tìte h eikìna φ(H) thc H eÐnai mia upoomˆda thc φ(G) kai o periorismìc φ|H thc φ sthn H eÐnai ènac epimorfismìc thc H sthn φ(H). h tˆxh tou φ(g) diaireÐ to n (giatÐ ?). = Thn eikìna Imφ = { φ(g) | g ∈ G } thc φ th lème omomorfik  eikìna thc G mèsw thc φ kai gi aut  suqnˆ qrhsimopoieÐtai o sumbolismìc φ(G).

k ∈ K . Dhlad  gia èna opoiod pote stoiqeÐo g ∈ φ(G) na prosdiorÐsoume th morf  twn stoiqeÐwn tou uposunìlou φ−1 (g ). gia kˆje g ∈ G. τ (g) = 1. afoÔ o pur nac tou eÐnai h Ðdia h omˆda G. Profan¸c h φ eÐnai mia apeikìnish kai epeid  φ(r1 + r2 ) = e2πi(r1 +r2 ) = . MporoÔme de na grˆyoume thn anˆlush thc G wc proc thn K sth morf  φ−1 (g ). k2 ∈ K .4. dhlad  h gK . h dom  thc G den kajorÐzetai pl rwc apì aut  thc φ(G). EÐnai de fanerì ìti h eikìna φ(gK) tou uposunìlou gK eÐnai to monosÔnolo { φ(g) }. apì thn R+ sthn pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n migadik¸n arijm¸n. to 1 ∈ K kai k −1 ∈ K . Epomènwc. 'Estw g ∈ φ−1 (g ). dhlad  to φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = g }. Prˆgmati. OmomorfismoÐ Omˆdwn 319 φ(G). ektìc an h φ eÐnai monomorfismìc. φ(r) = e2πir . AntÐjeta. den mac prosfèrei kamiˆ plhroforÐa gia th dom  thc G. Fusikˆ s aut  thn perÐptwsh h dom  thc φ(G) mac dÐnei pl rwc thn dom  thc G (afoÔ G ∼ φ(G)). dhlad  φ(g) = g . eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. h antÐstrofh eikìna tou. Sunep¸c h antÐstrofh eikìna φ−1 (φ(g)) tou φ(g) eÐnai h arister  klˆsh modK pou perièqei to g . Autì deÐqnei ìti h antistoiqÐa φ(g) −→ φ−1 (φ(g)) = gK metaxÔ thc φ(G) kai tou aristeroÔ sunìlou phlÐko { gK | g ∈ G } eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. φ(k) = 1 } = { gk ∈ G | φ(k) = 1 }. AntÐjeta. epeid  φ(1) = 1 kai 1 = φ(k)−1 = φ(k −1 ). ParathroÔme t¸ra ìti autì to uposÔnolo K eÐnai mia upoomˆda thc G. gia kˆje k ∈ K . afoÔ aut  apoteleÐtai apì ìla ta ginìmena thc morf c gk . Sunep¸c o φ eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn an kai mìnon an o pur nac tou eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. eÐnai fanerì ìti to uposÔnolo K = { k ∈ G | φ(k) = 1 } = φ−1 (1) thc G eÐnai autì pou kajorÐzei thn antÐstrofh eikìna tou φ(g). EpÐshc an k1 . Sunep¸c gia na melet soume th dom  thc G mèsw thc dom c thc φ(G) prèpei na prosdiorÐsoume tic antÐstrofec eikìnec twn stoiqeÐwn thc φ(G).5. G= g ∈φ(G) Sta epìmena thn upoomˆda K = φ−1 (1) ja thn lème pur na tou omomorfismoÔ φ kai ja thn sumbolÐzoume me ker φ. k ∈ K . Tìte φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = φ(g) } = { h ∈ G | φ(g −1 h) = 1 } = { h ∈ G | h = g k. = o legìmenoc tetrimmènoc omomorfismìc τ : G −→ G . Ac jewr soume t¸ra thn prosjetik  omˆda R+ twn pragmatik¸n arijm¸n kai thn antistoiqÐa φ : R+ −→ C∗ . tìte φ(k1 k2 ) = φ(k1 )φ(k2 ) = 1 kai ˆra k1 k2 ∈ K . diìti an g eÐnai èna stoiqeÐo thc φ(G).

yx3 . tètoia ¸ste x6 = y 2 = (yx)2 = 1. f −1 (1 2) = { y. yx. Tìte gia kˆje upoomˆda H thc G. f −1 (1 3 2) = { x2 . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai φ : G −→ G ènac |H| = |φ(H)| | ker φH | kai |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH | ìpou φH sumbolÐzei ton periorismì tou φ sthn H . omomorfismìc omˆdwn. T¸ra me bˆsh autˆ pou proanafèrame apodeiknÔoume èna je¸rhma anˆlogo tou jewr matoc tou Lagrange pou aforˆ tic tˆxeic kai touc deÐktec twn omomorfik¸n eikìnwn twn upoomˆdwn miac peperasmènhc omˆdac G. yx5 }. Aut  parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa x kai y . y. Sugkekrimèna isqÔei 4. h tˆxh thc eikìnac φ(H) thc H diaireÐ thn tˆxh thc H kai o deÐkthc thc φ(H) sthn φ(G) diaireÐ to deÐkth thc H sthn G. x3 } thc D6 . eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai h upoomˆda { 1. h φ eÐnai ènac omomorfismìc. yx3 } = yf −1 (i). x.5. yx5 } = yx2 f −1 (i). x2 . yx4 . Sunep¸c èqoume thn 1 − 1 antistoiqÐa e2πir = φ(r) ←→ r + Z = φ−1 (e2πir ) kai thn anˆlush thc R+ wc proc thn upoomˆda Z R+ = z∈S 1 φ−1 (z). x4 .2 Je¸rhma. . x4 } = xf −1 (i). 'Eqoume de D6 = { 1. yx2 . f (x2 ) = f (x5 ) = (1 3 2) f (x) = f (x4 ) = (1 2 3) f (y) = f (yx3 ) = (1 2) f ((yx) = f (yx4 ) = (2 3).320 4. x3 . f (yx2 ) = f (yx5 ) = (1 3). Sunep¸c èqoume: f −1 (i) = { 1. Apì tic idiìthtec twn migadik¸n arijm¸n prokÔptei ìti φ(R+ ) = { z | |z| = 1 } = S 1 (h omˆda tou monadiaÐou kÔklou) kai ker φ = { r ∈ R+ | e2πir = 1 } = Z. yx4 } = yxf −1 (i) f −1 (1 2 3) = { x. x5 . Omˆdec e2πir1 e2πir2 = φ(r1 )φ(r2 ). kai f −1 (1 3) = { yx2 . f −1 (2 3) = { yx. x3 }. Wc èna parˆdeigma enìc omomorfismoÔ mh-Abelian¸n omˆdwn. jewroÔme th diedrik  omˆda D6 . MporoÔme eÔkola na elègxoume ìti h antistoiqÐa f : D6 −→ S3 me f (1) = f (x3 ) = i. 'Ara D6 = f −1 (i) ∪ f −1 (1 2 3) ∪ f −1 (1 3 2) ∪ f −1 (1 2) ∪ f −1 (1 3) ∪ f −1 (2 3). x5 } = x2 f −1 (i).

4 Parat rhsh. gia kˆje h ∈ H . OmomorfismoÐ Omˆdwn 321 Apìdeixh. tìte φ(H) = { 1 } kai ˆra H ≤ ker φ. Autì prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4. Opìte |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |. ìpwc eÐdame prin.d.k. H ìpou h = φH (h).k. H kai φ eÐnai ìpwc sto Je¸rhma 4.(|H|. Epiplèon èqoume H= h ∈φ(H) φ−1 (h ). |φ(G)|) = 1 tìte H ≤ ker φ.5. 4.5. Sunep¸c. An h G eÐnai peperasmènh. 'Estw H ≤ G.(|G : H|.2. Eidikˆ èqoume |G| = |φ(G)| | ker φ|. kai apì aut  th sqèsh paÐrnoume |G| = |φ(H)| |φ(G) : φ(H)| | ker φH | | ker φ : ker φH | = |H| |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |. JewroÔme ton periorismì φH = φ|H : H −→ G pou eÐnai ènac omomorfismìc me pur na ker φH = H ∩ ker φ (giatÐ?).d.5.(|H|.2 eÐnai akrib¸c h genÐkeush aut c thc epis manshc.6 Pìrisma.5.5.5 Pìrisma. |φ(G)|) kai o deÐkthc |φ(G) : φ(H)| thc H sth G diaireÐ ton m. 'Estw ìti G. upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc upoomˆdac φH (H) thc G kai twn klˆsewn h ker φH .d. Anafèrjhke prohgoumènwc ìti h tˆxh thc eikìnac φ(g) enìc stoiqeÐou g thc G diaireÐ thn tˆxh tou g . prokÔptei ìti |H| = | ker φH | |φ(H)|. gia kˆpoio h ∈ H kai φ−1 (h ) = h ker φH . ìpwc H kai sto je¸rhma tou Lagrange.2.3 Pìrisma.(|H|. 4.k. epeid  | ker φH | = |h ker φH |.5.d. tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic twn omomorfik¸n eikìnwn thc. Eidikˆ an m. An G kai G eÐnai dÔo peperasmènec omˆdec twn opoÐwn oi tˆxeic eÐnai pr¸tec metaxÔ touc tìte ektìc apì ton tetrimmèno omomorfismì den upˆrqei ˆlloc omomorfismìc apì thn G sthn G . 4.2. Tìte h Apìdeixh. 4. Autì prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange kai to Je¸rhma 4. h ∈ H . Apìdeixh.5. tˆxh |φ(H)| thc H diaireÐ ton m. An m.k. To Je¸rhma 4. Sunep¸c. |φ(G)|).4.5. . |φ(G)|) = 1.5.

Mia grammik  apeikìnish eÐnai ènac omomorfismìc . Apìdeixh. a) Kˆje stoiqeÐo g ∈ G grˆfetai wc ginìmeno g = xn1 · · · xnk . .5.(|G|. k . 1.d. 'Ara φ1 (g) = φ1 (xi1 )n1 ik i1 · · · φ1 (xik )nk = φ2 (xi1 )n1 · · · φ2 (xik )nk = φ2 (g). 'Estw φ : R −→ R ènac omomorfismìc apì to daktÔlio R sto daktÔlio R . tìte h tˆxh |φ(G)| diaireÐ ton m. epÐ enìc s¸matoc F . dhlad  φ1 (x) = φ2 (x) gia kˆje x ∈ X ⇐⇒ φ1 = φ2 . . i1 ik gia kˆpoia xij ∈ X kai nj ∈ Z. Tìte a) φ(G) = φ(X) . o pur nac tou φ eÐnai to uposÔnolo { r ∈ R | φ(r) = 0 } en¸ o pur nac tou φ jewroÔmenou wc omomorfismoÔ metaxÔ twn pollaplasiastik¸n omˆdwn U (R) kai U (R ) eÐnai to uposÔnolo { r ∈ U (R) | φ(r) = 1 }. gia kˆpoio g ∈ G ja èqoume g = φ(xi1 )n1 · · · φ(xik )nk . b) DÔo omomorfismoÐ φ1 kai φ2 apì thn G se mia omˆda G sumpÐptoun sto X an kai mìnon an sumpÐptoun se ìlh th G.322 4. Apì autì prokÔptei to zhtoÔmeno. T¸ra dÐnoume merikˆ qr sima paradeÐgmata kai efarmogèc twn apotelesmˆtwn pou anaptÔqthsan s aut  thn parˆgrafo. Omˆdec Apìdeixh. 'Opwc prin èqoume g = xn1 · · · xnk . Grammikèc ApeikonÐseic. b) 'Estw g ∈ G. OmomorfismoÐ DaktulÐwn. j = 1. 2.5. Tìte o φ eÐnai afenìc ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou R sthn antÐstoiqh tou R kai afetèrou ènac omomorfismìc thc pollaplasiastik c omˆdac U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou R sthn antÐstoiqh U (R ). gia kˆje omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G . 4. 'Estw V kai W dÔo dianusmatikoÐ q¸roi. Upojètoume ìti oi daktÔlioi R kai R èqoun monˆdec 1R kai 1R antistoiqa kai isqÔei φ(1R ) = 1R . Perissìterec endiafèrousec idiìthtec twn omomorfism¸n omˆdwn ja melethjoÔn sthn epìmenh parˆgrafo. 'Ara φ(G) = φ(X) . diastˆsewn n kai m antÐstoiqa.7 Prìtash. . 'Estw X èna sÔnolo gennhtìrwn miac omˆdac G. |G |) = 1 kai ˆra |φ(G)| = 1.k.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc. An φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc. . epeid  kˆje stoiqeÐo g ∈ φ(G) eÐnai thc morf c g = φ(g). 4. Gia tic prosjetikèc omˆdec. Sunep¸c.

ìpou v ∈ V eÐnai èna diˆnusma me T (v) = w. GnwrÐzoume ìti to Mn (F) eÐnai ènac daktÔlioc epÐ tou opoÐou orÐzetai h orizousiak  apeikìnish det : Mn (F) −→ F. Epeid  de gia r ∈ F∗ . An jewr soume ta stoiqeÐa tou V (antÐstoiqa tou W ) wc dianÔsmata st lec me suntetagmènec pou orÐzontai apì mia bˆsh tou V (antÐstoiqa mia bˆsh tou W ) kai an A eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ ston T wc proc autèc tic bˆseic. o pÐnakac . d(f (x)) = f (x). 3. H Orizousiak  Apeikìnish.5. ìpou f (x) eÐnai h parˆgwgoc tou f (x) eÐnai ènac omomorfismìc thc R[x] ston eautì thc. O pur nac K tou T eÐnai h antÐstrofh eikìna T −1 (0W ) = { k ∈ V | T (k) = 0W }. Allˆ eÐnai gnwstì ìti det(AB) = det(A) det(B). ìpou 0W eÐnai to mhdenikì diˆnusma tou W . Sunep¸c h antÐstrofh eikìna enìc polu¸numou g(x) mèsw thc d eÐnai h klˆsh modR. 'Estw R[x] h prosjetik  omˆda tou daktulÐou twn poluwnÔmwn miac metablht c me suntelestèc pragmatikoÔc arijmoÔc. H Parˆgwgoc Apeikìnish. tìte to sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = 0W eÐnai akrib¸c o pur nac K tou T . H apeikìnish d : R[x] −→ R[x]. dhlad  h det den eÐnai ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou Mn (F). λ ∈ F. èqoume ker d = R. Sunep¸c. dhlad  thn genik  grammik  omˆda GLn (F). To de sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = b eÐnai h klˆsh v + K ìpou v eÐnai mia lÔsh tou sust matoc. EÐnai gnwstì ìti genikˆ den isqÔei det(A + B) = det(A) + det(B). tìte T −1 (w) = v + K = { v + k | k ∈ K }. d−1 (g(x)) = f (x) + R. 4. v ∈ V.4. tìte o periorismìc thc det s aut  thn omˆda eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (F) sthn pollaplasiastik  omˆda F∗ tou s¸matoc F. ìpou det(A) eÐnai h orÐzousa tou pÐnaka A ∈ Mn (F). Epeid  ta polu¸numa pou èqoun parˆgwgo mhdèn eÐnai ta stajerˆ polu¸numa. ìpou f (x) = g(x)dx eÐnai mia ”parˆgousa ” thc g(x) . OmomorfismoÐ Omˆdwn 323 T : V −→ W thc prosjetik c omˆdac V sthn prosjetik  omˆda W pou epiplèon ikanopoieÐ th sunj kh T (λv) = λT (v). an jewr soume thn pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn pinˆkwn. 'Estw Mn (F) to sÔnolo twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to s¸ma F. Genikˆ an w ∈ W . (gia ton upologismì thc det A blèpe epìmeno parˆdeigma).

0 1 0 1 0 1 kai   0   1     . . . gia = ∗ èqoume r. 1 det B = r. Omˆdec    A=  r 1 . O pur nac tou omomorfismoÔ det eÐnai h eidik  grammik  omˆda ker det = { S ∈ GLn (F) | det(S) = 1 } = SLn (F).... ..       0 1 eÐnai mia upoomˆda thc GLn (F) kai o periorismìc det|L tou omomorfismoÔ det sthn L eÐnai ènac isomorfismìc.  1 Autì shmaÐnei ìti kˆje antistrèyimoc pÐnakac B ∈ GLn (F) grˆfetai   r   1   monadikˆ sth morf  B =   S . . t ∈ F   −1  −1  r 0 t 0 rt 0      1 1 1         = ∈L ..      . 0 èqoume 1  1 . 0     èqei orÐzousa r. ìpou det S = 1 kai .324 4.     0 1 ..   .. 0 1 epimorfismìc. H antÐstrofh   r 0   1   eikìna tou r eÐnai h klˆsh det−1 (r) =   SLn (F) kai ˆra ..    r 0          1   ∗ ParathroÔme epÐshc ìti to sÔnolo L =  |r∈F .    .  det −1 GLn (F) = r∈ F∗ (r) = r∈ F     ∗ r .   ..    SLn (F). Prˆgmati. dhlad  L ∼ F∗ . ker det |L = L ∩ SLn (F) =   . o omomorfismìc det eÐnai ènac  . .

'Enac pÐnakac A ∈ Mn (F) an kei sthn GLn (F) an kai mìnon an oi st lec tou apoteloÔn mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸rou Fn . Ta dianÔsmata thc morf c λ1 e1 + λ2 e2 + · · · + λr er . o pÐnakac den an kei sthn 0 1 Z · SL2 (R). to r prèpei na eÐnai h n-ost  dÔnamh enìc −1 0 stoiqeÐou λ ∈ F∗ . . to e1 mporeÐ na epilegeÐ me q n − 1 trìpouc. . Sthn prokeimènh perÐptwsh ìmwc.16. eÐnai eukairÐa ed¸ na upologÐsoume tic tˆxeic thc GLn (F) kai thc SLn (F).5. MporoÔme na jewr soume ìti to e1 eÐnai èna opoiod pote mh-mhdenikì diˆnusma tou Fn . 'Estw |F| = q . sthn perÐptwsh pou to s¸ma F eÐnai peperasmèno. e2 . eÐnai ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì ta e1 . Me aform  ta prohgoÔmena. Upojètoume t¸ra ìti to pl joc twn grammikˆ anexart twn r dianusmˆtwn eÐnai (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r−1 ). . prèpei A = A . IsqÔei de Z · SLn (F) = SLn (F) · Z . ìpwc èpetai kai apì to 4. r tètoia dianÔsmata. lìgw thc prohgoÔmenhc idiìthtac twn orizous¸n. . 'Etsi. afoÔ den upˆrqei pragmatikìc arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai −1. kai èstw e1 . EpÐshc an to F den perièqei tic n-ostèc rÐzec ìlwn twn stoiqeÐwn tou. Tìte h omˆda GLn (F) eÐnai peperasmènh kai mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc wc ex c. Ac epishmˆnoume epiplèon ìti h L eÐnai isìmorfh me to kèntro Z thc GLn (F) afoÔ kai oi dÔo eÐnai isìmorfec me thn F∗ (blèpe 4. . EpishmaÐnoume ed¸ ìti ta stoiqeÐa thc L kai thc SLn (F) den antimetatÐjentai allˆ h sqèsh L · SLn (F) = SLn (F) · L shmaÐnei ìti gia A ∈ L kai S ∈ SLn (F) upˆrqoun A ∈ L kai S ∈ SLn (F) tètoia ¸ste AS = S A . . er . . OmomorfismoÐ Omˆdwn 325 Sunep¸c èqoume GLn (F) = L · SLn (F). λi ∈ F. . Allˆ genikˆ h Z ∩ SLn (F) = { I }. en } mia bˆsh tou Fn . λ ∈ F pou to pl joc touc eÐnai q . dhlad  ìla ta dianÔsmata λe1 . . 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì to e1 isoÔtai me q n − q . Sunep¸c. Tìte ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì to e1 eÐnai ta pollaplˆsia tou e1 .4. 'Estw e1 èna apì autˆ ta q n − 1 dianÔsmata. paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) to pl joc zeugˆria dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta. Sunep¸c h tˆxh thc GLn (F) eÐnai Ðsh me to pl joc twn bˆsewn tou Fn . 'Estw { e1 . tìte h Z · SLn (F) eÐnai gn sia upoomˆda thc GLn (F) afoÔ an r eÐnai h orÐzousa enìc pÐnaka thc Z · SLn (F). an F = R.4. 'Etsi. . afoÔ ta stoiqeÐa thc Z antimetatÐjentai m autˆ thc SLn (F) (ja doÔme sthn epìmenh parˆgrafo ìti gia kˆje upoomˆda H thc GLn (F) isqÔei H · SLn (F) = SLn (F) · H ). e2 . . .4.5). . er . Autì eÐnai èna parˆdeigma dÔo upoomˆdwn miac omˆdac pou to ginìmenì touc eÐnai upoomˆda kai fusikˆ isqÔei GLn (F) = L. epeid  |Fn | = q n . SLn (F) = L·SLn (F) = SLn (F)·L.

'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì ta e1 . . Epomènwc telikˆ èqoume |GLn (F)| = (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q n−1 ) =q kai n(n−1) 2 (q − 1)(q 2 − 1) · · · (q n − 1) (q 2 − 1) · · · (q n − 1). i = 1. |SLn (F)| = q n(n−1) 2 afoÔ ker det = SLn (F) kai apì to Je¸rhma 4. e2 . 'Estw G1 . . 5. . EpÐshc kaj¸c ta dianÔsmata M ( σ )(ei ). φ2 : G2 −→ G3 eÐnai omomorfismoÐ tìte h sÔnjes  touc φ2 ◦ φ1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac omomorfismìc. .326 4. e2 . i = 1. . . Sunep¸c an h sÔnjesh φ2 ◦ φ1 eÐnai monomorfismìc tìte kai o φ1 eÐnai monomorfismìc. . gia kˆje i = 1. . . . . Gia touc antÐstoiqouc pur nec kai tic omomorfikèc eikìnec prokÔptei ìti ker φ1 ≤ ker φ2 ◦ φ1 kai Im(φ2 ◦ φ1 ) ≤ Imφ2 . . 'Ara M ( σ1 σ2 ) = M ( σ1 ) M ( σ2 ). . Gia σ1 . . . . thn opoÐa sumbolÐzoume me M ( σ ). . SÔnjesh Omomorfism¸n. en¸ h mình metˆjesh . apoteloÔn bˆsh tou V . . 2. afoÔ ta e1 . e2 . en eÐnai bˆsh tou V . . . G2 kai G3 treic omˆdec. PÐnakec Metajèsewn JewroÔme ènan n−diˆstato dianusmatikì q¸ro epÐ enìc s¸matoc K kai mÐa bˆsh tou { e1 . . . n. . .2 èqoume |SLn (F)| = |GLn (F)|/|F∗ |. . 2. 2. λr ). . λ2 . . (φ2 ◦ φ1 )(g1 g2 ) = φ2 (φ1 (g1 )φ1 (g2 )) = φ2 (φ1 (g1 ))φ2 (φ1 (g2 )) = (φ2 ◦ φ1 )(g1 ) · (φ2 ◦ φ1 )(g2 ). . er eÐnai Ðso me (q n − q r ) kai sunep¸c paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r ) to pl joc uposÔnola { e1 . n. Omˆdec To pl joc aut¸n eÐnai q r pou eÐnai to pl joc twn r-adwn (λ1 . er+1 } r + 1 grammikˆ anexˆrthtwn dianusmˆtwn. Prˆgmati. An φ1 : G1 −→ G2 . An o φ2 ◦ φ1 eÐnai epimorfismìc tìte kai o φ2 eÐnai to Ðdio. en } Gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn h apeikìnish ei −→ eσ(i) . σ2 ∈ Sn èqoume M ( σ1 σ2 )(ei ) = eσ1 σ2 (i) = M ( σ1 )(eσ2 (i) ) = M ( σ1 )( M ( σ2 )(ei ) ) = ( M ( σ1 ) M ( σ2 ) )(ei ). n. 6. . . λi ∈ F. . epekteÐnetai monadikˆ se mia grammik  apeikìnish tou V ston eautì tou. e2 . h M ( σ ) eÐnai antistrèyimh apeikìnish.5. .

4 ja deÐxoume ìti “Kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n peritt c tˆxhc eÐnai upoomˆda thc enallˆsousac omˆdac An ”. .4. .5. èstw H ≤ Sn . 0 0 1 0 0 1 1 0 0       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 0 1 . gia i = 1.(2.5 èpetai ìti h tˆxh |π(H)| thc eikìnac π(H) prèpei na diaireÐ ton m.5. O π lègetai epimorfismìc pros mwn twn metajèsewn kai h eikìna π(σ) thc σ kaleÐtai prìshmo thc σ. −1 }. apì th summetrik  omada Sn sthn pollaplasiastik  omˆda { 1. . ènac epimorfismìc omˆdwn.5. en }.d. −1 }.  0 0 1  kai  1 0 0 .12. Eidikˆ. i ) jèseic. 2. . 'Etsi. tìte o pÐnakac M ( σ ) eÐnai autìc pou ìla ta stoiqeÐa tou se kˆje gramm  kai kˆje st lh eÐnai mhdèn ektìc apì ta stoiqeÐa pou brÐskontai stic ( σ(i). sÔmfwna me to 4. OmomorfismoÐ Omˆdwn 327 σ gia thn opoÐa M ( σ ) = 1V eÐnai profan¸c h tautotik  i. O pÐnakac M ( σ ) kaleÐtai pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sthn σ . apì to Pìrisma 4. tìte h omˆda Im M apoteleÐtai apì touc pÐnakec       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 1 0 .  0 1 0 . O pur nac ker π eÐnai h enallˆsousa upoomˆda An .  1 0 0 . autì mac dhl¸nei ìti “kˆje metˆjesh σ pou h tˆxh thc eÐnai peritt  prèpei na eÐnai ˆrtia . σ ∈ Sn me pÐnakec. n. e2 . An h tˆxh |H| thc H eÐnai perittìc arijmìc tìte |π(H)| = 1 kai sunep¸c h H eÐnai upoomˆda tou pur na ker π = An . an o V èqei diˆstash 3. . wc proc th bˆsh { e1 . 'Ara h apeikìnish M : Sn −→ GL( V ) me σ −→ M ( σ ) eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn. 0 1 0 1 0 0 0 1 0 7. Kaj¸c |π(Sn )| = 2. San mia pr¸th efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn twn metajèsewn se sunduasmì me to Pìrisma 4. . . An parast soume tic grammikèc apeikonÐseic M ( σ ). |H|). H apeikìnish π : Sn −→ { 1. Prˆgmati.k. ìpou π(σ) = 1 an h σ eÐnai ˆrtia −1 an h σ eÐnai peritt  eÐnai. .4. To Prìshmo Metˆjeshc.

blèpoume ìti gia thn orÐzousa tou M (σ) èqoume k det M (σ) = i=1 det M (σi ) 1 an o k eÐnai ˆrtioc (dhlad  σ ˆrtia) = π(σ). anˆptuxh thc orÐzousac wc proc th j -st lh: n det A = i=1 αij βij ìpou βij = (−1)i+j det Aij kai Aij eÐnai o (n − 1) × (n − 1) pÐnakac pou prokÔptei apì ton A apaleÐfontac thn i-gramm  kai j -st lh. EÐnai fanerì ìti βij = det(s1 . Mia ˆllh efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn eÐnai o upologismìc thc orÐzousac enìc pÐnaka. Omˆdec metˆjesh”. −1 an o k eÐnai perittìc (dhlad  σ peritt ) = Epomènwc o epimorfismìc π eÐnai h sÔnjesh det|ImM ◦M tou M epÐ ton periorismì thc orÐzousac apeikìnishc det : GLn (K) −→ K ∗ sthn eikìna ImM . apì th Grammik  'Algebra. . ekfrˆzontac thn σ wc èna ginìmeno antimetajèsewn. An σ eÐnai mia antimetˆjesh (i j). afoÔ h upoomˆda pou parˆgetai apì th σ eÐnai peritt c tˆxhc. sn ) . Sunep¸c. tìte o pÐnakac M (σ) eÐnai autìc pou paÐrnoume apì tìn tautotikì pÐnaka me enallag  thc i kai j st lhc. ei . Opìte. . . . σ −→ M (σ). h orÐzousa det M (σ) = −1. Sto parˆdeigma 6 jewr same ton monomorfismì M : Sn −→ GLn (K). . Sunep¸c kˆje peritt  metˆjesh eÐnai ˆrtiac tˆxhc. s2 . sj+1 . .i . èstw σ = σ1 σ2 · · · σk . . sj−1 . . apì tic idiìthtec twn orizous¸n. T¸ra ja qrhsimopoi soume to prìshmo twn metajèsewn gia na deÐxoume ìti h orÐzousa det A enìc n × n pÐnaka A = (αij ) me stoiqeÐa αij apì èna s¸ma K grˆfetai sth morf  n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i).328 4. JewroÔme th gnwst . ìpou M (σ) eÐnai o pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ .

1 ασ(2). . . . s3 . OmomorfismoÐ Omˆdwn 329  α1k  .2 · · · ασ(n). ei2 . . ein ) αi1 1 · · · αin n det(ei1 . ei2 . . . = i1 . . . . in ) dÔo   perissìteroi deÐktec eÐnai Ðsoi. in eÐnai diˆforoi tìte o pÐnakac autìc eÐnai o pÐnakac metˆjesh M (σ) pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ= 1 2 ··· i1 i2 · · · n in .n det M (σ) = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). (h opoÐa topojeteÐtai sthn j -st lh tou A). anaptÔssontac thn orÐzousa tou A wc proc thn pr¸th st lh. . ein ) anˆ dÔo oi deÐktec i1 . me ˆlla lìgia mia   perissìterec st lec tou pÐnaka eÐnai Ðsec. an se mia n-ada deikt¸n (i1 . .. . . . . . i2 . . AnaptÔssoume t¸ra thn orÐzousa det(ei1 . .5. tìte h orÐzousa aut  eÐnai mhdèn. s2 .  tou pÐnaka A kai ei sumbolÐzei .i . . Epomènwc telikˆ èqoume n det A = σ∈Sn ασ(1). sto tèloc ja pˆroume thn èkfrash: n n det A = i1 =1 ··· in =1 αi1 1 αi2 2 · · · αin n det(ei1 . . .in T¸ra parathroÔme ìti an ston pÐnaka (ei1 . sn ) me ton Ðdio trìpo wc proc th deÔterh st lh kai paÐrnoume n n det A = i1 =1 αi1 1 i2 =1 αi2 2 det(ei1 . ..1 det(ei1 . . . èqoume n n  det A = i1 =1 αi1 1 βi1 1 = i1 =1 αi1 . in ) emfanÐzontai sto prohgoÔmeno ˆjroisma. 'Olec de oi n! tètoiec epilogèc n-adwn (i1 . sn ). s3 .  ìpou sk sumbolÐzei thn k -st lh  . .. . . ei2 . . . αnk thn i-st lh tou tautotikoÔ pÐnaka In . ein ).4. . . .. . s2 . Epanalambˆnontac aut  th diadikasÐa gia ìlec tic en lìgw orÐzousec. . . . Sunep¸c. sn ) . .i2 . EpÐshc s autì to ˆjroisma.

antistoiqoÔme ton pÐnaka (φ(αij )). 9. . O Omomorfismìc GLn (Z) −→ GLn (Zp ). Dhlad  isqÔei φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. eÔkola prokÔptei ìti h apeikìnish A −→ φ(A). pou eÐnai ènac epimorfismìc me pur na thn upoomˆda rZ tou Z. pou sto ex c ja thn sumbolÐzoume pˆli me φ diathreÐ ton pollaplasiasmì pinˆkwn.i = φ(±1) = ±1 mod p. me det A = ±1. H Omomorfik  Eikìna twn AkeraÐwn. kaj¸c φ(m + n) = g m+n = g m g n = φ(m)φ(n). Se kˆje n × n pÐnaka A = ( αij ). Sto prohgoÔmeno parˆdeigma jewr same ton epimorfismì φ : Z → Zr . αij ∈ Z. 4. B ∈ GLn (Z).i = ±1 (dec prohgoÔmeno parˆdeigma 5). n −→ g n eÐnai ènac omomorfismìc. paÐrnoume th gnwst  apeikìnish φ : Z −→ Zr . n → n mod r. epÐshc èqoume kai n n det φ(A) = σ∈Sn π(σ) i=1 φ(ασ(i). Epiplèon kaj¸c o φ : Z −→ Zp eÐnai kai epimorfismìc daktulÐwn. apì ton orismì tou ginomènou pinˆkwn. IsqÔei de Imφ = H kai ker φ = { 0 } an h tˆxh tou g eÐnai ˆpeirh rZ an h tˆxh tou g eÐnai peperasmènh Ðsh me r. Wc eidik  perÐptwsh tou paradeÐgmatoc autoÔ.330 8. 'Ara h φ eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ). Ton pÐnaka (φ(αij )) ton sumbolÐzoume me φ(A) Epeid  èqoume n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). n −→ n mod r. ìpou φ(αij ) = αij mod p. Omˆdec Apì thn idiìthta g m g n = g m+n twn dunˆmewn enìc stoiqeÐou g miac omˆdac G. Me bˆsh autìn ton omomorfismì apodeiknÔoume t¸ra to ex c endiafèron apotèlesma. tìte h apeikìnish φ : Z −→ G. Sunep¸c h antistoiqÐa A −→ φ(A) eÐnai mia antistoiqÐa thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ) kai eÐnai fanerì ìti aut  eÐnai mia apeikìnish (pou den eÐnai epÐ).i ) = φ σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). prokÔptei ìti an H = g = { g n | n ∈ Z } eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . An to r eÐnai ènac pr¸toc arijmìc p tìte autìc o epimorfismìc orÐzei ton ex c omomorfismì thc omˆdac GLn (Z) sthn omˆda GLn (Zp ).

To uposÔnolo thc summetrik c . Prˆgmati.S. gia p = 2. prèpei na upˆrqei peperasmèno pl joc mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z). 2. to pl joc twn upoomˆdwn thc eÐnai fusikˆ peperasmèno. Yale “Geometry and Symmetry” [33]   to biblÐo tou H. 'Enac automorfismìc miac omˆdac G eÐnai mia metˆjesh tou sunìlou G pou tautìqrona eÐnai kai omomorfismìc. gia 1 ≤ i = j ≤ n. Anafèroume plhroforiakˆ ìti oi klˆseic isomorfÐac twn peperasmènwn upoomˆdwn thc GL2 (Z) kai GL3 (Z) èqoun taxinomhjeÐ kai paÐzoun shmantikì rìlo sthn krustallografÐa. jewroÔme ton pur na ker φ thc φ : GLn (Z) −→ GLn (Zp ). MporoÔme na ekfrˆsoume ton pÐnaka A sth morf  A = In + pk A . “Introduction to Geometry” [7]). i Autì eÐnai adÔnato na isqÔei afoÔ ìloi oi ìroi tou ajroÐsmatoc diairoÔntai apì mia dÔnamh tou p pou eÐnai megalÔterh apì aut  pou diaireÐ ton mpk (giatÐ?).4. Apì to diwnumikì anˆptugma gia touc pÐnakec. gia kˆpoion jetikì akèraio k kai kˆpoion pÐnaka A = (αij ) ∈ Mn (Z) me èna toulˆqiston apì ta stoiqeÐa tou αij na mhn eÐnai isìtimo me to 0 mod p. èstw A ∈ ker φ me Am = In .M. 10. Isqurizìmaste ìti an H eÐnai mia peperasmènh upoomˆda thc GLn (Z) tìte. Sunep¸c H ∩ ker φ = { In } kai ˆra H ∼ φ(H). . Kaj¸c = h omˆda GLn (Zp ) eÐnai peperasmènh. H Omˆda Automorfism¸n miac Omˆdac. . OmomorfismoÐ Omˆdwn 331 “Gia kˆje n ∈ N. gia kˆpoion A ∈ Mn (Z). arkeÐ na deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa tou ker φ. Gia to skopì autì. èqoume m In = A m = (In + p A ) k m = i=0 m ki i p A = In + i m i=1 m ki i p A i kai epomènwc m i=2 m ki i p A = −mpk A . ektìc apì ton tautotikì pÐnaka In . 'Ara. Dhlad  o A èqei th morf  A = In + pA . gia kˆpoion jetikì akèraio m. to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z) eÐnai peperasmèno”. n. h tom  H ∩ ker φ = { In } kai sunep¸c h H eÐnai isìmorfh me thn eikìna thc φ(H) (giatÐ?). i = 1. Autì shmaÐnei ìti αii ≡ 1 mod p. èqoun ˆpeirh tˆxh. Upˆrqoun 10 tètoiec klˆseic gia thn GL2 (Z) kai 32 gia thn GL3 (Z) (dec to biblÐo tou P. kai αij ≡ 0 mod p. .5. Coxeter. . Autìc apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec A = (αij ) ∈ GLn (Z) gia touc opoÐouc φ(A) = In . Upojètontac to antÐjeto.

'Enac automorfismìc miac omˆdac diathreÐ thn tˆxh twn stoiqeÐwn (giatÐ?). 'Estw to klˆsma 1/s . φ(α) = σ(γ) σ(δ). x −→ gxg −1 . ε tìte orÐzontac thn apeikìnish φ : S3 −→ S3 me φ(i) = i. aut  eÐnai ènac automorfismìc thc S3 . Aut  h omˆda dÐnei qr simec plhroforÐec gia th dom  thc G. me s = 0.332 4. thn tautotik  metˆjesh i. 'Ena stoiqeÐo tou Aut(G) eÐnai h tautotik  −1 apeikìnish 1G : G −→ G kai an α1 . an σ eÐnai mia metˆjesh twn γ. ènac automorfismìc kajorÐzetai pl rwc apì thn metˆjesh pou autìc epˆgei sta trÐa stoiqeÐa γ. 'Ara Aut(S3 ) ∼ S3 . 'Ara to sÔnolo AutG eÐnai mia omˆda metajèsewn tou sunìlou G pou onomˆzetai h omˆda automorfism¸n thc G. Ac prosdiorÐsoume ed¸ thn omˆda automorfism¸n twn gnwst¸n omˆdwn S3 . ε. ε tˆxhc 2. Omˆdec omˆdac SG tou sunìlou G pou eÐnai automorfismoÐ thc omˆdac G ja to sumbolÐzoume me Aut(G). g2 ∈ G. β tˆxhc 3 kai trÐa stoiqeÐa γ. δ. (aþ) Aut(S3 ): H S3 èqei 6 stoiqeÐa. δ. èstw ϑ ( 1 ) = κ/λ. s s . Q+ kai thc omˆdac K4 tou Klein. ja eÐnai ϑ ( 1/s ) + · · · + ϑ ( 1/s ) = ϑ ( 1/s + · · · + 1/s ) = ϑ ( 1 ) = κ/λ. dÔo stoiqeÐa α. φ(δ) = σ(δ). Sunep¸c ènac automorfismìc thc S3 metajètei xeqwristˆ ta stoiqeÐa α. tìte α1 α2 ∈ Aut(G) (giatÐ?). Gia dÔo stoiqeÐa g1 . Kaj¸c ta stoiqeÐa γ. α2 ∈ Aut(G). EpÐshc eÔkola prokÔptei ìti = Inn(S3 ) = Aut(S3 ). Gia parˆdeigma. φ(β) = σ(γ) σ(ε) kai φ(γ) = σ(γ). idiaÐtero endiafèron parousiˆzoun oi legìmenoi eswterikoÐ automorfismoÐ pou orÐzontai wc ex c: Gia g ∈ G orÐzoume thn apeikìnish τg : G −→ G. δ. EÐnai fanerì ìti to uposÔnolo InnG ìlwn twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai mia upoomˆda thc AutG. −1 −1 èqoume (τg1 τg2 )(x) = g1 g2 xg2 g1 = g1 g2 x(g1 g2 )−1 = τg1 g2 (x) gia kˆje x ∈ G kai ˆra τg1 τg2 = τg1 g2 . Kaj¸c τg (xy) = g(xy)g −1 = (gxg −1 )(gyg −1 ) = τg (x)τg (y) kai τg τg−1 = τg−1 τg = 1G . AntÐstrofa. Tìte èqoume ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). ε parˆgoun thn omˆda S3 . H eikìna thc monˆdac mèsw tou ϑ eÐnai ènac mh mhdenikìc rhtìc arijmìc. prokÔptei ìti τg ∈ Aut(G). δ. ε. (bþ) Aut( Q+ ): 'Estw ϑ ènac automorfismìc thc Q+ . Prˆgmati epeid  o ϑ eÐnai automorfismìc. φ(ε) = σ(ε). β kai xeqwristˆ ta trÐa stoiqeÐa γ. δ.

tìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish f −1 : G2 −→ G1 pou eÐnai kai aut  isomorfismìc (giatÐ?). x −→ x eÐnai ènac isomorfiamìc. afoÔ kˆje au= tomorfismìc thc K4 metajètei ta stoiqeÐa thc K4 (diathr¸ntac to oudètero stoiqeÐo e stajerì ). b. dhlad  φ ∈ S3 . Ja prèpei na parathr soume ìti h ènnoia thc isomorfÐac orÐzei mia sqèsh isodunamÐac metaxÔ ìlwn twn omˆdwn.1 kai epÐ. c. a·c = c·a = b kai b·c = c·b = a. 1. mporoÔme na jewroÔme ìti dÔo omˆdec tautÐzontai an autèc eÐnai isìmorfec. h tautotik  apeikìnish 1G : G −→ G. tìte kai h sÔnjesh f2 f1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. b. AntÐstrofa den eÐnai dÔskolo na apodeÐxoume ìti an κ/λ eÐnai ènac tuqaÐoc mh mhdenikìc rhtìc arijmìc tìte h apeikìnish ϑ : Q −→ Q me ϑ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ) orÐzei ènan automorfismì thc ( Q. φ(b). H prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. dhlad  pˆnta isqÔei G ∼ G. to oudètero e kai ta a.5. b. Apì ta prohgoÔmena èpetai ìti h apeikìnish f : Aut( Q. Opìte sthn pragmatikìthta èqoume apodeÐxei ìti Aut(K4 ) ∼ S3 . 'Ara h f eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ thc omˆdac automorfism¸n thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n kai thc pollaplasiastik c omˆdac twn rht¸n ( Aut( Q. Tìte. c }.5.4. φ(c) } = { a. · ) ). φ(b). h eikìna tou tuqaÐou klˆsmatoc r/s mèsw tou ϑ eÐnai ϑ ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ). c isqÔoun oi sqèseic a·b = b·a = c. epeid  { φ(a). An f : G1 −→ G2 eÐnai ènac iso= morfismìc apì thn omˆda G1 sthn omˆda G2 .9 ParadeÐgmata mh-isìmorfwn omˆdwn. = (gþ) Aut(K4 ): H omˆda K4 tou Klein apoteleÐtai apì tèssera stoiqeÐa. MetaxÔ twn a. b kai c. · ) me f ( ϑ ) = ϑ( 1 ) eÐnai 1 . Epomènwc. pˆli epeid  o ϑ diathreÐ thn prìsjesh. metaxÔ twn stoiqeÐwn φ(a). φ(c) isqÔoun akrib¸c oi parapˆnw sqèseic. Epiplèon h f eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn dhlad  f ( ϑ1 ◦ ϑ2 ) = ( ϑ1 ◦ ϑ2 )( 1 ) = ϑ1 ( 1 ) · ϑ2 ( 1 ) = f ( ϑ1 ) · f ( ϑ2 ) (giatÐ?). gia kˆje omˆda G. Dhlad  h φ orÐzei ènan automorfismì thc K4 (jètontac φ(e) = e). Dhlad  an G1 ∼ G2 tìte G2 ∼ G1 . 'Estw φ mia metˆjesh twn tri¸n sumbìlwn a. afoÔ to sÔnolo twn rht¸n eÐnai . + ) −→ ( Q∗ . Kaj¸c h fÔsh aut¸n kaj eaut¸n twn stoiqeÐwn miac omˆdac eÐnai deutereÔousac shmasÐac sthn 'Algebra. + ) ∼ ( Q∗ . Epiplèon an f1 : G1 −→ G2 kai f2 : G2 −→ G3 = = eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn. Prˆgmati. Dhlad  apodeÐxame ìti o automorfismìc ϑ eÐnai pl rwc kajorismènoc apì thn eikìna tou 1. OmomorfismoÐ Omˆdwn 333 opìte anagkastikˆ ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). = = = 4. + ) me ϑ( 1 ) = κ/λ. dhlad  an G1 ∼ G2 kai G2 ∼ G3 tìte G1 ∼ G3 .

1. 3.1. H omˆda twn akeraÐwn arijm¸n den einai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ . To sÔnolo n Z = { n z | z ∈ Z } twn akeraÐwn pollaplasÐwn enìc jetikoÔ akeraÐou arijmoÔ n mazÐ me thn prìsjesh twn akeraÐwn eÔkola diapist¸netai ìti apoteleÐ omˆda. ( 1 4 ) ( 2 3 ) }. 4 } kai thn omˆda K4 = { 1. 2. tìte h eikìna enìc jetikoÔ akeraÐou n ja  tan f (n) = n a/b. An h qarakthristik  tou F eÐnai Ðsh me 2. 2. EpÐshc aploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h apeikìnish Z −→ n Z. Autì eÐnai èna parˆdeigma omˆdac pou eÐnai isìmorfh me gn siec upoomˆdec thc.1 . = n > 0. dhlad  e n = e n . = n > 0. dhlad  φ(−1) = 0 kai h φ den ja  tan 1 . 3. Prˆgmati. tìte kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo thc F + eÐnai tˆxhc 2. en¸ h K4 èqei trÐa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4. Zn ∼ En .10 ParadeÐgmata isìmorfwn omˆdwn. EpÐshc h φ diathreÐ 2π(k1 −k2 )i 2πk1 i 2πk2 i . Ac sugkrÐnoume thn omˆda E4 = { e 4 | k = 0. Prˆgmati. ( 1 3 ) ( 2 4 ). An h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. z −→ n z eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. 4. tìte ja èprepe na èqoume φ(1) = 0. H pollaplasiastik  omˆda F ∗ enìc s¸matoc F den eÐnai potè isìmorfh me thn prosjetik  tou omˆda F + . gia ton rhtì 1/p den upˆrqei akèraioc m tètoioc ¸ste f (m) = 1/p (giatÐ?). tìte ja eÐqame 0 = φ(1) = φ((−1) (−1)) = φ(−1) + φ(−1) = 2φ(−1). an up rqe mia apeikìnish f : Z −→ Q+ pou na eÐnai isomorfismìc me f (1) = a/b. ParathroÔme ìti h E4 èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2 kai dÔo stoiqeÐa tˆxhc 4.5. k mod n −→ e n eÐnai apeikìnish. Z+ ∼ n Z. ˆtopo. ( 1 2 ) ( 3 4 ). 1. Omˆdec arijm simo en¸ to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n eÐnai mh arijm simo. kanèna stoiqeÐo tˆxhc 2. an p eÐnai ènac pr¸toc pou den diaireÐ to b. 'Ara h E4 den eÐnai isìmorfh me thn K4 . tìte e Parìmoioc isqurismìc deÐqnei ìti h φ eÐnai 1 . afoÔ an k1 ≡ k2 (mod n).334 4. JewroÔme thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modn kai thn pollaplasiastik  omˆda En twn n−ost¸n riz¸n thc monˆdac. dhlad  h f den eÐnai epÐ. Epomènwc. n = 1. sthn perÐptwsh aut . en¸ h F ∗ den èqei. 2πik 4. an φ : F ∗ −→ F +  tan ènac isomorfismìc. 2. H 2πki antistoiqÐa φ : Zn −→ En .

4. o opoÐoc den = . 1 ) >0 >0 an q > 0 kai q −→ ( | q |. = >0 R× ∼ R× × C2 .1 kai epÐ. an u ∈ Q× eÐnai >0 h eikìna tou x/2 mèsw tou φ. eÐnai èna shmeÐo tou kÔklou me kèntro thn arq  twn axìnwn kai aktÐna Ðsh me èna. = >0 Me C2 paristˆnoume thn pollaplasiastik  omˆda { 1. −1 ) an q < 0. opìte oi antistoiqÐec Q −→ Q× × C2 kai R× −→ R× × C2 me q −→ ( q. epÐshc log( x y ) = log x + log y . dhlad  an φ(x/2) = u. sumperaÐnoume ìti aut  3. A(θ) −→ eiθ . Kˆje stoiqeÐo tou S 1 . >0 Ac shmeiwjeÐ ìmwc ìti upˆrqei isomorfismìc C× ∼ S 1 . −1 }.1 kai thn apeikìnish SO2 ( R ) −→ S 1 . dhlad  h pollaplasiastik  omˆda twn jetik¸n rht¸n den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n. afoÔ φ( k1 mod n + k2 mod n ) = φ( (k1 + k2 ) mod n ) = n = e n ·e e eÐnai isomorfismìc. H antÐstrofh apeikìnish thc log eÐnai h ekjetik  apeikìnish R+ −→ R× me x −→ ex . 5. ìpou q ∈ Q× . Epeid  A(θ) = A(θ + 2kπ) kai A(θ) A(θ ) = A(θ + θ ) −→ ei(θ+θ ) = eθ eθ . parist¸meno sto migadikì epÐpedo. = >0 C× ∼ R× × S 1 . OmomorfismoÐ Omˆdwn 335 tic prˆxeic.4. Prˆgmati. eiθ ) eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn C× kai R× × S 1 . èstw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc φ : Q+ −→ Q× kai >0 èstw x ∈ Q+ tètoio ¸ste φ(x) = 2. Tìte ìmwc. Ac jewr soume thn eidik  orjog¸nia omˆda SO2 ( R ). >0 = Apì th stoiqei¸dh anˆlush eÐnai gnwstì ìti h logarijmik  apeikìnish log : R× −→ R+ eÐnai 1 . = JewroÔme to sÔnolo S 1 = { z ∈ C | | z | = 1 } tou C. EpÐshc h apeikìnish r eiθ −→ ( r. Gia to lìgo autì h omˆda S 1 onomˆzetai omˆda tou monadiaÐou kÔklou. 2π(k1 +k2 )i 2πk1 i 2πk2 i n . >0 1 me log 1 = 0 kai log x = − log x. pou perigrˆyame sthn Parˆgrafo 4. SO2 ( R ) ∼ S 1 .5. Q× ∼ Q× × C2 . tìte ja èqoume 2 = φ(x) = φ( x/2 + x/2 ) = φ(x/2) · φ(x/2) = u2 . Ac shmeiwjeÐ ìti to Ðdio den sumbaÐnei gia touc rhtoÔc arijmoÔc. to opoÐo eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. R× ∼ R+ . (antÐstoiqa q ∈ R× ) eÐnai profan¸c isomorfismoÐ omˆdwn. ˆtopo. Dhlad  to 2 eÐnai to tetrˆgwno enìc rhtoÔ arijmoÔ. h apeikìnish aut  eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. Kaj¸c h φ eÐnai epÐ. O isomor>0 fismìc autìc faner¸nei ìti h prìsjesh pragmatik¸n arijm¸n apì algebrik c pleurˆc eÐnai ousiastikˆ Ðdia me ton pollaplasiasmì jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n kai h metˆbash apì th mÐa sthn ˆllh gÐnetai mèsw tou gnwstoÔ "logarijmikoÔ kanìna".

tìte oi omˆdec SX kai SY mporoÔn na tautisjoÔn me thn omˆda Sn . tìte genikˆ upˆrqoun polloÐ isomorfismoÐ apì th G sthn H . | X | = n. isodÔnama. jewroÔme mÐa 1 . Omˆdec mporeÐ na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. T¸ra h apeikìnish f : SX −→ SY me σ −→ α ◦ σ ◦ α−1 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. Autì deÐqnei ìti an G kai H eÐnai duo isìmorfec omˆdec. 2 2 0 0 1 1 . Prˆgmati. >0 7.1 apeikìnish apì to X sto Y . Sn ∼ SX . EÐnai fanerì ìti h apeikìnish α α α f (x) = αn xn + · · · + α0 −→ q0 0 q1 1 · · · qn n eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn Z[x] kai Q× . an kai apodeiknÔetai h Ôparx  tou. afoÔ α ◦ σ1 ◦ α−1 = α ◦ σ2 ◦ α−1 an kai mìno an σ1 = σ2 kai epiplèon f ( σ1 σ2 ) = α ◦ σ1 σ2 ◦ α−1 = α ◦ σ1 ◦ α−1 α ◦ σ2 ◦ α−1 = f ( σ1 ) f ( σ2 ). ìpou q0 < q1 < q2 < · · · eÐnai ìloi oi β pr¸toi kai αi eÐnai akèraioi arijmoÐ ìloi mhdèn ektìc apì peperasmèno pl joc. >0 = Me Z[x] paristˆnoume thn prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn miac metablht c me akeraÐouc suntelestèc. 0 kai 1 . 1 . Ed¸ parathroÔme ìti an β  tan mia ˆllh 1 . Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c gnwrÐzoume ìti kˆje rhtìc α > 0 grˆfetai monadikˆ sth β α α α morf  α = q0 0 q1 1 · · · qi i · · · . Q× ∼ Z[x]. = H omˆda GL2 ( Z2 ) apoteleÐtai apì touc 2 × 2 antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì to s¸ma Z2  .2 ìti an X kai Y eÐnai dÔo sÔnola me to Ðdio pl joc stoiqeÐa. Autì ja to doÔme kai sto Parˆdeigma 9. ìpou n = | X |. Tìte gia kˆje σ ∈ SX h apeikìnish α ◦ σ ◦ α−1 : Y −→ Y eÐnai mia metˆjesh tou Y (giatÐ?). tìte kai h apeikìnish SX σ −→ β σ β −1 ∈ SY eÐnai ènac ˆlloc isomorfismìc thc SX sthn SY . GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . EpÐshc shmei¸noume ìti upˆrqei isomorfismìc C+ ∼ R+ . apì touc 2 × 2 pÐnakec twn opoÐwn oi st lec eÐnai grammikˆ anexˆrthta dianÔsmata tou dianusmatikoÔ q¸rou Z2 . ìpou α−1 eÐnai h antÐstrofh apeikìnish Y −→ X thc α. H apìdeixh thc Ôparxhc autoÔ tou isomorfismoÔ apaiteÐ gn¸seic pou eÐnai pèra ap' to skopì autoÔ tou biblÐou.336 4.1 antistoiqÐa α : X −→ Y . 8. = 'Hdh èqoume anafèrei sthn parˆgrafo 4. 6. O q¸roc Z2 apoteleÐtai apì ta dianÔsmata 0 . ìpou se kˆje bˆsh enìc n-diˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou V antistoiqoÔme ènan isomorfismì thc GL( V ) sthn GLn ( K ). o opoÐoc epÐshc den mporeÐ = na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou.

AploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h antistoiqÐa aut  diathreÐ kai tic prˆxeic kai epomènwc GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . An jèsoume v1 = 0 1 1 1 1 0 1 v2 = 0 . OmomorfismoÐ Omˆdwn Ta zeÔgh 1 0 337 1 1 0 1 kai eÐnai ta mìna gram. . ∆(v2 ) = v3 . . B(v3 ) = v1 Γ(v1 ) = v1 . Γ ←→ ( 2 3 ). dhlad  2a = 0. e2 . Sunep¸c. . 'Estw G mÐa peperasmènh omˆda gia thn prˆxh thc opoÐac ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì thc prìsjeshc. 1 mikˆ anexˆrthta zeÔgh dianusmˆtwn. e2 . A = . . . Sunep¸c h antistoiqÐa aut  eÐnai ènac isomorfismìc apì thn GL( V ) sthn GLn ( K ) pou exartˆtai apì th bˆsh { e1 . E = . Allˆ epeid  a = −a kai b = −b. Epiplèon h antistoiqÐa aut  diathreÐ to ginìmeno. B ←→ ( 1 3 ). 1 1 A(v1 ) = v2 . 10. . . f2 ∈ GL( V ). dhlad  h G eÐnai Abelian  omˆda. Tìte 2( a + b ) = 0 gia a. Dhlad  gia kˆje epilog  bˆshc paÐrnoume kai ènan diaforetikì isomorfismì. = 9. E(v2 ) = v1 . 1 1 . E ←→ ( 1 3 2 ) kai I ←→ 1. . B = . en } mÐa bˆsh tou. èqoume ìti a + b = b + a.   isodÔnama a + b = −( a + b ) = −b − a. . gia kˆje a ∈ G. A(v2 ) = v1 . . ∆ = . en } tou V . 0 . èqei peperasmènh diˆstash. A(v3 ) = v3 B(v1 ) = v3 .1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc GL( V ) kai thc genik c grammik c omˆdac GLn ( K ). . ∆ ←→ ( 1 2 3 ). . b ∈ G. tìte o pÐnakac pou antistoiqeÐ sth sÔnjesh f1 ◦f2 eÐnai to ginìmeno twn antistoÐqwn pinˆkwn. 1 0 . wc dianusmatikìc q¸roc. Γ(v2 ) = v3 . Apì th Grammik  'Algebra gnwrÐzoume ìti wc proc th bˆsh { e1 . . Upojètoume ìti a + a = 0 (to 0 eÐnai to oudètero stoiqeÐo). 'Ara ta stoiqeÐa thc GL2 ( Z2 ) eÐnai 1 0 0 1 1 0 ta ex c: I = . en } eÐnai mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸- . = 'Estw V ènac n−diˆstatoc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc K kai { e1 . GL( V ) ∼ GLn ( K ). v3 = 1 .4. B(v2 ) = v2 . dhlad  an f1 . Γ(v3 ) = v2 ∆(v1 ) = v2 . H ˆlgebra tou Boole. . . E(v3 ) = v2 . JewroÔme thn omˆda GL( V ) ìlwn twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn apì ton V ston eautì tou. Γ = 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 . EpÐshc parathroÔme ìti h omˆda G mporeÐ na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Z2 kai epeid  eÐnai peperasmènh. ∆(v3 ) = v1 E(v1 ) = v3 .5. Sunep¸c èqoume thn antistoiqÐa A ←→ ( 1 2 ). blèpoume ìti 0 . èstw n. e2 . en } upˆrqei mÐa 1 . e2 . . an { e1 .

g2 . . . me ei −→ Ai orÐzei ènan isomorfismì (giatÐ?). Sunep¸c h apeikìnish L : G −→ S|G| .4. . . ìpou P( X ) eÐnai to dunamosÔnolo enìc sunìlou X me n stoiqeÐa. kˆje a. . . g −→ Lg eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn.3. H omˆda G eÐnai isìmorfh me thn omˆda tou ParadeÐgmatoc 4. . Sunep¸c G ∼ Im L. O pollaplasiasmìc. H je¸rhsh thc G wc to dunamosÔnolo enìc sunìlou X apetèlese to majhmatikì montèlo tou 'Agglou majhmatikoÔ George Boole (1815 . . gia kˆje a ∈ G. 4.5. = Ja oloklhr¸soume thn parˆgrafo aut . A2 . ai ∈ Z2 . Epiplèon h L eÐnai 1-1. . Omˆdec rou G tìte kˆje stoiqeÐo a tou G mporeÐ na parastajeÐ (wc proc th bˆsh aut ) san mia n−ˆda ( a1 . .2 tonÐsame ìti ènac lìgoc pou oi summetrikèc omˆdec paÐzoun shmantikì rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn ofeÐletai sto epìmeno je¸rhma tou Cayley: metajèsewn. an bn ). h opoÐa eÐnai 1-1 kai epÐ. . tìte h apeikìnish G −→ P( X ). isqÔei a2 = a. ìpou Im L eÐnai mia omˆda metajèsewn. 3. sto P( X ) “antistoiqeД sthn tom  A ∩ B dÔo stoiqeÐwn A. . . An g1 . gia kˆje A ∈ P( X ) isqÔei A A = ∅ kai an A1 .1864) gia touc “tupikoÔc isqurismoÔc” (sunepagwgèc) pou isqÔoun sth Majhmatik  Logik  [19]. . x ∈ G. afoÔ gia kˆje dÔo stoiqeÐa g1 . dhlad  thn omˆda P( X ) pou eÐnai efodiasmènh me thn prˆxh (th summetrik  diaforˆ). tìte èqoume Lg1 g2 (x) = (g1 g2 ) x = g1 (g2 x) = g1 (Lg2 (x)) = Lg1 (Lg2 (x)) = (Lg1 Lg2 ) (x) kai ˆra Lg1 g2 = Lg1 Lg2 . a b = ( a1 . Opìte. . . Apì to Pìrisma 4. An eÐnai ta monosÔnola A1 = { e1 }. g2 ∈ G me g1 = g2 èqoume L(g1 ) = Lg1 = Lg2 = L(g2 ). Sthn arq  thc Paragrˆfou 4. me thn bo jeia tou pollaplasiasmoÔ twn stoiqeÐwn tou Z2 . B ∈ P( X ). An = { en } thc G. pou orÐsthke sthn G. an ). . bn ) = ( a1 b1 .11 Je¸rhma. . . b ∈ G. Prˆgmati.26 prokÔptei ìti an h tˆxh thc G eÐnai 2.5 (4). A2 = { e2 }. Gia kˆje g ∈ G jewroÔme thn apeikìnish Lg : G −→ G me x −→ gx.338 4. orÐzetai o ex c pollaplasiasmìc sth G. . . 5   7 tìte h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc g kai eÐnai isìmorfh me thn omˆda Zn . Kˆje peperasmènh omˆda G eÐnai isìmorfh me mia omˆda Apìdeixh. . O dianusmatikìc q¸roc G me ton pollaplasiasmì autì lègetai ˆlgebra tou Boole. 'Ara. . an ) · ( b1 . . taxinom¸ntac ìlec tic omˆdec G pou èqoun tˆxh ≤ 7. .

Ask seic 4. / Epeid  h G eÐnai omˆda. Sunep¸c h omˆda G = { 1. Sunep¸c a ∈ b = { 1. 3. (1 4)(2 3) } (giatÐ?). . afoÔ h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 2 2 ja èdine g2 = 1   g1 = 1 kai h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 ja èdine g1 = g2 . Tìte apì to = Pìrisma 4. 5 kai 7 antÐstoiqa. afoÔ gia kajèna apì autˆ to antÐstrofì tou ja  tan tˆxhc 3 opìte h G den ja  tan tˆxhc 6. pou shmaÐnei ìti to uposÔnolo { 1. g1 .3 kai 6. sÔmfwna me to je¸rhma tou Lagrange. An h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo tìte ìpwc prin G ∼ Z4 .23 èpetai ìti kˆje stoiqeÐo thc diˆforo tou 1 prèpei na eÐnai tˆxhc 2 2 2. An g1 . 'Ara h G prèpei na èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 3. 'Ara h G prèpei na èqei kai èna stoiqeÐo tˆxhc 2.5 1. g2 .23 oi pijanèc tˆxeic twn mh tetrimmènwn stoiqeÐwn thc G eÐnai 2. a. Upojètoume ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc. g1 g2 } eÐnai isìmorfh me thn omˆda { i. mporoÔme eÔkola na doÔme ìti h omˆda G eÐnai isìmorfh me thn S3 . 'Estw loipìn a kai b dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2 kai tˆxhc 3 antÐstoiqa.4. DÐnontai oi omˆdec G = 1 ν 0 1 | ν∈Z kai H = { 1. (1 2)(3 4). OmomorfismoÐ Omˆdwn 339 n = 2. b2 . g1 . b. Sth deÔterh perÐptwsh. Gi autì to −1 −1 ginìmeno isqÔei ìmwc ìti g1 g2 = (g1 g2 )−1 = g2 g1 = g2 g1 . g2 .5. Sunep¸c ìla ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc 2   3. b2 } kai èqoume G = b ∪ a b = { 1. −i } me tic gnwstèc prˆxeic kai ϑ : G −→ H me 1 ν ϑ −→ iν . ab. 'Enac isomorfismìc eÐnai h apeikìnish g k −→ k mod n. DeÐxte 0 1 ìti o ϑ eÐnai epimorfismìc omˆdwn. dhlad  ìti h G den èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 6. to ba ∈ G kai ja prèpei   ba = ab   ba = ab2 (giatÐ?). g1 = g2 kai g1 = g2 = 1. Apì to 4. g1 .4. g2 ∈ G { 1 }. tìte to stoiqeÐo thc g1 g2 eÐnai diˆforo apì ta 1. An ìla autˆ  tan tˆxhc 2 kai g1 . S aut  th perÐptwsh ta stoiqeÐa g 2 kai g 4 eÐnai tˆxhc 3 kai to stoiqeÐo g 3 eÐnai tˆxhc 2 en¸ to stoiqeÐo g 5 eÐnai tˆxhc 6. An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 6 tìte aut  parˆgetai apì to g kai eÐnai isìmorfh me th Z6 . (1 3)(2 4). g2  tan dÔo apì autˆ tìte kai to ginìmenì touc g1 g2 ja  tan tˆxhc 2. i. Allˆ epÐshc sth G den mporoÔn ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa na eÐnai tˆxhc 3. b. −1. Na brejeÐ o pur nac tou ϑ. 'Estw ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo. g1 g2 } ja  tan mia upoomˆda tˆxhc 4 pou eÐnai adÔnato. Sthn pr¸th perÐptwsh mporeÐ eÔkola na elegjeÐ ìti h tˆxh tou ba eÐnai 6 kai ˆra aporrÐptetai afoÔ upojèsoume ìti h G den èqei stoiqeÐo tˆxhc 6. ab2 }. g2 . 'Estw t¸ra ìti h G èqei tˆxh 6. 'Estw t¸ra ìti |G| = 4.4.

poioi eÐnai isomorfismoÐ ? 4. Dinontai oi parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n ston eautì thc (aþ) x −→ −x (bþ) x −→ x2 (gþ) x −→ x3 (dþ) x −→ x4 (eþ) x −→ x−1 ( þ) x −→ −x2 (zþ) x −→ 2x (hþ) x −→ 3x 1 (jþ) x −→ − x (iþ) x −→ 10x (iaþ) x −→ |x| Poiec apì autèc eÐnai omomorfismoÐ omˆdwn? Ap touc omomorfismoÔc. . β ) 'Estw G mia omˆda kai g ∈ G. Poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n ston eautì thc eÐnai omomorfismoÐ ? (aþ) z −→ z 6 (bþ) z −→ z 8 (gþ) z −→ z ¯ (dþ) z −→ 2z + 1 (eþ) z −→ 1 z Sthn perÐptwsh pou mia apeikìnish eÐnai omomorfismìc prosdiorÐste ton pur na thc. y) = x − 2y eÐnai ènac omomorfismìc prosjetik¸n omˆdwn kai breÐte thn f (Z × Z) = Imf . α ) DeÐxte ìti h f : Z × Z −→ Z . Poia eÐnai h Imf an h tˆxh tou g eÐnai 6   7? 3.340 4. DeÐxte ìti h f : Z −→ G me f (k) = g 2k eÐnai ènac omomorfismìc. f (x. Omˆdec 2.

DeÐxte ìti h apeikìnish aut  eÐnai omomorfismìc omˆdwn. i) Pìsoi omomorfismoÐ omˆdwn Z20 −→ Z8 upˆrqoun ? ii) Upˆrqei mh tetrimmènoc omomorfismìc omˆdwn Z20 −→ Z27 ? 12. 'Estw G = me a b 0 c | a.5. 0. OrÐzoume thn apeikìnish V −→ R+ me x −→ x. 9. 0 c Poioc eÐnai o pur nac thc? 8. 1. Poioc eÐnai o pur nac thc? 7. b. BreÐte ton pur na thc. ìpou . 10.4. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ φ apì thn pollaplasiastik  omˆda twn rht¸n ston eautì thc tètoioi ¸ste Imφ ⊆ { −2. DeÐxte ìti h φ eÐnai omomorfismìc omˆdwn. 'Estw Q[x] h prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn me rhtoÔc suntelestèc kai G = { αx + β | α. 2 }. Poioc eÐnai o pur nac tou? EÐnai h apeikìnish aut  “ epÐ ”? 6. DeÐxte ìti h antistoiqÐa f : A −→ orÐzei ènan 0 1 endomorfismì thc G. f (x) −→ αx + β . OmomorfismoÐ Omˆdwn 341 5. DeÐxte ìti autìc eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. a · c = 0 kai φ : G −→ R+ a b −→ log(a · c). 11. h eikìna tou mèsw thc f den an kei 0 2 sto kèntro. n eÐnai perittoÐ akèraioi kai A akèraioc ( pou exartˆtai apì ton 1 A pÐnaka A ). JewroÔme thn antistoiqÐa Q[x] −→ G. tìte deÐxte ìti h omˆda G1 perièqei epÐshc stoiqeÐo tˆxhc m. A ∈ G kai d = m 2 A h orÐzousa tou pÐnaka A. 'Estw V ènac trisdiˆstatoc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc me eswterikì ginìmeno kai v ∈ V . a . An h omˆda G2 perièqei stoiqeÐo tˆxhc m. DeÐxte ìti an kai o pÐnakac 2 0 an kei sto kèntro thc G. −1. . sumbolÐzei to eswterikì ginìmeno. ìpou αx + β eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) dia tou x2 + 1. r ∈ Q eÐnai ènac endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n. 'Estw φ : G1 −→ G2 ènac epimorfismìc peperasmènwn omˆdwn. γ ) DeÐxte ìti kˆje mh-mhdenikìc endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai automorfismìc. n ìpou m. α ) DeÐxte ìti h apeikìnish λr ( x ) = r·x. c ∈ R . 'Estw G = GL2 ( Q ). β ∈ Q } h prosjetik  omˆda twn grammik¸n poluwnÔmwn. β ) DeÐxte ìti kˆje endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai thc parapˆnw morf c.

gn eÐnai ta stoiqeÐa miac omˆdac G. Poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai swstèc kai poiec lˆjoc? (Tekmhri¸ste thn apˆnths  sac). An h G èqei peritt  tˆxh deÐxte ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc x = yz ìpou φ(y) = y kai φ(z) = z −1 . tìte to 15 diaireÐ to n. b peperasmènhc tˆxhc me tˆxeic m kai n antÐstoiqa.λ) .d. . 'Estw G mia Abelian  omˆda kai α ∈ Aut(G) me α2 = 1G . . i) Diatup¸ste kai apodeÐxte ikan  kai anagkaÐa sunj kh pou prèpei na plhroÔn ta a kai b ¸ste h f na eÐnai omomorfismìc omˆdwn. jètoume gκ gλ = gψ(κ. 'Estw f : G −→ G endomorfismìc omˆdwn me f 2 = f . (dþ) An o φ eÐnai epimorfismìc. an h omˆda G eÐnai Abelian ? ii) Gia poia n upˆrqei monomorfismìc omˆdwn Sn −→ G. . . (bþ) To n diaireÐ to 15. an h omˆda G eÐnai Abelian ? 14. a. tìte to 15 diaireÐ to n. (eþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. g2 . An g1 . An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai φ : G → G eÐnai ènac automorfismìc tètoioc ¸ste φ(x) = x−1 gia perissìtera apì ta 3/4 twn stoiqeÐwn thc G tìte deÐxte ìti h G eÐnai Abelian . prosdiorÐste ton pur na thc f . tìte o φ eÐnai isomorfismìc. 17. (aþ) To 15 diaireÐ to n. 4. . Omˆdec i) Gia poia n upˆrqei epimorfismìc omˆdwn G −→ Sn . n. λ = 1. ( þ) An o φ eÐnai epimorfismìc.k. thn Im f kai to deÐkth tou ker f sthn omˆda Z × Z. . 'Estw G omˆda. . κ. (gþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. tìte to n diaireÐ to 15. ii) An h omˆda G eÐnai Abelian  kai ta a. b ∈ G dÔo stoiqeÐa thc kai f : Z × Z −→ G h apeikìnish me f ( (x. Upìdeixh: Exetˆste pr¸ta thn perÐptwsh ìpou m. 'Estw G peperasmènh omˆda me tˆxh n kai φ : G −→ Z15 omomorfismìc omˆdwn. DeÐxte ìti: i) An o f den eÐnai o tautotikìc. y) ) = ax by . 18. (m.342 13. 16. tìte to n diaireÐ to 15. . 15. (zþ) An n = 15. ii) G = ker f · Im f kai ker f ∩ Im f = { 1 }. tìte o f den eÐnai epÐ. . n) = 1. 19.

'Estw V1 . ìpou K4 eÐnai h omˆda = tou Klein? b) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ Z4 × Z2 ? = 21. OmomorfismoÐ Omˆdwn 343 i) DeÐxte ìti h apeikìnish φ pou orÐzetai apì ton tÔpo (φ(gκ ))(λ) = ψ(κ. . 22. . . 'Estw Sn h summetrik  omˆda bajmoÔ n kai a1 . 'Estw G to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn me thn idiìthta σ(ai ) = ai . X èna sÔnolo kai ϑ : G −→ X mia apeikìnish pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. n ∈ Z } eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì isìmorfh me thn Z × Z. DeÐxte ìti to sÔnolo X me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda isìmorfh me thn omˆda G. ìpou R+ eÐnai h prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. gia kˆje i = 1. . GiatÐ den mporoÔme na broÔme ènan isomorfismì metaxÔ twn omˆdwn α) Thc prosjetik c omˆdac twn akeraÐwn kai thc Zn . λ) eÐnai ènac monomorfismìc thc G sthn Sn . Sto sÔnolo X orÐzoume mia prˆxh wc ex c ϑ(a) ◦ ϑ(b) = ϑ( a ∗ b ). am ∈ { 1. .5. . . ìpou φ eÐnai h apeikìnish pou orÐsthke parapˆnw. . ìpou k = n − m. DeÐxte ìti oi pollaplasiastikèc omˆdec U ( Zp ) kai U ( Z2p ) eÐnai isìmorfec.4. 26. 'Estw G mia omˆda me mia prˆxh ∗. DeÐxte ìti to G eÐnai mia omˆda metajèsewn isìmorfh me thn Sk . b ∈ G. DeÐxte ìti oi omˆdec autèc eÐnai isìmorfec an oi dÔo q¸roi èqoun thn Ðdia diˆstash. γ) Thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou kai thc omˆdac twn strof¸n enìc exag¸nou. . gia kˆje a. . tètoia ¸ste na upˆrqei stoiqeÐo g ∈ G me φ(g) = (1 2 3 4)(5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16). . 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc. 24. Apant ste to Ðdio gia φ(g) = (1 2) ∈ S16 . a) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ A4 . . . 2. n = 0. n }. ii) BreÐte an upˆrqei omˆda G me | G | = 16. 20. DeÐxte ìti to sÔnolo G = { 2m 3n | m. IsqÔei to antÐstrofo? 23. JewroÔme touc dÔo q¸rouc wc Abelianèc omˆdec me prˆxh thn prìsjesh. m. V2 dÔo dianusmatikoÐ q¸roi peperasmènhc diˆstashc epÐ tou idÐou s¸matoc. β) Thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n kai thc R+ × R+ . 25.

x. H ˆllh perÐptwsh eÐnai gia kˆpoiouc r. 'Ena ˆllo eÐnai h prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn mod n pou parˆgetai apì thn klˆsh 1 mod n. tìte C∞ ∼ Z0 = Z.344 4. gia kˆpoio jetikì akèraio n. xn−1 eÐnai anˆ dÔo diˆfora (giatÐ an xr = xs me 0 ≤ s < r < n. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 'Estw C∞ = x . S aut  thn perÐptwsh. Mia perÐptwsh eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou x anˆ dÔo na eÐnai diˆforec. kaj¸c r − s < n). af etèrou gia kˆje stoiqeÐo xk . Prˆgmati.1 Je¸rhma. (Taxinìmhshc Kuklik¸n Omˆdwn). h G eÐnai to sÔnolo { 1. r ∈ Z tou x. .6 Kuklikèc Omˆdec Mia omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo onomˆzetai kuklik . . S aut  thn parˆgrafo afoÔ taxinom soume ìlec tic kuklikèc omˆdec ja melet soume th dom  touc kai ja doÔme ìti aut  kajorÐzetai pl rwc apì thn tˆxhc touc. . n − 1. . 4. Tìte xr−s = 1 (upojètoume r > s). Sugkekrimèna. h pollaplasiastik  omˆda En twn n-ost¸n riz¸n thc monˆdac eÐnai kuklik . . x2 . . JewroÔme thn antistoiqÐa φ : C∞ −→ Z. SumbolÐzetai de me Cn . . 1. 1. tìte xr−s = 1 pou eÐnai ˆtopo. EpÐshc. Omˆdec 4. xn−1 } me xr xs = xr+s an r + s < n r+s−n an r + s ≥ n x kai lègetai peperasmènh kuklik  omˆda tˆxhc n. . Efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc ja mac odhg sei sth lÔsh problhmˆtwn thc JewrÐac Arijm¸n. . af enìc ta n stoiqeÐa 1. to sÔnolo { r ∈ N | xr = 1 } èqei ènan elˆqisto jetikì akèraio n. x. Tèloc parathroÔme ìti an m > n. 'Enac lìgoc pou autèc oi omˆdec jewroÔntai shmantikèc eÐnai giatÐ emfanÐzontai san upoomˆdec mèsa se kˆje omˆda afoÔ kˆje stoiqeÐo miac omˆdac parˆgei mia upoomˆda pou eÐnai kuklik . Apì to AxÐwma tou ElaqÐstou. = = Apìdeixh. . tètoio ¸ste xk = xi (an k = n s + v me 0 ≤ v < n. SumbolÐzetai de me C∞ . . 'Ena apì autˆ eÐnai h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn pou parˆgetai apì to 1 (  apì to −1). xr −→ r. . Kˆje kuklik  omˆda G eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n gia kˆpoio n = 0. . tìte xk = (xn )s xv = xv ). . thc G upˆrqei kˆpoio i = 0. x ∈ Z. an G = Cn . opìte h G èqei ˆpeiro pl joc stoiqeÐa kai lègetai ˆpeirh kuklik  omˆda. . tìte Cn ∼ Zn kai an G = C∞ . . s ∈ Z na èqoume xr = xs .6. . tìte xm = xm−n kai ìti h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai Ðsh me thn tˆxh thc G. 'Eqoume  dh sunant sei arketˆ paradeÐgmata kuklik¸n omˆdwn. An G = x eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo x. tìte kˆje stoiqeÐo thc y eÐnai mia dÔnamh xr .

. 60◦ . Kuklikèc Omˆdec 345 Apì ton orismì thc φ aut  eÐnai apeikìnish kai mˆlista 1 − 1 kai epÐ. x. Epiplèon isqÔei φ(xr1 xr2 ) = φ(xr1 +r2 ) = r1 + r2 = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). . 4 532 7 1 6 0 81011 9 Sq ma 4. 330◦ . H kuklik  omˆda C12 mporeÐ na jewrhjeÐ ìti eÐnai h Z12   h E12   h U (Z13 )   h omˆda ìlwn twn strof¸n enìc dwdekˆgwnou (pou eÐnai upoomˆda thc D12 deÐktou 2). afoÔ Zn = { 0 mod n.2 Parˆdeigma.6. .6. .4. . . = 4. Epiplèon èqoume φ(xr1 xr2 ) = = φ(xr1 +r2 ) an r1 + r2 < n φ(xr1 +r2 −n ) an r1 + r2 ≥ n (r1 + r2 ) mod n an r1 + r2 < n (r1 + r2 − n) mod n an r1 + r2 ≥ n = (r1 + r2 ) mod n = r1 mod n + r2 mod n = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). 1 mod n. .1 . xr −→ r mod n apì ton orismì thc eÐnai mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. . 'Estw n = 12. JewroÔme t¸ra thn peperasmènh kuklik  omˆda Cn = { 1. 'Ara h φ eÐnai ènac isomorfismìc. 30◦ . dhlad  aut  pou apoteleÐtai apì tic strofèc katˆ gwnÐa 0. . .6. Epomènwc Cn ∼ Zn . Ta stoiqeÐa ìlwn aut¸n twn omˆdwn mporoÔn na tautisjoÔn me tic korufèc enìc kurtoÔ kanonikoÔ dwdekag¸nou. . (n − 1) mod n }. . Pˆli ed¸ h antistoiqÐa φ : Cn −→ Zn . xn−1 } tˆxhc n ≥ 1.

3. antÐstoiqa twn en lìgw omˆdwn. prosjètoume k forèc to genn tora 1 mod 12 sto 0. s ∈ Z. to g v eÐnai stoiqeÐo thc H mìnon an v = 0. M autìn ton trìpo paÐrnoume ìlec tic korufèc tou dwdekag¸nou. Autì shmaÐnei ìti ìla ta stoqeÐa thc H eÐnai thc morf c (g m )s . 'Ara kˆje upoomˆda miac kuklik c omˆdac eÐnai kuklik . Dhlad  h H eÐnai h kuklik  omˆda H = g m pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g m . Aut  eÐnai 1 − 1. èqoume k = ms + v .n/k) = k (bl. An h ∈ H . (g −m )s ∈ H kai sunep¸c g v ∈ H . . A(30◦ ) kai ( 0 1 2 . gia na pˆme sthn koruf  k . Allˆ g k . 11 ). T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. Omˆdec H koruf  k .d. isqÔei gia tic peperasmènec kuklikèc omˆdec.346 4. h antistoiqÐa aut  eÐnai k −→ g k . gia tic strofèc thn A(30◦ )k kai gia tic metajèseic thn ( 0 1 2 . 'Estw m o mikrìteroc jetikìc akèraioc arijmìc. an k | n. 0 ≤ v < m. 'Estw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (ˆpeirhc   peperasmènhc). diìti an k1 = k2 tìte g k1 = g k2 . Me ˆlla lìgia gia thn ˆpeirh kuklik  omˆda G = g oi upoomˆdec g k . opìte kai h−1 = g −k ∈ H . 'Etsi.(n. Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai ˆpeirh. diair¸ntac to k me to m. ìpwc deÐxame upˆrqei kˆpoioc fusikìc arijmìc k tètoioc ¸ste H = g k kai ˆra h en lìgw antistoiqÐa eÐnai epÐ. Autì shmaÐnei ìti h H perièqei dunˆmeic g t tou g me t ∈ N. U (Z13 ) pollaplasiˆzoume k forèc to genn tora 2 mod 13. . gia ton opoÐo g m ∈ H . s ∈ Z. Tìte kˆje stoiqeÐo thc H eÐnai thc morf c (g m )s . Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. . paristˆ thn klˆsh k mod 12. gia kˆpoio k ∈ Z. Prˆgmati. 11)k . tìte h antistoiqÐa k −→ g n/k eÐnai mÐa 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diairet¸n tou n kai ìlwn twn upoomˆdwn thc G. k ∈ N. en¸ gia thn omˆda. . gia thn omˆda Z12 . Ed¸ èqoume jewr sei touc genn torec 1 mod 12. e2πi/12 . to prohgoÔmeno apotèlesma mac epitrèpei na apodeÐxoume ton ex c isqurismì: Upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ tou sunìlou twn fusik¸n arijm¸n N kai twn upoomˆdwn thc G. Oi Upoomˆdec miac Kuklik c Omˆdac T¸ra ja melet soume th dom  ìlwn twn upoomˆdwn miac kuklik c omˆdac kai ja doÔme ìti to antÐstrofo tou Jewr matoc tou Lagrange. . 2 mod 13. an g k ∈ H . h upoomˆda pou n parˆgetai apì to g n/k èqei tˆxh Ðsh me m. tìte h = g k . ìlec oi mh-tetrimmènec upoomˆdec thc G eÐnai isìmorfec me thn Ðdia thn G (giatÐ?). Apì thn upìjesh pou kˆname gia to m. ArqÐzontac apì thn koruf  0.k. pou den isqÔei genikˆ. gia thn E12 th dwdèkath rÐza e2kπi/12 . gia thn U (Z13 ) thn klˆsh 2k mod 13. eÐnai akrib¸c ìlec oi upoomˆdec thc G.11). sthn prokeimènh perÐptwsh. gia thn Z12 . Prˆgmati. Prìtash 4. opìte g k = (g m )s g v   isodÔnama g v = g k (g −m )s .

k. 0 ≤ β ≤ n − 1.k.k. Kuklikèc Omˆdec 347 Epomènwc gia dÔo diaforetikoÔc diairètec tou n oi antÐstoiqec upoomˆdec eÐnai diakekrimènec afoÔ èqoun diaforetikèc tˆxeic. n) = n/k . dhlad  o g k λ eÐnai ènac genn torac thc k k g n/k . ìpwc eÐdame prohgoumènwc. opìte m = λ n . Gia parˆdeigma. aut  prèpei na parˆgetai apì mia dÔnamh g m tou g . n) = m.d(m.k. ìpwc eÐdame mìlic prin.d(λ. Isqurizìmaste ìti m = n/k . n) = 1 kai to pl joc aut¸n eÐnai ϕ(n).4.k.4. n) = m. GnwrÐzoume (blèpe Prìtash 4. k) = 1.d n λ. autì pou deÐxame eÐnai ìti gia kˆje diairèth k thc tˆxhc thc G upˆrqei mia monadik  upoomˆda tˆxhc k kai aut  eÐnai h g n/k .d.(λ.(λ.k. Me ˆlla lìgia. upˆrqoun monadikoÐ akèraioi s kai v tètoioi ¸ste t = s m + v . 6 mod 12.6. 9 mod 12 } tìte eÔkola blèpoume ìti kai to stoiqeÐo 9 mod 12 parˆgei thn H . Epeid  ìmwc |H| = k = | g n/k |. an 1 ≤ λ ≤ k kai m. èpetai ìti k | n kai sunep¸c èqoume mk = λn = λ n k . Epomènwc g m = (g n/k )λ . JewroÔme to mikrìtero fusikì arijmì m gia ton opoÐo g m ∈ H .k. Gia kˆje t ∈ Z.k. Autì shmaÐnei ìti oi dunˆmeic g m eÐnai genn torec thc g n/k gia ìlouc touc m. k) = 1. (n/k. Tìte (g m )k = 1 kai ˆra o n | mk . pou ikanopoioÔn thn sunj kh m. ektìc apì to g n/k . AntÐstrofa. telikˆ èqoume H = g n/k .k. Autˆ ta stoiqeÐa.3.d. λ ∈ N. k) = 1 èqoume n n/k = n m. IdiaÐtera. Dhlad  m.d.(m.22. èstw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (peperasmènhc   ˆpeirhc). . afoÔ autì to pl joc eÐnai to pl joc twn λ.k.d(m. n .k. k) = m. Tèloc. an G = Z12 kai H = 3 mod 12 = { 0 mod 12. dhlad  mk = λn. 0 ≤ v ≤ m − 1. Grˆfontac autoÔc touc m sth morf  m = n λ èqoume 1 ≤ λ ≤ k kai m. 1 ≤ m ≤ n.d(λ. Apì to Je¸rhma 4. Ac parathrhjeÐ ed¸ ìti o n/k eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn fusik¸n m gia touc opoÐouc g m ∈ g n/k . eÐnai oi genn torec thc omˆdac Zn .d λ n . n k = n/k . apì autì prokÔptei ìti mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac thc g an kai mìnon an m. gia kˆpoio diairèth k tou n. 3 mod 12. k k Autì shmaÐnei ìti h H ≤ g n/k . Autì deÐqnei ìti èna opoiod pote stoiqeÐo g t = (g m )s g v thc g èqei mia monadik  parˆstash thc morf c g t = ug β me u ∈ g m . 1 ≤ λ ≤ k me m. Ac shmeiwjeÐ ìti o ϕ(n) eÐnai h tˆxh thc omˆdac U (Zn ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou Zn . Gennˆtai t¸ra to ex c eÔlogo er¸thma: Poiˆ ˆlla stoiqeÐa thc g n/k .11 (ii)) ìti g m = g n/k an kai mìnon an k = n m. To pl joc aut¸n eÐnai ϕ(k) ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. n) = n/k .k.d(m. dhlak k k d  m. 'Estw k h tˆxh thc H . parˆgoun thn g n/k .d. n) .(m. T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G.d.

Sunep¸c. 4. m ∈ N.6. b) An h G eÐnai ˆpeirh. h opoÐa èqei deÐkth | g : g n/k | = n/k . 'Ena stoiqeÐo thc g n/k eÐnai genn torˆc thc an kai mìnon an autì an kei sto sÔnolo { (g n/k )λ | 1 ≤ λ ≤ k. m. Sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐqame tautÐsei ta stoiqeÐa thc kuklik c omˆdac Z12 me tic korufèc enìc dwdekˆgwnou. dhlad  o deÐkthc miac mh-tetrimmènhc upoomˆdac thc G sthn G eÐnai pˆnta peperasmènoc. oi mìnec upoomˆdec thc eÐnai thc morf c g m . g3 = 7 mod 12 kai g4 = 11 mod 12. Epiplèon upˆrqei mia 1 − 1 antistoiqÐa metaxÔ twn arister¸n klˆsewn mod g m kai twn klˆsewn upoloÐpwn modm. to pl joc twn gennhtìrwn thc G eÐnai ϕ(n) kai mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac an kai mìnon an m. 'Olec autèc eÐnai diakekrimènec. to dwdekˆgwno pou ja prokÔyei eÐnai autì sto Sq ma. 4.348 Sunep¸c h anˆlush thc G = g wc proc thn g m eÐnai h 4.4 Parˆdeigma. ArqÐzontac apì to 0 h epìmenh koruf  eÐnai h gi . aut  eÐnai h g n/k . Tìte isqÔoun ta ex c. èpetai ìti oi genn torec thc Z12 eÐnai ta stoiqeÐa g1 = 1 mod 12. .d(m.3 Je¸rhma.6. IdiaÐtera.k. metˆ h koruf  2gi kai oÔtw kaj ex c. a) Kˆje upoomˆda thc G eÐnai kuklik .6. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. 'Etsi. k) = 1 }. 'Estw G mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo g .(λ.k. SunoyÐzoume ta prohgoÔmena apotelèsmata sto epìmeno je¸rhma to opoÐo ja onomˆzoume Je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti an jewr soume ènan genn tora gi tìte kˆje koruf  tou eÐnai èna pollaplˆsio tou gi . èqoume de | g : g m | = m. n) = 1.3. to pl joc twn gennhtìrwn thc eÐnai ϕ(k). g2 = 5 mod 12. Omˆdec G = g m ∪ g g m ∪ · · · ∪ g m−1 g m .d. Apì to Je¸rhma 4. tìte gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei mia monadik  upoomˆda thc G tˆxhc k . H seirˆ me thn opoÐa paÐrnoume tic korufèc exartˆtai apì to gi .. Epiplèon. g) An h G eÐnai peperasmènh tˆxhc n. an i = 3.

10 }.k. Sunep¸c | G | = k|n | Hk | = k|n ϕ(k). Qrhsimopoi¸ntac autì to Pìrisma mporoÔme na d¸soume ton ex c qarakthrismì twn peperasmènwn kuklik¸n omˆdwn. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti ta mìna kanonikˆ polÔgwna pou oi korufèc touc eÐnai korufèc tou dwdekag¸nou arqÐzontac apì to 0 eÐnai to eujÔgrammo tm ma { 0. 9 } kai to exˆgwno { 0. Gia kajèna apì autoÔc upˆrqei mìno mia upoomˆda thc Z12 me thn antÐstoiqh tˆxh. k) = 1 . 4. H2 = 4 mod 12 .2 Oi diairètec 2. 3.d(λ. H3 = 3 mod 12 kai H4 = 2 mod 12 .5 Pìrisma. dhlad  h ∈ Hs . 6.d(λ.6. 4. λ . 6. me | h | = s. m. k tou n jewroÔme to sÔnolo Hk = Profan¸c | Hk | = ϕ(k). 8 }. 'Estw G = g mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 8. gia kˆpoio λ. Kuklikèc Omˆdec 349 33 11g≡ ≡ ≡ 9g≡ 2g3 4 3 4g5 2 3 6g3 ≡ 6 1 ≡ 7g3 g 7 0 8g3 ≡ ≡ 3g3≡ 10g3 11 9 8 10 5g3 Sq ma 4. 4. to trÐgwno { 0. 4 kai 6 kajorÐzoun tic upoomˆdec thc Z12 . 1 ≤ λ ≤ s kai m.6. 3. Apìdeixh. 6 }. tìte ja λ prèpei h = g n/s .4. to tetrˆgwno { 0. Gia kˆje jetikì akèraio n isqÔei ϕ(k) = n k|n ìpou to k diatrèqei ìlouc touc jetikoÔc diairètec tou n.6.k.6. Autˆ kajorÐzontai apì tic upoomˆdec H1 = 6 mod 12 .3 èpetai ìti h ènwsh k|n Hk eÐnai diakekrimènh kai exantleÐ thn G. Apì to Je¸rhma 4. 2. afoÔ an h ∈ G. s) = 1. Gia kˆje diairèth g n/k | 1 ≤ λ ≤ k.

(mi . ìpou m = m1 · · · · · mk . i = 1.3 èpetai ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei akrib¸c mia kuklik  upoomˆda thc G tˆxhc k . 'Ara. 4. H omˆda G = Cm1 × Cm2 × · · · × Cmk eÐnai kuklik  omˆda tˆxhc m. .350 4. . S aut  thn perÐptwsh èna stoiqeÐo g = ( g1 . ParadeÐgmatoc qˆrh. gk ). . mj ) = 1 kai èstw Cmi = gi . gk )(g1 . .6. gk ) = (g1 g1 . j ≤ k me i = j . afoÔ m. . n n An n eÐnai h tˆxh tou g . . . . . gk ) = n ( 1. . Sto parˆdeigma 4. . 1 ). Tìte kˆje stoiqeÐo thc eÐnai thc morf c g λ = ( g1 . . i = 1.d. IsqÔei ìmwc to ex c. .3 g) . G2 .6.5 èqoume ìti |G| = n = k|n ϕ(k). H tˆxh thc G eÐnai Ðsh me m = m1 m2 · · · mk . . gk gk ) kai wc proc thn opoÐa to G eÐnai omˆda. 'Estw ìti gia kˆje 1 ≤ i. . . k .5 (10) eÐqame jewr sei to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gk sto opoÐo orÐzetai h prˆxh (g1 . An h G eÐnai kuklik  tìte apì to Je¸rhma 4. . . i = 1. ( mi .6. 'Ara m = n. . Gk k to pl joc omˆdec. . . oi omˆdec Z × Z kai Z3 × Z3 den eÐnai kuklikèc omˆdec (giatÐ?). apì to Je¸rhma 4. Opìte an k eÐnai ènac diairèthc tou n   den upˆrqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc k   upˆrqoun akrib¸c ϕ(k) to pl joc stoiqeÐa tˆxhc k . gk ). . AntÐstrofa. k . 1 ). .(mi . kˆje stoiqeÐo thc G èqei kˆpoia tˆxh s pou diaireÐ to n.6. Mia peperasmènh omˆda G tˆxhc n eÐnai kuklik  an kai mìnon an gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda thc G pou èqei tˆxh k . . gk ) thc G eÐnai genn torac an kai mìnon an to gi . 1 ≤ i. .k. . Allˆ apì thn upìjesh upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc s kai sunep¸c upˆrqei akrib¸c mia. . aut  pou parˆgetai apì to stoiqeÐo tˆxhc s. . . . . .d. wc diairèthc tou eautoÔ tou. . . isqÔei g m = ( 1.3. . .6. . Apìdeixh. mj ) = 1 gia kˆje i ≤ i. . Allˆ. diìti diaforetikˆ ja eÐqame |G| < k|n ϕ(k). . . . . . gia to n. prèpei mi | n. Allˆ apì to Pìrisma 4. prèpei n | m. j ≤ k isqÔei m. gk ) λ λ ènac genn torac. Dhlad  to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc G kai ˆra G ∼ Cm .d. Epeid  |G| = m. eÐnai genn torac thc Cmi . .k. Epomènwc den mporeÐ na mhn upˆrqei èna stoiqeÐo tˆxhc k gia kˆje diairèth k tou n. . upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  kai èstw g = ( g1 .7 Je¸rhma. epeid  g n = ( g1 . upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc n (kai mˆlista upˆrqoun ϕ(n) tètoia stoiqeÐa) kai sunep¸c h G eÐnai kuklik . JewroÔme to stoiqeÐo g = ( g1 .6 Je¸rhma. . mj ) = 1. . Sunep¸c ja prèpei m | n. an kai mìno an m. . 'Estw t¸ra G1 . . j ≤ k . . . . dhlad  gi = 1. = AntÐstrofa. Apìdeixh. . . An oi omˆdec Gi eÐnai kuklikèc tìte genikˆ h omˆda G den eÐnai kuklik . . Omˆdec 4. . k .k. .

. . Kuklikèc Omˆdec 351 λ Autì shmaÐnei ìti kˆje stoiqeÐo thc Cmi eÐnai thc morf c gi . dhlad  λx0 = ( λ mod m1 .6. . . to stoiqeÐo x0 = ( 1 mod m1 . Parˆgrafo 1.3 kai 4. . tìte to sÔnolo twn lÔsewn thc exÐswshc kx ≡ 0 mod n eÐnai akrib¸c to sÔnolo twn lÔsewn thc δx ≡ 0 mod n. j ≤ k .d.k. . = 1 ≤ i. gk ) = ( g1 .6.6. . k .6) prokÔptei ˆmesa efarmìzontac ta 4. prokÔptei telikˆ ìti ta mi i = 1. j ≤ k .(m1 . i = 1.6. αk mod mk ). 'Ara h exÐswsh kx ≡ 0 mod n dÐnei δx ≡ 0 mod n. . 1.6. . Sunep¸c to stoiqeÐo ( α1 mod m1 . .3 g) prokÔptei ìti h monadik  upoomˆda thc Zn pou èqei tˆxh k eÐnai to sÔnolo { x mod n | kx ≡ 0 mod n } (giatÐ?).3.p. . . ìpou δ = m. . . . . 1 )( 1. Prˆgmati. m2 . tìte apì to 4. 1. Dhlad  isqÔei kx ≡ 0 mod n an kai mìnon an δx ≡ 0 mod n. an ènac fusikìc arijmìc k diaireÐ ton n tìte apì to Je¸rhma 4. k prèpei na eÐnai anˆ dÔo pr¸ta metaxÔ touc. . . αk mod mk ) eÐnai èna pollaplˆsio (dhlad  mia dÔnamh) λx0 tou x0 . . λ mod mk ) = ( α1 mod m1 . . 'Etsi. Apì ton orismì tou e. EpÐshc h pollaplasiastik  idiìthta thc sunˆrthshc ϕ tou Euler (bl.p.6 (20) ) gia thn Ôparxh lÔshc enìc sust matoc isotimi¸n thc morf c x = αi mod mi . . k . k . Allˆ upojèsame ìti to g eÐnai genn torac thc G kai ˆra h tˆxh tou eÐnai m.6. . . .6. Kaj¸c h omˆda G eÐnai Abelian .7. . .(m1 . . Epeid  ìlec oi kuklikèc omˆdec tˆxhc n eÐnai isìmorfec me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n. .k. .6.6. .4. mk ). . . apì to 4. . i ≤ i. to pl joc twn gennhtìrwn thc kuklik c omˆdac Cm eÐnai Ðso me ϕ(m). Prˆgmati. Mia ˆllh efarmog  tou Jewr matoc 4. Sth deÔterh Enìthta eÐdame afenìc ìti gia kˆje pr¸to arijmì p o daktÔlioc Zp eÐnai s¸ma kai afetèrou ìti kˆje peperasmèno s¸ma F perièqei èna upìswma pou eÐnai isìmorfo me to Zp gia kˆpoio pr¸to p. . . 2. Pio genikˆ. i = 1. . . h δx ≡ 0 mod n dÐnei kx ≡ 0 mod n afoÔ δ | k . t ∈ Z tètoia ¸ste δ = sn + tk kai ˆra δx ≡ (snx + tkx) mod n = tkx mod n. eÐnai anamenìmeno ta prohgoÔmena apotelèsmata na èqoun efarmogèc sth jewrÐa arijm¸n.k. . g2 . 1 mod mk ) eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Zm1 × · · · × Zmk . dhlad  to gi eÐnai genn torac thc Cmi kai ˆra eÐnai tˆxhc mi . Sunep¸c λ ≡ αi mod mi . gk ) eÐnai to e. . . . 'Ara to pl joc autì eÐnai Ðso me to ginìmeno ϕ(m1 )ϕ(m2 ) · · · ϕ(mk ) an kai mìnon an Cm ∼ Cm1 × · · · × Cmk pou autì isqÔei an kai mìnon an (mi . Prˆgmati. Sunep¸c m = m1 · · · mk = e. mj ) = 1. an k ∈ N. .(k. mk ) (blèpe 'Askhsh 4. 1 )(1. .p. apì to 4.6. 2. . i = 1. mj ) = 1.7. . . .7. .7 eÐnai to Kinèziko Je¸rhma ('Askhsh 2. EpÐshc upˆrqoun s.7). .k. . Sunep¸c 4. . . . . 1. . . . h tˆxh tou g = ( g1 . Me ˆlla lìgia autì shmaÐnei ìti h exÐswsh kx ≡ 0 mod n èqei akrib¸c k lÔseic modulo n. an jewr soume tic kuklikèc omˆdec Zmi . n). ìpou αi ∈ Z kai ( mi .8 Efarmogèc.

. An v1 . Apì autèc tic rÐzec. Omˆdec mporoÔme na upojèsoume ìti Zp ≤ F kai ètsi to s¸ma F na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diˆstashc epÐ tou Zp . èstw G mia tètoia omˆda tˆxhc.5 (8) gia to s¸ma twn migadik¸n C). Isqurizìmaste ìti an F eÐnai èna opoiod pote s¸ma (ˆpeiro   peperasmèno) tìte kˆje peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ eÐnai kuklik  (kˆti anˆlogo eÐqame dei sto Parˆdeigma 4. Epeid  pni | pn − 1. To polu¸numo xk(λ−1) + · · · + xk + 1 èqei to polÔ kλ − k n mh mhdenikèc lÔseic sto F∗ kai apì thn 2. An α ∈ G me αk = 1 ìpou k | m. . T¸ra ja deÐxoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ tou F eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc pn − 1. Kat arq n. Sunep¸c gia kˆje diairèth k tou m upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc k kai ˆra apì to Je¸rhma 4.3. ìti an o n = 1 tìte h prosjetik  omˆda F den mporeÐ na eÐnai kuklik . . aut  prèpei na eÐnai kuklik . . Shmei¸noume. EÐnai t¸ra fanerì ìti to s¸ma F èqei pn stoiqeÐa. kaj¸c kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F èqei tˆxh p (giatÐ?) kai h F èqei perissìtera apì p stoiqeÐa. n. tìte to α eÐnai mia rÐza tou poluwnÔmou xk − 1 ∈ F [x]. gia kˆje diairèth k tou pn − 1 h exÐswsh xk − 1 èqei akrib¸c k lÔseic sthn F∗ . EpÐshc o Zp vi eÐnai h kuklik  upoomˆda thc prosjetik c omˆdac F pou parˆgetai apì to stoiqeÐo vi tou F kai èqei tˆxh p. èstw m. . oi i . vn eÐnai mia bˆsh tou F epÐ tou Zp tìte èqoume to eujÔ ˆjroisma F = Zp v1 ⊕ · · · ⊕ Zp vn ìpou Zp vi eÐnai o monodiˆstatoc upìqwroc pou parˆgetai apì to diˆnusma vi . Prˆgmati. To xk − 1 ìmwc èqei to polÔ k rÐzec sto F .6 en¸ h ˆllh apokalÔptei perissìtera stoiqeÐa gia th dom  thc F ∗ pou eÐnai Abelian  allˆ genikˆ den eÐnai kuklik  ìtan to F eÐnai ˆpeiro s¸ma. Sth deÔterh apìdeixh h epiqeirhmatologÐa eÐnai h ex c. . Gi autì ja d¸soume dÔo apodeÐxeic giatÐ jewroÔme ìti h kˆje mia èqei xeqwrist  axÐa kajìti h mia eÐnai ˆmesh sunèpeia tou 4.352 4. . 'Ara to polu¸numo xk − 1 èqei toulˆqiston k mh mhdenikèc lÔseic sto F .6. Sthn perÐptwsh pou h Ðdia h F ∗ eÐnai peperasmènh.7. i = 1. sÔmfwna me ta prohgoÔi ni mena h exÐswsh xpi −1 = 0 èqei akrib¸c pni rÐzec sto F . isqÔei h tautìthta xp n −1 − 1 = (xk − 1)(xk(λ−1) + xk(λ−2) + · · · + xk + 1) ìpou pk − 1 = kλ. èstw n (afoÔ to F eÐnai peperasmèno). 2. 'Estw t¸ra pn − 1 = pn1 pn2 · · · pns s 1 2 h anˆlush tou pn − 1 se pr¸touc.9 to polu¸numo xp −1 − 1 èqei akrib¸c pn − 1 lÔseic sthn F∗ . Prˆgmati.6. H pr¸th apìdeixh dÐnei kˆti perissìtero apì autì pou jèloume na deÐxoume.6 h G eÐnai kuklik . . opìte èqei k akrib¸c lÔseic.

èstw th i.3 g) prokÔptei ìti an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac G = g tìte h upoomˆda pou èqei tˆxh k eÐnai to uposÔnolo { α ∈ G | αk = 1 }. autì eÐnai ˆtopo.d. . tìte kai to s¸ma F = ∗ ∪ { 0 } eÐnai peperasmèno. i=1 (pni − pni −1 ) = (pn − 1) i i s 1− i=1 1 pi = . èqei tˆxh δ = m. Upojètoume ìti h F ∗ eÐnai ˆpeirh kuklik .( n. Prˆgmati. IsqÔei kai to antÐstrofo. dhlad : “An F eÐnai èna s¸ma gia to opoÐo h pollaplasiastik  omˆda F ∗ eÐnai kuklik  tìte to F eÐnai peperasmèno”. apì ton algìrijmo tou EukleÐdh ja broÔme èna i gia to opoÐo ni = 0 kai δ = ni−1 ja èqoume loipìn αδ = 1. 0 ≤ n2 < n paÐrnoume αn2 = 1 kai proqwr¸ntac me ton Ðdio trìpo. g r .7 ).4. pou eÐnai akrib¸c autì pou anafèretai kai sto Je¸rhma 4. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. To i eÐnai stoiqeÐo thc pni .6. .3 g) kai basikˆ stoiqeÐa thc jewrÐac swmˆtwn mporoÔme eÔkola na deÐxoume ìti eˆn se kˆje upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ enìc s¸matoc F me pn stoiqeÐa episunˆyoume to mhdenikì stoiqeÐo 0 tou F tìte paÐrnoume ìla ta upos¸mata tou F pou kajèna apì autˆ èqei pk stoiqeÐa gia kˆpoio diairèth k tou n. pou profan¸c eÐnai upoomˆda. Kuklikèc Omˆdec 353 ni −1 pni −1 eÐnai ìlec akrib¸c oi rÐzec thc exÐswshc xpi i rÐzec thc pi i i n i xpi n −1 = 0.6.7.6. autì mac lèei ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei èna monadikì upìswma tou F pou èqei pk stoiqeÐa kai ìti ìla autˆ exantloÔn ìla ta upos¸mata tou F .8.3 g).6. an h F ∗ eÐnai peperasmènh kuklik . afoÔ = 1 kai = 1. An |G| = n1 λ1 + n2 . IdiaÐtera to F èqei mìno èna upìswma me p stoiqeÐa. twn opoÐwn to pl joc eÐnai pni − pni −1 = pni 1 − i i i pi i i n −1 dialègoume mia. san upoomˆda thc polaplasiastik c omˆdac tou s¸matoc pou èqoume upojèsei ìti eÐnai kuklik . tˆxh p Shmei¸noume ìti to ginìmeno s ϕ(pn − 1) mac dÐnei to pl joc twn dunat¸n epilog¸n twn ginomènwn 1 2 · · · s . 'Opwc eÐdame sthn Parˆgrafo 2.k. Apì tic upìloipec F∗ me tˆxh − 1 = 0. EpÐshc qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 4. i 1 pi . 3. 'Estw α ∈ Gn . Autì mac lèei ìti h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ lÔseic sthn G. . T¸ra ja deÐxoume ìti an n eÐnai ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc to sÔnolo Gn = { α ∈ G | αn = 1 }. dhlad  to pl joc twn stoiqeÐwn thc F ∗ pou èqoun tˆxh pn −1. to Zp . g 2r . |G| ) kai sunep¸c Gn = { 1. Apì thn EukleÐdeia diaÐresh èqoume n = |G|λ + n1 . dhlad  h pollaplasiastik  omˆda Q∗ eÐnai kuklik . To stoiqeÐo 1 2 · · · s eÐnai èna stoiqeÐo thc F ∗ me n − 1 (giatÐ?) kai ˆra h F ∗ eÐnai kuklik . Tìte F to s¸ma èqei qarakthristik  mhdèn kai ˆra perièqei to s¸ma twn rht¸n wc upìswma (blèpe Je¸rhma 2. 0 ≤ n1 < |G| kai sunep¸c αn1 = 1. Apì to Je¸rhma 4. .

tìte kai h eikìna Imφ eÐnai peperasmènhc tˆxhc kai h tˆxh thc diaireÐ to n. 24 mod 32 } thc Z32 pou parˆgetai apì to 8 mod 32.4. q−1 ) lÔseic sto F . g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. èqei tˆxh δ . 8 mod 32. tìte o pur nac eÐnai h upoomˆda g r .354 4. q − 1). an α ∈ G me αδ = 1 tìte kai αn = 1. . IdiaÐtera èstw F èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa.3) allˆ epÐshc apì to je¸rhma tou Lagrange prèpei na diaireÐ kai to 32. ìpou δ diatrèqei ìlouc touc diairètec tou m. . dhlad  touc pijanoÔc omomorfismoÔc φ : Z12 −→ Z32 . . . Sto parˆdeigmˆ mac. An h G eÐnai ˆpeirh kai to φ(g) = èqei tˆxh peperasmènh r.5 èqoume ìti ϕ(δ) = d ).(m. dhlad  ja prèpei na eÐnai 1.6. h upoomˆda Z(SLn (F )) apoteleÐtai apì   λ   . 32) = 4. Sth genik  perÐptwsh.5. Prˆgmati.k.. An h tˆxh tou φ(g) eÐnai ˆpeirh tìte G ∼ Imφ. an G = Z12 kai G = Z32 tìte exetˆzoume tic pijanèc eikìnec tou 1 mod 12. Omˆdec Fusikˆ.( n. OmomorfismoÐ Kuklik¸n Omˆdwn H Prìtash 4. .k. An h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. 'Ara ja prèpei h tˆxh tou α mod 32 na diaireÐ ton m.6 mac lèei ìti an G eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g tìte ènac omomorfismìc φ : G −→ G kajorÐzetai apì thn eikìna φ(g) tou g . Gia parˆdeigma. Autì mac lèei epÐshc ìti h tˆxh tou kèntrou Z(SLn (F )).d. n) = d (mˆlista apì to Pìrisma 4.d. Autì shmaÐnei ìti Gn = { α ∈ G | αδ = 1 } = g |G|/δ = { 1. Sunep¸c an h omˆda G èqei stoiqeÐa pou h tˆxh touc diaireÐ thn tˆxh n tou g autˆ eÐnai upoy fiec eikìnec tou g .k. an jewr soume ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 8 mod 32. g 2r . tìte h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ = m.(12. en¸ h eikìna Imφ parˆgetai apì to stoiqeÐo φ(g).5). tìte h omomorfik  eikìna thc Z12 eÐnai h upoomˆda { 0 mod 32. 16 mod 32.d.5. tìte φ(k mod 12) = kα mod 32 kai h tˆxh tou α mod 32 prèpei na diaireÐ to 12 (Parat rhsh 4. 2   4. dhlad  α ∈ Gn . o Ðdioc isqurismìc tou paradeÐgmatoc dÐnei ìti to pl joc twn diakekrimènwn omomorfism¸n φ : Zm −→ Zn eÐnai to ˆjroisma ϕ(δ). thc eidik c grammik c omˆdac twn n×n pinˆkwn pˆnw apì to F . touc n×n pÐnakec   me λ ∈ F ∗ kai λn = 1 (blèpe Je¸rhma 4. λ ∗ Sunep¸c aut  eÐnai isìmorfh me thn Fn = { λ ∈ F ∗ | λn = 1 } pou h tˆxh thc ìpwc eÐdame eÐnai δ = (n. 'Ara |Z(SLn (F ))| = δ . . gia tuqaÐouc jetikoÔc akeraÐouc m kai n. An φ(1 mod 12) = α mod 32. H Ðdia omomorfik  eikìna prokÔptei apì ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 24 mod 32. g r .

'Estw H1 . = Ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou End(Zn ) eÐnai akrib¸c oi automorfismoÐ thc omˆdac Zn . kai ja apodeÐxoume sthn Efarmog  4. An h tˆxh tou α eÐnai 12 na brejoÔn ìla ta stoiqeÐa thc < α >. ìti o Gauss to 1801 apèdeixe ìti: An p eÐnai pr¸toc diˆforoc tou 2 tìte gia kˆje n h omˆda Upn eÐnai kuklik  isìmorfh me thn Zpn −pn−1 . Kaj¸c h apeikìnish Z −→ End(Zm ). to sÔnolo twn endomorfism¸n aut¸n. −1 } kai ˆra h prosjetik  = omˆda twn akèraiwn èqei mìno dÔo automorfismoÔc. apoteleÐ daktÔlio isìmorfo me ton Zm . h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou End(Z) ∼ Z eÐnai h { 1. x −→ −x. k −→ φk . (λ.4. α70 . x −→ x kai thn apeikìnish Z −→ Z. to opoÐo sumbolÐzoume me End(Zm ). Na brejoÔn sthn < α > ta stoiqeÐa α32 . dhlad  ìlec oi klˆseic λ mod n. sumperaÐnoume ìti Z/mZ ∼ End(Zm ). Mˆlista. ton tautotikì Z −→ Z. h sÔnjesh endomorfism¸n orÐzei ton pollaplasiasmì sto End(Zm ) kai h prìsjesh dÔo endomorfism¸n φ1 kai φ2 tou Zm orÐzetai jètontac (φ1 + φ2 )(α) = φ1 (α) + φ2 (α). gia k ∈ Z. . to pl joc twn endo- Zpn −pn−1 . 1 mod m −→ k mod m. Prˆgmati. α47 . H2 dÔo kuklikèc upoomˆdec miac Abelian c omˆdac G me | H1 |= 10 kai | H2 |= 28. Autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h Z èqei mìno dÔo genn torec to 1 kai to −1. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou m = n. n) = 1. eÐnai kuklik  eÐnai h G kuklik ? 4.6. Autì to apotèlesma eÐnai polÔ qr simo s mera sthn kruptografÐa. An kˆje gn sia upoomˆda miac omˆdac G. 2. pou apoteloÔn thn pollaplasiastik  omˆda Un = Aut(Zn ). Ask seic 4. EpÐshc. 'Estw α èna stoiqeÐo miac omˆdac G. h opoÐa prèpei na eÐnai genn torac thc Zn . eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to ide¸dec pou parˆgetai apì to m (giatÐ?). jewroÔme ton endomorfismì φk : Zm −→ Zm . DeÐxte ìti h G èqei mia kuklik  upoomˆda tˆxhc 140. n) = 1. Upˆrqoun gn siec upoomˆdec thc S3 pou den eÐnai kuklikèc? 3.9 Parat rhsh. Autì shmaÐnei ìti (λ.6. Ac parathr soume epÐshc ìti ènac automorfismìc θ thc Zn eÐnai pl rwc kajorismènoc an gnwrÐzoume thn eikìna θ(k mod n) = λk mod n enìc genn tora k thc Zn . Kuklikèc Omˆdec 355 morfism¸n thc omˆdac Zm eÐnai m.6 1.8. Enhmerwtikˆ anafèroume ed¸. Allˆ ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou Z/nZ eÐnai ìlec oi antistrèyimec klˆseic upoloÐpwn modulo n. Sthn eidik  perÐptwsh n = 0.3. dhlad  Aut(Zpn ) ∼ = 4.

Upojètoume ìti a ∩ b = 1. 7. 'Estw h kuklik  omˆda G = < a > me tˆxh 120. Na brejeÐ èna stoiqeÐo c ∈ G. b ∈ G me a · b = b · a. DeÐxte ìti eÐte H ⊆ K eÐte K ⊆ H . tètoio ¸ste < c > = < a. ìpou p.356 4. 10. DeÐxte ìti h upoomˆda K pou parˆgetai apì tic metajèseic π kai τ eÐnai kulik . Omˆdec 5.k. n) = 1. 'Estw g ∈ G. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p < 1000 gia touc opoÐouc to 2 mod p eÐnai genn torac.3 13. q eÐnai diaforetikoÐ pr¸toi eÐnai kuklik . GnwrÐzoume (Efarmog  4. m antÐstoiqa kai n. ii ) DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou Z18 eÐnai kuklik . 11. DeÐxte ìti mÐa omˆda eÐnai ˆpeirh kuklik  an kai mìno an eÐnai isìmorfh me kˆje mh tetrimmènh upoomˆda thc.8 (2) ) ìti h pollaplasiastik  omˆda Z∗ eÐnai p kuklik . 'Estw G mia peperasmènh omˆda tˆxhc m. ii) 'Estw G omˆda kai a. i ) 'Estw π. twn tˆxewn tou a kai b. Upojètoume m ìti gia kˆje pr¸to diairèth p tou m eÐnai g p = e. 6. 8. DeÐxte ìti to stoiqeÐo a b èqei peperasmènh tˆxh Ðsh me to e. ìpou p-pr¸toc kai H . b >.6. sÔmfwna me thn opoÐa upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi p gia touc opoÐouc to 2 mod p parˆgei thn Z∗ . 15. JewroÔme thn omˆda U ( Z26 ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z26 . IsqÔei to antÐstrofo? 9. h opoÐa den èqei apodeiqjeÐ mèqri s mera. Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìlec oi klˆseic modulo H gia kˆje upoomˆda H . K upoomˆdec thc G. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc pn . b eÐnai kuklik . Upˆrqei mia eikasÐa tou Artin. tìte h upoomˆda pou parˆgetai apì ta a. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  paragìmenh apì to g . 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc 15. 14. An am = bn = 1 me (m.p. b ∈ G peperasmènhc tˆxhc tètoia ¸ste a b = b a. DeÐxte ìti upˆrqei upoomˆda thc G me tˆxh 45. τ ∈ Sn dÔo kÔkloi xènoi metaxÔ touc me m kh n. 12. p 3 . i ) DeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda me tˆxh Ðsh me pq . 'Estw G mia omˆda kai a. 'Estw a > 1 fusikìc arijmìc pr¸toc proc ton 9 kai G kuklik  omˆda me tˆxh n = a11 − a7 − a5 + a. i ) DeÐxte ìti < a54 > = < a6 >. m sqetikˆ pr¸toi. Na deiqteÐ ìti U ( Z26 ) eÐnai kuklik  kai na brejoÔn ìloi oi genn torèc thc.

Upìdeixh: Parathr ste ìti 320 = (10 − 1)10 ≡ 1 mod 100 kai ˆra h tˆxh tou 3 eÐnai 20. DeÐxte ìti kˆje gn sia upoomˆda thc eÐnai kuklik .6. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda me tˆxh pou den diaireÐtai apì to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. Kuklikèc Omˆdec 357 ii ) Na brejeÐ o mikrìteroc jetikìc akèraioc ν ètsi ¸ste < a26 > = < aν >. EpÐshc parathr ste ìti an 2n = 2k (2m + 1). tìte eÐnai kuklik . 22. 19. tìte = . Upojètoume ìti upˆrqoun duo upoomˆdec me tˆxeic 7 kai 13 antÐstoiqa. Sunep¸c h U (Z100 ) den mporeÐ na eÐnai kuklik  diìti ja èprepe na up rqe ènac arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai 3. ìpou G kuklik  me tˆxh 100. ìpou p pr¸toc. Na brejoÔn dÔo diakekrimènec upoomˆdec H1 . 16. DeÐxte ìti kˆje omˆda G pou perièqei toulˆqiston trÐa stoiqeÐa tˆxhc 6 den eÐnai kuklik . 'Estw G =< g > me | G |= 20. Na brejoÔn oi koinèc lÔseic twn exis¸sewn x25 = 1 kai x3 = 1 sthn omˆda G.4. 'Ara U (Z100 ) ∼ C20 × C2 . 17. to mìno stoiqeÐo pou èqei tˆxh 2 eÐnai to p − 1. 'Estw G mia omˆda me | G |≤ 180. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  me tˆxh Ðsh me to tetrˆgwno enìc pr¸tou arijmoÔ. GiatÐ h omˆda U ( Z310 ) × U ( Z520 ) den eÐnai kuklik  ? 20. DeÐxte ìti sthn omˆda U (Zp ). DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik . 24. EÐnai dunatìn h G na perièqei stoiqeÐo tˆxhc 2 ? 21. / 23. Mia omˆda G èqei akrib¸c treÐc upoomˆdec. 18. H2 = {1} me H1 H2 ìpou g 4 ∈ H2 . Apì autì deÐxte to je¸rhma tou Wilson: (p − 1)! ≡ −1 mod p. An epiplèon h G eÐnai Abelian . Gia thn omˆda U (Z100 ) na brejoÔn a) h tˆxh thc b) h tˆxh tou 73 mod 100 g) to antÐstrofo tou 19 mod 100 d) Na deiqjeÐ ìti an o n ∈ N eÐnai tètoioc ¸ste o 2n + 1 kai o 2n den diairoÔntai me to 5 tìte (2n + 1)20 ≡ 1 mod 100 kai (2n)20 ≡ 76 mod 100.

36. Omˆdec (2n)20 = 220k (2m + 1)20 = (220 )k (2m + 1)20 = 76k · 1 ≡ 76 mod 100. 44 } mod 100. 84. 4. 56.358 4. Shmei¸ste ìti to 76 eÐnai to tautotikì stoiqeÐo thc pollaplasiastik c omˆdac { 76. 24. 64. 16. 96. .

3. 'Eqoume dei ìti an g ∈ φ(G) tìte to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou apeikonÐzontai sto g mèsw tou φ eÐnai h arister  klˆsh gK tou g modulo K . afoÔ gKg −1 K = gg −1 K = K. an h1 . kˆje stoiqeÐo thc g1 g2 K eÐnai thc morf c g1 1 · g2 h. Prˆgmati. ìpwc prin. To antÐstrofo stoiqeÐo thc gK eÐnai to g −1 K . h antistoiqÐa φ : G −→ G/K . Epiplèon. gia kˆje g ∈ G. afoÔ apì ton orismì thc eÐnai mia apeikìnish kai isqÔei φ(g1 g2 ) = g1 g2 K = g1 Kg2 K = φ(g1 )φ(g2 ). . blèpoume ìti h antistoiqÐa G/K × G/K −→ G/K. h2 ∈ K ta ginìmena g1 h1 g2 h2 an koun sthn arister  klˆsh modK pou orÐzetai apì to ginìmeno g1 g2 .7 Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka JewroÔme ènan omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G me pur na K . g2 K eÐnai h klˆsh g1 g2 K . Autì dhl¸nei ìti gia kˆje h1 . h ∈ K . ParathroÔme ìti. Dhlad  an K eÐnai mia upoomˆda thc G gia thn opoÐa isqÔei g1 Kg2 K = g1 g2 K (kai sunep¸c. to G/K wc proc thn prˆxh G/K × G/K −→ G/K eÐnai omˆda) tìte h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. 2. Prˆgmati. h2 ∈ H2 }. dhlad  g1 h1 g2 h2 ∈ g1 g2 K . to ginìmeno dÔo klˆsewn g1 K .7. gia kˆpoio g ∈ G tètoio ¸ste φ(g) = g . dhlad  mia prˆxh epÐ tou G/K .4. èqoume gKK = gK . g −→ gK eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. an g1 K = g1 K kai g2 K = g2 K . afoÔ KK = K . g2 K) −→ g1 Kg2 K = g1 g2 K eÐnai mia apeikìnish. H klˆsh K eÐnai to oudètero stoiqeÐo. orÐzontac to ginìmeno dÔo mh ken¸n uposunìlwn H1 . H2 thc G wc to sÔnolo H1 H2 = { h1 h2 | h1 ∈ H1 . h2 ∈ K tìte φ(g1 h1 g2 h2 ) = φ(g1 )φ(h1 )φ(g2 )φ(h2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 g2 ). H prosetairistik  idiìthta ikanopoieÐtai afoÔ aut  ikanopoieÐtai sthn G: g1 K(g2 Kg3 K) = g1 K(g2 g3 K) = g1 (g2 g3 )K = (g1 g2 )g3 K = (g1 g2 K)g3 K = (g1 Kg2 K)g3 K. (g1 K. AntÐstrofa. ApodeiknÔoume t¸ra ìti isqÔei kai to antÐstrofo. H prˆxh aut  ikanopoieÐ tic treic basikèc idiìthtec gia na apoteleÐ to sÔnolo G/K wc proc aut  thn prˆxh omˆda: 1. tìte g1 g2 K = g1 Kg2 K = g1 Kg2 K = g1 g2 K . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 359 4. kai sunep¸c g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K . 'Etsi.

k ∈ K .7. Dhlad  to uposÔnolo gKg −1 eÐnai uposÔnolo tou K . h2 ∈ K upˆrqei h3 ∈ K tètoio ¸ste g1 h1 g2 h2 = g3 h3 . g −→ gK eÐnai h upoomˆda K . mìlic prin. gia kˆje g ∈ G. oi upoomˆdec miac omˆdac G pou eÐnai pur nec omomorfism¸n thc qarakthrÐzontai sto epìmeno je¸rhma.360 O pur nac eÐnai 4. wc proc autì to ginìmeno to sÔnolo G/K eÐnai omˆda. Sunep¸c to ginìmeno g1 Kg2 K kajorÐzetai pl rwc apì to ginìmeno g1 g2 . upˆrqei g3 ∈ G tètoio ¸ste g1 Kg2 K = g3 K . g2 ∈ G. g2 ∈ G. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc pou orÐzetai apì to g . AntÐstrofa. IsqÔei kai to antÐstrofo.1 Je¸rhma. afoÔ φ(gkg −1 ) = φ(g)φ(k)φ(g −1 ) = φ(g)φ(g −1 ) = 1 . Me ˆlla lìgia. Sunep¸c kˆje upoomˆda K thc G pou eÐnai pur nac enìc automorfismoÔ thc G eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. afoÔ gK = K an kai mìnon an g ∈ K . g2 K) −→ g1 Kg2 K eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K . en¸ o pur nac tou omomorfismoÔ φ : G −→ G/K . Omˆdec ker φ = { g ∈ G | φ(g) = K } = { g ∈ G | gK = K } = { g ∈ G | g ∈ K } = K. Prˆgmati. Autì shmaÐnei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 . Apìdeixh. morfismoÔ thc G an kai mìnon an to ginìmeno kˆje dÔo arister¸n klˆsewn modK eÐnai mia arister  klˆsh modK . . 'Eqontac upìyh ta proanaferjènta. S aut  thn perÐptwsh to G/K wc proc aut  thn prˆxh eÐnai omˆda kai onomˆzetai omˆda phlÐko thc G dia K   thc G mod K . gia kˆje g ∈ G. Dhlad  g1 g2 ∈ g3 K   isodÔnama g1 g2 K = g3 K = g1 Kg2 K . g2 ∈ K . 'Estw K ≤ G tètoia ¸ste τg (K) = gKg −1 ⊆ K . ParathroÔme ìti an K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ φ : G −→ G tìte gia kˆje stoiqeÐo g ∈ G ìla ta stoiqeÐa thc morf c gkg −1 . An h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. Sunep¸c gia h1 = h2 = 1 ∈ K . ìti h antistoiqÐa pou anafèretai sto je¸rhma eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K wc proc thn opoÐa to G/K eÐnai omˆda. h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h antistoiqÐa 4. Allˆ gKg −1 = τg (K). èstw ìti g1 Kg2 K ∈ G/K gia kˆje g1 . upˆrqei h ∈ K tètoio ¸ste g1 g2 = g3 h. eÐnai stoiqeÐa tou K . Lìgw aut¸n pou anafèrjhkan prohgoumènwc. tìte deÐxame. Dhlad  gia kˆje g1 . Ja deÐxoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 . Mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai o pur nac enìc omo- G/K × G/K −→ G/K. (g1 K.

Autì shmaÐnei ìti g1 Kg2 K ⊆ g1 g2 K .7.β . h K eÐnai kanonik  upoomˆda. Epomènwc mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h K eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. an jewr soume to sÔnolo G ìlwn twn apeikonÐsewn fα.7. 2. k1 . 4. ìpou k ∈ Z. β ∈ R. upˆrqei k ∈ K . tìte to G me prˆxh th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai mia mh-Abelian  omˆda. β ∈ R.β = f1. gKg −1 = K . k2 ∈ K .β ∈ G eÐnai h apeikìnish f 1 .z ◦ f 1 . deÐqnoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 g2 ∈ G. An jewr α α soume to stoiqeÐo f 1 . gia kˆje g ∈ G. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama.−kβ ◦ f1. gK = Kg . Apìdeixh.4. 'Eqei epikrat sei autèc tic upoomˆdec na tic kaloÔme kanonikèc upoomˆdec thc G. TonÐzoume ìti h isodunamÐa gKg −1 = K ⇐⇒ gKg −1 ⊆ K den isqÔei gia ìla ta g ∈ G.7.kz k . Gia na dhl¸soume ìti mia upoomˆda K eÐnai kanonik  grˆfoume K G. Allˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 ⊆ K autì den sunepˆgetai genikˆ ìti ja isqÔei kai gKg −1 = K . tìte. Me ton Ðdio trìpo sumperaÐnoume ìti g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K kai ˆra g1 Kg2 K = g1 g2 K . 1.β (x) = αx + β me α = 0. Sunep¸c K ⊆ (g −1 )−1 Kg −1 = gKg −1 .3 Parat rhsh. 'Ara K = gKg −1 .− β .z | z ∈ Z } eÐnai upoomˆda (isìmorfh me th prosjetik  omˆda Z). Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 361 −1 −1 epeid  τg−1 (k) = g2 kg2 ∈ K . 4. 'Estw K mia upoomˆda miac omˆdac G. grˆfetai sth morf  g1 g2 k1 k2 me k1 ∈ K . 'Etsi oi lèxeic kanonik  upoomˆda kai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G eÐnai tautìshmec. ìpou fα. apì th sqèsh gKg −1 ⊆ K prokÔptei g −1 (gKg −1 )g ⊆ g −1 Kg   K ⊆ g −1 Kg . 'Ara kˆje stoiqeÐo g1 k1 g2 k2 . Prˆgmati g1 Kg2 K = g1 (Kg2 )K = g1 (g2 K)K = g1 g2 KK = g1 g2 K . gnwst  wc h omoparallhlik  omˆda thc eujeÐac. Fusikˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 = K tìte isqÔei kai gKg −1 ⊆ K . me g2 kg2 = k   isodÔnama 2 kg2 = g2 k . tìte epeid  k fk. gia kˆje g ∈ G. α.β : R −→ R. Upojètontac ìti isqÔei h teleutaÐa sqèsh. Tìte (gKg −1 )g = Kg   isodÔnama gK = Kg .2 Prìtash. gia kˆje g ∈ G. An h K eÐnai kanonik . Allˆ ìtan to g diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc G to g −1 diatrèqei kai autì ìla ta stoiqeÐa thc G. 3. Gia parˆdeigma. Upojètoume ìti isqÔei h 2. To uposÔnolo K = { f1. To antÐstrofo enìc stoiqeÐou fα.

362 isqÔei f −1 Kf 1 ,β 1 ,β
k k

4. Omˆdec

K , afoÔ to f −1 Kf 1 ,β eÐnai mia upoomˆda (isìmorfh me 1 ,β
k k

thn kZ) kai den perièqei, gia parˆdeigma, to f1,1 ∈ K . Sunep¸c h K den eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. 'Allwste to sumpèrasma prokÔptei amèswc apì to gegonìc ìti −1 z / fα,β ◦ f1,z ◦ fα,β = f1, α ∈ K, gia z ∈ Z kai
z α

∈ Z. /

kanonik  upoomˆda thc G, tìte h tˆxh tou stoiqeÐou gK thc G/K eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc k gia ton opoÐo g k ∈ K . b) Kˆje upoomˆda K miac Abelian c omˆdac G eÐnai kanonik  kai h omˆda G/K eÐnai Abelian . g) An G eÐnai mia kuklik  omˆda, tìte h G/K eÐnai kuklik  gia kˆje upoomˆda thc K . Apìdeixh. a) 'Estw k h tˆxh tou stoiqeÐou gK . Ex orismoÔ to k eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc gia ton opoÐo (gK)k = K . Allˆ (gK)k = g k K kai g k K = K an kai mìnon an g k ∈ K . b) 'Estw K mia upoomˆda thc G kai g1 , g2 ∈ G. Epeid  (g1 k1 )(g2 k2 ) = g1 g2 k1 k2 = g2 g1 k1 k2 = g2 k2 g1 k1 , èqoume ìti g1 Kg2 K = g1 gK = g2 Kg1 K pou eÐnai to zhtoÔmeno. g) Af netai san ˆskhsh.

4.7.4 Prìtash. a) An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G kai K eÐnai mia

4.7.5 ParadeÐgmata.
1. 'Estw D6 = { 1, x, x2 , x3 , x4 , x5 , y, yx, yx2 , yx3 , yx4 , yx5 } h diedrik  omˆda. JewroÔme thn upoomˆda K = { 1, x3 } thc D6 kai to sÔnolo phlÐko D6 /K = { K, xK, x2 K, yK, yxK, yx2 K }. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti h K eÐnai kanonik  kai ˆra apì to Je¸rhma 4.7.1 èpetai ìti to sÔnolo D6 /K eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì twn klˆsewn modK . H D6 /K èqei èxi stoiqeÐa kai den eÐnai Abelian  omˆda, afoÔ, gia parˆdeigma, xKyK = xyK = yx−1 K = yx5 K = yxK = yKxK . Epomènwc, sÔmfwna me thn taxinìmhsh twn mh isìmorfwn omˆdwn tˆxhc 6 (pou ègine sto tèloc thc Paragrˆfou 4.5), h D6 /K eÐnai isìmorfh me thn S3 . 2. Efarmìzontac to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.5.11) gia thn omˆda D6 /K , èqoume ton monomorfismì

T : D6 /K −→ S6 ,

gK −→ TgK

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

363

me TgK (g K) = gg K . SumbolÐzontac tic klˆseic K, xK, x2 K, yK, yxK kai yx2 K me 1, 2, 3, 4, 5 kai 6 antÐstoiqa, blèpoume ìti TxK = (1 2 3)(4 6 5) kai TyK = (1 4)(2 5)(3 6). Jewr¸ntac t¸ra ton epimorfismì φ : D6 −→ D6 /K , g −→ gK , paÐrnoume th sÔnjesh f = T ◦ φ : D6 −→ S6 . 'Etsi, èqoume f (x) = (1 2 3)(4 6 5) kai f (y) = (1 4)(2 5)(3 6). Sto epìmeno diˆgramma parajètoume ìlec tic upoomˆdec thc D6 . Kˆje mia apì autèc parÐstatai me genn torec. Oi eujeÐec pou sundèoun autèc upodeiknÔoun ìti h upoomˆda pou brÐsketai sto ˆnw ˆkro aut c perièqei thn upoomˆda pou brÐsketai sto kˆtw ˆkro thc eujeÐac. Oi upoomˆdec { 1 }, x3 , x2 , x , x2 , y , x2 , yx kai D6 eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc D6 . 'Eqoume de x3 ∼ C2 , x2 ∼ C3 , x ∼ = = = C6 , x2 , y ∼ x2 , yx ∼ S3 . EpÐshc èqoume x3 , y ∼ x3 , yx4 ∼ = = = = x3 , yx2 ∼ C2 × C2 kai ìlec oi upìloipec upoomˆdec eÐnai isìmorfec me = thn C2 .

D6 =< x, y >

< x > < x3 , y >

< x2 , y > < x3 , yx4 > < x3 , yx2 >< x2 , yx >

< x2 >< x3 > < y > < yx > < yx2 >

< yx3 >

< yx4 >

< yx5 >

{1}
To epìmeno je¸rhma eÐnai to pr¸to basikì je¸rhma twn omomorfism¸n.

4.7.6 Je¸rhma.

'Estw φ : G −→ G ènac omomorfismìc omˆdwn. Tìte isqÔei

Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n
G/ ker φ ∼ φ(G). =

364 Apìdeixh. 'Estw K = ker φ. JewroÔme thn antistoiqÐa

4. Omˆdec

¯ φ : G/K −→ φ(G),

gK −→ φ(g).

Arqikˆ parathroÔme ìti h antistoiqÐa aut  eÐnai mia apeikìnish. Prˆgmati, an g, g ∈ G eÐnai dÔo stoiqeÐa me gK = g K , tìte g −1 g K = K kai ˆra g −1 g ∈ K . Tìte ìmwc èqoume φ(g −1 g ) = 1 kai ˆra φ(g) = φ(g ). Ta ¯ parapˆnw epiqeir mata antistrèfontai kai deÐqnoun ìti h apeikìnish φ eÐnai ¯ 1 − 1. Epiplèon, h φ eÐnai epÐ, afoÔ gia kˆje g ∈ φ(G) upˆrqei èna g ∈ G me ¯ φ(g) = g kai èqoume φ(gK) = φ(g) = g . Tèloc, isqÔei

¯ ¯ ¯ ¯ φ(g1 Kg2 K) = φ(g1 g2 K) = φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 K)φ(g2 K), ¯ dhlad  o φ eÐnai omomorfismìc.

4.7.7 Parathr seic.
1. To Je¸rhma 4.7.6 mac upodeiknÔei mia diadikasÐa na brÐskoume omomorfismoÔc apì mia omˆda G se mia ˆllh G wc ex c. MporoÔme pr¸ta na broÔme tic upoomˆdec K thc G gia tic opoÐec h G/K eÐnai omˆda kai metˆ na doÔme an h G èqei kˆpoia upoomˆda H pou eÐnai isìmorfh me mia ∼ omˆda phlÐko G/K . 'Etsi ja èqoume th sÔnjesh G −→ G/K −→ H . Gia parˆdeigma, an G = D6 kai G = A4 èqoume dei sto Parˆdeigma 3.9.2 (2) ìti gia thn D6 oi dunatèc omˆdec phlÐka eÐnai oi D6 / x3 , D6 / x2 , D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 x2 , yx (kai fusikˆ oi D6 /D6 kai D6 /{ 1 }). Gia th dom  thc

D6 / x2 = { x2 , x x2 , y x2 , yx x2 }
blèpoume ìti, epeid  y 2 = (yx)2 = x4 = 1, èqoume (x x2 )2 = (y x2 )2 = (yx x2 )2 = x2 kai sunep¸c h D6 / x2 eÐnai isìmorfh me thn C2 ×C2 . H A4 perièqei thn upoomˆda H = { i, (1 2)(3 4), (1 3)(2 4), (1 4)(2 3) } pou eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . 'Enac isomorfismìc thc D6 / x2 sthn H eÐnai h apeikìnish f : D6 / x2 −→ H , x x2 −→ (1 2)(3 4), y x2 −→ (1 3)(2 4), h opoÐa dÐnei ton omomorfismì φ : D6 −→ D6 / x2 −→ A4 , φ(x) = (1 2)(3 4), φ(y) = (1 3)(2 4), me pur na thn upoomˆda x2 . 'Eqoume dei ìti h omˆda phlÐko D6 / x3 eÐnai isìmorfh me thn S3 , en¸ h A4 den èqei kamiˆ upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma metˆ Parat rhsh 4.4.27). 'Ara den upˆrqei omomorfismìc thc D6 sthn A4 me pur na thn x3 . Apì tic omˆdec phlÐka D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 / x2 , yx pou eÐnai isìmorfec me thn C2 paÐrnoume omomorfismoÔc thc D6 sthn A4 kaj¸c h A4 èqei upoomˆdec tˆxhc 2.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

365

2. 'Eqoume dei ìti se kˆje omomorfismì φ miac omˆdac G antistoiqeÐ o pur nac K tou φ gia ton opoÐo to sÔnolo G/K eÐnai omˆda kai antÐstrofa se kˆje upoomˆda K gia thn opoÐa to sÔnolo G/K eÐnai omˆda antistoiqeÐ ènac omomorfismìc thc G. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸, gia na mhn upˆrqei sÔgqush, ìti aut  h antistoiqÐa den eÐnai èna proc èna. 'Opwc eÐdame, mìlic prohgoumènwc, o omomorfismìc G −→ G/K kai ènac monomorfismìc apì thn G/K se mia omˆda H dÐnoun èna omomorfismì thc G sthn H me pur na ton K . EpÐshc ja jèlame na tonÐsoume ìti mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 miac omˆdac G gia touc opoÐouc oi pur nec K1 kai K2 antÐstoiqa eÐnai isìmorfec upoomˆdec allˆ oi antÐstoiqec omˆdec phlÐka na mhn eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, oi omomorfismoÐ Z −→ Zn , z −→ z mod n kai Z −→ Zm , z −→ z mod m, èqoun isìmorfouc pur nec afoÔ autoÐ eÐnai oi upoomˆdec nZ kai mZ antÐstoiqa. Allˆ Zn = Z/nZ ∼ Z/mZ = Zm . = Allˆ kai antÐstrofa, mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 me pedÐo orismoÔ thn G, twn opoÐwn oi pur nec K1 kai K2 den eÐnai isìmorfec omˆdec, allˆ oi omˆdec pulÐka G/K1 , G/K2 eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, eÐdame ìti oi upoomˆdec x kai x2 , y thc D6 eÐnai kanonikèc kai D6 / x ∼ D6 / x2 , y ∼ C2 , allˆ x ∼ C6 kai x2 , y ∼ S3 . = = = = Mia ˆllh perÐptwsh pou prèpei na tonisteÐ eÐnai h ex c. MporoÔme na èqoume dÔo mh isìmorfec omˆdec G1 kai G2 oi opoÐec èqoun upoomˆdec K1 kai K2 antÐstoiqa pou eÐnai pur nec omomorfism¸n kai isqÔei K1 ∼ K2 = kai G1 /K1 ∼ G2 /K2 . Gia parˆdeigma, =

Z4 /Z2 ∼ (Z2 × Z2 )/(Z2 × { 1 }) ∼ Z2 . = =

1. To kèntro Z(G) = { z ∈ G | gz = zg, g ∈ G } eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Apì ton orismì tou kèntrou eÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an G = Z(G). Sto ˆllo ˆkro, èqoume dei sthn Parˆgrafo 4.2 ìti h summetrik  omˆda Sn gia n > 2 èqei tetrimmèno kèntro. Sunep¸c, h melèth thc omˆdac phlÐko G/Z(G) mporeÐ na d¸sei plhrforÐec gia th mh-metajetikìthta thc G. IsqÔei to ex c krit rio (blèpe 'Askhsh 4.7.18): H omˆda G eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) eÐnai kuklik  omˆda. H pio sun jhc diatÔpwsh tou prohgoÔmenou apotelèsmatoc pou qrhsimopoieÐtai sthn prˆxh eÐnai h ex c. H omˆda G den eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) den eÐnai kuklik . Gia parˆdeigma, an h G den eÐnai Abelian  kai èqei tˆxh pq gia p kai q pr¸touc, tìte aut  èqei tetrimmèno kèntro. Prˆgmati, afoÔ h G den eÐnai Abelian  sÔmfwna me ta prohgoÔmena h G/Z(G) den eÐnai kuklik  kai ˆra to kèntro Z(G) prèpei

4.7.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc.

366

4. Omˆdec

na eÐnai h tetrimmènh upoomˆda (giatÐ?). 'Ena ˆllo endiafèron apotèlesma pou anafèretai sto phlÐko G/Z(G) eÐnai to ex c (blèpe 'Askhsh 4.7.19): Gia kˆje omˆda G isqÔei

G/Z(G) ∼ Inn(G). =
Apì autì kai to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ìti h omˆda twn eswterik¸n automorfism¸n miac mh Abelian c omˆdac den eÐnai kuklik . An h omˆda G eÐnai Abelian  tìte Inn(G) = { 1 }. EpÐshc apì to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ˆmesa ìti Inn(Sn ) ∼ Sn gia n > 2. H pl rhc eikìna thc dom c twn = automorfism¸n thc Sn dÐnetai apì to ex c apotèlesma:

Sn ∼ Aut(Sn ) = Inn(Sn ) , =
gia n ≥ 3 kai n = 6. Gia n = 6 o deÐkthc | Aut(S6 ) : Inn(S6 ) |= 2. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ eÐnai pèra apì touc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. 2. An x, y eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac G tìte to stoiqeÐo x−1 y −1 xy pou to sumbolÐzoume me [x, y] lègetai metajèthc twn x kai y kai lègetai ètsi epeid  xy = yx[x, y]. H upoomˆda thc G pou parˆgetai apì ìlouc touc metajètec [x, y], x, y ∈ G onomˆzetai upoomˆda twn metajet¸n thc G kai sumbolÐzetai sun jwc me [G, G]. EÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] = { 1 }. EpÐshc, gia kˆje omomorfismì ε thc G ston eautì thc isqÔei ε[x, y] = [ε(x), ε(y)], dhlad 

ε([G, G]) ⊆ [ε(G), ε(G)] ⊆ [G, G] .
Eidikˆ, gia kˆje g ∈ G isqÔei

τg ([G, G]) ⊆ [τg (G), τg (G)] = [G, G] ,
dhlad  g[G, G]g −1 ⊆ [G, G]. Autì shmaÐnei ìti h [G, G] eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. EÐnai de h mikrìterh kanonik  upoomˆda thc G metaxÔ ìlwn twn upoomˆdwn K gia tic opoÐec h omˆda phlÐko G/K eÐnai Abelian  omˆda. Me ˆlla lìgia, isqÔei to ex c:

“An K

G, tìte h G/K eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] ⊆ K”.

Prˆgmati, h omˆda G/K eÐnai Abelian  an kai mìno an g1 Kg2 K = g2 Kg1 K  , isodÔnama, an kai mìno an g1 g2 K = g2 g1 K . H teleutaÐa sunj kh shmaÐnei −1 −1 akrib¸c ìti g1 g2 g1 g2 K = K , dhlad  ìti [g1 , g2 ] ∈ K gia kˆje g1 , g2 ∈ G. Gia parˆdeigma, an φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc apì thn G se mia Abelian  omˆda G tìte [G, G] ⊆ ker φ afoÔ to phlÐko G/ ker φ ∼ φ(G) =

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

367

eÐnai Abelian  omˆda. 'Opwc eÐdame oi orismoÐ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n miac omˆdac G dÐnoun thn isodunamÐa “G = Z(G) an kai mìnon an [G, G] = { 1 }”. An kai isqÔei aut  h isodunamÐa, den upˆrqei kˆpoio eÐdoc duðkìthtac metaxÔ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n. Prˆgmati, an to kèntro Z(G) miac omˆdac G eÐnai tetrimmèno, den èpetai kat anˆgkh ìti ja isqÔei G = [G, G]. Gia parˆdeigma, èqoume Z(S3 ) = { i } kai [S3 , S3 ] = A3 (giatÐ?). EpÐplèon, den isqÔei oÔte h antÐstrofh sunepagwg : Me ˆlla lìgia, eÐnai dunatì na èqoume G = [G, G] kai Z(G) = { 1 }. Gia parˆdeigma, an G = SL3 (Z7 ) tìte to kèntro Z(G) den eÐnai tetrimmèno (blèpe Je¸rhma 4.4.5), allˆ mporeÐ na apodeiqteÐ ìti G = [G, G] (blèpe 'Askhsh 4.7.22). Shmei¸noume ìti h ènnoia thc upoomˆdac metajet¸n paÐzei shmantikì rìlo sthn epilushmìthta twn algebrik¸n exis¸sewn, ìpwc aut  anaptÔqjhke apì ton E. Galois. 3. H enallˆsousa upoomˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . Prˆgmati, qrhsimopoi¸ntac ton orismì, prèpei na deÐxoume ìti σAn σ −1 ⊆ An gia kˆje σ ∈ Sn , dhlad  ìti gia kˆje σ ∈ Sn kai π ∈ An isqÔei σπσ −1 ∈ An . Allˆ, ekfrˆzontac thn ˆrtia metˆjesh π wc ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn, π = π1 π2 · · · πk , èqoume σπσ −1 = σπ1 σ −1 σπ2 σ −1 · · · σπk σ −1 , ìpou σπi σ −1 eÐnai, wc gnwstìn, antimetˆjesh. 'Etsi, kai h σπσ −1 eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Enallaktikˆ, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai afoÔ aut  eÐnai o pur nac tou “pros mou metajèsewn” (Parˆdeigma 4.5.8 (7) ). Kaj¸c | Sn : An |= 2, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai epÐshc apì to ex c genikì apotèlesma:

4.7.9 L mma. Kˆje upoomˆda K miac omˆdac G deÐktou 2 eÐnai kanonik .
Apìdeixh. Prˆgmati, an g ∈ K , g ∈ G, tìte h G = K ∪ gK = K ∪ Kg / eÐnai h anˆlush thc G se aristerèc kai dexièc klˆseic modK . Epeid  h ènwsh eÐnai xènh, prèpei gK = Kg = G K . Kaj¸c Sn /An ∼ C2 , apì to to prohgoÔmeno parˆdeigma prokÔptei ìti = [Sn , Sn ] ≤ An . Allˆ, gia n ≥ 3, to Je¸rhma 4.4.15 deÐqnei ìti h An parˆgetai apì tic metajèseic (1 a b), 2 ≤ a, b ≤ n, en¸ h Sn parˆgetai apì tic antimetajèseic (1 a). EÐnai de (1 a)−1 (1 b)−1 (1 a)(1 b) = (1 a b). Sunep¸c An ≤ [Sn , Sn ] kai ˆra An = [Sn , Sn ]. 4. H eidik  grammik  omˆda SLn (K) eÐnai kanonik  upoomˆda thc genik c grammik c omˆdac GLn (K), ìpou K eÐnai èna s¸ma. Autì prokÔptei apì thn idiìthta twn orizous¸n: det(ABA−1 ) = det B . EpÐshc autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h SLn (K) eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ

det : GLn (K) −→ K ∗ .

368

4. Omˆdec

5. H upoomˆda K = φ thc diedrik c omˆdac Dn pou parˆgetai apì th strof  tou kanonikoÔ n-g¸nou katˆ gwnÐa 2π/n, eÐnai kanonik . H Dn parˆgetai apì thn φ kai mia anˆklash τ kai isqÔei τ −1 φτ = φn−1 . H kanonikìthta thc K prokÔptei kai apì to gegonìc ìti | Dn : K |= 2. 6. 'Estw G = R∗ kai K = R∗ (jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ). Profan¸c >0 h K eÐnai kanonik  upoomˆda afoÔ eÐnai upoomˆda miac Abelian c omˆdac. 'Eqoume de G = K ∪ (−1)K , dhlad  h omˆda G/K èqei tˆxh dÔo kai ta dÔo stoiqeÐa thc ta sumbolÐzoume me ¯ K) kai −¯ = ((−1)K). IsqÔei de ¯ · −¯ = 1(= 1 1 1 ¯ kai −¯ · −¯ = ¯. An jewr soume ton epimorfismì −1 1 1 1

det : GLn (R) −→ R∗
kai to uposÔnolo GLn (R)+ ìlwn twn pinˆkwn thc GLn (R) pou h orÐzousˆ touc eÐnai jetikìc arijmìc, autì eÐnai mia kanonik  upoomˆda pou h omomorfik  thc eikìna det(GLn (R)+ ) eÐnai h R∗ . >0 7. Mia qr simh efarmog  thc omˆdac phlÐko eÐnai ìti pollèc forèc mac epitrèpei na qrhsimopoi soume th majhmatik  epagwg  gia na apodeÐxoume idiìthtec pou ikanopoioÔntai apì sugkekrimènec omˆdec. Gia parˆdeigma, deÐqnoume ìti kˆje peperasmènh Abelian  omˆda G thc opoÐac h tˆxh diaireÐtai apì èna pr¸to arijmì p èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p (ìpwc ja doÔme sthn epìmenh Enìthta autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda). SÔmfwna me to Pìrisma 4.4.26, an h G den èqei gn siec upoomˆdec aut  eÐnai kuklik  tˆxhc p, opìte kˆje (mh tetrimèno) stoiqeÐo thc eÐnai tˆxhc p. Upojètoume ìti H eÐnai mia gn sia upoomˆda thc G. An to p diaireÐ thn tˆxh thc H tìte epagwgikˆ h H èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p pou bèbaia an kei sthn G. An to p den diaireÐ thn tˆxh thc H , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange to p prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc G/H kai epagwgikˆ h G/H èqei èna stoiqeÐo gH tˆxhc p, dhlad  g p ∈ H (blèpe 4.7.4a) ). EpÐshc isqÔei (gH)|H| = H , afoÔ diaforetikˆ, epeid  h tˆxh tou gH eÐnai p, ja èprepe to p na diairoÔse thn tˆxh | H | thc H . Epeid  g p ∈ H , sÔmfwna me to 4.4.23, isqÔei (g p )|H| = 1. 'Ara to stoiqeÐo g |H| èqei tˆxh p.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

369

8. Qarakt rec Peperasmènwn Kuklik¸n Omˆdwn 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 'Enac omomorfismìc X : G −→ S 1 , ìpou S 1 = { z ∈ C | | z |= 1 } lègetai qarakt rac thc G. An g eÐnai ènac genn torac thc G tìte h apeikìnish

Xt : G −→ S 1 , g r −→ e2πirt/n ,

t∈Z

eÐnai ènac qarakt rac thc G kai ìloi oi qarakt rec thc G eÐnai akrib¸c autoÐ. Prˆgmati, an X eÐnai ènac qarakt rac tìte o X (g) eÐnai mia n-ost  rÐza thc monˆdac, èstw X (g) = e2πik/n , kai ˆra X = Xk . An Xk , X eÐnai dÔo qarakt rec, tìte orÐzoume to ginìmeno Xk X jètontac (Xk X )(g) = Xk (g)X (g) kai ˆra Xk+ an k + < n Xk X = X(k+ ) mod n = Xk+ − n an k + ≥ n.

ˆ To sÔnolo G = { X0 , X1 , . . . , Xn−1 }, ìlwn twn qarakt rwn thc G, wc proc autì to ginìmeno eÐnai mia omˆda. To oudètero stoiqeÐo eÐnai o qarakt rac X0 kai to antÐstrofo stoiqeÐo tou Xk eÐnai o qarakt rac X−k = Xn−k . ParathroÔme ìti ˆ ˆ o X1 èqei tˆxh n kai ˆra h G eÐnai isìmorfh me thn G. H apeikìnish G −→ G, k −→ X , eÐnai ènac isomorfismìc (pou ìmwc exartˆtai apì to genn tora g g k thc G). 'Estw t¸ra H mia upoomˆda thc G. JewroÔme to sÔnolo ˆ M (H) = {X ∈ G | X (h) = 1, gia kˆje h ∈ H}. ˆ EÐnai fanerì ìti to M (H) eÐnai mia upoomˆda thc G kai isqÔei M (H) ∼ G/H . = Prˆgmati, h antistoiqÐa M (H) −→ (G/H), X −→ ϑX , ìpou ϑX (g i H) = X (g i ) eÐnai mia apeikìnish pou apì ton orismì thc eÐnai 1 − 1. An ϑ ∈ (G/H), tìte o qarakt rac X thc G gia ton opoÐo X (g) = ϑ(gH) profan¸c an kei sthn M (H). Dhlad  h apeikìnish aut  eÐnai kai epÐ. 'Eqoume de ϑX1 X2 (g i H) = X1 X2 (g i ) = X1 (g i )X2 (g i ) = ϑX1 (g i H)ϑX2 (g i H) = ϑX1 ϑX2 (g i H).
Sunep¸c X1 X2 −→ ϑX1 ϑX2 , dhlad  aut  h apeikìnish eÐnai ènac isomorfismìc. Epeid  (G/H) ∼ G/H ja eÐnai kai M (H) ∼ G/H . = = Oi qarakt rec twn kuklik¸n omˆdwn èqoun efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. To epìmeno apotèlesma anafèretai stic omomorfikèc eikìnec twn upoomˆdwn miac omˆdac.

370

4. Omˆdec

'Estw φ : G −→ G ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na K = ker φ. Tìte o φ epˆgei mia 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa Φ metaxÔ tou sunìlou S(G, K) ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun thn K kai tou sunìlou S(G ) ìlwn twn upoomˆdwn thc G . IsqÔei de 1. K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G an kai mìnon an Φ(H1 ) ≤ Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut  eÐnai | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | 2. K ≤ H1 H2 an kai mìnon an Φ(H1 ) eÐnai H2 /H1 ∼ Φ(H2 )/Φ(H1 ). =

4.7.10 Je¸rhma (Je¸rhma AntistoiqÐac).

Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut 

Apìdeixh. GnwrÐzoume ìti h omomorfik  eikìna φ(H) miac upoomˆdac H thc G eÐnai upoomˆda thc G . Epiplèon an H eÐnai mia upoomˆda thc G tìte h antÐstrofh eikìna thc H pou orÐzetai wc to uposÔnolo

φ−1 (H ) = { g ∈ G | φ(g) ∈ H }
thc G eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, an g1 , g2 ∈ φ−1 (H ) tìte, epeid  −1 −1 φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 )−1 ∈ H to g1 g2 ∈ φ−1 (H ). EpÐshc èqoume dei ìti φ−1 (1) = K kai ˆra K ⊆ φ−1 (H ). T¸ra ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

Φ : S(G, K) −→ S(G ), H −→ φ(H),
eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 'Opwc mìlic eÐdame h antistoiqÐa

Φ−1 : S(G ) −→ S(G, K), H −→ φ−1 (H )
eÐnai mia apeikìnish. Ja deÐxoume ìti h sÔnjesh Φ−1 Φ kai h ΦΦ−1 eÐnai h tautotik  apeikìnish 1S(G,K) kai h 1S(G ) antÐstoiqa. Prˆgmati, an H ∈ S(G, K) tìte Φ−1 (Φ(H)) = φ−1 (φ(H)) = { g ∈ G | φ(g) ∈ φ(H) } kai ˆra H ⊆ φ−1 (φ(H)). 'Estw g ∈ φ−1 (φ(H)). Tìte φ(g) ∈ φ(H), dhlad  upˆrqei èna h ∈ H tètoio ¸ste φ(g) = φ(h)   isodÔnama φ(gh−1 ) = 1 pou shmaÐnei ìti gh−1 ∈ K , dhlad  g ∈ hK . Epeid  K ⊆ H èpetai ìti g ∈ H . Epomènwc (Φ−1 Φ)(H) = H , gia kˆje H ∈ S(G, K). 'Ara Φ−1 Φ = 1S(G,K) . H isìthta ΦΦ−1 = 1S(G ) prokÔptei apì thn upìjesh ìti h φ eÐnai epÐ apeikìnish: An H ∈ S(G ) kai h ∈ H tìte upˆrqei g ∈ G me φ(g) = h pou shmaÐnei ìti g ∈ φ−1 (H ) kai sunep¸c h = φ(g) ∈ φ(φ−1 (H )), dhlad  H ⊆ φ(φ−1 (H )). Epeid  profan¸c isqÔei φ(φ−1 (H )) ⊆ H , èqoume φ(φ−1 (H )) = H gia kˆje H ∈ S(G ).

H2 /H1 ∼ φ(H2 )/φ(H1 ) = jewroÔme touc omomorfismoÔc omˆdwn ρ : φ(H2 ) −→ φ(H2 )/φ(H1 ). gia −1 = φ(H ). èstw K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G ìpou φ(H1 ) φ(H2 ).4. Prˆgmati. Tìte èqoume φ(hH1 h−1 ) = φ(h)φ(H1 )φ(h)−1 = φ(H1 ) . upojètoume ìti H1 H2 .5. tìte φ(h−1 h h1 h−1 ) = 1. 'Ara h f eÐnai 1 1 − 1. eÐnai profan c apì ton orismì twn upoomˆdwn φ(H) kai φ−1 (H ). tìte φ(h)φ(H1 ) ∩ φ(h )φ(H1 ) = ∅. Gia thn isìthta | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | arkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ twn arister¸n sunìlwn phlÐko H2 /H1 kai φ(H2 )/φ(H1 ). AntÐstrofa. K). h. dhlad  hH1 h−1 = H1 . Gia th sunj kh 2. Mia tètoia eÐnai h antistoiqÐa hH1 −→ φ(h)φ(H1 ). .7. φ(h) −→ φ(h)φ(H1 ). dhlad  1 h−1 h h1 h−1 ∈ K ⊂ H1 kai ˆra h−1 h ∈ H1 pou eÐnai ˆtopo. dhlad  h φ(H )h −1 = kˆje h ∈ H2 . EÐnai de fanerì ìti eÐnai kai epÐ.7. 'Ara Φ−1 (φ(hH1 h−1 )) = Φ−1 (φ(H1 )) kai ìpwc eÐdame prin èpetai ìti hH1 h−1 = H1 .. h ∈ H2 . Allˆ hH1 h−1 ∈ S(G. kai φ |H2 : H2 −→ φ(H2 ) me pur nec φ(H1 ) kai K antÐstoiqa. h1 ∈ H1 . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 371 T¸ra h sunj kh 1. afoÔ apì th sqèsh K ≤ H1 prokÔptei K = hKh−1 ≤ hH1 h−1 . tou opoÐou o pur nac eÐnai ker(ρ ◦ φ |H2 ) = { h2 ∈ H2 | ρ ◦ φ |H2 (h2 ) = φ(H1 ) } = { h2 ∈ H2 | φ |H2 (h2 )φ(H1 ) = φ(H1 } = { h2 ∈ H2 | φ(h2 ) ∈ φ(H1 ) } = φ−1 (φ(H1 )) = H1 Epomènwc to apotèlesma èpetai apì to Je¸rhma 4.5) kai mˆlista epimorfismìc. Tìte èqoume φ(h)φ(H1 )φ(h) 1 1 φ(H1 ) gia kˆje h ∈ φ(H2 ). dhlad  H1 Gia na deÐxoume thn Ôparxh tou isomorfismoÔ H2 . gia kˆje h ∈ H2 . gia h1 . Diìti an g = φ(h)φ(h1 ) = φ(h )φ(h1 ). an hH1 = h H1 . 'Ara φ(H1 ) φ(H2 ).8. afoÔ ρ ◦ φ |H2 (H2 ) = ρ(φ |H2 (H2 )) = φ(H2 )/φ(H1 ). dhlad  hH1 ∩ h H1 = ∅. H sÔnjesh ρ ◦ φ |H2 eÐnai ènac omomorfismìc (blèpe Parˆdeigma 4.6.

'Estw K mia kaφ : G −→ G . h Φ−1 (φ(H)) = φ−1 (φ(H)) eÐnai h upoomˆda thc G pou . K Apì to Je¸rhma antistoiqÐac 4.7. sÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma. Tìte gia kˆje H ≤ G. apì to Pìrisma 4. Kaj¸c h φ(H) eÐnai upoomˆda thc G/K .12 Je¸rhma (DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n). Epiplèon. An K G. Epomènwc. tìte G ∼ G/K = L L/K Apìdeixh. Omˆdec 4. g −→ gK. Prˆgmati.11 Pìrisma. K HK K . An H ≤ G me K ≤ H tìte φ(H) = { hK | h ∈ H } = H/K . ìpou φ : G −→ G/K .7. L = L/K Sthn perÐptwsh pou mia upoomˆda H thc G den perièqei thn kanonik  upoomˆda K . Eidikˆ. g −→ gK . stic upoomˆdec G kai L antistoiqoÔn oi upoomˆdec G/K kai L/K kai isqÔei o isomorfismìc G ∼ G/K pou anafèretai sto Pìrisma. JewroÔme ton epimorfismì 4. tìte kˆje upoomˆda thc omˆdac phlÐko G/K eÐnai thc morf c H/K gia kˆpoia monadik  upoomˆda H thc G pou perièqei thn K . to ginìmeno HK eÐnai upoomˆda thc G kai φ(H) = Epiplèon h tom  H ∩ K eÐnai kanonik  upoomˆda thc H kai isqÔei HK ∼ H . tìte h omomorfik  eikìna φ(H).7.11 upˆrqei mia monadik  upoomˆda M thc G pou perièqei thn K gia thn opoÐa ja èqoume M φ(H) = . JewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G/K . dÐdetai sto epìmeno je¸rhma to opoÐo sun jwc onomˆzetai “DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n”.372 4.10 mporoÔme na prosdiorÐsoume poia eÐnai h M . nonik  upoomˆda miac omˆdac G.7. an L G kai K ≤ L. ìlec oi upoomˆdec thc G/K eÐnai aut c thc morf c kai H1 /K = H2 /K an kai mìnon an H1 = H2 . = K H ∩K Apìdeixh.

Dhlad . Ja jèlame na shmei¸soume ìti apì to Je¸rhma 4. tìte φ−1 (H ) G kai isqÔei G/φ−1 (H ) ∼ G /H . Kaj¸c φH (H) = φ(H).6 èpetai ìti φ(H) = HK ∼ H . T¸ra. .5. allˆ ìti ghg −1 ∈ φ−1 ( φ(H) ) kai genikˆ isqÔei H ⊆ φ−1 ( φ(H) ) = H ker φ. afoÔ. = Prˆgmati. apì to je¸rhma 4.12 an h upoomˆda H thc G eÐnai kanonik . allˆ h H na mhn eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 373 perièqei thn K (pou eÐnai o pur nac thc φ) kai antistoiqeÐ sthn φ(H). ìpou g ∈ G me φ(g) = g . To antÐstrofo den isqÔei. aut  eÐnai h monadik  upoomˆda M thc G gia thn opoÐa èqoume φ(H) = HK/H . afoÔ φ−1 (φ(h)) = { g ∈ G | φ(g) = φ(h) } = { g ∈ G | gK = hK } = { g ∈ G | g ∈ hK } = hK.4. 4. Opìte sto Je¸rhma 4. = K H ∩K me ton isomorfismì HK/K −→ H/H ∩ K na dÐnetai apì thn antistoiqÐa hK −→ h(H ∩ K). ìpou H G me K ≤ H . jewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G /H . jewroÔme ton periorismì φH thc φ sthn H kai èqoume ker φH = H ∩ ker φ = H ∩ K .11 isqÔei kai gia tic kanonikèc upoomˆdec.10(2) èpetai ìti to Pìrisma 4. Genikìtera.7.7. dhlad  mporeÐ na isqÔei φ(H) G .2. Prˆgmati. h sqèsh φ(ghg −1 ) ∈ φ(H) den shmaÐnei ìti ghg −1 ∈ H .7. oi kanonikèc upoomˆdec thc G/K eÐnai thc morf c H/K . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. gia kˆje g ∈ G kai φ(h) ∈ φ(H) èqoume g φ(h) g −1 = φ(ghg −1 ) ∈ φ(H). tìte h upoomˆda φ(H) thc G eÐnai kanonik . tìte kai to ginìmeno HK eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. Epomènwc. An ìmwc H G .7. afoÔ sthn φ(H) antistoiqeÐ mèsw thc Φ−1 h upoomˆda HK . anexˆrthta an h H perièqei   ìqi thn K . opìte h sÔnjesh twn epimorfism¸n φ ◦ φ : G −→ G /H èqei pur na ker(φ ◦ φ) = { g ∈ G | φ ◦ φ(g) = H } = { g ∈ G | φ(g)H = H } = { g ∈ G | φ(g) ∈ H } = φ−1 (H ) .7. Sunep¸c h HK eÐnai upoomˆda thc G ( autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti HK = { hK | h ∈ H } = { Kh | h ∈ H } = KH ). Allˆ φ−1 (φ(H)) = { φ−1 (φ(h)) | h ∈ H } = { hK | h ∈ H } = HK . an φ : G −→ G eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda K kai H G.7.13 Parat rhsh.

x2 . x2 } (giatÐ?). y }) = { 1. Omˆdec omˆda tètoia ¸ste o m.7. j2 ) = (i1 + i2 . 5. 4. x2 } { 1. { 1. OrÐzoume thn antistoiqÐa φ : D4 −→ Z2 × Z2 . yx }. 4. 0 ≤ j ≤ 3 } kai thn omˆda Z2 × Z2 = { (i. x2 .k.11 prokÔptei ìti oi upoomˆdec thc D4 /K eÐnai akrib¸c oi φ−1 (Hi )/K . j1 + j2 ). 2. y }{ 1. j) h opoÐa eÐnai ènac omomorfismìc tou opoÐou o pur nac eÐnai h upoomˆda K = { 1.7. y } { 1. yx2 } = { 1. x3 } φ−1 (H5 ) = { 1.12 paÐrnoume φ({ 1. 3. H4 = Z2 × Z2 kai H5 = { (0. Tìte h K eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc | K | thc G. ja èqoume m. sÔmfwna me to 4.k. | H | / | K ∩ H |) = 1.7. H2 = { 0 } × Z2 . 2} K { 1.14 Pìrisma. i = 1.d. i = 1. Apì to Pìrisma 4. x {1} . | HK/K |) = 1. 2.(| K |. dhlad  H = K . Epeid  = | K |=| H |.374 4. Oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai oi H1 = Z2 × { 0 }. yx2 } φ−1 (H4 ) = D4 φ−1 (H2 ) = { 1.k. y }. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 = x. y. x2 } { 1. en¸ apì to Je¸rhma 4. Epeid  h tˆxh thc HK/K diaireÐ thn tˆxh | G/K |. 0) } kai èqoume φ−1 (H1 ) = { 1.7. Allˆ HK/K ∼ H/K ∩ H kai ˆra m. yx3 }.(| K |. (1. 3. 2. yx2 } kai { 1. x. sumbaÐnei na eÐnai autèc oi mìnec mh-tetrimmènec kanonikèc upoomˆdec thc D4 en¸ oi upìloipec upoomˆdec thc D4 eÐnai oi { 1. Autèc eÐnai ìlec kanonikèc upoomˆdec thc D4 . x2 }. 3 eÐnai deÐktou 2 kai h φ−1 (H5 ) eÐnai o pur nac tou φ. H3 = { (0. | G/K |) = 1. ja prèpei | K ∩ H |=| H |. pou perièqoun thn K eÐnai oi φ−1 (Hi ). j) | 0 ≤ i. y } ∩ { 1.d. x2 . x2 } { 1.(| K |. −1 (H ) = { 1. afoÔ ìlec oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai kanonikèc (autì bèbaia eÐnai fanerì kai apì to ìti oi φ−1 (Hi ). x2 . { 1. 4. y i xi −→ (i.7. y } ∼ φ−1 (H1 ) ∼ = = = = C2 . yx3 } φ 3 Sunep¸c oi upoomˆdec thc D4 . j1 ) + (i2 .10. j ≤ 1 } me prˆxh thn prìsjesh (i1 . 5. i = 1. y. 4. y | x4 = y 2 = (yx)2 = { y i xj | 0 ≤ i ≤ 1. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai K mia kanonik  upo- Apìdeixh. 0).d. 1) }. 'Estw H mia upoomˆda thc G me tˆxh | K |.15 ParadeÐgmata. Sthn perÐptwsh aut . 1. yx.

7. Sto Parˆdeigma 4. Z mZ Z nZ Allˆ h antistoiqÐa mZ −→ Zk .8(4) ìti SLn (K) GLn (K).7.5. GnwrÐzoume ìti ìlec oi upoomˆdec thc Z eÐnai thc morf c nZ. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti upˆrqei ènac monadikìc epimorfismìc omˆdwn φ : S4 −→ S3 me (1 2) −→ (1 2) kai (1 3 4) −→ (1 2 3).7. apì to Pìrisma 4. = 'Ara Zm ∼ Zm·k /Zk (autì to èqoume xanadeÐ sto je¸rhma thc dom c twn = kuklik¸n omˆdwn). Sunep¸c apì to Ðdio pìrisma èqoume ìti Zm = Z ∼ = mZ n m n Z Z = Zn . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 375 φ({ 1. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai to sÔnolo nZ kai epomènwc mZ/nZ ∼ Zk . ìpou nZ ⊆ mZ. ìlec oi upoomˆdec thc Zn = Z/nZ eÐnai thc morf c mZ/nZ. yx2 }) = = C2 K φ−1 (H3 ) ∼ φ({ 1. = = SLn (K) ∩ L SLn (K) D ∩ SLn (K) An Z eÐnai to kèntro thc GLn (K) tìte h upoomˆda Z · SLn (K) eÐnai kanonik  afoÔ kai oi dÔo upoomˆdec Z kai SLn (K) eÐnai kanonikèc.4.12. ParathroÔme ìti oi upoomˆdec D kai L den eÐnai kanonikèc upoomˆdec (giatÐ?) allˆ ta ginìmena D · SLn (K) kai L · SLn (K) eÐnai kanonikèc upoomˆdec. Sunep¸c. yx }) = φ−1 (H3 ) ∼ = C2 kai K φ−1 (H1 ) ∼ φ({ 1.7. dhlad  n = m · k . n ∈ N.. ìpou     r         1   ∗ L=   me r ∈ K .       1 kai L∩SLn (K) = {I}.8(4) eÐqame dei ìti L · SLn (K) = GLn (K). O pur nac tou . Efarmìzontac to Je¸rhma 4. paÐrnoume K∗ ∼ L ∼ = = D L ∼ GLn (K) ∼ . mz −→ z + kZ. 3. EÐdame sto Parˆdeigma 4. 4. yx3 }) = = C2 K 2. JewroÔme thn prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn. Sunep¸c gia kˆje upoomˆda H thc GLn (K) to ginìmeno H·SLn (K) eÐnai upoomˆda thc GLn (K). EpÐshc an D eÐnai h upoomˆda ìlwn twn diagwnÐwn pinˆkwn thc GLn (K) pˆli èqoume D · SLn (K) = GLn (K) allˆ D ∩ SLn (K) = { I }.    .11.

(2 3) } { 1. oi diˆforec thc tautotik c. Ja deÐxoume ìti autèc eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 . (1 2) }) = K ∪ (1 2)K φ−1 ({ i. (1 2). (2 4 3). (1 4). dhlad  K ≤ H . (1 2 3). Allˆ ìloi oi 3-kÔkloi eÐnai suzugeÐc metajèseic (blèpe Je¸rhma 4. pou an koun sthn K eÐnai tou Ðdiou tÔpou kai eÐnai oi mìnec metajèseic autoÔ tou tÔpou sthn S4 .376 4. 'Estw ìti H ∩ K = { i }.15). (1 3) }) = K ∪ (1 3)K φ−1 ({ i. (1 3 4). Epeid  kai oi dÔo eÐnai kanonikèc upoomˆdec. (2 3 4). Mia = = = = upoomˆda thc S4 pou eÐnai isìmorfh me thn S3 ja prèpei na perièqei dÔo mìno 3-kÔklouc (o ènac antÐstrofoc tou ˆllou). An  tan | H |= 6. Omˆdec φ eÐnai h upoomˆda K = { 1. Autèc oi upoomˆdec eÐnai. h KH eÐnai kanonik  upoomˆda pou perièqei thn K ˆra h KH ja eÐnai h A4   ìlh h omˆda S4 . (2 3). proc qˆrh thc plhrìthtac. Allˆ an σ ∈ K ∩ H me σ = i. oi ex c: { 1. (4 3) } { 1. epeid  S4 /K ∼ S3 . tìte K ≤ H . 'Ara den mporeÐ na eÐnai | H |= 3 kai sunep¸c KH = A4 . Sunep¸c mia tètoia upoomˆda den mporeÐ na eÐnai kanonik . (3 4) }. ja prèpei ìlec autèc na an koun sthn H ∩ K (giatÐ?). (2 3) }) = K ∪ (2 3)K φ−1 ({ i. dhlad  KH = S4 . (1 2)(3 4). (1 4 3). (1 3 2) }) = K ∪ (1 2 3)K ∪ (1 3 2)K = A4 φ−1 (S3 ) = S4 . (1 2 3). Prˆgmati. Sunep¸c oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 pou perièqoun thn K eÐnai oi K . (1 3 2). tìte h H perièqei èna 3-kÔklo kai epeid  eÐnai kanonik  ja prèpei na perièqei ìlouc touc 3-kÔklouc (giatÐ?). An { i } = H S4 . 'Etsi èqoume φ−1 ({ i }) = K φ−1 ({ i. . (1 3). an K H tìte K ∩ H = { i }   K ∩ H = { i }. (1 3). (1 2). (1 4). A4 kai S4 . Epeid  | KH |=| K || H |. 'Enac ˆlloc pio komyìc trìpoc eÐnai o ex c. Epeid  h S4 eÐnai sqetikˆ mikr  omˆda ja mporoÔsame na broÔme ìlec tic upoomˆdec thc kai na exetˆzame poiec apì autèc eÐnai kanonikèc. (1 4 2). (1 4)(2 3) } tou Klein. Sunep¸c H ∩ K = K . (1 3)(2 4). (2 4). (1 2 4). An | H |= 3.2. ja prèpei | H |= 3   6. (2 4) } { 1. ja eÐqame KH/K ∼ H/K ∩ H ∼ H ∼ S3 . epeid  ìlec oi metajèseic.

5. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 . 8.7 1. iii ) D5 ∼ < π. τ >. i) DeÐxte ìti x30 ∈ K gia kˆje x ∈ G. tìte x ∈ K . gia ìla ta h ∈ H kai k ∈ K . 'Estw G omˆda me tˆxh 26. 'Estw G omˆda me tˆxh 210 kai K kanonik  upoomˆda thc G me tˆxh 7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 377 Ask seic 4. z ∈ Z kai H = thn omˆda phlÐko G/H . ìpou G = Q8 eÐnai h omˆda twn quaternions kai H = Z(Q8 ). DeÐxte ìti h H eÐnai kanonik  sth G. 'Estw G omˆda kai a èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. Perigrˆyte 11. 10. τ >. 'Estw π = ( 1 2 3 4 5 ) . 'Estw G omˆda kai H kanonik  upoomˆda thc. 3. Poiìc eÐnai o deÐkthc thc KM sthn G? GiatÐ h G/KM eÐnai kuklik ? 7. gia kˆje g ∈ G. ii) An x ∈ G me x7 ∈ K . ¸ste < a > G. DeÐxte ìti hk = kh. DeÐxte ìti h G èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc an kai mìno h H   h G/H èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. 9. DeÐxte ìti KM G. 6. K kanonikèc upoomˆdec thc me H ∩ K = { 1 }. ii ) < π > < π. 'Estw G = 2x 3y 5z x. Na brejoÔn ìlec oi kanonikèc upoomˆdec thc. 'Estw G omˆda kai H. y. iv) An M G me | M | = 6. iii) DeÐxte ìti gia to stoiqeÐo g ∈ G isqÔei h isodunamÐa g ∈ K ⇐⇒ g 37 ∈ K .4. τ = ( 2 5 ) · ( 3 4 ) ∈ S5 . 'Estw ìti h H eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc m miac omˆdac G. 2.7. . 'Estw G omˆda kai M kanonik  upoomˆda thc ètsi ¸ste to phlÐko G/M na eÐnai ˆpeirh kuklik . DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 gia kˆje g ∈ G. Na brejeÐ h omˆda phlÐko G/H . DeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio n upˆrqei kanonik  upoomˆda Nn thc G me | G : Nn | = n. 'Omoia an G = D4 kai H = Z(D4 ). 2x . 'Estw G mia omˆda kai a ∈ G me a th monadik  upoomˆda tˆxhc 3. x ∈ Z . = 4. DeÐxte ìti: i ) τ · π · τ = π −1 .

N2 kanonikèc upoomˆdec thc. β ∈ G isqÔei (αβ)n = αn β n . Omˆdec 12. gN2 ). DÐnetai mia omˆda G. DÐnetai h apeikìnish ϕ : G −→ G/N1 × G/N2 me g −→ ( gN1 . n. α) Na deiqteÐ ìi h omˆda Inn(G) twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai kanonik  upoomˆda thc omˆdac ìlwn twn automorfism¸n thc G.378 4. 2. i = 1. DeÐxte ìti [G . ìpou G eÐnai h omˆda metajet¸n thc G. 19. An epiplèon h N eÐnai kanonik  upoomˆda deÐxte ìti N ≤ Z(G). . 21. g −→ τg . ìpou Z(G) einai to kèntro thc G. 'Estw G mia omˆda. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc τg (x) = gxg −1 . −1 −1 20. β ∈ G. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. 'Estw G omˆda kai N1 . . gia ìla ta α. 'Estw G mia omˆda kai N mia upoomˆda thc me thn idiìthta N ∩ G = 1. β) An Z(G) eÐnai to kèntro thc G. Tìte deÐxte ìti a) {xn | x ∈ G} b) G kai {xn−1 | x ∈ G} G. Upìdeixh: Jewr ste thn apeikìnish G −→ Aut(G). 18. x ∈ G. An h omˆda phlÐko G/H eÐnai kuklik . DeÐxte ìti h N eÐnai Abelian . Upojètoume ìti gia kˆpoio n > 1 kai gia ìla ta α. . Upìdeixh: DeÐxte ìti h A eÐnai upoomˆda tou kèntrou thc G. 14. . 17. DeÐxte ìti h omˆda automorfism¸n AutG thc G den eÐnai kuklik . . n ≥ 2}. JewroÔme thn omˆda U (Z16 ). na deiqteÐ ìti h omˆda phlÐko G/Z(G) eÐnai isìmorfh me thn omˆda Inn(G). 16. DeÐxte ìti h ϕ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn kai ìti h ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an N1 ∩ N2 = 1. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . αn−1 β n = β n αn−1 . 15. 13. deÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . DeÐxte ìti to 16 diaireÐ ton arijmì m4 − 1 gia kˆje perittì arijmì m. 'Estw G mia omˆda kai A kanonik  upoomˆda thc tˆxhc 2. h opoÐa perièqetai sto kèntro Z(G) thc G. 'Estw G mia omˆda. DeÐxte ìti an H eÐnai mia kuklik  kanonik  upoomˆda miac omˆdac tìte kˆje upoomˆda thc H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. G] = { α1 α2 · · · αn α1 · · · αn | αi ∈ G. 'Estw G mia mh Abelian  omˆda. Upojètoume ìti to phlÐko G/A eÐnai kuklikì.

. β ∈ G.7. GLn (C)] = SLn (C) = [SLn (C). 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. .4. SLn (C)]. j) sthn opoÐa èqei 1 kai diag( β1 . βn .7. EpÐshc deÐxte ìti an n ≥ 3 [GLn (C). βn )] = In + kai epiplèon ìti gia i = j = k α(βj − βi ) Eij βi [In + αEij . 379 22. βn ) o diag¸nioc pÐnakac me stoiqeÐa sthn kÔria diag¸nio ta β1 . diag(β1 .12: An K. . . In + βEjk ] = In + αβEik . . . H L. gia ìla ta α. . . . DeÐxte ìti gia i = j kai β1 · . 23. . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka g) (αβα−1 β −1 )n(n−1) = 1. = . . ApodeÐxte thn ex c genÐkeush tou Jewr matoc 4. · βn = 0 [In + αEij . H kai L eÐnai upoomˆdec thc G kai K G. tìte upˆrqei ènac isomorfismìc L K/H K ∼ L/(L ∩ K) H . . . .

g2 ∈ G2 kai h G eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno G1 × G2 . H perÐptwsh n = 1 eÐnai tetrimmènh. g1 ∈ G1 .k. oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc. p 'Estw t¸ra ìti n = m1 m2 ìpou o m. 'Estw h ∈ G1 ∩ G2 .380 4. m2 ) = 1. Tìte isqÔoun ta ex c.4.d. s 1 2 ìpou ta pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ ìqi kat anˆgkh diakekrimènoi.8 (7) ). Omˆdec 4. H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh n kai sunep¸c epagwgikˆ h G/ g p èqei mia upoomˆda tˆxhc m . 'Opwc ja doÔme.23. sÔmfwna me to Parˆdeigma 4. G2 me | G1 | = m1 kai | G2 | = m2 . Apìdeixh. 1.k. sÔmfwna me to Pìrisma 4.7. sÔmfwna me to 4.7. Dhlad  mporoÔme na apant soume sto basikì er¸thma pìte dÔo tètoiec omˆdec eÐnai isìmorfec   ìqi. An n = m1 m2 . 'Opwc mìlic deÐxame upˆrqoun dÔo upoomˆdec G1 .d. Kat arq n apodeiknÔoume ìti gia tic peperasmènec Abelianèc omˆdec isqÔei to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange. 4. h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p.7. G2 tˆxewn m1 . ìpou o m. 1 < m < n. SÔmfwna me to Pìrisma 4. Allˆ h tˆxh tou h ja prèpei na diaireÐ .(m1 . Epeid  h ∈ G1 kai h2 ∈ G2 . ja prèpei hm1 = hm2 = 1. p eÐnai thc morf c H/ g gia mia (monadik ) upoomˆda H thc G pou perièqei thn g .11. Efarmìzoume epagwg  sto n. an p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc tou m. tìte h G èqei dÔo monadikèc upoomˆdec G1 . m2 antÐstoiqa kai isqÔei G = G1 G2 kai G1 ∩ G2 = { 1 }. 'Ara | G : G1 | = m2 kai | G : G2 | = m1 . Upojètoume ìti o n eÐnai sÔnjetoc arijmìc kai èstw m ènac gn sioc diairèthc tou n.26).8. 2.4.14. m2 ) = 1.1 Je¸rhma. EpÐshc an o n eÐnai ènac pr¸toc arijmìc oi mìnec upoomˆdec thc G eÐnai h { 1 } kai h G (blèpe 4. Sunep¸c | H/ g | = m pou shmaÐnei ìti | H | = m. autìc o katˆlogoc apoteleÐtai apì omˆdec thc morf c Cpn1 × Cpn2 × · · · × Cpns . Tìte.(m1 . S aut  thn perÐptwsh kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 . dÐnontac ènan katˆlogo ìlwn twn mh isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn miac dedomènhc tˆxhc. Gia kˆje diairèth m tou n upˆrqei mia upoomˆda thc G pou èqei tˆxh m. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n.8 Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Efarmìzontac ta prohgoÔmena apotelèsmata mporoÔme t¸ra na taxinom soume ìlec tic peperasmènec Abelianèc omˆdec. Aut  h upoomˆda.

Wc efarmog  tou Je¸r matoc 4. An h G eÐnai kuklik . m2 ) = 1.d. g 3 kai g 2 antÐstoiqa.8.8.(m1 . 4 kai 6. g1 ∈ G1 . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc 12. pou eÐnai to monadikì stoiqeÐo thc s tˆxhc 2. g1 ∈ G1 . 3.2 Parˆdeigma. 4   thc morf c 2pn   pn . 'Omoia g1 = g1 . pou eÐnai pl jouc 6. Autì = = to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4.8. Sthn prokeimènh perÐptwsh. Apì thn ˆllh pleurˆ. rètec tou 12 eÐnai 2.1 ja deÐxoume ìti metaxÔ . (g1 . tìte G = s ∪ t s .3 Efarmog . IsqÔei de 4. EpÐshc h G ektìc apì to g . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 381 to m1 kai to m2 (blèpe 4. |G2| Epomènwc G1 ∩ G2 = { 1 }. 'Ara èqoume G = w g h ∼ w × g × h ∼ C2 × C2 × C3 .3. ìpou p eÐnai ènac perittìc pr¸toc arijmìc 4. èstw s ∈ G. afoÔ −1 −1 g1 g1 ∈ G1 . g2 ∈ G2 . tìte autèc eÐnai oi g 6 . 4 kai 6. an s ∈G s eÐqe tˆxh 6 tìte to s 3 ∈ s kai s 2 ∈ s kai ˆra s = s pou eÐnai ˆtopo. 'Etsi èqoume | G1 G2 | = | G1 | |G1 ∩G2| = | G1 | | G2 | = m1 m2 = | G | kai ˆra G = G1 G2 . Aut  pou eÐnai tˆxhc 4 an den eÐnai kuklik  eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno C2 × C2 kai sunep¸c h G eÐnai isìmorfh me thn C4 × C3   me thn C2 × C2 × C3 . Prˆgmati. To stoiqeÐo h = s2 eÐnai to monadikì = = stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. kaj¸c eÐnai 12 = 3 · 4 kai sunep¸c upˆrqoun dÔo monadikèc upoomˆdec thc G tˆxhc 3 kai 4.8. Diìti diaforetikˆ ta stoiqeÐa tou uposunìlou G s .1. g 4 . s = g1 g2 . sÔmfwna me to je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. = = 'Estw ìti h G den eÐnai kuklik . autì eÐnai to monadikì stoiqeÐo tˆxhc 3 thc ˙ s . Opìte to ginìmenì touc s = gh èqei tˆxh 6 (giatÐ?) kai èqoume s = g h ∼ g × h ∼ C2 × C3 . Tìte g1 g1 g2 g2 = 1. Apì to gegonìc autì prokÔptei ìti o omomorfismìc G1 × G2 −→ G. Aut  èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 2 kai èna stoiqeÐo h tˆxhc 3. An G = g . ˆra g2 g2 ∈ G1 . g2 ∈ G2 kai −1 −1 −1 s = g1 g2 . aut  den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 (giatÐ?). twn Abelian¸n omˆdwn U (Zm ) oi mìnec kuklikèc eÐnai autèc gia tic opoÐec to m eÐnai 2. ja èprepe na eÐnai tˆxhc 4   6. 3. g2 ) −→ g1 g2 . An t eÐnai èna ˆllo stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. h G èqei monadikèc upoomˆdec tˆxhc 2. Oi gn sioi diai- g = g4 g 3 ∼ g 4 × g 3 ∼ C3 × C4 . thn Ôparxh twn opoÐwn anafèrei kai to prohgoÔmeno je¸rhma. Epeid  h G den eÐnai kuklik . Dhlad  g2 g2 ∈ G1 ∩ G2 = { 1 } pou shmaÐnei g2 = g2 . ja prèpei na èqei kai ˆllo stoiqeÐo tˆxhc 2. Sunep¸c h = 1. Sunep¸c t2 = t−1 ∈ s pou shmaÐnei ìti t ∈ s pou eÐnai ˆtopo.8.11). Epomènwc upˆrqei w ∈ G pou den an kei sthn s kai èqei tˆxh 2.k. afoÔ o m.4.

ìpwc gia parˆdeigma sth dekadik  parˆstash enìc rhtoÔ arijmoÔ.6. T¸ra. h omˆda U (Zp ) = Z∗ eÐnai kuklik . h antistoiqÐa aut  eÐnai mia kalˆ orismènh apeikìnish.7 kai 'Askhsh 2. t DeÐqnoume epagwgikˆ ìti gia kˆje t ∈ N isqÔei (1 + p)p ≡ 1 mod pt+1 allˆ t (1 + p)p ≡ 1 mod pt+2 . ja isqÔei (1 + p)pn−1 ≡ 1 mod p n−2 1 mod pn en¸ (1 + p)p ≡ 1 mod pn . Eidikìtera. | G2 | = p − 1 gia tic opoÐec èqoume U (Zpn ) = G1 G2 . 'Etsi èqoume p (1 + p) pt+1 = (1 + rp t+1 p ) = 1 + rp t+2 + i=2 p (rpt+1 )i = 1 + rpt+2 + spt+3 .12. tìte aut  ja parˆgei thn G1 . Omˆdec kai n ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc. Gia t = 0 èqoume (1 + p) ≡ 1 mod p en¸ (1 + p) ≡ t 1 mod p2 .1 13)) ìti U (Z2pn ) ∼ U (Z2 × Zpn ) = U (Z2 ) × U (Zpn ) ∼ U (Zpn ). Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume ìti (1 + p)p ≡ 1 + rpt+1 allˆ r ≡ 0 mod p. Kat arq n èqoume U (Z2 ) = { 1 } kai U (Z4 ) ∼ C2 . Autì deÐqnei ìti (1 + p)p ≡ i t+2 allˆ (1 + p)pt+1 ≡ 1 mod pt+3 . aut  ja parˆgei thn 1 + p èqei tˆxh p omˆda G1 . h opoÐa eÐnai epÐ (giatÐ?). G1 ∩ G2 = { 1 }. ìpwc èqoume deÐxei sthn Efarmog  4. h klˆsh modulo pn tou n−1 kai ˆra. = = ParathroÔme ìmwc ìti h antistoiqÐa φ : U (Zpn ) −→ U (Zp ). kaj¸c oi akèraioi pn−1 kai p − 1 eÐnai sqetikˆ pr¸toi.6. = = ArkeÐ loipìn na deiqteÐ ìti h omˆda U (Zpn ) eÐnai kuklik .382 4. .8(2). upˆrqoun monadikèc upoomˆdec G1 kai G2 me | G1 | = pn−1 . an broÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo pn pou èqei tˆxh pn−1 .7. An deÐxoume ìti autèc oi dÔo upoomˆdec eÐnai kuklikèc tìte h U (Zpn ) eÐnai kuklik  (giatÐ?). i t+1 afoÔ p ≥ 3 kai p ≡ 0 mod p. Kaj¸c h G1 eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc pn−1 . i ≤ i ≤ p − 1 . eÐnai ènac epimomorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda G1 . Tìte gnwrÐzoume (blèpe Je¸rhma 4. Autì to apotèlesma èqei efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. ìpwc exhg same parapˆnw. afoÔ. 'Estw t¸ra p ènac perittìc = pr¸toc arijmìc. p H tˆxh thc omˆdac U (Zpn ) eÐnai Ðsh me ϕ(pn ) = pn−1 (p − 1) kai ètsi. r mod pn −→ r mod p. MporoÔme na perioristoÔme sthn perÐptwsh ìpou n ≥ 2. Me ˆlla lìgia. èqoume U (Zpn )/G1 = G1 G2 /G1 ∼ G2 /G1 ∩ G2 ∼ G2 . lìgw tou Jewr matoc 4. Prˆgmati.

4. dhlad  32 ≡ α−2 α−1 α 2 α−1 2 2 2α α−1 α+1 α−1 2 α+1 1+2 +λ2 .8. 1. Kat arq n. Prˆgmati. Dhlad  an G1 kai G2 eÐnai monadikèc upoomˆdec tˆxhc m1 kai m2 antÐstoiqa. dhlad  ìti r2 = 1 + λ2t gia kˆpoion t−2 2 t−1 t−1 akèraio λ. An apodeÐxoume ìti h omˆda U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 383 Epiplèon.4 k −1)pk mk −1 gia α = 2 k rhma 4. tìte kai h U (Zm ) den ja eÐnai kuklik  gia m = 2α pm1 · · · pmk 1 k me α ≥ 3. tìte 3 = (1+2 ) +λ 2 +λ(1+2 )2 ≡ (1+2 ) mod 2 = (1+2α +22α−2 ) mod 2α+1 ≡ (1+2α ) mod 2α+1 .8.d(m1 . m2 ) = 1. α ≥ 3. parathroÔme ìti an h anˆlush tou m se diakekrimènouc pr¸touc eÐnai thc morf c 2α pm1 · · · pmk . G1 ∩ G2 = { 1 }.6 parakˆtw. m2 ) (blèpe 'Askhsh 4. tìte m. H klˆsh 3 mod 2α eÐnai α−3 mia apì autèc. Kaj¸c | U (Zpn )/G1 | = p − 1 = | U (Zpn )/ ker φ |. tètoiec ¸ste G = G1 G2 . Gia α = 3 jewroÔme mia klˆsh r mod 8 ∈ U (Z8 ). ja prèpei H = G kai ˆra m. upˆrqei upoomˆda H thc G me tˆxh Ðsh me to e. upˆrqoun upoomˆdec thc H tˆxhc m1 kai m2 .9.(m1 . Upojètoume ìti r2 ≡ 1 mod 2t . isqÔei φ(r1 r2 mod pn ) = φ(r1 mod p)φ(r2 mod p) kai ˆra h φ eÐnai omomorfismìc. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸ ìti h sunj kh 2) sto Je¸- . 'Estw loipìn m = 2α . ìpou p perittìc pr¸toc. Tìte (r2 ) = r2 = 1 + λ2t+1 + λ2 22t kai sunep¸c r2 ≡ α−2 1 mod 2t+1 .k.p.k. tìte h omˆda U (Zm ) den eÐnai kuklik . Sunep¸c. r = 4k + 1   r = 4k − 1 kai ˆra r2 = 1 ± 8k + 16k 2 . Prˆgmati.1 eÐnai kai anagkaÐa. en¸ h omˆda U (Z8 ) èqei tˆxh t−2 t−2 4. kai sunep¸c h U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . Epeid  oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc me autèc tic tˆxeic. m2 ) = 1. 1 kai me to ginìmeno C2 ×C(p ×· · ·×C(p 1 k kai ˆra den eÐnai kuklik  (giatÐ?). 2. = 4 4. dhlad  G1 ⊆ ker φ. ApodeiknÔoume epagwgikˆ ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc U (Zm ) eÐnai mikrìterh apì thn tˆxh 2α−1 thc U (Zm ). 4   thc morf c pn   2pn . α = 0. èqoume 3 = (−1 + α−3 α−3 4) mod 8 ≡ 1 mod 8 kai an upojèsoume ìti 32 ≡ 1 + 2α−1 mod 2α . Tìte.8. Me bˆsh thn parat rhsh aut  kai to L mma 4. prokÔptei ìti U (Z2α ) ∼ C2 × C2α−2 gia α ≥ 3.4 Parat rhsh.k. gia α = 3. ja prèpei G1 = ker φ kai ˆra h omˆda G2 ∼ U (Zpn )/G1 ∼ U (Zp ) = Zp−1 eÐnai = = epÐshc kuklik . 'Ara gia kˆje r mod 2α ∈ U (Z2α ) isqÔei r2 ≡ 1 mod 2α . EÐnai de ker φ = {r mod pn ∈ U (Zpn ) | r ≡ 1 mod p } kai ˆra (1 + p) mod pn ∈ ker φ. Epeid  oi m1 kai m2 diairoÔn thn tˆxh | H | thc H . afoÔ isqÔei 32 ≡ 1 mod 2α . ìpou k ≥ 2. sÔmfwna me to 1) tou Jewr matoc. Apomènei t¸ra na apodeÐxoume ìti isqÔei kai to antÐstrofo.5). dhlad  ìti an to m den eÐnai 2. Den eÐnai dÔskolo na broÔme mia klˆsh pou èqei tˆxh 2α−2 .8. r2 ≡ 1 mod 8.(m1 . 1 k tìte h U (Zm ) eÐnai isìmorfh me to ginìmeno C(p −1)pm1 −1 × · · · × C(p −1)pmk −1 1 1 −1)p1 m1 −1 gia α = 0.d.

. . . Prˆgmati. Sunep¸c. . h tˆxh aut  eÐnai sqetikˆ pr¸th proc to ni . i = 1. to ginìmeno G1 · · · Gk eÐnai mia upoomˆda thc G. Omˆdec Epomènwc.8. s. . 'Ara o periorismìc thc φ sthn i Pi eÐnai ènac isomorfismìc thc Pi sthn Qi .(| G1 |. . k . G1 ∩ G2 = { 1 }. g1 g2 · · · gs −→ φ1 (g1 ) · · · φs (gs ). Apomènei na deÐxoume ìti Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 } gia kˆje i = 1. an G = G1 G2 me G1 ∩G2 = { 1 } kai m. 'Estw n = pα1 · · · pαs h anˆlush tou n se ginìmeno diakes 1 krimènwn pr¸twn kai Pi . . . . Sunep¸c. s. i = 1. G2 = (1 3)(2 4) kai upˆrqei h upoomˆda G3 = (1 4)(2 3) pou eÐnai diˆforh twn G1 kai G2 . an φ : G −→ H eÐnai ènac isomorfismìc. Prˆgmati. G ∼ H an kai mìnon an Pi ∼ Qi gia = = i kˆje i = 1. . . k . i = 1. . 2.1. (1 3)(2 4). eÐnai ènac isomorfismìc. k tˆxhc ni tètoiec ¸ste G = G1 · · · Gk kai Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 }. Apì autì. Prˆgmati. tìte | φ(Pi ) | = pαi (giatÐ?) kai ˆra φ(Pi ) = Qi . s eÐnai ènac isomorfismìc tìte h antistoiqÐa φ : G −→ H . 2. . gia i = 1. thc opoÐac h tˆxh thc diaireÐtai me to ni . . afoÔ Gi ⊆ G1 · · · Gk . an n = pα1 · · · pαs . Tìte upˆrqoun monadikèc upoomˆdec Gi . 4.384 4. s. . . Ac jewr soume t¸ra dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec G. kaj¸c h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc upoomˆdac G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk diaireÐ to ginìmeno n1 · · · ni−1 ni+1 · · · nk . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. ìpou G1 = (1 2)(3 4) . i Apìdeixh. 2.d. gia thn omˆda tou Klein K4 = { i. . èqoume | G1 · · · Gk | ≥ | G | kai ˆra G1 · · · Gk = G. . H Ôparxh kai h monadikìthta twn upoomˆdwn Gi me | Gi | = ni prokÔptei apì to prohgoÔmeno je¸rhma. . i = 1. T¸ra. . Tìte. . . . s. eÐnai de | G1 |=| G2 |=| G3 |= 2. . . tìte G = P1 · · · Ps kai Pi ∩ P1 · · · Pi−1 Pi+1 · · · Ps = {1}.5 Pìrisma. . . ìpou gi ∈ Pi . . ìpou oi ni eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. ìpou oi pi . H pou èqoun thn Ðdia tˆxh n. Gia parˆdeigma. i = 1. . prokÔptei eÔkola ìti kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gs . (1 4)(2 3) } èqoume K4 = G1 G2 . AntÐstrofa an φi : Pi −→ Qi . i = 1.8. . tìte upˆrqoun kai ˆllec upoomˆdec thc G me tˆxh Ðsh me | G1 |   | G2 |. | G2 |) = 1. 2. èpetai ˆmesa ìti h upoomˆda Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk eÐnai tetrimmènh. eÐnai s 1 diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. . . . ìpou Pi eÐnai h monadik  upoomˆda thc G tˆxhc pαi . 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n = n1 · · · nk . . Qi oi monadikèc upoomˆdec twn G kai H antÐstoiqa pou èqoun tˆxh pαi . . .k. . s. (1 2)(3 4).

i = 1. Dhlad  h G den mporeÐ na grafeÐ wc ginìmeno gn siwn upoomˆdwn thc. tìte upˆrqei èna h ∈ G tètoio ¸ste h klˆsh h g na parˆgei thn G/ g kai h tˆxh tou h na eÐnai Ðsh me pm .8. i = 0. An 1 = (f p )p m k−m = g λp k−m . 'Eqoume de 385 φ(gg ) = φ(g1 · · · gs g1 · · · gs ) = φ(g1 g1 · · · gs gs ) = φ1 (g1 g1 ) · · · φs (gs gs ) = φ1 (g1 ) · · · φs (gs )φ1 (g1 ) · · · φs (gs ) = φ(g)φ(g ). Upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  tˆxhc pn . n. g eÐnai èna stoiqeÐo thc G mègisthc tˆxhc kai h omˆda phlÐko G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc pm . oi upoomˆdec g p kai g p perièqoun n−1 p thn g . EÐnai fanerìn loipìn ìti h taxinìmhsh twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn anˆgetai sthn taxinìmhsh twn Abelian¸n omˆdwn G twn opoÐwn h tˆxh eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ p. ìpou p pr¸toc.6. Sthn perÐptwsh aut  eÐnai G = h g kai h ∩ g = { 1 }. 'Estw pk h tˆxh tou g .7. afoÔ h tˆxh tou f g k eÐnai pm kai f p = 1 ∈ g . Apìdeixh. ìpou m = n − k . Shmei¸noume ìti k ≥ m. tou pn upˆrqei = n−i mia monadik  upoomˆda tˆxhc pi kai aut  eÐnai h g p . gia kˆpoio λ ∈ N. Autì eÐqe deiqteÐ kai sto Je¸rhma 4. Gia i. ìpou g eÐnai ènac n−i n−j genn torac thc G. j = 0. 'Estw f g ènac genn torac thc G/ g . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Sunep¸c h φ eÐnai apeikìnish. Tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ G isqÔei m x = 1 (giatÐ?).8. ìpou g = g1 · · · gs kai g = g1 · · · gs eÐnai oi monadikèc ekfrˆseic dÔo stoiqeÐwn g. 1.5 me touc ìso to dunatìn perissìterouc parˆgontec eÐnai h G = P1 · · · Ps ìpou | Pi | = pni . g ∈ G wc ginìmena stoiqeÐwn twn Pi . opìte f p = g λ . . dhlad  | G | = pn gia kˆpoio n ∈ N. .4. . i To epìmeno L mma eÐnai to shmantikìtero b ma gia thn taxinìmhsh ìlwn twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn. . s. Tìte gnwrÐzoume ìti G ∼ Cpn . Kat arq n exetˆzoume to aploÔstero eÐdoc Abelian¸n omˆdwn pou eÐnai oi kuklikèc. EpÐshc gia kˆje diairèth pi .6 L mma.8. Sunep¸c an G eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc m kai m = pn1 · · · pns eÐnai s 1 h anˆlush tou m se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. . . tìte h anˆlush thc G wc ginìmeno upoomˆdwn thc pou ikanopoioÔn thn idiìthta pou anafèretai sto Pìrisma 4. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . . . . 'Etsi èqoume pk 4. 2.

Autì sunˆgetai ˆmesa kai apì thn epìmenh prìtash. ìpou p eÐnai pr¸toc. . Tèloc eÐnai fanerì ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc ginìmeno x = hi g j kai ˆra G = h g . Jètontac h = f g −r . opìte h = 1. . i = 1. Upojètoume ìti h Prìtash . T¸ra h omˆda phlÐko 4. G2 . 4. . 'Estw G mia omˆda tˆxhc p3 . diìti mia sqèsh h = g t shmaÐnei ìti (h g ) = g kai ˆra to pm diaireÐ to . Tìte hp = 1 kai sunep¸c h ∩ g = { 1 }. An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p2 . ìpwc apaiteÐtai.7. Tìte upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec G1 . tìte h G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc p kai sÔmfwna me to prohgoÔmeno L mma h G èqei èna stoiqeÐo h tˆxhc p tètoio ¸ste h klˆsh h g parˆgei thn G/ g . 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. eÐnai gnwstì ìti h G eÐnai kuklik .12 sthn upoomˆda h g thc G antistoiqeÐ h upoomˆda h g / g thc G/ g pou eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo thc h g . Sunep¸c ìla ta stoiqeÐa. U- G g h g g ∼ = G h g eÐnai tˆxhc p kai parˆgetai apì kˆje mh oudètero stoiqeÐo thc f h g ìpou f p = 1 kai f ∩ h g = 1. k. . tìte ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc eÐnai tˆxhc p. h. pojètoume ìti h G eÐnai Abelian .7 Parˆdeigma. Gk thc G tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gk . = T¸ra. .386 4. allˆ ìqi kuklik . diìti diaforetikˆ h G ja eÐqe èna stoiqeÐo h tˆxhc p2 tètoio ¸ste h klˆsh h g ja par gage thn G/ g . . 'Ara G = h g me h ∩ g = { 1 }. èstw rpk = λpk−m . Telikˆ blèpoume ìti an ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc G èqoun tˆxh p.8 Prìtash. thc G/ g eÐnai tˆxhc p. ìpou p pr¸toc. ektìc apì to oudètero. Apìdeixh. an h G den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc p2 . èqoume m m m ìti hp = f p g −rp = g λ g −λ = 1 kai h g = f g . Sunep¸c G ∼ Cp × Cp2 .8. Apì to Je¸rhma 4. GnwrÐzoume ìti h G èqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. f ∈ G tètoia ¸ste G = g h f kai g ∩ h f = h ∩ f g = f ∩ h g = { 1 } (giatÐ?). Apì autì prokÔptei ìti h ∩ g = { 1 }. . 2. tìte upˆrqoun stoiqeÐa g. Omˆdec 'Ara to pk diaireÐ to λpk−m . H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh p2 kai den mporeÐ na eÐnai kuklik . Efarmìzoume epagwg  sthn tˆxh | G | thc G (dhlad  sto n).8. Gia n = 1. gi ∈ Gi . . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . 'Estw h g èna tètoio stoiqeÐo.

. gia kˆpoio λ ∈ N. . . Hs thc H tètoiec ¸ste to kˆje stoiqeÐo h g . .11 upˆrqei monadik  upoomˆda Gi thc G tètoia ¸ste Hi = Gi / g . . . thc H na grˆfetai monadikˆ sth morf  h g = h1 g · · · hk g . s. . 1 ≤ i ≤ k . epeid  h Gi èqei tˆxh mia dÔnamh tou p kai h Gi / g eÐnai kuklik . H2 . ms dunˆmeic enìc pr¸tou G = Cm1 × · · · × Cnk kai H = Cm1 × · · · × Cms eÐnai isìmorfec omˆdec an kai mìnon an k = s kai ni = mi gia kˆje i. λ < pm . s. Allˆ h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou gi g kai α ˆra prèpei gi i −βi = 1. Apì to Pìrisma 4. .4. tìte èpetai ìti α α g1 1 −β1 g · · · gs s −βs g = g . 'Estw m < n. h ∈ G. Autì mporeÐ na sumbeÐ mìno an αi = βi . 0 ≤ αi < Gi .8. 2.9 L mma. Dhlad  upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec H1 . 0 ≤ λ < pm g kai aut  h èkfrash tou h eÐnai monadik . Tìte ta kartesianˆ ginìmena 4. Sunep¸c h = h1 h2 · · · hk g λ . α α α dhlad  g1 1 −β1 g2 2 −β2 · · · gs s −βs g λ−µ = 1. Prˆgmati. opìte λ = µ. upˆrqei èna stoiqeÐo gi ∈ Gi pou h klˆsh gi g parˆgei thn Gi / g kai h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me | Gi / g |. an eÐqame β β α α α β g1 1 g2 2 · · · gs s g λ = g1 1 g2 2 · · · gs s g µ . i = 1. 'Estw g èna stoiqeÐo thc G pou èqei mègisth tˆxh. n2 . . hi g ∈ Hi . .7. . Tìte h Prìtash isqÔei gia thn omˆda phlÐko G/ g = H pou èqei tˆxh pn−m . . èstw pm . m2 . nk kai m1 . Epomènwc to kˆje stoiqeÐo h ∈ G grˆfetai sth morf  α α α h = g1 1 g2 2 · · · gs s g λ . . . arijmoÔ p tètoiec ¸ste n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk > 1 kai m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ ms > 1. . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 387 isqÔei gia ìlec tic omˆdec tˆxhc mikrìterhc apì pn . Apì to prohgoÔmeno L mma. Dhlad  gi i −βi g = g   α isodÔnama gi i −βi ∈ g . i = 1.8. 'Estw n1 . An m = n tìte h G eÐnai kuklik  kai h Prìtash isqÔei. . . Allˆ apì thn epagwgik  upìjesh to oudètero stoiqeÐo g thc G/ g èqei α th monadik  èkfrash g = g · · · g (k forèc). 2. . . . .

afoÔ h tˆxh thc G diaireÐtai mìno apì dunˆmeic tou p (giatÐ?). An k = s kai ni = mi . j = 1. gk )p = (g1 . Sunep¸c.8. . gk ). Prˆgmati. Ac jewr soume ènan isomorfismì φ : G −→ H . tìte gia kˆpoia gi ∈ Cni . 'Estw ìti n > 1. . . gk ) · · · (g1 . 1 ≤ i ≤ k kai mj = pβj . αr −1 = = βt − 1 kai ˆra n1 = m1 . tìte α2 = · · · = αk = 1 kai ˆra ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc p (giatÐ?).388 4. gia G = = kˆpoio n. nr = mt kai r = t (afoÔ | Gp | = | H p | < | G |). 1 ≤ j ≤ s. . Autì shmaÐnei telikˆ ìti G = H . . . Sunep¸c s = k . prokÔptei ìti k = s. . .8. Kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn èqei mia monadik  anˆlush wc ginìmeno kuklik¸n upoomˆdwn thc ìpwc aut  perigrˆfetai sthn Prìtash 4. AntÐstrofa. opìte αr+1 = αr+2 = · · · = αk = 1. Tìte α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai β1 ≥ β2 ≥ · · · ≥ βs ≥ 1. h upìjesh thc epagwg c dÐnei α1 −1 = β1 −1. gia kˆje i. Efarmìzoume = t¸ra epagwg  sthn tˆxh | G | = | H | thc G. An n = 1. . . . . . Omˆdec Apìdeixh. . opìte p p g p = (g1 . s na eÐnai Ðsa me 1 (giatÐ?). . . èqoume g = (g1 . Tìte | G |=| H |= pn . tìte to stoiqeÐo xp eÐnai genn torac thc upoomˆdac p Cpr−1 = xp = { (xp )i = (xi )p | xi ∈ Cpr } = Cpr . . tìte G = Cp = H kai α1 = 1 = β1 . . . Epeid  tìte pk = | G | = | H | = ps . Epeid  Gp ∼ H p . GnwrÐzoume ìti an x eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Cpr . k = 1 = s. en¸ α1 + α2 + · · · + αk = n = β1 + β2 + · · · + βs . . an g ∈ G. . . 1 ≤ i ≤ k tìte G = H (opìte ∼ H ). An α1 = 1. 'Estw ni = pαi . 'Ara | Gp | = p(α1 −1)+···+(αk −1) kai | H p | = p(β1 −1)+···+(βs −1) . . . . ja prèpei kai ìla ta βj . gk ). . upojètoume ìti G ∼ H . èpetai ìti φ(Gp ) = H p kai ˆra Gp ∼ H p . gk ) = (g1 . . . . . EÐnai de p p p p Gp = Cn1 × · · · × Cnk kai H p = Cm1 × · · · × Cms .10 Pìrisma. Epeid  φ(g p ) = φ(g)p gia kˆje g ∈ G kai H = { φ(g) | g ∈ G }. JewroÔme ta uposÔnola Gp = { g p | g ∈ G } kai H p = { hp | h ∈ H } ta opoÐa eÐnai upoomˆdec thc G kai H antÐstoiqa (giatÐ?). EpÐshc èstw t o megalÔteroc deÐkthc j me βj = 1 opìte βt+1 = · · · = βs = 1. dhlad  sto n. 4. . . Epomènwc èqoume p p Gp = Cn1 × · · · × Cnr = Cpα1 −1 × · · · × Cpαr −1 kai p p H p = Cm1 × · · · × Cmt = Cpβ1 −1 × · · · × Cpβt −1 . .10. Upojètoume ìti α1 = 1 kai èstw r o megalÔteroc deÐkthc i me αi = 1. IsqÔei ìmwc pα1 +α2 +···+αr +(k−r) = | G | = | H | = pα1 +···+αr +(s−r) .

. tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ stic morfèc g = g1 · · · gk kai g = g1 · · · gs . . . gj ∈ Gj . . . g1 · · · gk −→ (g1 . . . . k .11 Je¸rhma. Oi kuklikèc omˆdec Cpαi onomˆzontai sun jwc stoiqei¸deic kuklikoÐ parˆgontec thc G kai oi tˆxeic twn pαi onomˆzontai stoiqei¸deic diairètec thc G. ja prèpei k = s kai Gi ∼ Gi . Duì Abelianèc omˆdec G kai H thc Ðdiac tˆxhc pn eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec. i = 1. . . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 389 Apìdeixh. gk ). k . . . k . . . .8. k kai Gj gia j = 1.11 sumperaÐnoume ìti kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn eÐnai isìmorfh me èna kai mìno èna kartesianì ginìmeno thc morf c Cpα1 × Cpα2 × · · · × Cpαk ìpou α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai α1 + α2 + · · · + αk = n. . sk . i = 1. gi ∈ Gi . lìgw tou prohgoÔmenou L mmatoc. . Tìte. . g1 · · · gk −→ (g1 . . gk ). gj ∈ Gj . ìpou ni1 ≥ ni2 ≥ · · · ≥ nisi ≥ 1 kai n si ni . . . gi ∈ Gi . . . .4. An eÐnai anagkaÐo. 'Estw t¸ra G kai G dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec tˆxhc n kai n = pn1 · · · pnk h anˆlush tou n se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. = Apì to Pìrisma autì kai to L mma 4. 'Estw G = G1 · · · Gk = G1 · · · Gs . s ∼ eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn kai ˆra H = E . . . An s eÐnai o megalÔteroc deÐkthc metaxÔ twn s1 . . tìte mazÐ me tic j=1 nij = . Tìte oi antistoiqÐec G −→ H. .8. i = 1. = i = 1. . . . Epomènwc kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn tˆxhc n kajorÐzetai pl rwc apì èna sÔnolo dunˆmewn pi ij twn pi . Ja deÐxoume ìti k = s kai metˆ apì mia katˆllhlh arÐjmhsh Gi ∼ Gi . . . . . . . s eÐnai kuklikèc upoomˆdec. ìpou Gi gia i = 1. k . 4. k .5) i èqoume dei ìti G ∼ G an kai mìnon an Pi ∼ Qi . . . . . JewroÔme ta kartesianˆ ginìmena H = G1 × · · · × Gk kai E = G1 × · · · × Gs . . 2. Sunep¸c = = G ∼ G an kai mìnon an oi Pi kai Qi èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec gia = kˆje i = 1. k kai G −→ E. . j = 1. An 1 k Pi kai Qi eÐnai oi monadikèc upoomˆdec twn G kai G tˆxhc pni (Pìrisma 4. . Me aut  thn orologÐa mporoÔme na diatup¸soume to ex c basikì je¸rhma. i = 1.8.8. . . . diatˆssoume tic Gi kai Gj ètsi ¸ste | G1 | ≥ · · · ≥ | Gk | kai | G1 | ≥ · · · ≥ | Gs |. .

si +1 = ni. T¸ra apì to Je¸rhma 4. èqoume ìti Cmj ∼ Cpn1j × · · · × Cpnkj . . s. r. . j = 2. . .6. . = 1 k Epomènwc. . . . . 3. . .s . . . DÔo Abelianèc peperasmènec omˆdec eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc analloÐwtouc parˆgontec . . Omˆdec prohgoÔmenec dunˆmeic tou pi . . Ta i de ginìmena twn stoiqeÐwn kˆje st lhc eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc G.si +2 = · · · = ni. analloÐwtoi kuklikoÐ parˆgontec kˆje Abelian c omˆdac pou eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno (3). an eÐnai anagkaÐo. j = 1. ìpou Gi . s. . SunoyÐzontac t¸ra mporoÔme na diatup¸soume to Jemeli¸dec Je¸rhma twn Peperasmènwn Abelian¸n Omˆdwn. pi i. gia kˆje σ ∈ Sn . s (1) n = m1 m2 · · · ms kai mj | mj−1 .s = 0. . . (2) AntÐstrofa an o n analÔetai ìpwc sthn (2) tìte ta mj èqoun th morf  (1). . j = 1.s +1 n pi i . . .12 Je¸rhma. eÐnai opoiesd pote omˆdec (giatÐ?). eÐnai isìmorfa. jewroÔme kai tic dunˆmeic ni. An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc n kai P eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ sthn klˆsh isomorfÐac sthn opoÐa an kei h G tìte ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc i gramm c eÐnai oi stoiqei¸deic diairètec thc monadik c upoomˆdac Pi thc G pou èqei tˆxh pni . lambˆnontac upìyin ìti ìla ta kartesianˆ ginìmena Gσ(1) × · · · × Gσ(r) . .8. . . ms | ms−1 . i = 1. . kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n antiproswpeÔetai apì èna kartesianì ginìmeno Cm1 × Cm2 × · · · × Cms (3) ìpou n = m1 m2 · · · ms kai m2 | m1 . 'Estw n n mj = p1 1j · · · pk kj .7   apì ta prohgoÔmena apotelèsmata. . ìpou ni. . Sunep¸c mporoÔme na poÔme ìti oi klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n = pn1 · · · pnk brÐskontai se 1 − 1 antistoiqÐa me touc pÐnakec thc 1 k morf c   n11 n12 n p1 p1 · · · p1 1s  pn21 pn21 · · · pn2s  2  P = 2 2   ··· ··· nks nk1 nk2 pk pk · · · pk ìpou ta nij orÐzontai ìpwc perigrˆyame mìlic prin. . m3 | m2 . . 2.390 4. ms s aut  thn perÐptwsh onomˆzontai analloÐwtoi parˆgontec kai oi kuklikèc omˆdec Cmj . 4. Oi fusikoÐ arijmoÐ m1 .

ìpou mj | mj−1 .  32 1 1  .  3 3 1  7 1 7 1 1 7 1 1 Oi antÐstoiqoi antiprìswpoi twn klˆsewn isomorfÐac eÐnai ta kartesianˆ ginìmena C23 × C32 × C7 ∼ C504 . 4. Tìte oi prohgoÔmenoi dunatoÐ pÐnakec eÐnai oi ex c. 'Estw n = 53 . to 6 kai to 2. 1. 126 · 2 · 2 kai 56 · 6 · 2. 168 · 3. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 391 4. eÐnai 504.8. . Oi en lìgw pÐnakec P eÐnai oi ex c 6. s. j = 2. an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontec kai oi . 5) kai (5. = C23 × C3 × C7 × C3 ∼ C168 × C3 = C22 × C32 × C7 × C2 ∼ C252 × C2 . = C2 × C3 × C7 × C2 × C3 × C2 ∼ C56 × C6 × C2 = Sunep¸c dÔo Abelianèc omˆdec tˆxhc 504 eÐnai isìmorfec an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontèc touc eÐnai to 504   to 168 kai to 3   to 252 kai to 2   to 84 kai to 6   to 126.8. Oi antÐstoiqec analÔseic tou 504 se ginìmeno m1 m2 · · · ms .  3 3  . . 84 · 6. to 2 kai to 2   to 56. .8. 'Estw n = 23 · 32 · 7. 5. 5). Autèc eÐnai oi mìnec dunatèc.    3   2  2 1 2 2 23  32  . Oi antÐstoiqec klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc 125 antiproswpeÔontai apì ta kartesianˆ ginìmena C53 . (52 .  32 1  7 7 1 7 1       22 2 2 2 2 2 2 2  3 3  . C52 × C5 kai C5 × C5 × C5 2.13 ParadeÐgmata.14 Parathr seic. = ∼ C22 × C3 × C7 × C2 × C3 = C84 × C6 C2 × C32 × C7 × C2 × C2 ∼ C126 × C2 × C2 . 254 · 2. Apì ton orismì twn analloi¸twn paragìntwn kai twn stoiqeiwd¸n diairet¸n miac peperasmènhc Abelian c omˆdac G. (53 ). eÐnai fanerì ìti h G èqei tˆxh pn . . 1.4. p pr¸toc.

(pm − 1)(pm−1 − 1) · · · (p − 1) . An m1 . Autì mac dÐnei mia ˆllh apìdeixh thc kuklikìthtac thc F∗ (blèpe Efarmog  4. tìte ìla ta stoiqeÐa thc G ikanopoioÔn thn exÐswsh xm1 = 1 (giatÐ?). An F eÐnai èna peperasmèno s¸ma.392 4. . . p (n forèc) kai {g1 . m2 . .8 (2)). . . . . . .6. . 'Ena tètoio uposÔnolo lègetai bˆsh thc G. . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn me analloÐwtouc parˆgontec p. . apì to jemeli¸dec je¸rhma twn Abelian¸n omˆdwn èqoume F∗ ∼ Cm1 × Cm2 × · · · × Cms = ìpou m1 . . . S aut  thn perÐptwsh ìtan oi stoiqei¸deic diairètec eÐnai ìloi Ðsoi me p. Epeid  kˆje stoiqeÐo tou F ektìc tou mhdenikoÔ eÐnai rÐza autoÔ tou poluwnÔmou prèpei m1 = | F∗ | kai ˆra h F∗ eÐnai kuklik . me ms | ms−1 . An F∗ eÐnai h pollaplasiastik  omˆda enìc peperasmènou s¸matoc. Omˆdec stoiqei¸deic diairètec sumpÐptoun. . . n. . to polu¸numo xm1 − 1 èqei to polÔ m1 rÐzec sto F. . . = 2. h omˆda lègetai stoiqei¸dhc Abelian  omˆda. . Kaj¸c kˆje polu¸numo tou F[x] èqei to polÔ n rÐzec ìpou n eÐnai o bajmìc tou poluwnÔmou. k = 2. ìpou | F+ | = pn . . . a) DeÐxte ìti to pl joc ìlwn twn bˆsewn thc G eÐnai Ðso me (pn − 1)(pn − p) · · · (pn − pn−1 ) . s kai isqÔei αm1 = 1 gia kˆje α ∈ F∗ . b) DeÐxte epÐshc ìti to pl joc ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh pm .9 1. . 1 ≤ m ≤ n eÐnai (pn − 1)(pn−1 − 1) · · · (pn−m+1 − 1) . . m2 | m1 . ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc F∗ me mk | mk−1 . Ask seic 4. Gia to lìgo autì o akèraioc m1 onomˆzetai ekjèthc thc G. gn } èna uposÔnolo thc G tètoio ¸ste G =< g1 >< g2 > · · · < gn > me < gi > ∩ < g1 > · · · < gi−1 >< gi+1 > · · · < gn > = {1} gia i = 1. . Mia tètoia omˆda G qarakthrÐzetai apì thn idiìthta Gp = { e }. Epomènwc h G eÐnai kuklik  an kai mìnon an o ekjèthc thc eÐnai h tˆxh thc | G | (giatÐ?). ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec miac Abelian c omˆdac G tˆxhc n. p. . . . tìte h prosjetik  omˆda F+ tou F eÐnai mia stoiqei¸dhc Abelian  omˆda afoÔ pF+ = 0 kai ˆra F+ ∼ Cp × Cp × · · · × Cp (n forèc).

Perigrˆyte ìlec tic Abelianèc omˆdec tˆxhc 3240 kai 2004. .4. s. B eÐnai upoomˆdec thc tˆxhc n kai m tìte h G èqei mia upoomˆda Γ tˆxhc Ðshc me to e. An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc | G |= pn me analloÐwtouc parˆgontec m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ mk > 0 kai H eÐnai upoomˆda thc me analloÐwtouc parˆgontec 1 ≥ 2 ≥ · · · ≥ s > 0 deÐxte ìti k ≥ s kai i ≤ mi .8. TÐ mporeÐte na sumperˆnete gia ènan dianusmatikì q¸ro diˆstashc n pˆnw apì èna s¸ma me p stoiqeÐa? 2.k. 4. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 393 Sunep¸c to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh p isoÔtai me to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun deÐkth p sthn G. .( m. An oi analloÐwtoi parˆgontec eÐnai o p3 kai o p2 pìsec upoomˆdec tˆxhc p2 èqei h G? 5. i = 1. 3. n ). . . An G eÐnai mia peperasmènh Abelian  omˆda kai A. 2. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc p5 ìpou p pr¸toc.p. .

dhlad  thc melèthc twn algebrik¸n dom¸n.394 4. orismì thc omˆdac brÐsketai sth shmantik  anakˆluy  tou ìti h omˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n. AxÐzei na tonisteÐ ìti o Abel kai o Galois qrhsimopoÐhsan katˆ ousiastikì trìpo tic mejìdouc pou  dh eÐqe anaptÔxei gia ton Ðdio skopì o Joseph-Louis Lagrange (1736-1813). Sunep¸c h G eÐnai mia apl  omˆda an kai mìnon an kˆje mh-tetrimmènoc omomorfismìc thc eÐnai ènac monomorfismìc. to teleutaÐo brˆdu thc zw c tou (29 Maòou 1832). “This letter. H ˆkrh tou n matoc pou od ghse ton Galois ston akatanìhto kai must rio. 'Eqoume  dh sunant sei tètoiec omˆdec. Wc efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc apèdeixe ìti eÐnai adÔnaton na lujeÐ me rizikˆ h genik  exÐswsh thc morf c αn xn + αn−1 xn−1 + · · · + α0 = 0 ìtan n ≥ 5. . 'Eqoume orÐsei tic kanonikèc upoomˆdec miac omˆdac G na eÐnai oi pur nec twn omomorfism¸n thc G. ton Auguste Chevalier. Gi autì to grˆmma. oi opoÐec apetèlesan to xekÐnhma thc sÔgqronhc ˆlgebrac. h ènnoia thc omˆdac prwtoemfanÐsthke stic ergasÐec tou Evariste Galois (1811-1832). Autì  tan èna apì ta kentrikìtera majhmatikˆ probl mata thn epoq  ekeÐnh kai eÐqe sqedìn tautìqrona lujeÐ apì ton Niels Kewrik Abel (18021829) me upologistikèc mejìdouc se antÐjesh me tic omadojewrhtikèc mejìdouc tou Galois. if judged by the novelty and profundity of ideas it contains.9 Aplèc Omˆdec 'Opwc èqoume  dh anafèrei. H omˆda aut  lègetai s mera omˆda tou Galois tou poluwnÔmou f (x). To 1869 o Jordan uiojèthse ton ìro apl  omˆda gia mia omˆda metajèsewn pou den èqei mh-tetrimmènec gn siec kanonikèc upoomˆdec kai autìc o ìroc qrhsimopoieÐtai kai s mera gia mia opoiad pote omˆda pou èqei aut  thn idiìthta. is perhaps the most substantial piece of writing in the whole literature of mankind” H basik  idèa tou Galois  tan h je¸rhsh miac eidik c omˆdac metajèsewn tou sunìlou twn riz¸n enìc anˆgwgou poluwnÔmou f (x) me rhtoÔc suntelestèc. gia n = 4. den èqei kanonikèc upoomˆdec ektìc apì thn tetrimmènh kai ton eautì thc. o megˆloc majhmatikìc Hermann Weyl anafèrei sto biblÐo tou “Symmetry” [30] to ex c. Oi omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc den èqoun kamiˆ mh-tetrimmènh gn sia upoomˆda kai kˆje Abelian  omˆda pou eÐnai apl  eÐnai mia kuklik  omˆda pou èqei tˆxh ènan pr¸to arijmì (giatÐ?). Omˆdec 4. gia thn epoq  ekeÐnh. To jemelei¸dec èrgo tou Galois ousiastikˆ perilambˆnetai sto grˆmma pou èsteile autìc se èna fÐlo tou.

Autì exhgeÐtai wc ex c. . An h G den eÐnai apl  kai K eÐnai mia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. f c (∗) kai (∗∗) isqÔei m = n kai Li /Li+1 ∼ Lσ(j) /Lσ(j)+1 gia kˆpoia metˆjesh = σ ∈ Sn . dhlad  gia kˆje tètoia akoloujÐa upˆrqei kˆpoio k ètsi ¸ste Gk = {1}. . g −→ gK . . pou èqei pur na thn K . tìte jewroÔme thn omˆda phlÐko G/K apì thn opoÐa paÐrnoume ton epimorfismì G → G/K. Epanalambˆnontac thn Ðdia diadikasÐa gia thn omˆda L1 . Aplèc Omˆdec 395 Apì autì to gegonìc ja mporoÔsame na fantastoÔme thn emfˆnish twn apl¸n omˆdwn metaxÔ twn ˆllwn omˆdwn ìpwc oi pr¸toi arijmoÐ emfanÐzontai metaxÔ twn fusik¸n arijm¸n. kˆje peperasmènh omˆda eÐnai peperasmènou m kouc en¸ h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn den eÐnai (giatÐ?). . . an h G eÐnai peperasmènou m kouc. ja prèpei na pˆroume mia omˆda phlÐko G/L1 h opoÐa na eÐnai apl  omˆda.9. tou opoÐou h o apìdeixh den eÐnai mèsa stouc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. . i = 0. Gia parˆdeigma. j = 0. n. An h G/K den eÐnai apl .1 Je¸rhma.4. Sthn prohgoÔmenh diadikasÐa ja mporoÔsan antÐ gia tic upoomˆdec Li na eÐqan epilegeÐ ˆllec upoomˆdec Lj gia tic opoÐec na eÐqame thn akoloujÐa (∗∗) L0 = G L1 L2 ··· Lm Lm+1 = {1} sthn opoÐa ta phlÐka Lj /Lj+1 . na eÐnai aplèc omˆdec. Autì shmaÐnei ìti h L1 eÐnai mia gn sia kanonik  upoomˆda thc G h opoÐa den perièqetai gn sia se kamiˆ ˆllh gn sia kanonik  upoomˆda thc G.9. SuneqÐzontac aut  th diadikasÐa. IsqÔei ìmwc to ex c shmantikì apotèlesma twn Jordan kai H¨lder. m. 4. . Gia opoiesd pote dÔo akoloujÐec upoomˆdwn thc G thc mor- . . S aut  thn perÐptwsh lème ìti h G eÐnai mia omˆda peperasmènou m kouc. na eÐnai aplèc omˆdec. mporoÔme na broÔme mia gn sia kanonik  upoomˆda L2 thc L1 tètoia ¸ste h L1 /L2 na eÐnai apl . apì to je¸rhma thc antistoiqÐac upˆrqei gn sia kanonik  upoomˆda N thc G pou perièqei gn sia thn K . SuneqÐzontac m autì ton trìpo paÐrnoume mia peperasmènh akoloujÐa L0 = G L1 L2 ··· Ln Ln+1 = {1} (∗) upoomˆdwn Li thc G tètoiwn ¸ste oi omˆdec phlÐka Li /Li+1 . JewroÔme ìlec tic omˆdec G gia tic opoÐec kˆje akoloujÐa upoomˆdwn thc G G1 G2 ··· Gk ··· eÐnai peperasmènh.

.. . Omˆdec Epomènwc gia mia omˆda G peperasmènou m kouc oi aplèc omˆdec phlÐka Li /Li+1 mazÐ me tic pollaplìthtec me tic opoÐec emfanÐzontai se mia akoloujÐa (∗) upoomˆdwn thc G apoteloÔn analloÐwta stoiqeÐa thc G. . . M2 . Autì to deÐqnoume sqhmatikˆ wc ex c G G/L1 L1 L1 /L2 L2 L2 /L3 L3 . Ms eÐnai oi anˆ dÔo mh-isìmorfec aplèc omˆdec Li /Li+1 pou emfanÐzontai sthn en lìgw akoloujÐa (∗) tìte eÔkola prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange ìti h tˆxh thc G eÐnai Ðsh me | G | = | M1 |m1 · | M2 |m2 · . . i = 1. . . Oi antÐstoiqec aplèc omˆdec Li /Li+1 ed¸ eÐnai oi G/ < xp1 > ∼ Cp1 . = = < xp2 > / < xp1 p2 > ∼ G/ < xp1 > ∼ Cp1 = = . pi pr¸toi arijmoÐ. . Ln {1} Ln Gia parˆdeigma. eÐnai h pollaplìthta. me thn opoÐa emfanÐzetai h Mi sthn akoloujÐa (∗).396 4.. . SugkrÐnontˆc thn me thn prohgoÔmenh. An h G eÐnai peperasmènh kai M1 . < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . . s.. .. blèpoume ìti G/ < xp2 > ∼ < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . .. Mia ˆllh akoloujÐa thc Ðdiac morf c eÐnai h G =< x > < xp2 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1}.. . an jewr soume thn kuklik  omˆda G = < x > tˆxhc n. . . ìpou n = p1 p2 · · · pt . · | Ms |ms ìpou mi .< xp1 ···pt−1 > ∼ = = = Cpt . . tìte h akoloujÐa G =< x > < xp1 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1} eÐnai mia akoloujÐa thc morf c (∗).

. .9. 4.9. to megalÔtero brabeÐo pou aponèmetai kˆje tèssera qrìnia sta majhmatikˆ. Allˆ.4. me to “Cole Prize” sta majhmatikˆ. prokÔptei ˆme5 Gia thn ergasÐa aut  oi Feit kai Thompson brabeÔjhkan to 1965.1 twn Jordan kai H¨lder. (1 2 3). gia kˆje δ = α. . 'Estw (α β γ) ∈ K . ìpou p pr¸toc. Burnside. . en¸ to 1970 aponem jhke ston Thompson to Fields Medal. γ . Autì akrib¸c anafèrei to Je¸rhma 4.15 ta 1 kai 2 me α kai β antÐstoiqa blèpoume ìti ìloi oi 3-kukloi (α β δ) parˆgoun thn An kai ˆra K = An . eÐnai fanerì ìti oi aplèc omˆdec paÐzoun shmantikìtato rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn.3 Parat rhsh. . Sunep¸c (α β δ) ∈ K . Me ˆlla lìgia. Apìdeixh. sa to apotèlesma tou ParadeÐgmatoc pou akoloujeÐ thn Parat rhshc 4. (1 3 2)}.27. 4. . Kaj¸c A1 = A2 = {1} kai A3 = {1.5 Autì to apotèlesma to eÐqe eikˆsei to 1900 ènac apì touc jemeliwtèc thc JewrÐac Omˆdwn o W. h omˆda phlÐko Li /Li+1 eÐnai apl  Abelian  kai ˆra tˆxhc p. β . 1. Aplèc Omˆdec 397 kai ìla ta ˆlla phlÐka sumpÐptoun. An K eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc An pou perièqei ènan 3-kuklo. Apì autˆ pou anafèrjhkan. èqoume ( (α β)(γ δ) )(α γ β)( (α β)(γ δ) )−1 = (α β)(γ δ)(α γ β)(γ δ)(α β) = (α β δ). mporoÔme na upojèsoume ìti n ≥ 4. k − 1. Sunep¸c o n ja prèpei na eÐnai ginìmeno dunˆmewn pr¸twn arijm¸n. β.9. antikajist¸ntac sto Je¸rhma 4.4. dhlad  ìti oi omˆdec phlÐka pou prokÔptoun apì mia o akoloujÐa upoomˆdwn thc G thc morf c (∗) eÐnai anexˆrthtec apì thn akoloujÐa kai exart¸ntai mìno apì thn Ðdia thn G.2 Prìtash.4. den upˆrqei kamiˆ upoomˆda thc G. afoÔ (α β)(γ δ) ∈ An . Allˆ (α γ β) = (α β γ)2 ∈ K kai (α β)(γ δ)K( (α β)(γ δ) )−1 = K . Apì thn epoq  tou Jordan kai kurÐwc ton 20o ai¸na polloÐ korufaÐoi majhmatikoÐ asqol jhkan me to prìblhma thc taxinìmhshc twn peperasmènwn apl¸n omˆdwn. tìte K = An . an δ = α. Autì mac dÐnei kai mia ˆllh apìdeixh thc monadikìthtac thc anˆlushc tou n se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. i = 0. To apotèlesma autì kai kurÐwc h teqnik  pou qrhsimopoieÐtai gia thn apìdeix  tou od ghsan telikˆ sth lÔsh tou probl matoc thc taxinìmhshc twn apl¸n omˆdwn. Tìte. Qrhsimopoi¸ntac thn parapˆnw Prìtash.9. EpÐshc to ìti kˆje fusikìc arijmìc analÔetai se ginìmeno pr¸twn arijm¸n prokÔptei apì to gegonìc ìti gia thn kuklik  omˆda Cn tˆxhc n mporoÔme na jewr soume mia akoloujÐa upoomˆdwn L0 = Cn > L1 > L2 > · · · > Lk = {1} ètsi ¸ste metaxÔ thc Li kai thc Li+1 . To 1963 oi majhmatikoÐ Feit kai Thompson apèdeixan ìti an mia mh-Abelian  omˆda èqei peritt  tˆxh aut  den eÐnai apl .

èstw σ = (α1 α2 α3 · · · ) · · · .398 4. h An eÐnai apl  omˆda. Gia thn perÐptwsh n = 4. 'Estw n ≥ 5. (1 2)(3 4). Epiplèon gia n = 3 kai n ≥ 5 h An eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc Sn . Ja deÐxoume ìti h K perièqei ènan 3-kuklo. σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 )(α4 α5 ) · · · na eÐnai stoiqeÐo thc K .4 Je¸rhma (Galois). mporoÔme na jewr soume metaxÔ twn mh-tautotik¸n metajèsewn pou an koun sthn K mia metˆjesh σ tètoia ¸ste to pl joc twn sumbìlwn pou den mènoun stajerˆ kˆtw apì thn σ na eÐnai to elˆqisto dunatì. èpetai ìti aut  af nei stajerˆ perissìtera sÔmbola apì ìsa af nei h σ . Upojètoume ìti K eÐnai mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc An . Kaj¸c èqoume K ja prèpei h metˆjesh An . Omˆdec Prˆgmati. Gia kˆje n = 4. afoÔ afenìc mia tètoia upoomˆda ja  tan kanonik  kai afetèrou ja perieÐqe ènan 3-kuklo kaj¸c h A4 èqei 8 3-kÔklouc. . H σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo antimetajèsewn σ = (α1 α2 )(α3 α4 ) · · · . 'Estw m autì to pl joc. i = 1. 'Estw α5 èna sÔmbolo diˆforo twn αi . Upojètoume ìti m > 3 kai diakrÐnoume dÔo peript¸seic. 4. Allˆ to mìno sÔmbolo pou den mènei stajerì apì th σ kai mènei stajerì apì th σ eÐnai Ðswc to α5 . EÐnai fanerì ìti h K4 eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc S4 . opìte apì thn prohgoÔmenh prìtash ja prèpei K = An .9. H èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn perièqei toulˆqiston ènan kÔklo pou den eÐnai antimetˆjesh. 4. Tìte ìmwc ja èqoume σ = σ −1 σ ∈ K kai σ = i. Kaj¸c ìmwc h σ af nei stajerˆ ta sÔmbola α1 kai α2 . 2. 3. EpÐshc eÐnai fanerì ìti h A3 eÐnai apl  omˆda kai ìti eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc S3 . AfoÔ h σ eÐnai ˆrtia ja prèpei m ≥ 3. PerÐptwsh 1h. Qrhsimopoi¸ntac to AxÐwma tou ElaqÐstou. afoÔ σ = σ . Apìdeixh. Autì eÐnai ˆtopo. PerÐptwsh 2h. (1 4)(2 3) } tou Klein. h A4 den mporeÐ na èqei kamiˆ gn sia upoomˆda tˆxhc 6. (1 3)(2 4). h S4 perièqei mìno dÔo kanonikèc mh-tetrimmènec upoomˆdec: thn A4 kai thn upoomˆda K4 = { 1.

i2 tètoioi ¸ste h1 ∈ Hi1 . Aplèc Omˆdec 399 Kaj¸c h σ eÐnai ˆrtia kai den af nei stajerˆ m > 3 sÔmbola. KleÐnoume aut  thn parˆgrafo me mia genÐkeush tou jewr matoc tou Cayley mèsw thc opoÐac mporoÔme na exetˆzoume an mia omˆda eÐnai apl    ìqi. tìte gia kˆje j isqÔei K ∩ Hj Hj kai ˆra apì to prohgoÔmeno je¸rhma gia j ≥ 5 K ∩ Hj = Hj   { i }. mporoÔme na kata- skeuˆsoume mia ˆpeirh apl  omˆda wc ex c. upˆrqoun toulˆqiston dÔo ˆlla sÔmbola. An K ∩ An = An . en¸ h σ af nei stajerì to sÔmbolo α1 pou den to af nei stajerì h σ . tìte K = { i }.5 Parat rhsh. An K ∩ Hj = { i } gia kˆje j . gia n > 1. ta opoÐa h σ den af nei stajerˆ. 'Eqoume de G = ∞ n=1 Gn . JewroÔme th summetrik  omˆda SN ìlwn twn metajèsewn epÐ twn fusik¸n arijm¸n. mènoun stajerˆ kai apì th σ . An K ∩ Hj = Hj = { i } gia kˆpoio j . Apì to gegonìc ìti h An eÐnai apl . JewroÔme t¸ra mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda K thc Sn . 'Estw G h upoomˆda thc SN ìlwn twn metajèsewn pou af noun mìno peperasmèno pl joc sÔmbola mhstajerˆ. Autì eÐnai kai pˆli ˆtopo.4.9. Tìte. tìte. Tìte ìmwc eÐnai τ ∈ Z(Sn ) = {i}. 2 'Estw K = { i. dhlad  An ⊆ K . An K ∩ An = {1}. Gia kˆje n ∈ N. τ }. ja prèpei | K | = 2. h upoomˆda Gn = {σ ∈ G | σ(m) = m gia kˆje m ∈ N. i2 }. m > n } eÐnai isìmorfh me thn Sn kai Gn < Gn+1 . ìpou σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 α4 · · · ) · · · . EÐnai fanerì ìti ìla ta sÔmbola pou mènoun stajerˆ kˆtw apì th σ . èstw ta α4 kai α5 . H tom  K ∩ An eÐnai kanonik  upoomˆda thc An kai ˆra. Kaj¸c h K eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . Tìte h ˆpeirh ènwsh H= ∞ deÐktec i1 . h2 ∈ H upˆrqoun . epeid  | Sn : An | = 2. Hi1 ≤ Hj kai Hi2 ≤ Hj kai ˆra h1 h−1 ∈ Hj . 4. opìte gia j = max{ i1 . T¸ra èstw Hn . èqoume σ = σ −1 σ ∈ K . ja prèpei na eÐnai K = An   K = Sn . n! epeid  | K An | = | K | | An | = | K | ≤ n! kai | K | = 1. ja prèpei na isqÔei ρτ ρ−1 = τ gia kˆje ρ ∈ Sn . h monadik  upoomˆda thc Gn pou èqei deÐkth 2 sthn Gn .9. tìte. h2 ∈ Hi2 . prèpei K ∩ An = An   {1}. afoÔ H = ∅ kai gia h1 . IsqÔei de | G : H | = 2 (giatÐ?). sÔmfwna me ta prohgoÔmena. tìte K ∩ Hj = Hj gia kˆje j kai ˆra K = H . i=1 Hi eÐnai mia upoomˆda thc G. dhlad  h upoomˆda Hn thc Gn eÐnai isìmorfh me thn An . 2 An K H .

Tìte. Gia ton pur na K = ker ρH . Omˆdec 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G kai G/H to aristerì sÔnolo phlÐko. gia ton pur na K tou opoÐou èqoume | G/K | = | G/K : H/K | | H/K | ìpou | G/K : H/K | = | G : H | = δH . Apìdeixh. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc G pou èqei peperasmèno deÐkth | G : H | = δH . apì to Je¸rhma thc AntistoiqÐac 4.6 Je¸rhma. èqoume K = { g ∈ G | τg = i } = { g ∈ G | τg (xH) = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | gxH = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gxH = H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gx ∈ H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | g ∈ xHx−1 gia ìla ta x ∈ G } = x∈G xHx−1 . kaj¸c τg1 g2 (xH) = g1 g2 xH = τg1 ( τg2 (xH) ) = τg1 τg2 (xH) . . y ∈ g∈G gHg −1 = K gia kˆje y ∈ N kai ˆra N ≤ K .9. h eikìna ρH (G) eÐnai isìmorfh me thn G/K 6 Shmei¸noume ed¸ ìti gia H = {1} paÐrnoume to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4. Epiplèon isqÔei τg1 g2 = τg1 τg2 . JewroÔme ton prohgoÔmeno omomorfismì ρH . Dhlad  h ρH eÐnai ènac omomorfismìc. EpÐshc.6 Epiplèon autìc o pur nac perièqei kˆje kanonik  upoomˆda thc G pou perièqetai sthn H . apì to Je¸rhma 4. g −→ τg h opoÐa eÐnai profan¸c mia apeikìnish. Tìte.10.7. Prˆgmati.7. Tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei thn metˆjesh τg epÐ tou G/H me xH −→ gxH . 'Etsi èqoume thn antistoiqÐa ρH : G −→ S|G/H| . 4. An h G eÐnai peperasmènh kai h tˆxh thc | G | den diaireÐ to δH ! gia mia gn sia upoomˆda H thc G. upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou perièqetai sthn H tètoia ¸ste o δH diaireÐ ton deÐkth | G : K | = δK kai o δK diaireÐ to δH !.12.11). Sunep¸c o pur nac K perièqetai sthn H . tìte h G èqei mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda pou perièqetai sthn H kai ˆra h G den eÐnai apl .5. èstw N G me N ≤ H . Autì shmaÐnei ìti gia kˆje g ∈ G kai y ∈ N isqÔei g −1 yg ∈ H .400 4.

mporoÔme g 2 hg −2 = ghk g −1 = ghg −1 k = hk p k = hk 2 kai epagwgikˆ èqoume ìti h = g p hg −p = hk .8 ParadeÐgmata. Allˆ epeid  o p eÐnai o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc | G |. ton pur na K thc ρH . 'Ara h G èqei mia tetrimmènh kanonik  upoomˆda. 'Estw g ∈ G. Allˆ o deÐkthc δK diaireÐ kai thn tˆxh | G | thc G. | G | ). 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc Apìdeixh. H upìjesh ìti h tˆxh | G | thc G den diaireÐ to δH !. Sunep¸c o δK ja diaireÐ ton m. pou perièqetai sthn H . Prˆgmati. 'Etsi. T¸ra. Aplèc Omˆdec 401 kai ˆra h tˆxh | G/K | = | G : K | = δK diaireÐ thn tˆxh δH ! = | S|G/H| |.4. an g1 . pou diaireÐ thn tˆxh thc G. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. p Ask seic 4. Epeid  K ≤ H ja prèpei telikˆ na eÐnai K = H. arkeÐ na jewr soume thn perÐptwsh katˆ thn opoÐa ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc èqoun tˆxh p.9. ja prèpei k = 1 (giatÐ?). ja eÐnai hk −1 = 1 kai ˆra k p ≡ 1 mod p.(p!. Qrhsimopoi¸ntac to prohgoÔmeno Je¸rhma. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou o deÐkthc thc δK diaireÐ to p! = | G : H |!. Apì autì prokÔptei ìti 4.d. Sunep¸c. Epeid  to p2 den diaireÐ to p! = | G : H |!. upˆrqei g ∈ G ¸ste G/H = gH . Tìte. 'Estw h = 1 èna stoiqeÐo thc G kai H = h . Autì shmaÐnei ìti to h metatÐjetai me to g kai epeid  to g eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo thc G to h metatÐjetai me ìla ta stoiqeÐa thc G.k. upojètoume ìti h G eÐnai peperasmènh kai ìti H G. 'Ara δK = p = δH .9. | G |) = p. ja prèpei m. g2 ∈ G me g1 = g i hj kai g2 = g t hk . h H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G.k. eÐnai Abelian . Tìte. h G èqei p + 1 mh-tetrimmènec upoomˆdec h kˆje mia tˆxhc p (giatÐ?). afoÔ h ρH (G) eÐnai upoomˆda thc S|G/H| . gia kˆpoio k me 1 ≤ k < p. Tìte ghg −1 = hk .9. shmaÐnei ìti o omomorfismìc ρH den mporeÐ na eÐnai ènac monomorfismìc diìti diaforetikˆ h eikìna ρH (G) ja  tan isìmorfh me thn G kai ja èprepe h tˆxh | G | na diairoÔse thn tˆxh δH ! thc S|G/H| . Sunep¸c h G den eÐnai apl .(p!. tìte ja èqoume g1 g2 = g i hj g t hk = g t hk g i hj = g2 g1 .9 . 4. Kaj¸c to phlÐko G/H eÐnai kuklik  omˆda.d. na deÐxoume ìti kˆje omˆda G tˆxhc p2 .7 Pìrisma. An h G èqei mia upoomˆda H pou èqei deÐkth p tìte h H eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G.

tìte o p eÐnai o megalÔteroc pr¸toc pou diaireÐ thn tˆxh | G | thc G kai o p2 den diaireÐ thn | G |. = 2. ja up rqe ènac omomorfismìc φ : G → S|G:H| me pur na mia mh-tetrimmènh upoomˆda K . γ ∈ Z3 . 4. DeÐxte ìti an G eÐnai mia apl  peperasmènh omˆda kai H mia upoomˆda thc pou èqei deÐkth èna pr¸to arijmì p. 'Estw K to kèntro Z(G). 'Estw G mia omˆda tˆxhc 143. DeÐxte ìti mia ˆpeirh apl  omˆda G den mporeÐ na èqei mia upoomˆda H peperasmènou deÐkth.402 4. αγ = 0 xHx−1 x∈G a) DeÐxte ìti | H |= 12 kai ìti K = b) DeÐxte ìti G/K ∼ S4 . Omˆdec 1. afoÔ G/K ∼ φ(G) ≤ S|G:H| . JewroÔme thn omˆda G = GL2 (Z3 ). opìte | K |= 2. β. Upojètoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 11. opìte | G | = 48. . Upìdeixh: An eÐqe. = Upìdeixh: Qrhsimopoi ste ton omomorfismì φ : G → S|G:H| . DeÐxte ìti h G den eÐnai apl . 3. EpÐshc jewroÔme thn upoomˆda H= α β 0 γ | α.

.

Omˆdec .404 4.

ìpwc eÐdame. 405 . qrhsimopoi¸ntac tic omˆdec metasqhmatism¸n tou q¸rou oi opoÐoi af noun analloÐwtec orismènec gewmetrikèc idiìthtèc tou. thn ènnoia thc omˆdac kai tautìqrona thn qrhsimopoÐhse gia thn diereÔnhsh twn lÔsewn miac algebrik c exÐswshc. ìpwc aut  dÐnetai sthn parˆgrafo 5. Metˆ ton Evariste Galois. o opoÐoc ìrise.3.5 Drˆseic Omˆdwn H spoudaiìthta thc jewrÐac omˆdwn. Autìc to 1872 sthn enarkt rio omilÐa wc kajhght c tou PanepisthmÐou Erlangen thc GermanÐac (gnwst c wc “Prìgramma Erlangen”) èkane thn taxinìmhsh twn diˆforwn tÔpwn “gewmetrÐac” mèsa se èna q¸ro. upodhl¸netai apì tic dunatìthtec efarmog c thc se diˆforouc episthmonikoÔc klˆdouc. Mèsw aut c thc je¸rhshc mporeÐ na melethjeÐ h dom  aut c kaj eaut c thc omˆdac. thn opoÐa s mera onomˆzoume “drˆsh” omˆdac pˆnw se q¸rouc kai genikìtera pˆnw se sÔnola. Epiplèon mac parèqontai apotelesmatikˆ ergaleÐa gia th lÔsh sunduastik¸n problhmˆtwn. Oi perissìterec efarmogèc thc jewrÐac omˆdwn ekfrˆzontai mèsw aut c akrib¸c thc je¸rhshc tou Klein. MÐa apì tic shmantikèc efarmogèc thc ènnoiac thc “drˆshc” eÐnai h sÔntomh kai komy  apìdeixh tou Helmut Wielandt [31] twn jewrhmˆtwn tou Sylow. ènac apì autoÔc pou sunèdese to ìnomˆ tou me th JewrÐa Omˆdwn eÐnai o Felix Klein (1849-1925). kai genikìtera twn majhmatik¸n. Se aut  thn teleutaÐa Enìthta tou biblÐou anaptÔssoume orismèna stoiqeÐa aut c thc jewrÐac.

x) thn sumbolÐzoume me g · x. x) −→ δ(g. x). Dhlad  h apeikìnish σg eÐnai èna stoiqeÐo thc summetrik c omˆdac SX tou X . g2 ∈ G kai x ∈ X . 'Otan mia omˆda G dra pˆnw sto sÔnolo X . a) δ(1. AntÐstrofa. x ∈ X. kaj¸c tìte h ϑ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn tou opoÐou o pur nac onomˆzetai σg1 g2 (x) =(g1 g2 ) · x = g1 · (g2 · x) = g1 · σg2 (x) = σg1 (σg2 (x)) =(σg1 ◦ σg2 )(x). eÐnai 1 − 1 kai epÐ. δ(g2 .1. kˆje omomorfismìc ϑ : G → SX orÐzei mia drˆsh thc G pˆnw sto X jètontac ϑ(g)(x) = g · x. (g. Epiplèon kˆje stoiqeÐo x ∈ X eÐnai eikìna tou stoiqeÐou g −1 · x. Tic apeikonÐseic σg . ϑ(g) = σg . An t¸ra orÐsoume thn antistoiqÐa ϑ : G −→ SX .1 Parathr seic.406 5. Mia tètoia apeikìnish δ onomˆzetai drˆsh thc G pˆnw sto X . σg (x) = g · x. Drˆseic Omˆdwn 5. h apeikìnish σg : X −→ X. pur nac thc drˆshc thc G pˆnw sto X . afoÔ (g1 g2 ) · x = ϑ(g1 g2 )(x) = (ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ))(x) = ϑ(g1 )(ϑ(g2 )(x)) = ϑ(g1 )(g2 · x) = g1 · (g2 · x) kai 1 · x = ϑ(1)(x) = 1X (x) = x. x) tou stoiqeÐou (g. Sun jwc thn eikìna δ(g. g ∈ G. sun jwc tic lème metasqhmatismoÔc tou X orizìmenouc apì ta stoiqeÐa thc G. tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish tou X ston eautì tou. 'Etsi oi idiìthtec a) kai b) grˆfontai 1 · x = x kai g1 · (g2 · x) = (g1 g2 ) · x antÐstoiqa. gia kˆje g1 . x) pou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. dhlad  1 · x = 1 · x kai sunep¸c x = x . tìte g −1 (g · x) = g −1 · (g · x )   (g −1 g) · x = (g −1 · g) · x . afoÔ an g · x = g · x .1 OrismoÐ kai ParadeÐgmata 'Estw G mia omˆda kai X èna mh kenì sÔnolo. Ja lème ìti h G dra pˆnw sto X an èqoume mia apeikìnish δ : G × X −→ X. gia kˆje x ∈ X. 5. x) = x b) δ(g1 . gia kˆje x ∈ X kai g ∈ G. . Prˆgmati èqoume ϑ(g1 g2 ) =σg1 g2 = σg1 ◦ σg2 = ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ). x)) = δ(g1 g2 . Prˆgmati.

MporoÔme ìmwc na jewr soume thn D4 na dra pˆnw sto sÔnolo X = {δ1 . EpÐshc.2 ParadeÐgmata. An X = {1. λ ∈ F. 6} oi korufèc enìc exag¸nou. afoÔ 0v = 0. (1 5 3)(2 6 4)} thc S6 . 2. h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn tou V (ìpwc kai kˆje upoomˆda thc) dra me profan  trìpo pˆnw sto V . gia kˆje g ∈ G kai x ∈ X . 3. . An jewroÔsame thn prosjetik  omˆda F+ tou F. tìte to bajmwtì ginìmeno den eÐnai mia drˆsh thc F+ pˆnw sto V . h omˆda Dn dra epÐ tou X kai aut  h drˆsh dÐnei ènan monomorfismì thc Dn sthn Sn . 4.1. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 h opoÐa ìpwc eÐdame dra pˆnw stic korufèc enìc tetrag¸nou kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. Aut  onomˆzetai tetrimmènh drˆsh. 'Opwc èqoume dei sthn Parˆgrafo 3. Sunep¸c h Dn eÐnai ousiastikˆ mia upoomˆda thc Sn . . tìte T · x = T (x) = x. Gia opoiad pote omˆda G kai opoiod pote sÔnolo X = ∅ orÐzoume th drˆsh g ·x = x. gia kˆje x ∈ V .5. tìte h G dra profan¸c pˆnw sto X . gia kˆje v ∈ V . ρ2 } ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 120◦ kai èstw X = {1. 'Estw V ènac mh mhdenikìc dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F. 1. h tautotik  metˆjesh af nei stajerì kˆje stoiqeÐo tou X . Tìte h G mporeÐ na “anaparastajeД apì thn upoomˆda {i. 4. èstw G = {1. 2. eÐnai mia drˆsh thc pollaplasiastik c omˆdac F∗ tou F pˆnw sto sÔnolo V . n} kai G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n.1. To Ðdio isqÔei kai gia kˆje upoomˆda thc Dn . en¸ h sÔnjesh twn metajèsewn ikanopoieÐ thn idiìthta b) tou orismoÔ thc drˆshc. v ∈ V . Pˆli ed¸ o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. afoÔ an T eÐnai mia grammik  apeikìnish tou V . . Ed¸. 'Estw G h diedrik  omˆda Dn kai X to sÔnolo twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ n-gwnou.1. δ2 } twn diagwnÐwn tou tetrag¸nou: . O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai ìlh h omˆda G. 2. 5. ρ. 5. 'Etsi. an kai mìnon an T = 1V . O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda {1} thc F∗ (giatÐ?). Tìte to bajmwtì ginìmeno λv . Prˆgmati. OrismoÐ kai ParadeÐgmata 407 5. (1 3 5)(2 4 6). . 3.

Drˆseic Omˆdwn q1 d 3 δ1   d   d   d   q dq d δ2   4 O pur nac aut c thc drˆshc den eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. An orÐsoume g · U = gU = {gu | u ∈ U} gia kˆje U ∈ X . α1 .5. ìpou o m > 1 eÐnai perittìc. kaj¸c 1·x = x. 6. 7. apodeiknÔoume t¸ra. Ed¸. 5.408 2 q 5. 'Enac trìpoc drˆshc eÐnai an jèsoume g · x = gx (o pollaplasiasmìc thc G). Opìte o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG eÐnai autìc akrib¸c pou jewr jhke sto je¸rhma tou Cayley 3. 'Otan jèloume na melet soume th dom  miac omˆdac G sun jwc th jewroÔme na dra pˆnw ston eautì thc. dhlad  to sÔnolo X eÐnai h Ðdia h G. g ∈ G tìte aut  eÐnai mia drˆsh pˆnw sto X . . Kˆje omˆda G me tˆxh 2m.1. g. ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 90◦ kai αi h anˆklash wc proc th diag¸nio δi . ρ2 . OrÐzoume mia drˆsh thc G sto X . Aut  h drˆsh onomˆzetai drˆsh suzugÐac. den eÐnai apl . allˆ h upoomˆda {1.4 'Enac ˆlloc trìpoc eÐnai an jèsoume g · x = gxg −1 . Sthn pr¸th perÐptwsh o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda en¸ sth deÔterh eÐnai to kèntro Z(G) thc G (giatÐ?). 'Estw X = G/H to sÔnolo twn arister¸n klˆsewn miac upoomˆdac H miac omˆdac G. 'Estw X = P(G) to dunamosÔnolo (sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn) thc omˆdac G. x∈G Wc èna pr¸to apotèlesma.3 Prìtash. jètontac g · (xH) = (gx)H gia kˆje g ∈ G kai xH ∈ G/H . x ∈ G. qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia thc drˆshc miac omˆdac. −1 −1 (g1 g2 ) · x = g1 g2 xg2 g1 = g1 · (g2 · x)). o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG/H (ton opoÐo jewr same sthn Parˆgrafo 4. to ex c. en¸ an jèsoume g · U = Ug = { ug | u ∈ U } tìte aut  den eÐnai drˆsh (an h omˆda den eÐnai Abelian ) afoÔ g1 · (g2 · U) = g1 · (Ug2 ) = Ug2 g1 = (g2 g1 ) · U . 8.9) èqei pur na thn tom  xHx−1 . (EÐnai drˆsh. α2 }.

ja prèpei to pl joc | G1 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G1 na eÐnai epÐshc ˆrtio.1 1. Kaj¸c 1 ∈ G1 . x ∈ G. JewroÔme t¸ra th G na dra pˆnw ston eautì thc G me g · x = gx gia kˆje g. o omomorfismìc π ◦ L : G → {1. èstw G1 = {g ∈ G | g 2 = 1} kai G2 = {g ∈ G | g 2 = 1}. Sunep¸c to pl joc touc prèpei na eÐnai perittì (Ðso me m). isqÔei g · x = x gia kˆje x ∈ G.5.(twn mhk¸n twn kÔklwn). An G2 = ∅. 2. DeÐxte ìti gia kˆje dÔo shmeÐa P kai Q tou epÐpedou R2 upˆrqei A ∈ G tètoio ¸ste A(P ) = Q an kai mìnon an to P kai to Q eÐnai shmeÐa tou Ðdiou kÔklou x2 + y 2 = r2 gia kˆpoio r ≥ 0.k. OrismoÐ kai ParadeÐgmata 409 Apìdeixh. 'Estw ìti G2 = ∅. g = g −1 kai g −1 ∈ G2 . 'Estw G = O2 (R). ja deÐxoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2. Kaj¸c g = 1. . 3. ja prèpei oi prohgoÔmenoi kÔkloi na eÐnai mìno antimetajèseic. 'Estw G mia omˆda kai H mia kanonik  upoomˆda thc. 'Etsi. Jewr¸ntac thn èkfrash thc σg se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. Upojètoume ìti X1 ∩ X2 = ∅. U) −→ gUg −1 eÐnai drˆsh. g ∈ G). Prˆgma˙ ti.p. afoÔ to pl joc twn sumbìlwn pou perilambˆnontai se autèc eÐnai 2m. 'Ara h metˆjesh σg ∈ SG den af nei kanèna stoiqeÐo thc G stajerì. eÐnai epÐ kai ˆra o pur nac tou èqei deÐkth 2. Kaj¸c ìmwc h σg den af nei kanèna stoiqeÐo stajerì. ja prèpei | G1 | ≥ 2 kai ˆra upˆrqei g ∈ G me g 2 = 1 kai g = 1. blèpoume ìti autoÐ oi kÔkloi prèpei 2 na eÐnai ìloi antimetajèseic   1-kÔkloi afoÔ σg = i kai ˆra 2 =e. 'Estw X1 kai X2 dÔo sÔnola pˆnw sta opoÐa dra h Ðdia omˆda G. Arqikˆ. Na orÐsete mia “fusiologik ” drˆsh thc G pˆnw sto sÔnolo X = X1 ∪ X2 . opìte G = G1 ∪G2 . Tìte. Ask seic 5. −1}. Epeid  | G | = 2m = | G1 | + | G2 |. tìte bèbaia o isqurismìc eÐnai profan c. 'Etsi.1. ìpou L : G → SG eÐnai o omomorfismìc pou orÐsthke sto je¸rhma tou Cayley (dhlad  L(g)(g ) = gg gia kˆje g. 'Ara to pl joc | G2 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G2 eÐnai ˆrtio. h σg eÐnai mia peritt  metˆjesh kai ˆra gia to prìshmì thc ja isqÔei π(σg ) = −1. DeÐxte ìti h antistoiqÐa G × P(H) −→ P(H) (g. gia kˆje g ∈ G2 .

oi klˆseic suzugÐac eÐnai gnwstèc apì th Grammik  'Algebra. ArkeÐ loipìn na deÐxoume ìti an x. Sunep¸c dÔo stoiqeÐa x. oi klˆseic suzugÐac èqoun  dh kajoristeÐ sthn Parˆgrafo 4. Apì autèc tic epishmˆnseic. to uposÔnolo Tx = {g · x | g ∈ G} tou X onomˆzetai troqiˆ tou stoiqeÐou x kˆtw apì th drˆsh thc G. h C (A) kajorÐzetai apì th morf  Jordan tou A. tìte h klˆsh suzugÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc ìmoiouc me ton A pÐnakec. g ∈ G. Prˆgmati. kaj¸c epÐshc kai stic efarmogèc thc JewrÐac Omˆdwn. tìte z = g · x = g · y gia kˆpoia g. tìte h Tx ∩ Ty = ∅   Tx = Ty . g ∈ G. opìte Tx = Ty .2. h troqiˆ enìc stoiqeÐou g ∈ G onomˆzetai klˆsh suzugÐac tou g kai sumbolÐzetai sun jwc me C (g) = {xgx−1 | x ∈ G}. Prˆgmati. tìte h troqiˆ T1 thc koruf c 1 eÐnai ìlo to sÔnolo X kai sunep¸c ìlec oi korufèc eÐnai isodÔnamec wc proc aut  th drˆsh. T¸ra jewroÔme th drˆsh suzugÐac miac omˆdac G. h ∈ H .2 Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec JewroÔme mia omˆda G h opoÐa dra pˆnw se èna sÔnolo X . ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi troqièc twn stoiqeÐwn tou X apoteloÔn mia diamèrish tou X . EÐnai fanerì ìti X = x∈X Tx . an z ∈ Tx ∩ Ty . Autì shmaÐnei ìti (g −1 g ) · y = x. y ∈ X . Gia thn omˆda Sn . Gia thn omˆda GLn (C). Sunep¸c. an jewr soume thn omˆda D4 na dra pˆnw stic korufèc 1. 'Etsi. dhlad  x ∈ Ty kai ˆra Tx ⊆ Ty . 3. 2. Drˆseic Omˆdwn 5. h K eÐnai kanonik  an kai mìno an aut  eÐnai ènwsh klˆsewn suzugÐac. 'Etsi oi troqièc eÐnai oi klˆseic isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diamèrish tou X . tìte eÐnai fanerì ìti oi troqièc aut c thc drˆshc eÐnai oi aristerèc klˆseic mod H sth G.410 5. èpetai ìti oi klˆseic suzugÐac paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth thc dom c miac omˆdac. Gia èna stoiqeÐo x ∈ X . y ∈ X eÐnai isodÔnama wc proc th drˆsh thc G an kai mìnon an x = g · y gia kˆpoio g ∈ G. EpÐshc eÐnai fanerì ìti mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai kanonik  an kai mìno an h klˆsh suzugÐac kˆje stoiqeÐou thc K eÐnai uposÔnolo thc K . An H eÐnai mia upoomˆda miac omˆdac G kai orÐsoume th drˆsh thc H pˆnw sto sÔnolo G me h · g = gh−1 . Me ˆlla lìgia. ìpou L eÐnai èna uposÔnolo tou X pou perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje troqiˆ. 'Omoia prokÔptei ìti Ty ⊆ Tx . Sunep¸c èqoume thn xènh ènwsh · X= x∈L Tx . Gi aut  th drˆsh. 4 tou tetrag¸nou. an A eÐnai ènac n×n migadikìc pÐnakac me det A = 0. .

2. g1 . ìpou g · x = y . gnwstì wc Je¸rhma twn troqi¸n.2. èqoume | G | = | Tx | | Gx | kai ˆra to pl joc twn stoiqeÐwn miac troqiˆc diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac. . To parapˆnw Je¸rhma mporeÐ na jewrhjeÐ wc mia genÐ- keush tou Jewr matoc tou Lagrange. Aut  orÐzetai wc to uposÔnolo Gx = {g ∈ G | g · x = x} thc G. Upojètoume ìti mia omˆda G dra pˆnw se èna sÔnolo X kai | T x | = | G : Gx | IdiaÐtera.2. Mia qr simh plhroforÐa pou mac dÐnoun oi klˆseic suzugÐac eÐnai ìti h tˆxh miac omˆdac G eÐnai to ˆjroisma twn tˆxewn twn klˆsewn suzugÐac thc: |G| = i | C (gi ) | ìpou g1 . upˆrqei h arister  klˆsh gGx gia thn opoÐa ϑ(gGx ) = y . dhlad  to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G pou af noun stajerì to x kˆtw apì th dosmènh drˆsh.to Je¸rhma 4. g2 ∈ G tìte g1 g2 ∈ Gx kai ˆra −1 (g1 g2 ) · x = x. Tìte g1 · x = g2 · x −1 pou shmaÐnei g1 g2 ∈ Gx .2 Parat rhsh. efarmìzontˆc to gia th drˆsh pou dÐnetai sto Parˆdeigma 5. x∈X èstw Tx h troqiˆ enìc stoiqeÐou x.1. .22 prokÔptei apì to 5. JewroÔme to sÔnolo G/Gx twn arister¸n klˆsewn mod Gx sthn G kai thn antistoiqÐa ϑ : G/Gx −→ Tx me ϑ(gGx ) −→ g · x. afoÔ an g1 Gx = g2 Gx . dhlad  g1 · x = g2 x. Aut  eÐnai −1 mia apeikìnish. Tìte 5. Prˆgmati. g2 . an h G eÐnai peperasmènh.1 Je¸rhma. Mia . dhlad  g1 Gx = g2 Gx . g2 ∈ G me ϑ(g1 Gx ) = ϑ(g2 Gx ). IsqÔei de to ex c basikì apotèlesma. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 411 H troqiˆ enìc stoiqeÐou x tou X èqei ˆmesh sqèsh me th legìmenh stajeropoioÔsa upoomˆda tou x thc G.2. Apìdeixh. 'Estw g1 . 5. T¸ra gia èna y ∈ Tx . . .8.1.5. Apomènei na deÐxoume ìti h ϑ eÐnai 1 − 1.4. gk eÐnai stoiqeÐa thc G anˆ dÔo mh suzug  tètoia ¸ste gia kˆje g ∈ G upˆrqei i gia to opoÐo g ∈ C (gi ). H qrhsimìthta aut c thc exÐswshc ègkeitai sto gegonìc ìti kˆje prosjetèoc eÐnai diairèthc thc | G |.2. EÐnai profanèc ìti to Gx eÐnai mia upoomˆda thc G kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tom  Gx .

. . Sunep¸c jèloume na broÔme to pl joc twn metajèsewn twn opoÐwn oi ekfrˆseic wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn perilambˆnoun α1 1-kÔklouc. autèc mporoÔn na parastajoÔn me to ex c sq ma t (•)(•) · · · (•) (••)(••) · · · (••) · · · · · · (• • • · · · •) α1 α2 αt Se autì to sq ma. GnwrÐzoume ìti dÔo metajèseic eÐnai suzugeÐc an kai mìnon an eÐnai tou idÐou tÔpou. αt !. λ2 . èstw g1 = xg2 x−1 . èqoume | G | = | Z(G) | + i | C (gi ) | ìpou ta gi èqoun epilegeÐ apì klˆseic suzugÐac pou èqoun perissìtera tou enìc stoiqeÐa. to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G twn opoÐwn h klˆsh suzugÐac apoteleÐtai mìno apì èna stoiqeÐo. oi teleÐec antikajÐstantai apì ta sÔmbola 1. EpÐshc ènac i-kÔkloc mporeÐ na grafeÐ me i diaforetikoÔc trìpouc qwrÐc na allˆxei h . λ1 + λ + · · · + λs = n. . . λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . arkeÐ na upologÐsoume to pl joc twn metajèsewn pou eÐnai suzugeÐc me th σ .2. Sunep¸c to pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. n me n! trìpouc. Me ˆlla lìgia. H stajeropoioÔsa upoomˆda enìc stoiqeÐou g ∈ G gia th drˆsh suzugÐac pˆnw sthn G sun jwc onomˆzetai kentropoioÔsa upoomˆda tou g kai sumbolÐzetai me CG (g). . Upojètoume ìti to pl joc twn σk pou èqoun m koc λk eÐnai αk . .3 Parˆdeigma. αt t-kÔklouc.412 5. . .1. g2 ∈ G eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa. Drˆseic Omˆdwn pio eÔqrhsth morf  thc exÐswshc aut c prokÔptei an jewr soume to kèntro Z(G). . n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh me autì ton trìpo eÐnai α1 !α2 ! . Autì shmaÐnei ìti an σ = σ1 σ2 · · · σs eÐnai h èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn (sumperilambˆnontac kai touc 1-kÔklouc). α2 2-kÔklouc . Aut  h exÐswsh lègetai exÐswsh klˆsewn thc G. . . Me ˆlla lìgia ìlec. 5. 'Estw ìti o tÔpoc autìc eÐnai h diamèrish tou n (λ1 . Ac upologÐsoume thn tˆxh thc kentropoioÔsac upoomˆdac miac metˆjeshc σ thc Sn . . . tìte eÔkola prokÔptei ìti CG (g1 ) = xCG (g2 )x−1 . An g1 . . . oi kentropoioÔsec upoomˆdec suzug¸n stoiqeÐwn eÐnai suzugeÐc. λs ). oi metajèseic pou prokÔptoun den eÐnai ìlec diakekrimènec afoÔ oi αi i-kÔkloi mporoÔn na metatejoÔn metaxÔ touc qwrÐc na allˆxei h metˆjesh. 2. 'Etsi. EpÐshc. . parathroÔme ìti o pur nac thc drˆshc suzugÐac eÐnai to kèntro Z(G) = g∈G CG (g). h σk èqei m koc λk . Me bˆsh to Je¸rhma 5. . Allˆ. 2. .2.

2. . 'Ara h kentropoioÔsa upoomˆda kˆje tètoiac metˆjeshc èqei tˆxh 1α1 α1 !2α2 α2 ! . . n. .1 èqoume gia mia peperasmènh omˆda G. n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh eÐnai 1α1 α1 !2α2 α2 ! . Epomènwc to sunolikì pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. tαt αt ! Gia parˆdeigma. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 413 metˆjesh. oi tˆxeic twn kentropoious¸n upoomˆdwn dÐnetai ston epìmeno pÐnaka TÔpoc 1 1 1 1 1 1 1 2 1 4 2 3 5 metˆjeshc 1 1 1 1 2 3 2 Tˆxh kentropoioÔsac 15 · 5! = 5! 13 · 3! 21 · 1! = 12 12 · 2! 31 · 1! = 6 11 · 1! 22 · 2! = 8 11 · 1! 41 · 1! = 4 21 · 1! 31 · 1! = 6 51 · 1! = 5 Apì to Je¸rhma 5. t t αt ! diaforetikèc metajèseic oi opoÐec eÐnai ìlec oi suzugeÐc metajèseic pou èqoun ton prohgoÔmeno tÔpo. ja apodeÐxoume t¸ra ìti to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k akrib¸c klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh (∗). | C (g) | = 'Ara h exÐswsh klˆsewn gÐnetai k |G| . . ja qreiastoÔme to epìmeno apotèlesma.2. . Gia to lìgo autì.5. .2. 2. tαt αt ! 'Ara an antikatast soume sto prohgoÔmeno sq ma tic teleÐec me ta sÔmbola 1. . . | CG (g) | |G| = i=1 |G| = |G| | CG (gi ) | k k i=1 1 | CG (gi ) | kai sunep¸c 1= i=1 1 | CG (gi ) | (∗) ìpou k eÐnai to pl joc twn klˆsewn suzugÐac. . an n = 5. . . . . . ja pˆroume n! 1α1 α 1 !2α2 α α 2 ! . .

upˆrqei ènac jetikìc akèraioc C(k) tètoioc ¸ste | G | ≤ C(k). . .414 5. Apìdeixh. 1 Efarmìzoume epagwg  sto k . arkeÐ na deiqteÐ ìti isqÔei to L mma gia fjÐnousec akoloujÐec n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk . to L mma isqÔei. . . .4 L mma (E. Epiplèon. Apìdeixh. Tìte. ton opoÐo sumbolÐzoume me C(k) (afoÔ exartˆtai apì to k ). èqoume | G | ≤ C(k).5 Je¸rhma. diìti diaforetikˆ den upˆrqei kamiˆ tètoia akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn arijm¸n. Tìte nk ≤ . h (β). Gia k = 1 kai r thc morf c β upˆrqei mÐa mìno akoloujÐa. n2 . . Tìte 1 xi r= i=1 (∗∗) eÐnai peperasmèno. . MporoÔme na upojèsoume ìti r > 0. n2 . k 'Estw ìti h n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk eÐnai mia zhtoÔmenh lÔsh. .6 Pìrisma. 'Estw k ∈ N − {0} kai r ∈ R. Epeir k d  t¸ra oi dunatèc epilogèc jetik¸n akèraiwn n me n ≤ eÐnai peperasmènou r pl jouc kai (qrhsimopoi¸ntac thn epagwgik  upìjesh) gia kˆje tètoia epilog  h exÐswsh r− 1 = n k−1 i=1 1 xi èqei peperasmèno pl joc akeraÐwn jetik¸n lÔsewn (n1 . .2. An sto prohgoÔmeno L mma jèsoume r = 1 tìte mia lÔsh thc (∗∗) eÐnai h akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn (| G |). gia èna dedomèno k . . nk ) jetik¸n akeraÐwn arijm¸n pou eÐnai lÔseic thc k 5. . nk−1 ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk−1 . T¸ra apì ìlec tic akoloujÐec jetik¸n akeraÐwn lÔsewn (n1 . 5. 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou èqei k klˆseic suzugÐac. Landau 1903). Drˆseic Omˆdwn to pl joc twn akolouji¸n (n1 . . nk ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk jewroÔme mia gia thn opoÐa to n1 eÐnai o megalÔteroc dunatìc akèraioc. Gia ìlec tic peperasmènec omˆdec G pou èqoun k klˆseic suzugÐac. en¸ gia opoiod pote ˆllo r den upˆrqei kamÐa akoloujÐa. . . (| CG (g2 ) |. JewroÔme ìti g1 = 1. 5. n2 . .2. . | CG (gk ) |). . To pl joc twn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno.2. opìte CG (g1 ) = G.

Allˆ gia n ∈ N.1 to | G | −1 ja diaireÐ thn | G |. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 415 Apìdeixh. gia parˆdeigma. Tìte | HK | = |H | |K | .5. An aut  perièqei dÔo klˆseic suzugÐac. Tìte. kˆje mia apì autèc eÐnai isìmorfh me mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. 'Ara | G | ≥ 2(| G | −1). Allˆ h tˆxh | Z(G) | tou kèntrou diaireÐ to pn . 'Estw H. An h G èqei mìno mÐa klˆsh suzugÐac tìte fusikˆ aut  eÐnai h tetrimmènh omˆda. Apìdeixh. 5.7 Parat rhsh. λ ≥ 2. tìte apì thn exÐswsh klˆsewn kai to Je¸rhma 5.1 eÐnai h ex c.1.2. An loipìn  tan m = 0. Autì eÐnai ˆtopo.2. Dhlad  h G eÐnai h kuklik  omˆda tˆxhc 2.2. ja eÐqame k p =1+ i=1 n psi . dhlad  | G | = λ(| G | −1) gia kˆpoio λ ∈ Z. Neumann apèdeixan ìti upˆrqoun ˆpeirec to pl joc omˆdec oi opoÐec èqoun mìno dÔo klˆseic suzugÐac. Kˆje tètoia omˆda èqei tˆxh mikrìterh   Ðsh apì C(k). Higman. si = 0 ìpou psi eÐnai h tˆxh thc klˆshc suzugÐac C (gi ) me gi = 1.H. K dÔo peperasmènec upoomˆdec miac omˆdac G. opìte | G | ≤ 2 kai epeid  | G | = 1. tìte h mia apì autèc èqei | G | −1 stoiqeÐa kai apì to Je¸rhma 5.2. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai n ≥ 1. Epiplèon. 'Ara prèpei m = 0. kai ˆra Z(G) = pm . en¸ kˆje ˆpeirh omˆda thc opoÐac ìla ta stoiqeÐa ektìc tou 1 èqoun ˆpeirh tˆxh mporeÐ na emfuteuteÐ se mÐa apì autèc. |H ∩ K | .2.1. apì to je¸rhma tou Cayley).9 Pìrisma. èqoume | G | = 2.8 Je¸rhma. Neumann kai H.2. 'Estw | G | = pn . upˆrqoun peperasmènou pl jouc omˆdec tˆxhc n (afoÔ. B. to kèntro Z(G) thc G den eÐnai tetrimmèno. 5. twn klˆsewn suzugÐac eÐnai Ðso me thn tˆxh | G | thc G an kai mìnon an h G eÐnai Abelian .2. 'Ena stoiqeÐo g ∈ G an kei sto kèntro Z(G) an kai mìnon an h klˆsh suzugÐac tou perièqei mìno èna stoiqeÐo (to Ðdio to g ). To 1949 oi G.2. wc pìrisma tou Jewr matoc 5. Mia ˆllh shmantik  efarmog  tou Jewr matoc 5. EÐnai fanerì ìti gia mia peperasmènh omˆda G to pl joc 5. dhlad  | Z(G) | = 1. mporoÔme na pˆroume to ex c  dh gnwstì apotèlesma.

prokÔptei an jewr soume mia omˆda G na dra pˆnw sto dunamosÔnolo thc X = P(G) wc ex c. . afoÔ | gUg −1 | = | U | gia kˆje g ∈ G. o deÐkthc | G : NG (U) | eÐnai to pl joc twn diakekrimènwn uposunìlwn thc morf c gUg −1 .1 èqoume | TK | = |H | | HK | = . Allˆ isqÔei | G : NG (U) | ≤ | G : U |. tìte h ènwsh gUg −1 perièqei ìla ta stoiqeÐa thc G kai ˆra aut  h ènwsh ja prèpei na eÐnai Ðsh me th G. apì thn prohgoÔmenh anisìthta prokÔptei ìti | G : U | ≤ 1 kai ˆra G = U .2. JewroÔme thn omˆda H na dra pˆnw sto sÔnolo X = {xK | x ∈ G} me h · xK = (hx)K . Opìte.416 5. Apì autì sumperaÐnoume ìti: g∈G 5. Eidikˆ.1. g ∈ G. 'Ara | gUg −1 | −1 ≤ | G : U | (| U | −1) = | G | − | G : U | kai telikˆ gUg −1 ≤ 1+ | G | − | G : U | . An A eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac tìte h G parˆgetai apì to A. |H ∩ K | |K | Mia akìma qr simh efarmog  tou Jewr matoc 5.2. prèpei | HK | = | K | | TK |.2. 'Ara. Drˆseic Omˆdwn Apìdeixh. Profan¸c èqoume HK = h∈H hK . u ∈ X. Sunep¸c. Kaj¸c hK = h · K . afoÔ oi aristerèc klˆseic mod K pou perièqontai sthn troqiˆ TK eÐnai xènec anˆ dÔo kai kˆje mia perièqei | K | stoiqeÐa. g ∈ G.1. apì to Je¸rhma 5. apì to Je¸rhma 5. H stajeropoioÔsa upoomˆda GU enìc uposunìlou U thc G sumbolÐzetai me NG (U) kai onomˆzetai kanonikopoioÔsa upoomˆda tou U .2. tìte èqoume g∈G gUg −1 − 1 = (gUg −1 g∈G {1}) ≤ | G : NG (U) | (| U | −1). g · U = gUg −1 .10 Prìtash. Opìte. An h U perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac thc G. blèpoume ìti to sÔnolo HK eÐnai h ènwsh ekeÐnwn twn arister¸n klˆsewn mod K sth G pou eÐnai stoiqeÐa thc troqiˆc TK . Allˆ epÐshc h stajeropoioÔsa upoomˆda GK eÐnai profan¸c h tom  H ∩ K . an U eÐnai mia upoomˆda miac peperasmènhc omˆdac G kai jewr soume thn ènwsh gUg −1 .

6. DeÐxte ìti sthn G1 × G2 ta stoiqeÐa (a1 . OrÐzoume g ·x = 0 1 α β αx + β . h opoÐa dra se èna sÔnolo X me 31 stoiqeÐa. x2 upˆrqei g ∈ G ètsi ¸ste g · x1 = x2 ? 5. α. 7. 'Estw G mia omˆda tˆxhc pn kai X èna sÔnolo pou to pl joc twn stoiqeÐwn tou den diaireÐtai me to p. 8. G2 dÔo omˆdec.5. opìte sÔmfwna me ta prohgoÔmena. DeÐxte ìti an X eÐnai èna uposÔnolo miac omˆdac G pou perièqei ènan antiprìswpo apì kˆje klˆsh suzugÐac kai ta stoiqeÐa tou antimetatÐjentai tìte h G eÐnai Abelian . 'Estw G mia omˆda kai a. Poioc eÐnai o pur nac thc drˆshc? Gia kˆje dÔo pragmatikoÔc x1 . na brejeÐ h troqiˆ kai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou mhdenìc.2. b1 ) kai (a2 . 4. ArkeÐ na jewr soume thn upoomˆda U pou parˆgetai apì to A. Ask seic 5. 'Estw G1 . aut  ja prèpei na eÐnai ìlh h G. Upojètoume ìti h G dra sto X . Qrhsimopoi ste thn exÐswsh klˆsewn gia na breÐte ìlec tic peperasmènec omˆdec G gia tÐc opoÐec h kentropoioÔsa upoomˆda CG (g) kˆje stoiqeÐou g ∈ G \ {1} eÐnai h {1. Na deiqteÐ ìti oi kentropoioÔsec upoomˆdec twn a kai b eÐnai Ðsec an (toulˆqiston) mÐa apì autèc eÐnai kanonik . 3. DeÐxte ìti upˆrqei èna toulˆqiston stoiqeÐo tou X pou paramènei stajerì kˆtw apì th drˆsh thc G. 'Estw G mia omˆda me 16 stoiqeÐa. g −1 } (me thn perÐptwsh g = g −1 na mhn apokleÐetai). DeÐxte ìti upˆrqei stoiqeÐo tou X pou mènei stajerì kˆtw apo th drˆsh thc G. DeÐxte ìti dÔo suzug  stoiqeÐa se mia omˆda èqoun thn Ðdia tˆxh. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 417 Apìdeixh. 'Estw G = α β | α = 0. . gia g = kai x ∈ R. b2 ) eÐnai suzug  an kai mìnon an to a1 eÐnai suzugèc tou a2 kai to b1 eÐnai suzugèc tou b2 . AfoÔ deiqteÐ ìti h G dra pˆnw 0 1 sto X . 2.2 1. D¸ste èna parˆdeigma dÔo stoiqeÐwn se mia omˆda pou èqoun thn Ðdia tˆxh allˆ den eÐnai suzug . β ∈ R kai X = R. g. b ∈ G dÔo suzug  stoiqeÐa.

DeÐxte ìti | CG (x) | ≥ | G |. DeÐxte ìti o arijmìc twn stoiqeÐwn g ∈ G pou eÐnai tètoia ¸ste g x g −1 = y eÐnai Ðsoc me | CG (x) |. 'Estw G mia peperasmènh mh kuklik  omˆda thc opoÐac kˆje gn sia upoomˆda eÐnai Abelian . gia kˆje u ∈ H } eÐnai upoomˆda thc G kai mˆlista kanonik  upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac thc H . tìte GLn (C) = gHg −1 . blèpe epìmenh parˆgrafo). . upologÐste thn kentropoioÔsa upoomˆda CSn (τ ). 13. DeÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . 16. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. 10. Upojètoume ìti o n eÐnai sqetikˆ pr¸toc me ton ϕ(n). 12. 'Estw G mia omˆda me tˆxh n. y dÔo suzug  stoiqeÐa thc G.418 5. ìpou G = G/[G. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x ∈ G. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x. g∈GLn ( ) C 15. 17. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F me diˆstash n. Pìsec klˆseic suzugÐac upˆrqoun stic omˆdec S7 kai S8 ? 11. 14. An τ = (1 3)(2 4) ∈ Sn . 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. G]. An u eÐnai èna mh mhdenikì diˆnusma tou V kai H = {A ∈ GLn (F) : to diˆnusma u eÐnai idiodiˆnusma tou A}. Drˆseic Omˆdwn 9. tìte deÐxte ìti to sÔnolo H eÐnai upoomˆda thc G = GLn (F) kai ìti an F = C. Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh klˆsewn miac peperasmènhc omˆdac apodeÐxte ìti h omˆda èqei èna toulˆqiston stoiqeÐo g tˆxhc p ìpou p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc omˆdac (Je¸rhma tou Cauchy. Epiplèon deÐxte ìti h omˆda phlÐko NG (H)/CG (H) eÐnai isìmorfh me mia upoomˆda thc omˆdac automorfism¸n thc H . DeÐxte ìti upˆrqei kanonik  upoomˆda N thc G me 1 = N = G. DeÐxte ìti to CG ( H ) = { g ∈ G | gu = ug. gia kˆpoio n ≥ 4.

tìte h stajeropoioÔsa upoomˆda GU tou U eÐnai to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ= 1 2 ··· σ(1) σ(2) · · · r r+1 ··· σ(r) σ(r + 1) · · · n σ(n) ètsi ¸ste U = { σ(1). 'Estw Br to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn tou sunìlou A = ∼ Apìdeixh. Apì to je¸rhma tou Lagrange. n. ur } eÐnai dÔo stoiqeÐa tou Br . To antÐstrofo autoÔ tou jewr matoc den isqÔei.2. . . Autì shmaÐnei ìti h troqiˆ enìc opoioud pote stoiqeÐou tou Br eÐnai ìlo to Br . . . . . . | Br | = | Sn : GU | = n! = r!(n − r)! n . 2. . dhlad  an m eÐnai ènac diairèthc thc | G |. {1. . σ(r) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic r! metajèseic twn 1. .7). . tìte upˆrqei èna stoiqeÐo σ ∈ Sn . . ur } kai U2 = {u1 . Sylow apèdeixe ìti an h tˆxh thc G eÐnai thc morf c pα m. . . .1. dhlad  èqoume mìno mia troqiˆ gi aut  th drˆsh. σ(r) }. qrhsimopoi¸ntac drˆseic. xèroume ìti h tˆxh kˆje upoomˆdac thc G diaireÐ thn tˆxh thc G. Ta Jewr mata tou Sylow 419 5. Gia parˆdeigma. Autì to apotèlesma jewreÐtai wc to jemeli¸dec je¸rhma thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. . ParathroÔme ìti an U1 = {u1 . 'Ara h metˆjesh σ(1). jètontac σ · U = {σ(u) | u ∈ U} gia kˆje σ ∈ Sn kai U ∈ Br . . . . tètoio ¸ste σ·U1 = U2 .1. .1. σ(2). . . r }. Sunep¸c | GU | = r!(n − r)! kai epeid  to Br eÐnai h troqiˆ tou U èqoume. . σ(2). to opoÐo èqoume sunant sei kai sthn pr¸th Enìthta (blèpe Efarmog  1. . .1 L mma. n} pou to pl joc twn stoiqeÐwn touc eÐnai Ðso me r. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. . Mia apl  apìdeixh autoÔ tou jewr matoc èqei dojeÐ apì ton Wielandt [31].3. . . To 1872 o Norbhgìc majhmatikìc L. r . Tìte | Br | = n! r!(n − r)! 5. OrÐzoume mia drˆsh thc summetrik c omˆdac SA = Sn sto Br . . σ(n) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic (n − r)! metajèseic twn r + 1. . tìte mporeÐ na mhn upˆrqei upoomˆda thc G pou na èqei tˆxh m. .4.3 Ta Jewr mata tou Sylow 'Estw G mia peperasmènh omˆda. . h omˆda A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma pou akoloujeÐ metˆ thn Parat rhsh 4. r kai h metˆjesh σ(r + 1).3. .2. 2. . An jewr soume to sÔnolo U = { 1.27). DÐnoume mia apìdeixh tou epìmenou L mmatoc. tìte h G èqei mia upoomˆda tˆxhc pα . me bˆsh to Je¸rhma 5. qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 5.5. . .

'Ara to Ui eÐnai h ènwsh ìlwn twn dexi¸n klˆsewn Hi u. Autì deÐqnei ìti h tˆxh | Hi | thc Hi diaireÐ thn tˆxh | Ui | = pα . 5.3 1o Je¸rhma tou Sylow. 2. . An pα eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ pou diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac G. . 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn thc G pou èqoun tˆxh pα . . tìte. . . èqoume ìti | Xi | = |G| . αi ≤ α. apì to 5. 'Eqoume s |X | = i=1 | Xi | . X2 .1.420 5. Tìte h G dra pˆnw sto X me g · U = { gu | u ∈ U }. . paÐrnoume Hi u ⊆ Ui . Apìdeixh. pα Apìdeixh. u ∈ Ui (fusikˆ ìlec autèc oi klˆseic mporeÐ na mhn eÐnai diˆforec metaxÔ touc). .2. 'Estw ri to pl joc twn diˆforwn anˆ dÔo klˆsewn Hi u. Tìte | Ui | = ri | Hi |. s. u ∈ Ui . (1) 'Estw ìti Xi eÐnai h troqiˆ tou uposunìlou Ui thc G pou èqei pα stoiqeÐa. . tìte xu ∈ Ui afoÔ x · Ui = Ui . 'Estw n = | G | = pα m. . | Hi | (2) An u ∈ Ui kai x ∈ Hi . Xs oi troqièc aut c thc drˆshc. Sunep¸c ìlec oi dunˆmeic tou p apaleÐfontai ektìc apì th dÔnamh pou diaireÐ to m . An Hi eÐnai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou Ui .2 L mma.3. Drˆseic Omˆdwn 5.3. . 'Estw X1 . . s. Apì tic (2) kai (3) èpetai ìti (3) | Xi | = pdi m ìpou di = α − αi . tìte h G perièqei mia upoomˆda tˆxhc pα . Sunep¸c èqoume | Hi | = pαi . . . 'Eqoume pα m pα = pα m(pα m − 1) · · · (pα m − i) · · · (pα m − pα + 1) pα (pα − 1) · · · (pα − i) · · · (pα − pα + 1) ParathroÔme ìti h mègisth dÔnamh tou p pou diaireÐ ton (pα m − i) eÐnai h Ðdia ìpwc aut  pou diaireÐ kai ton pα − i. Krat¸ntac to u stajerì kai jewr¸ntac to x na diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc Hi . i = 1. i = 1. An p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ to fusikì arijmì m tìte o ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou pα m p pou diaireÐ kai ton .

.3. miac peperasmènhc omˆdac G eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n oi opoÐoi eÐnai tˆxeic stoiqeÐwn thc omˆdac. dhlad  | Hi | = pα pou apodeiknÔei to zhtoÔmeno. Se mia peperasmènh omˆda G kˆje stoiqeÐo thc. tìte prèpei pi = p2 = · · · = ps = p. Sunep¸c to Pìrisma 5. An  tan di > 0. Apì to Pìrisma 5. 5. To sÔnolo ìlwn twn pr¸twn arijm¸n pou diairoÔn thn tˆxh 5. h dÔnamh pt+1 den diaireÐ ton | X | = m(pd1 + · · · + pds ). ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. s.1 èqoume 421 |X | = pα m pα kai an pt eÐnai h megalÔterh dÔnamh pou diaireÐ ton m tìte. tìte upˆrqei èna stoiqeÐo thc G pou èqei tˆxh p. 2. Ta Jewr mata tou Sylow EpÐshc. Allˆ an kˆje stoiqeÐo thc G èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.3.3. An p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc | G | miac peperasmènhc omˆdac G. . . .6 Pìrisma. Apìdeixh.4.3.3.5.” . .6 ja mporoÔse na diatupwjeÐ. gia ìla ta i = 1.4 Pìrisma (Je¸rhma tou Cauchy). . . . apì to 5. èpetai ìti gia kˆje i = 1. 'Ara prèpei na upˆrqei kˆpoio i = 1. Gi autì to i ja èqoume αi = α. s upˆrqei toulˆqiston èna stoiqeÐo tou opoÐou h tˆxh eÐnai pi . Apìdeixh. apì to L mma 5. IdiaÐtera an pα eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh | G |.4 . . 2. tìte h dÔnamh pt+1 ja diairoÔse ton | X | pou eÐnai ˆtopo. 5. ètsi ¸ste di = 0. . .3. Mia omˆda (peperasmènh   ˆpeirh) lègetai p-omˆda an kˆje stoiqeÐo thc èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. Autì prokÔptei apì to Je¸rhma tou Lagrange kai to Pìrisma 5. 'Estw | G | = pn1 · · · pns h anˆlush thc tˆxhc thc G se pr¸touc s 1 parˆgontec.3.3. tìte oi upoomˆdec thc G pou èqoun tˆxh pα lègontai p-upoomˆdec tou Sylow. . s. èqei tˆxh Ðsh me mia dÔnamh enìc pr¸tou p an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p.2. m aut  thn orologÐa wc ex c: “ Mia peperasmènh omˆda eÐnai mia p-omˆda an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p.3.5 Pìrisma.

Apì to 2o Je¸rhma isomorfism¸n èqoume PP ∼ P .8 Prìtash. h P eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p kai o deÐkthc thc P sthn G eÐnai pr¸toc proc ton p.4.4. Allˆ epeid  o deÐkthc | P N : P | diaireÐ to deÐkth | G : P | (pou eÐnai pr¸toc proc ton p). Apì to Pìrisma 4. h P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N .3. . Allˆ h tˆxh | P | thc P eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. tìte a) H upoomˆda P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . prokÔptei ìti | N : P ∩ N | = | P N : P |.25. Apì ton orismì twn p-upoomˆdwn tou Sylow. Upojètoume ìti P eÐnai mia ˆllh p-upoomˆda tou Sylow thc NG (P ). prokÔptei ìti |G : N | = |G : PN | |PN : N | sumperaÐnoume ìti h P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N .7 Prìtash. Mia p-upoomˆda tou Sylow thc G eÐnai h mình p-upoomˆda tou Sylow thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (P ). = P P ∩P Autì deÐqnei ìti h tˆxh | P P | thc P P eÐnai mia dÔnamh tou p. Drˆseic Omˆdwn 5. Epeid  ìmwc | P N/N | = | P/P ∩ N |. a) Apì to 2o Je¸rhma twn isomorfism¸n èqoume PN ∼ P .25. b) H tom  P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . 'Ara | P P | = | P | kai sunep¸c P = P . èpetai ìti kai o deÐkthc | N : P ∩ N | eÐnai pr¸toc proc ton p. èqoume |G : P | = |G : PN | |PN : P | kai ˆra o p den diaireÐ to | G : P N |.25. èqoume |PN : N | |N : P ∩ N | = |PN : P ∩ N | = |PN : P | |P : P ∩ N | .3. = N P ∩N 'Ara h tˆxh thc P N/N eÐnai mia dÔnamh tou p. Apìdeixh.4. Qrhsimopoi¸ntac pˆli to Pìrisma 4. Apìdeixh. Sunep¸c. b) Apì to Pìrisma 4. An P eÐnai mia p-upoomˆda Sylow kai N eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc peperasmènhc omˆdac G. H P eÐnai fusikˆ kanonik  upoomˆda thc NG (P ). 5.422 5.

.10 2o Je¸rhma tou Sylow. . t ≡ 0 mod p kai apì th drˆsh thc Ps+1 . Sylow miac peperasmènhc omˆdac G.3. . . . . Ta Jewr mata tou Sylow 423 5. 'Ara. . Me katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti autèc eÐnai oi Ps+1 . P2 .3. 'Estw t to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou eÐnai suzugeÐc me thn Ps+1 . . Pr ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow thc G. . Sto sÔnolo { Ps+1 . Fusikˆ. 'Ara prèpei na eÐnai s = r. Apìdeixh. . . . apì to Je¸rhma 5. 5. .5. r } me gPi g −1 = Pi . g ∈ P1 . Pr } me drˆsh g · Pi = gPi g −1 . tìte h P1 ja  tan upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (Pi ) thc Pi . eÐnai suzugeÐc. . dhlad  autì to pl joc prèpei na eÐnai mia dÔnamh tou p. . dra epÐ tou sunìlou {P1 . . . . a) 'Olec oi p-upoomˆdec tou Sylow eÐnai . 3. Me mia katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti oi pr¸tec P1 . . 'Ara. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. An r eÐnai to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Apìdeixh. Ps+t . tìte aut  èqei mìno mia pupoomˆda tou Sylow (afoÔ NG (P ) = G). .10. Ps me s < r. . . Ps } kai sunep¸c s ≡ 1 mod p. mìno mia troqiˆ perièqei mìno èna stoiqeÐo kai aut  eÐnai to monosÔnolo {P1 }. ìpwc akrib¸c sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. . An h G eÐnai Abelian  omˆda. . H P1 dra pˆnw sto sÔnolo {P1 .2. Ps+t } dra t¸ra kai h P1 kai h Ps+1 . an up rqe i ∈ { 2. Ps+2 . 5. t ≡ 1 mod p pou eÐnai ˆtopo. . Sunep¸c.3.10. suzugeÐc.1. . . .3.8 autì eÐnai ˆtopo. b) Kˆje upoomˆda thc G me tˆxh mia dÔnamh tou p eÐnai upoomˆda miac p-upoomˆdac tou Sylow. 2. . . Prˆgmati.8. ja èqoume apì th drˆsh thc P1 .3. allˆ sÔmfwna me thn Prìtash 5. . H p-upoomˆda tou Sylow P1 . . . to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou perièqontai se mia troqiˆ diˆforh thc {P1 } prèpei na diaireÐ thn tˆxh | P1 | thc P1 . Kˆtw apì aut  th drˆsh h mình p-upoomˆda pou mènei stajer  eÐnai h P1 .9 Pìrisma. Sunep¸c r = 1 + (ˆjroisma dunˆmewn tou p) kai ˆra p | r − 1 . 'Estw P1 . P2 . .11 3o Je¸rhma tou Sylow.3. . Pr suzugeÐc metaxÔ touc. . tìte p | r − 1 dhlad  r ≡ 1 mod p. r ( afoÔ h gPi g −1 eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow ). gia kˆje g ∈ P1 .5). a) 'Estw ìti den eÐnai ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow P1 . to apotèlesma autì to èqoume dei kai nwrÐtera (blèpe Pìrisma 4. gi aut  th drˆsh. i = 1.3.

'Estw G mia peperasmènh omˆda kai r = | Sylp (G) |.12 Pìrisma.25 paÐrnoume | G : P | = r | NG (P ) : P |. . Tìte KPk = Pk K kai ˆra to sÔnolo Pk K eÐnai upoomˆda. b) H P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow.13 Pìrisma. Epeid  t¸ra Pk ⊆ Pk K kai h tˆxh | Pk | thc Pk eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G.11b). Drˆseic Omˆdwn b) 'Estw K mia p-upoomˆda thc G. Tìte | ϑ(P ) | = | P |. Epiplèon.4. Pr } me x · Pi = xPi x−1 .1.11(a). Epeid  h tˆxh thc K eÐnai mia dÔnamh tou p. ja prèpei ϑ(P ) ⊆ P kai ˆra ϑ(P ) = P . Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. . prèpei kˆje troqiˆ aut c thc drˆshc na èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. . b)⇒g) Profanèc pˆli apì to 5. H K dra sto sÔnolo {P1 . toulˆqiston mia troqiˆ prèpei na apoteleÐtai mìno apì mia p-upoomˆda tou Sylow. . . Tìte o r diaireÐ ton deÐkth | G : P |.3. h opoÐa exantleÐ to sÔnolo Sylp (G). to zhtoÔmeno èpetai apì to Je¸rhma 5.12 èqoume r = | G : NG (P ) | kai apì to Pìrisma 4.2. Pr } ìlwn twn p-upoomˆdwn tou Sylow thc omˆdac G.3. Epeid  ìmwc r ≡ 1 mod p.424 5. èpetai ìti aut  h drˆsh èqei mìno mia troqiˆ. a) P G. . . Apìdeixh. Apìdeixh. Apì to Je¸rhma 5. èstw thn Pk . a)⇒b) Profanèc apì to 5. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai P ∈ Sylp (G). Tìte | Sylp (G) | = | G : NG (P ) | .3. . Apìdeixh. 5. . g)⇒d) 'Estw ϑ ∈ Aut(G). d) H P eÐnai qarakthristik  upoomˆda thc G. . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai èstw P ∈ Sylp (G). Kaj¸c h ϑ(P ) eÐnai mia p-upoomˆda apì thn upìjesh.11.3. oi opoÐec mìlic deÐxame ìti eÐnai suzugeÐc metaxÔ touc. Dhlad  xPk x−1 = Pk . apì to Je¸rhma 5. Apì èdw kai sto ex c.   xPk = Pk x. i = 1. ja sumbolÐzoume me Sylp (G) to sÔnolo {P1 . 5. afoÔ | Pk K | = | Pk | | K | / | Pk ∩ K |. prèpei Pk = Pk K kai ˆra K ⊆ Pk . 'Ara.14 Pìrisma. Apì to Pìrisma 5. . gia kˆje x ∈ K .2.3. . x ∈ K . H G dra me suzugÐa pˆnw sto sÔnolo SylP (G). h tˆxh thc Pk K eÐnai mÐa dÔnamh tou p. dhlad  gia kˆje automorfismì ϑ thc G isqÔei ϑ(P ) = P .1. r.3. 5. gia kˆje x ∈ K . .3. g) Kˆje p-upoomˆda thc G perièqetai sthn P . d)⇒a) Profanèc.

Apìdeixh. kai kˆje troqiˆ èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. 'Ara H NG (H) = g −1 NG (U1 )g . S ∈ Sylp (G) me P = S . ìti ìlec oi troqièc aut c thc drˆshc. H P dra pˆnw sto sÔnolo Sylp (G) me suzugÐa. upˆrqei h ∈ H ètsi ¸ste h−1 g −1 P gh = P .10: 5.15 L mma.17 Pìrisma.3. Epeid  gHg −1 = H . afoÔ h H den eÐnai p-upoomˆda tou Sylow. .3. Apìdeixh.11. h opoÐa den eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow. Apì to Je¸rhma 5. IsqÔei | Sylp (G) | ≡ 1 mod pe an pe ≤ | P : P ∩ S | gia ìlec tic P. Autì shmaÐnei ìti H ≤ NG (U1 ) kai epeid  H = U1 prèpei U1 NG (U1 ). èqoun tˆxh mia jetik  dÔnamh tou p. S ∈ Sylp (G). o opoÐoc isoÔtai me to ˆjroisma twn tˆxewn twn troqi¸n. 'Estw S = P . tìte h NG (H) perièqei mia p-upoomˆda tou Sylow P pou perièqei thn H gn sia. 'Estw {U1 }.16 èqoume ìti NP (S) ⊆ S kai ˆra NP (S) = P ∩ S .3.3.3.3. Apìdeixh.10. oi p-upoomˆdec tou Sylow P kai g −1 P g eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . H troqiˆ thc S èqei tˆxh | P : NP (S) |. Qrhsimopoi¸ntac to l mma mporoÔme na deÐxoume t¸ra kˆti isqurìtero apì to Je¸rhma 5.14. 5. Apìdeixh. U1 = gHg −1 mia tètoia troqiˆ. Apì to L mma 5. 'Estw P ∈ Sylp (G).3. sto Je¸rhma 5. Tìte ìlec oi p-upoomˆdec thc NG (P ) eÐnai upoomˆdec thc P .3. Mia troqiˆ aut c thc drˆshc eÐnai to monosÔnolo {H}.5. ektìc thc troqiˆc thc P . tìte H NG (H).18 L mma. An mia upoomˆda H thc G perièqei thn NG (P ).3. P ∈ Sylp (G). T¸ra upojètoume ìti o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. prèpei na upˆrqoun kai ˆllec troqièc pou eÐnai monosÔnola. 'Estw g ∈ NG (H).3. twn opoÐwn to pl joc eÐnai | G : NG (H) |. Sunep¸c h troqiˆ tou S èqei tˆxh | P : P ∩ S |. Sunep¸c H NG (H). 'Eqoume dei. JewroÔme epÐshc thn H na dra me suzugÐa pˆnw s autì to sÔnolo. dhlad  uU1 u−1 = U1 . tìte NG (H) = H . JewroÔme to sÔnolo ìlwn twn upoomˆdwn pou eÐnai suzugeÐc me thn H . gia kˆje u ∈ H . 5. An H eÐnai mia p-upoomˆda thc G. To zhtoÔmeno prokÔptei apì to Pìrisma 5. Epomènwc gh ∈ NG (P ) kai ˆra gh ∈ H kai epeid  h ∈ H prokÔptei g ∈ H . Ta Jewr mata tou Sylow 425 5.16 L mma. 'Estw P ∈ Sylp (G). Sunep¸c isqÔei NG (NG (P )) = NG (P ). An o p den diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. Epeid  o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |.

ìpou Q eÐnai mia q -upoomˆda tou Sylow. H omˆda G/P èqei tˆxh q kai ˆra eÐnai kuklik . paraleÐpetai.3. 'Estw | G | = pq .11 èpetai ìti upˆrqei h ∈ H tètoio ¸ste h−1 P h = x−1 P x. Apì to Pìrisma 5. 'Etsi. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow. 'Estw r = | Sylp (G) | kai P ∈ Sylp (G). . q pr¸toi kai p > q .21 Parat rhsh. dhlad  xh−1 ∈ NG (P ). Gia na deÐxoume pìso qr sima eÐnai ta jewr mata tou Sylow. prèpei s = 1   p. An s = 1 kai Q eÐnai h q -upoomˆda tou Sylow.3.3. Sunep¸c h G eÐnai Abelian  ektìc an q | p − 1.3. pou fusikˆ eÐnai kanonik . 'Omwc h G/Q eÐnai kuklik  kai ˆra [G. GnwrÐzoume ìti | Sylq (G) | = | G : N (Q) | = r. an h G den eÐnai Abelian . ìpou p kai q pr¸toi arijmoÐ. GnwrÐzoume epÐshc ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : Q | = p2 .426 5. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow   mia kanonik  q -upoomˆda tou Sylow. 5. 'Estw ìti | Sylq (G) | > 1. h P . h opoÐa mporeÐ na gÐnei qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia twn hmieujèwn ginomènwn.3. gnwrÐzoume ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : P | = q kai ˆra r = 1   q . MporeÐ na deiqteÐ ìti gia kˆje epilog  pr¸twn arijm¸n p kai q me q | p − 1 upˆrqei mia mh-Abelian  omˆda tˆxhc pq . G] ⊆ P . Drˆseic Omˆdwn tou Sylow P . Sunep¸c [G. Sunep¸c [G. H kataskeu  miac tètoiac omˆdac.3. Apìdeixh. 5.10. 5. èpetai ìti q = p kai ˆra o r = p   p2 .3.19 L mma. tìte G = NG (P )H . 'Ara.13. tìte oi P kai x−1 P x eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H .3. G] ⊆ Q. h opoÐa eÐnai monadik  (wc proc isomorfismì). An | Sylq (G) | = 1. Sunep¸c upˆrqei mìno mia p-upoomˆda tou Sylow.20 Je¸rhma. ja prèpei s = p kai apì to Je¸rhma 5.22 Je¸rhma.10 èqoume ìti q | p − 1. Epeid  q | r − 1. An h G den eÐnai Abelian . meletoÔme t¸ra th dom  orismènwn omˆdwn. apì to Je¸rhma 5. ìpwc prohgoumènwc. tìte q | p − 1 kai h G èqei p akrib¸c q -upoomˆdec tou Sylow. An mia kanonik  upoomˆda H thc G perièqei mia p-upoomˆda Apìdeixh. Autì shmaÐnei ìti x = nh me h ∈ H kai n ∈ N (P ). 'Estw s = | Sylq (G) |. Apìdeixh. 'Estw | G | = p2 q . 'Etsi. 5. tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . ìpou p. èqoume xh−1 P (xh−1 )−1 = P . dhlad  h G eÐnai Abelian . Tìte. tìte aut  eÐnai kanonik . èqoume ìti p | r − 1 kai ˆra (kaj¸c p > q > 1) prèpei r = 1. Oi p-upoomˆdec tou Sylow thc H eÐnai kai p-upoomˆdec tou Sylow thc G. Apì to Je¸rhma 5. G] ⊂ P ∩ Q = 1. An x ∈ G.

Sunep¸c h P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow kai ˆra aut  eÐnai kanonik . Tìte eÐte h G Apìdeixh. Metrˆme ta stoiqeÐa thc G pou èqoun tˆxh q .5. Tìte p ≡ 1 mod q kai ˆra p > q . dhlad  perièqoun kˆpoia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda ektìc an α = 1 kai β = 0   α = 0 kai β = 1. ìpou p. afoÔ kˆje mia apì autèc èqei tˆxh q . 5. 'Estw ìti | Sylq (G) | = r > 1 kai ˆra p = q kai r = p   p2   p3 . 5. tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . Autì to apotèlesma eÐnai èna apì ta basikˆ jewr mata tou Burnside. afoÔ o arijmìc | Sylp (G) | diaireÐ to deÐkth | G : P | = q . 'Estw P ∈ Sylp (G). Epeid  ìmwc q > p to q p − 1 kai ˆra q | p + 1.3. 'Ara to sÔnolo X ìlwn twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q eÐnai | X | = | G | −p3 (q − 1) = p3 . to opoÐo ìmwc de ja apodeÐxoume se autì to biblÐo. Tìte | X | = | G | −(q − 1)p2 = p2 . Q2 eÐnai dÔo q -upoomˆdec tou Sylow me Q1 = Q2 tìte Q1 ∩ Q2 = 1. an Q1 . 'Estw | G | = p3 q . ìpou p. h omˆda G èqei (q −1)p2 stoiqeÐa tˆxhc q .3.24 Parat rhsh. Prˆgmati. Tìte P ⊆ X . 'Ara | Sylp (G) | = 1. den eÐnai aplèc. Sunep¸c q > p kai den mporeÐ na isqÔei p ≡ 1 mod q . Prˆgmati ìmwc h S4 den èqei kamiˆ upoomˆda kanonik  tˆxhc 8   3 (giatÐ?). èstw r = p2 . q pr¸toi arijmoÐ. 'Estw ìti r = p2 . dhlad  q | p2 −1. Tìte upˆrqoun (q −1)p2 stoiqeÐa me tˆxh q . 'Opwc kai prohgoumènwc. an Q1 . q = 3 kai | G | = 24. tìte Q1 ∩ Q2 = 1. afoÔ kˆje q -upoomˆda tou Sylow perièqei q − 1 tètoia stoiqeÐa.  3-upoomˆda tou Sylow den eÐnai kanonik . 'Estw X to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q . Autì ìmwc eÐnai ˆtopo afoÔ h upìjesh eÐnai | Sylp (G) | > 1.23 Je¸rhma. ìla ta stoiqeÐa tˆxhc q eÐnai p3 (q − 1). Tèloc. Q2 ∈ Sylq (G) me Q1 = Q2 . EpÐshc mporoÔme na upojèsoume ìti | Sylp (G) | > 1 kai ˆra | Sylp (G) | = q kai q ≡ 1 mod p. èqei mia kanonik  p   q -upoomˆda tou Sylow   p = 2. Shmei¸noume ed¸ ìti ìlec oi omˆdec tˆxhc pα q β . Ta Jewr mata tou Sylow 427 'Estw ìti r = p. 'Ara mia p-upoomˆda tou Sylow eÐnai ìlo to X . Epomènwc prèpei q = p+1. dhlad  upˆrqei mìno mia tètoia upoomˆda pou prèpei na eÐnai kanonik . Dhlad  prèpei p = 2 kai q = 3 (afoÔ to 2 kai to 3 eÐnai oi mìnoi diadoqikoÐ pr¸toi arijmoÐ). gia thn opoÐa kamiˆ 2. 'Ara q ≡ 1 mod p kai ètsi den mporoÔme na èqoume | Sylp (G) | = q . Epeid  upˆrqoun p3 q -upoomˆdec tou Sylow. To parapˆnw je¸rhma de mac exasfalÐzei thn Ôparxh miac omˆdac tˆxhc 24. q pr¸toi. Tìte p2 ≡ 1 mod q . ìpou P eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow. T¸ra èstw r = p3 . An | Sylq (G) | = 1. dhlad  | G | = 24. Sunep¸c èqoume p < q ≤ p+1.3. 'Ara to q | p+1   q | p − 1. Epeid  upˆrqoun p2 q -upoomˆdec tou Sylow pou h kˆje mia èqei q − 1 stoiqeÐa tˆxhc q . . 'Ara r = p2   p3 . | P | = p2 kai ˆra P = X .

ìpou α > 0. |G| dhlad  g ∈ NG (P ).3. tìte to pl joc r = | Sylp (G) | ikanopoieÐ tic ex c sunj kec: a) O r diaireÐ ton m. Tìte èqoume 1 + kp p-upoomˆdec tou Sylow me k = 0. q kai r antÐstoiqa kai S mia apì tic upoomˆdec Q kai R pou eÐnai kanonik . Sunep¸c ènac apì touc arijmoÔc 1 + λq . apì to Je¸rhma 4. m − 1) = 1 kai im−1 ≡ 1 mod m. Apìdeixh. èstw m h tˆxh tou.12 èqoume r = | G : NG (P ) |. Drˆseic Omˆdwn èqei mia kanonik  upoomˆda tˆxhc p.7 ja prèpei P Q G.10 antÐstoiqa.000 = 26 · 56 . Ta a) kai b) eÐnai ta Jewr mata 5.27 ParadeÐgmata. Apìdeixh. an h G  tan apl  ja èprepe kˆpoioc arijmìc 1 + 5k na 5. 'Ara 1 + kp | qr kai sunep¸c 1 + kp = qr. . R Sylow upoomˆdec tˆxhc p. b) r ≡ 1 mod p. Tìte.13 prokÔptei ìti 1 + kp | pqr. An p ≡ 1 mod q tìte h P Q eÐnai kuklik  sÔmfwna me to Je¸rhma 5. g) H tˆxh | G | thc G diaireÐ to r!. ˆra i ≡ 1 mod m.3. Apì to Pìrisma 5. Tìte h G 5. 'Ara 1 + kp = 1. Prˆgmati.20 kai ˆra Q G (giatÐ?).3.(p. An h G eÐnai apl . 'Etsi èqoume | G | ≥ qr(p − 1) + p(q − 1) + q(r − 1) + 1 = pqr − qr + pq − p + qr − q + 1 = pqr + (p − 1)(q − 1) > pqr pou eÐnai ˆtopo.k.428 5. T¸ra èqoume | G : P Q | = r kai sÔmfwna me to Pìrisma 4. 'Estw epÐshc P =< h >. 1 + tr eÐnai Ðsoc me 1. Apì autì prokÔptei ìti upˆrqoun p(q − 1) stoiqeÐa tˆxhc q kai q(r − 1) stoiqeÐa tˆxhc r.   pr kai 1 + tr ≥ q . Kaj¸c h G eÐnai apl .13 kai 5. Q. 1.9. 'Estw | G | = pqr.3. hgh−1 = g i kai p sunep¸c g = hp gh−p = g i . An to pl joc 1 + λq kai 1 + tr twn upoomˆdwn tˆxhc q kai r antÐstoiqa eÐnai megalÔtero tou 1. Telei¸noume aut  thn parˆgrafo efarmìzontac ta Jewr mata tou Sylow gia na apodeÐxoume èna je¸rhma to opoÐo anafèretai stic aplèc omˆdec.3. ìpou p > q > r pr¸toi arijmoÐ. Epomènwc upˆrqoun qr(p − 1) stoiqeÐa tˆxhc p.3. 'Estw ìti gia ton pr¸to p èqoume perissìterec apì mia upoomˆdec tou Sylow. apì to Pìrisma 5. m > 1 kai p m.25 Je¸rhma.000. Tìte h G den eÐnai apl . Allˆ | NG (P ) | = = p kai to g èqei tˆxh q   r pou 1 + kp eÐnai ˆtopo. 5. tìte 1 + λq = p. 'Estw P.9. Gia to g) èstw P ∈ Sylp (G). An epiplèon p ≡ 1 mod q tìte h G èqei kai mia kanonik  upoomˆda tˆxhc q . Sunep¸c hgh−1 = g   g −1 hg = h.3. dhlad  P G.6 sumperaÐnoume ìti h tˆxh | G | diaireÐ to r!.d. 'Ara ip ≡ 1 mod m.3. Allˆ o m. Tìte. 'Estw G mia omˆda me tˆxh | G | = 1. An to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc S . Upojètoume ìti | G | = pα m.26 Je¸rhma.

EpÐshc. 'Ara G = K2 K3 . Allˆ kaneÐc apì autoÔc den eÐnai tètoioc ¸ste 26 · 56 | 1!   16! 2.4. Prˆgmati. G = H × K . Autì eÐnai to gnwstì Je¸rhma tou Wilson thc JewrÐac Arijm¸n (bl.6. 'Ara apì to Pìrisma 5. Sunep¸c. Efarmog  2. T¸ra èqoume P1 ≤ H kai P2 ≤ H . H taxinìmhsh twn omˆdwn tˆxhc 12: 'Eqoume dei (Je¸rhma 5.6 3)). sumperaÐnoume ìti h K kai h H eÐnai kanonikèc upoomˆdec. 15 kai 45 tou 45. Epeid  h G eÐnai apl  kai P1 ∩ P2 > {e}. Sunep¸c. EpÐshc autèc eÐnai Abelianèc kai G = HK afoÔ H∩K = {e}. Tètoioc eÐnai o 1 kai o 1 + 3 · 5 mìno. Tìte h G den eÐnai apl . 5. T¸ra èqoume hkh−1 k −1 = (hkh−1 )k −1 ∈ K kai h(kh−1 k −1 ) ∈ H kai ˆra hkh−1 k −1 = 1 gia h ∈ H kai k ∈ K . Allˆ an κ2 ∈ K2 kai κ3 ∈ K3 . 'Estw ìti | G | = 8000 = 26 · 53 .22) ìti autèc oi omˆdec èqoun   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 4   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 3. èqoume H G. Kˆje èna stoiqeÐo apì autˆ parˆgei mia kuklik  omˆda tˆxhc p. èstw K kai H mia 5-upoomˆda kai 3-upoomˆda tou Sylow antÐstoiqa. P2 ∈ Syl5 (H). 'Eqoume loipìn treic dunatèc periptwseic: 1h PerÐptwsh. tìte κ2 (κ3 κ−1 κ−1 ) = 2 3 .10 èpetai ìti (p − 2)! − 1 ≡ 0 mod p kai ˆra (p − 1)! + 1 ≡ 0 mod p. Sunep¸c o 24 diaireÐ thn tˆxh | H |. apì to Je¸rhma 5. 'Ara | P1 : P1 ∩ P2 | = 5 kai epomènwc apì to Je¸rhma 4. 3. Prˆgmati. 5. 'Ara apì to Je¸rhma tou Lagrange prokÔptei ìti P1 .3. 'Ara rH = | Syl5 (H) | > 1. giatÐ an r = 1 tìte h sunj kh g) tou Jewr matoc 5. den upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc p pou den eÐnai suzugèc me to σ . kaj¸c h upoomˆda K2 ∩ K3 èqei tˆxh pou prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc K2 kai thc K3 . Allˆ prèpei rH ≡ 1 mod 5 kai ˆra rH = 24 . 9. S aut  thn perÐptwsh ìmwc K2 ∩K3 = {1}.6 èpetai ìti P1 ∩ P2 P1 kai ìmoia P1 ∩ P2 P2 . Tìte h omˆda G prèpei na eÐnai Abelian . (Me ˆlla lìgia dÔo stoiqeÐa tˆxhc p sthn Sp eÐnai pˆnta suzug ).3.3. P2 ∈ Syl5 (G) me P1 = P2 kai 52 > | P1 : P1 ∩ P2 |. gnwrÐzoume ìti h klˆsh suzugÐac tou stoiqeÐou σ = (1 2 · · · p) èqei (p − 1)! stoiqeÐa. Epeid  o rH diaireÐ ton | H : P1 | ja prèpei na diaireÐ ton 26 . èstw ìti h G  tan apl . 'Ara o 24 · 53 diaireÐ thn tˆxh | H | thc H kai sunep¸c | G : H | ≤ 22 . 3.3.9. Upˆrqei mìno mia kanonik  upoomˆda K2 tˆxhc 4 kai mìno mia kanonik  upoomˆda K3 tˆxhc 3.26 den isqÔei. Allˆ 16 ≡ 1 mod 52 . 'Estw ìti | G | = 45 = 5 · 32 . Prˆgmati.3. Ta Jewr mata tou Sylow 429 diairoÔse ton 26 . An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc.9. Gia p = 5 paÐrnoume r = 16. tìte h summetrik  omˆda Sp èqei (p − 2)! p-upoomˆdec tou Sylow.17 upˆrqoun P1 . Autì eÐnai ˆtopo sÔmfwna me to Je¸rhma 4. 'Estw H = NG (P1 ∩ P2 ).5. Kaj¸c kanènac arijmìc thc morf c 1 + 5k kai 1 + 3k me k > 0 den eÐnai ènac apì touc diairètec 1. 4.

β. 'Estw K3 mia opoiad pote 3-upoomˆda tou Sylow. β 2 γ. mporoÔme na upojèsoume ìti x = α kai y = γ . βαγ = (1 4 2) β 2 = (1 3 2). β 2 α = (2 3 4). β 2 . αγ = γα. Sunep¸c ja prèpei y x y −1 = x. 'Ara to xy èqei tˆxh 12 kai h G ja  tan kuklik . Allˆ an èna y ∈ G èqei tˆxh 3 (dhlad  eÐnai genn torac miac 3-upoomˆdac tou Sylow) tìte y ∈ K2 kai to y orÐzei ènan automorfismì (mèsw suzugÐac) thc K2 . x4 = 1. (1 3)(2 4). Kaj¸c β −1 K2 β = K2 kai h G den eÐnai Abelian . β 2 γ. γ = (1 3)(2 4). Ta stoiqeÐa thc A4 mporoÔn na grafoÔn: i = (1). EpÐshc to β −1 γβ ∈ K2 kai ˆra to β −1 γβ = αγ . β = 1. ta opoÐa pollaplasiˆzontai kˆtw apì touc periorismoÔc α2 = γ 2 = β 3 = 1. βγ. β 2 αγ = (1 4 3). βγ = (2 4 3). Sunep¸c an upˆrqei mia omˆda G me 12 stoiqeÐa pou èqei tèsserec 3-upoomˆdec tou Sylow kai mia 2-upoomˆda tou Sylow aut  prèpei na perièqei ta stoiqeÐa {1. β 2 α. γ. Epeid  to 1 + 3t diaireÐ to 12 prèpei t = 1. Sunep¸c s aut  thn perÐptwsh prèpei K2 ∼ C2 × C2 . me β −1 xβ = x. (1 2 4).430 5. dhlad  βγ = αβ . Autìc / o automorfismìc prèpei na eÐnai o tautotikìc. Epeid  dÔo opoiad pote stoiqeÐa thc K2 diˆfora tou 1 kajorÐzoun pl rwc thn K2 . (2 3 4)} . Dhlad  γβ = βαγ kai sunep¸c αγβ = βα. β 2 αγ}. β 2 γ = (1 2 4). α = (1 2)(3 4). β 2 αγ}. An = β ∈ K3 . αγ. (1 4 3). afoÔ kˆje = automorfismìc thc K2 ja stèlnei to x   ston eautì tou   sto x3 = x−1 . γβ = βαγ kai αγβ = βα. (1 4 2). β 2 . βα = (1 3 4). (1 3 4). afoÔ diaforetikˆ ja  tan tˆxhc 3. α. 'Ara upˆrqoun 4 upoomˆdec tˆxhc 3. 2h PerÐptwsh. βα. α. βαγ. {(1 2)(3 4). αγ = (1 4)(2 3) β = (1 2 3). èqoume β −1 αβ = γ . = 'Ara G = {1. 'Estw ìti upˆrqei mìno mia upoomˆda tˆxhc 4 (pou eÐnai kanonik ) kai 1 + 3t me t = 0 upoomˆdec tˆxhc 3. èqoume G = K2 ∪ βK2 ∪ β 2 K2 . me G/K2 ∼ C3 . epeid  K2 ∩ K3 = {1}. Aut  eÐnai tˆxhc 4 kai sunep¸c eÐnai isìmorfh me thn kuklik  omˆda C4 tˆxhc 4   me thn omˆda tou Klein C2 × C2 . 'Estw K2 h monadik  2-upoomˆda tou Sylow. Autì 2 shmaÐnei ìti h G eÐnai Abelian . en¸ h K2 den èqei tètoio automorfismì. Mia tètoia omˆda prˆgmati upˆrqei kai eÐnai h A4 . β. Jètoume β −1 xβ = y ∈ K2 . An h K2  tan kuklik  èstw K2 = < x >. β 2 α. {(1 3 2). Drˆseic Omˆdwn (κ2 κ3 κ−1 )κ3 ∈ K2 ∩ K3 = {1} afoÔ oi K2 kai K3 eÐnai kanonikèc. γ. βγ. βαγ. (1 4)(2 3)} {(1 2 3). (2 4 3)}. 'Etsi. βα. αγ. αβ = βγ. tìte Aut(K2 ) ∼ C2 . upˆrqei èna x ∈ K2 . Klˆseic suzugÐac {(1)}.

Ta Jewr mata tou Sylow Kèntro thc A4 Z(A4 ) = { (1) }. H7 =< βαγ > . αβ. α. Upoomˆda metajet¸n: A4 = K2 = {(1).3. 'Estw ìti K2 = < α >. H4 =< β >. / i = 1. (1 2)(3 4). H3 =< αγ >.5. 'Ara G = {1. α2 β 2 . α4 = 1. H5 =< βγ >. 'Ara βα ∈ {α. Epeid  | G/K3 | = 4 èqoume ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ α2 K3 ∪ α3 K3 . α2 β. β. αβ. ìpou K3 = < β >. prèpei αi ∈ K3 . H6 =< βγ >. 2. 'Estw K2 mia opoiad pote apì autèc. An jewr soume touc pÐnakec A= 0 i i 0 kai B = ω 0 0 ω2 . Upojètoume ìti upˆrqei mìno mia (kanonik ) upoomˆda K3 tˆxhc 3 kai perissìterec apì mia upoomˆdec tˆxhc 4. (1 3)(2 4). Epeid  to pl joc twn upoomˆdwn tˆxhc 4 eÐnai 1 + 2k . (1 4)(2 3)}. k = 0. to k prèpei na eÐnai Ðso me 1. 'Eqoume βα ∈ K3 α = αK3 . α3 . 3. αβ 2 } kai ˆra βα = αβ 2 (oi sqèseic βα = α kai βα = αβ den mporoÔn na isqÔoun). α3 β. H2 =< γ >. β 2 . 'Ara o pÐnakac pollaplasiasmoÔ ja upìkeitai stic sqèseic α4 = β 3 kai βα = αβ 2 . Diˆgramma Upoomˆdwn 431 A4 A4 H1 H2 H3 H4 H5 H6 H7 Z(A4 ) = {(1)} H1 =< α >. Kaj¸c K2 ∩ K3 = {1}. JewroÔme to βα. 3h PerÐptwsh. αβ 2 . α3 β 2 }. α2 .

{β. Upoomˆda metajet¸n: G = K3 . α2 β 2 }. Drˆseic Omˆdwn √ 1 3 me = −1 kai ω = − + i tìte eÔkola mporoÔme na diapist¸soume ìti 2 2 h omˆda pou parˆgetai apì touc pÐnakec A kai B eÐnai èna parˆdeigma miac tètoiac omˆdac. 'Ara G = {1. 'Opwc prin. K2 = < α >. gia kˆje x ∈ K2 èqoume x−1 βx ∈ K3 . γ | α2 = γ 2 = (αγ)2 = 1 > = {1. {α2 β. 'Ara α−1 βα = β 2 . {α2 }.432 5. γβ. Epeid  K3 G. α. K3 ⊃ G ˆra | G | = 3. H perÐptwsh x−1 βx = β den mporeÐ na isqÔei giatÐ h G ja  tan Abelian . i2 Klˆseic suzugÐac {1}. K3 = < β > kai K2 ∩ K3 = {1}. 2 Upˆrqoun treic kuklikèc upoomˆdec tˆxhc 4. β. EÔkola prokÔptei ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ γK3 ∪ αγK3 . 3 = < αβ 2 >. . αγβ. afoÔ | G/K3 | = 4. MporoÔme na upojèsoume ìti α−1 βα = β . α2 }. h < α2 β >. 'Ara gia kˆpoio x ∈ K2 prèpei x−1 βx = β . 'Ara eÐnai h ènwsh suzug¸n klˆsewn kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 den an kei se mia tètoia. αβ. {α3 . {α. β 2 . Diˆgramma Upoomˆdwn G <α> < αβ > < αβ 2 > < α2 β > Z(G) G {1} T¸ra upojètoume ìti h K2 eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . αβ 2 }. α. αβ. Kèntro thc G: Z(G) = {1. αγ}. 'Ara upˆrqei mìno mia. αβ 2 . α3 β 2 }. γ. α3 β. dhlad  ìti K2 = < α. αγβ 2 }. K2 = < αβ >. αγ. γ. K2 Kˆje upoomˆda tˆxhc 6 eÐnai kanonik  (deÐktou 2). β 2 }. γβ 2 .

αγ = γα. 'Opoio kai an isqÔei paÐrnoume isìmorfec omˆdec G. β 2 . ( Blèpe A. Thomas and G.D.3. β. βγ = γβ kai βα = αβ 2 . α. Mia tètoia omˆda eÐnai h diedrik  D6 . Shmei¸noume ìti metaxÔ twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 1000 upˆrqoun mìno 5 aplèc mh Abelianèc omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai 60. An eÐnai β tìte (αγ)−1 βαγ = β 2 kai antÐstrofa. 'Etsi èqoume ìti G = {1. Ta Jewr mata tou Sylow 433 Sunep¸c βα = αβ 2 . αβ 2 .5. γ. γβ.3. Abelian¸n omˆdwn tˆxhc megalÔterhc tou 15 gÐnetai arketˆ pio dÔskolo kai autì mporeÐ na faneÐ apì ton pio kˆtw pÐnaka ston opoÐo dÐnoume to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 100. αγ. αβ. β 3 = 1. αγβ} me ton pollaplasiasmì na upìkeitai stic sqèseic α2 = γ 2 = 1. . Wood [29] ). 'Estw loipìn ìti γ −1 βγ = β kai (αγ)−1 βαγ = β 2 . 168. T 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 P 0 0 0 0 0 1 0 2 0 1 0 3 0 1 0 9 0 3 0 3 T 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 P 1 1 0 12 0 1 2 2 0 3 0 44 0 1 0 10 0 1 1 11 T 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 P 0 5 0 2 0 1 0 47 0 3 0 3 0 12 1 10 1 2 0 11 T 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 P 0 1 2 256 0 3 0 3 0 3 0 44 0 1 1 0 0 5 0 47 T 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 P 10 1 0 13 0 1 0 9 0 8 0 2 1 1 0 223 0 3 0 10 5. γβ 2 .V. To prìblhma thc taxinìmhshc twn mh-isìmorfwn mh- Ed¸ T eÐnai h tˆxh miac omˆdac kai P to pl joc twn mh-isìmorfwn mh-Abelian¸n omˆdwn me tˆxh T.28 Parat rhsh. αγβ. EÔkola epÐshc prokÔptei ìti γ −1 βγ = β   β 2 .

sumpÐptei me thn upoomˆda [G.434 5. . 4. G] eÐnai megalÔterh   Ðsh tou p2 . g) An G = A4 kai p = 3. Na brejeÐ o pur nac ker φ sunart sei twn kanonikopoious¸n upoomˆdwn NG (Pi ) twn Pi : a) Genikˆ b) An mia apì tic Sylow p-upoomˆdec eÐnai kanonik  sthn G. DeÐxte ìti upˆrqei mìno mia omˆda tˆxhc 33. DeÐxte ìti to kèntro Z(G) miac mh-Abelian c omˆdac tˆxhc p3 . DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc 30 den eÐnai apl . Hall kai J. . 7. Gia tic omˆdec tˆxhc 2n . Na deiqjeÐ ìti upˆrqei ènac omomorfismìc φ : G −→ Sn ìpou Sn eÐnai h summetrik  omˆda bajmoÔ n. DeÐxte ìti h tˆxh thc omˆdac G/[G. 9. 2. 3. P2 . blèpe M. Prìsfata èqei brejeÐ to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 2000. . Senior [12]. mia omˆda tˆxhc 312 den eÐnai apl . 'Estw G mia peperasmènh mh Abelian  p−omˆda. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 7 upˆrqoun se mia apl  omˆda tˆxhc 168? 8. . n ≤ 6. 5. 504 kai 600 kai oi dÔo apì autèc eÐnai h A5 kai h A6 . Pn . ìpou p pr¸toc. Na brejoÔn oi Sylow p-upoomˆdec thc GL2 (Zp ) kai genikˆ thc GLn (Zp ). 'Omoia. Ask seic 5. DeÐxte ìti an | G | = 56 tìte h G den eÐnai apl . 'Estw ìti mia peperasmènh omˆda G èqei n to pl joc p-upoomˆdec tou Sylow P1 . Na kataskeuˆsete mia mh Abelian  omˆda tˆxhc 39 . Drˆseic Omˆdwn 360. G] twn metajet¸n kai èqei tˆxh p.3 1.K. . 6.

gia kˆje β ∈ V . 5.1 Je¸rhma. Tìte N= ìpou F (g) = { x ∈ X | g · x = x }. x) ∈ G × X | g · x = x. OrÐzoume S(α. β) opìte |S | = α∈U | S(α. β) = { (u. Tìte èqoume tic xènec en¸seic · · S= α∈U S(α. O teleutaÐoc to qrhsimopoÐhse se probl mata thc jewrÐac omˆdwn. 1 |G| | F (g) | g∈G Apìdeixh. Akribèstera. x ∈ X } tou G × X . Se pollèc peript¸seic sumbaÐnei na èqoume | S(α. 'Estw N to pl joc twn troqi¸n thc drˆshc thc omˆdac G pˆnw sto X . ·) | = | F (g) | kai | S(·. g ∈ G. ·) = β∈V S(·. x) | = | Gx | kai ˆra |S | = g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | . JewroÔme to uposÔnolo S = { (g. v) ∈ S | u = α } S(·. β) | = s.5.4. opìte paÐrnoume san apotèlesma r |U | = s |V | . èstw U kai V dÔo peperasmèna sÔnola kai S ⊆ U × V . ·) = { (u. To epìmeno apotèlesma ofeÐletai stouc Cauchy kai Frobenius allˆ èqei epikrat sei na onomˆzetai L mma tou Burnside. ·) | = r gia kˆje α ∈ U kai | S(·. Ed¸ ja efarmìsoume aut  th mèjodo gia na aparijm soume to pl joc twn troqi¸n enìc peperasmènou sunìlou X kˆtw apì th drˆsh miac peperasmènhc omˆdac. H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 435 5. .4 H AparÐjmhsh twn Troqi¸n Mia basik  mèjodoc thc Sunduastik c eÐnai na aparijm soume ta stoiqeÐa enìc peperasmènou sunìlou me dÔo diaforetikoÔc trìpouc kai metˆ na exis¸soume ta apotelèsmata pou brÐskoume. β) | . v) ∈ S | v = β }. ·) | = β∈V | S(·.4. Tìte èqoume | S(g.

'Enac katˆllhloc trìpoc gia na katano soume thn isì- | Gx | pou eÐnai Ðso me to prohgoÔmeno ˆjroisma. x) jèsh eÐnai 1   0 an g ∈ Gx (  isodÔnama an x ∈ F (g))   g ∈ Gx / antÐstoiqa. Gia parˆdeigma. An prosjèsoume tic monˆdec se kˆje gramm  tìte to ˆjroisma twn arijm¸n pou ja broÔme eÐnai akrib¸c to | F (g) |. Opìte g −1 · ((g g) · xi ) = xi .436 5. gia kˆje g ∈ Gx . JewroÔme èna pÐnaka me | G | grammèc kai | X | st lec. Se kˆje gramm  antistoiqoÔme èna stoiqeÐo g thc G kai se kˆje st lh èna stoiqeÐo x tou X . Me ton Ðdio trìpo prokÔptei ìti gGxi g −1 ⊆ Gx kai ˆra Gx = gGxi g −1 . 3}: i (12) (13) (23) (123) (132) 1 1 0 0 1 0 0 2 2 1 0 1 0 0 0 2 3 1 1 0 0 0 0 2 3 1 1 1 0 0 6 = | Gx | = | F (g) | . èstw g · xi = x. dhlad  N= 1 |G| | F (g) | . tìte N | F (g) | = g∈G i=1 x∈Txi | Gx | . . . 2. . Drˆseic Omˆdwn An x1 . Sunep¸c gia kˆje x ∈ Txi èqoume | Gx | = | gGxi g −1 | = | Gxi | kai ˆra N N | F (g) | = i=1 | Txi | · | Gxi | = i=1 |G| = N |G| .4. tìte gia g ∈ Gx èqoume (g g) · xi = x. x2 . To stoiqeÐo tou pÐnaka pou antistoiqeÐ sthn (g. Kˆnontac to Ðdio gia tic st lec paÐrnoume to antÐstoiqo ˆjroisma g∈G x∈X 5. dhlad  Gx ⊆ gGxi g −1 . èqoume ton parakˆtw pÐnaka gia thn perÐptwsh thc omˆdac S3 . thta g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | eÐnai o ex c. Allˆ an x ∈ Txi . 'Ara g −1 g g ∈ Gxi pou shmaÐnei ìti g ∈ gGxi g −1 .2 Parat rhsh. . Ta stoiqeÐa tou X ta topojetoÔme katˆ m koc sthn epˆnw gramm  tou pÐnaka kai autˆ thc G ta topojetoÔme sthn arister  kˆjeth st lh tou pÐnaka. xN ∈ X antiproswpeÔoun tic N troqièc. h opoÐa dra sto sÔnolo X = {1.

γ) ìpou α. f ∈ F (g) an kai mìnon an h f eÐnai stajer  . γ ∈ S kai dÔo toulˆqiston apì 10! autˆ eÐnai diakekrimèna. 'Etsi èqoume N= 1 |G| s ki | F (gi ) | i=1 ìpou {g1 . C ((12)) = { (12). gia kˆje x ∈ X kai kˆje k ∈ Z. 'Ara N = 1 (120 + 60 + 0) = 30. Ac broÔme to pl joc N ìlwn twn dunat¸n trìpwn topojèthshc twn pènte grammˆtwn tou sunìlou S = { A. g2 . β)) kai | F (123) |= 0. t} kai èstw F to sÔnolo twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt . 6 2.5. An t eÐnai ènac jetikìc akèraioc. 2. jewroÔme to sÔnolo Xt = {1. x ∈ X. Me ˆlla lìgia. 2. Dhlad  f (g k · x) = f (x). JewroÔme èna isìpleuro trÐgwno me korufèc 1. EÐnai fanerì ìti eÐnai | F (i) | = 120. EpÐshc h S3 èqei tic klˆseic C (i) = { i }. . 1. Apì to je¸rhma tou Burnside (Je¸rhma 5. èpetai ìti to pl joc twn troqi¸n aut c thc drˆshc eÐnai o akèraioc arijmìc 1 |G| | F (g) | g∈G ìpou F (g) = { f ∈ F | g ·f = f }. . . . JewroÔme thn omˆda summetrÐac S3 tou trig¸nou na dra pˆnw sto sÔnolo X ìlwn twn triˆdwn (α. Allˆ g ·f = f shmaÐnei ìti f (g −1 ·x) = f (x). gia kˆje x ∈ X .1). 5. 3 tou trig¸nou ètsi ¸ste toulˆqiston dÔo grˆmmata se kˆje koruf  na eÐnai diaforetikˆ.4. . . β.3 ParadeÐgmata. H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 437 Sto prohgoÔmeno je¸rhma o tÔpoc pou mac dÐnei to pl joc N twn troqi¸n mporeÐ na beltiwjeÐ apì thn parat rhsh ìti an g1 kai g2 eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa thc G tìte | F (g1 ) | = | F (g2 ) |. g ∈ G. | F ((12)) | = 20 (afoÔ h (12) af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa (α. f ∈ F. 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou dra pˆnw se èna peperasmèno sÔnolo X . 3. . To pl joc twn stoiqeÐwn tou X eÐnai = 3!7! 120 (giatÐ?). gs } eÐnai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn twn klˆsewn suzugÐac thc G kai | C (gi ) |= ki .4. Tìte h G dra pˆnw sto F me (gf )(x) = f (g −1 · x). α. (13). (23) } kai C ((123)) = {(123). E } stic korufèc 1. (132) }. ∆. β.4. B. Γ. 2. .

5. ac jewr soume mia kuklik  omˆda G tˆxhc p. ìpou p pr¸toc arijmìc. Sunep¸c to pl joc | F (g) | eÐnai Ðso me to pl joc twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt pou eÐnai stajerèc stic troqièc thc g pˆnw sto X . Tìte. gia kˆje g ∈ G. 4. h opoÐa orÐzetai apì ton pollaplasiasmì thc G.438 5.4 1. tìte k(G) = p2 + p − 1. DeÐxte ìti an h tˆxh miac mh-Abelian c omˆdac G eÐnai p3 gia kˆpoion pr¸to arijmì p. Autì eÐnai to mikrì Je¸rhma p Ask seic 5. 2. An G eÐnai mia mh Abelian  peperasmènh omˆda. JewroÔme epÐshc th drˆsh thc G sto sÔnolo X = G. gia kˆje akèraio t o arijmìc 1 |G| t g∈G α(g) 1 = p p−1 tα(g k=0 k) 1 1 = (tp + (p − 1)t) = (tp − t + pt) p p eÐnai epÐshc akèraioc kai ˆra tou Fermat. 'Estw G peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc | G |. g∈G 3. . tìte Z(G) = 1. DeÐxte ìti upˆrqei èna mh mhdenikì diˆnusma u tou V tètoio ¸ste g u = u. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc diˆstashc n epÐ tou s¸matoc Zp kai G mia upoomˆda thc GLn ( Zp ) pou èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. tìte k(G) > | Z(G) | +1. 1 p (t − t) ∈ Z. An k(G) ≥ | G | /p. Autì to pl joc twn apeikonÐsewn eÐnai tα(g) ìpou α(g) eÐnai to pl joc twn troqi¸n thc g pˆnw sto X . deÐxte ìti k(G) = 1 |G| | CG (g) | . Autì mac lèei ìti o arijmìc 1 |G| tα(g) eÐnai akèraioc gia kˆje jetikì akèraio arijmì t. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai k(G) to pl joc twn klˆsewn suzugÐac thc. Drˆseic Omˆdwn apeikìnish epÐ twn troqi¸n thc kuklik c omˆdac < g > pˆnw sto X . Gia parˆdeigma.

Sto sÔnolo X orÐzetai mia sqèsh wc ex c x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). Orismìc 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. dhlad  an gia x. 'Estw X to sÔnolo ìlou tou plhjusmoÔ thc ghc. y) an kei sto R kai diabˆzoume: ”To x sqetÐzetai me to y mèsw thc sqèshc R”. 'Estw ϕ : X −→ Y mia apeikìnish pou eÐnai epÐ. z ∈ X isqÔei x ∼ y kai y ∼ z . dhlad  an gia x. y ∈ X isqÔei x ∼ y . 3.1 Sqèseic IsodunamÐac mh kenì uposÔnolo tou X × X . MÐa sqèsh sto sÔnolo X eÐnai èna Mia sqèsh se èna sÔnolo X lègetai sqèsh isodunamÐac kai sumbolÐzetai (sunhj¸c) me ∼ an ikanopoieÐ tic akìloujec idiìthtec: α) EÐnai autopaj c. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn shmeÐwn enìc epipèdou. γ) EÐnai metabatik . β) EÐnai summetrik .Parart mata 6. 2. y. 439 . An R ⊆ X × X eÐnai mÐa sqèsh ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì x R y gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (x. Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an to shmeÐo x kai to shmeÐo y isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an o x kai o y èqoun gennhjeÐ katˆ th diˆrkeia tou idÐou ètouc. tìte x ∼ z . tìte y ∼ x. ParadeÐgmata 1. dhlad  x ∼ x gia kˆje x ∈ X .

Mia diamèrish enìc sunìlou X eÐnai mia oikogèneia mh ken¸n uposunìlwn tou. β) To sÔnolo X eÐnai Ðso me thn ènwsh twn klˆsewn isodÔnamÐac tou. Opìte. pou èqoun orisjeÐ sta prohgoÔmena paradeÐgmata. gia tic klˆseic isodunamÐac isqÔoun oi ex c idiìthtec. to opoÐo onomˆzetai klˆsh isodunamÐac tou x. Ja doÔme ìti isqÔei kai to antÐstrofo. To sÔnolo ìlwn twn klˆsewn isodunamÐac enìc sunìlou X lègetai sÔnolo phlÐko kai sumbolÐzetai X/ ∼. eÐnai sqèseic isodunamÐac. Sto sÔnolo X orÐzoume mÐa sqèsh ∼ wc ex c x ∼ y an kai mìno an upˆrqei i ∈ I ètsi ¸ste x. Prˆgmati. H teleutaÐa idiìthta eÐnai isodÔnamh me thn γ ) DÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai   eÐnai xènec metaxÔ touc. gia kˆje x ∈ X èqoume x ∈ [x]. H apeikìnish aut  onomˆzetai “fusik ” apeikìnish apì to X sto X/ ∼. α) Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou X . Apì apì thn γ) èqoume tìte [x] = [z]. Apì thn teleutaÐa idiìthta èqoume ìti to sÔnolo X eÐnai h diakekrimènh (xènh) ènwsh twn klˆsewn isodunamÐac tou. Orismìc 'Estw ∼ mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo X . antipros¸pwn. H antistoiqÐa π : X −→ X/ ∼ me π(x) = [x] profan¸c orÐzei mia apeikìnish. y ∈ Ai . tìte x ∼ y kai z ∼ y . twn opoÐwn h ènwsh eÐnai ìlo to sÔnolo X .440 Parart mata Den eÐnai dÔskolo na epalhjeÔsoume ìti oi sqèseic. . Mia klˆsh isodunamÐac (sun jwc) sumbolÐzetai me [x] (  Cx ) kai to x onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [x]. γ) Gia dÔo stoiqeÐa x. 'Opwc eÐdame. 'Estw ( Ai ). An apì kˆje klˆsh isodunamÐac pˆroume ènan antiprìswpo. mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo diamerÐzei to sÔnolo se klˆseic isodunamÐac oi opoÐec ikanopoioÔn tic parapˆnw idiìthtec a) g). èstw T . afoÔ x ∼ x. anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. i ∈ I mia diamèrish enìc sunìlou X . y ∈ X isqÔei x ∼ y an kai mìno an [x] = [y]. an y ∈ [x] ∩ [z]. 'Opwc eÔkola mporoÔme na epalhjeÔsoume. apì ta prohgoÔmena èqoume ìti X = ˙ x∈T [x]. Prˆgmati. Gia kˆje x ∈ X orÐzetai to sÔnolo { y ∈ X | x ∼ y }. h opoÐa eÐnai epÐ. tìte sqhmatÐzoume èna sÔnolo. opìte apì th summetrik  kai th metabatik  idiìthta èqoume x ∼ z . afoÔ gia kˆje x ∈ X upˆrqei h klˆsh isodunamÐac [x] ètsi ¸ste x ∈ [x].

h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  sqèsh isodunamÐac. j ∈ I ètsi ¸ste x. Den eÐnai dÔskolo na doÔme ìti xekin¸ntac apì mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo lambˆnoume mia diamèris  tou. z ∈ Aj . y ∈ Ai kai y. Dhlad  to sÔnolo phlÐko eÐnai to X/ ∼ = { ϕ−1 (y) | y ∈ Y }. EpÐshc an x ∼ y kai y ∼ z . . dhlad  x ∼ z . Epiplèon. Dhlad  h sqèsh ∼ eÐnai sqèsh isodunamÐac. h ϕ eÐnai h monadik  apeikìnish me ϕ ◦ π = ϕ. Sqèseic IsodunamÐac 441 Profan¸c x ∼ x kai an x ∼ y . dhlad  upˆrqoun i. thc opoÐac oi klˆseic isodunamÐac eÐnai ta mèlh thc diamèrishc. ParathroÔme ìti oi antÐstrofec eikìnec ϕ−1 (y) twn stoiqeÐwn tou sunìlou Y eÐnai oi klˆseic isodunamÐac. tìte y ∈ Ai ∩ Aj kai epeid  to ( Ai ). Sto parˆdeigma 3 eÐqame jewr sei mia apeikìnish ϕ : X −→ Y pou  tan epÐ kai sto sÔnolo X eÐqame orÐsei mia sqèsh isodunamÐac x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). 'Opwc epÐshc xekin¸ntac apì mia diamèrish enìc sunìlou lambˆnoume mia sqèsh isodunamÐac. Epomènwc apodeÐxame ìti mia diamèrish orÐzei mia sqèsh isodunamÐac. èqoume i = j . H antistoiqÐa ϕ : X/ ∼ −→ Y me ϕ(ϕ−1 (y)) = y ¯ ¯ orÐzei mia 1 . twn diamerÐsewn tic opoÐec dèqetai to X kai twn apeikonÐsewn apì to X epÐ enìc (tuqaÐou) sunìlou Y . me thn ènnoia pou perigrˆyame parapˆnw.1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ tou sunìlou phlÐko X/ ∼ kai tou sunìlou Y . Epiplèon isqÔei [x] = Ai (giatÐ ?).1. upˆrqei mia èna proc èna antistoiqÐa metaxÔ twn sqèsewn isodunamÐac pou orÐzontai se èna sÔnolo X . h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  diamèrish. ¯ ¯ Sunep¸c. i ∈ I apoteleÐ diamèrish tou X . tìte y ∼ x.6.

c} kai B = {1. MÐa antistoiqÐa apì to A sto B eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou A × B . 2). b) ∈ A × A upˆrqei monadikì c ∈ A tètoio ¸ste (a. ja grˆfoume a → b sth jèsh tou a → b. b) → c. 2) ∈ X dhlad  a → 1. Dhlad  den upˆrqei i tètoio ¸ste a → i. x) ∈ R≥0 × R|x ∈ R} eÐnai mÐa antistoiqÐa apì to sÔnolo R≥0 twn mh arnhtik¸n pragmatik¸n arijm¸n sto sÔnolo R twn pragmatik¸n arijm¸n. 2). Orismìc 'Estw A. . Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja lègetai apeikìnish (  sunˆrthsh) an gia kˆje a ∈ A upˆrqei monadikì b ∈ B tètoio ¸ste a → b. 1). 1)} Z = {(a. gia parˆdeigma. b. X An X ⊆ A × B eÐnai mÐa antistoiqÐa ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì X a → b gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (a. 1). 2}. 2)} H antistoiqÐa X den eÐnai apeikìnish apì to A sto B giatÐ gia to stoiqeÐo X X a ∈ A èqoume dÔo zeÔgh (a. (a. an X : A × A → A eÐnai mÐa prˆxh sto A. i) pou na an kei sto Y . 1). b) an kei sto X . Orismìc 'Ena algebrikì sÔsthma eÐnai èna mh kenì sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. a → 2. 2) To sÔnolo X = {(x2 . 2)} Y = {(b. Sunep¸c. B dÔo mh kenˆ sÔnola. 1). H antistoiqÐa aut  den eÐnai apeikìnish afoÔ. 1). (c. (a. (c. Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja sumbolÐzetai suqnˆ me X : A → B . An den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc. Y Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish apì to A × A sto A. 1 → 1 kai 1 → −1. H antistoiqÐa Y den eÐnai apeikìnish apì to A sto B afoÔ den upˆrqei zeÔgoc thc morf c (a.2 Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta Orismìc 'Estw A. B dÔo mh kenˆ sÔnola. ParadeÐgmata 1) 'Estw A = {a. (c. (b. Ta parakˆtw sÔnola eÐnai antistoiqÐec apì to A sto B X = {(a. tìte gia kˆje zeÔgoc (a. H antistoiqÐa Z eÐnai mia apeikìnish apì to A sto B . (b.442 Parart mata 6.

Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta 443 'Estw A × A → A. (a1 (a2 a3 ))a4 . gia kˆje n. . Kˆje stoiqeÐo tou A pou mporeÐ na sqhmatisteÐ apì ta a1 . en¸ gia to epagwgikì b ma èqoume      n m+1 j=1 n m ai i=1  an+j  =  = i=1 ai n   ai  j=1 j=1 m anj  an+m+1   an+j  an+m+1 i=1 n+m = = k=1 ak k=1 n+m+1 an+m+1 ak . . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. L mma 'Estw A èna sÔnolo kai A × A → A.6. . . . Mia tètoia prˆxh onomˆzetai prosetairistik . a2 . an . . a4 antistoiqoÔn ta ex c stoiqeÐa a1 (a2 (a3 a4 )). mia prosetairistik  prˆxh. orÐzoume to stoiqeÐo n epagwg  sto pl joc n twn paragìntwn. an eÐnai stoiqeÐa tou A. . m ≥ 1 isqÔei Apìdeixh. an n = 4 tìte sthn tetrˆda a1 . . (a1 a2 )(a3 a4 ). . H perÐptwsh m = 1 eÐnai profan c. Tìte. an eÐnai Ðsa. b. b) → ab. . QrhsimopoioÔme epagwg  ston m. c ∈ A. Ja deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sth diatetagmènh n-ˆda a1 . ((a1 a2 )a3 )a4 . . (a. An a1 . a3 . b) → ab. . . ai m j=1 an+j = i=1 n+m k=1 ai = ak . . a2 .2. 'Estw a1 . Je¸rhma (Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta). wc ex c: Gia n = 1 eÐnai en¸ gia n ≥ 1 orÐzoume n i=1 n+1 i=1 n ai ∈ A me ai = a1 . n i=1 i=1 ai an+1 . (a. Gia parˆdeigma. b) → ab mÐa prˆxh sto sÔnolo A tètoia ¸ste (ab)c = a(bc) gia kˆje a. . an (me th sugkekrimènh seirˆ) me thn parembol  parenjèsewn ja lème ìti antistoiqeÐ sth diatetagmènh n-ˆda a1 . . . (a. . . a1 ((a2 a3 )a4 ). . 'Estw . 'Estw A èna sÔno- lo efodiasmèno me mia prosetairistik  prˆxh A × A → A.

. an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. gia kˆje m-ˆda me m < n. Tìte kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diatetagmènh n-ˆda eÐnai Ðso me to n Apìdeixh. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m n−m i=1 ai = (a1 a2 )a3 . . ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sthn triˆda a1 . 'Estw t¸ra n ≥ 4 kai èstw ìti to je¸rhma isqÔei c= i=1 ai kai d = j=1 n i=1 am+j . Kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn n-ˆda a1 . . . . a3 eÐnai ta (a1 a2 )a3 . .444 Parart mata a1 . . . Gia n = 3. . . to d) eÐnai èna stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ se mÐa m-ˆda a1 . Apì th sqèsh (1) èqoume ìti cd = ai . Epiplèon 3 i=1 ai . . . . ìpou to c (antÐstoiqa. QrhsimopoioÔme epagwg  ston n. a2 . ìpou 1 < m < n. an eÐnai thc morf c cd. am (antÐstoiqa. an ). . . a1 (a2 a3 ). . Autˆ eÐnai Ðsa. . se mÐa n − m-ˆda am+1 . n ≥ 3.

0R . 0R . . b1 . 1R . . . 0R . . a1 .)x0 + (a1 . 0R . . . . tautÐzetai me to 0R kai to monadiaÐo stoiqeÐo tou tautÐzetai me to 1R .) = (a0 + b0 . 0R . . . . 0R . . 0R . 0R . kˆje stoiqeÐo tou eÐnai thc morf c (a0 . Prˆgmati. a1 + b1 . Oi epalhjeÔseic twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai eÔkolec kai af nontai san ˆskhsh. 0R . . . .3. . .) + · · · + (0R . 0R . b ∈ R. . . en¸ isqÔei f (a + b) = f (a) + f (b) kai f (ab) = f (a)f (b) gia kˆje a. 0R . to mhdenikì stoiqeÐo tou . . . 0R . b1 . 0R . . . . . . 0R . 0R . 0R . . . a2 .) = (c0 . ìpou ai ∈ R gia kˆje i ∈ N. . h f eÐnai 1 − 1. (b0 . . . . . . . 0R .). . b1 .) + (a1 .) gia kˆje n ∈ N.)xm .).).). . b2 . . ). . .). . .). a1 . . . Apìdeixh. .) =(a0 . 0R . . . tìte me epagwg  sto n apodeiknÔetai eÔkola ìti xn = (0R . . . . . . . a1 . a1 . . ìpou to 1R eurÐsketai sth jèsh n + 1. . . . dhlad  to (0R .)(1R . . . . . Polu¸numa 445 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai RN to sÔnolo twn akolouji¸n (a0 . 0R . Epiplèon.) =(a0 . 0R . . .) =(a0 . . . Kˆtw apì aut n thn taÔtish. . . a1 . . .6. .) kai (a0 . . eÐnai f : R → . am .3 Polu¸numa (a0 . 1R .)x + · · · + (am . . 0R . .) + (0R . . . . . . . Prìtash To RN me tic parapˆnw prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to (1R . 0R .)(0R . . . . . .) eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn. . 0R . am . 0R . a1 . a2 . 0R . ParathroÔme ìti (a0 . . h apeikìnish pˆrqei m ∈ N me ak = 0 gia kˆje k > m.) tou RN onomˆzetai polu¸numo an u'Estw to sÔnolo twn poluwnÔmwn tou RN . . EÐnai fanerì ìti to ènac upodaktÔlioc tou RN . . . . . . .)(0R .) me cn = a0 bn + a1 bn−1 + · · · + an−1 b1 + an b0 gia kˆje n ∈ N. .) ∈ RN orÐzoume 6. . .) + (b0 . am . . . . a → (a. .) + · · · + (am . 1R . . . Ja tautÐzoume èna a ∈ R me to antÐstoiqo polu¸numo (a. 'Etsi o R mporeÐ na jewrhjeÐ san upodaktÔlioc tou . . 1R . . . . An jèsoume x = (0R . . Apì ton orismì. a1 . . . c1 . . . 0R . . . 0R . Orismìc 'Ena stoiqeÐo (a0 . 0R .)(b0 . An (a0 . a1 . a2 .

O daktÔlioc sumbolÐzetai me R[x]. Tìte upˆrqei daktÔ- • Kˆje stoiqeÐo tou èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . . • An a0 + a1 x + · · · + am xm = b0 + b1 x + · · · + bn xn me m. m. . kˆtw apì thn taÔtish pou anafèrame prin. . g. . Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai sun jwc me f (x). . . g(x). . . ìpou m ∈ N kai ai ∈ R. . . Tèloc eÐnai profanèc ìti an a0 +a1 x+· · ·+am xm = b0 +b1 x+· · · bn xn me m ≥ n. i = 0. Epiplèon eÐnai fanerì ìti ax = xa gia kˆje a ∈ R. 1. a1 . . . . bn ∈ R tìte gia kˆje i = 0. . . . m.446 Parart mata 'Ara. . . 1. m èqoume aj = 0R . m. . m ≥ n kai a0 . . . am . . to stoiqeÐo (a0 .). n èqoume ai = bi kai gia kˆje j = n + 1. . n ∈ N.   f. tìte ai = bi gia kˆje i ≤ n kai aj = 0 gia kˆje j = n + 1.. 1. b0 . . . . . SunoyÐzontac. 0R . . lioc me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei ton R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ tètoio ¸ste ax = xa gia kˆje a ∈ R. èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . .2). . . . èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma (to opoÐo diatup¸same sthn Parˆgrafo 2. . . . . . am . . . IdiaÐtera an a0 + a1 x + · · · + am xm = 0R . . tìte ai = 0R gia kˆje i = 0. Je¸rhma 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. . .

13(1963) 775-1029. Solvability of groups of odd order. Addison-Wesley Publishing Company. 1989. G.. Introduction to Geometry. 4. Classical Mechanics. T. ATLAS of finite groups. Goldstein. Conway. Ekdìseic SofÐa. S. Talèllh. Clarendon Press. A. John Wiley. Coxeter. Math. R. 9. H. Prentice Hall. J. Artin. Archer. 1985. 1950. 8. M. D. W. A. S. M. Bˆrsoc.S. 2.Anaforèc kai BibliografÐa 7. M. Dover Publications. Grosswald. A Modern Treatment of the 15 Puzzle. 7. 11. Math. 1991. New York. Tìmoc A.O’Shea. A principal ideal domain that is not Euclidean. 3. Rˆpthc. 95 (1988). Algebra. 2003. Monthly 106. Curtis. Coxeter. Ideals. E. Monthly. H. Regular Polytopes. Wiley Classical Library. Pacific J. Springer. F. A. 1973. Maliˆkac. 447 . H. 868-871. P. E. H. D. Norton. Cox. Campoli. 6. O. 5. Amer. Feit and J.G PapastaurÐdhc. Springer. J. Parker. R. S. London. Thompson. Inc. O. Representations of Integers as Sums of Squares. 10. Eisagwg  sth Grammik  'Algebra.1 Anaforèc 1. Varieties and Algorithms. R. Wislon. Little and D.M. November 1999. D Derizi¸thc. 2nd Edition. 1992. 1985.

293. An Introduction to the Theory of Numbers. Permutation in a group table. Senior.Y. 26. N. MAA. K. H. Prentice Hall. Stewart. Amer. 1999. F. N.448 Anaforèc kai BibliografÐa 12. Reid. 13. M. Presentations of Groups. Herstein. 21. L. Reid. N. An Introduction to the Theory of Groups. Mosqobˆkhc. Robinson. Hardy and E. G. M. Math. 25. 22. I. Gazette (1969).Y.. F. 1984. lecture Note Series 22 London Mathematical Society. 23. 1990. Panepist mio Ajhn¸n. A simple proof of the four squares theorem. J. Janusz. Monthly 89 (1982). Applied Combinatorics. 1989. Springer-Verlag. 1993. Undergraduate Commutative Algebra. 4th Edition. New York. I. Maliˆkac. Allyn & Bacon (4th edition) 1987. II. The Theory of Groups Vols. I. Cambridge University Press.Kurosh. 1964. Chelsea Publicashing Company. M. Claredon press. Chapman. 20. Wiley. S. 24. I. Roberts. The Groups of order 2n (n ≤ 6) The Macmillan N. 16. H. 59-61. Third Edition. Cambridge University Press. Graduate Texts in Mathematics. Wright. 1988. A. Cambridge University Press 1976. K. D. Elementary Number Theory and its Applications.. Ryser. 17. 1963. Galois Theory. 1960. 14. D. Small. 1979. Rosen. Shmei¸seic sth SunolojewrÐa. McCoy and G. Undergraduate Algebraic Geometry. C. . 18. 28. 19. Johnson. Metajetik  'Algebra kai Efarmogèc: Eisagwgikèc Shmei¸seic. M. Ekdìseic Nefèlh. Introduction to Modern Algebra. Math. 1993. Topics in Algebra. Second Edition. 1995. Rotman. 1975. Hall and J. H. Second Edition. M. Combinatorial Mathematics. 15. 27. J. Addison-Wesley.

1. Princeton. Anaforèc 449 29. The Genesis of the Abstract Group Concept. 1984. 1988. Thomas and G. First Princeton Paperbank printing. 30. D. P. 32. H. . Academic Press. Geometry and Symmetry. Yale. A. Shiva Publishing Limited. Weyl. 1982. H. Cambridge. Dover Publications. The MIT Press. Massachusetts. Wielandt. 33. H. 1964. Wood.7. Princeton University Press. V. Wussing. Symmetry. 1980. New Jersey. 31. Finite Permutation Groups. Group tables.

Brooks/Cole Publishing Company. H. Modern Algebra. Algebra. Cohn. G. 1977. J.J. A. Herstein. A First Course in Abstract Algebra. N. 1974. M. Algebra Pure and Applied. Inc. N. N. Contemporary Abstract Algebra. H. Prentice Hall. Rinehart and Winston. M. 1977. 1999. J . Cohen. I. T. I. Springer. Algebra Prentice Hall 1991. 2002. W. . Fraleigh. R. B. 2000. Godement. J. Herstein. L. Papantonopoulou.T Allenby. Algebra Interactive. C. Addison-Wesley (4th edition). (3rd edition) D. Macmillan (4th edition). Edward Arnold. Cuypers. Hungerford. Topics in Algebra. Birkoff and S. 1974. 1975. Prentice Hall. (2nd edition) Wiley. N. 1990. Algebra 2 Vols. B. Ungar. Isaacs. J. Gallian.M. Van der Waerden. Heath and Company 1994. Abstract Algebra. J.Y.. A.450 Anaforèc kai BibliografÐa 7. Fields and Groups.2 BibliografÐa Gia mia peraitèrw melèth sthn 'Algebra. 1970. 1983. Wiley. Sterk. B. Machane. A First Course in Abstract Algebra 2nd ed. M. New York. A. Prentice Hall. sunaf  jèmata kai efarmogèc proteÐnoume metaxÔ twn ˆllwn ta parakˆtw eisagwgikˆ biblÐa: Genik  'Algebra R. Holt. Rotman. Hermann. J. Rings. A Survey of Modern Algebra. 1963. ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Panepisthmiakèc Ekdìseic Kr thc). 1994. I. Algebra (a Graduate Course). Cours d’ Algebre. 1989. Artin.

2. Univ. M. Suzuki. 1990. R. Rotman. Springer. 1998. W. The Theory of Rings. Cambridge University Press. Reid. Ledermann. Fields and Rings. 1982 and 1986. 1959. An Introduction to the Theory of Groups 4th ed. 2nd ed. S. 1970. Macmillan. 1974. Springer. 2nd ed. Abstract Theory of Groups. O. The Theory of Groups. Chelsea. Schmidt. AMS. I. Freeman. M. 1964.7. 1995. Theory of groups of finite order. J. 1964. Introduction to Group Theory. Carmichael. E.. A First Course in Rings and Ideals. A. Rose. 1965. 1994. M. The Theory of Groups. Hajarvanis. R. Chicago.. G. Dover Publications.Y. 1937. Ginn. Hall Jr. 1994. Oliver and Boyd. N. R. J. J. W. D. McCoy. 1990. Sharp. Group Theory. 1960. N. Cambridge University Press. Undergraduate Commutative Algebra. Burton. Prentice-Hall.Y. Steps in Commutative Algebra. An Introduction to Grobner Bases. A. N. Adams and P. 1966. Chatters and C. (2 Vols) 2nd English ed. Macmillan. J. . Van Nostrand. 1973. Oxford University Press. Cambridge 1911 (Rover reprint 1955). JewrÐa Omˆdwn W. Group Theory. Addison Wesley. Kaplansky. Group Theory. I and II. An Introduction to the Theory of Groups.R. A Course on Group Theory. Scott. An Introductory Course in Commutative Algebra. Loustaunau. Schenkman. BibliografÐa 451 JewrÐa DaktulÐwn W. Kurosh. Burnside.

M. H. J.452 Anaforèc kai BibliografÐa H. J. F.('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic EkdìseicLeader Books) J. N. 1988. J. Introduction to the Theory of Numbers. Armstrong. Dickson. 2nd ed. Symmetry. Addison-Wesley. An Introduction to the Theory of Numbers. H. Rotman. 1989. W. The Theory of Groups. Introduction to Number Theory. New York. Stewart. Bloch. K.. Prentice hall. Elementary Number Theory and its applications. Chapman and Hall. 2nd ed. N. SummetrÐa kai Omˆdec M. Silverman. Wiley. Holt. 1989. P. Zassenhaus. H. M.. 1958. Springer. E. 1967.. Dover Publications. 1971. Introduction to Geometry. Modern Algebra with Applications. J. Wiley. Efarmogèc thc 'Algebrac N. Yale. Notes on Geometry. Geometry and Symmetry. A Friendly Introduction to Number Theory. Hardy and E. London. Princeton University Press. E. 2nd ed. 2nd English ed.Y. A. Wiley 1987. G. JewrÐa Arijm¸n L. J. JewrÐa tou Galois J. 1952. Wright. Number Theory: An Introduction to Algebra. 1998. Abstract Algebra with Applications.. Richman. Claredon press. Rosen.Y. Groups and Symmetry. Coxeter. 1957. Brooks/Cole. H. Chelsea. Rees. 1988.Galois Theory. S. E. 1988 ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Ekdìseic Leader Books). 1988. Rinehart and Winston. Shockley. Galois Theory. 1979. 2001. Gilbert. 1976. . B. Springer. Weyl. Dover Publications. Springer.

1983. L. BibliografÐa 453 K. Springer. A History of Algebra. 1994. H. R. 1985. 1984. Koblitz. Istorikèc Phgèc B. Wiley. W. Applied Abstract Algebra. Springer.7. Applied Abstract Algebra. Roush. A Course in Number Theory and Cryptography. Lidl and G. N. Kim and F. Pilz. Springer.2. Van der Waerden. .

.

allˆ sqèseic metaxÔ antikei- mènwn. diajètoun thn eleujerÐa na antikatast soun kˆpoia antikeÐmena me ˆlla efìson oi sqèseic paramènoun ametˆblhtec.” Jules Henri Poincar´ (1854-1912) e . Epomènwc.“Oi majhmatikoÐ den meletoÔn antikeÐmena.