“ GnwrÐzete ìti grˆfw me argì rujmì.

Autì ofeÐletai kurÐwc sto ìti den eÐmai potè ikanopoihmènoc èwc ìtou èqw pei ìso to dunatìn perissìtera me lÐgec lèxeic, kai h sunoptik  graf  apaiteÐ polÔ perissìtero qrìno apì thn ekten  graf .” Carl Friedrich Gauss (1777-1855)

Mia Eisagwg  sthn 'Algebra
DeÔterh 'Ekdosh

Dhm trioc A. Bˆrsoc Dhm trioc I. Derizi¸thc Iwˆnnhc P. Emmanou l Miqa l P. Maliˆkac OlumpÐa Talèllh

[RO,LE]2 [LO] [RE] [CE,CO]

Prìlogoc
Autì to biblÐo apeujÔnetai kurÐwc se proptuqiakoÔc foithtèc twn Majhmatik¸n. Didˆskontac epÐ seirˆ et¸n Majhmatikˆ, brej kame apènanti se èna shmantikì paidagwgikì prìblhma: Ta Majhmatikˆ -kai eidikˆ h 'Algebra- eÐnai apì th fÔsh touc “afairetikˆ”. EkeÐ ègkeitai h dunamik  touc allˆ kai h sqedìn kajolik  qrhsimìthtˆ touc. P¸c loipìn epitugqˆnetai se èna eisagwgikì mˆjhma 'Algebrac mia isorropÐa tou afairetikoÔ stoiqeÐou me to sugkekrimèno? Oi prospˆjeièc mac gia to skopì autì apotup¸nontai sto parìn biblÐo. KÔrio qarakthristikì thc apotÔpwshc aut c eÐnai ìti katabl jhke idiaÐterh prospˆjeia ètsi ¸ste afenìc h afaÐresh na pragmatopoieÐtai stadiakˆ, dhlad  na parèqontai kÐnhtra pou na dikaiologoÔn thn eisagwg  nèwn ennoi¸n, kai afetèrou na epexhgoÔntai me ìso to dunatìn aplì trìpo oi shmantikèc teqnikèc pou qrhsimopoioÔntai stic apodeÐxeic twn apotelesmˆtwn. Gia to skopì autì, sto parìn biblÐo upˆrqei ènac megˆloc arijmìc epexergasmènwn paradeigmˆtwn kai efarmog¸n. Epeid  de pepoÐjhs  mac eÐnai ìti h melèth twn Majhmatik¸n den armìzei se jeatèc allˆ apaiteÐ energhtik  summetoq , epiqeir same na parembˆloume mèsa sto keÐmeno aplèc erwt seic, ¸ste na epibebai¸netai apì ton anagn¸sth katˆ pìso èqei katano sei tic prohghjeÐsec twn erwt sewn ènnoiec. EpÐshc, èqoun sumperilhfjeÐ arketèc ask seic ètsi ¸ste o foitht c pou meletˆ to biblÐo na enjarrÔnetai na qrhsimopoieÐ “qartÐ kai molÔbi”. H lèxh “'Algebra” eÐnai mèroc tou tÐtlou enìc ArabikoÔ keimènou tou 800 m.Q. to opoÐo anaferìtan stouc kanìnec gia th lÔsh twn exis¸sewn kai mèqri perÐpou ta mèsa tou 19ou ai¸na h 'Algebra  tan o klˆdoc twn Majhmatik¸n pou asqoleÐto me th melèth twn exis¸sewn. Den upˆrqei amfibolÐa ìti o ìroc “dom ” katèqei mia apì tic kuriìterec jèseic sta sÔgqrona Majhmatikˆ. Prˆgmati, h swst  katanìhsh kai melèth twn dom¸n jewreÐtai jemeli¸dec ergaleÐo gia thn pro¸jhsh miac enopoihmènhc anˆptuxhc twn Majhmatik¸n. 'Ena apì ta shmantikìtera eÐdh dom¸n apoteleÐ èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. S mera, h 'Algebra 3

4

Prìlogoc

eÐnai h melèth akrib¸c aut¸n twn dom¸n. Gia to lìgo autì, mporeÐ kaneÐc na pei dikaiologhmèna ìti h 'Algebra den apoteleÐ mìno èna mèroc twn Majhmatik¸n, allˆ ìti paÐzei gia ta Majhmatikˆ to rìlo pou autˆ èpaixan kai paÐzoun sthn anˆptuxh twn jetik¸n episthm¸n. EÐnai koin  pepoÐjhsh ìti h nèa antÐlhyh gia to rìlo thc 'Algebrac pou epikrˆthse sth dekaetÐa tou 1920, h opoÐa sundèetai me ta onìmata thc Emmy Noether, twn Emil Artin, B.L. Van der Waerden, Hermann Weyl kai ˆllwn epifan¸n majhmatik¸n, basÐsthke sth melèth jemeliwd¸n dom¸n ìpwc oi Omˆdec, oi DaktÔlioi, ta Prìtupa kai ta S¸mata. Aut  h antÐlhyh thc “SÔgqronhc 'Algebrac” (onomasÐa pou uiojet jhke gia aut  th nèa tˆsh) od ghse se mia jemeli¸dh, kainotìmo kai exairetikˆ apodotik  anˆptuxh thc 'Algebrac. KÔrio qarakthristikì aut c thc anˆptuxhc eÐnai ìti prin lÐga qrìnia lÔjhkan shmantikèc eikasÐec twn prohgoÔmenwn ai¸nwn, pou anafèrontai se klasikˆ Majhmatikˆ. Wc èna tètoio parˆdeigma prèpei na anafèroume th mnhmei¸dh eikasÐa tou Fermat, sÔmfwna me thn opoÐa h exÐswsh xn + y n = z n den èqei kamiˆ akèraia lÔsh (x, y, z), me ta x, y, z ìla diˆfora tou mhdenìc, ìtan to n ≥ 3. H eikasÐa aut  apodeÐqthke ìti isqÔei, apì ton Wiles, èpeita apì 350 qrìnia. 'Alla qarakthristikˆ paradeÐgmata eÐnai to 10o, 14o kai 17o prìblhma tou Hilbert, ìpwc epÐshc kai oi eikasÐec tou Andr´ Weil. 'Ena de apì e ta shmantikìtera apotelèsmata pou èqei epiteuqjeÐ mèqri s mera sthn 'Algebra jewreÐtai h apìdeixh thc eikasÐac twn Burnside kai Galois, pou anafèretai sthn Ðdia th JewrÐa Omˆdwn, gia thn Ôparxh thc taxinìmhshc twn apl¸n peperasmènwn omˆdwn. ApodeÐqjhke to 1980 kai apasqìlhse touc megalÔterouc algebristèc tou perasmènou ai¸na, kurÐwc thc periìdou 1950-1980. To biblÐo autì eÐnai ìso to dunatìn autodÔnamo kai kalÔptei th basik  jewrÐa twn daktulÐwn kai twn omˆdwn. H dom  twn daktulÐwn exetˆzetai stic Enìthtec 2 kai 3, en¸ stic Enìthtec 4 kai 5 anaptÔssetai h jewrÐa twn omˆdwn. Oi Enìthtec 2 kai 4 eÐnai ètsi domhmènec, oÔtwc ¸ste na eÐnai anexˆrthtec h mÐa thc ˆllhc. Sunep¸c, o foitht c eÐnai eleÔjeroc na melet sei touc daktulÐouc prin   metˆ tic omˆdec. Sthn Enìthta 1 melet¸ntai oi basikèc idiìthtec twn akeraÐwn, kaj¸c kai h ènnoia thc monadik c paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. 'Enac apì touc stìqouc thc Enìthtac 3 eÐnai na katadeÐxei thn ènnoia aut  genikìtera stouc daktulÐouc monadik c paragontopoÐhshc kai katìpin na thn efarmìsei gia thn epÐlush sugkekrimènwn Diofantik¸n exis¸sewn. Sthn Enìthta 1 meletˆtai epÐshc h arijmhtik  twn isotimi¸n, èna jemeli¸dec parˆdeigma pou anaptÔssetai genikìtera stic Enìthtec 2 kai 4. Sthn Enìthta 4 meletˆtai h ènnoia thc summetrÐac, pou odhgeÐ fusiologikˆ sthn ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia, anaptÔssetai h basik  jewrÐa twn omˆdwn kai h nèa aut  gn¸sh efarmìzetai gia na lhfjoÔn apotelèsmata sth stoiqei¸dh jew-

5 rÐa arijm¸n. Tèloc, sthn Enìthta 5 anaptÔssetai h ènnoia thc drˆshc miac omˆdac, h opoÐa ousiastikˆ genikeÔei thn ènnoia thc summetrÐac. Wc basik  efarmog  aut c thc ènnoiac, apodeiknÔoume ta jewr mata tou Sylow, pou eÐnai apì ta pio shmantikˆ apotelèsmata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. Epeid  pisteÔoume ìti èna eisagwgikì biblÐo ofeÐlei na parèqei kateujÔnseic ston endiaferìmeno anagn¸sth gia mia peraitèrw embˆjunsh, upˆrqoun sto keÐmeno arketèc parapompèc se jèmata thc JewrÐac Arijm¸n, thc Metajetik c 'Algebrac, thc JewrÐac Omˆdwn, k.ˆ. Ekfrˆzoume tic jermèc euqaristÐec mac stic kurÐec Rìza Gardèrh kai Pìph Mpoli¸th gia thn taqeÐa kai apotelesmatik  daktulogrˆfhsh tou keimènou sto sÔsthma LaTeX. EpÐshc, euqaristoÔme to foitht  BasÐlh Pasqˆlh tou Tm matìc mac pou sunèbale sth diamìrfwsh twn sqhmˆtwn. Oi kÔriec allagèc sth deÔterh aut  èkdosh, pèra apì th diìrjwsh ìlwn twn paroramˆtwn ta opoÐa upèpesan sthn antÐlhy  mac, eÐnai oi ex c: H Enìthta 2 thc pr¸thc èkdoshc diaspˆsthke se dÔo Enìthtec, kaj¸c oi tèsseric teleutaÐec ParˆgrafoÐ thc apoteloÔn t¸ra thn Enìthta 3. Epiplèon, ˆllaxe h seirˆ twn Paragrˆfwn §2.7 kai §2.8 kai prostèjhke h Parˆgrafoc §2.9 (Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc). Anamorf¸jhke h anˆptuxh thc Ôlhc thc Enìthtac 3 thc pr¸thc èkdoshc (pou apoteleÐ t¸ra thn Enìthta 4), me apotèlesma na sugqwneujoÔn oi Parˆgrafoi §3.3 kai §3.4 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.3), oi Parˆgrafoi §3.5 kai §3.8 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.5) kai na diaspasteÐ h Parˆgrafoc §3.9 thc pr¸thc èkdoshc (stic Paragrˆfouc §4.7 kai §4.8). Oi suggrafeÐc Aj na, Septèmbrioc 2005

Perieqìmena

7

8 PERIEQŸOMENA .

2. Sto biblÐo autì ja qrhsimopoioÔme touc parakˆtw sumbolismoÔc. sthn eidik  perÐptwsh twn akeraÐwn. pou upˆrqei sto Z me tic opoÐec eÐmaste exoikeiwmènoi apì ta pr¸ta majhtikˆ mac qrìnia. . Se kamiˆ perÐptwsh h Enìthta aut  den apoteleÐ eisagwg  ston ploÔsio klˆdo thc JewrÐac Arijm¸n. 9 . 0. dÐnetai h eukairÐa ston anagn¸sth na melet sei arketèc apì tic ènnoiec thc 'Algebrac. O skopìc mac eÐnai dittìc. Z = {. Z. Q>0 To sÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n.. R>0 To sÔnolo twn jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n. } To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n. Oi teqnikèc twn apodeÐxewn pou ja doÔme ed¸ eÐnai tupikèc gia thn 'Algebra. Z>0 To sÔnolo twn jetik¸n akeraÐwn. .1 Akèraioi Sthn Enìthta aut  ja melet soume idiìthtec tou sunìlou twn akeraÐwn arijm¸n. C To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n. Ja jewr soume gnwstèc tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn ìpwc kai thc diˆtaxhc. . . R To sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n. Q To sÔnolo twn rht¸n arijm¸n. N = {0.. } To sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n. −1. . < −1 < 0 < 1 < . . prˆgma pou ja diapist¸soume parakˆtw ìtan melet soume daktulÐouc... 1. 'Etsi.. 1. . . . pou emfanÐzontai parakˆtw. . Afenìc ja melet soume tic idiìthtec tou Z pou ja qrhsimopoi soume se epìmenec Enìthtec kai afetèrou ja eisˆgoume mèsw tou Z merikèc jemeli¸deic ènnoiec thc 'Algebrac. s¸mata kai omˆdec.

n dÐnetai mia prìtash P (n). A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei}.} den perièqei elˆqisto stoiqeÐo an kai eÐnai uposÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. H afethrÐa mac eÐnai to epìmeno axÐwma. DiwnumikoÐ Suntelestèc Sthn Parˆgrafo aut  ja upenjumÐsoume th mèjodo apìdeixhc pou onomazetai Majhmatik  Epagwg . 'Estw m ∈ N.10 1 Akèraioi 1. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n me n ≥ m dÐnetai mia prìtash P (n). anafèroume mia parallag  pou diafèrei sto arqikì b ma thc epagwg c. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. Tìte ìmwc h upìjesh 2) dÐnei ìti h P (m) alhjeÔei. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. an h P (n) alhjeÔei..2 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg ). 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì 2) gia kˆje n. Gia parˆdeigma. Tìte apì to AxÐwma ElaqÐstou to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. èstw m. Apì th diˆtaxh pou upˆrqei sto Z. to sÔnolo {1.3 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg  me arqikì b ma apì to m). Kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei elˆqisto stoiqeÐo. tètoia ¸ste 1. Shmei¸noume ìti antÐstoiqh idiìthta den isqÔei stouc pragmatikoÔc   rhtoÔc arijmoÔc. pou aforˆ ton n. parathroÔme ìti kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei monadikì elˆqisto stoiqeÐo. EÐdame ìti to prohgoÔmeno Je¸rhma èpetai apì to AxÐwma ElaqÐstou. EpÐshc ja asqolhjoÔme me touc diwnumikoÔc suntelestèc. 1. kai 1.1.1 AxÐwma (AxÐwma ElaqÐstou).. pou aforˆ ton n. Ac upojèsoume ìti A = ∅. Apìdeixh. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. Apì thn upìjesh 1) èqoume m > 0. 1/2. Autì eÐnai ˆtopo. 1/4. MporeÐ na apodeiqjeÐ ìti to Je¸rhma thc Majhmatik c Epagwg c eÐnai isodÔnamo me to AxÐwma ElaqÐstou ('Askhsh 8). Apì ton orismì tou m èpetai ìti h prìtash P (m − 1) alhjeÔei. 'Estw A to uposÔnolo tou N pou apoteleÐtai apì touc n gia touc opoÐouc h prìtash P (n) den alhjeÔei.1. Ja deÐxoume ìti to A eÐnai kenì. H upìjesh 1) sto prohgoÔmeno Je¸rhma sun jwc onomˆzetai “arqikì b ma thc epagwg c” en¸ h upìjesh 2) “epagwgikì b ma.1.1 Majhmatik  Epagwg . . .” Prin proqwr soume se paradeÐgmata. 1/3.

11 Apìdeixh. kai ja apodeÐxoume ìti P (n) 2n+1 > (n + 1)2 .1. h apodeiktèa sqèsh 1 eÐnai 1 = 1(1 + 1). H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh kai af netai san ˆskhsh. pou isqÔei. kai n2 + 3n ≥ n2 + 2n + 1 = (n + 1)2 . Apì tic prohgoÔmenec sqèseic prokÔptei to zhtoÔmeno. pou isqÔei. . QrhsimopoioÔme epagwg . P (n + 1) Apì thn P (n) èqoume ìti 2n+1 = 2 · 2n > 2n2 . ìpou n ≥ 5.1. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje n ∈ N me n ≥ m. pou eÐnai to 2 zhtoÔmeno. Epiplèon isqÔei 2n2 = n2 + n · n ≥ n2 + 3n (giatÐ n ≥ 3). Majhmatik  Epagwg . Gia n = 5 h apodeiktèa sqèsh eÐnai h 25 > 52 . an h P (n) alhjeÔei. Epagwgikì b ma: 'Estw ìti isqÔei 2 1 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1). kai 2) gia kˆje n ≥ m. DiwnumikoÐ Suntelestèc 1) h P (m) alhjeÔei. 1. Arqikì b ma: Gia n = 1.1. 2 QrhsimopoioÔme epagwg . Upojètoume t¸ra ìti isqÔei 2n > n2 . 1 1) 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1) gia kˆje jetikì akèraio n. 2) 2n > n2 gia kˆje akèraio n ≥ 5.4 ParadeÐgmata. 2 1 To dexiì mèloc thc parapˆnw isìthtac eÐnai (n + 1)(n + 2). 2 P (n + 1) To aristerì mèloc thc P (n + 1) grˆfetai me th bo jeia thc P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = 1 + 2 + · · · + n + (n + 1) = n(n + 1) + (n + 1). 2 Ja apodeÐxoume ìti isqÔei P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = (n + 1)(n + 2). tìte h P (n + 1) alhjeÔei.

'Estw θ ∈ R. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ N. pou aforˆ ton n. 1. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. Gia n = 0 h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. 'Estw ìti to A èqei n+1 stoiqeÐa kai α ∈ A. kai 2) gia kˆje n. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. 1) 'Estw α ∈ Γ.5 Je¸rhma (DeÔterh Morf  thc Majhmatik c Epagwg c). DiakrÐnoume dÔo peript¸seic.12 1 Akèraioi 3) 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo pou èqei n stoiqeÐa. 'Estw Γ ⊆ A. Ja metr soume to pl joc twn uposunìlwn tou A. Tìte to pl joc twn uposunìlwn tou A eÐnai 2n . Upojètoume t¸ra ìti h prìtash alhjeÔei gia kˆje sÔnolo me n ∈ N stoiqeÐa. 2) 'Estw α ∈ Γ. Qrhsimopoi¸ntac tic gnwstèc trigwnometrikèc tautìthtec sun(θ + ϕ) = sunθsunϕ − hmθhmϕ kai hm(θ + ϕ) = hmθsunϕ + hmϕsunθ. To sÔnolo B = A − {α} èqei n stoiqeÐa kai sunep¸c to pl joc twn uposunìlwn tou eÐnai 2n . Sunolikˆ. Upˆrqei mÐa ˆllh morf  thc majhmatik c epagwg c pou eÐnai qr simh. upˆrqoun 2n + 2n = 2n+1 uposÔnola tou A. an h P (k) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì k me 0 ≤ k ≤ n.1. . pou eÐnai to zhtoÔmeno. QrhsimopoioÔme epagwg . Upojètoume ìti aut  isqÔei gia n. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n dÐnetai mia prìtash P (n). èqoume (sunθ + ihmθ)n+1 = (sunθ + ihmθ)n (sunθ + ihmθ) = (sun(nθ) + ihm(nθ))(sunθ + ihmθ) = sun(nθ)sunθ − hm(nθ)hmθ + i(sun(nθ)hmθ + hm(nθ)sunθ) = sun(nθ + θ) + ihm(nθ + θ) = sun((n + 1)θ) + ihm((n + 1)θ). / Tìte Γ ⊆ B kai sunep¸c to pl joc twn Γ eÐnai 2n . Gia n = 0. h prìtash alhjeÔei kaj¸c to kenì sÔnolo èqei 20 = 1 uposÔnola. Tìte Γ = ∆ ∪ {α} me ∆ ⊆ B . opìte sumperaÐnoume ìti to pl joc twn Γ eÐnai pˆli 2n . 4) Je¸rhma de Moivre.

Me sumbolÐzoume i ton suntelest  tou xi sto anˆptugma tou diwnÔmou (1 + x)n . afoÔ (1 + x)3 = 1 + 3x + 3x2 + x3 .1. Gia parˆdeigma. Tìte n+1 i = n n + . pou eÐnai ˆtopo. n fusikoÐ arijmoÐ me 1 ≤ i ≤ n + 1 . Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti h prìtash P (k) alhjeÔei gia kˆje k ≤ m − 1.1. (Bl.) 1. SÔgkrine me to Je¸rhma 1.1. DiwnumikoÐ Suntelestèc 13 Apìdeixh. Apì thn upìjesh 2) prokÔptei ìti h P (m) alhjeÔei. = 3. 'Omoia 0 1 2 3 3 3 èqoume = 1. 'Etsi 0 1 3 grˆfoume ex orismoÔ DiwnumikoÐ suntelestèc (1 + x)n = n n n 2 n n + x+ x + ··· + x . 'Estw ìti to A den eÐnai kenì. n! = 1 · 2 · · · · · n. Sth DeÔterh Morf  thc Majhmatik c epagwg c eÐnai dunatìn to arqikì b ma na mhn eÐnai to 0 allˆ opoiosd pote m ∈ N. Autì epitrèpei i kˆpoia omoiomorfÐa stic diatup¸seic protˆsewn pou aforoÔn touc diwnumikoÔc suntelestèc.1. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me to diwnumikì anˆptugma pou ja qrhsin mopoihjeÐ sta epìmena. 'Estw i ≤ n fusikoÐ arijmoÐ. n fusikoÐ arijmoÐ me i ≤ n . Tìte n i = n! i!(n − i)! (1) ìpou jètoume 0! = 1 kai gia kˆje jetikì akèraio n. ShmeÐwsh. ArkeÐ na apodeiqjeÐ ìti to sÔnolo A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei} eÐnai kenì.3. afoÔ (1 + x)2 = 1 + 2x + x2 . 0 1 2 n Sthn perÐptwsh pou èqoume i > n sumfwnoÔme ìti n = 0. i−1 i 2) 'Estw i. 1) JewroÔme thn tautìthta poluwnÔmwn (1 + x)n+1 = (1 + x)n (1 + x) = (1 + x)n + (1 + x)n x . = 1. 1) 'Estw i. Apìdeixh.6 Prìtash. Apì thn upìjesh 1) èqoume ìti m ≥ 1. èstw m.1. = 2. Tìte lìgw tou Axi¸matoc 1. = 1. Majhmatik  Epagwg .1. 2 2 2 èqoume = 1. to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. thn pr¸th sqèsh thc parakˆtw prìtashc gia i = n + 1.

1) 'Estw α ∈ Γ. Tìte to pl joc twn uposunìn lwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa eÐnai Ðso me gia kˆje i me 0 ≤ i ≤ n. h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. eÔkola epalhjeÔetai h (2). Sto n+1 n aristerì mèloc o en lìgw suntelest c eÐnai . Gia n = 0.14 1 Akèraioi kai sugkrÐnoume touc suntelestèc tou xi sto aristerì kai dexiì mèloc. 'Estw loipìn 0 < i ≤ n + 1. èqei uposÔnola me i i stoiqeÐa. An n = 0. i Tìte Γ − {α} ⊆ B .4 3). 2) 'Estw α ∈ Γ. . diakrÐnoume dÔo peript¸seic. tìte i = 0 kai to zhtoÔmeno eÐnai 0 profanèc.7 Efarmog .1. Upojètontac thn (1) ja apodeÐxoume ìti n+1 i = (n + 1)! . 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. 'Estw ì0 n ti kˆje peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. 'Estw Γ èna uposÔnolo tou A pou èqei i stoiqeÐa. Apì thn upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn 1. Apì thn / n upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn Γ eÐnai . afoÔ to kenì sÔnolo èqei akrib¸c = 1 uposÔnolo. i!(n + 1 − i)! (2) An i = 0. 'Estw ìti to A èqei n + 1 stoiqeÐa. opìte apì to 1) thc prìtashc kai thn isìthta (1) èqoume n+1 i = n n + i−1 i n! n! + (i − 1)!(n − i + 1)! i!(n − i)! n! 1 1 = + (i − 1)!(n − i)! n − i + 1 i n! n+1 = (i − 1)!(n − i)! (n − i + 1)i (n + 1)! = . n > 0. i!(n + 1 − i)! = kai ˆra h (2) isqÔei. Tìte Γ ⊆ B .1. i−1 2) QrhsimopoioÔme epagwg  sto n. 'Opwc sto Parˆdeigma 1. 'Estw a ∈ A kai B = A − {α}. en¸ sto dexiì eÐnai + i i n . opìte i = 0. i Efarmìzoume epagwg  sto n. Ja metr soume t¸ra to pl joc twn uposunìlwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa.

sugkrÐnete touc suntelestèc tou xn sthn tautìthta (1 + x)2n = (1 + x)n (1 + x)n . ii) mn < nm gia kˆje m. m+n k m 0 n m + k 1 n m + ··· + k−1 k n . 1 1 1 n + + ··· + = gia kˆje jetikì 1·2 2·3 n(n + 1) n+1 1 2) ApodeÐxte ìti 13 + 23 + · · · + n3 = n2 (n + 1)2 = (1 + 2 + · · · + n)2 gia 4 kˆje jetikì akèraio n. n ∈ N me m ≥ 3 kai n ≥ 2. ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔoun: i) f0 + f1 + · · · + fn = fn+2 − 1. 3) ApodeÐxte ìti i) 3n < n3 gia kˆje n ∈ N. 5) 'Estw f0 = 0. 0 Upìdeixh: Gia thn pr¸th tautìthta qrhsimopoi ste ìti (1 + (−1))n = 0. Upìdeixh: epagwg  sto m.1.1 1) ApodeÐxte ìti akèraio n. i) ii) iii) iii) n n n n − + − · · · + (−1)n 0 1 2 n n n n n + + + ··· + 0 1 2 n 2n n = n 0 = 2 = 0. n ≥ 2. 2 n + 1 2 n + ··· + n . m. f1 = 1 kai fn = fn−1 + fn−2 gia n ≥ 2 (akoloujÐa tou Fibonacci). Sunolikˆ upˆrqoun i−1 uposÔnola tou A pou èqoun i stoiqeÐa. .1. Ask seic 1. Gia thn trÐth. n ∈ N isqÔoun oi parakˆtw tautìthtec. 4) ApodeÐxte ìti gia kˆje k. Majhmatik  Epagwg . DiwnumikoÐ Suntelestèc 15 Γ − {α} (kai epomènwc to pl joc twn Γ) eÐnai n n + i i−1 = n+1 i n . 2 ii) fn+2 fn − fn+1 = (−1)n+1 . = 2n .

5 (DeÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c). β 2 2 5 ikanopoioÔn thn exÐswsh x2 − x − 1 = 0). 8) ApodeÐxte ìti ta akìlouja eÐnai isodÔnama. 0 1 n Upìdeixh: Qrhsimopoi ste to iii). . Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ Z.16 1 Akèraioi √ √ 1− 5 1 1+ 5 n n iii) fn = √ (α − β ). n ∈ N me r ≤ n apodeÐxte ìti r r+1 n + +···+ r r r = n+1 . r+1 7) 'Estw θ ∈ R.1. i) AxÐwma 1. ìpou α = kai β = (oi α.1 (AxÐwma ElaqÐstou).1.1. ii) Je¸rhma 1. n n n iv) f2n = f0 + f1 + · · · + fn . 6) Gia kˆje r.2 (Majhmatik  Epagwg ) iii) Je¸rhma 1.

ja anaptÔxoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth me th bo jeia tou opoÐou ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.1 Prìtash. 3.2. • An a|b kai a|c. 1. 2. Sunep¸c.2 Diairetìthta Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z. Gia parˆdeigma. Diairetìthta kai pr¸toi arijmoÐ 'Estw a. b eÐnai jetikoÐ. Kˆje jetikìc akèraioc diˆforoc tou 1 eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n. O kÔrioc skopìc mac sthn Parˆgrafo aut  eÐnai na apodeÐxoume ìti kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0. c treic akèraioi arijmoÐ. 4. AntÐstoiqo apotèlesma ja sunant soume sthn Enìthta 2. • An a|b kai b|a. tìte a ≤ b. b ∈ Z. tìte a|c • An a|b kai oi a.2. a|bx + cy . 'Enac jetikìc akèraioc p = 1 lègetai pr¸toc arijmìc an oi mìnoi diairètec tou eÐnai oi ±1 kai ±p. 3. AfoÔ apodeÐxoume ton Algìrijmo DiaÐreshc. b. apì touc 1. sÔmfwna me to opoÐo kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0 kai ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì. Diairetìthta 17 1.1. EpÐshc h idèa thc monadik c paragontopoÐhshc anaptÔssetai pio genikˆ sthn Enìthta 3. EÔkola diapist¸noume ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. Sthn diatÔpwsh thc akìloujhc Prìtashc deqìmaste ìti kˆje pr¸toc arijmìc eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n katˆ tetrimmèno trìpo. Ja lème ìti o a diaireÐ ton b (  ìti o a eÐnai diairèthc tou b   ìti o b eÐnai pollaplˆsio tou a) an upˆrqei c ∈ Z me b = ac. 'Estw a. upˆrqoun akèraioi e. 6. • An a|b kai b|c. f tètoioi ¸ste b = ae kai c = af . Ja grˆfoume tìte a|b. ìtan melet soume polu¸numa. y ∈ Z. ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). tic opoÐec ja qrhsimopoioÔme sth sunèqeia qwrÐc idiaÐterh mneÐa. 7. Endeiktikˆ apodeiknÔoume thn pr¸th idiìthta: apì thn upìjesh. 5. IdiaÐtera. Antikajist¸ntac èqoume ìti bx + cy = aex + af y = a(ex + f y). a|b ± c. 8 kai 9 oi pr¸toi arijmoÐ eÐnai oi 2. . 5 kai 7. tìte a|bx + cy gia kˆje x. tìte a = ±b. ParathroÔme ìti kˆje akèraioc eÐnai diairèthc tou 0 en¸ to 0 eÐnai diairèthc mìno tou eautoÔ tou.

ìpou me |t| sumbolÐzoume thn apìluth tim  tou t). 1.2.3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc   EukleÐdeia DiaÐresh). Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou r. . / Sunep¸c blèpoume ìti kˆje akèraioc diˆforoc twn 0. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti eÐqame b = qa + r. . . Apìdeixh. opìte b − (q + 1)a ∈ M . perièqontai sto èrgo StoiqeÐa tou EukleÐdh. èstw pi . b eÐnai / / ginìmena pr¸twn arijm¸n. 'Eqoume r = b − qa. 1)'Uparxh: Jètoume M = {b − ta ≥ 0|t ∈ Z}. dhlad  pi |1. b ∈ Z me a > 0.18 1 Akèraioi Apìdeixh. 1. pm }.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo r ∈ M . r ∈ Z. 0 ≤ r < a. Autì eÐnai ˆtopo. kai ja deÐxoume ìti r < a. r ∈ Z kai b = q a + r . Tìte upˆrqoun monadikoÐ q. . Tìte lambˆnoume (q − q )a = r − r H apìdeixh aut . 1 . Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti a ∈ M kai b ∈ M . Sunep¸c m = ab gia kˆpoiouc akeraÐouc a. pm + 1 kai pi |p1 p2 .2 Je¸rhma (EukleÐdhc). ìpou oi pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ (ìqi anagkastikˆ diakekrimènoi). 1 Upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. ìpou q.±1 grˆfetai sthn morf  ±p1 . gia kˆpoion akèraio q . AfoÔ pi |p1 p2 . . .2. 'Estw a. pm + 1 èqei ènan pr¸to diairèth sÔmfwna me thn Prìtash 1. ìpou q . giatÐ r > r − a = b − (q + 1)a. O akèraioc p1 p2 . Autì eÐnai ˆtopo. opìte apì to AxÐwma 1. b ìpou 1 < a < m kai 1 < b < m. r ∈ Z me tic idiìthtec b = qa + r kai 0 ≤ r < a. . . IsqÔei M = ∅ (arkeÐ na jewr soume t < 0 me |t| arketˆ megˆlo.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo m ∈ M . To epìmeno apotèlesma perigrˆfei mia apì tic pio shmantikèc idiìthtec tou Z kai ja qrhsimopoihjeÐ pollèc forèc sta parakˆtw. 'Eqoume m > 1 kai o m den eÐnai pr¸toc (afoÔ kˆje pr¸toc eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno pr¸twn). . . dhlad  m ∈ M . 'Estw ìti h prìtash den isqÔei kai èstw M to sÔnolo twn akeraÐwn n > 1 oi opoÐoi den eÐnai ginìmena pr¸twn arijm¸n. 'Estw ìti to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n eÐnai peperasmèno kai ìti eÐnai to {p1 . . An Ðsque r ≥ a. Tìte ìmwc to Ðdio sumbaÐnei gia to ginìmenì touc m = ab.1. pk . pm sumperaÐnoume ìti o pi diaireÐ th diaforˆ.2. 0 ≤ r < a. ìpwc kai o EukleÐdeioc Algìrijmoc.1. dhlad  oi a. tìte antikajist¸ntac ja eÐqame b − (q + 1)a ≥ 0. . Tìte M = ∅ kai apì to AxÐwma 1.1. Apìdeixh.

1.2. Diairetìthta kai 19 −a < r − r < a. . Epeid  q − q ∈ Z. Sunep¸c r − r = (q − q )a = 0. 'Ara −a < (q − q )a < a kai sunep¸c (afoÔ a > 0) − 1 < q − q < 1. sumperaÐnoume ìti q − q = 0.

'Etsi exhgeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. . Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b. 30) = 6. dhlad  ta 0. An paraleÐyoume to a > 0 apì thn upìjesh tou prohgoÔmenou Jewr matoc kai jewr soume a = 0. Sto stˆdio autì den eÐnai teleÐwc safèc ìti upˆrqei µκδ gia kˆje a. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. efarmìzoume to Je¸rhma gia −a sth jèsh tou a). Apìdeixh. Ac upojèsoume gia eukolÐa ìti b > 0. 'Estw a. 'Estw d to elˆqisto stoiqeÐo tou M . èqoume µκδ(12.2. ParathroÔme ìti an d = µκδ(a. AfairoÔme apì ton b ta mh arnhtikˆ pollaplˆsia tou a.4 Je¸rhma. Gia parˆdeigma. a. 'Estw a. y ∈ Z. H apìdeixh thc Ôparxhc twn q kai r sto prohgoÔmeno Je¸rhma sunÐstatai sthn austhr  diatÔpwsh thc akìloujhc apl c idèac. to opoÐo upˆrqei sÔmfwna me to AxÐwma 1. 'Enac mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b (sumbolikˆ µκδ(a.1. b) = ax + by . tìte c|d. 2a. O fusikìc arijmìc r tou algorÐjmou diaÐreshc onomˆzetai to upìloipo thc diaÐreshc tou b me to a. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc.20 1 Akèraioi Shmei¸seic 1. b)) eÐnai ènac jetikìc akèraioc d pou èqei tic idiìthtec 1. y ∈ Z kai ax + by > 0} kai parathroÔme ìti M = ∅ (giatÐ a2 + b2 > 0). ètsi ¸ste h diaforˆ b − ta na paramènei mh arnhtik . b). tìte to mìno pou allˆzei eÐnai h anisìthta tou sumperˆsmatoc pou prèpei na eÐnai t¸ra 0 ≤ r < |a|. . 2. Pèra apì thn Ôparxh. Epiplèon upˆrqoun x. 'Eqoume d = ax + by gia kˆpoiouc x. . to parakˆtw apotèlesma parèqei mÐa shmantik  parˆstash tou µκδ pou ja qrhsimopoihjeÐ suqnˆ sta parakˆtw. y ∈ Z tètoioi ¸ste µκδ(a. .. tìte kˆje ˆlloc koinìc diairèthc c twn a kai b eÐnai tètoioc ¸ste c ≤ d lìgw thc sunj khc 2 tou orismoÔ. d|a kai d|b 2. 3a. Mègistoc koinìc diairèthc 1.1. b)   (a. 'Uparxh: Jètoume M = {ax + by|x. To teleutaÐo tètoio pollaplˆsio eÐnai to qa kai h diaforˆ b − qa eÐnai to r. 3. (H apìdeixh èpetai amèswc apì to Je¸rhma: an o a eÐnai arnhtikìc. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. an c ∈ Z me c|a kai c|b.

Gia ton skopì autì. .2. ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.5 eÐnai idiaÐtera qr simo. b) kai d |d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. Upˆrqei ìmwc ènac pio praktikìc trìpoc (EukleÐdeioc Algìrijmoc) pou perigrˆfetai parakˆtw. Me epagwg  mporeÐ na genikeujeÐ to prohgoÔmeno L mma sthn perÐptwsh perissotèrwn paragìntwn: An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou diaireÐ to ginìmeno a1 .5 L mma. Monadikìthta: An d kai d  tan mègistoi koinoÐ diairètec twn a. dhlad  p|b. apì to L mma 1. 'Ara prˆgmati o d eÐnai ènac µκδ twn a kai b. p ∈ Z ìpou o p eÐnai pr¸toc arijmìc. . pou èpetai apì to Je¸rhma 1. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma. MporoÔme na upojèsoume ìti n µκδ(m. 'Omoia apodeiknÔetai ìti d|b. Autì shmaÐnei ìti an r = 0. (ai ∈ Z).2. b. ìmwc.4. giatÐ diaforetikˆ aplopoioÔme to klˆsma. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqjeÐ ìti gia kˆje jetikì √ akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou o arijmìc a eÐnai ˆrrhtoc ('Askhsh 15). ìpou oi m. n) = 1. 'Estw a. Epeid  èqoume d = ax + by sumperaÐnoume ìti c|d. deÐqnoume pr¸ta ìti d|a kai d|b. n). SÔmfwna me to Je¸rhma 1. T¸ra èstw c|a kai c|b. An o p diaireÐ to ginìmeno ab. An n = 1. 0 ≤ r < d. upˆrqoun akèraioi q. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. √ dhlad  p|1. 'Ara r = 0 kai sunep¸c d|a. 'Eqoume r = a−qd = a−q(ax+by) = a(1−qx)+b(−qy). Epeid  p|abx kai p|pyb prokÔptei ìti p|abx + pyb. am .2. pou eÐnai ˆtopo. r tètoioi ¸ste a = qd+r. Prin apì autì. Allˆ tìte 2 = m ∈ Z.5. 'Estw ìti o p den diaireÐ ton a. Sunep¸c p|µκδ(m. kai afoÔ d. AfoÔ o p eÐnai pr¸toc èqoume µκδ(a. Tìte p|m2 kai ˆra p|m. 1.3.2.2. p) = 1. tìte o p diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc a kai b. Diairetìthta 21 Ja apodeÐxoume ìti d = µκδ(a. Apìdeixh. tìte ja diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc ai . tìte r ∈ M .2. 'Ara d = ±d . b). b). 'Ara n = 1. tìte sÔmfwna me thn Prìtash 1.4 upˆrqoun akèraioi x kai y tètoioi ¸ste 1 = ax + py . pou ìmwc eÐnai ˆtopo lìgw tou elaqÐstou tou d. To L mma 1. pou eÐnai ˆtopo. d > 0 paÐrnoume d = d . .2. b.1 upˆrqei pr¸toc p me p|n. Apì to Je¸rhma 1. Mia tupik  efarmog  tou eÐnai √ √ h apìdeixh ìti o arijmìc 2 eÐnai ˆrrhtoc. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.1. Prˆgmati. èstw ìti 2 = m . H prohgoÔmenh apìdeixh parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou µκδ (wc to elˆqisto tou sunìlou M ). 2. 1. 'Eqoume m2 = 2n2 .2. 'Ara b = abx + pyb. ja eÐqame d|d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. 1.6 Parathr seic.2.

. . a). 'Eqoume dhlad  µκδ(a. . qn (pi . . . a). . . a). b)|r kai µκδ(a. y ètsi ¸ste na isqÔei µκδ(a. . . MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. .4. 'Estw ìti a = p1 . qn .22 1 Akèraioi 1. a = p1 . . pm = q1 . metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. b)|µκδ(r. pi pr¸toc. 'Estw a > 1 ènac akèraioc arijmìc. qn . Epeid  o q1 eÐnai pr¸toc paÐrnoume p1 = q1 . .2. ìpou oi pi . ìpou oi pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi arijmoÐ kai n 1 oi ai eÐnai jetikoÐ akèraioi. H paragontopoÐhsh aut  kaleÐtai anˆlush tou a se ginìmeno pr¸twn kai oi pr¸toi arijmoÐ p1 . . qj pr¸toi). b)|r. . pm = qm . pm = q1 . 'Etsi 1 = q2 . . pm .2.2. To zhtoÔmeno prokÔptei t¸ra apì thn epagwgik  upìjesh. . pm = q2 .6. èstw ton q1 . qn paÐrnoume ìpwc prin. kˆje akèraioc a = 0. dÔo akèraioi eÐnai sqetikˆ pr¸toi an den èqoun koinì pr¸to parˆgonta. Apìdeixh. Kˆje akè- raioc a > 1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn arijm¸n. . . . b) kai epiplèon prosdiorÐzei akeraÐouc x. b) = µκδ(r. tìte m = n kai. Gia m = 1 èqoume p1 = q1 .1 deÐxame ìti upˆrqoun pr¸toi arijmoÐ p1 .7 Je¸rhma (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). qn opìte o p1 ja diaireÐ kˆpoion apì touc qj sÔmfwna me thn Parat rhsh 1. . b)|a. ±1 èqei monadik  parˆstash (qwrÐc na lambˆnetai upìyh h seirˆ twn paragìntwn) thc morf c a = ±pa1 . pm . . . . . . èqoume p1 = q1 . b) = 1. . qn . b) = ax + by sÔmfwna me to Je¸rhma 1. apì tic dÔo teleutaÐec sqèseic prokÔptei ìti µκδ(a. pan . Ja deÐxoume t¸ra th monadikìthta thc parˆstashc aut c. pm pou èqoun thn idiìthta a = p1 .2. . 'Estw t¸ra m > 1.b onomˆzontai sqetikˆ pr¸toi an µκδ(a. pm = q1 . DÔo akèraioi a. metˆ endeqomènwc apì mia anadiˆtaxh twn qj . . . Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti µκδ(r. . . . . IsodÔnama. ìti p2 . opìte efarmìzoume epagwg  sto m. b). H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia: an a = p1 . prˆgma pou shmaÐnei ìti n = 1. pn onomˆzontai pr¸toi parˆgontec tou a. . SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. a)|µκδ(a. apì thn isìthta b = aq + r èpetai ìti µκδ(a. (1) Prˆgmati. Apì thn isìthta p1 . Epeid  o µκδ eÐnai jetikìc akèraioc. Sthn Prìtash 1. . b) = µκδ(r. qj eÐnai pr¸toi arijmoÐ. . . . EukleÐdeioc Algìrijmoc Perigrˆfoume t¸ra mÐa praktik  diadikasÐa pou upologÐzei to µκδ(a. . opìte apì ton orismì tou µκδ paÐrnoume µκδ(a. Onomˆzetai de EukleÐdeioc algìrijmoc kai sthrÐzetai sthn epanalambanìmenh efarmog  thc akìloujhc apl c parat rhshc: b = aq + r ⇒ µκδ(a.

Apì to prohgoÔmeno parˆdeigma blèpoume ìti o µκδ dÔo akeraÐwn a kai b(a = 0) isoÔtai me to teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo (rn ) pou sunantˆme ston antÐstoiqo EukleÐdeio algìrijmo: b = aq + r. Gia na prosdiorÐsoume akeraÐouc x. 0 ≤ r < a a = rq1 + r1 . rn ) = rn . 240) = µκδ(40. 50) = µκδ(10. . 10) = 10. 0 ≤ r2 < r1 r1 = r2 q3 + r3 . 0 ≤ rn < rn−1 rn−1 = rn qn+1 + 0. efarmìzontac diadoqikˆ thn (1) èqoume µκδ(a. 40) = µκδ(0. a) = µκδ(r1 . rn−1 ) = µκδ(0. r1 ) = · · · = µκδ(rn . Prˆgmati. 0 ≤ r3 < r2 ··· rn−2 = rn−1 qn + rn .1. r) = µκδ(r2 .2. opìte x = 5 kai y = −1. èqoume µκδ(50. (H diadikasÐa aut  onomˆzetai antanaÐresh). b) = µκδ(r. 10 = 50 − 1 · 40 = = 50 − 1 · (240 − 4 · 50) = = 50 · 5 + 240 · (−1). Apì thn tautìthta diaÐreshc lambˆnoume diadoqikˆ 240 = 4 · 50 + 40 50 = 1 · 40 + 10 40 = 4 · 10 + 0 Efarmìzontac thn (1) se kˆje mia apì tic treic isìthtec. 0 ≤ r1 < r r = r1 q2 + r2 . Diairetìthta 23 Parˆdeigma 'Estw a = 50 kai b = 240. y tètoiouc ¸ste 10 = 50x + 240y xekinˆme apì thn teleutaÐa tautìthta diaÐreshc pou èqei mh mhdenikì upìloipo (thn 50 = 1 · 40 + 10) kai ekteloÔme diadoqikèc antikatastˆseic “ergazìmenoi proc ta pˆnw”.

b) sth morf  ax + by pr¸ta epilÔoume tic parapˆnw exis¸seic wc proc ta upìloipa lambˆnontac r = b − aq r1 = a − rq1 r2 = r − r1 q2 r3 = r1 − r2 q3 ··· rn−2 = rn−4 − rn−3 qn−2 rn−1 = rn−3 − rn−2 qn−1 rn = rn−2 − rn−1 qn . afoÔ ax + by = a(x + b) + b(y − a). y den eÐnai anagkastikˆ monadikoÐ . Shmei¸noume ìti oi x. 'Estw a. . ParathroÔme ìti h parapˆnw mèjodoc parèqei mia nèa apìdeixh thc Ôparxhc tou µκδ(a. b jetikoÐ akèraioi kai a = pa1 · · · pan kai b = pb1 · · · pbn n n 1 1 (2) ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi kai ai . Sth nèa exÐswsh antikajistoÔme thn èkfrash pou èqoume gia ton rn−2 . dhlad  èqoume a > r > r1 > · · · > rn . Gia na grˆyoume ton µκδ(a. bi ∈ N. (Kai oi dÔo paragontopoi seic perièqoun touc Ðdiouc pr¸touc p1 . IsqÔei ìmwc µκδ(x. H apˆnthsh eÐnai jetik . Sth sunèqeia antikajistoÔme sthn teleutaÐa exÐswsh ton rn−1 apì thn proteleutaÐa rn = rn−2 − (rn−3 − rn−2 qn−1 )qn = rn−2 (1 + qn−1 qn ) + rn−3 (−qn ). rn = rn−2 (1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ) = (rn−4 −rn−3 qn−2 )(1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ). b) kai thc Ôparxhc x. b) = ax + by . giatÐ ta upìloipa sqhmatÐzoun mia austhrˆ fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n me arq  to a. y) = 1 ('Askhsh 9). . .24 1 Akèraioi Ed¸ upˆrqei to er¸thma an h diadikasÐa twn diadoqik¸n diairèsewn termatÐzetai metˆ apì peperasmèno arijmì epanal yewn. SuneqÐzontac katˆ ton trìpo autì fjˆnoume telikˆ se mia parˆstash thc morf c rn = ax + by . pn giatÐ epitrèpoume ed¸ mhdenikoÔc . . y ∈ Z pou èqoun thn idiìthta µκδ(a. Parathr seic sthn anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn 1) H anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn parèqei ènan ˆllo trìpo upologismoÔ tou µκδ .

b akèraioi apì touc opoÐouc toulˆqiston ènac eÐnai mh mhdenikìc. (5) Shmei¸noume ìti o trìpoc upologismoÔ tou µκδ pou dÐnetai sthn (4) den eÐnai polÔ praktikìc gia megˆlouc arijmoÔc giatÐ proôpojètei th gn¸sh analÔsewn se ginìmena pr¸twn.1. .2. pen . Apì thn (4) mporoÔme na sunˆgoume qr simec sqèseic. . . . an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . bi }. b) = 2 · 34 · 50 . EÐnai safèc ìti an upˆrqei κπ twn a. b tìte autì eÐnai monadikì. Sunep¸c to κπ twn a.2. SumbolÐzetai de me κπ(a. . . Autì eÐnai ˆtopo. b). Se autì akrib¸c to gegonìc sthrÐzetai mia axiìpisth kai diadedomènh mèjodoc kruptogrˆfhshc mhnumˆtwn. cb) = c · µκδ(a. Gia kˆje i jètoume ei = max{ai . . Gia parˆdeigma. . a = ±pa1 . (3) Prˆgmati. Qrhsimopoi¸ntac thn (3) kai ton orismì tou µκδ mporoÔme na doÔme ìti µκδ(a. h RSA. b upˆrqei kai eÐnai monadikì. pbn . Ac jewr soume tic paragontopoi seic twn a. . èstw a|b a kai èstw ìti a1 > b1 . blèpoume ìti p1 |pi gia kˆpoio n 2 i = 1. Tìte apì thn (2) paÐrnoume ìti o p11 −b1 pa2 . ParathroÔme ìti isqÔei 25 a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. tìte e|c. an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . pdn . Qrhsimopoi¸ntac thn (3). AntÐstrofa. b) = pd1 . ìpwc gia parˆdeigma thn µκδ(ca. b eÐnai ènac jetikìc akèraioc e pou èqei tic idiìthtec • a|e kai b|e • an o c ∈ Z eÐnai tètoioc ¸ste a|c kai b|c. n 1 (4) Gia parˆdeigma. pan kai n 1 b = ±pb1 . 'Ena elˆqisto koinì pollaplˆsio ( κπ) twn a. . bi } kai orÐzoume ton jetikì n 1 akèraio e = pe1 . b se ginìmena pr¸twn.6 1. blèpoume ìti o e ikanopoieÐ tic dÔo sunj kec ston orismì tou ekp. akìma kai an qrhsimopoihjoÔn isquroÐ upologistèc. . Genikˆ h eÔresh thc anˆlushc enìc megˆlou arijmoÔ se ginìmeno pr¸twn eÐnai ènac qronobìroc upologismìc pou pollèc forèc kajÐstatai praktikˆ adÔnatoc. Apì thn Parat rhsh 1. b). Thn mèjodo aut  parousiˆzoume sunoptikˆ sthn Parˆgrafo 1. . h apìdeixh thc kateÔjunshc ‘⇐’ eÐnai ˆmesh. pan diaireÐ n 2 ton pb2 . ìpou gia kˆje i eÐnai di = min{ai . pbn . . 2) 'Estw a. n 1 tìte e = 25 · 36 · 52 .6 parakˆtw. Diairetìthta ekjètec). tìte µκδ(a.

b) = |ab|. ìpou e = κπ(m.26 1 Akèraioi Apì th deÔterh idiìthta ston orismì tou κπ eÐnai safèc ìti anˆmesa stouc jetikoÔc akeraÐouc pou eÐnai koinˆ pollaplˆsia twn a kai b to κπ(a. 2. 5.4). Epomènwc o a (kai o b) eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. bi eÐnai mh mhdenikìc. b) = d. n ∈ Z me m|a kai n|a. eÔkola apodeiknÔetai ìti µκδ(a. giatÐ µκδ(m. tìte o cd diaireÐ kai ton a kai ton b. An to ginìmeno dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn arijm¸n a. bi } + max{ai . b. n) = 1. 'Estw ab = c2 kai a = pa1 . n) = |mn|. 3. n6 − 1 = n2 (n4 − 1) + n2 − 1. bi } = ai + bi . b) = 1. (6) 1. . Epeid  isqÔei µκδ(a. Apì th sqèsh (pa1 . . par . pbr . Epeid  µκδ(a. . n10 − 1) Apì tic sqèseic n10 − 1 = n4 (n6 − 1) + n4 − 1. 'Eqoume a|cax kai apì thn upìjesh èpetai ìti a|cby . blèpoume ìti gia kˆje i to polÔ ènac apì touc ai . .8 ParadeÐgmata. p2cr kai th monadikìthta thc r r r 1 1 1 paragontopoÐhshc sto Z èqoume ìti ai + bi = 2ci gia kˆje i. . b) = d pou shmaÐnei ìti c = ±1. b ∈ Z kai µκδ(a. b) = 1. An o akèraioc c diaireÐ kai ton a/d kai ton b/d.5).2. 'Ara o cd ja diaireÐ ton µκδ(a. y ∈ Z me 1 = ax + by (Je¸rhma 1. b/d) = 1. Qrhsimopoi¸ntac th sqèsh min{ai . 1. An µκδ(m. . b) = 1. b eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. An isqÔei µκδ(a. . par )(pb1 . tìte µκδ(a/d. paÐrnoume e|a. Na brejeÐ o µκδ(n6 − 1. b = pb1 . pbr ) = p2c1 . . n4 − 1 = (n2 + 1)(n2 − 1). Allˆ apì thn (6) èqoume κπ(m. c = pc1 . 'Ara o a ja diaireÐ ton cax+cby = c. . n) = 1. 'Estw a. tìte a|c. b eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. tìte oi a. Sunep¸c kˆje ai (kai bi ) eÐnai Ðso eÐte me 0 eÐte me 2ci . (SÔgkrine me to L mma 1. n).2.2. upˆrqoun x. . 'Estw a. b) κπ(a. tìte mn|a. b) eÐnai o elˆqistoc. . c ∈ Z me a|bc. . . pcr analÔseic r r r 1 1 1 se ginìmena pr¸twn ìpwc sthn (2). 4. PaÐrnoume c = cax + cby . (Mia ˆllh apìdeixh mporeÐ na dojeÐ qrhsimopoi¸ntac analÔseic se ginìmena pr¸twn). Epeid  èqoume m|a kai n|a. An a. m.

r r 1 1 Apì th sqèsh (3) paÐrnoume an |bn ⇔ nai ≤ nbi gia kˆje i ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i ⇔ a|b. .1. 8. 2n). pnbr . par kai b = pb1 . b) ('Askhsh 17). 9) 'Estw b ènac akèraioc me b > 1. (4. dhlad  d = 1   2. 'Omwc eÐnai eÔkolo na deiqjeÐ me epagwg  sto a ìti an < na gia kˆje a ≥ 3 kai n ≥ 2 ('Askhsh 1. Tìte an |bn an kai mìno an a|b. Sunep¸c oi dunatèc timèc tou d eÐnai 1   2. n = 1 èqoume d = 1. 'Estw d = µκδ(m + n. . n6 − 1) = µκδ(n6 − 1. 'Omwc µκδ(2m. Sunep¸c a = 1   2.2) kai (m. n tètoioi ¸ste mn = nm .1. Na brejoÔn ìloi oi jetikoÐ akèraioi m. Diairetìthta sunˆgoume ìti 27 µκδ(n10 − 1. 'Estw m = an. Ja deÐxoume ìti ta zhtoÔmena zeÔgh (m. Na brejoÔn oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m + n. Epeid  d|m + n kai d|m − n. MporoÔme na upojèsoume ìti m ≥ n ≥ 2. ApodeÐxame ìti oi pijanèc timèc tou d eÐnai 1 kai 2. ìpou d = µκδ(a. nb − 1) = nd − 1. paÐrnoume d|(m + n) + (m − n) kai d|(m + n) − (m − n). 'Ara d|µκδ(2m. n) eÐnai ta ex c: (2. bi ∈ N. m − n). Tìte nn |nm dhlad  nn |mn . . . n) = 1. 'Eqoume an = pna1 .2. en¸ gia m = 3. 'Estw a = pa1 . Tìte antikajist¸ntac sthn arqik  exÐswsh kai lambˆnontac n-stec rÐzec paÐrnoume an = na . . opìte n = 2. 6. pbr ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi r r 1 1 pr¸toi arijmoÐ kai ai . n = 1 èqoume d = 2. dhlad  d|2m kai d|2n. Tìte kˆje jetikìc akèraioc n èqei monadik  parˆstash thc morf c n = ak bk + ak−1 bk−1 + · · · + a1 b + a0 . b. pnar . n jetikoÐ akèraioi.4). Ja deÐxoume ìti h apˆnthsh eÐnai 1   2. 7. Genikˆ isqÔei µκδ(na − 1. . bn = pnb1 . 'Estw µκδ(m. 2n) = 2µκδ(m. m − n). Gia m = 2. . 'Estw a. . n2 − 1) = n2 − 1. n) apì thn (??) kai ˆra d|2. Apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume n|m. Gia a = 1 èqoume m = n kai gia a = 2 èqoume 2n = n2 . m) ìpou m eÐnai jetikìc akèraoc.3). n4 − 1) = µκδ(n4 − 1. .

. Upojètoume ìti qk eÐnai to pr¸to phlÐko pou isoÔtai me 0. efarmìzontac diadoqikˆ ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume n = bq0 + a0 . . 1. sth sunèqeia to q1 apì thn trÐth kai oÔtw kaj' ex c. 'Eqoume a0 = c0 . l kai cl = 0. 0 ≤ a1 ≤ b − 1 . y tètoiouc ¸ste µκδ(36. 'Estw ìti èqoume kai thn parˆstash n = cl bl + cl−1 bl−1 + · · · + c1 b + c0 . . apodeÐxte ìti p|b. apodeÐxte ìti pn |an . Sthn pr¸th isìthta n = bq0 + a0 antikajistoÔme to q0 apì th deÔterh. To zhtoÔmeno eÐnai profanèc gia n = 1. To zhtoÔmeno prokÔptei an efarmosteÐ h upìjesh thc epagwg c ston akèraio (n − a0 )/b. 210) = 36x + 210y . 'Estw n > 1. ìpou l. 0 ≤ ak−1 ≤ b − 1 qk−1 = b0 + ak . Gia b = 2 èqoume th duadik  parˆstash tou n. . 210). . Prˆgmati. .5 2) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|a kai p|a2 + b2 . Gia b = 10 èqoume th sun jh dekadik  parˆstash tou n. Telikˆ prokÔptei mÐa parˆstash thc morf c n = ak bk +ak−1 bk−1 +· · ·+a1 b+a0 . . EpishmaÐnoume ìti h apìdeixh thc Ôparxhc pou d¸same parèqei ènan algìrijmo me ton opoÐo mporoÔme na broÔme ta 'yhfÐa' ai sthn parˆstash tou n wc proc mia bˆsh b. qk−2 = bqk−1 + ak−1 . 3) ProsdiorÐste ton µκδ(36. 'Eqoume q0 > q1 > .2 1) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|an . ìpwc kai akeraÐouc x. 1. Upìdeixh: L mma 1. Gia thn apìdeixh thc monadikìthtac qrhsimopoioÔme th deÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c. 0 ≤ a0 ≤ b − 1 q0 = bq1 + a1 . . .28 1 Akèraioi ìpou k. . aj ∈ N me 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. k kai ak = 0. giatÐ kajèna apì autˆ eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou n me ton b. 0 < ak ≤ b − 1. . . . . . H parapˆnw isìthta pou apodeÐxame onomˆzetai h parˆstash tou n wc proc th bˆsh b. cj ∈ N me 0 ≤ cj ≤ b − 1 gia j = 0. 1.. Ask seic 1. k kai ak = 0. . ìpou 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0.2.. Upojètoume ìti h monadikìthta isqÔei gia kˆje jetikì akèraio mikrìtero tou n.

. . apodeÐxte ìti κπ(a1 . 205. an ∈ Z (ìqi ìloi mhdèn) orÐzoume ton µκδ(a1 . iv) GenikeÔste th sqèsh (4). n) kai d = mx + ny . an ) wc ènan jetikì akèraio d pou èqei tic idiìthtec 1) d|ai gia kˆje i. iii) UpologÐste ton µκδ(135. . 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei µκδ(3n + 1. an ) = κπ(a1 . . an ) upˆrqei. . κπ(a2 . a3 ) Upìdeixh: Gia kˆje arijmoÔc a. . a2 . . 13) An a1 . . . a−1 am − 1 Upìdeixh: = (am−1 − 1) + (am−2 − 1) + · · · + (a − 1) + m. a2 )µκδ(a2 . . i) ApodeÐxte ìti o µκδ(a1 . eÐnai monadikì kai anˆmesa sta jetikˆ koinˆ pollaplˆsia twn a1 . 29 6) ApodeÐxte ìti 6|a an kai mìno an µκδ(a. an ) = a1 x1 + · · · + an xn . . .2. n) gia kˆje k ∈ N. 5) ApodeÐxte ìti µκδ(m. a − 1 = µκδ(a − 1. mn) = 1 an µκδ(m. . an−2 . an ) = µκδ(a1 . n) = µκδ(m + kn. c} eÐnai Ðsoc me a + b + c − min{a. an ) wc ènan jetikì akèraio e pou èqei tic idiìthtec 1) ai |e gia kˆje i. . b. a−1 12) An a1 . an eÐnai to elˆqisto. a3 ) = µκδ(a1 . . m ∈ Z me m > 0 kai a = 1. an )) = µκδ(a1 . a3 )µκδ(a1 . m). µκδ(an−1 . a1 a2 a3 µκδ(a1 . Diairetìthta 4) Na brejeÐ o akèraioc a > 1 an µκδ(a. a2 . . b} − min{b. b. . c} + min{a. kai 2) an c ∈ Z me c|ai gia kˆje i tìte c|d. . . .1. . . b. i) ApodeÐxte ìti to κπ(a1 . . y) = 1. . . . . an )). . c} − min{a. . apodeÐxte ìti µκδ(x. . . ii) An ta ai eÐnai mh mhdenikˆ kai n ≥ 3. eÐnai monadikìc kai epiplèon upˆrqoun xi ∈ Z me µκδ(a1 . . . . . . a + 3) = 1. 10n + 3) = 1. . an )). . c o max{a. . an ) upˆrqei. an ∈ Z eÐnai mh mhdenikoÐ akèraioi. . 10) ApodeÐxte th sqèsh (6). . . . an )) = κπ(a1 . . κπ(an−1 . a + 2) = 1 kai µκδ(a. c}. . kai 2) an c ∈ Z me ai |c gia kˆje i tìte e|c. 7) ApodeÐxte ìti µκδ(m + n. . 11) 'Estw a. . . 9) An d = µκδ(m. . a + 3) = a. . ApodeÐxte ìti am − 1 µκδ . µκδ(a2 . 310). orÐzoume to κπ(a1 . a3 ) iii) ApodeÐxte ìti κπ(a1 . . . n) = 1. . ii) ApodeÐxte ìti an ai = 0 gia kˆje i kai n ≥ 3 tìte µκδ(a1 . . . . . 170. an−2 .

. ìpou n ∈ N. b ∈ Z} ii) {24a + 36b + 8c > 0|a. 20) An a. . 15) ApodeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou √ to a eÐnai ˆrrhtoc. ìpou oi p.30 1 Akèraioi 14) ProsdiorÐste ìlouc touc jetikoÔc akeraÐouc m. ApodeÐxte ìti upˆrqoun monadikˆ q. . Upìdeixh: Tropopoi ste katˆllhla thn apìdeixh tou EukleÐdh ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ jewr¸ntac ton arijmì 4a1 . nb − 1) = nd − 1. b) = 1. b ∈ Z. n) = 100. 22) Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste o p + 5 na eÐnai pr¸toc. 16) Poiˆ eÐnai ta elˆqista stoiqeÐa twn parakˆtw sunìlwn. 17) ApodeÐxte ìti µκδ(na − 1. p + 4). p + 2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. 21) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N o akèraioc 52n+1 + 62n+1 eÐnai pollaplˆsio tou 11. . c ∈ Z} iii) {a > 0|a eÐnai pollaplˆsio tou 24 kai tou 36}. 18) 'Estw a. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. b). ShmeÐwsh: 'Ena fhmismèno kai dÔskolo je¸rhma thc JewrÐac Arijm¸n eÐnai autì tou Dirichlet. . am } eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn thc morf c 4n + 3. Paramènei mèqri s mera anoiktì to er¸thma an upˆrqoun ˆpeira zeÔgh thc morf c (p. a > 1. ìpou d = µκδ(a. ii) ApodeÐxte ìti kˆje fusikìc arijmìc thc morf c 4n + 3 èqei ènan toulˆqiston pr¸to diairèth thc morf c 4n + 3. n ¸ste κπ(m. apodeÐxte ìti a = 2 kai o n eÐnai pr¸toc. b. p + 2. 19) i) ApodeÐxte ìti kˆje pr¸toc arijmìc diˆforoc tou 2 eÐnai thc morf c 4n + 1   4n + 3. n > 1. . n eÐnai jetikoÐ akèraioi. ShmeÐwsh. i) {24a + 36b > 0|a. n ∈ N. . upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. a1 . p + 2. ìpou µκδ(a. pou lèei ìti se kˆje arijmhtik  prìodo an + b. tètoioi ¸ste n > 1 kai o an −1 eÐnai pr¸toc. iii) ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ thc morf c 4n + 3. r ∈ Z me b = qa + r kai −a/2 ≤ r < a/2. ìpou {3. p + 2). am +3. p + 4 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. ìpou oi p. a. n ∈ N. b. 23) ApodeÐxte ìti upˆrqei monadik  triˆda thc morf c (p.

30 eÐnai pr¸ta stoiqeÐa tou 2Z. 31) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1.2.1. Gia parˆdeigma. 'Estw 2Z to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. ii) ApodeÐxte ìti µκδ(a2 + 1. ta 2. y ∈ Z. a2 + 1) = 1   2. y ∈ Z. iii) Qrhsimopoi¸ntac to ii) apodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. n jetikoÐ akèraioi me m < n. 'Ena stoiqeÐo q tou 2Z onomˆzetai “pr¸to”. Diairetìthta 31 24) H ˆskhsh aut  dÐnei èna parˆdeigma uposunìlou tou N ìpou. m+n). x y 7 (Upìdeixh: Paragontopoi ste). Parathr ste ìti to 60 = 2 · 30 = 6 · 10 grˆfetai katˆ dÔo diaforetikoÔc trìpouc wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn tou 2Z. h graf  den eÐnai monadik . n) = 1. 30) DeÐxte ìti gia gia kˆje n ∈ N. 1 1 1 ii) LÔste thn exÐswsh + = ìpou x. en¸ kˆje stoiqeÐo grˆfetai wc ginìmeno “pr¸twn”. . n ≥ 2. 28) m n m n i) ApodeÐxte ìti h exÐswsh x2 − y 2 = 2 den èqei lÔsh me x. fn+1 ) = 1 gia kˆje n ∈ N.5) apodeÐxte ìti to fn diaireÐtai me to 3 an kai mìno an to n diaireÐtai me to 4. 10. b ∈ Z kai n ∈ N. an den upˆrqoun a. 25) An µκδ(m. 32) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1.1. ApodeÐxte ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou 2Z grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn. den upˆrqei pr¸toc arijmìc p me n! + 2 ≤ p ≤ n! + n.5) deÐxte ìti µκδ(fn . m. b ∈ 2Z me q = ab. kai ètsi den isqÔei se autì to anˆlogo Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. i) ApodeÐxte ìti a2 + 1|a2 − 1. 29) DeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei p pr¸toc me n < p ≤ n! + 1 kai katˆ sunèpeia upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. poièc eÐnai oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m2 +n2 . • a|bn ⇒ a|b • an |bn ⇒ a|b • an |b ⇒ a|b • a3 |b2 ⇒ a|b 27) 'Estw a. 6. 26) Exetˆste poièc apì tic parakˆtw sunepagwgèc eÐnai swstèc. 'Estw a.1.

'Estw r to ginìmeno twn mègistwn dunˆmewn twn peritt¸n pr¸twn pou eÐnai mikrìterec   Ðsec apì to n. n) = µκδ(m + n. deÐxte ìti upˆrqei y ∈ Z tètoioc ¸ste o f (y) den eÐnai pr¸toc. 1 Akèraioi 34) ApodeÐxete ìti gia kˆje akèraio n > 1. o rhtìc arijmìc 1 + 1/2 + 1/3 + · · · + 1/n den eÐnai akèraioc.32 33) 'Estw m. 'Estw 2α h mègisth dÔnamh tou 2 pou eÐnai mikrìterh   Ðsh apì to n. n dÔo jetikoÐ akèraioi. Pollaplasiˆste me 2α−1 r gia na fjˆsete se ˆtopo. ApodeÐxte ìti µκδ(m. 35) 'Estw f (x) = a0 + · · · + an xn èna polu¸numo. Upìdeixh: 'Estw ìti 1+1/2+1/3+· · ·+1/n = q ∈ N. An èna toulˆqiston apì ta ai den eÐnai mhdèn. . κπ(m. n)). ìpou ai ∈ Z kai n ≥ 1.

1. 'Estw m ènac akèraioc. an kai èqoun perˆsei perissìtera apì 200 qrìnia apì thn kukloforÐa tou Disquitiones Arithmeticae. Epeid  isqÔei m|a − b an kai mìno an −m|a − b. Apìdeixh.3. EkeÐ eis qjhke o sumbolismìc a ≡ b mod m o opoÐoc epikrˆthse apì tìte. H ènnoia thc isotimÐac eÐnai exairetikˆ qr simh sth JewrÐa Arijm¸n allˆ kai sthn 'Algebra ìpou emfanÐzetai pio genikˆ upì th morf  twn dom¸n phlÐko. DÔo akèraioi a kai b ja lègontai isìtimoi modulo m (  isoôpìloipoi modulo m ) an o m diaireÐ th diaforˆ a − b. to biblÐo autì jewreÐtai ‘ sÔgqrono ’ kai diabˆzetai me eukolÐa. b dÔo akèraioi. mporoÔme na jewr soume ston parapˆnw orismì ìti o m eÐnai mh arnhtikìc. 0 ≤ r2 < m. EÐnai axioshmeÐwto ìti. dhlad  an kai mìno an a = b.3.3. 2) Upˆrqei akrib¸c ènac akèraioc r me a ≡ r mod m kai 0 ≤ r < m. ParathroÔme ìti an m = 0.3 IsotimÐec Suqnˆ sumbaÐnei oi lÔseic problhmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc na exart¸ntai mìno apì upìloipa diairèsewn. AnaptÔqjhke de susthmatikˆ apì ton Gauss sto èrgo tou Disquitiones Arithmeticae (1801). 'Ara dÔo akèraioi eÐnai isìtimoi modulo 0 an kai mìno an eÐnai Ðsoi. EpÐshc 14 ≡ −2 mod 8 afoÔ o 8 diaireÐ ton 14 − (−2) = 16. Gia parˆdeigma. èqoume 7001 ≡ 1 mod 7 afoÔ o 7 diaireÐ ton 7001 − 1 = 7000. 1. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume a ≡ b mod m. Ac jewr soume èna polÔ aplì parˆdeigma. dhlad 1 a ≡ b mod m ⇔ m|a − b. Tìte: 1) IsqÔei a ≡ b mod m an kai mìno an oi a kai b af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to m. tìte a ≡ b mod m an kai mìno an 0|a − b.1. 15   opoiond pote fusikì arijmì thc morf c 7m + 1.1 Orismìc. 1 . Sunep¸c h apˆnthsh eÐnai Deutèra. H apˆnthsh sto er¸thma ‘poiˆ hmèra thc edbomˆdac ja eÐnai 7001 hmèrec apì thn epìmenh Kuriak ’ faÐnetai amèswc an skefjoÔme ìti oi hmèrec thc ebdomˆdac epanalambˆnontai me perÐodo 7 kai ìti 7001 = 7·1000+1. Sthn Ðdia apˆnthsh ja fjˆname an sth jèsh tou 7001 eÐqame 8. 0 ≤ r1 < m b = mq2 + r2 . 'Estw m ènac jetikìc akèraioc kai a. IsotimÐec 33 1.2 Prìtash. 1) Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume a = mq1 + r1 .

An a ≡ b mod m. 1. h prohgoÔmenh isìthta dÐnei: m|a − b an kai mìno an m|r1 − r2 . 1. Epeid  ìmwc |r1 − r2 | < m. afoÔ m|a − a gia kˆje a ∈ Z. afoÔ apì tic sqèseic m|a − b kai m|b − c èpetai ìti m|(a − b) + (b − c). r2 ∈ Z. tìte a + c ≡ b + d mod m kai ac ≡ bd mod m Apìdeixh. 'Ara ac ≡ bd mod m. dhlad  m|a − c. r1 .5 Pìrisma. Gia thn ˆllh sqèsh. m|(a − b) + (c − d). Telikˆ. Apì thn upìjesh èqoume m|a − b kai m|c − d.3. mod m . 1.34 ìpou q1 . Epomènwc. An a ≡ b mod m kai c ≡ d mod m. 1) a ≡ a mod m gia kˆje a ∈ Z. tìte a ≡ c mod m. 2) 'Enac r pou ikanopoieÐ tic sunj kec thc prìtashc eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou a me ton m.3. afoÔ apì m|a − b èpetai ìti m| − (a − b). tìte apì to 1) kai th monadikìthta tou upoloÐpou diaÐreshc me to m prokÔptei r = s. 0 ≤ s < m. dhlad  m|b − a. Epeid  m|m(q1 − q2 ). 3) an a ≡ b mod m kai b ≡ c mod m.3 ShmeÐwsh. dhlad  m|(a + c) − (b + d) pou shmaÐnei ìti a + c ≡ b + d mod m.4 Prìtash. paÐrnoume: m|r1 − r2 an kai mìno an r1 − r2 = 0. DeÐqnoume t¸ra ìti oi isotimÐec ‘ sumperifèrontai kalˆ ’ se sqèsh me thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. tìte b ≡ a mod m. Tìte 1 Akèraioi a − b = m(q1 − q2 ) + r1 − r2 kai apì tic anisìthtec paÐrnoume |r1 − r2 | < m. Gia th monadikìthta parathroÔme ìti an a ≡ r mod m. tìte a + c ≡ b + c mod m. pou eÐnai pollaplˆsio tou m afoÔ m|a − b kai m|c − d.3. parathroÔme ìti ac − bd = ac − bc + bc − bd = (a − b)c + b(c − d). 0 ≤ r < m kai a ≡ s mod m. 2) an a ≡ b mod m. ac ≡ bc mod m kai an ≡ bn gia kˆje fusikì arijmì n. m|a − b an kai mìno an r1 − r2 = 0. q2 . ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec.

tìte m a ≡ b mod . m). ìpou r = 0. = 2) Apì thn upìjesh èqoume m|c(a−b). tìte apì thn isotimÐa ac ≡ bc mod m sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod m sÔmfwna me to Parˆdeigma 1. d 1. Sqetikˆ isqÔei to ex c apotèlesma. ìpou d = µκδ(c. kai an a ≡ b m mod . dhlad  an a ≡ b mod m. m). ìpou toulˆqiston ènac apì touc c.8 1). Epomènwc x2 ≡ 0   1   4   9 mod 4. d EÐnai fanerì ìti isqÔoun ta antÐstrofa twn 1) kai 2) sthn prohgoÔmenh Prìtash. 2. 'Omwc qreiˆzetai prosoq  sth ‘diaÐresh’ ìpwc exhgoÔme amèswc parakˆtw. Epeid  4n + r ≡ r mod 4. 1. IsotimÐec 35 me tic isotimÐec modulo m san isìthtec. MporoÔme na pollaplasiˆsoume   na prosjèsoume katˆ mèlh dÔo isotimÐec. tìte a − b = em. 1) An ac ≡ bc mod (cm). allˆ ìqi 7 ≡ 4 mod 6.3.2. 1. 2) An ac ≡ bc mod m. d ìpou d = µκδ(c. EpÐshc mporoÔme na uy¸soume ta mèlh miac isotimÐac se fusik  dÔnamh. paÐrnoume x ≡ 0   1   2   3 mod 4.7 Prìtash. tìte ac ≡ bc mod m. 3. Gia prˆdeigma èqoume 7 · 2 ≡ 4 · 2 mod 6.3.6 ShmeÐwsh. m c m c (a−b). 'Estw a ∈ N thc morf c 4n + 3 kai èstw x. èpetai ìti kˆje akèraioc eÐnai thc morf c 4n + r. m eÐnai mh mhdenikìc. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 3 (n ∈ N) pou na eÐnai to ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. An ìmwc isqÔei µκδ(c. m) = 1. 1. 1) An ac − bc = ecm me c = 0. 'Ara d d d d m 1 kai ˆra a − b. tìte ac ≡ bc mod (cm). Apì ta prohgoÔmena sunˆgoume ìti mporoÔme na qeiristoÔ- Nìmoc Diagraf c Den alhjeÔei genikˆ ìti apì ac ≡ bc mod m èpetai ìti a = b mod m.8 Efarmogèc. y ∈ Z me a = x2 + y 2 .3. ìpou c eÐnai diˆforoc tou mhdenìc. Apìdeixh. 'Omwc µκδ . Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc me to 4. 1. tìte a ≡ b mod m.3.1. Allˆ 4 ≡ 0 .

1. . dhlad  x2 ≡ 0. ParathroÔme ìti to ˆjroisma mporeÐ na grafeÐ k= n−1 2 k= n−1 2 k= n−1 2 1n +2n +· · ·+(n−1)n = k=1 kn + k=1 (n−k)n = k=1 (k n +(n−k)n ). 9   16 mod 5. 6. kai katˆ sunèpeia 1n + 2n + · · · + (n − 1)n ≡ 0 mod n. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqoun akèraioi x. o akèraioc 33n − 5n eÐnai pollaplˆsioc tou 11. 1. 'Ara x2 ≡ 0   1 mod 4. An p ≡ 1 mod 3. dhlad  a ≡ 0   1   2 mod 4. tìte p + 14 ≡ 15 mod 3. 4. 'Eqoume n − k ≡ −k mod n kai ˆra (n − k)n ≡ (−k)n ≡ (−1)n k n ≡ −k n mod n. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo. y. z pou èqoun thn idiìthta x2 + y 2 = z 2 . Sthn Parˆgrafo 2. 2.12 apodeiknÔetai èna Je¸rhma pou qarakthrÐzei touc fusikoÔc arijmouc pou eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 4. Dokimˆzontac merikoÔc mikroÔc pr¸touc arijmoÔc. 'Omoia èqoume y 2 ≡ 0   1 mod 4. 'Estw p pr¸toc me p > 3. Ara k n + (n − k)n ≡ 0 mod n. 'Estw ìti upˆrqoun tètoioi akèraioi. Gia kˆje perittì n ∈ N o 1n + 2n + · · · + (n − 1)n eÐnai pollaplˆsioc tou n. blèpoume ìti gia p = 3 oi 13 kai 17 eÐnai pr¸toi. Pujagìreiec triˆdec. Tìte p ≡ 1   2 mod 3.36 1 Akèraioi mod 4 kai 9 ≡ 1 mod 4. Tìte èqoume x2 − 5y 2 ≡ 13 mod 5. dhlad  p + 10 ≡ 0 mod 3. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste oi p + 10 kai p + 14 na eÐnai pr¸toi. 'Ara 33n − 5n ≡ 0 mod 11. 'Ara èqoume x2 + y 2 ≡ 0   1   2 mod 4. dhlad  p + 14 ≡ 0 mod 3. èqoume 33n = (33 )n = 27n ≡ 5n mod 11. 1   4 mod 5. Gia kˆje n ∈ N. Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc anˆlushc akeraÐwn se ginìmena pr¸twn allˆ kai aplèc idiìthtec isotimi¸n ja prosdiorÐsoume ìlouc touc akeraÐouc x. 'Omwc 5y 2 ≡ 0 mod 5 kai 13 ≡ 3 mod 5. 'Ara x2 ≡ 3 mod 5. Epeid  33 = 27 ≡ 5 mod 11. Ja deÐxoume t¸ra ìti den upˆrqei ˆlloc p. kai katˆ sunèpeia o p + 10 den eÐnai pr¸toc. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo giatÐ apì thn upìjesh èqoume a ≡ 3 mod 4. kai epomènwc o p + 14 den eÐnai pr¸toc afoÔ eÐnai pollaplˆsio tou 3 kai diˆforoc tou 3. 2. tìte p + 10 ≡ 12 mod 3. afoÔ gia kˆje akèraio x èqoume x ≡ 0. y me x2 − 5y 2 = 13. giatÐ o n eÐnai perittìc. An p ≡ 2 mod 3. 5. 3. 3   4 mod 5 kai katˆ sunèpeia x2 ≡ 0.

z0 ) eÐnai mia lÔsh me µκδ(x0 .2. Sunep¸c mporoÔme na upojèsoume ìti: x perittìc. z + x eÐnai ˆrtioi. u. v) = 1. y. z eÐnai ˆrtioc. y. y ˆrtioc kai z perittìc. z + x) = 2. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ apì th mia meriˆ èqoume z 2 ≡ 0 mod 4 kai apì thn ˆllh z 2 = x2 + y 2 ≡ 1 + 1 ≡ 2 mod 4. y. a) = 1. z0 ) = 1. d(u2 + v 2 )). z/d) = 1. Isqurizìmaste ìti µκδ(z − x. ParathroÔme ìti o z den eÐnai ˆrtioc. y. z eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. z ∈ N (qwrÐc ton periorismì µκδ(x. AntÐstrofa. z) = 1) eÐnai thc morf c x = d(u2 − v 2 )+. . z) = 1. y0 . µκδ(u. sÔmfwna me thn Efarmog  1. v ∈ N. Epeid  ìmwc oi z − x. IdiaÐtera. z) ('Askhsh 1.3. y = 2duv. IsotimÐec 37 An h triˆda (x. c eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. onomˆzontai ‘Pujagìreiec triˆdec’. Prˆgmati. z) eÐnai mia lÔsh thc exÐswshc x2 + y 2 = z 2 . Epeid  µκδ(z −x. tìte d|(z − x) + (z + x) = 2z kai d|(z − x) − (z + x) = −2x.2. v) = 1. a = u2 . 'Eqoume y 2 = z 2 − x2 = (z − x)(z + x). y ja  tan perittoÐ. tìte kai oi (±x. ApodeÐxame ìti kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc x2 +y 2 = z 2 me x. opìte d|µκδ(2z. y. 2duv. b = y/2. me ènan eÔkolo upologismì epalhjeÔetai ìti oi parapˆnw akèraioi x. afoÔ µκδ(x. ParathroÔme ìti an d = µκδ(x. y. c = (z − x)/2 (pou eÐnai mh arnhtikoÐ akèraioi) opìte b2 = ac. tìte (x/d)2 + (y/d)2 = (z/d)2 kai µκδ(x/d.1.12). ìpou µκδ(u. an o z  tan ˆrtioc. tìte oi x. z = d(u2 + v 2 ). dy0 . akrib¸c ènac apì touc x. oi a. Jètoume a = (z + x)/2. ìpou d. èqoume µκδ(c. 'Ara z + x = 2u2 . z − x = 2v 2 . u ≥ v kai µκδ(u. Epiplèon isqÔei u ≥ v . opìte. y0 . z eÐnai lÔseic. an d = µκδ(z − x. Prˆgmati. ±y. y 2 = (2u2 )(2v 2 ) kai epomènwc x = u2 − v 2 . Sthn perÐptwsh aut . y = 2uv. Epomènwc kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc ja eÐnai thc morf c (dx0 . oi x. 2x) = 2µκδ(z. y/d. dz0 ). v) = 1.8 4). ±z) eÐnai lÔseic kai epomènwc mporoÔme na upojèsoume ìti oi x. z = u2 + v 2 . paÐrnoume d = 2. z) = 1. y. z eÐnai mh arnhtikoÐ. x) = 2. c = v 2 . y. z + x). ìpou d eÐnai jetikìc akèraioc kai (x0 . Oi triˆdec akeraÐwn thc morf c (d(u2 − v 2 ). y. Apì t¸ra kai sto ex c upojètoume ìti µκδ(x. y. z +x) = 2.

ν eÐnai jetikoÐ akèraioi kai µκδ(u. b. ν eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn: u = a2 . z) thc (*) me x. Autì arkeÐ giatÐ an (a. SÔmfwna me to ‘Je¸rhma tou Fermat’ . y. y/p. ν eÐnai ˆrtioc. Me th bo jeia twn PujagoreÐwn triˆdwn ja apodeÐxoume ed¸ ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. y 2 = 2uν. H prospˆjeia apìdeixhc tou isqurismoÔ tou Fermat od ghse sthn anˆptuxh nèwn shmantik¸n klˆdwn twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai h Algebrik  JewrÐa Arijm¸n kai h Metajetik  'Algebra. 'Eqoume e4 + f 4 = a2 . Epilègoume mia lÔsh me z elˆqisto. y. u) = 1. Allˆ tìte mÐa lÔsh thc (*) eÐnai h (x/p.38 1 Akèraioi 7. Gia ton skopì autì ja apodeÐxoume ìti h exÐswsh x4 + y 4 = z 2 (∗) den èqei jetikèc akèraiec lÔseic. Telikˆ o isqurismìc tou Fermat apodeÐqthke apì ton A. aut  th forˆ sthn exÐswsh x2 + ν 2 = u2 . 'Estw ìti upˆrqei lÔsh (x. z) = 1 giatÐ an p eÐnai ènac pr¸toc koinìc diairèthc twn x. Epomènwc upˆrqoun jetikoÐ akèraioi c. ν ) = 1. ν = b2 (Parˆdeigma 1. ParathroÔme ìti o ν eÐnai ˆrtioc kai oi x. pou eÐnai ˆtopo (bl. Efarmog  1). ν = 2cd. b. H apìdeixh eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai gia thn ergasÐa aut  apenem jh ston Wiles to Cole Prize. S mera epikrateÐ h ˆpoyh ìti o Fermat èkane lˆjoc. y. u perittoÐ kai ìti µκδ(x. c = e2 . z = u2 + ν 2 ìpou u. apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume x2 = u2 − ν 2 . Je¸rhma tou Fermat2 gia n = 4. h exÐswsh xn + y n = z n den èqei jetikèc akèraiec lÔseic ìtan n ≥ 3. z > 0 jetikoÐ akèraioi. y. Wiles (1995). ν. prˆgma ˆtopo afoÔ z/p2 < z . c2 ) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 2 . oi u. tìte (a. d) = 1 tètoioi ¸ste x = c2 − d2 . pou eÐnai mia apì tic an¸tatec diakrÐseic sta Majhmatikˆ. o ν eÐnai perittìc kai katˆ sunèpeia x2 = u2 − ν 2 ≡ −1 mod 4. ν = 2ν . d me µκδ(c. y. Epeid  b2 = ν = cd. d eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. Grˆfontac (x2 )2 + (y 2 )2 = z 2 . sumperaÐnoume ìti oi c. z/p2 ). allˆ den ˆfhse kanèna sqetikì graptì èrgo. O Fermat (perÐ to 1637) pÐsteue ìti br ke mia apìdeixh.1. Efarmìzoume pˆli tic Pujagìreiec triˆdec. z pou èqoun thn idiìthta x4 + y 4 = z 4 . An o u eÐnai ˆrtioc. d = f 2 . u = c2 + d2 . Tìte µκδ(x. Epomènwc o u eÐnai perittìc kai o ν ˆrtioc. Epeidh y 2 = 2uν èqoume 4|y 2 kai ˆra toulˆqiston ènac apì touc u. 2 . c) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 4 . z o p4 diaireÐ ton x4 + y 4 kai ˆra o p2 diaireÐ ton z .8 4). Epeid  y 2 = 4uν kai µκδ(u. ν) = 1.

ofeÐletai ston Fermat kai onomˆzetai h ‘mèjodoc thc kajìdou’. . a). Sugkekrimèna. . a9 ∈ {0. a10 . Ask seic 1. . ìpou a1 . AFM. Kˆje dhmosieumèno biblÐo perièqei ènan kwdikì. 9} kai a10 ∈ {0. ìtan to aristerì mèloc den eÐnai isodÔnamo me to 10 mod 11. . . a9 eÐnai o AFM tìte prèpei na isqÔei 28 a1 + 27 a2 + · · · + 2a8 ≡ a9 mod 11. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. ìpwc ton tìpo kai qrìno èkdoshc. IsotimÐec 39 dhlad  mia lÔsh thc arqik c exÐswshc eÐnai h (e. Ta pr¸ta 9 yhfÐa parèqoun plhroforÐec gia to biblÐo. 10} tìte prèpei na isqÔei a1 + 2a2 + · · · + 9a9 ≡ a10 mod 11. sÔmfwna me thn opoÐa kataskeuˆsame mia lÔsh pou eÐnai ‘ mikrìterh’ apì mia ‘ elˆqisth’. 9. Se kˆje 'Ellhna forologoÔmeno polÐth antistoiqeÐ ènac enniay fioc Arijmìc ForologikoÔ Mhtr¸ou (AFM). To teleutaÐo yhfÐo qrhsimeÔei na entopÐzontai lˆjh. . . . . to teleutaÐo yhfÐo upˆrqei gia na apofeÔgontai lˆjh   kai na entopÐzontai plastoÐ AFM. . 8. prèpei na isqÔei a9 = 0.3 1) ApodeÐxte ìti an a ≡ b mod m kai n|m tìte a ≡ b mod n. . an a1 . Oi kwdikoÐ ISBN. .1. 2) Exetˆste an isqÔoun ta parakˆtw isotimÐec i) 2004 ≡ 1003 mod 11 ii) (7 − a)2 ≡ a2 mod 7 gia kˆje a ∈ Z iii) (1 − 2n)2 ≡ (4n + 1)10 mod 4n gia kˆje n ∈ Z iv) (6n + 5)2 ≡ 1 mod 4 gia kˆje n ∈ Z 3) ApodeÐxte ìti . Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou z . . f. Allˆ èqoume z = u2 + ν 2 = a4 + 4b4 > a4 ≥ a. . H apìdeixh eÐnai pl rhc. . H teqnik  pou akolouj same sthn parapˆnw apìdeixh. O kwdikìc autìc onomˆzetai ISBN (International Standard Book Number).3. . o opoÐoc apoteleÐtai apì 9 yhfÐa kai ènan akèraio metaxÔ 0 kai 10. An o kwdikìc ISBN eÐnai a1 a2 . Diaforetikˆ. dhlad  z > a.

m) an a ≡ b mod m. 6) ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ Z isqÔei a2 ≡ 0. tìte x ≡ 0   1 mod p. 14) ApodeÐxte ìti µκδ(a. 8) ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 2. 9) Gia kˆje n ∈ N apodeÐxte ìti 4n ≡ 1 + 3n mod 9. Upìdeixh: ErgasteÐte mod 8. ìpou n ∈ Z. 5) ApodeÐxte ìti gia kˆje perittì akèraio a isqÔei a2 ≡ 1 mod 8. ìpou m. 1   4 mod 8. den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 13) ApodeÐxete ìti kˆje hmerologiakì ètoc (dÐsekto   mh) èqei mÐa toulˆqiston “TrÐth kai 13”. n jetikoÐ akèraioi. 7) ApodeÐxte ìti kanènac akèraioc thc morf c 3m +3n +1. i 17) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 5 an kai mìno an o arijmìc a0 diaireÐtai me to 5.2. 11) 'Estw p pr¸toc arijmìc. Exetˆste an alhjeÔei to antÐstrofo. 15) 'Enac akèraioc arijmìc (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 9 an kai mìno an to ˆjroisma twn yhfÐwn tou. ai . Upìdeixh: Efarmog  1. . ApodeÐxte ìti an gia ton akèraio x isqÔei x2 ≡ x mod p. diaireÐtai me to 9.8 7). m) = µκδ(b.40 1 Akèraioi i) a ≡ b mod 2 ⇒ a2 ≡ b2 mod 4 ii) a ≡ b mod 3 ⇒ a3 ≡ b3 mod 9 4) ApodeÐxte ìti a ≡ b mod m an kai mìno an a2 + b2 ≡ 2ab mod m2 . 12) Poiì eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 11. pou eÐnai diaforˆ dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 10) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi 0 ≤ x ≤ 101 pou ikanopoioÔn x2 ≡ 1 mod 101. Upìdeixh: Metr ste modulo 7 arqÐzontac apì thn 13h IanouarÐou. Katˆ sunèpeia o arijmìc 200340067085 den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. i 16) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 11 an kai mìno an o arijmìc (−1)i ai diaireÐtai me to 11.

. 22) An o x2 + y 2 + z 2 eÐnai pollaplˆsio tou 5 (ìpou x. 28) ApodeÐxte ìti an oi m. sumperˆnate ìti kajèna apì ta x.3. ìpou e = κπ(m. 21) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. ii) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x pou ikanopoioÔn x ≡ 7 mod 8 kai x ≡ 7 mod 9 19) Na brejoÔn ìlec oi triˆdec (p. y me 7x2 − 15y 2 = 1. ApodeÐxte ìti a ≡ b mod e. y. n eÐnai perittoÐ tìte 1m + 2m + · · · + (n − 1)m ≡ 0 mod n. tìte eÐnai thc morf c 7k   7k + 1. 27) 'Estw m. z eÐnai pollaplˆsio tou 3. 23) ApodeÐxte ìti an o m ∈ N eÐnai tetrˆgwno akeraÐou kai kÔboc akeraÐou. 2 2 n−3 n−1 −1. . p + 4. . n ∈ N me ton n perittì. Tìte o akèraioc in + (m − i)n eÐnai pollaplˆsioc tou m gia kˆje i = 0.. 29) 'Estw n perittìc fusikìc arijmìc. Autì eÐnai ˆtopo. z eÐnai pollaplˆsio tou 5. 0.. . 20) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun akèraioi x. n). z me x2 +y 2 = 3z 2 . . y. p + 8 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. 25) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 21|4n+2 + 52n+1 . y. p + 4. 26) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei i) 10n + 3 · 4n+2 ≡ 4 mod 9 ii) (n + 1)2n + 4n2n+1 den eÐnai pollaplˆsio tou 3.. Apì x2 +y 2 = 3z 2 . 2 2 . ApodeÐxte ìti kˆje akèraioc eÐnai isìn−1 n−3 timoc modulo n me akrib¸c ènan akèraio apì touc − . m. 1. y. Upìdeixh:Mèjodoc thc kajìdou: 'Estw (x. Aplopoi¸ntac lambˆnoume mia nèa lÔsh (x0 . . . y.. z) ∈ Z × Z × Z mia lÔsh me x jetikì kai elˆqisto.1.− . p + 8) ìpou oi p. . z ∈ Z) apodeÐxte ìti èna toulˆqiston apì touc x. . IsotimÐec 18) 41 i) 'Estw a ≡ b mod m kai a ≡ b mod n. z0 ) me 0 < x0 < x. . y0 . 24) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 11|33n+1 + 24n+3 .

1) a ∼ a gia kˆje a ∈ A (anaklastik  idiìthta) 2) an a ∼ b. Ja qreiastoÔme ed¸ (allˆ kai se epìmenec Enìthtec) basikˆ stoiqeÐa apì tic isodunamÐec ta opoÐa ja upenjumÐsoume. 'Estw X mia sqèsh sto A. tìte b ∼ a (summetrik  idiìthta). Ja doÔme ìti oi arijmhtik  sto Zm èqei ˆmesh sqèsh me thn arijmhtik  isotimi¸n modulo m. b) ∈ X .42 1 Akèraioi 1. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: P ∼ Q an kai mìno an ta shmeÐa P . JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a = b. tìte a ∼ c (metabatik  idiìthta). b) ∈ X kai a ∼ b eÐnai isodÔnamoi. To sÔnolo Zm me tic prˆxeic autèc parousiˆzei idiaÐtero endiafèron. Mia sqèsh se èna sÔnolo A eÐnai èna uposÔnolo tou kartesianoÔ ginomènou A × A = {(a. Tìte orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. Mia sqèsh sto mh kenì sÔnolo A ja lègetai sqèsh isodunamÐac sto A an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. 2) 'Estw A to sÔnolo twn shmeÐwn tou pragmatikoÔ epipèdou.4. pollèc forèc ja grˆfoume a ∼ b.4 Oi Akèraioi modulo m Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo diapist¸same ìti oi isotimÐec modulo m ikanopoioÔn arijmhtikèc idiìthtec parìmoiec me idiìthtec twn akeraÐwn. EpÐshc. Tìte eÐnai safèc ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. Q isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. b ∈ A}. X Sqèseic isodunamÐac 1. kai 3) an a ∼ b kai b ∼ c. 1) 'Estw A èna mh kenì sÔnolo. AntÐ na grˆfoume (a. ìtan eÐnai fanerì poio sÔnolo X ennooÔme. b)|a. Sunep¸c oi sumbolismoÐ (a. suqnˆ qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ∼ b. . afetèrou de autì apoteleÐ èna shmantikì parˆdeigma dÔo genikìterwn ennoi¸n pou ja melet soume stic epìmenec Enìthtec. Sthn Parˆgrafo aut  ja kataskeuˆsoume èna peperasmèno sÔnolo Zm kai ja orÐsoume katˆ fusikì trìpo to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. giatÐ afenìc men oi upologismoÐ se autì epitrèpoun suqnˆ thn exagwg  me sÔntomo kai komyì trìpo qr simwn sumperasmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc.1 ParadeÐgmata.

Oi Akèraioi modulo m 43 3) 'Estw A = R. b eÐnai isodÔnama. klˆsh isodunamÐac tou a. isqÔei [a] = {a + m ∈ R|m ∈ Z}. Profan¸c èqoume a ∈ [a] afoÔ a ∼ a. 3. b eÐnai isodÔnama.4. b ∈ A me a ∼ b. Tìte 1. prˆgma pou mporoÔme na poÔme lìgw thc summetrik c idiìthtac). isqÔei [a] = {a}. dhlad  to sÔnolo twn stoiqeÐwn tou A pou eÐnai isodÔnama me to a. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A. b ∈ A. onomˆzetai 1. b den eÐnai isodÔnama. [a] = [b] an kai mìno an ta a. èqoume ìti x ∼ β . EÔkola diapist¸netai ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto R. h metabatik  idiìthta dÐnei x ∼ b. [a] ∩ [b] = ∅ an kai mìno ta a. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti [b] ⊆ [a]. ìpwc . tìte [a] = [b]. Sunep¸c [a] ⊆ [b]. ja lème ìti to a eÐnai isodÔnamo me to b (  ìti ta a kai b eÐnai isodÔnama. tìte x ∼ a. AntÐstrofa. An x ∈ [a]. opìte èqoume x ∈ [b]. Eidikˆ èqoume [k] = Z gia kˆje k ∈ Z. An a. 1) Gia kˆje a ∈ A. èstw a ∼ b kai x ∈ A. Epomènwc èqoume a ∼ b. Epeid  a ∼ b. To sÔnolo [a] = {x ∈ A|x ∼ a}. 2. JewroÔme th sqèsh sto R pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a − b ∈ Z.4. 1. opìte a ∼ b. 2. 'Estw [a] = [b]. 'Ara [a] = [b]. 1. 'Omoia. Tìte a ∈ [a] = [b]. apì ton orismì thc klˆshc isodunamÐac. pou eÐnai ˆtopo. Tèloc an ta a.1. To sÔnolo A mporeÐ na parastajeÐ wc xènh ènwsh klˆsewn isodunamÐac. (sunèqeia) H arÐjmhsh ed¸ anafèretai sta prohgoÔmena paradeÐgmata. Apì th sqèsh x ∈ [a] sumperaÐnoume ìti a ∼ x. H epìmenh Prìtash perigrˆfei tic idiìthtec twn klˆsewn isodunamÐac pou ja qreiastoÔme. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a. 3) Gia kˆje a ∈ R. h klˆsh isodunamÐac [P ] eÐnai to sÔnolo twn shmeÐwn tou kÔklou pou dièrqetai apì to P kai èqei kèntro thn arq  twn axìnwn.3 Prìtash. 'Estw ìti ta a kai b den eÐnai isodÔnama kai èstw x ∈ [a] ∩ [b].4. 2) Gia kˆje shmeÐo P . Apìdeixh.2 ParadeÐgmata.

Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x ˆrtioc} kai [1] = {x ∈ Z|x perittìc}. Apì thn Prìtash 1. Tìte èqoume A = [b] kai epiplèon apì to 2 sumperaÐnoume ìti [b] ∩ [b ] = ∅. b ∈ B me b = b . Gia parˆdeigma. Epeid  oi akèraioi . Apì thn prohgoÔmenh Prìtash èpetai ìti èna b ∈ A eÐnai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. H ènwsh aut  den eÐnai anagkastikˆ xènh. . 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a ∈ A.4. −4. gia kˆje b. 'Estw m ènac fusikìc arijmìc. Gia ton lìgo autì sunhjÐzetai o sumbolismìc [a] = a + mZ. k ∈ Z. EÐnai fanerì ìti A = [a]. H klˆsh isodunamÐac tou a ∈ Z eÐnai [a] = {x ∈ Z|x ≡ a mod m} = {x ∈ Z|m diaireÐ ton x − a} = {x ∈ Z|x − a = km. −2. 3. .3 èqoume ìti [a] = [b] ⇔ a ≡ b mod m.44 1 Akèraioi eÐdame prohgoumènwc. ta stoiqeÐa tou sunìlou [a] eÐnai thc morf c a + km. 0. 2. èstw m = 2. . 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. 4. Zm = {[a] | a ∈ Z}. Sto sÔnolo Z jewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c b∈B a∈A To sÔnolo Zm a ∼ b ⇔ a ≡ b mod m (1) Sth ShmeÐwsh 1.   a mod m. gia kˆpoio k ∈ Z} = {a + km ∈ Z|k ∈ Z}. (3) To sÔnolo twn klˆsewn isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac (1) sumbolÐzetai me Zm .3. Kˆje tètoio sÔnolo B onomˆzetai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn thc sqèshc isodunamÐac X . opìte [a] ∩ [b] = [a] = [b] = ∅. . Ja efarmìsoume t¸ra ta parapˆnw se mÐa endiafèrousa perÐptwsh. (2) Dhlad . sun jwc qrhsimopoioÔme ton sumbolismì [a]m . 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. 'Otan jèloume na dhl¸soume thn exˆrthsh tou sunìlou [a] apì to m.3 eÐdame ìti h parapˆnw sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. dhlad  an kai mìno an a ∼ b. Kˆje stoiqeÐo thc klˆshc isodunamÐac [a] onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. an kai mìno an [a] = [b].

. m + 1. 4. . . Dhlad . kai genikˆ Z2 = {[a0 ]. .. opìte a ≡ r mod m kai ˆra [a] = [r] = [ar ].. ParathroÔme ìti oi klˆseic isodunamÐac [ai ]. k ∈ Z}. . 0. . . tou ˆxona ja tautistoÔn pˆnw ston kÔklo. . . 1. 'Ara Z2 = {[0]. . . EpÐshc. k ∈ Z} kai [2] = {x ∈ Z|x = 3k + 2. . . [a1 ]}. [a1 ]. . . . [2]} = . 5. . −2. −3. . . 2. [1]} = . Oi Akèraioi modulo m 45 . . 2m + 1. . . . . Prˆgmati. . 3. Apì th sqèsh (3) èqoume ìti . [am−1 ]}. [−2]. . = [−3] = [−1] = [1] = [3] = . ParathroÔme ìti Z2 = {[−4]. [1] = {. 1. tìte apì thn (3) èqoume i ≡ j mod m. Parathr seic 1) 'Enac diaisjhtikìc trìpoc na skeftìmaste to sÔnolo Zm eÐnai o ex c. [a2 ]} ìpou ai ≡ i mod 3.}. [am−1 ]}. OmoÐwc ja tautistoÔn ta shmeÐa . ParathroÔme ìti èqoume Z3 = {[−3]. . Gia kˆje jetikì akèraio m èqoume Zm = {[0]. . . . −1.} kai [2] = {. = [−3] = [0] = [3] = . lìgw thc (3). . ìpou ai ≡ i mod 2. [1]}. 0. 1. .1. = [−2] = [1] = [4] = . −3.4. [a1 ]. [a1 ]. . [a1 ]. ìpou 0 ≤ r ≤ m − 1. eÐnai isìtimoi mod 2 èqoume. −m. . [−1]} = {[−3].. = [−1] = [2] = [5] = . [1]. èqoume . . [1] = {x ∈ Z|x = 3k + 1. m. apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume α = qm + r. . . i = 0. . . . Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x = 3k. . [am−1 ]}. To Zm onomˆzetai to sÔnolo twn akeraÐwn modulo m kai ta stoiqeÐa tou onomˆzontai klˆseic isotimÐac modulo m.. kai . . . ìpou oi ai eÐnai akèraioi tètoioi ¸ste ai ≡ i mod m gia kˆje i. GÔrw apì ènan kÔklo me m koc perifèreiac m tulÐgoume ton ˆxona twn pragmatik¸n arijm¸n. 1. opìte apì thn Prìtash 1. j ≤ m − 1. . . . . . 'Ara Z3 = {[0].}. . . . kai genikˆ Z3 = {[a0 ]. −1.. eÐnai isìtimoi mod 2. . . . [m−1]}.4. k ∈ Z}. 3. an [ai ] = [aj ] me 0 ≤ i. . . = [−4] = [−2] = [0] = [2] = [4] = . ìpwc epÐshc . [1]. . . Prˆgmati. . . Apìdeixh. . . . . −m + 1. [1]. . [am−1 ]}. . . [a1 ].2 2) èqoume i = j . Kˆje klˆsh isodunamÐac [a] an kei sto sÔnolo {[a0 ]. . [2]}. .3. . Sunep¸c apodeÐxame ìti Zm ⊆ {[a0 ]. 2m. 'Estw t¸ra m = 3. afoÔ oi akèraioi . [−3]} = {[−4]. Pio genikˆ èqoume Zm = {[a0 ]. . . . .   klˆseic upoloÐpwn modulo m. . [0] = {. . ìti . Epomènwc Zm = {[a0 ]. . m − 1 eÐnai diakekrimènec. . .4 Prìtash.. . . . . . Tìte ta shmeÐa . .

tìte èpetai ìti [a + b] = [c + d] kai [ab] = [cd]. 'Omwc autì isqÔei apì thn Prìtash 1. Prèpei na deÐxoume ìti: an ([a]. Blèpoume ìti h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc klˆsewn upoloÐpwn anˆgontai sth prìsjesh kai ston pollaplasiasmì antipros¸pwn touc. Sto Z. mporoÔme na jewr soume ìti to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 0 eÐnai to Z. b) → a + b · : Z × Z → Z.46 1 Akèraioi 2) Sthn prohgoÔmenh Prìtash eÐqame upojèsei ìti o m eÐnai jetikìc. dhlad  akeraÐwn. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. orÐzoume tic antistoiqÐec. Gia parˆdeigma. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac enìc akeraÐou a eÐnai ìlo to sÔnolo Z kai ˆra to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 1 eÐnai èna monosÔnolo. [a] = {a}. ([a]. Dhlad  èqoume apeikonÐseic + : Z × Z → Z. [b]) → [ab]. ton a+b (antÐstoiqa. Tìte. 3) An m = 1. ([a]. Sto Z10 èqoume [4] + [7] = [11] = [1]. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b gia kˆje dÔo akeraÐouc a. H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc sto Zm Kataskeuˆsame to sÔnolo Zm me th bo jeia miac sqèshc isodunamÐac sto sÔnolo Z. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b an kai mìno an a = b. [d]). Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac tou a apoteleÐtai apì èna mìno stoiqeÐo. ìmwc. Me ˆlla lìgia. Gia thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐsame sto Zm isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec pou jumÐzoun genikèc idiìthtec thc Arijmhtik c. sto Z3 èqoume [4] + [2] = [6] = [0]. o pollaplasiasmìc) akeraÐwn antistoiqeÐ se kˆje zeÔgoc (a. Me th bo jeia aut¸n. [b]) → [a + b] · : Zm × Zm → Zm . b) → ab. tìte a + b ≡ c + d mod m kai ab ≡ cd mod m. (a. [5][6] = [30] = [0]. [b]. dhlad  an [a] = [c] kai [b] = [d]. [b]) = ([c]. + : Zm × Zm → Zm . ton ab). [2][2] = [4] = [1].4. b) akeraÐwn monadikì akèraio. ([a] + [b]) + [c] = [a] + ([b] + [c]) . tautÐzontac to sÔnolo {a} me to stoiqeÐo a. Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma an mporoÔme na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa tou Zm me anˆlogo trìpo. an a ≡ c mod m kai b ≡ d mod m. An m = 0. H prìsjesh (antÐstoiqa. [4][7] = [28] = [8].3. [c] ∈ Zm èqoume ìti: 1. Gia kˆje [a]. b. gnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa. (a.

b. Sthn perÐptwsh pou upˆrqei klˆsh [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a ][a] = [1] mporoÔme eÔkola na lÔsoume thn exÐswsh pollaplasiˆzontˆc thn me thn [a ]. ìmwc. [a][1] = [1][a] = [a] Oi apodeÐxeic eÐnai aplèc kai paraleÐpontai. c eÐnai tètoioi ¸ste ac = bc kai c = 0. dhlad  2a = 1 + 6n.4. èqoume [1][3] = [5][3] me [3] = [0] kai [1] = [5]. EpÐshc ja lème ìti èna antÐstrofo modulo m tou akeraÐou a eÐnai o akèraioc . ìti an kai h prìsjesh kai o pollapla- siasmìc stoiqeÐwn tou Zm èqoun idiìthtec pou jumÐzoun thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì akeraÐwn. Sto Z6 . an oi akèraioi a. Sth melèth thc Arijmhtik c tou Zm (dhlad  twn idiot twn thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ tou Zm ) eÐnai fusikì na jewr soume poluwnumikèc exis¸seic sto Zm . Gia parˆdeigma.1. [a] + [−a] = [−a] + [a] = [0] 4. 'Omwc den upˆrqei pˆnta tètoia klˆsh [a ]. [a] + [0] = [0] + [a] 3. to stoiqeÐo [a ] onomˆzetai antÐstrofo tou [a]. 47 Parat rhsh Prèpei na tonisteÐ ed¸. Antistrèyima stoiqeÐa sto Zm [a][x] = [b] ⇒ [a ]([a][x]) = [a ][b] ⇒ [x] = [a b]. ([a][b])[c] = [a]([b][c]) 6. [a]([b] + [c]) = [a][b] + [a][c] 7. ([a] + [b])[c] = [a][c] + [b][c] 8. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. [a][b] = [b][a] 9. èstw [2] ∈ Z6 . EpÐshc. An up rqe [a ] ∈ Z6 me [2][a ] = [1]. pou eÐnai ˆtopo. n ∈ Z. dhlad  an upˆrqei akèraioc a tètoioc ¸ste aa ≡ 1 mod m. ìmwc. [a] + [b] = [b] + [a] 5. Sto Z6 . Oi Akèraioi modulo m 2. èqoume [2][3] = [0]. Sthn perÐptwsh aut . Oi idiìthtec 1-9 ja efarmìzontai sta parakˆtw qwrÐc idiaÐterh mneÐa. dhlad  poluwnumikèc exis¸seic me suntelestèc stoiqeÐa tou Zm . Gia parˆdeigma. sto Z to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n stoiqeÐwn eÐnai mh mhdenikì. upˆrqoun shmantikèc diaforèc. tìte [2a ] = [1] kai ˆra 2a ≡ 1 mod 6. 'Ena stoiqeÐo [a] ∈ Zm lègetai antistrèyimo an upˆrqei [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. tìte a = b. MÐa apì tic aploÔsterec apì autèc tic exis¸seic eÐnai h [a][x] = [b].

Ergazìmenoi sto Z15 èqoume [8x] = [11]. Me to sumbolismì thc apìdeixhc. Apì thn teleutaÐa sqèsh prokÔptei ìti µκδ(a. y ∈ Z tètoioi ¸ste ax + my = 1 (Je¸rhma 1.2. 15) = 1. dhlad  to [a] eÐnai antistrèyimo. dhlad  1. Sthn epìmenh Prìtash prosdiorÐzonta ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zm .4.4). tìte [a ] = [a ][1] = [a ]([a][a ]) = ([a ][a])[a ] = ([a ][a])[a ] = [1][a ] = [a ]. Sto Z7 to[2] eÐnai antistrèyimo afoÔ [2][4] = [1]. 8 = 1 · 7 + 1. Mˆlista. 'Estw ìti [a][b] = 1. Pollaplasiˆzontac thn (1) me [y] paÐrnoume [x] = [11y]. . [5]. µκδ(a. [8][x] = [11].6 Efarmog . m) = 1. 'Estw [a] èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Zm . ShmeÐwsh H parapˆnw apìdeixh perièqei ènan praktikì trìpo upologismoÔ tou antistrìfou (efìson autì upˆrqei)tou [a]. 'Eqoume [ax + my] = [1] ⇒ [ax] + [my] = [1] ⇒ [a][x] + [m][y] = [1] ⇒ [a][x] + [0][y] = [1] ⇒ [a][x] = [1].4.48 1 Akèraioi a . ìpwc gnwrÐzoume apì thn Parˆgrafo 1.5 Prìtash. 'Enac tètoioc akèraioc x mporeÐ na brejeÐ qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo. 1. Ja doÔme amèswc parakˆtw èna sqetikì parˆdeigma. Prˆgmati. m) = 1. Ja brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 8x ≡ 11 mod 15. sto Z6 to[5] eÐnai antistrèyimo afoÔ [5][5] = [1]. 15) èqoume 15 = 1 · 8 + 7. Tìte upˆrqei monadikì stoiqeÐo [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. en¸ to [2] den eÐnai. èstw µκδ(a. Tìte upˆrqoun x. ìpwc eÐdame prin.2. ta mìna antistrèyima stoiqeÐa tou Z6 eÐnai ta [1]. To stoiqeÐo [a] ∈ Zm eÐnai antistrèyimo an kai mìno an Apìdeixh. (1) Epeid  µκδ(8. Tìte ab ≡ 1 mod m. kai sunep¸c arkeÐ na prosdiorÐsoume ènan akèraio y . dhlad  ab = mn + 1 gia kˆpoio n ∈ Z. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm sumbolÐzetai me U (Zm ). an eÐqame [a][a ] = [1] kai [a][a ] = [1]. Qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo gia to zeÔgoc (8. AntÐstrofa. to antÐstrofo tou [a] eÐnai to [x]. to stoiqeÐo [8] eÐnai antistrèyimo sto Z15 sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash. 'Estw [8][y] = [1]. m) = 1. Gia parˆdeigma.

2. Prˆgmati.6. An epiplèon o p den diaireÐ ton a. Gia parˆdeigma. Tìte ap ≡ a mod p. Upojètontac ìti isqÔei h isotimÐa gia ton a. ja thn apodeÐxoume gia ton a + 1. .4.2 . 1 2 p−1 p (p − i + 1) · · · (p − 1)p = eÐnai pollaplˆsioi i 1. .4.6 1. Gia na deÐxoume thn pr¸th sqèsh. n ∈ Z. . . Apìdeixh. isqÔei [a]k = [1] gia kˆje [a] ∈ U (Zm ). i. apì thn Prìtash 1. Epomènwc èqoume ìti i Isqurizìmaste ìti oi akèraioi (a + 1)p ≡ ap + 1 mod p. Telikˆ [x] = [11 · 2] = [22] = [7].4. Gia a = 0. ìpou k eÐnai to pl joc twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). . grˆfontac (p − i + 1) . . . dhlad  x = 15n + 7.2. 'Estw a ∈ Z kai p ènac pr¸toc arijmìc. Apì to diwnumikì anˆptugma èqoume (a + 1)p = ap + p p−1 p p−2 p a + a + ··· + a + 1.1. 1. Autì ja apodeiqjeÐ sthn Parˆgrafo 1. AfoÔ o p eÐnai pr¸toc ja diaireÐ ènan toulˆqiston parˆgonta lìgw thc Parat rhshc 1. . i tou p ìtan i = 1.4 kai thn Prìtash 1. (p − 1)p = p 1 · 2 · · · · · i parathroÔme ìti o p diaireÐ to aristerì mèloc kai ˆra to i dexiì. jewroÔme arqikˆ thn perÐptwsh a ∈ N kai qrhsimopoioÔme epagwg  ston a. opìte p diaireÐ ton . 2. . 'Omwc o p den diaireÐ kanèna apì touc 1. . p − 1. h sqèsh eÐnai profan c. pou eÐnai to zhtoÔmeno. . Sthn perÐptwsh aut .4.5 èqoume ìti k = p − 1. Ed¸ ja apodeÐxoume thn eidik  perÐptwsh pou o m = p eÐnai pr¸toc.7 Je¸rhma (Mikrì Je¸rhma tou Fermat). . Apì thn epagwgik  upìjesh isqÔei ap ≡ a mod p kai sunep¸c (a + 1)p ≡ a + 1 mod p. tìte ap−1 ≡ 1 mod p. Oi Akèraioi modulo m 49 'Ara 1 = 8 − 1 · 7 = 8 − 1 · (15 − 1 · 8) = 8 · 2 + 15(−1). To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm èqei endiafèrousec idiìthtec wc proc ton pollaplasiasmì tou Zm . Sunep¸c [1] = [8 · 2] + [15 · (−1)] = [8][2] kai ˆra mporoÔme na jèsoume y = 2.

1) To Mikrì Je¸rhma tou Fermat mac dieukolÔnei na upologÐsoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n me pr¸touc. To zhtoÔmeno upìloipo eÐnai 6. 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai a.8 Parat rhsh. to stoiqeÐo [a] eÐnai antistrèyimo sto Zp (Prìtash 1.4. Tìte ap ≡ bp mod p2 Prˆgmati. Gia parˆdeigma. tìte to antÐstrofo tou [a] sto Zp eÐnai to [ap−2 ]. Apì th deÔterh isotimÐa sto Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ìti an o p eÐnai pr¸toc kai o a ∈ Z den diaireÐtai me ton p. 1. 1. Tìte qrhsimopoi¸ntac to diwnumikì anˆptugma èqoume bp − ap = (a + kp)p − ap = p p−1 p p−2 p a (kp) + a (kp)2 + · · · + (kp)p . 'An p = 2. 1 2 p EÐnai profanèc ìti sto dexiì mèloc kˆje prosjetèoc diaireÐtai me ton p2 . 'Estw [b][a] = [1]. Ja apodeÐxoume t¸ra th deÔterh sqèsh. ac upologÐsoume to upìloipo thc diaÐreshc tou 222555 me to 7. An o p eÐnai perittìc èqoume ap = −(−a)p ≡ −(−a) mod p apì thn perÐptwsh thc isotimÐac pou apodeÐxame prin.9 ParadeÐgmata. Allˆ −a ≡ a mod 2 kai katˆ sunèpeia a2 ≡ a mod 2.4.4. b ∈ Z me ap ≡ bp mod p. a < 0. qrhsimoipoi¸ntac to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. . Sunep¸c 5555 ≡ 53 mod 7. Epeid  èqoume 222 = 31 · 7 + 5 paÐrnoume 222 ≡ 5 mod 7. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume 56 ≡ 1 mod 7. k ∈ Z. tìte a2 = (−a)2 ≡ −a mod 2. Apì th sqèsh 555 = 92 · 6 + 3 paÐrnoume 5555 = (56 )92 · 53 . Allˆ 53 ≡ (−2)3 ≡ −8 ≡ 6 mod 7. Sunep¸c b = a + kp. Pollaplasiˆzontac th sqèsh [ap ] = [a] me [b] prokÔptei ìti [ap−1 ] = [1]. 'Ara ap ≡ a mod p. 'Estw t¸ra a ∈ Z. apì thn upìjesh sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod p. 'Ara 222555 ≡ 5555 mod 7. a) = 1.50 1 Akèraioi 'Eqoume apodeÐxei thn pr¸th sqèsh gia a ∈ N.5). Epeid  èqoume µκδ(p.

2) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 12x ≡ 11 mod 13. . 6) Na lujoÔn oi parakˆtw exis¸seic • [x]2 = [1] sto Z8 • [x]4 = [1] sto Z5 • [x]3 = [1] sto Z5 • [x]2 + [3][x] + [2] = [0] sto Z6 • [x] + [x] + [x] = [0] sto Z3 . Oi Akèraioi modulo m 51 3) Gia kˆje n ∈ N isqÔei 42|n7 − n. arkeÐ na apodeiqjeÐ ìti isqÔei kˆje mia apì tic isotimÐec n7 ≡ n mod 7 n7 ≡ n mod 3 n7 ≡ n mod 2 H pr¸th isqÔei apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 7.2. 3) Na lujeÐ sto Z127 h exÐswsh [58][x] = [3].4.4 1) Poia eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z10 . 4) AlhjeÔei ìti h exÐswsh [4][x] = [3] èqei lÔsh sto Z6 . Gia kajèna apì autˆ upologÐste to antÐstrofo stoiqeÐo.1.8 2). Ask seic 1. Poia apì ta antistrèyima stoiqeÐa sumpÐptoun me to antÐstrofo touc. Apì to Parˆdeigma 1. Gia th deÔterh parathroÔme ìti efarmìzontac dÔo forèc to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 3 èqoume n7 = (n3 )2 n ≡ n2 n ≡ n mod 3 Me parìmoio trìpo (  kai ˆmesa) apodeiknÔetai kai h trÐth isotimÐa. 'Eqoume 42 = 2 · 3 · 7. 5) ApodeÐxte ìti h exÐswsh [a][x] = [b] èqei lÔsh sto Zm an kai mìno an µκδ(a. m)|b.

eÐnai diakekrimèna. . n ∈ N. . . [am ]} kai [a] ∈ Zm . ApodeÐxte ìti ta stoiqeÐa [a] + [ai ]. . 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n5 ≡ n mod 30. 12) Poio eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 13. ApodeÐxte ìti den upˆrqei [a] ∈ Zp me [a]2 = [−1]. 17) 'Estw p pr¸toc arijmìc me p ≡ 3 mod 4. Upìdeixh: 1547 = 7 · 13 · 17. m. . tìte to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai Ðso me [0]. AlhjeÔei ìti ta stoiqeÐa [a][ai ]. ApodeÐxte ìti an o m eÐnai perittìc. 16) UpologÐste to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm ìtan m = 3. . 6. eÐnai diakekrimèna kai epomènwc Zm = {[a + a1 ]. ìpou i = 1. . . Me tÐ isoÔtai to en lìgw ˆjroisma ìtan o m eÐnai ˆrtioc. 10) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei (n + 1)9 + 4n5 ≡ 1 mod 5 11) ApodeÐxte ìti n12 + 12n ≡ 5 mod 11 an kai mìno an n ≡ 2. 18) 'Estw Zm = {[a1 ]. 15) 'Estw p pr¸toc kai a ∈ Z pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. 14) Na brejeÐ èna stoiqeÐo [a] tou U (Z5 ) ¸ste kˆje ˆllo stoiqeÐo tou U (Z5 ) na eÐnai thc morf c [a]n . Upˆrqei tètoio stoiqeÐo sto U (Z8 ). . 4. 13) Poia hmèra thc ebdomˆdac ja eÐnai 333444 hmèrec apì s mera. ApodeÐxte ìti o elˆqistoc jetikìc akèraioc n gia ton opoÐo isqÔei sto U (Zp ) ìti [a]n = [1] eÐnai diairèthc tou p − 1. 9 mod 11. . 'Estw epiplèon ìti [a] = [0]. . . 9) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n49 ≡ n mod 1547. [a + am ]}. . 19) Exetˆste an alhjeÔei ìti to ˆjroisma dÔo antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai antistrèyimo. 5. i = 1. . m. . .52 1 Akèraioi 7) ApodeÐxte ìti o akèraioc p eÐnai pr¸toc an kai mìno an to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zp eÐnai p − 1.

n ∈ Z. xn ) = 0. kai ja perigrˆyoume pl rwc tic lÔseic thc. 2) Upojètoume ìti o d diaireÐ ton c. t ∈ Z me d = as + bt AfoÔ d|c. b) = d. . . . ìpou e ∈ Z. y0 = te. Apì thn (2) paÐrnoume (2) c = de = a(se) + b(te).5. upˆrqoun s. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 53 1. tìte h Diofantik  exÐswsh ax + by = c den èqei lÔseic. tìte h Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. pou eÐnai ˆtopo. y = y0 − n. xn me akeraÐouc suntelestèc. 'Estw b a x = x0 + n kai y = y0 − n. . y0 ) eÐnai mÐa lÔsh. c ∈ Z tètoioi ¸ste toulˆqiston ènac apì touc a. 2) An o d diaireÐ ton c. 'Estw ìti upˆrqoun akèraioi x. Epiplèon an (x0 . d d (1) Apìdeixh. b). .1. 1) Upojètoume ìti o d den diaireÐ ton c. 1. y tètoioi ¸ste ax + by = c. onomˆzetai Diofantik  ìtan mac endiafèroun mìno oi akèraiec lÔseic thc.1 Je¸rhma. . . AfoÔ d|a kai d|b. Jètoume d = µκδ(a. tìte kˆje ˆllh lÔsh èqei th morf  b a x = x0 + n. b den eÐnai mhden. n ∈ Z. b. EÔkola epalhjeÔetai me prˆxeic ìti d d ax + by = c. 1) An o d den diaireÐ ton c. Ja asqolhjoÔme ed¸ me thn pr¸th mh tetrimmènh Diofantik  exÐswsh. Tèloc ja asqolhjoÔme me sust mata isotimi¸n (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). ìpou to f (x1 . ax + by = c. Mia exÐswsh thc morf c f (x1 . Oi exis¸seic aut c thc morf c paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n kai sthn 'Algebra. paÐrnoume d|c. . 'Estw a. . pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = se.5. . xn ) eÐnai èna polu¸numo twn x1 .5 Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec Pollˆ majhmatikˆ probl mata pou sunantˆme sthn kajhmerin  mac zw  anˆgontai se exis¸seic stic opoÐec epizhtoÔme lÔseic pou na eÐnai akèraioi arijmoÐ. Epeid  µκδ(a. Me th qr sh aut c ja lÔsoume thn isotimÐa ax ≡ b mod m. Ja deÐxoume ìti h dojeÐsa Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. èqoume c = de.

5.6 Eur¸ gia mia epistol  pou kostÐzei 8 Eur¸. tìte den upˆrqoun lÔseic. m ∈ Z me m = 0 kai d = µκδ(a. y = 40 − 2n. 'Ara kˆje lÔsh eÐnai thc morf c x = −40 + 3n. ìpou n ∈ Z. 14) = 7 pou diaireÐ to 70. eÐnai thc morf c x = 10 + 2n kai y = −10 − 3n. AfoÔ µκδ(4.4 Eur¸ kai 0. 3) Jèloume na agorˆsoume grammatìshma twn 0. x.54 1 Akèraioi T¸ra ja deÐxoume ìti kˆje lÔsh eÐnai thc morf c (1). y) ìpou o x eÐnai mh arnhtikìc akèraioc kai elˆqistoc kai y ≥ 0. y0 . y ∈ Z me ax + by = c kai ax0 + by0 = c. 6) = 2 pou diaireÐ to 80. Epomènwc 7 = 1 · 21 + (−1) · 14 kai ˆra 70 = 10 · 21 + (−10) · 14. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac bohjˆ na melet soume isotimÐec. b. d d d d d a a 'Ara upˆrqei n ∈ Z me y0 − y = n.4 Eur¸ pou apaitoÔntai. 'Estw a. Epeid  x ≥ 0 èqoume n ≥ 14.3 Je¸rhma. Afair¸ntac katˆ mèlh paÐrnoume a(x − x0 ) = b(y0 − y) kai ˆra (3) a b a b a (x − x0 ) = (y − y0 ). 1. Ja lÔsoume th Diofantik  exÐswsh 4x + 6y = 80 kai ja broÔme th lÔsh (x. sÔmfwna me to Je¸rhma 1. y0 = −10. 'Estw x0 . 1. Epomènwc kˆje lÔsh.2 ParadeÐgmata. y = 12. 'Etsi mÐa lÔsh eÐnai h x0 = 10. Gia tic lÔseic thc isotimÐac isqÔoun ta ex c: 1) an d b. y0 = 40. 1) H Diofantik  exÐswsh 4x + 8y = 10 den èqei lÔseic afoÔ µκδ(4. = 1. dhlad  y = y0 − n . BrÐskoume tic lÔseic wc ex c: Apì ton EukleÐdeio algìrijmo èqoume 21 = 1 · 14 + 7.1. AfoÔ µκδ . èqoume ìti y − y0 . Apì ton EukleÐdeio Algìrijmo paÐrnoume 80 = (−40) · 4 + 40 · 6 pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = −40. H apìdeixh d sthn perÐptwsh pou o b den eÐnai mhdèn eÐnai parìmoia. kai ax ≡ b mod m . 'Ara h zhtoÔmenh lÔsh prokÔptei gia n = 14 kai eÐnai h x = 2. upˆrqoun lÔseic.5. tìte apì thn (3) paÐrnoume x = x0 + n. d d b An o a den eÐnai mhdèn. 14 = 2 · 7 = 0.5. m). 8) = 4 pou den diaireÐ ton 10. 2) H Diofantik  exÐswsh 21x+14y = 70 èqei ˆpeirec lÔseic afoÔ µκδ(21. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc grammatos mwn 0.

H isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me th Diofantik  exÐswsh ax − my = b. tìte m m t1 ≡ t2 mod m kai ˆra x1 ≡ x2 mod m.7 prokÔptei ìti t1 ≡ t2 mod d. an t1 ≡ t2 mod d. 2) Epeid  h isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me thn exÐswsh [a][x] = [b] sto Zm . . ja lème ìti h isotimÐa ax ≡ b mod m èqei akrib¸c d lÔseic. 'Estw t1 . Sunep¸c. MÐa epilog  d mh isodunˆmwn lÔsewn modulo m dÐnetai apì th sqèsh x = x0 − gia t = 0. tìte t1 ≡ t2 mod m. blèpoume ìti mia prwtobˆjmia exÐswsh sto Zm mporeÐ na mhn èqei lÔseic. y0 ) eÐnai mia sugkekrimènh lÔsh thc exÐswshc. Apì thn Prìtash d d 1. an x1 ≡ x2 mod m. d d x1 ≡ x2 mod m ⇔ t1 ≡ t2 mod d.3.3. m t. .1: an d b tìte den upˆrqoun lÔseic. en¸ an d|b tìte upˆrqoun ˆpeirec lÔseic pou dÐnontai apì tic sqèseic x = x0 + −m a t. t2 ∈ Z kai x1 = x0 − Ja apodeÐxoume t¸ra ìti m m t1 kai x2 = x0 − t2 . . apì t¸ra kai sto ex c ìtan lème lÔsh miac isotimÐac ax ≡ b mod m ennooÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo m. y = y0 − t (t ∈ Z). d (4) Shmei¸seic . 1. d d 'Ara apodeÐxame ìti upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. 1) An c ∈ Z eÐnai mia lÔsh thc isotimÐac ax ≡ b mod m tìte kˆje c ∈ Z me c ≡ c mod m ja eÐnai lÔsh thc isotimÐac lìgw thc Prìtashc 1. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 2) an d|b tìte upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. d d ìpou (x0 . m m Prˆgmati. AntÐstrofa. 'Etsi sth deÔterh perÐptwsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc. na èqei akrib¸c mia lÔsh   na èqei perissìterec lÔseic. d − 1. Oi lÔseic aut c perigrˆfontai apì to Je¸rhma 1.5. .1. tètoia ¸ste kˆje stoiqeÐo x thc klˆshc ikanopoieÐ thn isotimÐa.5. 55 Apìdeixh.4.

4 ParadeÐgmata. Me ˆlla lìgia blèpoume ìti èqoume dÔo perigrafèc tou idÐou sunìlou.3.56 1 Akèraioi 1.4 1) mporoÔme na ergastoÔme kai wc ex c.5. H [3]5 = [3]15 ∪ [8]15 ∪ [13]15 . y0 ) = (8. x ≡ 3 mod 15. Pollaplasiˆzontac thn arqik  isotimÐa me a paÐrnoume x ≡ 22a mod 10. to 7 eÐnai antistrèyimo modulo 10 (Prìtash 1. 'Ara 3 = 9 − 6 · 1 = 9 − (15 − 9 · 1) = 9 · 2 − 15 · 1 kai pollaplasiˆzontac me 4 èqoume 9 · 8 − 15 · 4 = 12.5. 'Ara upˆrqoun akrib¸c 3 klˆseic upoloÐpwn mod 15 pou eÐnai lÔseic. tìte eÐnai eÔkolo na doÔme ìti ShmeÐwsh Sto Parˆdeigma 1. . dojeÐsa isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn 3x ≡ 4 mod 5. 'Estw d.5. Jètoume (x0 . Apì thn apìdeixh tou Jewr matoc 1.3. Tìte gia kˆje akèraio r èqoume thn xènh ènwsh [r]d = [r]m ∪ [r + d]m ∪ · · · ∪ r + H apìdeixh af netai san ˆskhsh. 10) = 1. ìlec oi lÔseic thc arqik c isotimÐac eÐnai x ≡ 8 mod 15. x ≡ 13 mod 15.5. m −1 d d m . An sumbolÐsoume thn klˆsh upoloÐpwn mod m tou a me [a]m . Me ton EukleÐdeio algìrijmo (  me ìpoion ˆllo trìpo jèloume) brÐskoume to antÐstrofo tou 7 modulo 10. 4).4. Pio genikˆ. mporeÐ na apodeiqjeÐ to ex c. 2) MporoÔme na lÔsoume thn isotimÐa 7x ≡ 22 mod 10 me thn prohgoÔmenh mèjodo   enallaktikˆ na parathr soume ìti afoÔ µκδ(7. 15) = 3 kai 3|12. thn x ≡ 3 mod 5. 1) Ja prosdiorÐsoume touc x ∈ Z pou èqoun thn idiìthta 9x ≡ 12 mod 15. m jetikoÐ akèraioi tètoioi ¸ste d|m.5.4. pou èqei akrib¸c mÐa lÔsh apì to Je¸rhma 1. dhlad  tou {x ∈ Z|9x ≡ 12 mod 15}.5). 'Eqoume d = µκδ(9. a ≡ 3 mod 10.4 1). 'Ara x ≡ 66 ≡ 6 mod 10 (deÐte kai thn Efarmog  metˆ thn Prìtash 1. Gia na broÔme mia lÔsh thc antÐstoiqhc Diofantik c exÐswshc 9x−15y = 12 efarmìzoume ton EukleÐdeio algìrijmo 15 = 9 · 1 + 6 9=1·6+3 6 = 2 · 3. èstw 7a ≡ 1 mod 10. isìthta (4).5). P¸c sqetÐzetai aut  h lÔsh me tic treic lÔseic pou br kame sto Parˆdeigma 1.

tìte mporoÔme na deÐxoume ìti to prohgoÔmeno sÔsthma èqei lÔsh (kai eÐnai monadik  mod e. . Sthn eidik  perÐptwsh pou isqÔei µκδ(m. . giatÐ apì thn pr¸th isotimÐa paÐrnoume 2|x − 1 kai apì th deÔterh paÐrnoume 2|x − 2 kai epomènwc 2|1. gia parˆdeigma. an upˆrqei lÔsh. kai epomènwc e|x − x . . Jètoume Apìdeixh. r. . ìpou e = κπ(m. . 'Ara x ≡ ak mod mk . Sunep¸c. 2. . mk ) = 1.1. Autì den èqei lÔsh. isqÔei µκδ(Mk .5. mr . m2 . 'Estw m1 . . . 'Uparxh: Jètoume Mk = x = a1 M1 y1 + · · · + ar Mr yr (5) Epeid  gia i = k èqoume mi |Mk h (5) dÐnei x ≡ ak Mk yk mod mk . n) = 1. . Sqetikì eÐnai to parakˆtw Je¸rhma. aut  eÐnai monadik  mod e. k = 1. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 57 Sust mata isotimi¸n Sth sunèqeia ja jewr soume sust mata isotimi¸n. Sthn perÐptwsh pou upˆrqoun akèraioi x. 1. 2.5 Je¸rhma (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). Tìte to sÔsthma isotimi¸n x ≡ a1 x ≡ ar mod m1 . to sÔsthma x ≡ 1 mod 2 x ≡ 2 mod 6. . n). Arqikˆ parathroÔme ìti eÐnai dunatìn èna sÔsthma na mhn èqei lÔsh an kai kˆje isotimÐa tou sust matoc èqei lÔsh. lìgw thc umk pìjeshc. dhlad  m|x − x kai n|x − x . mr anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi jetikoÐ akèraioi. . dhlad  mod (mn)). . . .5. Epomènwc to Mk eÐnai antistrèyimo modulo mk 'Estw Mk yk ≡ 1 mod mk . M kai parathroÔme ìti. x pou ikanopoioÔn to sÔsthma x ≡ a mod m x ≡ b mod n paÐrnoume x ≡ x mod m kai x ≡ x mod n. Ac jewr soume. . r. 'Otan lème lÔsh enìc sust matoc isotimi¸n ennooÔme kˆje akèraio pou ikanopoieÐ ìlec tic isotimÐec tou sust matoc. mod mr èqei monadik  lÔsh modulo M = m1 m2 . . . k = 1.

1) Gia na lÔsoume to sÔsthma x≡1 x≡2 mod 3 mod 5 x ≡ 3 mod 7 jètoume. ìti to sÔnolo twn akeraÐwn pou eÐnai lÔseic tou sust matoc tou prohgoumènou Jewr matoc eÐnai h tom  twn klˆsewn [a1 ]m1 . (Gia th mèjodo aut  den qreiˆzontai ta moduli mk na eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. allˆ sthn perÐptwsh aut  den gnwrÐzoume ek twn protèrwn an upˆrqei lÔsh). Gia na 105. afoÔ oi mk eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi.58 1 Akèraioi Monadikìthta: 'Estw x kai x dÔo lÔseic tou arqikoÔ sust matoc. 2) MporoÔme suqnˆ na lÔsoume sust mata isotimi¸n kai me diadoqikèc antikatastˆseic. Sunep¸c x = 5(6u + 5) + 1 = 30u + 26. . M2 = = 21 kai M3 = = 15.5. Antikajist¸ntac sth deÔterh èqoume 5t ≡ 1 mod 6. dhlad  mk |x − x .2. BrÐskoume to y2 apì thn 21y2 ≡ 1 mod 5. 1. 'Eqoume y2 ≡ 1 mod 5. 'Ara t = 6u + 5. M1 = 3 5 7 broÔme to y1 lÔnoume thn isotimÐa 35y1 ≡ 1 mod 3. r èqoume x ≡ x mod mk . u ∈ Z. . sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. t ∈ Z. dhlad  x ≡ 157 ≡ 52 mod 105. . . TonÐzoume ed¸.6 ParadeÐgmata. . . thn opoÐa lÔnoume gia na broÔme t ≡ 5 mod 6. Apì to Parˆdeigma 1.5. [ar ]mr . Tìte gia kˆje k = 1. BrÐskoume to y3 apì thn 15y3 ≡ 1 mod 7. Telikˆ x ≡ 1 · 35 · 2 + 2 · 21 · 1 + 3 · 15 · 1 mod 105. . .5. 2. . Apì thn pr¸th isotimÐa èqoume x = 5t + 1.8 2) sumperaÐnoume ìti M |x − x . 'Eqoume y1 ≡ 2 mod 3. 'Eqoume y3 ≡ 1 mod 7. dhlad  thn 2y1 ≡ 1 mod 3. M = 3 · 5 · 7 = 105 105 105 = 35. Gia parˆdeigma èstw x ≡ 1 mod 5 x ≡ 2 mod 6 x≡3 mod 7 GnwrÐzoume apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ìti to sÔsthma èqei monadik  lÔsh mod 210 thn opoÐa mporoÔme na broÔme wc ex c.

3. h pr¸th isotimÐa tou sust matoc eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 2 mod 3. 'Ara u = 7v + 6. Gia parˆdeigma. blèpoume ìti h deÔterh isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 6 mod 7. 4) Ac jewr soume to sÔsthma 2x ≡ 1 mod 3 5x ≡ 2 mod 7. b) x ≡ 1 mod 77. ParathroÔme ìti se autì den mporoÔme na efarmìsoume ˆmesa to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. Blèpoume ìti oi lÔseic eÐnai: a) x ≡ 76 mod 77. Oi a) kai b) lÔnontai ˆmesa en¸ sta g) kai d) efarmìzoume to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. eÔkola epalhjeÔoume ìti h en lìgw isotimÐa isodunameÐ me ta ex c 4 sust mata isotimi¸n a) x + 1 ≡ 0 mod 77 b) x − 1 ≡ 0 mod 77 g) x + 1 ≡ 0 mod 7 x − 1 ≡ 0 mod 11 d) x + 1 ≡ 0 mod 11 x − 1 ≡ 0 mod 7. . d) x ≡ 43 mod 77. H lÔsh eÐnai u ≡ 6 mod 7. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 59 Antikajist¸ntac sthn trÐth isotimÐa paÐrnoume 30u ≡ 5 mod 7. Telikˆ x = 30(7v + 6) + 26 = 210v + 206. Epeid  to 2 eÐnai antistrèyimo modulo 3 (kai èna antÐstrofì tou eÐnai to 2). Epeid  x2 − 1 = (x + 1)(x − 1) kai 77 = 7 · 11.1. Me parìmoio trìpo. Sunep¸c x ≡ 206 mod 210. To sÔsthma autì mporeÐ na lujeÐ me to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. v ∈ Z.5.5. ac jewr soume thn x2 ≡ 1 mod 77. g) x ≡ 34 mod 77. Sunep¸c to arqikì sÔsthma eÐnai isodÔnamo me to x≡2 mod 3 x ≡ 6 mod 7. 3) Me th bo jeia tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn mporoÔme merikèc forèc na lÔsoume isotimÐec pio polÔplokec apì autèc pou melet same sto Je¸rhma 1.

LÔste tic parakˆtw Diofantikèc exis¸seic. tìte èqei ˆpeirec. 3. LÔste tic Diofantikèc exis¸seic i) 2x + 3y + 4z = 79 Upìdeixh: Jèste w = 3y + 4z kai lÔste pr¸ta thn 2x + w = 79. ii) 10x + 6y + 15z = 40 6. i) ApodeÐxte ìti h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei lÔsh an kai mìno an µκδ(a. 4. Poiec apì tic parakˆtw isotimÐec èqoun lÔseic. 8. c ∈ Z − {0} kai d ∈ Z. 5. 'Estw a. EÐnai dunatìn me sunolikˆ 50 nomÐsmata twn 2.5 1. z ∈ Z pou eÐnai lÔseic tou sust matoc x + y + z = 100 x + 8y + 50z = 156. y. Na brejoÔn oi akèraioi x. y) ∈ N × N upˆrqoun tètoia ¸ste 2x + 3y = 70. Pìsa zeÔgh (x. b.60 1 Akèraioi Ask seic 1. i) 5x + 8y = 99 ii) 6x + 4y = 100 iii) 6x + 4y = 99 iv) 110x + 150y = 30 v) 14x + 49y = 42 2. b. 7. 10 kai 50 Eur¸ na sqhmatisteÐ posì 760 Eur¸. Katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc mporeÐ na sqhmatisteÐ èna posì 510 Eur¸ apì qartonomÐsmata twn 20 kai 50 Eur¸. ii) ApodeÐxte ìti an h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei mÐa lÔsh. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun) i) 2x ≡ 6 mod 12 ii) 101x ≡ 7 mod 102 . c)|d.

i) x ≡ 3 mod 5 x ≡ 5 mod 6 x ≡ 1 mod 7 ii) 2x ≡ 1 mod 7 x ≡ 4 mod 8 iii) 6x ≡ 2 mod 9 5x ≡ 1 mod 10 iv) 4x ≡ 2 mod 10 3x ≡ 4 mod 11 10. 11. pr r h anˆlus  tou se ginìmeno 1 pr¸twn me pi = pj an i = j . LÔste to sÔsthma x≡4 mod 6 x ≡ 13 mod 15 12. .5. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 61 iii) 14x ≡ 3 mod 21 iv) 9x ≡ 5 mod 35. . Poia apì ta parakˆtw sust mata èqoun lÔseic. ApodeÐxte ìti h isotimÐa x2 ≡ 1 mod m èqei akrib¸c 2r lÔseic mod m. 3 antÐstoiqa. m 14. 7 kai 9 af nei upìloipa 1. Na brejeÐ o t. 9. 'Enac dorufìroc pou kineÐtai gÔrw apì thn Gh èqei perÐodo t pou eÐnai akèraio pollaplˆsio thc miac ¸rac. kai ii) o dorufìroc sumplhr¸nei 11 peristrofèc se qronik  perÐodo pou arqÐzei ìtan èna 24wro rolìi deÐqnei 0 kai l gei (kˆpoiec hmèrec argìtera) ìtan to rolìi deÐqnei 17. BreÐte ton elˆqisto jetikì akèraio pou ìtan diairejeÐ me touc 5. 2. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun). . 'Estw m ∈ N perittìc kai m = pm1 . BreÐte ìlouc touc x ∈ Z tètoiouc ¸ste x2 ≡ 1 mod 91. 13. GnwrÐzoume ìti i) t ≤ 24.1.

tìte upˆrqei monadik  lÔsh mod m pou dÐnetai apì ¯ x = ∆(de − bf ) mod m ¯ y = ∆(af − ce) mod m. iii) An x2 = [1] sto Zm .62 15. 5 kai 6 tìte paramènoun antÐstoiqa 1. 20. ('Ena arqaÐo Indikì prìblhma). ApodeÐxte ìti an µκδ(∆. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc aug¸n pou ja mporoÔse na perièqei to kalˆji. 18. . b ∈ Zm . ii) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. ApodeÐxte ìti upˆrqoun m to pl joc diadoqikoÐ jetikoÐ akèraioi kajènac apì touc opoÐouc diaireÐtai me èna toulˆqiston tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. 3. 19. Exetˆste an oi parakˆtw protˆseic pou aforoÔn to Zm eÐnai alhjeÐc   yeudeÐc i) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc arijmìc tètoioc ¸ste ta dÔo teleutaÐa yhfÐa tou tetrag¸nou tou (sth sun jh dekadik  graf ) na eÐnai 35. tìte x = [0]. 3. An afairejoÔn ta augˆ apì èna kalˆji anˆ 2. (SugkrÐnate me ton kanìna tou Cramer gia th lÔsh 2 × 2 grammik¸n susthmˆtwn epÐ tou R). b ∈ Zm ) èqei to polÔ mia lÔsh sto Zm . 4. 16. JewroÔme to sÔsthma mod 11 mod 11 ax + by ≡ e mod m cx + dy ≡ f mod m kai jètoume ∆ = ad − bc. m) = 1. ¯ ìpou ∆ eÐnai to antÐstrofo tou ∆ modulo m. 'Otan ìmwc afairejoÔn ta augˆ anˆ 7 sto tèloc to kalˆji eÐnai ˆdeio. 4. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. a = [0]) èqei lÔsh sto Zm . BreÐte ìlouc touc x. y ∈ Z ¸ste to sÔsthma 1 Akèraioi 2x + 4y ≡ 3 3x + 2y ≡ 5 na èqei lÔsh. 17. iv) An x2 = [0] sto Zm . tìte x = [1]   x = [−1]. 5 augˆ. 2.

BreÐte ìlouc touc akeraÐouc x tètoiouc ¸ste x3 + 2x2 − x − 5 ≡ 0 mod 105. .1. 0 ≤ b ≤ 60 tètoioc ¸ste to sÔsthma 63 12x ≡ b mod 30 22x ≡ b mod 11 na èqei lÔsh. Upìdeixh: 'Estw f (x) = x3 + 2x2 − x − 5. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 21. 22. f (x) ≡ 0 mod 7. SuneqÐste efarmìzontac to Kinezikì Je¸rhma. Exetˆste an upˆrqei b ∈ Z. f (x) ≡ 0 mod 5. Me dokimèc lÔste kˆje mÐa apì tic isotimèc f (x) ≡ 0 mod 3.5.

oi opoÐoi eÐnai tètoioi ¸ste H sunˆrthsh tou Euler 1 ≤ a ≤ m kai µκδ(a.4. 1) Gia kˆje pr¸to p isqÔei ϕ(pi ) = pi − pi−1 . ìpou 1 ≤ a ≤ pi−1 . Gia parˆdeigma èqoume ϕ(1) = 1.. 2) An µκδ(m. . m) = 1. opìte m|a − b kai n|a − b. (pns − pns −1 ) s s 1 1 2 =n 1− 1 p1 1− 1 p2 . Tìte. tìte mn|a − b.64 1 Akèraioi 1. tìte n ϕ(n) = (pn1 − pn1 −1 )(pn2 − p2 2 −1 ) . dhlad  [a]m = [b]m kai .4 ìti U (Zm ) = {[α] ∈ Zm |µκδ(α. tìte ϕ(mn) = ϕ(m)ϕ(n). 2) ArkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei 1-1 kai epÐ apeikìnish ψ : U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). . orÐzetai mia sunˆrthsh φ : Z>0 → Z>0 . ìpou oi pi s 1 eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ.5 èpetai ìti ϕ(m) eÐnai to pl joc twn akeraÐwn a. Sunep¸c to pl joc twn jetik¸n akeraÐwn pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai sqetikˆ pr¸toi proc autìn eÐnai pi − pi−1 .6. 1. H parakˆtw Prìtash parèqei ènan diaforetikì trìpo upologismoÔ tou akeraÐou ϕ(m).6 H Sunˆrthsh tou Euler Ja sumbolÐzoume me ϕ(m) to pl joc twn stoiqeÐwn tou sunìlou U (Zm ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm . ϕ(3) = 2. [a]n ). . ϕ(4) = 2. pns . giatÐ an [a]mn = [b]mn . Apìdeixh. H antistoiqÐa ψ eÐnai mia apeikìnish. UpenjumÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. 1 − 1 ps . 3) An h anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn eÐnai n = pn1 . . Apì thn Prìtash 1. ϕ(5) = 4. OrÐzoume ψ([a]mn ) = ([a]m . EÐnai fanerì ìti qrhsimopoi¸ntac ton orismì den eÐnai eÔkolo na upologistoÔn oi timèc ϕ(m) gia megˆla m. pou onomˆzetai sunˆrthsh tou Euler . ìpou me [a]k ∈ Zk paristˆnoume thn klˆsh upoloÐpwn modulo k tou a. m) = 1} 1) Oi jetikoÐ akèraioi pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai den eÐnai sqetikˆ pr¸toi me autìn eÐnai ta pollaplˆsia tou p thc morf c ap. ϕ(6) = 2.1 Prìtash. ϕ(2) = 1.. To pl joc touc eÐnai pi−1 . n) = 1.

Shmei¸noume ìti h sqèsh 2) sto prohgoÔmeno Je¸rhma mporeÐ na apodeiqjeÐ qwrÐc th qr sh tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn. Prˆgmati. U (Zn ) pou ja melethjeÐ genikìtera sthn Enìthta 2. giatÐ an µκδ(mn. U (Zm ). [a]n ) ∈ U (Zm ) × U (Zn ). H ψ eÐnai 1-1. Tèloc. (pns − pns −1 ) = s s 1 1 = pn1 . pns ) = s 1 = ϕ(pn1 ) . Epiplèon. Sunep¸c apodeÐxame ìti Je¸rhma tou Euler [a]. Epeid  µκδ(a.. Epeid  ìmwc µκδ(m. .5) kai katˆ sunèpeia ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc µκδ(a. m). µκδ(b. m) = 1 kai µκδ(x. . n) = 1. n) = µκδ(b. kˆje pr¸toc arijmìc pou eÐnai koinìc diairèthc twn ab kai m ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a. gia na doÔme ìti h ψ eÐnai epÐ. parathroÔme ìti dojèntoc tou ([a]m . èqoume ϕ(1000) = ϕ(23 53 ) = ϕ(23 )ϕ(53 ) = (8 − 4)(125 − 25) = 400.2. Autì eÐnai ˆtopo. p) = 1. a) = µκδ(n.. µκδ(x. pns 1 − s 1 =n 1− 1 p1 1 p1 . . m).. [b] ∈ U (Zm ). Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gnwrÐzoume ìti ap−1 ≡ 1 mod p. [x]n ) = ([a]m . m > 0 kai µκδ(a. . n) = 1. . m) = 1 èqoume µκδ(ab. Ja apodeÐxoume ed¸ mia genÐkeush pou lèei ìti aϕ(m) ≡ 1 mod m. ψ([x]mn ) = ([x]m . èqoume mn|a−b. opìte m|a − b kai n|a − b. H Sunˆrthsh tou Euler 65 [a]n = [b]n . Gia to x autì èqoume µκδ(x. [b] ∈ U (Zm ) ⇒ [ab] ∈ U (Zm ). m) = µκδ(a. Sunep¸c. a) = 1. m) = 1. m) = 1. [b]n ) ∈ U (Zm )× U (Zn ). apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn upˆrqei akèraioc x me x ≡ a mod m kai x ≡ b mod n. (1) . 3) H sqèsh aut  prokÔptei apì tic 1) kai 2): ϕ(n) = ϕ(pn1 . ìpou a. tìte [a]m = [b]m kai [a]n = [b]n . dhlad  [a]mn = [b]mn . 1 − H sqèsh 3) eÐnai qr simh gia upologismoÔc. a) = 1. 1 − 1 ps . tìte µκδ(m. b (L mma 1. m ∈ Z. ìtan o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc me µκδ(a. . an [a]mn ∈ U (Zmn ) tìte ([a]m .1. 1 ps = .6. 'Estw [a]. . Gia parˆdeigma. . EpÐshc. mn) = 1 kai ˆra [x]mn ∈ U (Zmn ). ϕ(pns ) = s 1 = (pn1 − pn1 −1 ) . 'Omwc h apìdeixh pou d¸same ed¸ parousiˆzei endiafèron giatÐ qrhsimopoieÐ mia diasÔndesh metaxÔ twn U (Zmn ). [b]n ). m) = µκδ(b.. giatÐ an ψ(a) = ψ(b).

. [ak ]}. [aak ]}. m ∈ Z kai m > 0. (3) SqhmatÐzoume to ginìmeno ìlwn twn stoiqeÐwn tou U (Zm ).2 Je¸rhma (Euler ). Ergˆsthke de se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n allˆ kai ˆllwn klˆdwn. p) = 1 an kai mìno an o p den diaireÐ ton a. ak ] paÐrnoume [ak ] = [1]. . ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h Nauphgik . O Euler (1707-1783) xekÐnhse stic spoudèc tou sto Panepist mio tou Basel thc ElbetÐac ìtan  tan mìlic 13 qron¸n kai trÐa qrìnia argìtera apèkthse master’s sth FilosofÐa. . . m) = 1. Epiplèon ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. . . opìte m|ai − aj . (2) 'Estw [a] ∈ U (Zm ). Apì tic (3) kai (2) paÐrnoume [aa1 ] . tìte to antÐstrofo tou [a] ∈ Zm eÐnai to [aϕ(m)−1 ].6. 'Ara prokÔptei mia ˆllh apìdeixh gia to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. . k = ϕ(m). [aak ] = [a1 ] . k . 1 .66 'Estw 1 Akèraioi U (Zm ) = {[a1 ]. . giatÐ an [aai ] = [aaj ]. An µκδ(a. . . Pollaplasiˆzontac thn (4) me to antÐstrofo tou [a1 . . dhlad  aϕ(m) ≡ 1 mod m. Epeid  t¸ra to pl joc twn [aai ] eÐnai k . . . . m) = 1. . . ak ]. aϕ(m) ≡ 1 mod m. tìte 1 'Estw a. tìte m|a(ai − aj ). kai ˆra [ai ] = [aj ]. kai epeid  to k eÐnai peperasmèno. Udrodunamik  kai Mhqanik . . ak ] ∈ U (Zm ). . ak ] = [a1 . 1. afoÔ µκδ(a. To episthmonikì èrgo tou eÐnai terˆstio kai o Euler jewreÐtai o polugrafìtatoc Majhmatikìc ìlwn twn epoq¸n. èqoume ϕ(m) = p − 1 kai epiplèon isqÔei µκδ(a. . . . Sthn eidik  perÐptwsh tou Jewr matoc tou Euler pou o m = p eÐnai pr¸toc. (4) Apì th sqèsh (1) èqoume [a1 . m) = 1. i = 1. paÐrnoume U (Zm ) = {[aa1 ]. . . . Apì to (1) èqoume ìti [aai ] ∈ U (Zm ). 'Eqoume apodeÐxei to akìloujo apotèlesma. pou eÐnai o plhjˆrijmoc tou U (Zm ). Apì to Je¸rhma autì blèpoume ìti an µκδ(a. [ak ] ⇒ [ak ][a1 .

72) = 1 èqoume ìti µκδ(a.6. Gia kˆje akèraio a me µκδ(a.1). Apì to Je¸rhma tou Euler kai ton orismì tou k paÐrnoume 1 ≡ ar mod m.3 ParadeÐgmata. Gia autì ergazìmaste kˆpwc diaforetikˆ: ArkeÐ na deÐxoume ìti a12 ≡ 1 mod 8 kai a12 ≡ 1 mod 9.9 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. m) = 1. apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume ϕ(m) = qk + r. To RSA sunÐstatai sta epìmena b mata. . stratiwtikoÔc kai oikonomikoÔc skopoÔc. Epeid  µκδ(a. ìpwc kai apì polÐtec se kajhmerinèc oikonomikèc sunallagèc (p. Ja perigrˆyoume ed¸ to sÔsthma kruptogrˆfhshc RSA. Gia parˆdeigma. ac broÔme to upìloipo thc diaÐreshc tou 3652002 me to 24. 72) = 1 isqÔei a12 ≡ 1 mod 72. 'Estw a.2 Autì eÐnai apì ta pio diadedomèna sust mata kaj¸c qrhsimopoieÐtai apì krˆth kai organismoÔc gia diplwmatikoÔc. Lìgw tou elaqÐstou tou k paÐrnoume r = 0. 0 ≤ r < k . EpÐshc ϕ(24) = ϕ(23 3) = (23 − 22 )(3 − 1) = 8 (Prìtash 1. 'Omoia apodeiknÔetai kai h isotimÐa a12 ≡ 1 mod 9. m ∈ Z me m > 0 kai µκδ(a. H KruptografÐa asqoleÐtai me thn eÔresh kai ulopoÐhsh mejìdwn apostol c kai l yhc mustik¸n mhnumˆtwn. 2. H Sunˆrthsh tou Euler 67 To Je¸rhma tou Euler mac epitrèpei suqnˆ na upologÐzoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n. giatÐ oi akèraioi 8. An efarmìsoume ˆmesa to Je¸rhma tou Euler.q. Shamir kai Adleman to 1978. agorèc me pistwtik  kˆrta). 1. lambˆnoume aϕ(72) = aϕ(8)ϕ(9) = a24 ≡ 1 mod 72 pou den eÐnai h zhtoÔmenh isotimÐa. Sunep¸c aϕ(m) = (ak )q ar . 1. Prˆgmati. B ma 1 : O protijèmenoc paral pthc tou mhnÔmatoc epilègei dÔo diakekrimènouc megˆlouc pr¸touc arijmoÔc (pq thc tˆxhc tou 10100 ). 8) = 1 kai ˆra apì to Je¸rhma tou Euler isqÔei aϕ(8) = a4 ≡ 1 mod 8. 'Estw k o elˆqistoc jetikìc akèraioc tètoioc ¸ste ak ≡ 1 mod m (tètoioc k upˆrqei apì to Je¸rhma tou Euler kai to AxÐwma ElaqÐstou).6.1. Epomènwc èqoume a12 = (a4 )3 ≡ 1 mod 8. Tìte k|ϕ(m). 'Ara k|ϕ(m). IsqÔei 365 = 15 · 24 + 5 kai ˆra 365 ≡ 5 mod 24. Epeid  2002 = 250 · 8 + 2 èqoume 3652002 = (3658 )250 · 3652 ≡ (58 )250 · 52 ≡ 1250 · 52 ≡ 1 mod 24. 24) = 1. apì to Je¸rhma tou Euler èqoume 58 ≡ 1 mod 24. Sth sunèqeia jètei n = pq kai epilègei ènan jetikì akèraio e sqetikˆ pr¸to me ton 2 H mèjodoc kruptogrˆfhshc RSA To sÔsthma RSA epino jhke apì touc Rivest.6. Kaj¸c µκδ(5.

UpologÐzontac ta Y (X) brÐskoume3 0445 2224 1123 2224 0572 0304 2315 2326 2256 0155 2334 2224 3 Oi sugkekrimènoi upologismoÐ èginan me to prìgramma GAP . 'Ara upˆrqei d ∈ N me de = kϕ(n)+1. B ma 2 (kruptogrˆfhsh): O apostolèac metatrèpei to m numa pou jèlei na steÐlei se mia seirˆ apì yhfÐa sÔmfwna me thn 1-1 antistoiqÐa A → 01. B ma 3 (apokruptogrˆfhsh): Kaj¸c apì thn upìjesh eÐnai µκδ(e. Ω → 24. ja prosjètame to “anÔparkto grˆmma” 25 dÔo forèc). 'Etsi epanakt¸ntai oi arijmoÐ X . Dhlad . O paral pthc upologÐzei èna tètoio d (pq me ton EukleÐdeio Algìrijmo).68 1 Akèraioi ϕ(n) = (p − 1)(q − 1). (Sthn prˆxh ja epilègame megˆlouc arijmoÔc). X . To zeÔgoc (e. isqÔei ed¸ giatÐ ta p. èstw p = 43 kai q = 59. Tìte n = pq = 2537 kai ϕ(n) = (p − 1)(q − 1) = 2436. ϕ(n)) = 1. Metatrèpoume to m numa se mia seirˆ apì yhfÐa kai omadopoioÔme se tetray fiouc arijmoÔc lambˆnontac 1901 1201 0807 1201 1909 1001 0509 1301 1922 1707 1809 1201 sÔmfwna me to pr¸to tm ma tou B matoc 2. . (An sthn teleutaÐa omadopoÐhsh eÐqame 2 yhfÐa. Sth sunèqeia omadopoieÐ ta yhfÐa se tetray fiouc arijmoÔc. Oi arijmoÐ Y (X) stèlnontai ston paral pth (katˆ fanerì trìpo). gia kˆpoio k ∈ Z. q eÐnai toulˆqiston pentay fioi arijmoÐ en¸ oi X eÐnai tetray fioi). . apì touc tetray fiouc autoÔc arijmoÔc upologÐzei Y (X) ≡ X e mod n. 'Estw e = 13 opìte µκδ(13. . 2436) = 1. dhlad  to arqikì mh kruptografhmèno m numa. n) = 1. Sth sunèqeia uy¸nei kˆje Y (X) sth dÔnamh d kai efarmìzei to Je¸rhma tou Euler Y (X)d ≡ X ed = X kϕ(n)+1 = (X ϕ(n) )k X ≡ X mod n.5). 0 < Y (X) < n. n) gnwstopoieÐtai ston protijèmeno apostolèa (katˆ fanerì trìpo).4. . Gia parˆdeigma. h klˆsh [e] sto Zϕ(n) eÐnai antistrèyimh (Prìtash 1. Ac upojèsoume ìti jèloume na steÐloume to parakˆtw m numa (qwrÐc thn teleÐa) TA MAJHMATIKA EINAI QRHSIMA. Gia kajènan. (ParathroÔme ìti h upìjesh tou Jewr matoc tou Euler. Y (X) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou X e me ton n. B → 02. µκδ(X.

tìte to kruptografhmèno m numa ja mporoÔse na apokruptografhjeÐ aplˆ lambˆnontac rÐzec e-tˆxhc twn Y (X). Sth sunèqeia upologÐzei touc X sÔmfwna me to B ma 3. O paral pthc upologÐzei me th bo jeia tou EukleÐdeiou algìrijmou ìti sto Z2436 to antÐstrofo tou [13] eÐnai to [937] (bl Efarmog  1. Me ˆlla lìgia. 4.kai ˆra praktikˆ adÔnato . to e prèpei na eÐnai arketˆ megˆlo ¸ste sto B ma 2 na sumbaÐnei anagwg  modulo n. ìpwc kai na epilegeÐ o e ja prèpei na ikanopoieÐ thn anisìthta 101e > n (o arijmìc 101=0101 antistoiqeÐ sta grˆmmata AA). An eÐqame epilèxei megˆla p. H asfˆleia thc mejìdou RSA ofeÐletai sto gegonìc ìti mèqri s mera kai parˆ thn taqÔthta twn upologist¸n eÐnai exairetikˆ qronobìro . An eÐqame 2424e < n (o arijmìc 2424 antistoiqeÐ sta grˆmmata ΩΩ ). Mèqri s mera. 2. eÐnai anoiktì er¸thma an upˆrqei trìpoc apokruptogrˆfhshc mhnumˆtwn pou èqoun kruptografhjeÐ me to RSA. 2537) = 1. qwrÐc na qrhsimopoieÐtai h paragontopoÐhsh tou n.1.na paragontopoihjoÔn megˆloi arijmoÐ. Oi upologismoÐ sta B mata 2 kai 3 tou RSA apaitoÔn lÐga deuterìlepta se upologistèc ìtan oi arijmoÐ n. q tìte autìc o èlegqoc den ja  tan aparaÐthtoc). Sunep¸c ja mporoÔse na upologisteÐ o akèraioc d kai sth sunèqeia na gÐnei h apokruptogrˆfhsh. efìson µκδ(X. (p − 1)(q − 1)) = 1. e.6). BreÐte to upìloipo thc diaÐreshc tou 51000 me to 14. . Parathr seic 1. q afoÔ tìte µκδ(e. X ≡ Y (X)937 mod 2537.1. An h paragontopoÐhsh tou n  tan gnwst  (se ènan upoklopèa tou mhnÔmatoc) tìte ja  tan gnwst  h tim  ϕ(n) lìgw thc Prìtashc 1. d èqoun to polÔ 200 yhfÐa. 3. 0 ≤ X < 2537. H omadopoÐhsh sto B ma 2 ja mporoÔse na gÐnei kai se exˆdec. (Elègqoume ìti sto sugkekrimèno parˆdeigma ikanopoieÐtai aut  h sunj kh gia kˆje X .6 1. Pˆntwc. oktˆdec klp.6. H Sunˆrthsh tou Euler 69 pou eÐnai to kruptografhmèno m numa pou stèlnoume ston paral pth. H eÔresh megˆlwn pr¸twn arijm¸n p.6. 'Enac trìpoc epilog c tou e eÐnai h eÔresh ènoc pr¸tou megalÔterou twn p. Ask seic 1.4. q den apaiteÐ parˆ elˆqista leptˆ se upologistèc.

ApodeÐxte ìti 1 + a + a2 + · · · + aϕ(m)−1 ≡ 0 mod m. . dÐnetai apì x ≡ a1 M1 ϕ(m1 ) ϕ(m + · · · + ar Mr r ) mod M. ìpou Mi = M/mi . 7. . an n ˆrtioc 11. b ∈ Z sqetikˆ pr¸toi akèraioi. 6. Gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc n. ii) 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. ApodeÐxte ìti ϕ(2n) = ϕ(n). 3) = 1. kai k o elˆqistoc jetikìc akèraioc ¸ste ak ≡ 1 mod m. An k > ϕ(m)/2. an n perittìc 2ϕ(n). a ∈ Z. 10.70 1 Akèraioi 2. 12. M = m1 m2 . ϕ(d) 13. x ≡ ar mod m1 mod mr ìpou ta mi eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. m) = µκδ(a−1. apodeÐxte ìti k = ϕ(m). ApodeÐxte ìti an o n diaireÐtai me k diakekrimènouc perittoÔc pr¸touc. b). 'Estw a. 8. ApodeÐxte ìti ϕ(mn) = d ϕ(m)ϕ(n). me µκδ(a. 9. mr . m) = 1. k apodeÐxte ìti ϕ(nk ) = nk−1 ϕ(n). . 3. 'Estw a. ApodeÐxte ìti aϕ(b) + bϕ(a) ≡ 1 mod ab. Gia poia n o ϕ(n) eÐnai ˆrtioc. . m jetikoÐ akèraioi me µκδ(a. . Poiˆ eÐnai ta teleutaÐa 2 yhfÐa tou 7100 sto dekadikì sÔsthma. ìpou d = µκδ(a. 5. i) Na brejeÐ o elˆqistoc jetikìc akèraioc k ¸ste 2k ≡ 1 mod 7. m) = 1. ApodeÐxte ìti h monadik  lÔsh modulo M tou sust matoc x ≡ a1 . ApodeÐxte ìti a7 ≡ a mod 63 an µκδ(a. tìte 2k |ϕ(n). 4. Poiˆ èndeixh ja deÐqnei èna 24wro rolìi 719 ¸rec metˆ tic 1:00.

1. GiatÐ sto B ma 2 tou RSA èqoume 0 < Y (X) < n kai ìqi 0 ≤ Y (X) < n. . H Sunˆrthsh tou Euler 71 14. ìpou a. k=1 16. . ApodeÐxte ìti ak ≡ 1 mod mn gia kˆje koinì pollaplˆsio k twn ϕ(m) kai ϕ(n). 'Estw m. . . n jetikoÐ akèraioi me d|n. ApodeÐxte ìti ϕ(n)|n an kai mìno an n = 1. n} = Ad . b a ApodeÐxte ìti to pl joc twn anag¸gwn klasmˆtwn me 1 ≤ a < b ≤ n b n eÐnai ϕ(k). Apokruptograf sete to m numa 0456 1863 2228 1736 1588 2132 1134 2225 1092 1593 1278 0095 1588 0739 2495 0129 1157 0629 1786 pou kruptograf jhke me th mèjodo RSA gia n = 43 · 59 = 2537 kai e = 13. . 'Ena klˆsma . 2) Sumperˆnate ìti n = d|n d|n ϕ(n/d) apì thn xènh ènwsh {1. d|n 3) 'Ara n = ϕ(d). n}| µκδ(m. 17. n) = d}. 'Estw d. . 19. 18. n jetikoÐ akèraioi kai a ∈ Z me µκδ(m. onomˆzetai anˆgwgo an µκδ(a. a 15. Jètoume Ad = {m ∈ {1. . mn) = 1. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. . n) = µκδ(a. 2a   2a · 3b . 1) ApodeÐxte ìti to sÔnolo Ad perièqei akrib¸c ϕ(n/d) stoiqeÐa. (Ja qreiasteÐte kˆpoio upologistikì prìgramma giatÐ diaforetikˆ oi prˆxeic ja eÐnai qronobìrec).6. ìpou a. . b ∈ Z−{0}. b) = 1.

.

To ìfeloc apì mia tètoia antimet¸pish eÐnai ìti kˆje sumpèrasma pou ja apodeiqjeÐ den ja isqÔei mìno sto Z. kai Mn (R). Sunep¸c eÐnai eÔlogo na epiqeir soume mia eniaÐa melèth sunìlwn efodiasmènwn me prˆxeic pou èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ twn Z. 73 . kataskeuˆsame to sÔnolo.7.4).2 DaktÔlioi Sthn Enìthta 1. Zn . h melèth se genikìtero plaÐsio pollèc forèc apokalÔptei nèec ptuqèc twn eidik¸n peript¸sewn. Zn . Blèpoume. Zn kai Mn (R). Mn (R) diafèroun shmantikˆ . allˆ se kˆje sÔnolo pou eÐnai antikeÐmeno thc melèthc.gia parˆdeigma to èna eÐnai peperasmèno kai ta ˆlla ˆpeira . dhlad . Zn . orÐsame dÔo prˆxeic se autì kai diapist¸same ìti autèc èqoun arketèc koinèc idiìthtec me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z (blèpe idiìthtec 1-7 sthn Parˆgrafo 1. OdhgoÔmaste ètsi sth melèth daktulÐwn. H jewrÐa daktulÐwn apoteleÐ mia apì tic pio shmantikèc perioqèc thc sÔgqronhc 'Algebrac kai èqei pollèc efarmogèc se ˆllec perioqèc twn Majhmatik¸n. Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pragmatik¸n pinˆkwn oi prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 .7. ìpwc eÐnai h KruptografÐa kai h JewrÐa KwdÐkwn. EpÐshc. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h JewrÐa Arijm¸n kai h Algebrik  GewmetrÐa. twn akeraÐwn modulo n. allˆ kai se ˆlla episthmonikˆ antikeÐmena. Ja doÔme sth sunèqeia kai pollˆ ˆlla paradeÐgmata sunìlwn sta opoÐa orÐzontai katˆ fusiologikì trìpo dÔo prˆxeic pou ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . ìti an kai ta sÔnola Z.oi parapˆnw prˆxeic pou orÐzontai se autˆ èqoun arketèc koinèc idiìthtec.

H antistoiqÐa Z × Z (m. 3. 4. 'Estw m. H diaÐresh rht¸n arijm¸n. n) = m an m ≥ n kai max(m. s) → rs−1 ∈ Q − {0}. n) → max(m. n) → m + n ∈ Z. Prˆxeic [a] + [b] = [a + b] [a][b] = [ab]. en¸ den orÐzei prˆxh sto Q. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti mporoÔme na “prosjèsoume” kai na “pollaplasiˆsoume” dÔo stoiqeÐa tou Zn . Akèraiec Perioqèc. n) → mn ∈ N. Jètoume max(m. Dhlad . H prìsjesh akeraÐwn kai o pollaplasiasmìc akeraÐwn orÐzoun prˆxeic sto Z kai N. (m. Kai stic dÔo peript¸seic antistoiqÐsame se kˆje zeÔgoc stoiqeÐwn tou Zn monadikì stoiqeÐo tou Zn . eÐqame orÐsei dÔo apeikonÐseic Zn × Zn → Zn . . orÐzei prˆxh sto Q − {0}. Z×Z N×N (m. 2. H afaÐresh akeraÐwn orÐzei prˆxh sto Z Z×Z (m. Z×Z N×N (m. dÔo “prˆxeic” sto Zn . n) → m − n ∈ Z. n ∈ Z. n) = n an m < n. S¸mata Sthn Parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me touc orismoÔc kai tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec pou aforoÔn daktulÐouc. giatÐ to apotèlesma m − n endèqetai na mhn eÐnai stoiqeÐo tou N. Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish thc morf c A × A → A. n) ∈ Z eÐnai mÐa prˆxh sto Z. ParadeÐgmata 1. (m.74 2 DaktÔlioi 2. giatÐ endèqetai o paronomast c na eÐnai mhdèn. en¸ den orÐzei prˆxh sto N. n) → mn ∈ Z. n) → m + n ∈ N. (Q − {0}) × (Q − {0}) (r.   ìpwc lème.1 DaktÔlioi.

sth jèsh tou sumbolismoÔ apeikonÐsewn f : A × A → A gia mia prˆxh sto A. SunhjÐzetai sthn 'Algebra. a ⊗ b. 6. ·. O perÐergoc trìpoc orismoÔ tou ginomènou dÔo pinˆkwn dikaiologeÐtai apì to gegonìc ìti o pÐnakac autìc antistoiqeÐ sth sÔnjesh dÔo grammik¸n apeikonÐsewn. b) → a2 b − 3ab5 + 1 ∈ Z. b) → a ∈ A. ((aij ). ⊕. Oi prˆxeic pou meletˆme phgˆzoun apì sugkekrimèna probl mata twn Majhmatik¸n. . b) na sumbolÐzetai antÐstoiqa a + b. crs = t=1 art bts . Gia parˆdeigma. a ∗ b. orÐzoun prˆxeic.2. a · b. [b]) → [a][b] + [a] + [b] ∈ Zn . Akèraiec Perioqèc. na qrhsimopoioÔme sumbolismoÔc ìpwc eÐnai oi +. Sqìlia1 H ènnoia thc prˆxhc eÐnai polÔ genik : Se kˆje mh kenì sÔnolo A mporeÐ na orisjeÐ mÐa prˆxh. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi Z×Z Zn × Zn (a. (bkl )) → (crs ). 1 Upì ton tÐtlo “Sqìlia” ja parajètoume epexhg seic   diaisjhtikèc parathr seic pou krÐnontai bohjhtikèc gia thn katanìhsh tou biblÐou. kai o sun jhc pollaplasiasmìc n (aij )(bkl ) = (crs ). ⊗ kai h eikìna tou stoiqeÐou (a. ([a]. tìte mporoÔn na orisjoÔn se autì 16 diaforetikèc prˆxeic. S¸mata 75 5. èstw kai an autèc den eÐnai diatupwmènec me austhrì trìpo. EÔkola diapist¸noume ìti an to A apoteleÐtai apì dÔo stoiqeÐa. Sto sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn h sun jhc prìsjesh pinˆkwn (aij )+(bij ) = (cij ). cij = aij +bij . EpÐshc parathroÔme ìti se sÔnola ìpou èqoun  dh orisjeÐ prˆxeic mporoÔme na orÐsoume nèec prˆxeic. sthn melèth thc arijmhtik c tou Z shmantikì rìlo paÐzoun oi isotimÐec modulo n kai h arijmhtik  touc kai katˆ sunèpeia odhgoÔmaste sthn melèth tou Zn kai twn dÔo prˆxewn pou orÐsame se autì (bl. a ⊕ b. Parˆgrafo 1. gia parˆdeigma h A × A (a. DaktÔlioi. ∗. Sto sÔnolo Mn (C) orÐzetai h prˆxh Mn (C) × Mn (C) → Mn (C). Prèpei na tonÐsoume ed¸ ìti h 'Algebra den asqoleÐtai me thn melèth thc ìpoiac prˆxhc pou mporeÐ na epino sei kˆpoioc. crs = ars brs (“pollaplasiasmìc katˆ stoiqeÐo”). 'Ena ˆllo qarakthristikì parˆdeigma sunantˆme sth Grammik  'Algebra.1.4).

Shmei¸seic 1) PolÔ suqnˆ. H idiìthta 1 (antÐstoiqa. b. gia kˆje a ∈ R upˆrqei stoiqeÐo a ∈ R tètoio ¸ste a + a = a + a = 0R 4. gia kˆje a.1 Orismìc. tou pollaplasiasmoÔ). b. dhlad  tic idiìthtec 1 . To stoiqeÐo 0R onomˆzetai mhdenikì stoiqeÐo tou daktulÐou R kai to stoiqeÐo a antÐjeto tou a. ja qrhsimopoioÔme ton aploÔstero sumbolismì ab sth jèsh tou a · b. h 5) sun jwc onomˆzetai h prosetairistik  idìthta thc prìsjeshc (antÐstoiqa. o pollaplasiasmìc) tou daktulÐou R. 'Ena sÔnolo R efodiasmèno me dÔo prˆxeic.1. c ∈ R 6. c ∈ R 2. Ja doÔme parakˆtw ìti to monadiaÐo stoiqeÐo (ìtan upˆrqei) eÐnai monadikì. (a · b) · c = a · (b · c) gia kˆje a. EpÐshc. gia to stoiqeÐo 0R tou R ja qrhsimopoioÔme suqnˆ to sumbolismì 0R = 0 kai.76 2 DaktÔlioi Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me thn perÐptwsh pou èqoun oristeÐ dÔo prˆxeic se èna sÔnolo oi opoÐec ikanopoioÔn idiìthtec pou mac jumÐzoun tic basikèc idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z. kai 7. o R ja lègetai metajetikìc. H prˆxh + (antÐstoiqa. (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. c ∈ R. onomˆzetai daktÔlioc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec: 1. kai Mn (R). c ∈ R. b. Ja doÔme parakˆtw ìti se kˆje daktÔlio R upˆrqei monadikì mhdenikì stoiqeÐo kai ìti kˆje a ∈ R èqei monadikì antÐjeto. to 1R ja onomˆzetai monadiaÐo stoiqeÐo (  monˆda) tou R kai ja lème ìti o R eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (  me monˆda). 2. . sthn perÐptwsh pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo 1R . Oi idiìthtec 6 kai 7 sun jwc onomˆzontai epimeristikoÐ nìmoi.7 thc Paragrˆfou 1. a + b = b + a gia kˆje a. To antÐjeto tou a ja to sumbolÐzoume suqnˆ me −a. Zn . + : R × R → R kai · : R × R → R. upˆrqei stoiqeÐo 0R ∈ R tètoio ¸ste a + 0R = 0R + a = a gia kˆje a ∈ R 3. ·) ston parapˆnw orismì sun jwc onomˆzetai h prìsjesh (antÐstoiqa.4. An sto daktÔlio R upˆrqei stoiqeÐo 1R me thn idiìthta 1R · r = r · 1R = r. b ∈ R 5. gia kˆje r ∈ R. a · (b + c) = a · b + a · c gia kˆje a. b. (a + b) · c = a · c + b · c gia kˆje a. ja grˆfoume suqnˆ 1R = 1. An ston daktÔlio R isqÔei a · b = b · a. b ∈ R.

S¸mata 77 2) An jèloume na dhl¸soume ton sumbolismì twn dÔo prˆxewn + kai · se èna daktÔlio R. 3) n × n pÐnakec To sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ton tautotikì n × n pÐnaka   1 0 ··· 0  0 1 ··· 0   In =   · · · · · · · · · · · · . 0 0 ··· 1 To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai o pÐnakac tou opoÐou ìla ta stoiqeÐa eÐnai 0. R). B = (bij ). R kai C me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ migadik¸n arijm¸n eÐnai paradeÐgmata metajetik¸n daktulÐwn me monˆda. Tìte sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to R orÐzoume dÔo prˆxeic wc ex c. DaktÔlioi. R) ìlwn twn apeikonÐsewn f : R → R eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic k=1 aik bkj .1. g) → f · g . (f. An o R èqei monaiaÐo stoiqeÐo. 2. en¸ to antÐjeto tou A = (aij ) ∈ Mn (C) eÐnai to −A = (−aij ). sun jwc ton paristˆnoume san triˆda (R. OrÐzoume A + B = (aij + bij )kai AB = (cij ). g) → f + g. giatÐ tìte upˆrqoun A. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [0].2 ParadeÐgmata. Akèraiec Perioqèc. ìpou cij = n Mn (R) eÐnai ènac daktÔlioc. R). (f. èstw R ènac daktÔlioc. A = (aij ). to antÐjeto thc klˆshc [a] eÐnai h klˆsh [−a] kai to monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [1]. · : F (R. R) × F (R.2. B ∈ Mn (C) me AB = BA. +. R) × F (R. Wc proc tic prˆxeic autèc to sÔnolo + : F (R. tìte kai o Mn (R) èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 2) Akèraioi modulo n To sÔnolo Zn me tic prˆxeic pou orÐsame sthn Parˆgrafo 1.4 eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. B ∈ Mn (R). ·). 'Estw A. EpÐshc. to sÔnolo Mn (Z) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc (me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn) eÐnai daktÔlioc. Q. R) → F (R. O Mn (C) den eÐnai metajetikìc an n = 1. Pio genikˆ. 4) To sÔnolo F (R. 1) Ta sÔnola Z.1.

R) ìlwn twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me tic prˆxeic tou paradeÐgmatoc 4 eÐnai ènac daktÔlioc. to Z[i] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. · me trìpo parìmoio proc ton prohgoÔmeno. Me tic prˆxeic autèc. 6) To sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc pou den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. ParathroÔme ìti to ˆjroisma√ to ginìmeno dÔo pragkai matik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Q[ 2] eÐnai pˆli stoiqeÐa tou √ √ Q[ 2]. (f · g)(x) = f (x)g(x) O daktÔlioc autìc èqei monadiaÐo stoiqeÐo thn stajer  apeikìnish R → R. kai f · g : R → R. prèpei na jumhjoÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo suneq¸n apeikonÐsewn R → R eÐnai suneqeÐc apeikonÐseic). orÐzoume f + g ∈ F (X. 7) Akèraioi tou Gauss JewroÔme to uposÔnolo twn migadik¸n arijm¸n Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Sto sÔnolo F (X. Wc proc tic prˆxeic autèc to F (X. x → 1. g ∈ F (X. R). (Den isqÔei h idiìthta 3). b ∈ Z}. R). R) ìlwn twn apeikonÐsewn X → R orÐzoume prˆxeic +. R) eÐnai ènac daktÔlioc. 9) To sÔnolo N me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ fusik¸n arijm¸n den eÐnai daktÔlioc. R) ìpou (f + g)(x) = f (x) + g(x) gia kˆje x ∈ X . ìpou m ∈ N. kai eÐnai metajetikìc. 5) To sÔnolo C(R. R). Me tic prˆxeic autèc. to Q[ 2] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Dhlad  an f. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai R ènac daktÔlioc. ParathroÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Z[i] an koun sto Z[i]. b ∈ Q}.78 ìpou 2 DaktÔlioi f + g : R → R. (Gia na orÐzei h prìsjesh kai to ginìmeno apeikonÐsewn prˆxeic sto sÔnolo C(R. To Ðdio alhjeÔei gia to sÔnolo mZ = {mk|k ∈ Z) me tic Ðdiec prˆxeic. m > 1. ìpou f g(x) = f (x)g(x) gia kˆje x ∈ X . √ √ 8) JewroÔme to uposÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. (f + g)(x) = f (x) + g(x). kai f g ∈ F (X. .

'Ara (a • b) • c = a • (b • c) gia kˆje a. b.2. Ta diagrˆmmata Venn Ðswc mac bohj soun epoptikˆ sthn apìdeix  touc). OrÐzoume dÔo prˆxeic sto P (X): an A. To P (X) me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to X . gia parˆdeigma thn prosetairistik  idiìthta thc •. To antÐjeto tou a prosdiorÐzetai apì th sqèsh a ⊕ b = 1. H epal jeush twn idiot twn se autì to parˆdeigma den eÐnai teleÐwc ˆmesh. o opoÐoc den eÐnai metajetikìc (n > 1). To sÔnolo Tn (C) efodiasmèno me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. DaktÔlioi. 'Eqoume (a • b) • c = (ab − (a + b) + 2) • c = (ab − (a + b) + 2)c − (ab − (a + b) + 2 + c) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c kai a • (b • c) = a • (bc − (b + c) + 2) = a(bc − (b + c) + 2) − (a + bc − (b + c) + 2) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c. • : Z × Z → Z. Akèraiec Perioqèc. jètoume A+B = A∪B−A∩B kai AB = A ∩ B . To parˆdeigma autì deÐqnei ìti eÐnai dunatì èna sÔnolo na eÐnai daktÔlioc me polloÔc diaforetikoÔc trìpouc. a • b = ab − (a + b) + 2. Me anˆlogo trìpo orÐzetai o daktÔlioc Tn (R) twn n × n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn me stoiqeÐa apì èna daktÔlio R. ìpou a ⊕ b = a + b − 1. dhlad  apì thn a + b − 1 = 1. To ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n n × n pinˆkwn pou eÐnai ˆnw trigwnikoÐ eÐnai pˆli ˆnw trigwnikìc. S¸mata 79 10) Sto sÔnolo Z orÐzoume tic prˆxeic ⊕ : Z × Z → Z. dhlad  −A = A. . •) eÐnai ènac daktÔlioc kai mˆlista metajetikìc me mhdenikì stoiqeÐo to 1 kai monadiaÐo stoiqeÐo to 2. Apì autèc endeiktikˆ exetˆzoume mÐa. 12) JewroÔme to sÔnolo Tn (C) twn migadik¸n n×n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn. c ∈ Z. ⊕. B ∈ P (X). 11) DaktÔlioc tou Boole 'Estw X èna sÔnolo kai P (X) to sÔnolo twn uposunìlwn tou X . To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to kenì sÔnolo kai to antÐjeto tou A eÐnai to Ðdio to A. Blèpoume ìti to antÐjeto tou a to 2 − a. (Merikèc apì tic idiìthtec den eÐnai teleÐwc ˆmesec.1. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti to (Z.

to kartesianì ginìmeno R1 × · · · × Rn eÐnai ènac daktÔlioc wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐzontai katˆ suntetagmènh. b. . Nìmoc diagraf c. Dhlad  h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc diatetagmènwn zeug¸n orÐzontai katˆ suntetagmènh. An f. s) = (−r. v → v ). Sto kartesianì ginìmeno R × S = {(r. ⊕. V ) to sÔnolo twn grammik¸n apeikonÐsewn V → V . tìte afenìc 0R = 0R + 0R lìgw thc idiìthtac 2 gia to 0R . ) dÔo daktÔlioi. (S. Prˆgmati. tìte b = c. Prˆgmati. . V ) eÐnai ènac daktÔlioc pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo (thn tautotik  apeikìnish I : V → V . 'Estw R ènac daktÔlioc. g ∈ L(V. Rn eÐnai daktÔlioi. 'Eqoume 0R×S = (0R . s s ). s)|r ∈ R. . Prˆgmati. V ). V ) orÐzoume tic apeikonÐseic f + g : V → V kai f ◦ g : V → V . 0S ) kai −(r. c ∈ R isqÔei a + b = a + c. s ) = (r + r . 3. èstw 0R . f ◦ g ∈ L(V. an up rqe kai èna ˆllo.80 2 DaktÔlioi 13) EujÔ ginìmeno daktulÐwn 'Estw (R. An R1 . Wc proc tic prˆxeic autèc to L(V. To stoiqeÐo 0R ∈ R eÐnai monadikì wc proc thn idiìthta 2. to R × S eÐnai ènac daktÔlioc pou onomˆzetai to eujÔ ginìmeno twn R kai S . +. Me tic prˆxeic autèc. s ⊕ s ) kai (r. EÔkola apodeiknÔetai ìti f + g. An gia ta a. . 14) 'Estw V ènac R-dianusmatikìc q¸roc kai L(V. . ·). èstw a . MporoÔme na kataskeuˆsoume ènan nèo daktÔlio wc ex c. s) + (r . tìte qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec èqoume a = a + 0R = a + (a + a ) = (a + a) + a = 0R + a = a . kai afetèrou 0R + 0R = 0R lìgw thc Ðdiac idiìthtac gia to 0R . prosjètontac katˆ mèlh to −a sthn pr¸th sqèsh kai qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec paÐrnoume −a + (a + b) = − a + (a + c) ⇒ (−a + a) + b = (a + a) + c ⇒ 0R + b = 0R + c ⇒ b = c. 1. −s). to a thc idiìthtac 3 eÐnai monadikì. Gia kˆje a ∈ R. s ) = (r · r . Ac doÔme t¸ra merikèc ˆmesec sunèpeiec tou orismoÔ. an up rqe kai èna ˆllo. s ∈ S} orÐzoume tic prˆxeic (r. ìpou gia kˆje v ∈ V èqoume (f + g)(v) = f (v) + g(v) kai f ◦ g(v) = f (g(v)). s)(r . 2.

b ∈ R isqÔei a + b = 0R . 10. 5. 9. Gia kˆje a. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. Sto Z6 . DaktÔlioi. Gia kˆje a.1. S¸mata 81 4. An gia ta a. èqoume (a + b) + ((−a) + (−b)) = ((a + b) + (−a)) + (−b) = ((b + a) + (−a)) + (−b) = (b + (a + (−a))) + (−b) = (b + 0R ) + (−b) = b + (−b) = 0R . autì prokÔptei an jèsoume −b sth jèsh tou b sthn 8 kai qrhsimopoi soume ìti −(−b) = b. (5) Prˆgmati.2. ìmwc. Autì èpetai amèswc apì th sqèsh a + (−a) = (−a) + a = 0R (pou leei ìti to antÐjeto tou −a eÐnai to a). b ∈ R isqÔei (−a)(−b) = ab. Autì prokÔptei amèswc ìtan efarmìsoume ton nìmo thc diagraf c sth sqèsh a + b = a + (−a). Prˆgmati. 6. v  tan monadiaÐa stoiqeÐa ja eÐqame u = uv = v . Oi prohgoÔmenec idiìthtec ja qrhsimopoioÔntai parakˆtw qwrÐc na gÐnetai idiaÐterh mneÐa. Gia kˆje a ∈ R isqÔei a0R = 0R a = 0R . an u. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Akèraiec perioqèc kai s¸mata . b ∈ R isqÔei a(−b) = (−a)b = −(ab). Pr¸ta parathroÔme ìti isqÔei (a + b) + ((−a) + (−b)) = 0R . Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me kˆpoiec eidikèc allˆ shmantikèc kathgorÐec daktulÐwn. autì eÐnai monadikì. 8. UpenjumÐzoume ìti to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n akeraÐwn den eÐnai mhdèn. b ∈ R isqÔei −(a + b) = (−a) + (−b). Gia kˆje a ∈ R isqÔei −(−a) = a. 'Eqoume 0R = a0R = a(b + (−b)) = ab + a(−b). 'Etsi aa + 0R = aa = aa + a0R kai apì to nìmo thc diagraf c paÐrnoume 0R = a0R . 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. tìte b = −a. Apì thn (5) prokÔptei to zhtoÔmeno. 7. Dhlad  eÐnai dunatì se èna daktÔlio R na upˆrqoun mh mhdenikˆ stoiqeÐa a kai b me thn idiìthta ab = 0. parathroÔme ìti isqÔei [2][3] = [0]. Apì to 4 prokÔptei ìti a(−b) = −(ab). 'Eqoume aa = a(a + 0R ) = aa + a0R . (EpÐshc prokÔptei apì th monadikìthta tou −a). Prˆgmati. Gia kˆje a. Akèraiec Perioqèc.

An n = ab. An a = 0. tìte oi aristeroÐ kai dexioÐ mhdenodiairètec tautÐzontai. ap' ìpou sumperaÐnoume ìti [a] = [0]   . 'Estw ìti o Zn eÐnai akeraÐa perioq  kai n = 0. oi daktÔlioi Z. tìte gia to tuqaÐo a ∈ R èqoume a = 1R a = 0R a = 0R . O daktÔlioc Zn eÐnai akeraÐa perioq  an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc   mhdèn. n > 1. O Z6 . afoÔ. H sunj kh 1R = 0R (pou emfanÐzetai ston Orismì 2. tìte bèbaia 1R = 0R . b eÐnai jetikoÐ akèraioi. an R = {0}. c ∈ R me ab = ac. Prˆgmati. den eÐnai akeraÐa perioq . 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R onomˆzetai akeraÐa perioq  an den èqei mhdenodiairètec. to a onomˆzetai aristerìc mhdenodiairèthc tou R kai to b dexiìc mhdenodiairèthc tou R. Gia parˆdeigma. b ∈ R me ab = 0. 4 2 −2 −2 2.1. To Ðdio sumbaÐnei gia ton F (R. EpÐshc oi √ Z[i] kai Q[ 2] eÐnai akèraiec perioqèc. ja lème ìti to a (kai to b) eÐnai mhdenodiairèthc tou R. Q. onomˆzetai mhdenikìc daktÔlioc. 'Etsi. tìte [0] = [n] = [a][b]. ìpou a. Shmei¸seic 2. Tìte ja perièqei dÔo toulˆqiston stoiqeÐa kai katˆ sunèpeia n > 1. an kai eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo diˆforo tou 0. R) (bl. EpÐshc. giatÐ den eÐnai metajetikìc. ìtan o daktÔlioc eÐnai metajetikìc kai upˆrqoun mh mhdenikˆ a. 1) 'Estw ènac daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . èqoume ab − ac = 0 dhlad  a(b − c) = 0. o 2Z den eÐnai akèraia perioq  giatÐ den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. Kˆje daktÔlioc R pou apoteleÐtai apì akrib¸c èna stoiqeÐo (pou anagkastikˆ eÐnai to mhdenikì stoiqeÐo tou R).4 Prìtash. b. AntÐstrofa. to [2] ∈ Z6 eÐnai mhdenodiairèthc tou Z6 . pou shmaÐnei ìti R = {0R }.1. an 1R = 0R . C eÐnai akèraiec perioqèc.1. H sunj kh 1R = 0R ston orismì 2. AfoÔ o R eÐnai akeraÐa perioq  kai a = 0 paÐrnoume b − c = 0. Apìdeixh. Prˆgmati. To 2 1 ∈ M2 (C) 4 2 eÐnai aristerìc mhdenodiairèthc tou M2 (C). R = {0R }. den eÐnai akeraÐa perioq  giatÐ èqei ènan toulˆqiston mhdenodiairèth. 2) 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a.82 2 DaktÔlioi Sthn perÐptwsh aut . 'Askhsh 21). isqÔei 2 1 1 1 = 0. tìte b = c. O daktÔlioc Mn (C).3) isodunameÐ me th sunj kh R = {0}. R. An o daktÔlioc R eÐnai metajetikìc.1.3 Orismìc.3 shmaÐnei ìti deqìmaste ìti o mhdenikìc daktÔlioc den eÐnai akeraÐa perioq .

allˆ ìqi o Z4 . UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Mn (C) eÐnai oi pÐnakec pou èqoun mh mhdenik  orÐzousa. 2. . Akèraiec Perioqèc. tìte w = w1R = w(uv) = (wu)v = 1R v = v). b ∈ Q} eÐnai s¸ma giatÐ kˆje mh mhdenikì√ stoi√ √ −1 1 a−b 2 √ √ = qeÐo tou. ParathroÔme ìti kˆje s¸ma eÐnai akeraÐa perioq . 'Omwc isqÔei to ex c apotèlesma. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou R sumbolÐzetai me U (R). o Z den eÐnai s¸ma.5 Orismìc. o daktÔlioc √ √ Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ Z. èstw ìti o n eÐnai pr¸toc.5). −1. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zn eÐnai ta [a] ∈ Zn gia ta opoÐa isqÔei µκδ(a. Oi Z2 kai Z3 eÐnai s¸mata. tìte b = 0 kai epilÔontac √ √ wc proc 2 brÐskoume 2 ∈ Q. èstw w. s¸mata eÐnai oi daktÔlioi Q. 'Ara n|a   n|b kai sunep¸c a = n   b = n. Epomènwc èqoume [a] = [0]   [b] = [0]. Gia √ parˆdeigma. tìte pollaplasiˆzontac me a−1 paÐrnoume b = 0. AntÐjeta. An [a][b] = [0].1. C allˆ ìqi o Z. b enìc s¸matoc isqÔei ab = 0 me a = 0. S¸mata 83 [b] = [0] lìgw thc upìjeshc. gia parˆdeigma. ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a.1. eÔkola blèpoume ìti upˆrqei monadikì v ∈ R me uv = vu = 1R . giatÐ an gia ta stoiqeÐa a. Kˆje peperasmènh akeraÐa perioq  eÐnai s¸ma. To antÐstrofo den alhjeÔei. To v onomˆzetai to antÐstrofo tou u kai sun jwc sumbolÐzetai me u−1 . 'Ena stoiqeÐo u enìc daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R onomˆzetai antistrèyimo sto R an upˆrqei v ∈ R me thn idiìthta uv = vu = 1R . b ∈ Z}. AfoÔ o n eÐnai pr¸toc. Tìte n > 1 kai ˆra [1] = [0]. ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z eÐnai ta 1. AntÐstrofa. an n = 0. Sthn perÐptwsh pou to stoiqeÐo u ∈ R eÐnai antistrèyimo. dhlad  n|ab. a + b 2. eÐnai antistrèyimo afoÔ (a + b 2) = a+b 2a−b 2 √ a −b √ 2 ∈ Q[ 2]. den eÐnai s¸ma afoÔ. dhlad  o n eÐnai pr¸toc.6 Prìtash. afoÔ. Sto Q kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. ìpou oi prˆxeic eÐnai oi sun jeic prˆxeic twn √ pragmatik¸n arijm¸n. Gia parˆdeigma. to 2 ∈ Z[ 2] den √ eÐnai antistrèyimo: an 2(a + b 2) = 1 me a. (Oi paronomastèc den eÐnai mhdèn giatÐ to + 2 2 − 2b2 2 a a − 2b √ 2 eÐnai ˆrrhtoc ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1.2. Tèloc. DaktÔlioi. R. n) = 1.1. (An up rqe kai ˆllo. tìte Zn = Z. 2.2. O daktÔ√ lioc Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a.2). tìte [ab] = [0]. pou eÐnai ˆtopo. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R sto opoÐo kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo onomˆzetai s¸ma. gia parˆdeigma. b (L mma 1.

Mn (Z) ⊆ Mn (R) kai Tn (C) ⊆ Mn (C). Z ⊆ Q. tìte orÐzetai mia prˆxh sto S pou sun jwc sumbolÐzoume pˆli me ∗ : S × S → S . rr2 . sumperaÐnoume ìti to r eÐnai antistrèyimo. UpodaktÔlioi .7 Pìrisma. Sthn perÐptwsh aut  lème ìti to S eÐnai kleistì wc proc thn ∗ : R × R → R kai ìti h prˆxh ∗ : S × S → S eÐnai o periorismìc sto S thc prˆxhc ∗ : R × R → R. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.1. {rr1 . .5. tìte r(ri − rj ) = 0. giatÐ an rri = rrj . H melèth twn idiot twn enìc daktulÐou R suqnˆ dieukolÔnetai an estiˆsoume thn prosoq  mac se “katˆllhla” uposÔnola tou R. rr2 . Gia parˆdeigma. . SÔmfwna me touc orismoÔc. rrn } apoteleÐtai apì n stoiqeÐa kai eÐnai uposÔnolo tou R pou kai autì apoteleÐtai apì n stoiqeÐa. An ìmwc to S eÐnai tètoio ¸ste a ∗ b ∈ S gia kˆje a. arkeÐ na deÐxoume ìti to tuqaÐo mh mhdenikì r ∈ R eÐnai antistrèyimo. . epeid  to ˆjroisma dÔo artÐwn akeraÐwn eÐnai ˆrtioc. . Lambˆnontac ton periorismì thc prˆxhc sto S×S èqoume mia apeikìnish S× S → R pou genikˆ den orÐzei prˆxh sto S . Gia parˆdeigma.6 sunˆgoume to ex c apotèlesma. 'Estw ∗ : R×R → R mia prˆxh sto sÔnolo R kai èstw S èna uposÔnolo tou R. rrn } = R. JewroÔme ta stoiqeÐa tou R rr1 . Shmei¸noume ìti to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ˆmesa kai apì thn Prìtash 1. ja prèpei na katast soume safèc ti ennoÔme me ton ìro “periorismìc miac prˆxhc”. O daktÔlioc Zn eÐnai s¸ma an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc. rr2 . . Epeid  1R ∈ R. . . èqoume 1R = rrj gia kˆpoio j . h prìsjesh akeraÐwn den dÐnei prˆxh sto uposÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn giatÐ to ˆjroisma dÔo peritt¸n den eÐnai perittìc. eÐdame peript¸seic daktulÐwn R pou perièqoun uposÔnola S ⊆ R pou kai autˆ eÐnai daktÔlioi wc proc touc “periorismoÔc” sto S twn prˆxewn tou R. Apì thn Prìtash 2. OdhgoÔmaste ètsi sthn ènnoia tou upodaktulÐou. Epeid  o R eÐnai metajetikìc.2. rn }. Sta ParadeÐgmata 2. . . èqoume 2Z ⊆ Z. . Gia parˆdeigma. . to 2Z eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh akeraÐwn kai ètsi lambˆnoume ton periorismì + : 2Z×2Z → 2Z thc prìsjeshc tou Z sto 2Z.1.84 2 DaktÔlioi Apìdeixh. rrn Autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. .1. 'Estw ìti o R eÐnai peperasmènh akeraÐa perioq  kai èstw R = {r1 .4 kai thn Prìtash 2. 2. . giatÐ r = 0 kai to R eÐnai akeraÐa perioq . Prin d¸soume ton orismì. apì to opoÐo sumperaÐnoume ìti ri − rj = 0. . .1. 'Ara.4. Sunep¸c to peperasmèno sÔnolo {rr1 . b ∈ S . .

6.1. An to S eÐnai upodaktÔlioc tou R tìte bèbaia isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. Efìson isqÔoun sto R. 4. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. SÔmfwna me thn pr¸th idiìthta. isqÔoun sto S . S = ∅. S¸mata 85 EpÐshc. Apìdeixh. opìte h pr¸th dÐnei a + (−a) ∈ S . · : S × S → S. ja isqÔoun se kˆje mh kenì uposÔnolì tou. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. Mia isodÔnamh diatÔpwsh thc prohgoÔmenhc Prìtashc eÐnai h akìloujh. AntÐstrofa.1. to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. EÐnai safèc ìti oi idiìthtec 1. 2Z. to uposÔnolo twn ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn tou Mn (C) eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh pinˆkwn kai wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. AntÐjeta.8 Orismìc. Tìte apì thn deÔterh idiìthta thc Prìtashc èqoume −a ∈ S . ja lème ìti to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. 2. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec • a. AB ∈ Mn (Z) kai −A ∈ Mn (Z) gia kˆje A. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. 5. to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. DaktÔlioi. B ∈ Mn (Z). 'Estw R ènac daktÔlioc kai S èna mh kenì uposÔnolo tou R + : S × S → S. gia na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) arkeÐ na elègxei ìti A + B ∈ Mn (Z). 'Etsi. · : R×R → R. Gia parˆdeigma. eÐnai upodaktÔlioc tou Z. oi periorismoÐ twn prˆxewn tou R sto S × S eÐnai prˆxeic sto S . . EpÐshc to sÔnolo twn artÐwn fusik¸n arijm¸n 2N den eÐnai upodaktÔlioc tou Z an kai eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z.1 eÐnai tètoiec pou an isqÔoun se èna sÔnolo.1.1.2. Upˆrqei ìmwc ènac pio “oikonomikìc” trìpoc pou perigrˆfetai apì to akìloujo krit rio. Gia thn idiìthta 2. An to S me tic prˆxeic autèc eÐnai daktÔlioc. sto S × S na eÐnai prˆxeic sto S . MporeÐ na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) sÔmfwna me ton orismì. Akèraiec Perioqèc. tètoio ¸ste oi periorismoÐ twn dÔo prˆxewn tou R. + : R×R → R. Tèloc h idiìthta 3 isqÔei lìgw thc deÔterhc idiìthtac.9 Prìtash. èstw a ∈ S . dhlad  0 ∈ S . 2. 7 ston Orismì 2. b ∈ S ⇒ a + b ∈ S kai ab ∈ S • a ∈ S ⇒ −a ∈ S .

ShmeÐwsh 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R.1. Gia parˆdeigma to Q eÐnai èna upìswma tou C. den alhjeÔei genikˆ ìti 1S = 1R . Tìte R = Z[a]. me thn idiìthta an + rn−1 an−1 + · · · + r0 = 0. . sÔmfwna me thn Prìtash 2. EpÐshc. Gia na apodeÐxoume ìti Z[a] ⊆ R. QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. Oi daktÔlioi thc morf c Z[a] paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n. rn−1 . èqoume an+m = an = −rn−1 an−1 − · · · − r1 a − r0 ∈ R. . . . . √ den eÐnai algebrikoÐ akèraioi. tìte 1R = (1. tìte √ √ √ √ • (a + b 2) + (c + d 2) = (a + c) + (b + d) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ √ • (a + b 2)(c + d 2) = (ac + 2bd) + (ad + bc) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ • −(a + b 2) = (−a) + (−b) 2 ∈ R[ 2] 2) 'Estw a ∈ C.1. 'Estw a ∈ C tètoio ¸ste upˆrqoun akèraioi r0 . o 2 eÐnai algebrikìc akèraioc. 0). ja lème ìti eÐnai èna upìswma tou R. . 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. . b ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R √ √ √ sÔmfwna me thn Prìtash 2. .9. Gia m = 0. Gia parˆdeigma. Sthn perÐptwsh aut . ApodeiknÔetai ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q (bl. 'Estw ìti m ≥ 1 kai an+m−1 ∈ R.86 2 DaktÔlioi 2. en¸ oi arijmoÐ 1 1 . c + d 2 ∈ Z[ 2]. Tìte an+m = an+m−1 a = (sn−1 an−1 +· · ·+s1 a+s0 ) a = sn−1 an +sn−2 an−1 +· · ·+s0 a = sn−1 (−rn−1 an−1 − · · · − r1 a − a0 ) + sn−2 an−1 + · · · + s0 a = (−sn−1 rn−1 + sn−2 )an−1 + (−sn−1 rn−2 + sn−3 )an−2 + · · · + (−sn−1 a0 ) ∈ R.9. 1. S = ∅. . 2 2 2 . 'Askhsh 23). sm ∈ Z. An o S eÐnai s¸ma. . o a onomˆzetai algebrikìc akèraioc. eÐnai fanerì ìti R ⊆ Z[a]. ìpou n ≥ 1. an R = Z × Z kai S = {(a. arkeÐ na deÐxoume ìti an+m ∈ R gia kˆje m = 0. Tìte to Z[a] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou C. . perÐptwsh pou oi R. m ≥ 1}. Prˆgmati. . b ∈ S ⇒ a − b ∈ S kai ab ∈ S. 0) ∈ Z × Z}. . . S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 1) kai 1S = (1.11 ParadeÐgmata. Prˆgmati. kˆje √ akèraioc eÐnai algebrikìc akèraioc. .1. an a + b 2. Jètoume Z[a] = {sm am + · · · + s1 a + as0 ∈ C|s0 . 'Estw S ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc R. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun a. Tìte 0S = 0R . sn−1 ∈ Z}. Prˆgmati.2 'Estw R = {sn−1 an−1 + · · · + s1 a + s0 ∈ C|s0 .10 Prìtash.1. . Sthn 2. √ √ 1) To sÔnolo Z[ 2] = {a+b 2 ∈ R|a.

Mènei na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou R eÐnai antistrèyimo. 5) 'Estw R to uposÔnolo tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b −b a me a.2. − a b −b a Apì thn Prìtash 2. √ √ 4) To sÔnolo Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ Z} den eÐnai upodaktÔlioc tou R. Ja deÐxoume ìti to R eÐnai èna s¸ma me prˆxeic thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn. to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (R). Arqikˆ deÐqnoume ìti to R eÐnai upodaa b c d ktÔlioc tou M2 (R). Epiplèon eÐnai èna upìswma ìpwc eÐdame pio pˆnw.1. EÐnai de metajetikìc giatÐ a b −b a c d −d c = = ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd c d −d c a b −b a kai epiplèon èqei monadiaÐo stoiqeÐo to I= 1 0 0 1 ∈R pou fusikˆ eÐnai diˆforo tou mhdenikoÔ pÐnaka. S¸mata 87 √ 3) To sÔnolo R = {a + b 3 2 ∈ R|a.1. DaktÔlioi. b ∈ Q} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R sÔmfwna me thn Prìtash 2.1. Akèraiec Perioqèc. 'Estw a. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa . tou −b a −d c R èqoume a b −b a a b −b a + c d −d c c d −d c = = = a+c b+d −(b + d) a + c ∈R ∈R ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd −a −b −(−b) −a ∈ R. b me 3 4 = a + b 3 2). √ √ giatÐ den eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì.9. Prˆgmati. b ∈ R. 3 2 3 2 = √ 3 4 ∈ R (Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti den upˆrqoun akèraioi / √ √ a. b ∈ R ìqi .9.

“Pollaplasiasmìc” stoiqeÐwn daktulÐou me akeraÐouc Se kˆje daktÔlio R èqoume (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. An . 6) To sÔnolo R = a b a. oi dÔo prˆxeic tou Z4 perigrˆfontai apì touc parakˆtw pÐnakec. ((a + (b + c)) + d. SunhjÐzetai de na paraleÐpontai oi parenjèseic kai na qrhsimopoieÐtai o aploÔsteroc sumbolismìc a + b + c + d. tautÐzontai. Gia parˆdeigma. [a][b]) brÐsketai sthn tom  thc gramm c tou [a] me th st lh tou [b] ston aristerì (antÐstoiqa. Anˆlogo apotèlesma isqÔei sthn perÐptwsh pou èqoume opoiod pote peperasmèno pl joc prosjetèwn kai ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a1 + a2 + · · · + an . dexiì) pÐnaka PÐnakec prˆxewn + [0] [1] [2] [3] [0] [0] [1] [2] [3] [1] [1] [2] [3] [0] [2] [2] [3] [0] [1] [3] [3] [0] [1] [2] · [0] [1] [2] [3] [0] [0] [0] [0] [0] [1] [0] [1] [2] [1] [2] [0] [2] [0] [2] [3] [0] [3] [2] [1] PÐnakec prˆxewn sto Z4 Gia parˆdeigma.7. Mia endiafèrousa efarmog  twn pinˆkwn twn prˆxewn ja doÔme sthn Parˆgrafo 2. Tìte B ∈ R kai AB = BA = I . ìlec oi parastˆseic ((a + b) + c) + d. dhlad  to A eÐnai antistrèyimo.88 kai ta dÔo mhdèn kai 2 DaktÔlioi A= a b −b a . Gia kˆje mia apì tic dÔo prˆxeic enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ènan pÐnaka pou dÐnei ta apotelèsmata thc antÐstoiqhc prˆxhc. (Sto ex¸fullo tou parìntoc biblÐou ta dÔo tetrˆgwna paristˆnoun touc pÐnakec thc prìsjeshc tou Z4 kai tou Z2 × Z2 ). (a + b) + (c + d). EpÐshc. c ∈ R. b ∈ R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou T2 (R) 0 a kai to T2 (R) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou M2 (R). To stoiqeÐo autì sumbolÐzetai me a + b + c. b. a + ((b + c) + d). Oloklhr¸noume thn Parˆgrafo aut  me merikèc parathr seic kai paradeÐgmata. blèpoume ston aristerì pÐnaka ìti [2] + [3] = [1] kai ston dexiì [2][3] = [2]. B= a2 1 + b2 a −b b a . a + (b + (c + d)). To apotèlesma thc prˆxhc [a] + [b] (antÐstoiqa.

1) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw a. . (−m)a = m(−a) = −(ma) gia kˆje m. Epeid  isqÔei h prosetairistik  idìthta tou pollaplasiasmoÔ. ¸ste ab = ba. Gia to epagwgikì b ma èqoume (a + b)n+1 = (a + b)n (a + b) = (a + b)n a + (a + b)n b. .1. a. 2.12 ParadeÐgmata.1. 'Estw R ènac daktÔlioc. . Sthn perÐptwsh pou o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. Akèraiec Perioqèc. mporoÔme na qrhsimopoioÔme antÐstoiqo sumbolismì a1 a2 . n ∈ Z kai a. am an = am+n gia kˆje m. ìpwc epÐshc kai (am )n = amn . OrÐzoume  m>0  a + · · · + a. sto Zn èqoume n1Zn = n[1] = [n] = [0]. Gia n = 0 h apodeiktèa isìthta grˆfetai 1 = 1. ja thn af soume gia to Parˆrthma 6. 0. b ∈ R. jètoume a0 = 1R gia kˆje a ∈ R. . m < 0 am = a . DaktÔlioi. b ∈ R tètoia n n n−i i a b. S¸mata 89 kai h apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ den eÐnai dÔskolh. m=0 ma = kai  (−a) + (−a) + · · · + (−a). akìma kai an m = 0 kai a = 0R . m(ab) = (ma)b = a(mb). MporeÐ na diapist¸sei kaneÐc ìti isqÔoun idiìthtec ìpwc (m + n)a = ma + na. m(a + b) = ma + mb. Oi apodeÐxeic eÐnai eÔkolec kai paraleÐpontai. m > 0. n > 0 kai a ∈ R. an gia ginìmena. .2. Gia parˆdeigma. ìpou to a kai to −a epanalambˆnetai |m| forèc.2 giatÐ apaiteÐ dusanˆlogh èktash sth diatÔpws  thc. (ma)(nb) = (mn)(ab). a ∈ R kai m ∈ Z. Gia kˆje n ∈ N isqÔei (a + b)n = i=0 i Gia thn apìdeixh qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. Shmei¸noume ìti eÐnai dunatì na isqÔei ma = 0 ìpou m ∈ Z kai a ∈ R.

. p − 1.5 èqoume µκδ(a. 'Estw d = µκδ(a. p − 1. 3) 'Estw m > 0.4.4. Tìte gia kˆje a. 'Ara i n+1 (a + b)n+1 = i=0 n + 1 n+1−i i a b. i = 1. 'Estw [a] mh mhdenikì stoiqeÐo tou Zm pou den eÐnai antistrèyimo. i = 1. Tìte apì thn Prìtash 1. kai ii) (a + b)p = ap + bp gia kˆje jetikì akèraio n. . . i 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai R ènac metajetikìc daktÔlioc gia ton opoÐo isqÔei pa = 0 gia kˆje a ∈ R. ('Enac tètoioc daktÔlioc eÐnai o Zp ). Gia to epagwgikì b ma èqoume n n n (a + b)p = ((a + b)p )p (ap + bp )p n−1 n n n−1 n = ap + bp . n. .(apìdeixh tou Jewr matoc i p p−i i 1. .7) kai katˆ sunèpeia a b = 0. h sqèsh èqei  dh apodeiqteÐ. Tìte kˆje [a] ∈ Zm − {[0]} eÐnai antistrèyimo   mhdenodiairèthc. 0 n+1 Sunep¸c se kˆje perÐptwsh o suntelest c tou an+1−i bi sto dexiì mèloc n+1 eÐnai . . . n. . qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. gia i = 1. . Gia na apodeÐxoume th deÔterh sqèsh. . eÐnai 1 = .6 1) èqoume + i i−1 i n n+1 = . m). Prˆgmati. . ìtan i = 1. Gia n = 1. . i i=0 p Allˆ gnwrÐzoume ìti p . .1. Gia i = 0. apì to prohgoÔmeno Parˆdeigma èqoume p p p−i i (a + b)p = a b. m) = 1.90 2 DaktÔlioi Epeid  ab = ba o suntelest c tou an+1−i bi . Apì thn Prìtash 1. o suntelest c sto i−1 i n+1 n+1 dexiì mèloc eÐnai 1 = kai gia i = n + 1. . sto dexiì n n n mèloc eÐnai + . . . . b ∈ R èqoume i) (a + b)p = ap + bp . Sunep¸c i (a + b)p = ap + bp .

Me tic prˆxeic thc prìsjeshc tou dianusmatikoÔ q¸rou H kai tou pollaplasiasmoÔ pou mìlic orÐsame mporeÐ na apodeiqjeÐ eÔkola ìti to H eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. jk = i. 'Estw {1. 'Ara to [a] d d eÐnai mhdenodiairèthc. kj = −i. qrhsimopoioÔme touc epimeristikoÔc nìmouc kai tic parapˆnw isìthtec. 4) (Quaternions1 epÐ tou C). To H qrhsimopoieÐtai sthn perigraf  peristrof¸n se tridiˆstatouc kai tetradiˆstatouc q¸rouc kai èqei pollèc efarmogèc sth Fusik . i. èqoume (a+bi+cj +dk) 1 a − bi − cj − dk a − bi − cj − dk = (a+bi+cj +dk) = 1. Gia parˆdeigma. An jèsoume β = a2 + b2 + c2 + d2 kai upojèsoume ìti a + bi + cj + dk = 0 tìte β = 0. Ja deÐxoume t¸ra ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou H eÐnai antistrèyimo. Gia na pollaplasiˆsoume dÔo stoiqeÐa tou H.1. β β Oi quaternions epino jhkan apì ton Hamilton to 1843 ( o opoÐoc nwrÐtera eÐqe d¸sei thn pr¸th perigraf  tou C qrhsimopoi¸ntac zeÔgh pragmatik¸n arijm¸n) wc èna algebrikì sÔsthma pou perièqei to C. apait¸ntac to 1 na eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo kai ta stoiqeÐa tou R na metatÐjentai me ta i. S¸mata 91 m a Tìte d|a kai d|m. j. k . j. DÐnoume ed¸ èna shmantikì parˆdeigma mh metajetikoÔ daktulÐou H.2. dhlad  m a . Gia na orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. EÐnai [a] = [0] kai epÐshc [ ] = 0 giatÐ d = 1. i. ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. ik = −j. katˆ trìpo anˆlogo pou to C perièqei to R. Akèraiec Perioqèc. giatÐ ta a. èqoume (2+3i−5k)(1+7j) = 2+14j +3i+21ij −5k−35kj = 2 + 14j + 3i + 21k − 5k − 35(−i) = 2 + 32i + 14j + 16k . . Epomènwc. b. Jètoume 1x = x1 = x gia kˆje x ∈ {1. DaktÔlioi. 'Ara sto Zm èqoume d d m m [a][ ] = [0]. To ìti o pollaplasiasmìc sto H den eÐnai metajetikìc kai ìti h diˆstash tou H epÐ tou R eÐnai 4 kai ìqi 3  tan thn epoq  aut  shmantikˆ b mata. c. k} i2 = j 2 = k 2 = −1 ij = k. ki = j ji = −k. j. k} mÐa bˆsh tou H. d eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ. (To mìno axÐwma pou den eÐnai profanèc eÐnai h prosetairistikìthta tou pollaplasiasmoÔ pou qreiˆzetai upologismoÔc). O H eÐnai ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou R pou èqei diˆstash 4. pr¸ta ja orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn thc bˆshc. UpologÐzontac parathroÔme ìti (a + bi + cj + dk)(a − bi − cj − dk) = a2 + b2 + c2 + d2 . IsqÔei m m.

92 2 DaktÔlioi To stoiqeÐo a − bi − cj − dk onomˆzetai suzugèc tou a + bi + cj + dk katˆ analogÐa me touc migadikoÔc arijmoÔc. Tètoioi daktÔlioi onomˆzontai daktÔlioi me diaÐresh (  mh metajetikˆ s¸mata).1 1. ParathroÔme ìti to sÔnolo twn migadik¸n C = {a + bi|a. ìpou c = max{a. . f • g = f ◦ g − g ◦ f iii) A = Mn (R). B • C = BC − CB . b} iii) A = {f : R → R|f epÐ}. i) A = Z. a • b = a − b ii) A = {f : R → R}. S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|a. S = 0 0 0 a ∈ M2 (R) . S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|b ˆrtioc}. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw antistoiqÐec orÐzoun prˆxeic sto A. S = ii) R = M2 (R). 0 a √ √ √ iii) R = Z[ 2]. b} ii) A = Zm . i) A = Z. 'Ena Je¸rhma tou Wedderburn lèei ìti kˆje peperasmènoc daktÔlioc diaÐreshc eÐnai s¸ma. an eÐnai akeraÐa perioq . ApodeÐxte ìti oi parakˆtw prˆxeic sto A den ikanopoioÔn thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ tou daktulÐou. i) R = M2 (R). Stic peript¸seic pou o S eÐnai upodaktÔlioc tou R exetˆste an eÐnai metajetikìc. Gia mia apìdeixh tou jewr matoc autoÔ parapèmpoume sto biblÐo tou I. [a] ∗ [b] = [c]. ShmeÐwsh Ask seic 2. √ √ √ iv) R = Z[ 2]. an èqei monadiaÐo stoiqeÐo. kai an eÐnai s¸ma. Herstein [14]. b ˆrtioi}. 1 0 ∈ M2 (R) . b ∈ R} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou H. 3. a ∗ b = c. f ∗ g = f ◦ g (sÔnjesh sunart sewn) 2. EÐnai profanèc ìti ènac daktÔlioc me diaÐresh den eÐnai kat' anˆgkh s¸ma giatÐ den apaiteÐtai na eÐnai metajetikìc o pollaplasiasmìc. ìpou c = max{a. O H sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. Exetˆste an to S eÐnai upodaktÔlioc tou R.

To kèntro tou R eÐnai to sÔnolo C(R) = {a ∈ R|ar = ra gia kˆje r ∈ R}. vii) R = H. s ∈ R. i) 'Estw Ri . S = {[0]. b). S = {[kn]|k ∈ Z}. x) R = Z12 . ìpou oi a. ix) R = F (R. 5. 4. ApodeÐxte ìti aZ ∩ bZ = eZ. S¸mata 93 v) R = Z[i]. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou Z eÐnai thc morf c mZ. BreÐte èna m tètoio ¸ste mZ = 12Z ∩ 18Z. 9. m ∈ Z. iii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. 6. . viii) R = F (R. o daktÔlioc autìc eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc tou R pou perièqei to 1R . 'Askhsh 7). S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. S = {f : R → R|f (1) = 1}. 7. isqÔei r2 +r ∈ C(R) (bl. b. Poio eÐnai to kèntro twn quaternions. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a.1.2. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R. [4]. c. b eÐnai jetikoÐ akèraioi kai e = εκπ(a. Upìdeixh: Jewr¸ntac to stoiqeÐo (r + s)2 + (r + s). iv) Poio eÐnai to kèntro tou Mn (R) . d ∈ Z. b. S dÔo daktÔlioi. S = {f : R → R|f (1) = 0}. d ∈ Q}. iii) ApodeÐxte ìti C(M2 (R)) = a 0 0 a ∈ M2 (R) . 10. xi) R = Zmn . i ∈ I . ApodeÐxte ìti h tom  Ri eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. a ˆrtioc}. Gia ton lìgo autì. 'Estw R. S = {a + bi ∈ Z[i]|a ≡ b ≡ 0 mod 10}. i) ApodeÐxte ìti C(R) = R an kai mìno an o R eÐnai metajetikìc. i∈I ii) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. vi) R = H. 'Estw R ènac daktÔlioc. ii) ApodeÐxte ìti to C(R) eÐnai upodaktÔlioc tou R. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. Akèraiec Perioqèc. R). upodaktÔlioi tou daktulÐou R. ApodeÐxte ìti h tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to 1R eÐnai o upodaktÔlioc {n1R |n ∈ Z}. DaktÔlioi. R). [8]}. c. 8. apodeÐxte pr¸ta ìti rs + sr ∈ C(R) gia kˆje r.

Pìsa antistrèyima stoiqeÐa perièqei o daktÔlioc Z60 × Z10 . iii) AlhjeÔei ìti to kartesianì ginìmeno dÔo akeraÐwn perioq¸n (antÐstoiqa. i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (Zm ) . b ∈ R. 15. ii) EÐnai o R metajetikìc. ii) ApodeÐxte ìti o R × S èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai mìno an oi R. b ∈ R iv) a2 − b2 = (a + b)(a − b) gia kˆje a. 'Estw R = [a] [b] [0] [c] ∈ M2 (Zm ) . 'Estw R ènac daktÔlioc. 0 c ii) Gia poiˆ m ∈ Z to M2 (R). b ∈ R iii) (a − b)2 = a2 − 2ab + b2 gia kˆje a. iii) AlhjeÔei ìti U (M2 (Z)) = U (M2 (R)). s¸ma). S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. [c] ∈ U (Zm ). iv) ApodeÐxte ìti o plhjˆrijmoc tou U (R) eÐnai mϕ(m)2 . i) Poiˆ eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou a b ∈ M2 (Z) . i) o R eÐnai metajetikìc ii) (a + b)2 = a2 + 2ab + b2 gia kˆje a. iii) ApodeÐxte ìti [a] [b] [0] [c] ∈ U (R) ⇔ [a]. 12. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste a2 = a gia kˆje a ∈ R. ApodeÐxte ìti oi akìloujec sunj kec eÐnai isodÔnamec. ApodeÐxte ìti U (R × S) = U (R) × U (S) . ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ R isqÔei 2a = 0 kai ìti o R eÐnai metajetikìc. swmˆtwn) eÐnai akeraÐa perioq  (antÐstoiqa. S eÐnai metajetikoÐ.94 2 DaktÔlioi i) ApodeÐxte ìti o R × S eÐnai metajetikìc an kai mìno an oi R. 2 m 3 m eÐnai antistrèyimo sto M2 (Z). 13. S dÔo daktÔlioi me monadiaÐa stoiqeÐa. 14. Sto . 'Estw R. 11. (ParadeÐgmata tètoiwn daktulÐwn eÐnai o Z2 × Z2 kai o daktÔlioc tou Boole).

e. S èqoun diaforetikˆ monadiaÐa stoiqeÐa. b ∈ R me a antistrèyimo kai b2 = 0. 18. an oi R. Exhg ste giatÐ o daktÔlioc twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me prˆxeic (f + g)(x) = f (x) + g(x) kai (f g)(x) = f (x)g(x) den eÐnai akeraÐa perioq .1. 'Estw d ∈ N. √ √ 20. b ∈ Q} me tic sun jeic prˆxeic migadik¸n arijm¸n eÐnai èna s¸ma. b ∈ Q}. 'Estw F = {0. 23. s. S¸mata 95 16. a. iii) Apodeixte ìti 1R = 1S . i) ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q. i) D¸ste èna parˆdeigma pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo en¸ o S den èqei. 21. apodeÐxte ìti eÐnai s¸ma. An o R = {r. DaktÔlioi. b ∈ Q} √ √ kai Q[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. ii) D¸ste èna parˆdeigma pou oi R. √ √ ii) Poiˆ eÐnai h tom  twn uposwmˆtwn Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a. sumplhr¸ste touc pÐnakec autoÔc. S eÐnai akèraiec perioqèc.2. . ApodeÐxte ìti sto daktÔlio twn quaternions H h exÐswsh x2 = −1 èqei ˆpeirec lÔseic. ApodeÐxte ìti to sÔnolo Q[ d] = {a + b d ∈ C|a. t} eÐnai daktÔlioc kai gnwrÐzoume ta parakˆtw tm mata twn pinˆkwn twn prˆxewn. Akèraiec Perioqèc. + r s t r r s t s t s t r s · r s t r s t r r r s t r 19. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + 0 e a b 0 0 e a b e e 0 b a a a b 0 e b b a e 0 · 0 e a b 0 0 0 0 0 e 0 e a b a 0 a b e b 0 b e a Upojètontac ìti o F eÐnai daktÔlioc. 22. Pìsec lÔseic èqei sto H h exÐswsh x2 = x. ApodeÐxte ìti to a + b eÐnai antistrèyimo. 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. 17.

tìte to 1 − r eÐnai antistrèyimo. ii) EÐnai o R akeraÐa perioq . 25. Upìdeixh: Kai ed¸ h je¸rhsh thc gewmetrik c seirˆc bohjˆei. 'Estw R ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc kai m. n) = 1. ApodeÐxte ìti kˆje peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc pou den èqei mhdenodiairètec perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai eÐnai s¸ma. apodeÐxte ìti a = b.96 2 DaktÔlioi 24. Upìdeixh: Jewr ste th gewmetrik  seirˆ. b ∈ √ eÐnai ˆpeiro.1. . tìte kai to 1 − ba eÐnai antistrèyimo. 27. ii) ApodeÐxte ìti an o R eÐnai metajetikìc.12. 'Estw R = m m ∈ Z. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. ApodeÐxte ìti to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou √ √ Z} Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. 'Ena stoiqeÐo r enìc daktulÐou R onomˆzetai mhdenodÔnamo an rn = 0 gia kˆpoio jetikì akèraio n. a. 30. 26. An a. i) ApodeÐxte ìti an o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai to r eÐnai mhdenodÔnamo. n ∈ N. 28. 29. apodeÐxte ìti (r+s)m+n−1 me th bo jeia tou diwnumikoÔ anaptÔgmatoc. vi) AlhjeÔei ìti Z ⊆ R. b ∈ R eÐnai tètoia ¸ste am = bm kai an = bn . Upìdeixh: Ta stoiqeÐa (3 + 2 2)n . tìte to ˆjroisma dÔo mhdenodÔnamwn stoiqeÐwn eÐnai mhdenodÔnamo. 2a 3b i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Q. iii) ApodeÐxte ìti o R perièqetai se kˆje upodaktÔlio tou Q pou perièqei 1 1 ta stoiqeÐa kai . n ∈ N me µκδ(m. Parˆdeigma 2. b ∈ N . eÐnai antistrèyima. Upìdeixh: An rn = sm = 0. 2 3 1 / iv) ApodeÐxte ìti ∈ R. Pou qrhsimopoi sate thn upìjesh ìti o R perièqetai se s¸ma . ApodeÐxte ìti an sto daktÔlio R to 1 − ab eÐnai antistrèyimo. 5 v) AlhjeÔei ìti o R eÐnai s¸ma. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste x3 = x gia kˆje x ∈ R.

2. m ∈ N. sj ∈ R gia kˆje i kai j . ja doÔme ìti o daktÔlioc R[x] èqei algebrikèc idiìthtec parìmoiec me autèc tou Z pou melet same sthn Enìthta 1.2. Ja diapist¸soume ìti pollèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì ton R. tìte ri = si gia kˆje i ≤ n kai sj = 0R gia kˆje j > n. 2. C   to Zp . n ≤ m kai ri . Tìte upˆrqei daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei to R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ R tètoio ¸ste rx = xr gia kˆje r ∈ R. Gia parˆdeigma an f (x) = 2x2 − x + 5 kai g(x) = x − 1.1 Je¸rhma. Ja sumbolÐzoume ton daktÔlio R me R[x]. Ja orÐsoume se autì dÔo prˆxeic qrhsimopoi¸ntac tic antÐstoiqec prˆxeic tou R. tìte f (x) + g(x) = 2x2 + 4 kai f (x)g(x) = 2x3 − 2x2 − x2 + x + 5x − 5 = 2x3 − 3x2 + 6x − 5. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. ìpwc eÐnai o algìrijmoc diaÐreshc kai h monos manth anˆlush se ginìmeno pr¸twn. Polu¸numa Apì ta majhtikˆ mac qrìnia eÐmaste exoikeiwmènoi me polu¸numa pou èqoun pragmatikoÔc suntelestèc. • An r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn = s0 + s1 x + s2 x2 + · · · + sm xm me n. GnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume tètoia polu¸numa. ìpou to p eÐnai pr¸toc. gia parˆdeigma to Q. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R .2 Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic Stic epìmenec treic Paragrˆfouc ja melet soume to daktÔlio R[x] twn poluwnÔmwn miac metablht c twn opoÐwn oi suntelestèc an koun se tuqaÐo daktÔlio R..2. R. Xekin¸ntac t¸ra apì tuqaÐo daktÔlio R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo ja kataskeuˆsoume to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun suntelestèc apì to R. ìpou n ∈ N kai ri ∈ R gia kˆje i. . Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 97 2. to opoÐo sumbolÐzoume me R[x]. ètsi ¸ste to R[x] na gÐnetai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai na perièqei to R wc upodaktÔlio. • Kˆje stoiqeÐo tou R èqei mia parˆstash thc morf c r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn .

Epomènwc ta polu¸numa bajmoÔ 0 sto R[x] èqoun th morf  f (x) = c. ìpou c ∈ R kai c = 0R . H qr sh tou ìrou “metablht ” gia autì eÐnai diaforetik  me thn ènnoia thc metablht c pou upˆrqei stic apeikonÐseic. EpÐshc deqìmaste ìti −∞ < n gia kˆje fusikì arijmì n. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.3. Autì mac epitrèpei kˆpoia oikonomÐa stic diatup¸seic protˆsewn. (1) 2. Gia parˆdeigma.. tìte kai o R[x] eÐnai metajetikìc. To eidikì stoiqeÐo x ∈ R onomˆzetai metablht  kai ta stoiqeÐa tou R[x] onomˆzontai polu¸numa thc metablht c x me suntelestèc apì ton R. g(x) . Deqìmaste ex orismoÔ ìti o bajmìc tou mhdenikoÔ poluwnÔmou f (x) = 0R eÐnai −∞. Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai me f (x). Epeid  o R[x] eÐnai daktÔlioc. ìpou gia kˆje i èqoume ci = f0 gi + f1 gi−1 + f2 gi−2 + · · · + fi−1 g1 + fi g0 . Ta polu¸numa bajmoÔ 0 mazÐ me to mhdenikì polu¸numo onomˆzontai stajerˆ polu¸numa. EÐnai fanerì ìti an o R eÐnai metajetikìc. Epomènwc an f (x). Epeid  o R eÐnai upodaktÔlioc tou R[x]. tìte lème ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai n. g(x) eÐnai tuqaÐa stoiqeÐa tou R[x]. TonÐzoume ed¸ ìti to x eÐnai èna sugkekrimèno stoiqeÐo tou daktulÐou R[x]. èqoume 0R[x] = 0R . O R[x] onomˆzetai o daktÔlioc twn poluwnÔmwn thc metablht c x me suntelestèc apì to R. Ta polu¸numa thc morf c rxi onomˆzontai mon¸numa. .2. mporoÔme na grˆyoume f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn an autì krÐnetai skìpimo.2 Parat rhsh. Sunep¸c mporoÔme na paraleÐpoume   na parembˆlloume ìrouc thc morf c 0R xi sthn parˆstash kˆje poluwnÔmou wc ˆjroisma monwnÔmwn. An f (x) ∈ R[x] kai f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn me fn = 0R . ìtan . Ja epanèljoume sto shmeÐo autì lÐgo parakˆtw ìtan melet soume poluwnumikèc sunart seic. To stoiqeÐo autì ja to sumbolÐzoume suqnˆ me 0.98 2 DaktÔlioi Ja d¸soume thn apìdeixh tou Jewr matoc sto Parˆrthma 6. . Sto R[x] èqoume (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn ) + (g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn ) = (f0 + g0 ) + (f1 + g1 )x + (f2 + g2 )x2 + · · · + (fn + gn ) kai (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn )(g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm ) = (f0 g0 ) + (f0 g1 + f1 g0 )x + · · · + ci xi + · · · + (fn gm )xn+m . isqÔei 0R xi = 0R . giatÐ aut  de bohjˆ ˆmesa to skopì mac pou eÐnai h melèth twn idiot twn poluwnÔmwn.

Apì to 2) thc Prìtashc èqoume 0 = deg((f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) kai ˆra deg f (x) = deg g(x) = 0. tìte f (x)g(x) = 1R gia kˆpoio g(x) ∈ R[x]. 1. Apìdeixh.   ìti eÐnai to mhdenikì polu¸numo. 'Estw f (x). Sqetik  eÐnai h parakˆtw Prìtash. eÐnai akrib¸c ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F . Apì ta parapˆnw èqoume deg(f (x)g(x)) = m + n = degf (x) + deg g(x). deg g(x)}.2. An f (x) ∈ R[x]. 2. To f0 onomˆzetai stajerìc ìroc tou f (x). ta antistrèyima stoiqeÐa tou F [x]. IdiaÐtera. tìte deg(f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) 3) Ta antistrèyima stoiqeÐa tou R[x] eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. Anafèrame sthn eisagwg  thc Paragrˆfou aut c ìti pollèc algebrikèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì to R. onomˆzoume megistobˆjmio suntelest  tou f (x) ton fn . Tìte f (x) = r0 +r1 x+r2 x2 +· · ·+rn xn kai g(x) = s0 +s1 x+s2 x2 +· · ·+sm xm me rn = 0 kai sm = 0. èqoume ìti o R[x] eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec isqÔei rn sm = 0 kai sunep¸c f (x)g(x) = 0. 'Eqoume f (x)g(x) = (r0 s0 ) + (r0 s1 + r1 s0 )x + · · · + (rn sm )xn+m . .2. 2) An f (x).4 Prìtash.3 Parat rhsh. g(x) ∈ R[x] mh mhdenikˆ polu¸numa. EpÐshc 1R[x] = 1R = 0R = 0R[x] . 2. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 99 lème “èstw polu¸numo f (x) bajmoÔ mikrìterou   Ðsou tou 1”. dhlad  U (R[x]) = U (R). 3. Tìte 1) O R[x] eÐnai akeraÐa perioq . Ta f (x) kai g(x) eÐnai mh mhdenikˆ (giatÐ 1R = 0R ). g(x) ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikˆ polu¸numa. Sunep¸c ta f (x) kai g(x) eÐnai antistrèyima stoiqeÐa tou R. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Apì ton orismì thc prìsjeshc poluwnÔmwn prokÔptei ìti deg(f (x) + g(x)) ≤ max{deg f (x). Epomènwc o R[x] den èqei mhdenodiairètec.2. f (x) = f0 +f1 x+f2 x2 +· · ·+fn xn kai fn = 0R . 2. 'Estw R mia akeraÐa perioq . An to f (x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R[x]. Epeid  o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.2. ennoÔme ìti to f (x) èqei bajmì 1   0.

100 2 DaktÔlioi 2. An o R èqei mhdenodiairètec. Poluwnumikèc sunart seic ¯ f : R → R. èstw f (x) = 2x+1 ∈ Z6 [x] kai g(x) = 3x+1 ∈ Z6 [x]. eÐnai dunatìn na èqoume U (R[x]) = U (R). Tìte to ginìmeno f (x)g(x) = 6x2 + 5x + 1 = 5x + 1 èqei bajmì 1.2.7 Parˆdeigma.6 Parat rhsh. an sto R[x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + h(x). Gia parˆdeigma. sto Z4 [x] èqoume (2x+1)2 = 1. an den upˆrqei prìblhma sÔgqushc. ¯ OrÐzetai ètsi mia sunˆrthsh pou sumbolÐzoume me f . To parakˆtw parˆdeigma deÐqnei ìti autì den eÐnai pˆnta epitreptì gia tuqaÐo R sth jèsh tou R. ìpou f (x) = f0 +f1 x+· · ·+fn xn . 1 2. eÐnai dunatìn na isqÔei deg(f (x)g(x)) < deg f (x)+ deg g(x). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.2. 1) Gia tuqaÐo daktÔlio R me monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai fanerì ìti isqÔei deg(f (x)g(x)) ≤ deg f (x) + deg g(x) gia kˆje f (x). EÔkola diapist¸noume ìti gia kˆje f (x). 2) EpÐshc.5 Shmei¸seic. Gia parˆdeigma. Apì ed¸ kai sto ex c. g(x) ∈ R[x] kai kˆje r ∈ R isqÔoun • (f + g)(r) = f (r) + g(r). 'Omwc. Oi parapˆnw dÔo idiìthtec mac epitrèpoun na “antikatast soume to x me to r” se isìthtec poluwnÔmwn. an o R èqei mhdenodiairètec. Gia parˆdeigma. kai r ∈ R jètoume f (r) = f0 +f1 r+· · ·+fn rn . 'Ara 2x+1 ∈ U (Z4 [x]). Metˆ apì upologismoÔc sto Z3 blèpoume ìti1 f (0) = 0 = g(0). An f (x) ∈ R[x].2. kai • (f g)(r) = f (r)g(r). EÐnai profanèc ìti Ðsa polu¸numa sto R[x] epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh sto R. Genikˆ isqÔei U (R) ⊆ U (R[x]). 'Estw R = Z3 kai f (x). g(x) ∈ R[x]. 2. r → f (r). ShmeÐwsh EÐnai polÔ pijanì na eÐqame sunhjÐsei sta majhtikˆ mac qrìnia na tautÐzoume èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] me thn antÐstoiqh poluwnumik  sunˆr¯ thsh f : R → R. tìte gia kˆje r ∈ R èqoume f (r) = q(r)g(r) + h(r). g(x) ∈ Z3 [x] ìpou f (x) = x3 + x . kai g(x) = 2x. to stoiqeÐo [a] ∈ Zn ja sumbolÐzetai aploÔstera a ∈ Zn . eÐnai dunatìn diaforetikˆ polu¸numa na epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh. h opoÐa onomˆzetai h poluwnumik  sunˆrthsh pou epˆgetai apì to f (x) sto R.

Oi suntelestèc an koun sto F . . . H orÐzousa twn suntelest¸n eÐnai h an−1 · · · a1 a0 1 1 1 . bn stoiqeÐa tou F . . . An g(x) = gn−1 xn−1 + · · · + g1 x + g0 . g(x) den eÐnai Ðsa. Tìte upˆrqei èna polu¸numo f (x) ∈ F [x] bajmoÔ to polÔ n − 1 tètoio ¸ste f (ai ) = bi gia kˆje i. .4). x0 ) = (fn−1 . diakekrimèna stoiqeÐa tou F . (Bl. tìte mÐa lÔsh tou sust matoc eÐnai h (gn−1 . Mia eujeÐa kajorÐzetai apì dÔo diakekrimèna shmeÐa thc. . . ìpou to F eÐnai èna s¸ma. . . oi poluwnumikèc sunart seic f : Z3 → Z3 . ('Ena krit rio pou mac plhroforeÐ pìte dÔo poluwnumikèc sunart seic F → F eÐnai Ðsec. 'Estw b1 . Epeid  h lÔsh tou sust matoc eÐnai monadik  sumperaÐnoume ìti f (x) = g(x). . f0 ). n n n me agn¸stouc touc xi .2. ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. . èna polu¸numo f (x) bajmoÔ n me suntelestèc apì èna s¸ma kajorÐzetai apì n + 1 timèc tou f (a1 ). . ¯ Tìte upˆrqei polu¸numo f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f = g . . . 2.2. . a2 . . .2. ¯ 'Ara. . To f (x) eÐnai monadikì wc proc tic idiìthtec autèc. Apì thn upìjesh èpetai ìti i<j (ai − aj ) = 0 kai ka- i<j tˆ sunèpeia to sÔsthma èqei (monadik ) lÔsh. Jètoume f (x) = fn−1 xn−1 + · · · + f1 x + f0 ∈ F [x]. . ··· an−1 · · · a1 a0 n n n Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti h orÐzousa aut  (pou eÐnai gnwst  wc orÐzousa tou Vandermonde) isoÔtai me to ginìmeno (ai − aj ). Apìdeixh. x1 . SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. dhlad  f (s) = g(s) gia kˆje s ∈ Z3 .9 Pìrisma. g1 .8 Je¸rhma (Parembol  tou Lagrange ). JewroÔme to n × n grammikì sÔsthma 2. . Tìte èqoume f (ai ) = bi gia kˆje i. 'Estw F èna s¸ma kai a1 . kai thn Parˆgrafo 3. . f (an+1 ) ìpou ta ai eÐnai diakekrimèna. f1 . 'Estw ìti upˆrqei kai ˆllo g(x) ∈ F [x] me deg g(x) ≤ n − 1 kai g(ai ) = bi gia kˆje i.2. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 101 f (1) = 2 = g(1) kai f (2) = 1 = g(2). g0 ). 'Estw F èna peperasmèno s¸ma kai g : F → F mia apeikìnish. an kai ¯ ta polu¸numa f (x). an xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = b1 1 1 1 ··· xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = bn . b2 . èstw thn (xn−1 . g : Z3 → Z3 eÐnai Ðsec. . exetˆzetai sthn epìmenh Parˆgrafo). . . .

. . y] kai onomˆzetai daktÔlioc twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x. .n daktÔlioc R[x] = S eÐnai profan¸c upodaktÔlioc tou S[y] = R[x. Gia ˆpeira s¸mata to sumpèrasma autì den alhjeÔei. . y) = m. . . x → ex . O sun jhc sumbolismìc gia ta stoiqeÐa tou eÐnai f (x.1 gia to S sth jèsh tou R lambˆnoume to daktÔlio tou opoÐou ta stoiqeÐa eÐnai thc morf c fn (x)y n + · · · + f1 (x)y + f0 (x). . y me suntelestèc apì to R. den eÐnai poluwnumik  (giatÐ. i = 1. i = 1. i = 1. . . . . . ìpou fi (x) ∈ R[x]. y]. .102 2 DaktÔlioi Apìdeixh.8. Efarmìzontac to Je¸rhma 2. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Pìrisma.2. h ekjetik  apeikìnish R → R. . . Gia parˆdeigma. Me anˆlogo trìpo kataskeuˆzetai o daktÔlioc R[x1 . . O daktÔlioc S[y] sumbolÐzetai me R[x. O . 'Estw F = {a1 .2. xn ] apoteleÐ mia eureÐa perioq  thc 'Algebrac kai eÐnai to kentrikì jèma thc Algebrik c GewmetrÐac i=0. n. xn ] twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x1 . Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma. i=0. an } kai bi = g(ai ). H jewrÐa twn poluwnumik¸n daktulÐwn poll¸n metablht¸n R[x1 . n eÐnai to n f (x) = i=1 bi (x − a1 ) · · · (x − ai−1 )(x − ai+1 ) · · · (x − an ) . Apì th monadikìthta. . n. .j=0 rij xi y i . i = 1.). Antikajist¸ntac ta fi (x) blèpoume ìti to tuqaÐo stoiqeÐo tou S[y] eÐnai thc morf c m.j=0 ìpou rij ∈ R. . . . . upˆrqei f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (ai ) = bi = g(ai ). to polu¸numo tou dexioÔ mèlouc èqei bajmì to polÔ n−1 kai paÐrnei tic timèc bi ìtan to x antikatastajeÐ me to ai . (EpishmaÐnoume ìti h parapˆnw parˆstash tou poluwnÔmou autoÔ prokÔptei apì ton kanìna tou Cramer sthn epÐlush grammik¸n susthmˆtwn) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai S = R[x]. . to polu¸numo autì tautÐzetai me to f (x). . . . xn me suntelestèc apì to R. . n. Qrhsimopoi¸ntac to sumbolismì tou Jewr matoc 2.n Polu¸numa poll¸n metablht¸n rij xi y j = r00 + · · · + rij xi y j + · · · + rmn xm y n . . apodeiknÔetai ìti to monadikì f (x) me deg f (x) ≤ n−1 pou èqei thn idiìthta f (ai ) = bi . (ai − a1 ) · · · (ai − ai−1 )(ai − ai+1 ) · · · (ai − an ) Prˆgmati. . . kˆje apeikìnish apì èna peperasmèno s¸ma F ston eautì tou eÐnai poluwnumik . .

Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 103 kai thc Metajetik c 'Algebrac. eÐnai mhdenodiairèthc. Ask seic 2. ApodeÐxte ìti to ax + b ∈ R[x] eÐnai antistrèyimo an kai mìno an to b eÐnai antistrèyimo sto R kai to a eÐnai mhdenodÔnamo sto R (bl. 'Eqei de kai axioshmeÐwtec efarmogèc se ˆllouc tomeÐc twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai ta Upologistikˆ Majhmatikˆ kai h JewrÐa KwdÐkwn.2. 7. 'Askhsh 2. ìpou an = 0. BreÐte apeÐrou pl jouc tètoia polu¸numa. i) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 0} ii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 2} iii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) ˆrtioc} iv) {f (x) ∈ Z[x]| deg f (x) ≤ 10} 6. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì mikrìtero   Ðso tou 100. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou F [x]. . 4.2. 8. An o R eÐnai mÐa akeraÐa perioq  gnwrÐzoume ìti U (R[x]) = U (R).1. tìte to an ∈ R eÐnai mhdenodiairèthc. 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc. 9.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi perièqoun monadiaÐo stoiqeÐo. deg g(x)}. 5. D¸ste èna parˆdeigma enìc daktulÐou R tètoio ¸ste U (R[x]) = U (R). BreÐte èna f (x) ∈ Z10 [x] tètoio ¸ste deg((2x + 1)f (x)) = deg f (x). eÐnai ˆpeiro sÔnolo. 10. 1. an autìc perièqei toulˆqiston èna polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ènac upodaktÔlioc tou R. ApodeÐxte ìti sto Z4 [x] upˆrqoun antistrèyima polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. ApodeÐxte ìti o S[x] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. 3. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì 2. Poia apì ta parakˆtw sÔnola eÐnai upodaktÔlioi tou Z[x].26). Upìdeixh: (2x + 1)2 = (4x2 + 4x + 1) = 1. An to polu¸numo an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. DeÐxte me parˆdeigma ìti eÐnai dunato na isqÔei deg(f (x) + g(x)) < max{deg f (x). ìpou F eÐnai s¸ma.

y) + yh(x. y) = 0. y] tètoia ¸ste f (x. EÐnai dunatìn o daktÔlioc R[x] na eÐnai s¸ma.12 2). Upìdeixh: Bl. AlhjeÔei ìti f (x. 0) = f (0. i) 'Estw f (x. y). 12. ii) Gia kˆje pr¸to arijmì p. Upìdeixh: Mikrì Je¸rhma tou Fermat.1. i) ApodeÐxte ìti to x3 − x ∈ Z6 [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Z6 → Z6 . 13. Parˆdeigma 2. . 14. ii) 'Estw f (x. y) = xg(x. ApodeÐxte ìti an o p eÐnai pr¸toc. y). Poiˆ sunˆrthsh epˆgei to xp−1 − 1 ∈ Zp . y) ∈ Q[x. y) ∈ Q[x. ApodeÐxte ìti upˆrqoun g(x. h(x. apodeÐxte ìti to polu¸numo xp −x ∈ Zp [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Zp → Zp . y) = 0. y] tou opoÐou o stajerìc ìroc isoÔtai me 0.104 2 DaktÔlioi 11. tìte (f (x))p = f (xp ) gia kˆje f (x) ∈ Zp [x]. y] tètoio ¸ste f (x. y) ∈ Q[x.

afoÔ x2 − 5x + 6 = (c(x − 2))(c−1 (x − 3)). ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec.3. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. .2. me f (x) = cg(x). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). to x − 3 diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x] giatÐ x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). èstw F . Lème ìti to g(x) diaireÐ to f (x) sto R[x] (  ìti to f (x) eÐnai pollaplˆsio tou g(x) sto R[x]   ìti to g(x) eÐnai diairèthc tou f (x) sto R[x]) kai grˆfoume g(x)|f (x) an upˆrqei h(x) ∈ R[x] me f (x) = h(x)g(x). Epeid  f (x) = g(x)a(x) kai g(x) = f (x)b(x) gia kˆpoia a(x). 'Estw f (x) = 0. 5) An g(x)|f (x) kai f (x)|g(x) kai o R eÐnai akeraÐa perioq . tìte h(x)|f (x). Oi apodeÐxeic twn 1). 4) An g(x)|f (x) ìpou f (x) = 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq .2. b(x) ∈ R[x]. Diairetìthta PoluwnÔmwn 105 2. Gia thn apìdeixh thc 5) èqoume: An f (x) = 0. Allˆ kai kˆje c(x − 3) diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x]. tìte upˆrqei antistrèyimo c ∈ R. 2) kai 3) eÐnai ˆmesec kai af nontai san ask seic. g(x). tìte deg g(x) ≤ deg f (x). o R[x] eÐnai akeraÐa perioq .3 Diairetìthta PoluwnÔmwn Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac ston poluwnumikì daktÔlio R[x]. h(x) ∈ R[x].3. tìte g(x)|a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆje a(x). Tìte isqÔoun ta ex c: 1) An g(x)|f (x) kai g(x)|h(x). b(x) ∈ R[x] paÐrnoume f (x) = f (x)b(x)a(x). Apìdeixh. ìpou c ∈ Q − {0}.1 Prìtash. g(x) ∈ R[x]. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq . tìte g(x) = 0 kai eÐnai profanèc ìti isqÔei to zhtoÔmeno. Ed¸ ja anaptÔxoume ènan algìrijmo diaÐreshc gia polu¸numa kai ja lˆboume anˆloga arijmhtikˆ apotelèsmata gia ton F [x]. kai epomènwc. Diairetìthta kai anˆgwga polu¸numa 2. H idiìthta 4) prokÔptei ˆmesa apì thn Prìtash 2. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti pollèc arijmhtikèc idiìthtèc tou Z  tan sunèpeiec tou algorÐjmou diaÐreshc. Gia parˆdeigma. 3) Gia kˆje antistrèyimo c ∈ R èqoume c|f (x). 2) An g(x)|f (x) kai h(x)|g(x). ja diapist¸soume ìti oi daktÔlioi Z kai F [x] èqoun pollèc koinèc idiìthtec.4 2). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x).

Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x] 2. 2.3. An deg f (x) < deg g(x).4 2). an o R eÐnai akeraÐa perioq .2 Orismìc. Ja diapist¸soume sth sunèqeia ìti an F eÐnai èna s¸ma.2. (Ja doÔme parakˆtw ìti oi apant seic gia R = R kai R = C eÐnai gnwstèc). g(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ me p(x) = f (x)g(x). pou eÐnai h melèth thc arijmhtik c sto F [x]. To 5x + 1 ∈ Z6 [x] an kai eÐnai bajmoÔ 1 den eÐnai anˆgwgo sto Z6 [x] giatÐ isqÔei 5x+1 = (2x+1)(3x+1). UpenjumÐzoume ìti ènac akèraioc p > 1 eÐnai pr¸toc an den upˆrqoun akèraioi a > 1. èqoume f (x) = 0g(x) + f (x). kˆje polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 1 eÐnai anˆgwgo sto R[x] (Prìtash 2. Lambˆnoume ètsi èna apotèlesma anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.2. Apìdeixh. 'Ena polu¸numo p(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ onomˆzetai anˆgwgo sto R[x] (  anˆgwgo epÐ tou R) an den upˆrqoun polu¸numa f (x). Sth sunèqeia ja estiˆsoume to endiafèron mac sthn perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai mˆlista s¸ma. Apì thn Prìtash 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Ara to a(x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]. r(x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x).3. To x2 + 1 ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo epÐ tou R allˆ ìqi epÐ tou C giatÐ sto C[x] isqÔei x2 + 1 = (x + i)(x − i). opìte q(x) = 0 kai r(x) = f (x). To parakˆtw apotèlesma eÐnai idiaÐtera shmantikì gia to skopì mac. 1) 'Uparxh: 'Estw f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm me gm = 0. IdiaÐtera. ja apodeÐxoume ìti kˆje polu¸numo sto F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn. Gia parˆdeigma.4 3) paÐrnoume ìti to a(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R.106 2 DaktÔlioi 1 = b(x)a(x). dhlad  twn idiot twn twn dÔo prˆxewn tou F [x]. Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). b > 1 me p = ab. 'Estw F èna s¸ma. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). tìte ta anˆgwga polu¸numa sto F [x] eqoun idiìthtec anˆlogec me ekeÐnec twn pr¸twn arijm¸n sto Z. EpishmaÐnoume ìti to er¸thma an èna dedomèno polu¸numo f (x) ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo sto R[x] eÐnai sth genikìthtˆ tou dÔskolo kai paramènei praktikˆ ˆluto akìma kai ìtan R = Q. H antÐstoiqh ènnoia gia polu¸numa dÐnetai ston epìmeno orismì.3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x]). g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. .

tìte deg g(x) = 0 kai ˆra f (x) = f0 kai g(x) = g0 . 'Otan to s¸ma F eÐnai to Q   to R. q (x). ja upojèsoume ìti upˆrqoun q(x).2. kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) kai deg r (x) < deg g(x). r(x) me f (x) = q(x)g(x)+r(x) kai deg r(x) < deg g(x) gia kˆje polu¸numo f (x) me deg f (x) < n.3. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti upˆrqoun q(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 107 'Estw ìti deg f (x) ≥ deg g(x). Autì eÐnai ˆtopo giatÐ deg r(x) < deg g(x) kai deg r (x) < deg g(x). 'Ara deg h(x) < n = deg f (x). To g0 eÐnai mh −1 mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc kai ˆra antistrèyimo. Epomènwc −1 f (x) = (fn gm xn−m + q(x))g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). O megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai to 2 ∈ Z5 (gm = 2. An deg f (x) = 0. −1 opìte q(x) = f0 g0 kai r(x) = 0. To r(x) (antÐstoiqa. q(x)) sto prohgoÔmeno Je¸rhma onomˆzetai to upì- praktikì trìpo upologismoÔ twn q(x) kai r(x). tìte apì thn Prìtash 2. loipo (antÐstoiqa. Afair¸ntac katˆ mèlh lambˆnoume (q(x) − q (x))g(x) = r (x) − r(x).2. H apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc mac parèqei ènan .3. Ja doÔme ed¸ èna parˆdeigma gia diaforetikì s¸ma. me ton sumbolismì thc apìdeixhc) kai to antÐstrofì tou eÐnai to 3 ∈ Z5 . r (x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). JewroÔme to polu¸numo −1 h(x) = f (x) − fn gm xn−m g(x) ∈ F [x]. g(x) = 2x2 + 1 ∈ Z5 [x]. An q(x) − q (x) = 0.4 Parˆdeigma.4 2) prokÔptei ìti deg(r (x) − r(x)) ≥ deg g(x). Sunep¸c f0 = (f0 g0 )g0 + 0. −1 O suntelest c tou xn sto h(x) eÐnai fn − fn gm gm = 0. Ja efarmìsoume epagwg  sto deg f (x). to phlÐko) thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x). r(x). 'Ara q(x) = q (x) kai ètsi r(x) = r (x). SÔmfwna 2. Apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqoun q(x). r(x) ∈ F [x] me −1 f (x) − fn gm xn−m g(x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). o trìpoc autìc diaÐreshc poluwnÔmwn eÐnai akrib¸c autìc pou gnwrÐzoume apì ta majhtikˆ mac qrìnia. 'Estw F = Z5 kai f (x) = x4 + 4x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Gia to epagwgikì b ma.

dhlad  Q[x. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ R[x] onomˆzetai monikì an o megistobˆjmioc suntelest c tou eÐnai to 1. me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ to akìloujo apotèlesma. Apì tic parapˆnw dÔo tautìthtec paÐrnoume f (x) = 3x2 g(x) + x2 + x + 1 = 3x2 g(x) + 3g(x) + x − 2 = (3x2 + 3)g(x) + x − 2. 'Estw R mia akeraÐa Parˆdeigma Ston daktÔlio Q[x. To monadikì shmeÐo sthn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc ìpou qrhsimopoi same ìti ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai antistrèyima  tan gia na antistrèyoume ton megistobˆjmio suntelest  tou g(x). 'Eqoume f (x) − 3x2 g(x) = x2 + x + 1.5 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto R[x]). tìte to c−1 f (x) eÐnai monikì. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. r(x) ∈ R[x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). y) = y − x. Mègistoc koinìc diairèthc . Epanalambˆnoume t¸ra thn Ðdia diadikasÐa gia to x2 + x + 1 sth jèsh tou f (x). Kat analogÐa me ton daktÔlio Z mporoÔme na orÐsoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth poluwnÔmwn sto F [x]. y] jewroÔme ta polu¸numa f (x. y] = (Q[x])[y]. y) = xy 2 − 1 kai g(x. g(x) ∈ R[x] ètsi ¸ste o megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc brÐskoume xy 2 − 1 = (xy + x2 )(y − x) + x3 − 1.3. Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x).108 2 DaktÔlioi me thn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc (kai sugkekrimèna sto shmeÐo ìpou jewr same to h(x)) apì to f (x) afairoÔme to 3x4−2 g(x). 2. ParathroÔme ìti ìtan to F eÐnai s¸ma kai f (x) ∈ F [x] eÐnai mh mhdenikì me megistobˆjmio suntelest  c ∈ F . 'Eqoume x2 + x + 1 − 3g(x) = x − 2. perioq  kai f (x). Sunep¸c. Ed¸ termatÐzetai h diadikasÐa twn afairèsewn giatÐ o bajmìc tou x − 2 eÐnai mikrìteroc tou bajmoÔ tou g(x). JewroÔme ta stoiqeÐa tou Q[x. y] wc polu¸numa sth metablht  y me suntelestèc apì to daktÔlio Q[x]. 'Ara q(x) = 3x2 + 3 kai r(x) = x − 2.

3. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc µκδ(f (x).3. Gia parˆdeigma. Sto parˆdeigmˆ mac. (1) . b(x) ∈ F [x]}. g(x)) twn f (x) kai g(x) sto F [x]. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). tìte µκδ(f (x). tìte apì thn idiìthta 2) kˆje ˆlloc koinìc diairèthc twn f (x). 'Ena monikì polu¸numo d(x) ∈ F [x] onomˆzetai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) an ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) d(x)|f (x) kai d(x)|g(x) sto F [x]. g(x)). upˆrqoun a(x). c ∈ R − {0} ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ .3. b(x) ∈ F [x]. g(x) ∈ F [x] (apì ta opoÐa toulˆqiston èna eÐnai mh mhdenikì) upˆrqei kai eÐnai monadikìc. b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste µκδ(f (x). Tìte èqoume d(x) = a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆpoia a(x). Apìdeixh. H upìjesh ìti o µκδ eÐnai monikì polu¸numo qreiˆzetai gia na eÐnai autìc monadikìc.2. kˆje polu¸numo thc morf c c(x + 1).6 Orismìc. 'Etsi dikaiologeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. an f (x) = 2x + 2 ∈ R[x] kai g(x) = x2 − 1 ∈ R[x]. 'Uparxh: JewroÔme to sÔnolo I = {a(x)f (x) + b(x)g(x) ∈ F [x]|a(x). g(x)) = x + 1. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆqiston èna den eÐnai mhdèn. Ja doÔme sto epìmeno je¸rhma ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). SumbolÐzetai de me µκδ(f (x). kai 2) an c(x) ∈ F [x]. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆ- Shmei¸noume ìti an to d(x) eÐnai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). g(x) èqei bajmì pou eÐnai mikrìteroc   Ðsoc tou deg d(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 109 qiston èna eÐnai mh mhdenikì. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). 2. Epiplèon. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). c(x)|f (x) kai c(x)|g(x) tìte c(x)|d(x). 'Estw d(x) ∈ I èna mh mhdenikì polu¸numo elˆqistou bajmoÔ. 2. g(x). Epeid  èna toulˆqiston apì ta f (x) kai g(x) den eÐnai mhdèn.7 Je¸rhma. H apìdeixh pou akoloujeÐ eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou antÐstoiqou Jewr matoc gia ton daktÔlio Z. to I perièqei mh mhdenikˆ polu¸numa.

Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc.2. r(x) ∈ F [x] me tic idiìthtec f (x) = q(x)d(x) + r(x). Endèqetai to d(x) na mhn eÐnai monikì. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma (bl. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). upˆrqei kai ed¸ ènac praktikìc trìpoc pou upologÐzei ton µκδ kai poluwnuma a(x). ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. tìte to p(x) diaireÐ èna toulˆqiston apì ta f (x). n n n Monadikìthta: 'Estw c(x). Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti d(x)|g(x).3. c(x)|g(x) kai to d(x) eÐnai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) paÐrnoume apì thn idiìthta 2) tou orismoÔ ìti c(x)|d(x). Prin asqolhjoÔme me autì.5). Epeid  c(x)|f (x). An p(x)|f (x)g(x). DÔo polu¸numa ja lègontai sqetikˆ pr¸ta an o µκδ touc eÐnai to 1. Antikajist¸ntac èqoume r(x) = f (x) − q(x)d(x) = f (x) − q(x)(a(x)f (x) + b(x)g(x)) = (1 − q(x)a(x))f (x) + (−q(x)b(x))g(x) kai ˆra r(x) ∈ I. p(x) ∈ F [x]. deg r(x) < deg d(x). 2. Gia na deÐxoume thn idiìthta 2) ston orismì tou mkd.3. g(x). eÔkola diapist¸noume ìti kai to monikì polu¸numo d−1 d(x) n tic ikanopoieÐ. 'Omoia paÐrnoume d(x)|c(x). èstw c(x) ∈ F [x] me c(x)|f (x) kai c(x)|g(x). èqoume d−1 d(x) = (d−1 a(x))f (x) + (d−1 b(x))g(x). . EÐnai dn = 0. ac apodeÐxoume èna apotèlesma pou eÐnai anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. Tèloc.110 2 DaktÔlioi Ja deÐxoume ìti to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . paÐrnoume r = 1. d(x) ∈ F [x] dÔo mègistoi koinoÐ diairètec twn f (x) kai g(x).1 5) èqoume c(x) = rd(x) gia kˆpoio mh mhdenikì r ∈ F . 'Estw dn o megistobˆjmioc suntelest c tou d(x). g(x)) = a(x)f (x)+b(x)g(x).8 L mma. afoÔ d(x) = 0 kai epeid  to F eÐnai s¸ma to dn eÐnai antistrèyimo. kai to L mma 1. b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). Apì thn Prìtash 2. g(x). Apì th sqèsh deg r(x) < deg d(x) kai tou orismoÔ tou d(x) sunˆgoume ìti r(x) = 0. 'Eqoume apodeÐxei ìti upˆrqei d(x) ∈ F [x] pou ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . upˆrqoun q(x). Epeid  ta c(x) kai d(x) eÐnai monikˆ. Apì th sqèsh (??) sumperaÐnoume ìti c(x)|d(x). AfoÔ to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2). 'Opwc sthn perÐptwsh tou daktulÐou Z twn akeraÐwn. Epomènwc d(x)|f (x).

p(x)) = 1. 'Estw F èna s¸ma. an (x). . pou eÐnai ˆtopo.10 Je¸rhma. qn (x). . . ja diaireÐ kai to g(x). Apìdeixh. Epeid  to q1 (x) eÐnai anˆgwgo. 'Estw n > 1. . QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. 'Estw F èna s¸ma kai a1 (x). pi (x) anˆgwgo.3. An f (x) = p1 (x) . b(x) ∈ F [x] me deg a(x) < deg g(x) kai deg b(x) < deg g(x). . 'Omwc to p1 (x) den eÐnai mia stajerˆ afoÔ eÐnai anˆgwgo. pm (x) = cm qm (x). an (x). . tìte n = m kai metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh èqoume p1 (x) = c1 q1 (x). . 2. qn (x). Gia m = 1 èqoume p1 (x) = q1 (x) . to p1 (x) ja eÐnai thc morf c c1   c1 q1 (x).2. . ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. to g(x) den eÐnai anˆgwgo (kˆje anˆgwgo polu¸numo eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno anag¸gwn). . Apì to Je¸rhma 2.3. Apìdeixh. pm (x) = q1 (x) . . Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x). pm (x). Apì to Pìrisma 2. 'Estw ìti to p(x) den diaireÐ to f (x).2. H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia. opìte paÐrnoume g(x) = a(x)f (x)g(x) + b(x)p(x)g(x). ìpou c1 ∈ F − {0}. 'Ara g(x) = a(x)b(x) gia kˆpoia a(x).7): MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n.3. b(x) ∈ F [x] me 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). p(x) ∈ F [x]. Epilègoume èna g(x) ∈ M elˆqistou bajmoÔ.9 èqoume (endeqomènwc metˆ apì kˆpoia anadiˆtaxh) ìti p1 (x)|q1 (x). afoÔ to F [x] eÐnai akeraÐa perioq  kai . . Apì to elˆqisto tou bajmoÔ tou g(x) prokÔptei ìti a(x) ∈ M kai b(x) ∈ M kai katˆ sunèpeia ta a(x) / / kai b(x) grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn. . . . Monadikìthta (SÔgkrine me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. .3. .2. . . ìpou ci ∈ F gia kˆje i. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. pi (x) ∈ F [x]. Tìte.9 Pìrisma. f (x) = p1 (x) . tìte to p(x) ja diaireÐ èna toulˆqiston apì ta ai (x). 'Ara p1 (x) = c1 q1 (x) kai c1 q1 (x) = q1 (x) .1): 'Estw M to sÔnolo twn f (x) ∈ F [x] pou den grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn kai èstw ìti M = ∅. An p(x)|a1 (x) . To Ðdio sumbaÐnei tìte kai gia to ginìmenì touc a(x)b(x) = g(x). Tìte kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn sto F [x].7 upˆrqoun a(x). . AfoÔ g(x) ∈ M . qn (x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 111 Apìdeixh. ìpou kˆje pi (x) kai qj (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. 2.3. 'Uparxh (SÔgkrine me thn apìdeixh thc Prìtashc 1. Epeid  to p(x) diaireÐ to a(x)f (x)g(x) kai to b(x)p(x)g(x). .

rn−1 (x) = qn+1 (x)rn (x) + 0. EÐnai fanerì ìti an to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo kai èqei megistobˆjmio suntelest  s. ········· rn−2 (x) = qn (x)rn−1 (x) + rn (x). g(x) ∈ F [x] kai thn eÔresh poluwnÔmwn a(x) kai b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). . g(x)) = µκδ(g(x). r(x)) (giatÐ. O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] qrhsimopoieÐtai gia ton upologismì tou µκδ dÔo poluwnÔmwn f (x).9 paÐrnoume ìpwc prin ìti p1 (x) = c1 q1 (x). . 'Estw f (x). . metˆ apì anadiˆtaxh. pm (x) = c1 q2 (x) . . . H antÐstoiqh anˆlush tou idÐou poluwnÔmou an jewrhjeÐ wc stoiqeÐo tou C[x] eÐnai (x − i)2 (x + i)2 (x − 1). pm (x) = q1 (x) . . deg r0 (x) < deg g(x) deg r1 (x) < deg r0 (x) deg r2 (x) < deg r1 (x) deg r3 (x) < deg r2 (x) deg rn (x) < deg rn−1 (x) (0) (1) (2) (3) (n) . .112 2 DaktÔlioi q1 (x) = 0 paÐrnoume c1 = q2 (x) . pm (x)rm . qn (x). 'Estw t¸ra m > 1. m upˆrqoun ci ∈ F − {0} me pi (x) = ci qi (x). . tìte to s−1 p(x) eÐnai anˆgwgo kai monikì.4) kai ˆra n = 1. Apì thn epagwgik  upìjesh prokÔptei ìti m − 1 = n − 1 kai ìti. kai p2 (x) . ìpou c ∈ F − {0}. . Kata analogÐa me thn perÐptwsh tou Z. g(x) = q1 (x)r0 (x) + r1 (x). g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. qn (x) kai to Pìrisma 2. ta pi (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa kai oi ri eÐnai jetikoÐ akèraioi. . h anˆlush tou x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 ∈ R[x] se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 = (x2 + 1)2 (x − 1). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). tìte µκδ(f (x). .3. . gia kˆpoio c1 ∈ F −{0}. Autì eÐnai ˆtopo (Prìtash 2. r0 (x) = q2 (x)r1 (x) + r2 (x). H paragontopoÐhsh aut  onomˆzetai h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn Gia parˆdeigma. qn (x). Apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume diadoqikˆ f (x) = q0 (x)g(x) + r0 (x). gia kˆje i = 2. r1 (x) = q3 (x)r2 (x) + r3 (x). SÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma kˆje f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ monadikì trìpo wc f (x) = cp1 (x)r1 . o algìrijmoc autìc sunÐstatai se diadoqikèc efarmogèc tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x] kai thc akìloujhc parat rhshc: an sto F [x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + r(x). . O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] 'Estw F èna s¸ma. . .2.). . Apì thn isìthta p1 (x) .

2. r1 (x)) = · · · = µκδ(rn (x). kai oÔtw kˆje ex c. kai efarmìzontac thn parakˆtw diadikasÐa. Lambˆnoume ètsi mia parˆstash thc morf c rn (x) = an−3 (x)rn−3 (x) + bn−2 (x)rn−2 (x). Sthn isìthta aut  antikajistoÔme to rn−3 (x) apì thn isìthta (n − 2) . An s eÐnai o megistobˆjmioc ìroc tou (mh mhdenikoÔ poluwnÔmou) rn (x). . eÐnai gn sia fjÐnousa. giatÐ h akoloujÐa twn fusik¸n arijm¸n deg g(x) > deg r0 (x) > deg r1 (x) > deg r2 (x) > . Efarmìzontac diadoqikˆ thn parat rhsh pou epishmˆname prin paÐrnoume µκδ(f (x). (0 ) (1 ) (2 ) (n − 1 ) (n ) AntikajistoÔme t¸ra to rn−1 (x) apì thn (n − 1) sthn (n) . b(x) prosdiorÐzontai me diadoqikèc antikatastˆseic xekin¸ntac apì thn proteleutaÐa isìthta. . An s eÐnai o megistobˆjmioc suntelest c tou rn (x) èqoume s−1 rn (x) = s−1 A(x)f (x) + s−1 B(x)g(x) opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = s−1 A(x) kai b(x) = s−1 B(x). Ta a(x). thn (n). Upojètoume ìti to rn+1 (x) eÐnai to pr¸to upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. Grˆfoume tic isìthtec (0) − (n) wc ex c r0 (x) = f (x) − q0 (x)g(x) r1 (x) = g(x) − q1 (x)r0 (x) r2 (x) = r0 (x) − q2 (x)r1 (x) ········· rn−1 (x) = rn−3 (x) − qn−1 (x)rn−2 (x) rn (x) = rn−2 (x) − qn (x)rn−1 (x). 'Ena parˆdeigma ìpou efarmìzetai o parapˆnw algìrijmoc upˆrqei amèswc parakˆtw. r0 (x)) = µκδ(r0 (x). g(x)) = µκδ(rn (x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 113 Metˆ apì peperasmèno pl joc bhmˆtwn ja broÔme èna upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. Sto tèloc ja prokÔyei mia parˆstash thc morf c rn (x) = A(x)f (x) + B(x)g(x). rn+1 (x) = 0. . 0) = s−1 rn (x). 0). tìte eÐnai fanerì ìti µκδ(f (x). g(x)) = µκδ(g(x).3.

Gia poioÔc p o µκδ(f (x).114 2 DaktÔlioi 2. BrÐskoume ta ex c f (x) = (6x)g(x) + 5x2 + 4x + 5 g(x) = (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) + 4x + 3 5x2 + 4x + 5 = (3x + 4)(4x + 3) + 0. Gia na prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x). ¸ste µκδ(f (x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = 3x + 4 kai b(x) = 3x2 + 4x + 2. èqoume x + 6 = (3x + 4)f (x) + (3x2 + 4x + 2)g(x). Ja upologÐsoume ton µκδ(f (x). 1) 'Estw f (x). dhlad  to 2. g(x) ∈ Z7 [x] ìpou f (x) = 4x4 + 2x3 + 6x2 + 4x + 5 kai g(x) = 3x3 + 5x2 + 6x. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. 2) 'Estw f (x) = x4 +2x3 +4x2 +8x+9 ∈ Zp [x] kai g(x) = x2 +2x+3 ∈ Zp [x]. To teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo eÐnai to 4x + 3. .3.11 ParadeÐgmata. g(x)). To antÐstrofo tou 4 sto Z7 eÐnai to 2. kai ja prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x) tètoia ¸ste µκδ(f (x). Gia ton Algìrijmo DiaÐreshc efarmìzoume th mèjodo pou perigrˆyame sto Parˆdeigma 2.3. 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(f (x) − (6x)g(x)).4. qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio Algìrijmo. g(x)) = 2(4x + 3) = x + 6. g(x)) èqei bajmì 2. 'Ara µκδ(f (x). grˆfoume thn proteleutaÐa isìthta wc 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) kai antikajistoÔme to 5x2 + 4x + 5 apì thn pr¸th. Pollaplasiˆzontac me to antÐstrofo tou 4 sto Z7 . Metˆ apì prˆxeic brÐskoume 4x + 3 = (5x + 2)f (x) + (5x2 + 2x + 1)g(x).

. q(x)) = 1. h(x) ∈ F [x].2.7 èqoume 1 = a(x)p(x) + b(x)q(x). Apì thn upìjesh isqÔei µκδ(p(x). g(x)) ⇔ g(x)|f (x). blèpoume apì thn Prìtash 2. Sunep¸c p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) kai p(x)q(x)|b(x)q(x)f (x).3. 5) Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa.3. Ac to apodeÐxoume autì me dÔo trìpouc. 3) 'Estw F èna s¸ma kai p(x). . Tìte f (x)|h(x). pm (x)nm . g(x)). Apì thn upìjesh kai to Je¸rhma 2. dhlad  p(x)q(x)|f (x). g(x)) = 1. 4) 'Estw f (x). tìte den upˆrqoun polu¸numa . ìpou f (x) ∈ F [x]. . Ja apodeÐxoume ed¸ ìti an n > 2.2. 2. q(x) ∈ F [x] diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. . .10 èpetai ìti h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai thc morf c f (x) = cp(x)n1 q(x)n2 p3 (x)n3 . 'Ara p(x)q(x)|f (x).8 1). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. 1. pm (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa.4 2) ìti deg µκδ(f (x). g(x)) = 2 ⇔ g(x) = µκδ(f (x). opìte f (x) = a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). . p3 (x).2. An p(x)|f (x) kai q(x)|f (x). Epomènwc p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). g(x). ìpou a(x). Apì ton orismì tou µκδ kai epeid  to g(x) eÐnai monikì eÐnai fanerì ìti g(x) = µκδ(f (x). g(x))|g(x) kai to g(x) eÐnai deutèrou bajmoÔ kai monikì. tìte p(x)q(x)|f (x). me f (x)|g(x)h(x) kai µκδ(f (x). b(x) ∈ F [x]. ìpou oi ni eÐnai jetikoÐ akèraioi kai ta p(x). Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Zp [x] brÐskoume f (x) = (x2 + 1)g(x) + 6x + 6. Apì to Je¸rhma 2. q(x). To upìloipo 6x + 6 eÐnai 0 an kai mìno an p = 2   3. IsqÔei p(x)q(x)|p(x)f (x). H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou ParadeÐgmatoc 1. Diairetìthta PoluwnÔmwn 115 Epeid  µκδ(f (x).3.

'Estw ìti oi bajmoÐ twn f (x). Gia parˆdeigma.8 7. 'Estw ìti upˆrqoun f (x). h(x)) = 1. ìpwc èqoume  dh epishmˆnei sthn Efarmog  1.9 kai katˆ sunèpeia diaireÐ ton µκδ(f (x). pou eÐnai ˆtopo. Epeid  µκδ(f (x). b. g(x)) = 1 kai (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n .3. Kˆje anˆgwgoc koinìc parˆgontac twn f (x). (h(x))n−1 ) = 1. Gia thn apìdeixh ja qreiastoÔme stoiqei¸deic idiìthtec thc parag¸gou poluwnÔmou me suntelestèc apì to C tic opoÐec ja jewr soume gnwstèc. ParagwgÐzontac thn arqik  sqèsh kai diair¸ntac me to n lambˆnoume (f (x))n−1 f (x) + (g(x))n−1 g(x) = (h(x))n−1 h(x) . g(x)) pou eÐnai 1. ShmeÐwsh To Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa den alhjeÔei gia tuqaÐo s¸ma F sth jèsh tou C. . 'Ara èqoume µκδ(f (x). An kai oi daktÔlioi Z kai F [x] parousiˆzoun pollèc shmantikèc omoiìthtec.116 2 DaktÔlioi f (x). 'Ara to (f (x))n−1 diaireÐ to h(x)g(x) − h(x) g(x) sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Efarmog . g(x)) = 1 tètoia ¸ste (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . h apìdeixh tou Jewr matoc tou Fermat gia to Z eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai jewreÐtai èna apì ta shmantikˆ epiteÔgmata twn sÔgqronwn Majhmatik¸n. g(x). h(x) eÐnai antÐstoiqa a. Apì aut  kai thn arqik  sqèsh paÐrnoume (f (x))n−1 (f (x)g(x) − f (x) g(x)) = (h(x))n−1 (h(x)g(x) − h(x) g(x)). Epeid  isqÔei a ≥ b kai a ≥ c paÐrnoume 2a − 1 ≥ (n − 1)a opìte n ≤ 2. sto Z3 [x] èqoume x3 + (x + 1)3 = (2x + 1)3 . QwrÐc blˆbh thc genikìthtac mporoÔme na upojèsoume ìti a ≥ b kai a ≥ c. g(x).3. h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ tètoia ¸ste µκδ(f (x). h(x) diaireÐ to g(x) sÔmfwna me to Pìrisma 2. h(x)) = 1 èqoume ìti µκδ((f (x))n−1 . g(x). Jewr¸ntac bajmoÔc èqoume b + c − 1 ≥ deg(h(x)g(x) − h(x) g(x)) ≥ deg(f (x))n−1 = (n − 1)a. c. h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ me µκδ(f (x).

g(x) = x2 + 1. Apì tic dÔo tautìthtec diaÐreshc sto F [x] kai E[x] èqoume ìti f (x) = q(x)g(x) + r(x) gia dÔo polu¸numa q(x). 3. 'Estw F èna upìswma tou s¸matoc E kai f (x). b(x) me tic parapˆnw idiìthtec den eÐnai monadikˆ. Sto Z[x] jewroÔme ta f (x) = x5 +3x4 +x3 +4x2 −3x−1. F = Z5 f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. axÐzei na parathr sei kaneÐc ìti (ìpwc kai sthn perÐptwsh tou µκδ akeraÐwn arijm¸n) ta polu¸numa a(x). Sth sunèqeia na brejoÔn a(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 117 Ask seic 2. g(x) ∈ F [x] dÔo polu¸numa me g(x) = 0. 4.3. 2. n). Tìte upˆrqoun monadikˆ f0 (x). . ApodeÐxte ìti q(x) = q (x) kai r(x) = r (x). F = Z7 f (x) = x3 − ix2 + 4x − 4i. g(x) sto E[x]. An ìmwc jewr soume ta polu¸numa autˆ sto Z5 [x]. g(x) = 3x2 + 2. . F = C. r(x) ∈ F [x] me deg r(x) < deg g(x) kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) gia dÔo polu¸numa q (x). apodeÐxte ìti to f (x) diaireÐtai me to g(x). f (x) = x5 + 1. Na upologisteÐ o mkd twn parakˆtw poluwnÔmwn sto F [x]. Ed¸. F = Q f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. .2. g(x) = x3 + 1.3 1. b(x) ∈ F [x] ¸ste µκδ(f (x). fn (x) ∈ F [x] me f (x) = fn (x)g(x)n + · · · + f1 (x)g(x) + f0 (x). g(x) = 3x2 + 2. An sto C[x] isqÔei f (x)|g(x) tìte kai sto R[x] isqÔei f (x)|g(x). 'Estw f (x). ProsdiorÐste ton µκδ(x8 − 1. g(x) = x3 + 4x2 + x − 6. g(x) = x2 +x+1. g(x) sto F [x] isoÔtai me ton µκδ twn f (x). g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). 2 . Parˆdeigma 1. g(x) ∈ F [x].8 9). vi. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. x6 − 1) sto F [x]. iii. r (x) ∈ E[x] me deg r (x) < deg g(x). F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1 g(x) = x3 + 4x2 + x − 6. g(x) ∈ R[x]. ìpou d = µκδ(m. deg fi (x) < deg g(x) ìpou fn (x) = 0. 6. Upìdeixh: Bl. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai deg g(x) ≥ 1. iv. xn − 1) = xd − 1. 'Estw f (x). 7. Qrhsimopoi¸ntac ton algìrijmo diaÐreshc deÐxte ìti to f (x) den diaireÐtai me to g(x). Sumperˆnete ìti o µκδ twn f (x). v.2.2 i. F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1. isqÔei µκδ(xm −1. ii. . ìpou to F eÐnai èna s¸ma. ApodeÐxte ìti sto F [x]. 5.

2. 12. x2 − 3x + 2) = 1. g(x) ∈ F [x]. tìte upˆrqoun a(x). 'Estw F èna s¸ma. eÐnai mh mhdenikì. y) = x2 y 2 − xy + 1. Na prosdioristeÐ èna mh mhdenikì f (x) ∈ Q[x] bajmoÔ to polÔ 3 tètoio ¸ste µκδ(f (x). ApodeÐxte ìti den upˆrqei f (x) ∈ R[x] tètoio ¸ste (x−1)143 +(x+1)2002 = f (x)13 . Sto Zp [x]. (Q[y])[x]. ii. 0. Gia poioÔc pr¸touc p o bajmìc tou µκδ(f (x). 'Estw ìti to F eÐnai peperasmèno. 'Estw f (x). ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. Efarmìste ton Algìrijmo DiaÐreshc sta polu¸numa f (x. An upˆrqei h(x) ∈ F [x] me f (x)g(x) = h(x)n . . (Q[x])[y] ii. 1. x2 + 1) = 1 kai µκδ(f (x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma.118 2 DaktÔlioi 8. 10. y) = x2 − y jewr¸ntac autˆ wc stoiqeÐa tou i. g(x) = x2 − 3x + 2. ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeira to pl joc anˆgwga polu¸numa sto F [x]. 14. g(x)) eÐnai i. ii. iii. 13. g(x. 11. sqetikˆ pr¸ta polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. i. èstw f (x) = x3 − 4x2 + 3x. ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei anˆgwgo polu¸numo sto F [x] bajmoÔ ≥ n. èqei mh mhdenikì stajerì ìro. ci ∈ F . g(x) = c2 b(x)n . 9. b(x) ∈ F [x] me f (x) = c1 a(x)n . Sto Zp [x]. g(x) = x2 − 2x. Gia poioÔc pr¸touc p to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x) i. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. èstw f (x) = 2x3 − 3x2 + x + 6. ii.

g(x) ∈ F [x]. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] upˆrqoun q(x). 2) To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an x − a|f (x). dhlad  an kai mìno an x − a|f (x).4. Apìdeixh.4. èstw F .2 Pìrisma.2. r(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = q(x)(x − a) + r(x). Tìte: 1) To upìloipo thc diˆireshc tou f (x) me to x − a eÐnai to f (a). 1. 'Ara c = f (x) − q(x)(x − a) kai katˆ sunèpeia c = f (a) − q(a)(a − a) = f (a). deg r(x) < 1. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. f (x) ∈ F [x] kai a ∈ F . To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − a eÐnai 0. Epeid  deg r(x) < 1 to r(x) eÐnai èna stajerì polu¸numo. Sthn Parˆgrafo aut  ja exetˆsoume ˆllec shmantikèc idiìthtec tou F [x] gia tic opoÐec den upˆrqoun antÐstoiqec idiìthtec tou Z. pou  tan anˆlogec me idiìthtec tou Z. 'Estw F èna s¸ma. en¸ to x2 + 1 ∈ R[x] den èqei rÐzec sto R. 2.1 Je¸rhma. .4.4 RÐzec PoluwnÔmwn Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo melet same idiìthtec tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. Autèc anafèrontai se rÐzec poluwnÔmwn. 2. RÐzec PoluwnÔmwn 119 2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] èna mh mhdenikì polu¸numo. to f (x) eÐnai mia mh mhdenik  stajerˆ kai katˆ sunèpeia den èqei rÐzec. mporoÔme na sunˆgoume apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] shmantikˆ sumperˆsmata pou aforoÔn rÐzec enìc f (x) ∈ F [x]. Tìte to f (x) èqei to polÔ deg f (x) rÐzec sto F . Gia parˆdeigma. 'Ena stoiqeÐo a ∈ R onomˆzetai rÐza tou f (x) an f (a) = 0. RÐzec poluwnÔmwn 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x) ∈ R[x]. Apìdeixh. Gia n = 0. 2. èstw r(x) = c ∈ F . An to f (x) den èqei rÐzec sto F tìte to Je¸rhma alhjeÔei. oi rÐzec tou x2 − 5x + 6 ∈ R[x] eÐnai oi 2 kai 3. Ja qrhsimopoi soume epagwg  sto n = deg f (x). Sthn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. 'Estw a ∈ F mia rÐza tou f (x). Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma èqoume f (x) = (x − a)g(x). An ìmwc jewr soume ìti x2 + 1 ∈ C[x]. 'Estw t¸ra ìti alhjeÔei to Je¸rhma gia kˆje polu¸numo bajmoÔ n − 1. tìte oi rÐzec tou eÐnai to i kai to −i.

2 den alhjeÔei ìtan o R den eÐnai akeraÐa perioq . 2 Ja deÐxoume ìti: upˆrqei x ∈ Zp me a = x2 an kai mìno an ar = 1. 22 .4 2) paÐrnoume deg g(x) = n − 1. 2) To Pìrisma 2. tìte s = x2 gia kˆpoio mh mhdenikì x ∈ Zp . Ta stoiqeÐa 12 . Prˆgmati. Apì ekeÐ kai pèra oi apodeÐxeic den diaforopoioÔntai. pou eÐnai ènac akèraioc arijmìc lìgw thc upìjeshc.4. Gia to skopì autì èstw 2. . 3. ParathroÔme ta ex c: 1.4. kai T = {b ∈ Zp |br = 1}. to g(x) èqei to polÔ n − 1 rÐzec sto F . èstw f (x) = x3 −x ∈ Z6 [x]. Apì thn epagwgik  upìjesh. 2.4. p−1 Prˆgmati. to stoiqeÐo 2 ∈ Z3 den èqei tetragwnik  rÐza sto Z3 .4. . Tìte eÔkola epalhjeÔoume me prˆxeic sto Z6 ìti f (a) = 0 gia kˆje a ∈ Z6 . To epìmeno krit rio tou Euler perigrˆfei ta stoiqeÐa tou Zp pou èqoun tetragwnik  rÐza sto Zp : 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc kai a ∈ Zp me a = 0. 2r = p − 1} pou den perièqei to 0. r2 tou S eÐnai diakekrimèna. EÔkola blèpoume ìti sto Z3 h exÐswsh x2 = 2 den èqei lÔsh. èstw r = .1 eÐnai monikì. To f (x) èqei 6 rÐzec sto Z6 . 'Omwc den eÐnai dunatì na isqÔei h teleutaÐa isìthta. IsqÔei S ⊆ T . Gia parˆdeigma. . Dhlad .4. afoÔ to i + j an kei sto sÔnolo {2.4 Efarmog . 1) To Je¸rhma 2. . epeid  to x − a pou emfanÐzetai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. .2.120 2 DaktÔlioi Apì thn Prìtash 2. Prˆgmati. S = {b ∈ Zp − {0}|b = x2 gia kˆpoio x ∈ Zp }. Je¸rhma 2. an i2 = j 2 tìte (i − j)(i + j) = 0 kai epeid  o Zp eÐnai akeraÐa perioq  paÐrnoume i = j   i + j = 0.4. 'Ara to pl joc twn riz¸n tou f (x) eÐnai to polÔ 1 + (n − 1) = n.3 Shmei¸seic.1 kai to Pìrisma 2. . mporoÔme na efarmìsoume ton Algìrijmo DiaÐreshc sto R[x]. opìte apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat paÐrnoume sr = x2r = xp−1 = 1. . ArkeÐ na deÐxoume ìti S = T . . sth jèsh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x].2 isqÔoun kai ìtan sth jèsh tou s¸matoc F upˆrqei mia akeraÐa perioq  R. Tìte to a èqei p−1 tetragwnik  rÐza sto Zp an kai mìno an a 2 = 1.5. an s ∈ S . . Prˆgmati. 2.3. parìlo pou o bajmìc tou eÐnai 3.

To antÐstrofo genikˆ den isqÔei. kai sunep¸c èqei rÐza (thn −a−1 b) sto F . RÐzec PoluwnÔmwn 121 3. 'Otan ìmwc o bajmìc tou f (x) eÐnai 2   3 èqoume to akìloujo apotèlesma. Epeid  to polu¸numo autì èqei bajmì 3. upˆrqoun mh stajerˆ g(x). Me prˆxeic diapist¸noume ìti to x3 + x2 + 2 den èqei rÐza sto Z3 . Apì to Je¸rhma 2. h(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = g(x)h(x). RÐzec kai anˆgwga polu¸numa 'Estw f (x) ∈ F [x] me deg f (x) > 1. Apì ta 1. 'Ara h zhtoÔmenh anˆlush tou f (x) eÐnai f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2). Gia parˆdeigma to (x2 + 1)2 ∈ R[x] den èqei rÐza sto R kai den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. .4. Pr¸ta elègqoume an to f (x) èqei rÐzec sto Z3 . ìpou a.1 2) sumperaÐnoume ìti x − 2|f (x). a = 0. Ja deÐxoume ìti to f (x) èqei mia toulˆqiston rÐza sto F . Apìdeixh. Prˆgmati. Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Z3 [x] brÐskoume ìti f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2). UpologÐzoume ta f (0). apì thn Prìtash 2.2. Allˆ kˆje polu¸numo sto F [x] bajmoÔ 1 eÐnai thc morf c ax + b.3 sumperaÐnoume ìti S = T . 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) = 2   3.4. autì èpetai apì to Pìrisma 2. An to f (x) den èqei rÐza sto F tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. 2. b ∈ F . ìpou deg g(x) < deg f (x) kai deg h(x) < deg f (x).4.2. tìte den èqei rÐza sto F .5 èqoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x].4. 'Ara deg f (x) = deg h(x) + deg g(x).6 Efarmogèc. 'Estw ìti deg f (x) = 2   3 kai ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto F [x].4. f (1) kai f (2) kai diapist¸noume ìti f (2) = 0.2 giatÐ kˆje stoiqeÐo tou T eÐnai rÐza tou poluwnÔmou xr − 1 ∈ Zp [x].4.1 2) eÐnai fanerì ìti an to f (x) eÐnai anˆgwgo.5 Prìtash. Apì to Je¸rhma 2. Exetˆzoume t¸ra an to x3 + x2 + 2 eÐnai anˆgwgo.4. To sÔnolo T perièqei to polÔ r stoiqeÐa. Epeid  deg f (x) = 2   3 sumperaÐnoume ìti èna toulˆqiston apì ta h(x) kai g(x) èqei bajmì 1. Epeid  to f (x) den eÐnai anˆgwgo. 1) Ja prosdiorÐsoume thn anˆlush tou f (x) = x4 +2x3 +x2 +2x+2 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. 2.

Apì to Pìrisma 2. · (p − 1) ∈ Zp . . . 1. Prˆgmati. (−(p − 1)) = (−1)p−1 · 1 · 2 · . an f (x) = g(x). . (x − (p − 1)). 3) (Je¸rhma tou Wilson) Gia kˆje pr¸to arijmì p isqÔei (p − 1)! ≡ −1 mod p. . eÐnai monikˆ anˆgwga kai anˆ dÔo diˆfora.4. Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp ⇔ xp − x|f (x) − g(x). . Tìte to polu¸numo g(x) − f (x) èqei ˆpeirec rÐzec. EÐnai fanerì ìti to zhtoÔmeno isqÔei gia p = 2. afoÔ 1 ≡ −1 mod 2.122 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. . Sto Zp [x] isqÔei 2 DaktÔlioi xp − x = x(x − 1)(x − 2) . 'Ara sto Zp èqoume −1 = (−1)p−1 · 1 · 2 · . Epeid  o p eÐnai perittìc èqoume (−1)p−1 = 1 kai ˆra −1 = 1·2·. . .1 2) sumperaÐnoume ìti x − a|f (x) gia kˆje a ∈ Zp . a = 0. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. · (p − 1). 'Opwc akrib¸c sthn apìdeixh thc Efarmog c 2) . kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x). . Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F ⇔ f (x) = g(x). 'Estw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . èstw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp . . 4) 'Estw F èna ˆpeiro s¸ma kai f (x). Epeid  ìmwc deg g(x) = deg f (x). (1) Prˆgmati. . 5) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x). . Epeid  ta polu¸numa x − a.4.11 2) ìti to ginìmenì touc diaireÐ to f (x). g(x) ∈ Zp [x]. apì th sqèsh g(x)|f (x) sumperaÐnoume ìti f (x) = cg(x) gia kˆpoio c ∈ Zp . . g(x) ∈ F [x]. . ParathroÔme ìti ta f (x) kai g(x) eÐnai monikˆ.·(p−1) sto Zp . Sunep¸c apì to Je¸rhma 2. Tìte kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x) − g(x).2 èqoume ìti f (x) − g(x) = 0. AntÐstrofa. Telikˆ sto Z èqoume −1 ≡ (p − 1)! mod p. (x − (p − 1)). p − 1 ∈ Zp .3. tìte eÐnai profanèc ìti f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . O suntelest c tou x tou aristeroÔ mèlouc thc isìthtac (??) sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai . 'Ara c = 1 kai f (x) = g(x). 'Estw t¸ra ìti p > 2. . èstw f (x) = xp − x kai g(x) = x(x − 1)(x − 2) . . Dhlad  èqoume g(x)|f (x).1 ∈ Zp en¸ o suntelest c tou x sto dexiì mèloc thc (??) eÐnai (−1)(−2) . paÐrnoume apì to Parˆdeigma 2.

'Estw F èna s¸ma kai f (x). .8 Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. 2. Epomènwc isqÔei to ex c. (x − an ).4. GnwrÐzoume ìti to antÐstrofo genikˆ den isqÔei (bl.2. RÐzec PoluwnÔmwn 123 paÐrnoume ìti x(x − 1) . p pr¸toc. thc morf c 2.4. afoÔ ap − a = 0 gia kˆje a ∈ Zp apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. Ja paraleÐyoume thn apìdeixh giatÐ ìlec oi gnwstèc apodeÐxeic qrhsimopoioÔn mèsa pou uperbaÐnoun to skopì tou biblÐou autoÔ. .7). 2. Parˆgrafo 2. To Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac mac plhroforeÐ ìti ta anˆgwga polu¸numa tou C[x] eÐnai ta polu¸numa pou èqoun bajmì 1. To parakˆtw Je¸rhma apodeÐqthke apì ton Gauss sth didaktorik  diatrib  tou to 1799 kai eÐnai tìso shmantikì gia thn 'Algebra me apotèlesma na onomˆzetai to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. .2) eÐnai Ðsec. èqei to polÔ n = deg f (x) rÐzec sto F . EÐdame sto Pìrisma 2. g : F → F (bl.6 4) mac plhroforeÐ ìti an to F eÐnai ˆpeiro isqÔei to antÐstrofo. grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn (Je¸rhma 2. AntÐstrofa. (x − (p − 1)) = xp − x.3. . Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac Ja asqolhjoÔme t¸ra me polu¸numa twn opoÐwn oi suntelestèc an koun sto R   to C.4.4. EÐnai profanèc ¯¯ ìti an f (x) = g(x) tìte oi antÐstoiqec poluwnumikèc sunart seic f .2. . . Kˆje f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n ≥ 1 èqei mia paragontopoÐhsh f (x) = c(x − a1 )(x − a2 ) .10). (x − (p − 1))|f (x) − g(x). tìte ¯ ¯ f = g ⇒ xp − x|f (x) − g(x).4. . Tìte èqoume f (a) − g(a) = (ap − a)h(a) = 0 gia kˆje a ∈ Zp . To Pìrisma 2. . H Efarmog  2. F s¸ma. H efarmog  2. Allˆ x(x − 1) . ¯ ¯ f = g ⇒ f (x) = g(x). .4. Kˆje polu¸numo f (x) ∈ C[x] GnwrÐzoume ìti kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x].9 Pìrisma.6 5) mac plhroforeÐ ìti an F = Zp . èstw ìti xp − x|f (x) − g(x) opìte upˆrqei h(x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (x) − g(x) = (xp − x)h(x).4. . Parˆdeigma 2. an ∈ C (ìqi anagkastikˆ diakekrimèna).7 ShmeÐwsh.2 ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ F [x]. me c ∈ C \ {0} kai a1 . ìpou to F eÐnai s¸ma.4.9 mac . g(x) ∈ F [x]. jetikoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston rÐza sto C.

4. 2. b ∈ R) tìte o suzug c tou z eÐnai z = a − bi. 'Eqoume z1 + z2 = z1 + z2 . Qrhsimopoi¸ntac ta prohgoÔmena. Apì to 1.4. tìte kai o suzug c tou. 1. f (x) = fn xn + · · · + f1 x + f0 . 'Estw z ∈ C mÐa rÐza tou f (x) ∈ R[x]. 2.4.3. ¯ ¯ z 2. Ja deÐxoume ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo. afoÔ (x − z)(x − z ) = x ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ sÔmfwna me thn 'Askhsh 2. UpenjumÐzoume ìti an z ∈ C. ja prosdiorÐsoume t¸ra ìla ta anˆgwga polu¸numa tou R[x]. 'Ena apotèlesma pou mac bohjˆ na prosdiorÐzoume pijanèc rhtèc rÐzec enìc poluwnÔmou pou èqei akeraÐouc suntelestèc eÐnai to epìmeno. to f (x) èqei mia rÐza z ∈ C. ¯ h Prìtash 2. a = 0. to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an den èqei kamiˆ pragmatik  rÐza. 'Estw f (x) ∈ R[x].3. z1 · z2 = z1 · z2 gia ¯ kˆje z1 . An o migadikìc arijmìc z eÐnai rÐza tou f (x). Allˆ parathroÔme ìti to (x − z)(x − z ) èqei pragmatikoÔc ¯ ¯ 2 − (z + z )x + z z kai z + z . To f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an • f (x) = ax + b.2 èqoume ìti (x − z)(x − z )|f (x) sto R[x]. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac.124 2 DaktÔlioi plhroforeÐ ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n èqei akrib¸c n rÐzec (ìqi anagkastikˆ diakekrimènec) sto C. z . . ¯ eÐnai rÐza tou f (x). Tìte paÐrnoume: 0 = f (z) ⇒ 0 = f (z) = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = f (¯).5. 'Estw t¸ra f (x) ∈ R[x] èna polu¸numo bajmoÔ ≥ 3. 1. An z ∈ R. dhlad  an kai mìno an b2 − 4ac < 0. z z ∈ R. Epeid  ¯ deg f (x) > 2 autì shmaÐnei ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. ¯ Epeid  isqÔei z = z apì to Parˆdeigma 2. Apì thn Prìtash 2. Tìte suntelestèc. Apìdeixh.   • f (x) = ax2 + bx + c kai b2 − 4ac < 0. tìte to f (x) den eÐnai anˆgwgo. 'Estw f (x) = ax2 + bx + c ∈ R[x]. z2 ∈ C. 'Estw z ∈ C−R.1 2) dÐnei ìti x − z|f (x) kai x − z |f (x) sto C[x].10 Je¸rhma. z = a + bi(a.11 3) èqoume ìti (x − z)(x − ¯ z )|f (x) sto C[x]. Jewr¸ntac ìti f (x) ∈ C[x]. tou Jewr matoc to z eÐnai epÐshc rÐza.

F = R b. x2 − 7. Poia apì ta parakˆtw polu¸numa eÐnai anˆgwga epÐ tou F . ParathroÔme ìti f (3) = 0. D¸ste èna parˆdeigma poluwnÔmou sto R[x] bajmoÔ 2004 pou den èqei pragmatikèc rÐzec. F = Q c. s ∈ Z. Gia poiouc pr¸touc p to x3 + 3x2 − 6x + 1 ∈ Zp [x] diaireÐtai me to x − 1. Na brejeÐ èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 4 pou af nei upìloipa 3 kai 4 ìtan diairejeÐ me ta x − 1 kai x − 2 antÐstoiqa. Apìdeixh. se ginìmeno anag¸gwn. Parˆdeigma. x2 − 7. s) = 1. 4. An to eÐnai mÐa rÐza tou f (x). Na brejeÐ to a ¸ste to upìloipo thc diaÐreshc tou x3 +2x2 −3ax+1 ∈ Q[x] me to x − 2 na eÐnai 1. a. Apì th sqèsh f r = 0 paÐrnoume s an rn + an−1 rn−1 s + · · · + a1 rsn−1 + a0 sn = 0. Sto Z11 . 'Ara x − 3|f (x). 6. 5.11 Prìtash. ìpou r.4 1. 2. . s) = 1.2. F = Z5 . 2x3 + x2 + 2x + 2. ±2. ±3. x3 − 9. 'Estw f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]. µκδ(r. Pìsec rÐzec èqei to x2 − x sto Z10 . Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume f (x) = (x − 3)(x2 + 2). Epeid  µκδ(r. Me ìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti s|an . F = C d. SÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash oi upoy fiec rhtèc rÐzec tou f (x) eÐnai ±1.4. ±6. F = Z11 e. 3. Gia na broÔme thn anˆlush tou f (x) = x3 − 3x2 + 2x − 6 ∈ Q[x] Ask seic 2. èqoume r|a0 . exetˆzoume pr¸ta an to f (x) èqei rÐza sto Q. tìte r|a0 kai s|an . x2 − 7. ApodeÐxte ìti kˆje f (x) ∈ R[x] perittoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston pragmatik  rÐza. Epomènwc o akèraioc r diaireÐ ton a0 sn . EÐnai fanerì ìti to x2 + 2 eÐnai anˆgwgo sto Q[x]. RÐzec PoluwnÔmwn 125 r ∈Q s 2.4. GiatÐ oi apant seic eÐnai diaforetikèc.

Upˆrqei akèraioc b tètoioc ¸ste 7 ≡ b2 mod 31. Na brejeÐ èna polu¸numo sto Z5 [x] bajmoÔ to polÔ 4 pou epˆgei thn Ðdia apeikìnish Z5 → Z5 me aut n pou epˆgei to polu¸numo x9 +2x7 +3x3 +1. 17. AkeraÐa perioq . . ii. . x5 + 3x4 + 2x + 1 ∈ Z5 [x] se ginìmeno anag¸gwn. 'Estw ζ = sun 2π 2π +ihm ∈ C ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. GiatÐ h apeikìnish R x → hmx ∈ R den eÐnai poluwnumik . kai ijk ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p ≥ 5. Na brejeÐ h paragontopoÐhsh tou x4 − 1 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn R. ApodeÐxte ìti S = {(x − 1)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. AlhjeÔei ìti to stoiqeÐo 3 ∈ Z11 èqei tetragwnik  rÐza. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh twn x4 + 2. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x4 + x2 + 1 sto C an eÐnai gnwstì √ −1 + i 3 ìti mÐa rÐza tou eÐnai h . DeÐxte n n n − 1 = (x − 1)(x − ζ)(x − ζ 2 ) · · · (x − ζ n−1 ). 8. C. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x3 − 4x2 + 6x − 4 sto C an eÐnai gnwstì ìti mÐa rÐza tou eÐnai h 1 − i. 0<i<j<p ij ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p > 3. 14. 11. 13. l ∈ N. 9. 0<i<j<k<p . . AlhjeÔei ìti to S eÐnai s¸ma. Sumperˆnete ìti an ìti x (k + l)2π n ≥ 3 tìte sun = 0. . ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ F [x]|f (a1 ) = · · · = f (an ) = 0} eÐnai upodaktÔlioc tou F [x] kai ìti S = {(x − a1 ) · · · (x − an )g(x)|g(x) ∈ F [x]}. n 0≤k<l≤n−1 18. 15. 10.126 2 DaktÔlioi 7. 12. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ R[x]|f (1) = 0} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. 2 16. 'Estw F èna s¸ma kai a1 . ìpou k. an diakekrimèna stoiqeÐa tou. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh tou x3 + 2x2 + x + 1 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. ApodeÐxte ìti i. Z2 kai Z3 .

. 20. EÐnai praktikìc katˆ th gn¸mh sac autìc o algìrijmoc. p−1 ! ≡ ±1 mod p. p pr¸toc. . 19. iii. . DeÐxte ìti an deg f (x) > 1 kai to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z2 [x] tìte to f (x) èqei stajerì ìro to 1 kai èna perittì pl joc mh-mhdenik¸n suntelest¸n.4. 12 32 52 . Na brejeÐ h anˆlush tou f (x) = x4 − 2x3 − 2x + 4 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn Q. Na brejeÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou 98! me to 101 kai na deiqjeÐ ìti (50!)2 ≡ −1 mod 101. i. RÐzec PoluwnÔmwn Upìdeixh: Qrhsimopoi ste th sqèsh xp − x = p−1 i=0 (x 127 − i) ∈ Zp [x]. iv. KajorÐste ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 4 sto Z2 [x]. R kai C. b ∈ Z me p = a + b kai ab ≡ 1 mod p. 12 22 32 . (p − 2)2 ≡ 1 mod p. DeÐxte ìti to x − 1 diaireÐ to f (x) sto Z2 [x] an kai mìnon an to f (x) èqei ˆrtio pl joc mh mhdenik¸n suntelest¸n. ApodeÐxte ìti to x2 + x + 1 diaireÐ to (x + 1)n + xn + 1 sto C[x] an kai mìno an n ≡ 2. 22. . 24. eÐnai anˆgwgo an kai mìno an den upˆrqoun a.2. ii. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc tètoioc ¸ste p ≡ 3 mod 4. ii. ApodeÐxte ìti i. mporeÐte na breÐte ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 5 sto Z2 . iii. 2 21. . 4 mod 6. H ˆskhsh aut  aforˆ polu¸numa uperˆnw tou Z2 kai skiagrafeÐ èna algìrijmo pou prosdiorÐzei ta anˆgwga polu¸numa. 23. ApodeÐxte ìti to x2 + 1 ∈ Zp [x]. p−1 2 2 ≡ 1 mod p. SuneqÐzontac thn prohgoÔmenh ergasÐa.

(Akrib c orismìc dÐnetai parakˆtw). JewroÔme t¸ra to daktÔlio Z2 kai touc antÐstoiqouc pÐnakec: + [0] [1] [0] [0] [1] [1] [1] [0] · [0] [1] [0] [0] [0] [1] [0] [1] ParathroÔme ìti an stouc pr¸touc pÐnakec “metonomˆsoume” ta stoiqeÐa a kai b se [0].1.128 2 DaktÔlioi 2. . isìmorfoi. b ∈ R. EÔkola apodeiknÔetai ìti to R wc proc th prìsjesh −b a kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai daktÔlioc (bl. To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n C = {a + bi|a. 'Estw to sÔnolo R = {a. Parˆdeigma 2. tìte prokÔptoun oi pÐnakec gia ton Z2 . JewroÔme to uposÔnolo R tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b . sunìlwn pou eÐnai efodiasmèna me mÐa   perissìterec prˆxeic.5 OmomorfismoÐ kai Ide¸dh OmomorfismoÐ daktulÐwn 'Ena apì ta pio basikˆ erwt mata pou sunantˆme sth melèth algebrik¸n susthmˆtwn (dhlad . MetaxÔ tou R kai C upˆrqei h 1 − 1 kai epÐ apeikìnish φ:R a b −b a → a + bi ∈ C. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi daktÔlioi) eÐnai na apofanjoÔme an dÔo apì autˆ eÐnai “Ðdia”. Ac upologÐsoume tic eikìnec tou ajroÐsmatoc kai tou ginomènou dÔo pinˆkwn. Sunep¸c oi R kai Z2 èqoun tic Ðdiec idiìthtec wc daktÔlioi kai epomènwc den upˆrqei lìgoc diˆkris c touc. ìpwc lème.11 5). Autì shmaÐnei ìti oi prˆxeic sto R eÐnai ousiastikˆ Ðdiec me tic antÐstoiqec prˆxeic sto Z2 kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. [1] antÐstoiqa. Ac doÔme èna polÔ aplì parˆdeigma. Ac doÔme t¸ra èna ˆllo parˆdeigma. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + a b a a b b b a · a b a a a b a b EÔkola elègqoume ìti to R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (to b). a. b ∈ R} me tic sun jeic prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai.

monomorfismìc). +. Epeid  h φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. φ(A + B) = φ(A) + φ(B). 2.2. den upˆrqei lìgoc diˆkrishc twn R kai C.1 Orismìc. . C) kajorÐzontai pl rwc apì tic prˆxeic sto C (antÐstoiqa. 1-1) ja onomˆzetai epimorfismìc (antÐstoiqa. isìmorfoi. ∗) dÔo daktÔlioi. φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. B ∈ R. φ a b −b a c d −d c =φ ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd = (ac − bd) + (ad + bd)i = (a + bi)(c + di) =φ Dhlad  èqoume a b −b a φ c d −c d . 'Estw (R. ⊕. tìte oi prˆxeic twn R kai −b a C eÐnai ousiastikˆ oi Ðdiec kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. b ∈ R isqÔoun φ(a + b) = φ(a) ⊕ φ(b) kai φ(a · b) = φ(a) ∗ φ(b) An epiplèon h φ eÐnai epÐ (antÐstoiqa. ìpwc lème. Apì th skopiˆ thc 'Algebrac. ·) kai (S. Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. 'Enac omomorfismìc daktulÐwn onomˆzetai isomorfismìc an eÐnai 1-1 kai epÐ apeikìnish. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 'Eqoume 129 φ a b −b a + c d −d c =φ a+c b+d −(b + d) a + c = (a + c) + (b + d)i = (a + bi) + (a + d)i =φ kai a b −b a +φ c d −c d . R). Mia apeikìnish φ : R → S onomˆzetai omomorfismìc daktulÐwn an gia kˆje a. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai.5. dhlad  apì th skopiˆ thc melèthc twn idiot twn twn prˆxewn twn R kai C.5. an tautÐsoume ton pÐnaka A = a b me ton migadikì arijmì φ(A) = a + bi. sumperaÐnoume ìti oi prˆxeic sto R (antÐstoiqa.

S h apeikìnish R → S . Gia kˆje dÔo daktulÐouc R. h tautotik  apeikìnish R → R. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou onomˆzetai o tetrimmènoc omomorfismìc (  mhdenikìc omomorfismìc).130 2 DaktÔlioi Sqìlio Blèpoume ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn “diathroÔn tic prˆxeic”. 1) 'Estw R = a b −b a 5).5. UpenjumÐzoume ìti mia anˆlogh perÐptwsh èqoume sunant sei sth Grammik  'Algebra me tic grammikèc apeikonÐseic dianusmatik¸n q¸rwn. 3) Gia kˆje daktÔlio R. H apeikìnish ∈ M2 (R) o daktÔlioc tou ParadeÐgmatoc 2. ϕ : R → Z2 . oi apeikonÐseic pou meletˆme sthn 'Algebra eÐnai sun jwc tètoiec pou diathroÔn tic prˆxeic twn algebrik¸n susthmˆtwn. r → r.11 a b −b a ϕ : R → C. 4) H apeikìnish ϕ : C → C. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. φ = a + bi ∈ C eÐnai ènac isomorfismìc ìpwc eÐdame pio pˆnw. 2) 'Estw R = {a. Epeid  kˆje algebrikì sÔsthma eÐnai èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. 2.2 ParadeÐgmata. ϕ(a) = [0] kai ϕ(b) = [1]. ϕ(a + bi) = a − bi. b} o daktÔlioc pou eÐdame sthn arq  aut c thc Paragrˆfou. r → 0S . . eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn.1. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ ϕ((a + bi) + (c + di)) = ϕ((a + c) + (b + d)i) = (a + c) − (b + d)i = (a − bi) + (c − di) = ϕ(a + bi) + ϕ(c + di) kai ϕ((a + bi)(c + di)) = ϕ((ac − bd) + (ad + bc)i) = (ac − bd) − (ad + bc)i = (a − bi)(c − di) = ϕ(a + bi)ϕ(c + di). H apeikìnish. Ja doÔme parakˆtw ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “sugkrÐnoume” dÔo daktulÐouc kai eidikˆ oi isomorfismoÐ eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “tautÐzoume” dÔo daktulÐouc.

An b = 0. 6) H apeikìnish ϕ : Z → Zn . b ∈ Z}. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn allˆ ìqi epimorfismoÐ. 7) H apeikonÐseic Z → Q. ParathroÔme ìti o ϕ den eÐnai monomorfismìc ìtan n = 0. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 131 Epiplèon eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. kai Mn (Z) → Mn (Q). kai √ √ √ ϕ (a + b 2)(c + d 2) = ϕ(ac + 2bd + (ad + bc) 2) √ = ac + 2bd − (ad + bc) 2 √ √ = (a − b 2)(c − d 2) √ √ = ϕ(a − b 2)ϕ(c − d 2). Gia na to doÔme autì. √ √ √ 5) 'Estw o daktÔlioc Z[ 2] = {a+b 2|a. pou eÐnai ˆtopo (bl. A → A. 'Ara aut  eÐnai isomorfismìc. a → a. ϕ(ab) = [ab] = [a][b] = ϕ(a)ϕ(b).Parˆgrafo 1. èstw a + b 2 = 0. ϕ(a+b 2) = a−b 2. √ Prˆgmati. èqoume √ √ √ ϕ(a + b 2 + c + d 2) = ϕ(a + c + (b + d) 2) √ = a + c − (b + d) 2 √ √ = ϕ(a + b 2) + ϕ(c + d 2). . tìte a = 0. ϕ(a) = [a] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati. afoÔ eÐnai epÐ kai gia kˆje a. H apeikìnish ϕ : Z[ 2] → √ √ √ Z[ 2]. Epomènwc √ √ √ √ ϕ(a + b 2) = ϕ(c + d 2) ⇒ a − b 2 = c − d 2 √ ⇒ a − c + (d − b) 2 = 0 ⇒ a − c = d − b = 0 √ √ ⇒ a = c kai b = d ⇒ a + b 2 = c + d 2. b ∈ Z. pr¸ta parathroÔme ìti an a.2).5. ìpwc sto prohgoÔmeno parˆdeigma.2. Tèloc eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai epÐ kai katˆ sunèpeia eÐnai isomorfismìc. tìte √ 2 = −a/b ∈ Q. An b = 0. tìte √ a + b 2 = 0 ⇔ a = b = 0. b ∈ Z èqoume ϕ(a + b) = [a + b] = [a] + [b] = ϕ(a) + ϕ(b). Epiplèon o ϕ eÐnai 1 − 1.

(Bl. R) o daktÔlioc twn sunart sewn R → R. 'Omwc h ψ den eÐnai 1 − 1. eÐnai ènac isomorfismìc . Tìte h ψ den eÐnai epÐ. R) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. O ψ eÐnai 1 − 1. 10) 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. tìte ψ(f (x)) = ψ(f (x) + xp − x). giatÐ an f (x) ∈ Zp [x].6 èpetai ìti h apeikìnish ψ : R[x] ¯ f (x) → f ∈ F (R. gia parˆdeigma. JewroÔme to daktÔlio F (R.132 2 DaktÔlioi 8) 'Estw R = F (R. EÔkola epalhjeÔetai ìti h r eÐnai ènac epimomorfismìc daktulÐwn (bl. 'Estw t¸ra R = Zp .2. Efarmog  2. Apì thn Parat rhsh 2. orÐzoume thn apeikìnish r : R[x] → R. f (x) → f (r).4. Tìte h ψ eÐnai epÐ. R) twn apeikonÐsewn R → R. g ∈ R èqoume ϕ(f + g) = (f + g)(c) = f (c) + g(c) = ϕ(f ) + ϕ(g) kai ϕ(f g) = (f g)(c) = f (c)g(c) = ϕ(f )ϕ(g). 11) JewroÔme touc upodaktulÐouc tou M2 (Z). apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ψ(xp − x) = 0. H apeikìnish R → M2 (Z). eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai epimorfi- H apeikìnish R → S . Tìte h apeikìnish ϕ : R → R. eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. p pr¸toc. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. . ϕ(f ) = f (c).6 4)). a 0 0 a → a 0 0 0 . Parat rhsh 2.6). afoÔ. Ac exetˆsoume an h ψ eÐnai 1 − 1   epÐ se orismènec peript¸seic. Autì prokÔptei apì to Pìrisma 2.2.2. Prˆgmati. afoÔ eÐnai epÐ (giatÐ. a 0 0 0 ∈ M2 (Z) . 'Estw R = R. Gia kˆje r ∈ R. H apeikìnish r onomˆzetai h ektÐmhsh sto r. h ekjetik  apeikìnish R a → ea ∈ R den eÐnai poluwnumik .) kai gia kˆje f.9. 9) Omomorfismìc ektÐmhshc. R = kai a 0 0 a ∈ M2 (Z) a 0 0 a → S = a 0 0 0 smìc. opìte ψ(f (x) + xp − x) = ψ(f (x)) + ψ(xp − x) = ψ(f (x)). 'Estw c ∈ R.

b) eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh daktulÐwn. EÔkola apodeÐknÔetai ìti o R eÐ0 b nai ènac upodaktÔlioc tou M2 (Z) kai ìti h apeikìnish R → Z × Z. ϕ(an ). an ∈ R. a 0 0 0 → a eÐnai isomorfismoÐ daktulÐwn. . UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti se kˆje f ∈ L(V. .2. Ac doÔme t¸ra merikèc aplèc idiìthtec twn omomorfism¸n. an ) = ϕ(a1 ) . Prˆgmati. Prˆgmati. f → [f ]B . . . 12) 'Estw R = a 0 ∈ M2 (Z) . 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. V ) antistoiqeÐ ènac n × n pragmatikìc pÐnakac. n ≥ 1 • ϕ(ma) = mϕ(a). opìte eÐnai ènac isomorfismìc. . èstw B mÐa diatetagmènh bˆsh tou V . n ≥ 1 • ϕ(a1 . dhlad  ϕ(0R ) + ϕ(0R ) = ϕ(0R ) kai epomènwc ϕ(0R ) = 0S lìgw tou nìmou thc diagraf c. EpÐshc oi apeikonÐseic R → Z. (Bl. gia kˆje jetikì akèraio n kai a ∈ R. a 0 → (a. gia kˆje m ∈ Z kai a ∈ R • ϕ(an ) = ϕ(a)n . H apeikìnish aut  eÐnai 1 − 1 kai epÐ. . g ∈ L(V. . gia kˆje a1 . Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn L(V. V ) → Mn (R). gia thn pr¸th sqèsh parathroÔme ìti 0R + 0R = 0R kai ˆra ϕ(0R + 0R ) = ϕ(0R ). 133 a 0 0 a → a. . [4]). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte isqÔoun ta parakˆtw: • ϕ(0R ) = 0S • ϕ(−a) = −ϕ(a) gia kˆje a ∈ R • ϕ(a1 + · · · + an ) = ϕ(a1 ) + · · · + ϕ(an ). pou sumbolÐzoume me [f ]B . . 0 b 13) 'Estw V ènac peperasmènhc diˆstashc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc kai èstw n h diˆstas  tou. . kai isqÔoun oi idiìthtec [f + g]B = [f ]B + [g]B [f ◦ g]B = [f ]B [g]B gia kˆje f. an ∈ R. gia kˆje a1 . V ). . Gia th deÔterh sqèsh èqoume 0S = ϕ(0R ) = . Sunep¸c h apeikìnish L(V. .5. V ) → Mn (R). kai S → Z.

sumperaÐnoume ìti h ψ eÐnai kai epÐ. [b]n ). [b]n ). èstw ìti µκδ(m. 'Omwc ψ([e]mn ) = ψ([0]mn ). H upìjesh µκδ(m. An oi R kai S perièqoun monadiaÐa stoiqeÐa. [a]n )+ ([b]m . Ja deÐxoume t¸ra ìti h ψ eÐnai 1 − 1. tìte kai o S perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai epiplèon èqoume ϕ(1R ) = 1S . Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn → Zm × Zn an kai mìno an µκδ(m. [kb]n ) = ([0]m . an x = ([a]m . An ìmwc o ϕ eÐnai epimorfismìc kai o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. opìte ϕ(−a) = −ϕ(a) pˆli lìgw tou nìmou thc diagraf c. 'Estw ([a]m . tìte kx = ([ka]m . n. Prˆgmati. Parathr seic 1) H apeikìnish ψ : Zmn → Zm × Zn sthn prohgoÔmenh Efarmog  eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc m. JewroÔme thn antistoiqÐa Efarmog  ψ : Zmn → Zm × Zn . Prˆgmati. [0]n ).6. 'Estw m. [a]n ) = ([b]m . Tìte m|a−b kai n|a−b. Epeid  ta sÔnola Zmn kai Zm × Zn èqoun to Ðdio peperasmèno pl joc stoiqeÐwn kai h ψ : Zmn → Zm × Zn eÐnai 1 − 1.134 2 DaktÔlioi ϕ(a + (−a)) = ϕ(a) + ϕ(−a). den eÐnai aparaÐthto na isqÔei ϕ(1R ) = 1S . 'Estw t¸ra e = κπ(m. 2) UpenjumÐzoume ìti sthn apìdeixh thc Prìtashc 1.) kai ˆra [e]mn = [0]mn . [b]n ) = ψ([a]mn )+ψ([b]mn ). Prˆgmati. ìpwc faÐnetai sto parˆdeigma Z → Z × Z. n) = 1. [a]mn → ([a]m . n) = 1. Prˆgmati. ψ([e]mn ) = ψ(e[1]mn ) = eψ([1mn ]) = 0Zm ×Zn = ψ([0]mn ). [a+b]n ) = ([a]m . Autì eÐnai ˆtopo. afoÔ h ψ eÐnai 1 − 1 kai [e]mn = [0]mn . EpishmaÐnoume ìti aut  eÐnai periori- . an r ∈ R tìte ϕ(r) = ϕ(r1R ) = ϕ(r)ϕ(1R ) kai ìmoia ϕ(r) = ϕ(1R )ϕ(r). Ja fjˆsoume se ˆtopo. Oi teleutaÐec dÔo sqèseic prokÔptoun ˆmesa apì tic prohgoÔmenec. kai ìmoia ψ([a]mn [b]mn ) = ψ([a]mn )ψ([b]mn ). n) = 1. Telikˆ h ψ eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. n). Epeid  h ϕ eÐnai epÐ. Qreiazìmaste mÐa parat rhsh: An k ∈ Z eÐnai èna koinì pollaplˆsio twn m. sumperaÐnoume ìti to ϕ(1R ) eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo tou S . èqoume mn|a−b.2. n → (n. EÔkola apodeiknÔetai ìti aut  eÐnai mia apeikìnish. n) = 1 qrhsimopoi jhke gia na apodeÐxoume ìti h ψ eÐnai 1 − 1. èqoume e < mn (afoÔ mn = de ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. Epeid  d > 1. Oi epìmenec dÔo sqèseic apodeiknÔontai eÔkola me epagwg  sto n. 0). [a]n ). n dÔo jetikoÐ akèraioi. n) > 1 kai ψ : Zmn → Zm × Zn ènac isomorfismìc daktulÐwn. Epeid  µκδ(m. H ψ eÐnai ènac omomorfismìc afoÔ ψ([a]mn +[b]mn ) = ψ([a+b]mn ) = ([a+b]m .1 eÐqame jewr sei mia apeikìnish U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). 'Ara [a]mn = [b]mn kai h φ eÐnai 1 − 1. n tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ Zm × Zn èqoume kx = 0Zm ×Zn . 'Estw t¸ra ìti d = µκδ(m.

r2 ∈ R me si = ϕ(ri ). 'Estw s1 . Af noume thn apìdeixh san ˆskhsh. Isìmorfoi daktÔlioi èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn. s2 ∈ S . = An upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . Tìte upˆrqei = ènac isomorfismìc daktulÐwn S ∼ R. Tìte upˆrqoun r1 . pnr h anˆlus  tou se r 1 ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn. 2. Tìte = = upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ T . . kai èqoume ϕ−1 (s) = r an kai mìno an s = ϕ(r). EÔkola diapist¸noume ìti kai h ϕ−1 eÐnai isomorfismìc daktulÐwn: Prˆgmati h ϕ−1 eÐnai 1-1 kai epÐ.5. Qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh Efarmog  kai epagwg  sto r mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi daktÔlioi Zn kai Zpn1 × · · · × Zpnr r 1 eÐnai isìmorfoi. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh smìc thc ψ sto U (Zmn ). = Apìdeixh. 2) Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti h sÔnjesh dÔo isomorfism¸n eÐnai isomorfismìc. 1) 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. isìmorfoc me to S kai ja grˆfoume R ∼ S . Epomènwc ϕ−1 (s1 + s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 ) + ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 + r2 )) = r1 + r2 = ϕ−1 (s1 ) + ϕ−1 (s2 ). kai ϕ−1 (s1 s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 )ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 r2 )) = r1 r2 = ϕ−1 (s1 )ϕ−1 (s2 ).3 Prìtash.2. Sqìlio TonÐsame prohgoumènwc ìti sthn 'Algebra isìmorfoi daktÔlioi jewroÔntai “Ðdioi”. allˆ kai pollèc ˆllec . . 1) 'Estw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ S . H apeikìnish ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. ja lème ìti o R eÐnai 2. Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma me poio trìpo mporoÔme na apofanjoÔme an dÔo daktÔlioi R. ArkeÐ na deÐxoume ìti aut  eÐnai omomorfismìc. i = 1. = 2) 'Estw ìti upˆrqoun isomorfismoÐ daktulÐwn R ∼ S kai S ∼ T .5. 135 'Estw n > 1 ènac jetikìc akèraioc kai n = pn1 . S eÐnai   den eÐnai isìmorfoi. opìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish ϕ−1 : S → R.

akeraÐa perioq ). EpÐshc oi Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. oi Z kai Q den eÐnai isìmorfoi (an kai èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn wc ˆpeira arijm sima sÔnola) afoÔ o Z den eÐnai s¸ma. o Z[ 2] den èqei mhdenodiairètec afoÔ eÐnai upodaktÔlioc enìc s¸matoc. Sto pr¸to parˆdeigma qrhsimopoi same to gegonìc ìti h exÐswsh x2 = −1 den èqei lÔsh sto R kai sto deÔtero ìti h exÐswsh x2 = 2 √ den èqei lÔsh sto Z[ 3]. 'Omwc. gia parˆdeigma. Allˆ to ± 2 den an kei sto Z[ 3] (giatÐ. Ac doÔme merikˆ aplˆ paradeÐgmata. ϕ( 2) = ± 2 . tìte èqoume (ϕ( 2)) = ϕ(( 2)2 ) = ϕ(2) = ϕ(1 + 1)√ 2ϕ(1) = 2. C den eÐnai isìmorfoi giatÐ an ϕ : C → R eÐnai ènac isomorfismìc èqoume −1 = −ϕ(1) = ϕ(−1) = ϕ(i2 ) = (ϕ(i))2 pou eÐnai ˆtopo.136 2 DaktÔlioi koinèc idiìthtec. b ∈ Z} √ Z} den eÐnai isìmorfoi. afoÔ ϕ(i) ∈ R. den eÐnai pˆnta profanèc poia idiìthta prèpei na exetˆsoume sthn prospˆjeia apìdeixhc ìti dÔo daktÔlioi den eÐnai isìmorfoi. = √ √ √ Sunep¸c. an ènac apì dÔo isìmorfouc daktulÐouc eÐnai metajetikìc (s¸ma. Gia parˆdeigma. . 'Omwc o daktÔlioc Z[ 2] den eÐnai isìmorfoc me ton a 2b R= |a. √ 3. Oi R. √ a b Prˆgmati. b ∈ Z . s¸ma. giatÐ an ϕ √Z[ 2] → Z[ 3] eÐnai ènac isomorfi: √ 2 smìc. Sunep¸c an apì dÔo daktulÐouc mìno o ènac èqei kˆpoia apì tic prohgoÔmenec idiìthtec sumperaÐnoume ìti autoÐ den eÐnai isìmorfoi. 2 2 2 2 2 −2 −2 2 = 0 0 0 0 . O daktÔlioc Z[ 2] eÐnai isìmorfoc me ton a b 2b a |a. en¸ o R èqei afoÔ. Z[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. akeraÐa perioq ) tìte kai o ˆlloc eÐnai metajetikìc (antÐstoiqa. 2b a √ Prˆgmati. ParadeÐgmata 1. Gia parˆdeigma. √ √ √ √ 2. eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish a + b 2 → 2b a √ eÐnai ènac isomorfismìc. b ∈√ . b ∈ Z .). 'Allec idiìthtec pou diathroÔntai apì isomorfismoÔc upˆrqoun sthn 'Askhsh 1.

Efarmog  ('Ena krit rio gia anˆgwga polu¸numa) 1. MporoÔme na upojèsoume ìti ta g(x). 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. Tìte ta ϕ(g(x)).2 6) kai 9). tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . thn 3. ShmeÐwsh An epilègame m = 5. ϕ(rm xm + · · · + r0 ) = ϕ(rm )xm + · · · + ϕ(r0 ) ˜ ˜ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . Gia parˆdeigma o Zm eÐnai omomorfik  eikìna tou Z kai o R eÐnai omomorfik  eikìna tou R[x] (bl antÐstoiqa ta ParadeÐgmata 2. èstw m = 3. Apì to 2 èpetai ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x]. Epeid  to ϕ(f (x)) ˜ ˜ ˜ ˜ eÐnai anˆgwgo katal goume se ˆtopo. Prˆgmati.5. Sunep¸c gia autìn ton m to krit rio den mporeÐ na efarmosteÐ. Tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x] an upˆrqei m > 0 tètoio ¸ste to ϕ(f (x)) eÐnai anˆgwgo sto ˜ Zm [x]. ˜ Prˆgmati.2. Tìte ϕ(f (x)) = x3 + x2 − 1.5. me eÔkolouc upologismoÔc epalhjeÔetai ìti ϕ(f (x) + g(x)) = ϕ(f (x)) + ϕ(g(x)) kai ˜ ˜ ˜ ϕ(f (x)g(x)) = ϕ(f (x))ϕ(g(x)) ˜ ˜ ˜ gia kˆje f (x). deg ϕ(h(x)) = deg h(x). ìpou ϕ : Z[x] → Zm [x] eÐnai h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm sto Z[x]. ˜ ˜ Apì to 1 èqoume epÐshc ìti ϕ(f (x)) = ϕ(g(x))ϕ(h(x)). 'Estw f (x) ∈ Z[x] èna monikì polu¸numo. h(x) ∈ Z[x] me f (x) = g(x)h(x). Tìte h apeikìnish ϕ : R[x] → S[x]. 3. èstw ìti upˆrqoun jetikoÔ bajmoÔ polu¸numa g(x). S eÐnai daktÔlioi ja lème ìti o S eÐnai omomorfik  eikìna tou R an upˆrqei ènac epimorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . g(x) ∈ R[x]. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 137 An R. . Prˆgmati. tìte to ϕ(f (x)) = x3 − 2 den eÐnai ˜ anˆgwgo sto Z5 [x] afoÔ èqei mia rÐza sto Z5 . to x3 + x2 − 1 den èqei rÐza kai epeid  o bajmìc tou eÐnai 3 sumperaÐnoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x]. h(x) eÐnai monikˆ. To f (x) = x3 + 10x2 + 30x − 1027 ∈ Z[x] eÐnai anˆgwgo. H ϕ onomˆzetai h epèktash thc ϕ sto R[x] ˜ 2. ParathroÔme ˜ ìti sto Z3 . ϕ(h(x)) eÐnai monikˆ kai ˜ ˜ deg ϕ(g(x)) = deg g(x).

Prˆgmati. ìpou ϕ a b c d = [a] [b] [c] [d] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. EpÐshc. opìte ab ∈ ker ϕ. eÐnai. Gia parˆdeigma. tìte kai o S eÐnai metajetikìc. OrÐzoume to uposÔnolo tou R ker ϕ = {r ∈ R|ϕ(r) = 0S }. H apeikìnish ϕ : M2 (Z) → M2 (Zm ). 'Omwc eÐnai dunatìn oi R. Se kˆje omomorfismì daktulÐwn ja antistoiqÐsoume t¸ra dÔo ˆllouc daktulÐouc. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. opìte a − b ∈ ker ϕ. èstw ψ : mc md . Sunep¸c an mÐa omomorfik  eikìna tou R den eÐnai metajetikìc daktÔlioc. èstw a. c . Pio genikˆ. ϕ(ab) = ϕ(a)ϕ(b) = 0S 0S = 0S . S èqoun kˆpoiec koinèc idiìthtec. Prˆgmati. Gia parˆdeigma. O pur nac tou omomorfismoÔ Z[x] → Z. S na diafèroun ousiastikˆ. 'Eqoume ϕ(a − b) = ϕ(a) − ϕ(b) = 0S − 0S = 0S . d ∈ Z = M2 (mZ). allˆ mÐa omomorfik  eikìna tou. en¸ h eikìna eÐnai to Z. H apìdeixh gia thn Imϕ eÐnai parìmoia.138 2 DaktÔlioi Sqìlio 'Estw ìti o daktÔlioc S eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. 'Allec tètoiec idiìthtec upˆrqoun sthn 'Askhsh 2. a b [a] [b] [0] [0] 'Eqoume ker ϕ = ∈ M2 (Z) = = c d [c] [d] [0] [0] ma mb a . f (x) → f (0). o pur nac tou omomorfismoÔ Z → Zm . o Z.10 èpetai ìti o ker ϕ eÐnai upodaktÔlioc tou R. ParathroÔme ìti autˆ eÐnai mh kenˆ. o Z den eÐnai s¸ma allˆ h omomorfik  tou eikìna Zp (p pr¸toc) eÐnai. m ∈ N. kai to uposÔnolo tou S Imϕ = {ϕ(r)|r ∈ R}. EpÐshc. O ker ϕ eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai h Imϕ ènac upodaktÔlioc tou S . b ∈ ker ϕ. To ker ϕ onomˆzetai o pur nac thc ϕ kai to Imϕ h eikìna thc ϕ. a → [a]. Tìte oi R. ParadeÐgmata 1. tìte kai o R den eÐnai metajetikìc. Apì thn Prìtash 2. eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun stajerì ìro Ðso me mhdèn. eÐnai to mZ.1. apì th sqèsh ϕ(0R ) = 0S èpetai ìti 0R ∈ ker ϕ kai 0S ∈ Imϕ. an o R eÐnai metajetikìc. Gia parˆdeigma. b . o daktÔlioc Z × M2 (Z) den eÐnai metajetikìc.

An ϕ(r) = 0S . b) → (0.2. h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm . tìte gia ton pur na thc epèktashc ϕ : R[x] → S[x] èqoume ker ϕ = ˜ ˜ {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]|ai ∈ ker ϕ gia kˆje i}. Tìte f (a) = 0 kai epomènwc x − a|f (x) (ShmeÐwsh 2. O pur nac tou omomorfismoÔ ektÐmhshc (bl. 'Ara f (x) ∈ I kai ker a ⊆ I . [b]) eÐnai to sÔnolo Z×mZ = {(a. tìte ψ(ϕ(r)) = ψ(0S ) = 0T kai ˆra r ∈ ker(ψ ◦ ϕ). Parˆdeigma 2. Tìte ker ϕ = {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]|m|ai ˜ gia kˆje i}. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 139 R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Sunep¸c ker a = I . Pio genikˆ. m ∈ N. 5. Prˆgmati. dhlad  an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ . èqoume Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . 4. f (x) → f (a) eÐnai to sÔnolo I = {(x − a)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. an ϕ : R → S eÐnai ènac omomorfismìc metaxÔ dÔo daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . h sqèsh I ⊆ ker a eÐnai profan c. Tìte h apekìnish ϕ : Mn (R) → Mn (S). mb) ∈ Z×Z|a.4.5. 'Estw ϕ : R → S kai ψ : S → T dÔo omomorfismoÐ daktulÐwn. 2. b ∈ Z}. èqoume ψ(ϕ(r)) = 0 gia kˆje r ∈ R an kai mìno an ϕ(r) ∈ ker ψ gia kˆje r ∈ R. H eikìna tou omomorfismoÔ autoÔ eÐnai to sÔnolo {(0. 'Estw ϕ : Z[x] → Zm [x]. [b]) ∈ Z × Zm }. Prˆgmati. a → [a].3 1)). (a.5.2 9)) a : R[x] → R. (aij ) → (ψ(aij )) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn me ker ϕ = {(aij ) ∈ Mn (R)|aij ∈ ker ψ} = Mn (ker ψ). 'Eqoume ta ex c • O omomorfismìc ψ ◦ϕ eÐnai tetrimmènoc an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ • ker ϕ ⊆ ker(ψ ◦ ϕ) • Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a ∈ R. O pur nac tou omomorfismoÔ Z × Z → Z × Zm . . Tìte h sÔnjesh ψ ◦ ϕ : R → T eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. 3. gia kˆje r ∈ R. Kaj¸c (ψ ◦ ϕ)(r) = ψ(ϕ(r)) ∈ Imψ . 'Estw f (x) ∈ ker a .

eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn.140 6. b) ∈ Z×Z} = {0}×Z.5. Mˆlista o ϕ eÐnai isomorfismìc. 'Estw ìti o ϕ eÐnai monomorfismìc kai r ∈ ker ϕ. . èstw ker ϕ = {0R } kai ϕ(r) = ϕ(r ). ìpwc eÐdame prin. IsqÔei Imϕ = Q×Q. b) ∈ Q × Q èqoume ϕ((b − a)x + a) = (a. epeid  h apeikìnish ϕ eÐnai 1-1. a). 2. (a. Mia apì tic idiìthtec tou pur na enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai ìti autìc eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. giatÐ dojèntoc tou (a. ϕ(ra) = ϕ(r)ϕ(a) = ϕ(r)0S = 0S . Mia ˆllh idiìthta tou ker ϕ eÐnai ìti Ide¸dh r ∈ R kai a ∈ ker ϕ ⇒ ra ∈ ker ϕ kai ar ∈ ker ϕ.4 Prìtash. Prˆgmati. ψ : Z × Z → Z × Z. opìte r = r . SÔmfwna me thn epìmenh prìtash o ker ϕ kajorÐzei to an o ϕ eÐnai monomorfismìc.4. O ψ den eÐnai monomorfismìc. 0). Parˆdeigma Oi apeikonÐseic ϕ : Z × Z → Z × Z. Sunep¸c ker ϕ = {0R }. Gia ton lìgo autì dÐnoume ton ex c orismì. AntÐstrofa. 0)} kai sunep¸c o ϕ eÐnai monomorfismìc. b) → (b. f (1)) eÐnai ènac omomorfismìc. paÐrnoume r = 0R . 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Gia ton ψ èqoume ker ψ = {(0.1) = {f (x) ∈ Q[x]|x(x − 1)|f (x)} (Parˆdeigma 2.3. Apì thn teleutaÐa sqèsh èqoume ϕ(r) − ϕ(r ) = 0S . Apìdeixh. Sunep¸c r − r ∈ ker ϕ = {0R }. b). 'Omoia èqoume ar ∈ ker ϕ. 'Eqoume ker ϕ = {(0. H apeikìnish 2 DaktÔlioi ϕ : Q[x] → Q × Q. ìpwc ja diapist¸soume sthn epìmenh Parˆgrafo. f (x) → (f (0). b) → (a. Gia ton pur na èqoume ker ϕ = {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = f (1) = 0} = {f (x) ∈ Q[x]|x|f (x) kai x − 1|f (x)} (Je¸rhma 2. (a. Tìte ϕ(r) = 0S = ϕ(0R ) kai. Oi upodaktÔlioi tou R pou èqoun thn prohgoÔmenh idiìthta paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth tou R. dhlad  ϕ(r − r ) = 0S .11 2)) = {x(x − 1)g(x)|g(x) ∈ Q[x]}. Ja doÔme sth sunèqeia ìti o pur nac èqei endiafèrousec idiìthtec. Tìte o ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an ker ϕ = {0R }. opìte ra ∈ ker ϕ.

èstw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a ∈ R. EpÐshc a = 1 a ∈ I . dhlad  I =< [2] >. To sÔnolo I = {f ∈ R|f (c) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R. 'Askhsh 2. Gia parˆdeigma.5. 2. Parat rhsh SugkrÐnontac ton prohgoÔmeno Orismì me thn Prìtash 2.1. y]. [2]. 'Estw R ènac daktÔlioc. y) >. 2. Epeid  x ∈ I èqoume x = g(x. èqoume < n >= nZ. o upodaktÔlioc Z tou Q den eÐnai ide¸dec tou Q. • r ∈ R. Prˆgmati. a ∈ I ⇒ ra ∈ I kai ar ∈ I . ParathroÔme ìti sto parˆdeigma autì èqoume I =< [2] >=< [4] >=< [6] >=< [8] >. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R. Gia R = Z kai a = n. To {ra ∈ R|r ∈ R} onomˆzetai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai sumbolÐzetai suqnˆ me < a >. 'Ena mh kenì uposÔnolo I tou R onomˆzetai ide¸dec tou R an isqÔoun oi idiìthtec • a. R) kai c ∈ R. Prˆgmati.5 Orismìc. y) ∈ C[x. kˆje ide¸dec tou Z eÐnai thc morf c nZ (bl. 'Ara f (x. y) gia kˆpoio g(x.5. Mˆlista. 'Estw R = F (R.1. [4]. Mˆlista. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ y ∈ I . 3. To I = {[0]. sa ∈ I kai t ∈ R. Ide¸dh tou daktulÐou R eÐnai to Ðdio to R kai to sÔnolo {0R } pou onomˆzetai mhdenikì ide¸dec. 5. èstw I =< f (x. giatÐ diaforetikˆ ja eÐqame 1/2 = (1/2)1 ∈ Z. b ∈ I ⇒ a − b ∈ I .6 ParadeÐgmata. to I eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ tou ParadeÐgmatoc 2. [6]. c ∈ C − {0}. y) = cx   f (x.5. I eÐnai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to [2]. Prˆgmati. y) = c.5). sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai upodaktÔlioc tou R. 1. . To ide¸dec I tou C[x.2 8).2. 6. y)f (x. Tìte to sÔnolo {ra ∈ R|r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to a. an ra. GenikeÔontac lÐgo to prohgoÔmeno parˆdeigma. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro den eÐnai kÔrio. Den isqÔei to antÐstrofo.5. tìte ra − sa = (r − s)a ∈ I kai t(ra) = (tr)a ∈ I . [8]} sto Z10 eÐnai èna ide¸dec. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 141 2. To nZ eÐnai èna ide¸dec tou Z.10. 4.

ìpou to F eÐnai s¸ma.142 2 DaktÔlioi 7. an uν = νu = 1 me ν ∈ R. 2. IsqÔei I = ker r .5.2 9). 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw I èna ide¸dec tou R. Sto daktÔlio R = a b 0 a a. eÐnai o omomorfismoc ektÐmhshc tou ParadeÐgmatoc 2. Ja deÐxoume ìti den upˆrqoun ˆlla ide¸dh tou R ektìc apì to mhdenikì kai to R. opìte R = I .4 sumperaÐnoume ìti kˆje omomorfismìc daktulÐwn F → S .5. Tìte to sÔnolo I = {f (x) ∈ R[x]|f (r) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R[x]. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to x − r. 'Ara gia to tuqaÐo r ∈ R èqoume r = 1r ∈ I . ìpou r : R[x] → R. 'Allo parˆdeigma dÐnetai amèswc parakˆtw. f (x) → f (r). tìte 1 = uν ∈ I . b ∈ R jewroÔme to uposÔnolo I = 0 b 0 0 èqoume b ∈ R . Sunep¸c. s ∈ R 0 b 0 0 r s 0 r 0 b 0 0 − 0 b 0 0 0 b 0 0 r s 0 r = = = 0 b−b 0 0 0 rb 0 0 0 br 0 0 ∈ I. ParathroÔme ìti an to I perièqei èna antistrèyimo stoiqeÐo u tìte I = R. Apì to 2 kai thn Prìtash 2. ìpwc gia parˆdeigma o daktÔlioc twn quaternions H (giatÐ. Prˆgmati. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq . b .5.3 1).). eÐnai mhdenikìc   monomorfismìc. ∈ I kai ∈ I. R ⊆ I . Thn idiìthta aut  mporeÐ na èqei ènac daktÔlioc pou den eÐnai s¸ma.4. 2. 3. Autì èpetai apì th ShmeÐwsh 2.7 Parathr seic. Pur nac omomorfismoÔ ektÐmhshc 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai r ∈ R. To I eÐnai ide¸dec giatÐ gia kˆje b. èqoume I = ker r =< x − r >. . r. 8. Apì to 1 blèpoume ìti ta mìna ide¸dh enìc s¸matoc F eÐnai to Ðdio to F kai to mhdenikì ide¸dec. Parˆdeigma 'Estw F èna s¸ma kai R = M2 (F ). 1.

2. B ∈ M2 (F ). ∈ I. gia kˆje w ∈ F Epeid  kˆje stoiqeÐo tou M2 (F ) eÐnai thc morf c x y z w = x 0 0 0 + 0 y 0 0 + 0 0 z 0 + 0 0 0 w . 'Estw ìti a = 0. . gia kˆje y ∈ F ∈ I. Epeid  to I eÐnai ide¸dec èqoume c d 1 0 0 0 dhlad  a b c d a 0 0 0 1 0 0 0 ∈ I. c. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 143 'Estw I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. ApodeÐxame ton isqurismì mac sthn perÐptwsh pou a = 0. Oi aploÐ daktÔlioi eÐnai shmantikoÐ sth jewrÐa daktulÐwn kai èqoun spoudaÐec efarmogèc sth jewrÐa twn peperasmènwn omˆdwn. èqoume M2 (F ) ⊆ I . tìte upˆrqoun pÐnakec A. gia kˆje z ∈ F 0 1 0 0 ∈ I. Tìte upˆrqei mh mhdenikìc pÐnakac a b ∈ I . giatÐ an èna apì ta a.5. 'Ara M2 (F ) = I . Epomènwc xa−1 0 0 0 x 0 0 0 a 0 0 0 ∈ I. Apì th sqèsh aut  kai to gegonìc ìti to I eÐnai ide¸dec sumperaÐnoume ìti 0 y 0 0 0 0 z 0 0 0 0 w = = = y 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 0 z 0 0 0 w 0 0 0 ∈ I. b. gia kˆje x ∈ F. sth jèsh (1. d eÐnai mh mhdenikì. H genik  perÐptwsh anˆgetai se aut . 1) tou pÐnaka A c d ShmeÐwsh 'Enac daktÔlioc pou den èqei ˆlla ide¸dh ektìc apì ton eautì tou kai to mhdenikì lègetai aplìc. gia kˆje x ∈ F dhlad  ∈ I. tètoioi ¸ste to stoiqeÐo autì na brÐsketai a b B ∈ I.

èstw R = Q[x1 . 'Ara IJ ⊆ I ∩ J . to 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z ('Askhsh 7). EÐnai dunatì h ènwsh idewd¸n na mhn eÐnai ide¸dec. a + b ∈ I + J . 'Estw R ènac daktÔlioc kai I . Sunep¸c to I + J eÐnai ide¸dec tou R. 'Omoia èqoume (a + b)r = ar + br ∈ I + J . Epiplèon èqoume I ⊆ I + J . 'Omoia. EpÐshc r(a + b) = ra + rb ∈ I + J . c + d ∈ I + J . To sÔnolo I + J eÐnai mh kenì afoÔ 0R = 0R + 0R ∈ I + J . 'Estw I kai J uposÔnola enìc daktulÐou R. Ja apodeÐxoume ìti to I + J eÐnai ide¸dec tou R. Oi apodeÐxeic gia ta ˆlla sÔnola eÐnai anˆlogec kai af nontai san ask seic.). b ∈ J} ⊆ IJ . Apìdeixh. ìpou a. bi ∈ J.144 2 DaktÔlioi Kataskeu  idewd¸n Ja doÔme ed¸ ìti apì dedomèna ide¸dh enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ˆlla ide¸dh. / IsqÔei ìti {ab ∈ R|a ∈ I. d ∈ J . I =< x1 > + < x2 >. J ide¸dh tou R. J ⊆ I + J kai IJ ⊆ I ∩ J . 'Ara I ⊆ I + J . Gia parˆdeigma. 2. J ide¸dh enìc daktulÐou R. 'Estw I . 'Estw r ∈ R. J ⊆ I + J . b ∈ J} IJ = {a1 b1 + · · · + an bn ∈ R|ai ∈ I. afoÔ ra ∈ I kai rb ∈ J . Gia parˆdeigma. OrÐzoume ta uposÔnola tou R I + J = {a + b ∈ R|a ∈ I. x2 . 2. Tìte a = a + 0R ∈ I + J . 'Estw a ∈ I . x3 . b ∈ J} den eÐnai ide¸dec. b ∈ J} (giatÐ. Parathr seic 1. J =< x3 > + < x4 >. To parˆdeigma autì deÐqnei ìti genikˆ to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. Tìte x1 x3 + x2 x4 ∈ IJ allˆ x1 x3 + x2 x4 ∈ {ab ∈ R|a ∈ I.5. Tìte èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I + J . b ∈ J} den eÐnai genikˆ Ðso me to IJ . Gia kˆje a ∈ I kai b ∈ J èqoume ab ∈ I kai ab ∈ J giatÐ ta I kai J eÐnai ide¸dh. Tìte to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. c ∈ I kai b. .8 Prìtash. n ≥ 1}. Tìte ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R • I ∩J • I +J • IJ . SumperaÐnoume ìti a1 b1 + · · · + an bn ∈ I ∩ J gia kˆje ai ∈ I kai bj ∈ J . x4 ]. afoÔ a − c ∈ I kai b − d ∈ J .

EÐnai fanerì ìti to J perièqetai se kˆje tètoio I . autˆ sumpÐptoun. . 'Estw R ènac daktÔlioc kai èstw X èna mh kenì uposÔnolo tou R. xy 2 − 1 > J =< x − y.tìte èqoume parast sei me < a > dÔo endeqomènwc diaforetikˆ prˆgmata. . EpishmaÐnoume ìti an to a eÐnai èna stoiqeÐo enìc metajetikoÔ daktulÐou pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 2 > eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn sto Z[x] pou èqoun ˆrtio stajerì ìro (giatÐ. H tom  ìlwn twn idewd¸n tou R pou perièqoun to X eÐnai èna ide¸dec tou R. an R = Z[x] kai X = {x. 2} tìte to < x. èstw X = {a1 . pou perièqei to X . sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Parat rhsh. I⊇X Parˆdeigma. m ≥ 1} Apìdeixh. . Gia parˆdeigma. Qrhsimopoi¸ntac th metajetikìthta tou R. an }. ai ∈ X. Sthn perÐptwsh pou gia èna ide¸dec I èqoume I =< X >. x3 − 1 > . eÔkola apodeiknÔetai ìti to J eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to X . . H parakˆtw Prìtash dÐnei mÐa qr simh perigraf  tou < X > ìtan o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo enìc metajetikoÔ daktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. y] jewroÔme ta ide¸dh I =< x2 y − 1.2.9 Prìtash.5. . ai ∈ X. 2. . ja qrhsimopoioÔme to sumbolismì < X >=< a1 . 'Estw J = {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. To ide¸dec autì sumbolÐzetai me < X >. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 145 3. 'Ara J ⊆< X >. 'Eqoume < X >= I . an >. 'Ara < X >⊆ J . m ≥ 1}. Prˆgmati.5. ja lème ìti to I parˆgetai apì to X . Tìte < X >= {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. Sthn perÐptwsh pou to X eÐnai peperasmèno. Sunep¸c to J eÐnai èna apì ta I .). EÔkola apodeiknÔetai ìti h tom  opoioud pote pl jouc idewd¸n enìc daktulÐou R eÐnai èna ide¸dec tou R. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai thn tom  ìlwn twn idewd¸n pou perièqoun to a. .   ìti to X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tou I . SÔmfwna me thn epìmenh Prìtash. apì tic sqèseic x − y = y(x2 y − 1) − x(xy 2 − 1) (1) . Sto daktÔlio Q[x. Ja deÐxoume ìti I = J . . ìpou to I diatrèqei ta ide¸dh tou R pou perièqoun to X .

y] = (Q[x])[y]. 1 . oi Z kai F [x] ìpou to F eÐnai s¸ma. Genikˆ. ìpou to X èqei èna stoiqeÐo. H Emmy Noether (1882-1935) ergˆsthke kurÐwc sth Majhmatik  Fusik  kai sthn 'Algebra me idiaÐterh èmfash sth jewrÐa daktulÐwn. [21]). dhlad  eÐnai thc morf c < X >. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw idiìthtec eÐnai algebrikèc. Gia tic isìthtec (1) kai (2) den eÐnai dunatì na dojeÐ ikanopoihtik  ex ghsh mèsa se lÐgec grammèc. h eÔresh miac parˆstashc enìc stoiqeÐou ide¸douc poluwnumikoÔ daktulÐou sunart sei dedomènwn gennhtìrwn eÐnai èna endiafèron prìblhma thc Upologistik c 'Algebrac. (3) (4) EpishmaÐnoume ìti oi isìthtec (3) kai (4) prokÔptoun apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Q[x. 'Askhsh 11). DaktÔlioi thc Noether eÐnai. Sunep¸c I = J . gia parˆdeigma. x3 − 1} ⊆ I kai ˆra J ⊆ I . xy 2 − 1 me to y − x sto (Q[x])[y]. Plhroforiakˆ anafèroume èna shmantikì je¸rhma tou Hilbert sÔmfwna me to opoÐo an o R eÐnai daktÔlioc thc Noether. Dhlad . Ask seic 2. i) R eÐnai metajetikìc. kˆje ide¸dec aut¸n eÐnai kÔrio (bl. Mia idiìthta enìc daktulÐou R onomˆzetai “algebrik ” an kˆje daktÔlioc isìmorfoc me ton R èqei thn idiìthta aut . Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether1 . Prˆgmati. [6].146 2 DaktÔlioi x3 − 1 = (x2 y + 1)(x2 y − 1) − x3 (xy 2 − 1) sumperaÐnoume ìti {x − y. ShmeÐwsh PolloÐ metajetikoÐ daktÔlioi R pou emfanÐzontai sthn 'Algebra èqoun thn idiìthta ìti gia kˆje ide¸dec I tou R upˆrqei peperasmèno uposÔnolo X tou I tètoio ¸ste < X >= I .5 1. Bl. Apì tic sqèseic (2) x2 y − 1 = −x2 (x − y) + x3 − 1 xy 2 − 1 = (−xy − x2 )(x − y) + x3 − 1 sumperaÐnoume ìti {x2 y − 1. xy 2 − 1} ⊆ J kai ˆra I ⊆ J . tìte kai o R[x] eÐnai daktÔlioc thc Noether (bl. SÔmfwna me ton Alexandroff “H Emmy Noether mac dÐdaxe na skeptìmaste me pio aplì kai genikì trìpo: me omomorfismoÔc kai ide¸dh . diairoÔme ta x2 y − 1.kai ìqi me polÔplokouc algebrikoÔc upologismoÔc”.

Z iii) 2Z. iv) R eÐnai peperasmèno sÔnolo. ix) kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. 2. M2 (Z) √ √ vii) Z[ 2]. xiv) R × R. R ii) 2Z. H idiìthta: “to R eÐnai uposÔnolo tou C” den eÐnai algebrik . ApodeÐxte ìti: i) R metajetikìc ⇒ S metajetikìc ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo ⇒ S èqei monadiaÐo stoiqeÐo iii) kˆje mh stajerì f (x) ∈ R[x] èqei rÐza sto R ⇒ kˆje mh stajerì g(x) ∈ S[x] èqei rÐza sto S . Gia kajèna apì ta parakˆtw zeÔgh exetˆste an oi daktÔlioi eÐnai isìmorfoi i) Z. xi) mr = 0 gia kˆje r ∈ R. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 147 ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Z[ 5] viii) Z[i]. x) U (R) eÐnai peperasmèno sÔnolo. iii) R èqei mhdenodiairètec.2. vii) R eÐnai akeraÐa perioq . Zn xii) Z[i]. 3Z iv) Z[x]. vi) R eÐnai arijm simo sÔnolo. Q[i] ix) Z. a 0 0 0 0 b 0 0 ∈ M2 (Z) ∈ M2 (Z) xi) Zm . H sunepagwg  “R akeraÐa perioq  ⇒ S akeraÐa perioq ” den alhjeÔei D¸ste èna sugkekrimèno antiparˆdeigma. M2 (Z) vi) Q. viii) R eÐnai s¸ma. b ∈ Z . 3.5. v) R eÐnai ˆpeiro sÔnolo. 'Estw S ènac daktÔlioc pou eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. Q[x] v) Z. C a b −b a a 3b 3b a ∈ M2 (Z) |a. x) Z. ìpou m ∈ Z>0 . √ xiii) Z[ 3].

n). dÔo jetikoÐ akèraioi d = µκδ(m. ApodeÐxte ìti I + J = I an kai mìno an J ⊆ I . ii) 'Estw a. i) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 0} ii) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 1} iii) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) = 0} 7. 8. ApodeÐxte ìti < a >=< b > an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. 5. 9. φ(f (x)) = 1. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R.5. φ(f (x)) = f (1).8. φ(a) = −a. φ(a) = [a + 1]. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. n) kai e = κπ(m. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. na upologisteÐ o pur nac tou. . 10. φ(a) = [1] [0] [0] [a] . ii) φ : Z → Zm . Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R= i) ii) 0 b 0 0 a b 0 0 ∈R ∈R a b 0 c iii) iv) ∈ M2 (Z) . n. iv) φ : Q[x] → Q. φ(a) = [a]. 'Estw I . i) ApodeÐxte ìti sto Z isqÔei < m >⊆< n >⇔ n|m. iii) φ : Z → Z. vi) φ : Z → M2 (Zm ). 'Estw m. ii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z.148 2 DaktÔlioi 4. ApodeÐxte tic parakˆtw isìthtec idewd¸n sto Z. iv) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) ∈ 2Z} v) {f (x) ∈ Q[x]|f (1) = f (2) = 0} vi) {f (x) ∈ Q[x]|x2 − 2x + 1|f (x)} i) ApodeÐxte pl rwc thn Prìtash 2. v) φ : Q[x] → Q. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou Q[x]. 0 b 0 c a b 0 c ∈R ∈ R|b ∈ 2Z 6. i) φ : Z → Zm . Stic peript¸seic pou o ϕ eÐnai omomorfismìc.

eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai isomorfismìc. x + y >=< x + y > ii) < x2 − y 2 + 1. 0) ∈ R × S}. 'Estw I = {f (x) ∈ R[x]|f (2 − 3i) = 0} kai J to kÔrio ide¸dec tou R[x] pou parˆgetai apì to x2 − 4x + 13. y >. (r. s) → r R × S → S. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 149 i) < m > + < n >=< d > ii) < m > ∩ < n >=< e > iii) < m >< n >=< mn > 11. 15. ii) Na brejeÐ to pl joc twn idewd¸n I tou Z pou èqoun thn idiìthta 20Z ⊆ I ⊆ 2Z. 14. 13. s) → s eÐnai epimorfismoÐ daktulÐwn me antÐstoiqouc pur nec {(0. y] èqoume i) < x2 − y 2 . y >. ApodeÐxte ìti ta ide¸dh tou R × S eÐnai ta I × J ìpou to I (antÐstoiqa. 16. ApodeÐxte ìti sto Q[x.2. f (x) → f (2x + 3). s) ∈ R × S}. iii) < x2 + y 2 + 2xy > < x2 + y 2 . Upìdeixh: Algìrijmoc diaÐreshc. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. 'Estw R. (r. ii) H apeikìnish ψ : Z4 [x] → Z4 [x]. i) ApodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou Z kai kˆje ide¸dec tou F [x] (F s¸ma) eÐnai kÔrio. J ) diatrèqei ta ide¸dh tou R (antÐstoiqa. . s → (0. ii) Sto daktÔlio Z[x. i) Sto daktÔlio Q[x. 12. y] èqoume < x + y. x + y >= Q[x. {(r. y]. kai oi apeikonÐseic R → R × S. S ). r → (r. x − y > < x. s) eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn. ApodeÐxte ìti I = J . y] èqoume < x + y. 0) S → R × S. x − y >=< x. S daktÔlioi. i) H apeikìnish ϕ : Q[x] → Q[x]. f (x) → f (2x + 3).5. 17. xy >. ApodeÐxte ìti oi apeikonÐseic R × S → R.

. m) = 1. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. < 12 >. Mn (F ). 21. AlhjeÔei ìti h eikìna Imφ eÐnai ide¸dec tou S. AlhjeÔei ìti IJ = I ∩ J. pr ]n >. Upìdeixh: 'Askhsh 10. . ApodeÐxte ìti I =< x > + < y >= < x. √ i) ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I . iv) Kˆje ide¸dec tou Z × Z eÐnai kÔrio. = ii) Sto Z isqÔei < 6 >=< 24 > + < m > an kai mìno an µκδ(6. √ v) 'Estw R = Zn . apodeÐxte ìti kanènac apì touc akeraÐouc 2. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. ApodeÐxte ìti < 0 > =< [p1 . y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro. Poiì eÐnai to < 0 >. 19. Poiì eÐnai to < 0 >. Qrhsimopoi¸ntac ton fusikì epimorfismì Z → Z8 . i) 'Estw m. 20. pnr eÐnai h anˆlush tou n se ginìmeno diakekrimènwn r 1 pr¸twn. . . To rizikì √ tou I eÐnai to sÔnolo I = {r ∈ R|rn ∈ I gia kˆpoio n ≥ 1}. 2 DaktÔlioi i) GnwrÐzoume ìti IJ ⊆ I ∩ J . 26. . 23. m. √ √ ii) 'Estw R = Z. y >. ApodeÐxte ìti ta mìna ide¸dh tou Mn (F ).150 18. eÐnai ta < 0 >. ApodeÐxte ìti IJ = I ∩ J . 18. √ iv) 'Estw R = Z6 . 'Estw I to ide¸dec tou C[x. n ∈ N. den eÐnai trÐth dÔnamh akeraÐou. ìpou n = pn1 . 10. ii) 'Estw ìti o R eÐnai metajetikìc kai I + J = R. √ iii) 'Estw R = Z4 . Tìte mZ ∼ nZ an kai mìno an m = n. . iii) Kˆje ide¸dec tou Z×Z eÐnai thc morf c < m > × < n >. 'Estw I. 'Estw φ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai alhjeÐc. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Na prosdiorÐsete ta < 3 >. n ∈ Z. . . 24. 22.

ApodeÐxte ìti upˆrqei mìno ènac isomorfismìc daktulÐwn R → R. ApodeÐxte tic ex c protˆseic: i) 'Estw u ∈ R. r(1−e) > eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. 26. 30. EÐdame ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn ∼ Zm × Zn . ii) DeÐxte me sugkekrimèno parˆdeigma ìti h sunepagwg  “I ide¸dec tou R ⇒ ϕ(I) ide¸dec tou S” den alhjeÔei. . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai ide¸dh I . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai e ∈ R pou èqei tic idiìthtec: e2 = e. ii) H apeikìnish U (R) u → ϕ(u) ∈ U (S) eÐnai 1 − 1 kai epÐ.2. ApodeÐxte ìti upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn R ∼ I × J . i) ApodeÐxte ìti: J ide¸dec tou S ⇒ ϕ−1 (J) ide¸dec tou R. 31. er = re gia kˆje r ∈ R. n) = 1. ApodeÐxte ìti to sÔnolo N (R) twn mhdenodunˆmwn stoiqeÐwn tou R (bl 'Askhsh 2. ϕ(r) =< re. 29.26) apoteleÐ ide¸dec tou R. I ∩ J =< 0 >. kai h apeikìnish ϕ : R →< e > × < 1−e >. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 151 25. = 27. 28. n jetikoÐ akèraioi me µκδ(m. D¸ste mÐa ˆllh apìdeixh = qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh ˆskhsh.1. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ii) R = Q Upìdeixh: f ( m ) = mf n 1 n kai f (1) = nf 1 . stic parakˆtw peript¸seic. 'Estw m. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. n iii) R = R Upìdeixh: Kˆje r ∈ R eÐnai ìrio akoloujÐac rht¸n arijm¸n. J tou R pou èqoun tic idiìthtec I + J = R. iii) ApodeÐxte ìti h sunepagwg  tou ii) eÐnai alhj c an upojèsoume ìti h ϕ eÐnai epÐ. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa.5. (1−e)2 = 1−e. ApodeÐxte ìti ta < e >= {re|r ∈ R} kai < 1−e >= {r(1−e)|r ∈ R} eÐnai ide¸dh tou R. i) R = Z Upìdeixh: f (n) = nf (1). Tìte u ∈ U (R) an kai mìno an ϕ(u) ∈ U (S).

'Ara kˆje ide¸dec tou Zm eÐnai kÔrio. ϕ([a]12 ) = [a]4 eÐnai mÐa apeikìnish kai mˆlista ènac epimorfismìc daktulÐwn. An kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. 33. apodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. ii) Na brejoÔn ìla ta ide¸dh tou Z6 kai Z12 . . ApodeÐxte ìti h antistoiqÐa ϕ : Z12 → Z4 . Na brejeÐ o ker ϕ. AlhjeÔei ìti upˆrqei daktÔlioc S kai omomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S me ker ϕ = Z. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ daktulÐwn i) Zm → Z ii) Z → Zm iii) Z6 → Z2 iv) Z2 → Z6 34. 35.152 32. 2 DaktÔlioi i) 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa.

5.5). gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma.6 DaktÔlioc PhlÐko O skopìc thc Paragrˆfou aut c eÐnai na exhg soume p¸c apì èna daktÔlio R kai èna ide¸dec I tou R kataskeuˆzetai ènac nèoc daktÔlioc R/I . ParathroÔme ìti a + I = {x ∈ R|x ≡ a} = {x ∈ R|x − a ∈ I} = {x ∈ R|x − a = y ∈ I} = {a + y|y ∈ I}. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. To sÔnolo aut¸n twn klˆsewn isodunamÐac sumbolÐzetai me R/I . . H klˆsh 1 + 2Z eÐnai to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn. UpenjumÐzoume (bl.4. an R = Z kai I = 2Z. Parˆgrafo 1. 3) An èqoume a ≡ b kai b ≡ c. Ed¸ ja qrhsimopoihjeÐ kai h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc. 'Otan to I eÐnai dedomèno suqnˆ ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ≡ b sth jèsh tou a ≡ b mod I .6. b − c ∈ I kai ˆra (a − b) + (b − c) ∈ I . Sunep¸c b − a ∈ I dhlad  b ≡ a. tìte Z/2Z = {2Z. R/I = {a + I|a ∈ R}. (1) EpishmaÐnoume ìti mèqri ed¸ den èqei qrhsimopoihjeÐ h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc (Orismìc 2. Prˆgmati.2. DaktÔlioc PhlÐko 153 2. upodaktÔlioc tou R. Qrhsimopoi¸ntac tic prˆxeic tou R. wc ex c: a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. parathroÔme ìti: 1) a − a = 0 ∈ I gia kˆje a ∈ R. Epomènwc a + I = b + I ⇔ a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I.4) ìti dÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai (an oi antiprìswpoÐ touc eÐnai isodÔnamoi) eÐte eÐnai xèna sÔnola. Sunep¸c to sÔnolo R/I èqei nìhma ìtan to I eÐnai. tìte a − b ∈ I . H klˆsh isodunamÐac tou a sumbolÐzetai me a + I . pou onomˆzetai daktÔlioc phlÐko tou R modulo I .4 èqoume 1 + 2Z = [1]. dhlad  a ≡ c. H klˆsh isodunamÐac a + I onomˆzetai h klˆsh tou a modulo I . OrÐzoume mia sqèsh sto R. Me ton sumbolismì thc Paragrˆfou 1. 2) An èqoume a ≡ b. 1 + 2Z}. tìte a − b ∈ I kai ˆra −(a − b) ∈ I . ja orÐsoume t¸ra dÔo prˆxeic sto R/I wc proc tic opoÐec to R/I eÐnai daktÔlioc. Aut  h sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. Sunep¸c a − c ∈ I . H mèjodoc pou ja doÔme ed¸ apoteleÐ genÐkeush thc kataskeu c tou Zn pou melet same sthn Parˆgrafo 1.

b + I) → ab + I . (a + I. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. dhlad  a − c ∈ I kai b − d ∈ I . (a + I.154 2 DaktÔlioi H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc orÐzontai apì tic antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. tìte o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1+I giatÐ (1 + I)(a + I) = 1a + I = a + I kai ìmoia (a + I)(1 + I) = a + I gia kˆje a ∈ R. Epiplèon. ParathroÔme ìti sthn apìdeixh kˆje miac apì autèc tic idiìthtec gia to R/I . en¸ to antÐjeto tou a + I eÐnai to (−a) + I .1 Prìtash. Gia parˆdeigma. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. Tìte gia thn prìsjesh èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I ⇒ (a + b) + I = (c + d) + I. O daktÔlioc R/I onomˆzetai o daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . Tìte 1. Gia ton pollaplasiasmì èqoume ab − cd = ab − cb + cb − cd = (a − c)b + c(b − d) ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. qrhsimopoioÔme thn antÐstoiqh idiìthta tou R. 'Estw loipìn a + I = c + I kai b + I = d + I . (a + I. H epal jeush t¸ra twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai upìjesh routÐnac. 'Ara ab + I = cd + I . b + I) → ab + I Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. èqoume to ex c apotèlesma: 2. SunoyÐzontac ta parapˆnw.6. To R/I eÐnai daktÔlioc wc proc tic prˆxeic R/I × R/I → R/I. gia thn prosetairistik  idiìthta thc prìsjeshc èqoume: ((a + I) + (b + I)) + (c + I) = ((a + b) + I) + (c + I) = ((a + b) + c) + I = (a + (b + c)) + I = (a + I) + ((b + c) + I) = (a + I) + ((b + I) + (c + I)). b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. giatÐ (a + I)(b + I) = ab + I = ba + I = (b + I)(a + I). (a + I. dhlad  −(a + I) = (−a) + I. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to 0 + I = I. an o R eÐnai metajetikìc tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

155

2. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo, tìte kai o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 3. An o R eÐnai metajetikìc, tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. ParathroÔme ìti h apeikìnish π : R → R/I , r → r + I , eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati, eÐnai profanèc ìti h π eÐnai epÐ. EpÐshc èqoume π(a +b) = (a+ b)+I = (a +I)+(b +I) = π(a)+ π(b). 'Omoia apodeiknÔetai ìti π(ab) = π(a)π(b). H apeikìnish aut  onomˆzetai fusikìc epimorfismìc.

2.6.2 ParadeÐgmata.
1) Gia R = Z kai I = nZ èqoume Z/nZ = Zn . 2) Gia R = 2Z kai I = 4Z èqoume 2Z/4Z = {4Z, 2 + 4Z}. Shmei¸noume ìti o daktÔlioc 2Z/4Z den eÐnai isìmorfoc me ton Z2 (giatÐ;).

3) Sto Q[x] jewroÔme to kÔrio de¸dec I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1)|f (x) ∈ Q[x]}. Ja sqoliˆsoume thn arijmhtik  sto phlÐko Q[x]/I .
To Q[x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo sÔmfwna me thn parapˆnw Prìtash. Kˆje stoiqeÐo tou Q[x]/I èqei th morf  f (x) + I , ìpou f (x) ∈ Q[x] kai isqÔei

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x − 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I an kai mìno an, ta polu¸numa

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x − 1. (2)
Epomènwc, an r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − 1, tìte f (x) + I = r(x) + I. Allˆ to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x−1 eÐnai to f (1) sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. 'Ara f (x) + I = f (1) + I . Gia parˆdeigma, èqoume (x2 − 2x + 4) + I = 3 + I . 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena, eÐnai fusikì na jewr soume thn antistoiqÐa ϕ : Q[x]/I → Q, f (x) + I → f (1),

156

2 DaktÔlioi pou eÐnai apeikìnish (kai mˆlista 1-1) lìgw tou (2). EÐnai de kai epÐ giatÐ dojèntoc tou c ∈ Q, èqoume ϕ(c + I) = c. H ϕ eÐnai kai omomorfismìc daktulÐwn afoÔ

ϕ((f (x) + I) + (g(x) + I)) = ϕ((f (x) + g(x)) + I) = f (1) + g(1) = ϕ(f (x) + I) + ϕ(f (x) + I), kai ϕ((f (x) + I)(g(x) + I)) = ϕ((f (x)g(x) + I)) = f (1)g(1) = ϕ(f (x) + I)ϕ(f (x) + I).
Sunep¸c o daktÔlioc Q[x]/I eÐnai isìmorfoc me to Q, kai ˆra eÐnai s¸ma. To antÐstrofo tou mh mhdenikoÔ f (x) + I eÐnai to f (1)−1 + 1. (Efìson to f (x) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou èqoume f (x) + I = I , dhlad  to x − 1 den diaireÐ to f (x) kai ˆra f (1) = 0.) Blèpoume, loipìn, ìti h arijmhtik  twn klˆsewn f (x) + I anˆgetai sthn arijmhtik  tou Q kˆtw apì thn antistoiqÐa f (x) + I → f (1). Ja diapist¸soume parakˆtw ìti o isomorfismìc autoÔ tou paradeÐgmatoc entˆssetai se èna genikìtero plaÐsio, bl. Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n. 4) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + x + 1 > tou Z2 [x]. Ja deÐxoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I eÐnai èna s¸ma pou apoteleÐtai apì 4 stoiqeÐa. SÔmfwna me thn Prìtash 2.6.1 to Z2 [x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Eqoume

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x + x + 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I , an kai mìno an, ta polu¸numa
2

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x2 + x + 1.
Blèpoume, ètsi, ìti kˆje f (x) + I èqei mÐa parˆstash thc morf c

f (x) + I = r(x) + I,
ìpou r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x2 + x + 1. Epeid  deg r(x) < 2 èqoume

f (x) + I = (ax + b) + I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

157

H parˆstash aut  tou f (x) + I me antiprìswpo polu¸numo bajmoÔ ≤ 1 eÐnai bèbaia monadik , giatÐ

(ax + b) + I = (cx + d) + I ⇒ x + x + 1|(ax + b) − (cx + d) ⇒ (ax + b) − (cx + d) = 0.
Epeid  èqoume ìti a, b ∈ Z2 , sumperaÐnoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I apoteleÐtai apo 2 · 2 = 4 stoiqeÐa,
2

Z2 [x]/I = {I, 1 + I, x + I, (x + 1) + I}.
'Eqoume (x + I)((x + 1) + I) = (x2 + x) + I = 1 + I , giatÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou x2 + x me to x2 + x + 1 sto Z2 [x] eÐnai to 1. 'Ara ta x + I kai (x + 1) + I eÐnai antistrèyima kai sunep¸c to Z2 [x]/I eÐnai s¸ma. Jètontac gia suntomÐa 0 = I , 1 = 1 + I , α = x + I , blèpoume metˆ apì merikoÔc upologismoÔc ìti oi pÐnakec twn prˆxewn eÐnai: + 0 1 α α+1 0 0 1 α α+1 0 0 0 0 0 1 1 0 α+1 α 1 0 1 α α+1

α α α+1 0 1 α 0 α α+1 1

α+1 α+1 α 1 0 α+1 0 α+1 1 α

· 0 1 α α+1

Mia efarmog  twn pinˆkwn aut¸n se èna endiafèron sunduastikì prìblhma ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.7. 5) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + 1 > tou Z2 [x]. Tìte to phlÐko Z2 [x]/I den eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati, sto Z2 [x] èqoume x2 + 1 = (x + 1)2 . EpÐshc to (x + 1) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou, dhlad  (x + 1) + I = I , afoÔ to x2 + 1 den diaireÐ to x + 1 sto Z2 [x]. 'Enac mhdenodiarèthc tou phlÐkou Z2 [x]/I eÐnai to (x + 1) + I , giatÐ

((x + 1) + I)((x + 1) + I) = (x + 1)2 + I = (x2 + 1) + I = I.

158

2 DaktÔlioi

6) 'Estw R = M2 (Z) kai I = M2 (2Z). EÔkola apodeiknÔetai ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R. Ja doÔme ed¸ ìti to pl joc twn stoiqeÐwn tou R/I a1 a2 ∈ R. 'Estw ri to upìloipo eÐnai Ðso me 16. Prˆgmati, èstw a3 a4 thc diaÐreshc tou ai me to 2. Tìte

a1 a2 a3 a4

r1 r2 r3 r4

∈ I,

kai katˆ sunèpeia sto R/I èqoume

a1 a2 a3 a4

+I =

r1 r2 r3 r4

+I

Epeid  ri ∈ {0, 1}, sumperaÐnoume ìti o R/I èqei to polÔ 16 stoiqeÐa. r1 r2 r1 r2 = me ri , ri ∈ {0, 1}, tìte EÐnai fanerì ìti an r3 r4 r3 r4 r1 r2 r1 r2 +I = + I . 'Ara o R/I apoteleÐtai apì 16 stoir3 r4 r3 r4 qeÐa. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti R/I ∼ M2 (Z2 ): Prˆgmati, h apeikìnish = r1 r2 [r1 ] [r2 ] R/I → M2 (Z2 ), +I → ∈ M2 (Z2 ) eÐnai ènac r3 r4 [r3 ] [r4 ] isomorfismìc daktulÐwn. (Bl. 'Askhsh 26). Apì ta paradeÐgmata pou mìlic eÐdame, ta 3, 4 kai 5 aforoÔsan phlÐka thc morf c F [x]/I , ìpou F eÐnai èna s¸ma kai I èna ide¸dec thc morf c < p(x) >. Sta paradeÐgmata 3 kai 4 to p(x)  tan anˆgwgo kai ta antÐstoiqa phlÐka  tan s¸mata. Sto parˆdeigma 5 to p(x) den  tan anˆgwgo kai to antÐstoiqo phlÐko den  tan s¸ma. Sqetikˆ isqÔei to akìloujo apotèlesma.

2.6.3 Je¸rhma. 'Estw F èna s¸ma, p(x) ∈ F [x] kai I =< p(x) >. Tìte o

daktÔlioc phlÐko F [x]/I eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apìdeixh. 'Estw ìti o F [x]/I eÐnai s¸ma kai p(x) = a(x)b(x) me a(x), b(x) ∈ F [x] kai deg a(x) < deg p(x) kai deg b(x) < deg p(x). Tìte sto F [x]/I isqÔei

I = p(x) + I = a(x)b(x) + I = (a(x) + I)(b(x) + I).
Epeid  to F [x]/I den èqei mhdenodiairètec èqoume a(x) + I = I   b(x) + I = I , dhlad  a(x) ∈ I   b(x) ∈ I . Epeid  I =< p(x) > paÐrnoume p(x)|a(x)   p(x)|b(x) pou shmaÐnei ìti deg a(x) ≥ deg p(x)   deg b(x) ≥ deg p(x). Autì eÐnai ˆtopo.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

159

AntÐstrofa, èstw ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apì thn Prìtash 2.6.1 arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F [x]/I eÐnai antistrèyimo. 'Estw f (x) + I ∈ F [x]/I me f (x) + I = I . Tìte to f (x) den an kei sto I kai katˆ sunèpeia to p(x) den diaireÐ to f (x). Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x), p(x)) = 1. Apì to Je¸rhma 2.3.7 upˆrqoun a(x), b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). Epeid  b(x)p(x) ∈ I èqoume b(x)p(x) + I = I kai epomènwc

1 + I = (a(x)f (x) + I) + (b(x)p(x) + I) = a(x)f (x) + I = (a(x) + I)(f (x) + I).
'Ara to f (x) + I eÐnai antistrèyimo.

ShmeÐwsh Kalì eÐnai na sugkrijeÐ h parapˆnw apìdeixh me aut  thc Prìtashc

1.4.5 kai na shmeiwjeÐ h analogÐa metaxÔ anag¸gwn poluwnÔmwn kai pr¸twn arijm¸n. H apìdeixh mac parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou antÐstrofou enìc mh mhdenikoÔ stoiqeÐou tou F [x]/ < p(x) >. Ac doÔme èna parˆdeigma. to p(x) den èqei rÐza sto Z5 , apì thn Prìtash 2.4.5 èqoume ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto Z5 [x]. 'Ara to phlÐko Z5 [x]/I , ìpou I =< p(x) >, eÐnai s¸ma lìgw tou Jewr matoc 2.6.3. Ja prosdiorÐsoume to antÐstrofo tou f (x) + I , ìpou f (x) = x3 +x+1. Efarmìzontac ton EukleÐdeio Algìrijmo (Parˆgrafoc 2.3) brÐskoume µκδ(f (x), p(x)) = 1 kai

2.6.4 Parˆdeigma. 'Estw p(x) = x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Epeid  deg p(x) = 2 kai

1 = (3x + 2)f (x) + (2x2 − 4x + 4)p(x).
'Ara to antÐstrofo tou f (x) + I eÐnai to (3x + 2) + I . Sth sunèqeia ja exetˆsoume th sqèsh metaxÔ idewd¸n, omomorfism¸n daktulÐwn kai daktulÐwn phlÐko. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn eÐnai èna ide¸dec. Ja doÔme t¸ra ìti kˆje ide¸dec I eÐnai pur nac kˆpoiou omomorfismoÔ daktulÐwn.

2.6.5 Prìtash. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Tìte h apeikìnish
π : R → R/I, π(r) = r + I
eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn kai isqÔei ker π = I .

160

2 DaktÔlioi

Apìdeixh. EÐdame metˆ thn Prìtash 2.6.1 ìti h apeikìnish π eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac tou eÐnai ker π = {r ∈ R|π(r) = 0R/I } = {r ∈ R|r + I = I} = {r ∈ R|r ∈ I} = I . Epeid  o pur nac ker ϕ enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R, to sÔnolo R/ ker ϕ eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic thc Prìtashc 2.6.1. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma oi daktÔlioi R/ ker ϕ kai Imϕ eÐnai isìmorfoi. ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte h apeikìnish

2.6.6 Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n DaktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S
R/ ker φ ∼ Imφ, r + ker φ → φ(r) =
eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Apìdeixh. Pr¸ta ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

ψ : R/ ker ϕ → Imϕ, ψ(r + ker ϕ) = ϕ(r)
eÐnai mÐa apeikìnish. Gia suntomÐa èstw I = ker ϕ. 'Estw r + I = s + I , ìpou r, s ∈ R. Tìte

r + I = s + I ⇒ r − s ∈ I ⇒ φ(r − s) = 0 ⇒ φ(r) = φ(s) ⇒ ψ(r + I) = ψ(s + I).
H ψ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn epeid  gia kˆje r, s ∈ R, èqoume

ψ((r + I) + (s + I)) = ψ((r + s) + I) = φ(r + s) = φ(r) + φ(s) = ψ(r + I) + ψ(s + I)
kai

ψ((r + I)(s + I)) = ψ(rs + I) = φ(rs) = φ(r)φ(s) = ψ(r + I)ψ(s + I).
EÐnai profanèc ìti h apeikìnish ψ eÐnai epÐ. Tèloc, gia na diapist¸soume ìti o ψ eÐnai monomorfismìc, arkeÐ na deÐxoume ìti ker ψ = {0R/I }. 'Eqoume

r + I ∈ ker ψ ⇒ ψ(r + I) = 0S ⇒ φ(r) = 0S ⇒ r ∈ ker φ = I ⇒ r + I = I = 0R/I .
To prohgoÔmeno je¸rhma mac epitrèpei pollèc forèc na “anagnwrÐsoume” san kˆti pio oikeÐo èna daktÔlio phlÐko, ìpwc faÐnetai sta parakˆtw paradeÐgmata.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

161

2.6.7 ParadeÐgmata.
1) Gia kˆje m, n ∈ Z upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn

Zmn ∼ = Zn . <n> Prˆgmati, eÔkola diapist¸noume ìti h antistoiqÐa Zmn → Zn , [a]mn → [a]n eÐnai mÐa apeikìnish afoÔ an [a]mn = [b]mn tìte n|a − b kai ˆra [a]n = [b]n . H apeikìnish aut  eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac thc eÐnai to ide¸dec < n > tou Zmn . 'Ara apì to pr¸to Je¸rhma Zmn ∼ Isomorfism¸n upˆrqei ènac isomorfismìc = Zn . <n>

2) H apeikìnish 0 : Z[x] → Z, f (x) → f (0), eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. IsqÔei ker 0 =< x >. (Bl. Parˆdeigma 2.5.6 7)). Apì to Je¸rhma 2.6.6, èqoume Z[x]/ < x >∼ Z. = 3) 'Estw F èna s¸ma kai I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1) ∈ F [x]|f (x) ∈ F [x]} to kÔrio ide¸dec tou F [x] pou parˆgetai apì to x − 1. Isqurizìmaste ìti F [x]/I ∼ F . Prˆgmati, jewroÔme ton epimorfismì daktulÐwn 1 : = F [x] → F , 1 (f (x)) = f (1). 'Eqoume ker 1 =< x − 1 > sÔmfwna me to Parˆdeigma 2.5.6 7). To Je¸rhma 2.6.6 dÐnei to zhtoÔmeno. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti F [x]/I ∼ F , ìpou I = = < ax − b >, a, b ∈ F , a = 0. 4) Ta s¸mata R[x]/ < x2 + 1 > kai C eÐnai isìmorfa. Prˆgmati, h apeikìnish ϕ : R[x] → C, f (x) → f (i) eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. An f (x) ∈ ker ϕ, tìte x − i|f (x) sto C[x] sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. Apì to Je¸rhma 2.4.10 sumperaÐnoume ìti x + i|f (x). 'Ara x2 + 1|f (x) sto C[x], afoÔ ta x − i, x + i eÐnai sqetikˆ pr¸ta polu¸numa. Apì thn 'Askhsh 2.3.2 èqoume ìti x2 + 1|f (x) sto R[x]. 'Ara ker ϕ ⊆< x2 + 1 >. Profan¸c èqoume < x2 + 1 >⊆ ker ϕ, opìte < x2 + 1 >= ker ϕ. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n èqoume ìti R[x]/ < x2 + 1 >∼ C. = 5) JewroÔme to daktÔlio R kai to ide¸dec I tou paradeÐgmatoc 2.5.6 8). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ R. Prˆgmati, èstw h apeikìnish =

φ : R → R, φ

a b 0 a

= a.

162 H ϕ eÐnai epimorfismìc daktulÐwn epeid 

2 DaktÔlioi

φ

a b 0 a

+

c d 0 c

a+c b+d 0 a+c a b 0 a +φ c d 0 c

=a+c=φ
kai

φ

a b 0 a

·

c d 0 c

ac ad + bc 0 ac a b 0 a ·φ c d 0 c

= ac = φ

gia kˆje a, b, c, d ∈ R. Epiplèon, o pur nac eÐnai

ker ϕ =
'Ara R/I ∼ R. =

a b 0 a

a=0

= I.

6) 'Estw R = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc} kai I = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc, m ˆrtioc }. Tìte to R eÐnai ènac daktÔlioc kai to I èna ide¸dec tou R (ˆskhsh). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ Z2 . Prˆgmati, orÐzoume thn apeikìnish ϕ : R → Z2 , ìpou = ϕ(m/n) = [0], an to m eÐnai ˆrtioc, kai ϕ(m/n) = [1], an to m eÐnai perittìc (ennoeÐtai ìti µκδ(m, n) = 1). Tìte h ϕ eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to I (ˆskhsh), opìte to zhtoÔmeno prokÔptei apì to Je¸rhma 2.6.6. 7) Oi daktÔlioi R[x]/ < x2 > kai S =

foi. Prˆgmati, eÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish

a b 0 a

∈ M2 (R)

eÐnai isìmor-

ϕ : R[x] → S, fn xn + · · · + f1 x + f0 →

f0 f1 0 f0

∈S

eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. 'Eqoume ker ϕ = {fn xn + · · · + f1 x + f0 ∈ R[x]|f0 = f1 = 0} = {fn xn + · · · + f2 x2 ∈ R[x]} =< x2 >. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n sunˆgoume ìti R[x]/ < x2 >∼ S . =

2.6.8 DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I, J ide¸dh enìc daktulÐou
R. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn I ∼ I +J . = I ∩J J

2.6. DaktÔlioc PhlÐko Apìdeixh. H apeikìnish ϕ : I →

163

I +J , a → a+J , eÐnai ènac omomorfismìc. J EÐnai de kai epÐ, afoÔ an a ∈ I kai b ∈ J , tìte a+b+J = a+J = ϕ(a). 'Eqoume ker ϕ = I ∩ J . To zhtoÔmeno prokÔptei apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n. J R R me I ⊆ J . Tìte to eÐnai èna ide¸dec tou kai upˆrqei ènac isomorfismìc I I daktulÐwn R/I ∼ R = J/I J R R Apìdeixh. H antistoiqÐa → , r + I → r + J , eÐnai apeikìnish afoÔ I J I ⊆ J . EÐnai fanerì ìti aut  eÐnai ènac epimomorfismìc. O pur nac thc eÐnai J R J eÐnai èna ide¸dec tou . to sÔnolo {a + I|a ∈ J} dhlad  to . Sunep¸c to I I I o Je¸rhma Isomorfism¸n prokÔptei ìti R/I ∼ R . Apì to 1 = J/I J

2.6.9 TrÐto Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I , J ide¸dh enìc daktulÐou

Parˆdeigma

'Estw m, n jetikoÐ akèraioi kai d = µκδ(m, n), e = κπ(m, n). GnwrÐzoume ìti mZ ∩ nZ = eZ kai mZ + nZ = dZ (bl. 'Askhsh 2.5.10). 'Etsi, o isomorfismìc mZ ∼ mZ + nZ tou 2ou Jewr matoc Isomorfism¸n anˆgetai se ènan = mZ ∩ nZ nZ mZ ∼ dZ isomorfismì daktulÐwn . = eZ nZ smìc daktulÐwn kai I = ker ϕ. 'Estw X to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou S . Tìte h apeikìnish

2.6.10 Je¸rhma AntistoiqÐac Idewd¸n. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfi-

Φ : X → Y, A → ϕ(A)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ. EpÐshc h apeikìnish

Φ : X → Y , J → ϕ(J)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ, ìpou X eÐnai to sÔnolo twn idewd¸n tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn idewd¸n tou S . Apìdeixh. Ac apodeÐxoume ìti h Φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. H apìdeixh gia th Φ eÐnai parìmoia. 'Estw J ∈ X . AfoÔ h ϕ eÐnai epimorfismìc, to ϕ(J) eÐnai èna ide¸dec tou S (giatÐ;) kai epomènwc ϕ(J) ∈ Y . 'Estw J1 , J2 ∈ X me ϕ(J1 ) = ϕ(J2 ). An a ∈ J1 , tìte ϕ(a) = ϕ(b) gia kˆpoio b ∈ J2 kai ˆra

Epeid  I ⊆ J2 sumperaÐnoume ìti a ∈ J2 . m ∈ N. 12Z/24Z. m = 24. Tìte to ϕ−1 (K) eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I (giatÐ. Sunep¸c J1 ⊆ J2 .5.11 Pìrisma. 2. 'Ara J1 = J2 kai h Φ eÐnai 1 − 1.11 sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou Z/mZ. 'Estw t¸ra K èna ide¸dec tou S . MporoÔme na kataskeuˆsoume to “grˆfhma twn idewd¸n”tou daktulÐou R = Z/24Z: Oi korufèc tou graf matoc antistoiqoÔn sta ide¸dh tou R. 4Z/24Z. J tou R sundèontai me mÐa akm  an isqÔei I ⊆ J   J ⊆ I kai den upˆrqei ide¸dec K me I K J  J K I . 2Z/24Z.6. Gia ton daktÔlio R = Z/24Z to en lìgw diˆgramma eÐnai to ex c. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma kai thn 'Askhsh 2. . 6Z/24Z. eÐnai thc morf c dZ/mZ gia monadikì d ∈ N pou eÐnai diairèthc tou m. 3Z/24Z. Sthn perÐptwsh aut . gia kˆje K upˆrqei monadikì tètoio J . gia parˆdeigma. ParadeÐgmata 1. Epiplèon. H apìdeixh èpetai ˆmesa an efarmìsoume to prohgoÔmeno Je¸rhma gia ton fusikì epimorfismì R → R/I . Tìte ta ide¸dh tou Z/24Z eÐnai ta ex c: Z/24Z.). 'Omoia apodeiknÔetai ìti J2 ⊆ J1 . 24Z/24Z =< 0 >. DÔo ide¸dh I. Apìdeixh. 'Estw.164 2 DaktÔlioi a − b ∈ ker ϕ = I . 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “ˆnw ˆkro”thc akm c perièqei to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “kˆtw ˆkro”. 8Z/24Z. Tìte kˆje ide¸dec K tou R/I eÐnai thc morf c K = J/I gia kˆpoio ide¸dec J tou R pou perièqei to I . IsqÔei ϕ(ϕ−1 (K)) = K kai ˆra h Φ eÐnai epÐ.

'Estw R = Q[x]/ < x3 − 2x2 + x >. Epomènwc to diˆgramma twn idewd¸n tou R eÐnai to akìloujo.5. 'Estw F èna s¸ma kai R = F [x]/ < x2 >. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai thc morf c < g(x) > / < f (x) >. Q[x]/I     d d < x − 1 > /I d d d < x > /I < (x − 1)2 > /I d d < x(x − 1) > /I     <0> 3. ìpou g(x) ∈ Q[x] kai g(x)|f (x). 'Eqoume f (x) = x(x − 1)2 . Apì to Pìrisma 2. DaktÔlioc PhlÐko 165 Z/24Z     d d 2Z/24Z d d d 3Z/24Z 4Z/24Z d d d 6Z/24Z 8Z/24Z d d 12Z/24Z     <0> 2. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. Apì to 3o Je¸rhma . Gia suntomÐa.2. èstw f (x) = x3 − 2x2 + x ∈ Q[x]. ìpou me I sumbolÐzoume to ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. Ja taxinom soume ta ide¸dh tou R.6.11 eÐnai fanerì ìti o R perièqei èna monadikì ide¸dec I me I =< 0 > kai I = R. 'Eqoume I =< x > / < x2 >.6.11 kai thn 'Askhsh 2.

I = {(3m. n) ∈ Z × Z|m. Ask seic 2. [3]} tou Z6 . 'Estw R. Parathr ste ìti o 3Z/6Z èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai o 3Z den èqei. 'Ara o R/I eÐnai èna s¸ma. Epeid  F [x]/ < x >∼ F = = paÐrnoume ìti o R/I eÐnai isìmorfoc me to F . = 6. n) = 1. ApodeÐxte ìti Z[x]/ < x2 + 1 >∼ Z[i]. = 3. n ∈ Z} kai J = {(3m. p|m . n ∈ Z. S duo daktÔlioi kai I = {(r. ApodeÐxte ìti o R/I eÐnai metajetikìc an kai mìno an ab − ba ∈ I gia kˆje a.6 1. ApodeÐxte ìti (Z × Z)/(mZ × nZ) ∼ Zm × Zn . n m ∈ Q|m. 2. JewroÔme to ide¸dec I = {[0]. = 7. n ∈ Z. = 4. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R × R. p n. ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R × S kai ìti (R × S)/I ∼ S . breÐte to antÐstrofo tou 2x + 3+ < p(x) >. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R.166 2 DaktÔlioi Isomorfism¸n èqoume R/I ∼ F [x]/ < x >. = 5. ii) O R/J den eÐnai s¸ma. p n. JewroÔme ton daktÔlio R = a b 0 c ∈ M2 (R) kai to ide¸dec I= 0 b 0 0 ∈ M2 (R) . µκδ(m. AfoÔ apodeÐxete ìti o daktÔlioc Z5 [x]/ < p(x) > eÐnai s¸ma. 11. 10. 'Estw R = Z × Z. 0) ∈ Z × Z|m ∈ Z}. Rp = Ip = m ∈ Q|m. . UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn tou daktulÐou 3Z/6Z. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn twn Z6 /I kai diapist¸ste ìti Z6 /I ∼ Z3 . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. ApodeÐxte ìti i) O R/I eÐnai èna s¸ma. n) = 1 . 0)|r ∈ R} ⊆ R × S . = 9. n ApodeÐxte ìti to Ip eÐnai èna ide¸dec tou Rp kai Rp /Ip ∼ Zp . µκδ(m. ìpou p(x) = x2 + x + 2. b ∈ R.

i) Z[x]/ < x > ii) Q[x]/ < x2 − 9 > iii) Q[x]/ < x3 − 2 > iv) Z3 [x]/ < x2 + x + 1 > 17.6. 'Estw R = R[x]. 5 > 14. y]/ < xy > iii) Z[x. I =< x2 + 1 >. 16. = ii) ApodeÐxte ìti √ Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[ 2]. d ∈ F me a = 0. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata  /kai akèraiec perioqèc. Sto Parˆdeigma 2. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc i) Z[x. ApodeÐxte ìti F [x]/ < ax − b >∼ F [x]/ < cx − d >. = kai . ApodeÐxte ìti to Z3 [x]/ < f (x) > eÐnai èna s¸ma pou èqei 9 stoiqeÐa.2. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa. 3 > ii) Z5 [x]/ < x2 + 3. x + I. y > 15. Na upologisteÐ to (x + I)−1 ((x + 1) + I)64 . c. y]/ < x > ii) Z[x. J =< x2 + 2 >. b. DaktÔlioc PhlÐko 167 12. (x + 1) + I}. 'Estw f (x) = x2 + x + 1 ∈ Z2 [x]. 1 + I. 18.2 4) eÐdame ìti to phlÐko Z2 [x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma pou èqei 4 stoiqeÐa. ìpou I =< f (x) >. Z2 [x]/ < f (x) >= {I.6. = 13. 19. 'Estw f (x) = x2 + 1 ∈ Z3 [x]. i) 'Estw F èna s¸ma kai a. c = 0. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R/J kai I = J . Poio eÐnai to antÐstrofo (an upˆrqei) tou x4 + x + 1+ < f (x) > sto Z3 [x]/ < f (x) >. = √ Q[x]/ < x2 − 3 >∼ Q[ 3] = Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 − 3 > . y]/ < x. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai s¸mata i) Z5 [x]/ < x2 + 3.

ìpou R eÐnai o daktÔlioc twn apeikonÐse= wn F → F (bl. apodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . ApodeÐxte ìti R[x]/ < x3 >∼  0 a b  ∈ M3 (R) (bl. i) ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac monomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . Poiì eÐnai to diˆgramma twn   a  0  0 idewd¸n tou daktulÐou   b c  a b  ∈ M3 (R) . . Apodeixte ìti R[x]/ < f (x) >∼ = C ⇔ deg f (x) = 2 kai a2 − 4a0 < 0 1 R ⇔ deg f (x) = 1 22. BreÐte kai apodeÐxte mÐa genÐkeush.  0 a Upìdeixh: 'Askhsh 24 kai Je¸rhma 2.6. ApodeÐxte ìti to Mn (I) eÐnai ide¸dec tou Mn (R) kai Mn (R)/Mn (I) ∼ Mn (R/I).7 7). Parˆdeigma 2. = Upìdeixh: 'Askhsh 20. 'Estw F = {a1 .     a b c  24. b ∈ R. 'Estw R mia akeraÐa perioq . = 23. ìpou µκδ(m. = 21. ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn F [x]/ < p(x) >∼ R.1. Exetˆste an upˆrqei isomorfismìc Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 + 2 >. . ApodeÐxte ìti kˆje isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R[x] → R[x] me ϕ(r) = r gia kˆje r ∈ R eÐnai thc morf c ϕ(f (x)) = f (ax + b). 25. J ide¸dh tou R. r + I ∩ J → (r + I. n) = 1. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I. 28. . J =< n >. I =< m >. 'Estw f (x) = xn + an−1 xn−1 + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. an } èna peperasmèno s¸ma. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. prokÔptei ìti Zmn ∼ Zm × Zn . J eÐnai tètoia ¸ste I + J = R. . 'Estw p(x) = (x − a1 )(x − a2 ) · · · (x − an ) ∈ F [x]. 26. . Kinezikì je¸rhma upoloÐpwn.6. iii) Gia R = Z.168 2 DaktÔlioi 20. ìpou a ∈ U (R).10. r + J). ApodeÐxte ìti Q[x]/ < x2 − 1 >∼ Q × Q. Parˆ=   0 0 a deigma 2. ii) An ta ide¸dh I.2 4)). = 27.

'Estw R ènac daktÔlioc kai I ènac upodaktÔlioc tou R. (a + I. . ApodeÐxte ìti oi antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. b + I) → ab + I eÐnai apeikonÐseic an kai mìno an to I eÐnai ide¸dec. DaktÔlioc PhlÐko 169 29.2.6. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. (a + I.

7 S¸ma PhlÐkwn. β) ≡ (γ. an kai mìno an α/β = 3/5. Prin proqwr soume sthn kataskeu  tou F dÐnoume ed¸ th basik  idèa thc.170 2 DaktÔlioi 2. H kÔria idèa ed¸ eÐnai ìti sto sÔnolo Z × (Z − {0}). β). . Xekin¸ntac apì mia akeraÐa perioq  R ja kataskeuˆsoume èna s¸ma F pou “perièqei” to R kai pou apoteleÐtai apì “phlÐka” stoiqeÐwn tou R. afoÔ αβ = βα. 1) (α. ζ). 2) an (α. 3) an (α. δ) ∈ . (γ. −5). δ) kai (γ. . dhlad  (α. ζ) ∈ R × (R − δ opìte αδζ = (βγ)ζ = β(γζ) = βδ . δ) ≡ (α. Sto sÔnolo R×(R−{0}) orÐzoume mia sqèsh S¸ma phlÐkwn akeraÐac perioq c (α. Me F sumbolÐzoume to sÔnolo twn parapˆnw klˆsewn isodunamÐac F = {α/β|(α. β) α/β = {(x. . β). β) ∈ Z × (Z − {0}). δ). y) ∈ R × (R − {0})|(x. δ) an kai mìno an αδ = βγ” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. Epeid  δ = teleutaÐa isìthta èpetai ìti αζ . O rhtìc arijmìc 3/5 eÐnai h klˆsh isodunamÐac pou perièqei to stoiqeÐo (3. β) ∈ R × (R − {0})}. 'Estw (α. 5). ìpou (α. δ) ∈ R × (R − {0}). 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq .. . H sqèsh aut  eÐnai sqèsh isodunamÐac giatÐ. ìpou (α. (6. O rhtìc arijmìc α/β antiproswpeÔei to sÔnolo autì. h sqèsh pou orÐzetai apì “(α. ζ). Qarakthristik  DaktulÐou To s¸ma Q twn rht¸n arijm¸n perièqei thn akeraÐa perioq  Z twn akeraÐwn arijm¸n kai kˆje stoiqeÐo tou Q eÐnai “phlÐko” dÔo stoiqeÐwn tou Z. 'Estw R mia akeraÐa perioq . 5) allˆ èna sÔnolo diatetagmènwn zeug¸n pou perilambˆnei ta (3. β) ≡ ( . β) ≡ (γ. δ) ⇔ αδ = βγ. ìpou (α. Sto Q isqÔei 3/5 = −3/ − 5 = 6/10 = 9/15 = . δ) ≡ ( {0}). tìte αδ = βγ kai γζ = dhlad  αζδ = β δ . dhlad  5α = 3β . y) ≡ (α. prˆgma pou shmaÐnei ìti o rhtìc arijmìc 3/5 den antiproswpeÔei mìno to diatetagmèno zeÔgoc (3. (γ. (9. 10). 15). β). 5). β). Me α/β sumbolÐzoume thn klˆsh isodunamÐac tou (α. (γ. β)}. Sth sunèqeia ja oristoÔn sto F dÔo prˆxeic wc proc tic opoÐec to F eÐnai èna s¸ma tètoio ¸ste na perièqei daktÔlio isìmorfo me to R. β) ≡ (γ. . β) gia kˆje (α. δ). β) ≡ (γ. (−3. ( . apì thn = β . β) ≡ (α. β) ∈ R × (R − {0}). tìte αδ = βγ kai ˆra (γ.

Gia to skopì autì. H apeikìnish i : R → F . . α → α/1R . pou shmaÐnei ìti h + : F × F → F eÐnai apeikìnish. ac doÔme ton epimeristikì nìmo. S¸ma PhlÐkwn. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ sto F isqÔei (α + β)/1F = α/1F + β/1F kai (αβ)/1F = (α/1F )(β/1F ). Ta dexiˆ mèlh eÐnai Ðsa giatÐ (αγζ + αδ )(β 2 δζ) = βδζ(αγβζ + βδα ). To mhdenikì stoiqeÐo tou F eÐnai to 0R /1R . H epal jeush twn idiot twn ston orismì tou s¸matoc eÐnai jèma routÐnac. O pur nac thc i eÐnai tetrimmènoc. tìte to antÐstrofì tou eÐnai to β/α. = To s¸ma F pou kataskeuˆsame apì thn akeraÐa perioq  R onomˆzetai to s¸ma phlÐkwn thc R kai o monomorfismìc daktulÐwn i : R → F . èstw α/β = α /β kai γ/δ = γ /δ . dhlad  αβ = βα kai γδ = δγ . Sunep¸c. tìte α = 0R . Prˆgmati. To monadiaÐo stoiqeÐo tou F eÐnai to 1R /1R kai an to α/β eÐnai mh mhdenikì. To antÐjeto tou α/β eÐnai to (−α)/β . giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . Tìte afenìc α/β(γ/δ + /ζ) = (α(γζ + δ ))/βδζ = (αγζ + αδ )/βδζ kai afetèrou (α/β)(γ/δ) + (α/β)( /ζ) = (αγ)/(βδ) + (α )/(βζ) = (αγβζ + βδα )/(β 2 δζ). 'Estw α/β.7. 'Ara èqoume R ∼ Imi. Tìte eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish F → Q[i]. Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. ParadeÐgmata 1. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[i] = {a + bi ∈ C|a. Tìte βδ = 0. To s¸ma phlÐkwn twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. b ∈ Q}. Me parìmoio trìpo deÐqnei kaneÐc ìti kai h · : F × F → F eÐnai apeikìnish. onomˆzetai h fusik  emfÔteush tou R sto F . eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. dhlˆd  α/β + γ/δ = α /β + γ /δ . /ζ ∈ F . (αδ + βγ)/βδ = (α δ + β γ )/β δ . Ja apodeÐxoume t¸ra ìti to s¸ma F perièqei ènan daktÔlio isìmorfo me ton R. èstw F to s¸ma phlÐkwn tou Z[i]. α → α/1R . Tìte èqoume (αδ + βγ)β δ = αδβ δ + βγβ δ = (αβ )δδ + (γδ )ββ = (α β)δδ + (δγ )ββ = (α δ + β γ )βδ. Qarakthristik  DaktulÐou 171 R × (R − {0}). α/β → αβ −1 . γ/δ. OrÐzoume dÔo antistoiqÐec + : F × F → F kai · : F × F → F jètontac α/β + γ/δ = (αδ + βγ)/βδ kai (α/β)(γ/δ) = αγ/βδ. Endeiktikˆ. giatÐ an α/1F = 0R /1R .2.

èqoume dei ìti eÐnai dunatìn na upˆrqei mh mhdenikìc akèraioc m tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R na isqÔei mr = 0. Gia kˆje α ∈ R èqoume (ψ ◦ i)(α) = ψ(α/1R ) = ϕ(α)ϕ(1R )−1 . To s¸ma phlÐkwn tou F [x] sun jwc sumbolÐzetai me F (x). ìpou m. • An upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R.7. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. ìpou i : R → F eÐnai h fusik  emfÔteush.2 Orismìc. R. Akribèstera: An den upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. 'Estw ϕ : R → E ènac monomorfismìc daktulÐwn. H qarakthristik  tou daktulÐou R sumbolÐzetai me qarR. g(x) = 0}. b ∈ Q} 2 DaktÔlioi 3. gia ton opoÐo isqÔei ψ ◦ i = ϕ. orismì thc qarakthristik c arkeÐ na exetˆsei kaneÐc pìte isqÔei m1R = 0. To s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c √ √ Z[ √2] = {a + b √2 ∈ R|a. n). tìte ston . 2. H epìmenh Prìtash mac plhroforeÐ ìti an èna s¸ma perièqei ènan upodaktÔlio R pou eÐnai akeraÐa perioq .7. Tìte upˆrqei ènac monomorfismìc ψ : F → E . 'Estw F èna s¸ma. Qarakthristik  daktulÐou 2.172 2. OrÐzoume ψ(α/β) = ϕ(α)ϕ(β)−1 . ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai mhdèn. EÐnai fanerì ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Z kai ˆra perièqei to Q. n > 0.1 Prìtash.3 Parat rhsh. g(x) ∈ F [x]. èqei qarakthristik  to κπ(m. O Zm ×Zn . Se èna daktÔlio R eÐnai dunatìn na isqÔei mr = 0. oi daktÔlioi Z. An o daktÔlioc R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. O Zm . 2. Akìma perissìtero. C èqoun qarakthristik  mhdèn. ìpou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai o E eÐnai s¸ma. tìte ja “perièqei” kai to s¸ma phlÐkwn thc R. H epal jeush ìti o ψ eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn eÐnai jèma routÐnac pou af netai san ˆskhsh. • An den upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. m > 0. Gia parˆdeigma. ìpou m eÐnai ènac mh mhdenikìc akèraioc kai r èna mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. 'Eqoume ϕ(1R ) = 1S kai ˆra (ψ ◦ i)(α) = ϕ(α). Tìte to s¸ma phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x] eÐnai to {f (x)/g(x)|f (x). 'Estw R ènac daktÔlioc. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc R.7. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai o elˆqistoc tètoioc m. Apìdeixh. Q. èqei qarakthristik  m.

Tìte to sÔnolo SR = {n1R ∈ R|n ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai mˆlista eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc pou perièqei to 1R ('Askhsh 2. S¸ma PhlÐkwn.5 Pìrisma. tou R pou perièqei to 1R eÐnai isìmorfoc eÐte me to Z (an qarR = 0) eÐte me to s¸ma Zp (an qarR = p > 0).7. Apì thn Prìtash 2. 'Estw R mia akeraÐa perioq  qarakthristik c m. Epiplèon èqoume qarR = = m. to elˆqisto tou m dÐnei m ≤ qarR. en¸ an upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. Gia thn ˆllh perÐptwsh. Sunep¸c Zm ∼ Z/ < m >∼ SR . Apìdeixh. èqoume mr = m(1R r) = (m1R )r = 0r = 0 kai katˆ sunèpeia qarR ≤ m.6. o Zm den èqei mhdenodiairètec. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec.6 èqoume Z/ < m >∼ SR .4). H epìmenh prìtash mac plhroforeÐ ìti h qarakthristik  tou R “prosdiorÐzei” to SR . Prˆgmati.1. 'Ara m = qarR. EÐnai fanerì ìti Imϕ = SR . EpÐshc èqoume qarR ∈ ker ϕ apì ton orismì thc qarakthristik c. blèpoume ìti o R perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me to Zm . JewroÔme ton elˆqisto tètoio m. Qarakthristik  DaktulÐou 173 tìte qarR = 0. ϕ(n) = n1R .7.4 Prìtash. Epeid  ìmwc isqÔei (qarR)1R = 0. Sunep¸c qarR = m. dhlad  qarR ∈< m > kai ˆra qarR ≥ m. Tìte gia kˆje r ∈ R. sthn pr¸th perÐptwsh prokÔptei ˆmesa apì ton orismì ìti qarR = 0.2. 2. Epeid  o ker ϕ eÐnai èna ide¸dec tou Z. 2.3.1. tìte h qarR isoÔtai me ton elˆqisto tètoio m. Apìdeixh.7. Tìte o mikrìteroc upodaktÔlioc . 'Estw R mia akeraÐa perioq .7. èstw ìti upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0.4 sumperaÐnoume ìti o m eÐnai 0   pr¸toc.6 Pìrisma. 2. autìc ja eÐnai thc morf c < m > gia kˆpoio m ∈ N. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn SR ∼ Zm . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. H qarakthristik  miac akeraÐac perioq c eÐnai 0   ènac pr¸toc arijmìc.7. opìte apì to Je¸rhma 2. Pr¸ta parathroÔme ìti apì th sqèsh m1R = 0 èpetai ìti qarR ≤ m sÔmfwna me thn Parat rhsh 2. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai < m > o pur nac tou omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : Z → R. Ja deÐxoume = = = t¸ra ìti qarR = m. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash.

Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn tou Z[ 3] eÐnai isìmorfo me to Q[ 3]. = = Apìdeixh. tìte F ∼ Zp . b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R.174 2 DaktÔlioi Apìdeixh. √ √ 2. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn enìc s¸matoc F eÐnai isìmorfo me to F . Apì thn Prìtash 2.7 1. tìte deÐxte ìti a = b. Ask seic 2. b ∈ R èqoume (a + b)4 = (a2 + b2 )2 kai genikˆ (a + b)2 = (a2 + b2 )2 gia kˆje n ∈ N. tìte F ∼ Q.7 Prìtash.4 kai to Pìrisma 2. D¸ste èna parˆdeigma mh isìmorfwn akeraÐwn perioq¸n pou èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. An qarF = 0. 2. 'Estw ìti qarF = p (p pr¸toc). . èqoume ìti qarF = 0   p (p pr¸toc). Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q kai to F eÐnai isìmorfo me upìswma tou Q. 3. To Pìrisma èpetai ˆmesa apì thn Prìtash 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me qarR = 4.7. n) = 1. ApodeÐxte ìti isìmorfec akèraiec perioqèc èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. To upìswma autì onomˆzetai to pr¸to upìswma tou F . èstw F . 'Estw F èna s¸ma kai F to pr¸to upìswma tou F . 'Estw a.7. en¸ an qarF = p (p pr¸toc). UpenjumÐzoume ìti to Q den perièqei gn sio upìswma. to pr¸to upìswma tou Zp eÐnai to Zp . ApodeÐxte ìti isìmorfoi daktÔlioi èqoun Ðsec qarakthristikèc. Epeid  to Q den perièqei gn sio upìswma. 'Ara to pr¸to upìswma tou Q eÐnai to Q. M2 (Z) kai Z3 ×Q[x]. èqoume F ∼ Q. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma. 5. Tìte to F perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me ton Z. 'Estw ìti qarF = 0. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Zp . n ∈ Z me µκδ(m. 'Estw ìti qarF = 0. H apìdeixh sthn perÐptwsh pou qarF = p = (p pr¸toc) eÐnai parìmoia.1 èpetai ìti to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q. 'Omoia.7. Poia eÐnai h qarakthristik  twn daktulÐwn M2 (Zm ).5. H tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou F eÐnai èna upìswma tou F . ApodeÐxte ìti gia kˆje n+1 n n a. An an = bn kai am = bm gia kˆpoia m. 4. 6.7.

= Upìdeixh: Efarmìste thn 'Askhsh 2. n) = 1. ˆpeirou s¸matoc pou èqei jetik  qarakthristik  b. D¸ste èna parˆdeigma a. 'Estw S ènac mh tetrimmènoc upodaktÔlioc tou daktulÐou R. µκδ(m. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo tètoioc ¸ste qarR = mn. ApodeÐxte ìti upˆrqoun upodaktÔlioi R1 . 'Estw F → E ènac monomorfismìc swmˆtwn. Qarakthristik  DaktulÐou 175 7. 8. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c R. AlhjeÔei ìti qarS =qarR. R2 tou R tètoioi ¸ste R ∼ R1 × R2 . ApodeÐxte ìti qarR =qarF . qarR2 = n.2. 12. 10. ApodeÐxte ìti qarF =qarE .7. c. qarR1 = m. daktulÐou pou èqei qarakthristik  pr¸to arijmì kai den eÐnai akeraÐa perioq .20 gia katˆllhla ide¸dh tou R. b. ApodeÐxte ìti qarS =qarR. 9. alhjeÔei ìti qarS =qarR. An o S eÐnai akeraÐa perioq . Poièc eÐnai oi qarakthristikèc twn parakˆtw daktulÐwn? i) Z[i]/ < 3 > ii) Z[i]/ < 2 + i > iii) Z6 [x]/ < 2 >. S¸ma PhlÐkwn. . 'Estw ìti o R eÐnai mia akeraÐa perioq . 11.6. a.

ψ(Zp ). xk } mia bˆsh tou. ìpou α ∈ Zp . .3 èpetai ìti h qarakthristik  tou F eÐnai p. Kˆje stoiqeÐo tou F grˆfetai katˆ monadikì trìpo sth morf  α1 x1 + · · · + αk xk . H diˆstash tou F wc Zp . Wc ide¸dec tou Z. kai epeid  o Z/I eÐnai akeraÐa perioq  èqoume ìti o p eÐnai pr¸toc. to I eÐnai thc morf c I =< p > gia kˆpoio p ∈ N. Apì thn Parat rhsh 2. giatÐ to F eÐnai èna peperasmèno sÔnolo. 'Ara o daktÔlioc Z/I eÐnai mia akeraÐa perioq . x ∈ F . ìpou αi ∈ Zp .6 eÐdame ìti phlÐka tou poluwnumikoÔ daktulÐou Zp [x] me ide¸dh thc morf c < f (x) >. JewroÔme to F wc ènan Zp . Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n lambˆnoume ènan monomorfismì Z/I → F . èqoume p = 0.1 Je¸rhma.dianusmatikì q¸ro: h prìsjesh twn stoiqeÐwn tou F eÐnai h prìsjesh tou s¸matoc F kai o pollaplasiasmìc stoiqeÐwn tou F me stoiqeÐa tou Zp dÐdetai apì thn apeikìnish Zp × F → F pou stèlnei to (α. Sunep¸c ja grˆfoume αx sth jèsh tou ψ(α)x. .8 Peperasmèna S¸mata Se paradeÐgmata thc Paragrˆfou 2. Sth sunèqeia ja tautÐzoume to s¸ma Zp me thn eikìna tou. Epeid  to F eÐnai peperasmèno. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. Epeid  to Zp èqei p stoiqeÐa blèpoume ìti to pl joc twn stoiqeÐwn thc morf c α1 x1 + · · · + αk xk eÐnai pk .176 2 DaktÔlioi 2. Peperasmèna s¸mata 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. 'Estw I = ker ϕ. Epomènwc èqoume ènan monomorfismì swmˆtwn ψ : Zp → F. AfoÔ to I eÐnai mh mhdenikì. . ìpou to f (x) eÐnai anˆgwgo. to I eÐnai mh mhdenikì. eÐnai s¸mata kai mˆlista peperasmèna. . Tìte gia kˆpoio jetikì akèraio k èqoume |F | = pk . Epomènwc èqoume to ex c apotèlesma: 2. Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k ja apodeÐxoume thn Ôparxh enìc s¸matoc pou èqei pk stoiqeÐa. Sth sunèqeia ja taxinom soume ta upos¸mata twn peperasmènwn swmˆtwn. . 'Estw {x1 .dianusmatikìc q¸roc eÐnai peperasmènh. H apeikìnish ϕ:Z m → m1F ∈ F eÐnai ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn.8. ìpou o pr¸toc p eÐnai h qarakthristik  tou F . Tèloc ja melet soume mia efarmog  sth sunduastik . H epal jeush twn idiot twn tou orismoÔ tou dianusmatikoÔ q¸rou eÐnai polÔ eÔkolh kai paraleÐpetai. x) sto ψ(α)x. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa.7. Ta basikˆ b mata thc apìdeixhc pou ja d¸soume eÐnai ta ex c.

3). an xn + · · · + a0 → ϕ(an )xn + · · · + ϕ(a0 ). Ja deÐxoume ìti to E eÐnai mia epèktash tou F pou perièqei toulˆqiston mÐa rÐza tou f (x). to ϕ(F ). ˜ gia ton opoÐo isqÔei ϕ(a) = ϕ(a) gia kˆje a ∈ F . An upˆrqei monomorfismìc swmˆtwn ϕ : F → E . to C eÐnai epèktash tou Q[x]/ < x2 + 1 >. kai to Q[x]/ < x2 + 1 > eÐnai epèktash tou Q. ja tautizoume suqnˆ èna f (x) ∈ F [x] me thn eikìna tou sto E[x]. Sthn perÐptwsh aut .2 Je¸rhma. ìpwc eÐdame prin. Gia parˆdeigma. 2. 3) To sÔnolo twn riz¸n tou xp − x sto E eÐnai èna s¸ma. pou eÐnai isìmorfo me to F . 'Estw p(x) ènac anˆgwgoc parˆgontac tou f (x). to phlÐko E = F [x]/ < p(x) > eÐnai èna s¸ma. Gia to 1) ja apodeÐxoume kˆti genikìtero (pou isqÔei gia tuqaÐo s¸ma . EÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish ψ:F a → a+ < p(x) >∈ E ˜ eÐnai ènac monomorfismìc swmˆtwn. Tìte upˆrqei epèktash E tou F tètoia ¸ste to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza sto E . MÐa rÐza tou poluwnÔmou ψ(f (x)) eÐnai to x+ < p(x) >.ìqi anagkastikˆ peperasmèno . eÐnai fanerì ìti to E perièqei upìswma.6. 2) Oi rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec. MporoÔme tìte na jewr soume ìti F [x] ⊆ E[x]. Apìdeixh. Kˆje peperasmèno s¸ma pou apoteleÐtai apì pk stoiqeÐa eÐnai epèktash tou Zp . ja lème ìti to E eÐnai mia epèktash tou F . (Bl.8. tìte ˜ ψ(f (x)) = (an + I)xn + · · · + (a1 + I)x + (a0 + I) . Peperasmèna S¸mata 177 1) Upˆrqei èna s¸ma E pou perièqei to Zp kai eÐnai tètoio ¸ste to polu¸k numo xp − x ∈ E[x] na èqei pk rÐzec sto E . Suqnˆ ja tautÐzoume ta ϕ(F ). Sthn perÐptwsh pou o ϕ eÐnai monomorfismìc. èqoume: An f (x) = an xn + · · · + a0 .kai tuqaÐo polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ). sumbolÐzontac gia suntomÐa to ide¸dec < p(x) > tou F [x] me I . thn Efarmog  metˆ ˜ thn Prìtash 2. F . mporoÔme na orÐsoume ènan omomorfismì daktulÐwn k k ϕ : F [x] → E[x]. 'Estw F èna s¸ma (ìqi anagkastikˆ peperasmèno) kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) ≥ 1. to C eÐnai mia epèktash tou R. Apì to Je¸rhma 2.5.8.3. Prˆgmati.2. An ϕ : F → E eÐnai ènac omomorfismìc swmˆtwn.

H proteleutaÐa isìthta isqÔei giatÐ to p(x) diaireÐ to f (x). . an sumbolÐsoume me ρ thn eikìna tou x sto R[x]/ < x2 + 1 > kˆtw apì ton fusikì epimorfismì R[x] g(x) → g(x)+ < x2 + 1 >∈ R[x]/ < x2 + 1 >. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac kˆje f (x) ∈ C[x] diaspˆtai sto C. Tìte upˆrqei mÐa epèktash E tou F ìpou to f (x) diaspˆtai. 'Estw f (x) ∈ F [x]. to x2 − 2 den diaspˆtai sto Q. . ìpou ρ ∈ F .8. ρ1 .5 Pìrisma.3 ParadeÐgmata. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou Z2 . sÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. 2. 'Estw E mia epèktash tou Zp . . Gia√ parˆdeigma.8. 2. ìpou to F eÐnai èna s¸ma (ìqi aparaÐthta .1). Ja lème ìti èna polu¸numo f (x) ∈ E[x] diaspˆtai sto E an upˆrqei mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = c(x−ρ1 )(x−ρ2 ) . . (x−ρn ). èqoume ρ2 + 1 = 0. eÐnai. peperasmèno) kai deg f (x) ≥ 1. g(x) ∈ F [x]. to s¸ma R[x]/ < x2 + 1 >. 3. c. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. 1. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. b ∈ Q}. Prˆgmati.8.√ρn ∈ .4. 2.178 kai qrhsimopoi¸ntac prˆxeic sto phlÐko F [x]/I èqoume 2 DaktÔlioi (an + I)(x + I)n + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an + I)(xn + I) + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an xn + I) + · · · + (a1 x + I) + (a0 + I) = f (x) + I = I = 0E . èqoume ρ2 + ρ + 1 = 0. g(x) ∈ E[x] (Je¸rhma 2. An ρ eÐnai h eikìna tou x sto Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. EÐdame ìti dedomènou enìc f (x) ∈ F [x] upˆrqei epèktash E ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mia rÐza. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou R. pa = (p1E )a = (p1Zp )a = 0a = 0.4 ShmeÐwsh. 2. allˆ diaspˆtai sto Q[ 2] = {a + b 2|a. . 'Estw F = R kai f (x) = x2 + 1. E . EpishmaÐnoume ìti pa = 0 gia kˆje a ∈ E . Sunep¸c sto E[x] èqoume mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = (x − ρ)g(x). Mia epèktash tou R ìpou to f (x) èqei rÐza. 'Estw F = Z2 kai f (x) = (x2 + x + 1)g(x). 'Estw F = Z2 kai f (x) = x2 + x + 1. Prˆgmati.

Gia ton skopì autì. (af (x) + bg(x)) = af (x) + bg(x) . 'Estw t¸ra n > 1. Sunep¸c f (x) = (x − ρ)g(x). Epistrèfoume t¸ra sthn sugkekrimèmh perÐptwsh pou mac endiafèrei. f (x). lème suqnˆ . Sqìlio 'Otan to f (x) diaspˆtai sto E . ìpou ρ ∈ E1 . Oi rÐzec enìc f (x) den eÐnai monos manta orismènec allˆ exart¸ntai apì thn epèktash pou tic perièqei.8. allˆ qr simo krit rio.kai mˆllon kataqrhstikˆ ìti to E “perièqei ìlec tic rÐzec” tou f (x).4. g(x) ∈ E1 [x]. AfoÔ to E perièqei kai to ρ. 'Eqoume to akìloujo aplì. af netai san ˆskhsh. tìte f (x) = a1 x+a0 . Peperasmèna S¸mata 179 Apìdeixh. An n = 1. a1 = 0. dhlad  autì diaspˆtai sto F . Mia rÐza ρ ∈ F enìc f (x) ∈ F [x] onomˆzetai epanalambanìmenh (  pollapl ) an (x − ρ)2 |f (x). To pl joc autì eÐnai to mègisto pl joc riz¸n tou f (x) pou eÐnai dunatìn na perièqei èna s¸ma (Pìrisma 2. 'Etsi dikaiologeÐtai h qr sh thc parapˆnw èkfrashc. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma upˆrqei mia epèktash E1 ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza. b ∈ F .2. H parˆgwgìc tou f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ F [x] eÐnai to f (x) = nan xn−1 + (n − 1)an−1 xn−2 + · · · + a1 ∈ F [x]. . An èna f (x) diaspˆtai sto E . to x2 + 1 èqei dÔo rizec sto C kai dÔo ˆllec rÐzec sto R[x]/ < x2 + 1 >. tìte sto E perièqontai deg f (x) rÐzec tou f (x). Epeid  den èqoume (toulˆqiston katˆ profan  trìpo) thn ènnoia tou orÐou se tuqaÐo s¸ma ja d¸soume èna algebrikì orismì. (f (x)g(x)) = f (x) g(x) + f (x)g(x) . Ja deÐxoume t¸ra ìti oi rÐzec autoÔ tou poluwnÔmou sto E eÐnai diakekrimènec. g(x) ∈ F [x].2). 'Ena polu¸numo f (x) ∈ F [x] mporeÐ na èqei rÐzec se diaforetikèc epektˆseic tou F . Apì to prohgoÔmeno Pìrisma gnwrÐzoume ìti upˆrqei epèktash E tou Zp ìpou k to polu¸numo xp − x diaspˆtai. 'Eqoume deg g(x) = n − 1 kai apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqei epèktash E tou E1 ìpou to g(x) diaspˆtai. Gia parˆdeigma. H epal jeush twn gn¸rimwn kanìnwn parag¸gishc. Mia rÐza tou f (x) pou den eÐnai epanalambanìmenh lègetai apl . gia kˆje a. 'Estw F èna s¸ma. QrhsimopoioÔme epagwg  sto n = deg f (x). to f (x) diaspˆtai sto E . ja qreiastoÔme thn ènnoia thc parag¸gou poluwnÔmou. kai to f (x) èqei mÐa rÐza sto F .

Tìte mia rÐza ρ tou f (x) f (x) = (x − ρ)g(x). tìte apì thn pr¸th isìthta paÐrnoume ìti to x − ρ den diaireÐ to g(x). An h ρ eÐnai apl . ìpou k > 0. sun jwc brÐskoume èna anˆgwgo polu¸numo f (x) ∈ Zp [x] bajmoÔ k (autì den k k k k k . ìti gia kˆje α. k k −1 2. tìte α−1 ∈ F .8 Je¸rhma ('Uparxh peperasmènwn swmˆtwn). 'Eqoume (xp − x) = pk xp ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. kai an α = 0. 'Estw E mia epèktash tou Zp . èqoume pa = 0 gia kˆje a ∈ E . k Apìdeixh. ìpou to xp −x diaspˆtai (Pìrisma k 2. β ∈ F . gia na kataskeuˆsoume èna s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. g(x) ∈ F [x]. opìte αp = α. Tìte oi pk rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec.8.180 2 DaktÔlioi sto F eÐnai apl  an kai mìno an f (ρ) = 0. x diaspˆtai sto E .8.12 2) paÐrnoume (α − β)p = αp − β p = α − β EpÐshc èqoume k k k (αβ)p = αp β p = αβ.1. 'Estw E mia epèktash tou Zp . 'Estw ìti to polu¸numo xp − k k − 1 = −1.5). Sthn prˆxh. AntÐstrofa. αβ ∈ F . Gia ton skopì autì arkeÐ na apodeÐxoume ìti to F eÐnai upodaktÔlioc tou E kai kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. k k 'Estw α. β p = β . dhlad .4. Ja deÐxoume ìti to F eÐnai èna s¸ma. To zhtoÔmeno prokÔptei 2. Apì to Pìrisma 2.6 L mma. kai f (x) = g(x) + (x − ρ)g(x) . an f (ρ) = 0. Apìdeixh. kai (α−1 )p = (αp )−1 = a−1 .8. opìte apì to Parˆdeigma 2.7 Pìrisma. Apìdeixh. Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma F tètoio ¸ste |F | = pk . β ∈ F èqoume α − β ∈ F .8.8. 'Eqoume 2. dhlad  g(ρ) = 0. Apì th ShmeÐwsh 2. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou xp − x. èqoume ìti |F | = pk .7.8. opìte to (x − ρ)2 den diaireÐ to f (x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x]. Apì thn deÔterh isìthta èqoume f (ρ) = g(ρ) = 0. tìte g(ρ) = 0 kai ˆra to x − ρ den diaireÐ to g(x).

ParadeÐgmata thc kataskeu c aut c eÐdame sthn Parˆgrafo 2. Epeid  to Je¸rhma autì den ja qrhsimopoihjeÐ parakˆtw ja paraleÐyoume thn apìdeixh. tìte apì to nìmo thc diagraf c tou pollaplasiasmoÔ sumperaÐnoume ìti {a1 . Upˆrqei èna Je¸rhma sÔmfwna me to opoÐo kˆje dÔo peperasmèna s¸mata me to Ðdio pl joc stoiqeÐwn eÐnai isìmorfa. Oi “omˆdec” eÐnai jemeli¸dh algebrikˆ sust mata pou èqoun mÐa mìno prˆxh.8. Epomènwc stoiqeÐo tou F eÐnai rÐza tou xp − x. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma me |F | = pk . H teqnik  thc apìdeixhc eÐnai parìmoia me aut  pou eÐdame sto Je¸rhma tou Euler sthn Enìthta 1 (Bl. . aan }.6. an }. Peperasmèna S¸mata 181 eÐnai pˆnta eÔkolo) kai sqhmatÐzoume to phlÐko Zp [x]/ < f (x) >.6. Sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. . an } to sÔnolo twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn peperasmènou s¸matoc F . .8. . Tìte kˆje ShmeÐwsh ParathroÔme ìti sthn apìdeixh thc parapˆnw Prìtashc qrhsimopoi same mìno idiìthtec tou pollaplasiasmoÔ tou s¸matoc. . an = an a1 . Autì shmaÐnei ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai rÐza tou xp èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma. . Poiˆ eÐnai h sqèsh aut¸n twn dÔo swmˆtwn. . ìpou |F | = pk kai n = pk − 1. . eÐnai kˆpwc makroskel c giatÐ apaitoÔntai merikˆ stoiqeÐa apì th JewrÐa Swmˆtwn sta opoÐa den èqoume anaferjeÐ. . k k −1 (1) −1. H isìthta (1) pou mìlic apodeÐxame. èpetai kai apì to “Je¸rhma tou Lagrange” stic omˆdec.2. 2. Epomènwc èna s¸ma pou èqei 8 stoiqeÐa eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x + 1 > kai èna ˆllo eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x2 + 1 >. . Je¸rhma 1. . an } = {aa1 . MporoÔme na deÐxoume ìti k ta stoiqeÐa kˆje s¸matoc F me |F | = pk eÐnai rÐzec tou xp − x. an opìte pˆli apì to nìmo thc diagraf c èqoume an = 1. .8 kataskeuˆsame èna s¸ma pou èqei pk k stoiqeÐa wc èna sÔnolo riz¸n tou xp − x ∈ Zp [x]. An a ∈ {a1 . en¸ den eÐnai dÔskolh. Autèc melet¸ntai sthn Enìthta 4.8. . H apìdeixh. . . .9 Prìtash. . . Pollaplasiˆzontac paÐrnoume a1 .2): 'Estw F ∗ = {a1 . . . .

an k = rs. Tìte o pr − 1 diaireÐ ton pk − 1 epeid . 1. 'Eqoume apodeÐxei ìti kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc akeraÐwn paÐrnoume m = pr .8). p pr¸toc.8. ìpou to r diaireÐ to k . 'Estw F èna upìswma tou E pou apoteleÐtai apì m stoiqeÐa. Apìdeixh. Ja taxinom soume ta upos¸mata tou E . MporoÔme na jewr soume to E wc ènan dianusmatikì q¸ro uperˆnw tou F . Tìte to F eÐnai èna s¸ma kai |F | = pr (sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. . Epomènwc to polu¸numo xp −1 − 1 diaireÐ to xp −1 − 1 sto Zp [x] kai ˆra to r k xp − x diaireÐ to xp − x. 2. gia kˆpoio r. ìpou r|k . 2. 'Estw E èna s¸ma me p12 stoiqeÐa. r k 2. Me E(pr ).11 Parˆdeigma.182 2 DaktÔlioi Upos¸mata peperasmènwn swmˆtwn 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk .2 prokÔptei ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo diaforetikˆ upos¸mata tou E pou èqoun pr stoiqeÐa. kai katˆ sunèpeia pk = prn .8.1 sumperaÐnoume ìti pk = mn . sumbolÐzoume to monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. 'Estw r ènac diairèthc tou k . tìte me ènan sullogismì parìmoio me autìn pou eÐdame prin apì to Je¸rhma 2. Gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. Apì thn Prìtash 2. 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk . An n = dimF E . èqoume pk − 1 = (pr − 1)((pr )s−1 + · · · + pr + 1). Kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. Apì thn Prìtash 2.9. ìpou r|12. Sunep¸c to pl joc twn stoiqeÐwn tou F eÐnai pr .10 Je¸rhma. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou r xp − x.8.9 kai to Pìrisma 2.4. MporoÔme na parast soume ta upos¸mata tou E me to parakˆtw diˆgramma.8. 2. ìpou r|k . dhlad  r|k . ta stoiqeÐa tou E eÐnai rÐzec k tou xp − x.8. Pèra apì autˆ den upˆrqoun ˆlla upos¸mata tou E .8. Tìte 1.

Sun jwc qrhsimopoioÔme to sÔnolo {1. . . .2. . . . o gewpìnoc apofasÐzei na qwrÐsei to qwrˆfi se treic grammèc kai treic st lec ¸ste kˆje eÐdoc sitarioÔ na kallierghjeÐ akrib¸c mia forˆ se kˆje gramm  kai st lh kai ìmoia kˆje eÐdoc lipˆsmatoc na qrhsimopoihjeÐ akrib¸c mÐa forˆ se kˆje gramm  kai st lh. n} sth jèsh tou {a1 .8. 'Enac gewpìnoc jèlei na melet sei thn epÐdrash tri¸n diaforetik¸n eid¸n lipˆsmatoc se treic diaforetikèc poikilÐec sitarioÔ. .sitarioÔ pou èqei th mègisth apìdosh. . . Gia to lìgo autì. . . Prìblhma. . 'Omwc gia na eÐnai to peÐrama ìso gÐnetai axiìpisto. ja prèpei na elaqistopoihjeÐ h epÐdrash pou mporeÐ na èqei to gegonìc ìti kˆpoia shmeÐa tou qwrafioÔ eÐnai pio gìnima apì ta upìloipa. Me poiì trìpo mporeÐ na sqediˆsei èna peÐrama pou ja pragmatopoihjeÐ se èna qwrˆfi kai ja dÐnei apˆnthsh sto er¸thma autì. n. EÐnai autì dunatì. EpijumeÐ de na entopÐsei to sunduasmì lipˆsmatoc . h lÔsh tou probl matoc autoÔ isodunameÐ me thn Ôparxh dÔo 3 × 3 “orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn”. i = 1. an } pou èqei thn idiìthta ìti se kˆje gramm  kai kˆje st lh to ai emfanÐzetai akrib¸c mÐa forˆ. . 'Opwc ja doÔme sth sunèqeia. . Peperasmèna S¸mata 183 E(p12 )     d d E(p6 ) d d d E(p4 ) E(p3 ) d d     E(p2 ) E(p) Efarmog : Latinikˆ tetrˆgwna Ja exetˆsoume ed¸ mia efarmog  twn peperasmènwn swmˆtwn ston sqediasmì peiramˆtwn. an }. . EÐnai safèc ìti ja prèpei na qwristeÐ to qwrˆfi se 3 × 3 = 9 tm mata ¸ste kˆje mia apì tic poikilÐec sitarioÔ na kallierghjeÐ me th bo jeia kajenìc apì ta eÐdh lipˆsmatoc. . . 2. Orismìc 'Ena n×n Latinikì tetrˆgwno eÐnai enac n×n pÐnakac me stoiqeÐa apì èna sÔnolo {a1 .

. .  Shmei¸seic 1) H lÔsh tou probl matoc gia n = 3. . . bij )|i. dhlad  h eÔresh dÔo 3 × 3 orjogwnÐwn . Ta zeÔgh autˆ perigrˆfoun ton trìpo pou mporeÐ na pragmatopoihjeÐ to peÐrama: an h pr¸th suntetagmènh paristˆnei thn poikilÐa sitarioÔ kai h deÔterh to eÐdoc lipˆsmatoc. 1) ìpou sthn i gramm  kai j st lh tou pÐnaka C upˆrqei to diatetagmèno zeÔgoc (aij . B = (bij ) onomˆzontai orjog¸nia an ta diatetagmèna zeÔgh (aij . èpetai ìti o pÐnakac thc prìsjeshc kˆje peperasmènou daktulÐou eÐnai èna Latininkì tetrˆgwno. Ta Orismìc DÔo n × n Latinikˆ tetrˆgwna A = (aij ).184 Gia parˆdeigma. i. B =  3 1 2  3 1 2 2 3 1  1 2 3  2 1 3  3 2 1 den eÐnai. . . 3) C =  (2. 3) (3.   isodÔnama an {(aij . j = 1. . . B pou eÐdame prin lÔnoun to prìblhmˆ mac. . . . . bij ). 3). eÐnai Latinikˆ tetrˆgwna. . j = 1. SqhmatÐzoume ton pÐnaka  (1. 3) (2. 1) (2.  3 2 1  1 3 2 2 1 3 den eÐnai orjog¸nia afoÔ (a12 . . b21 ) = (2. . Apì ton nìmo thc diagraf c. eÐnai diakekri-     3 2 1 1 3 2  2 1 3 . en¸ to   mèna. Aj eÐnai orjog¸nia gia kˆje i = j . . 'Ena sÔnolo {A1 . . 1) (1. n} × {1. B pou eÐdame prin eÐnai orjog¸nia. tìte gnwrÐzoume se poio shmeÐo tou qwrafioÔ ja kallierghjeÐ kˆje poikilÐa kai poio lÐpasma ja qrhsimopoi soume. 2)  (3. . n}. 2) (1. . Ta orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna A. . 2) (3. Am } n × n Latinik¸n tetrag¸nwn onomˆzetai orjog¸nio an ta Ai . ìpwc kai o pÐnakac pollaplasiasmoÔ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc. ta 2 DaktÔlioi    1 2 3 1 2 3 A =  2 3 1 . bij ). n. b12 ) = (a21 . n} = {1. ta A. Gia parˆdeigma.

ektìc apì n = 6. . . pou ìmwc den mpìrese na lÔsei. . MporeÐ na apodeiqteÐ sqetikˆ eÔkola ìti o plhjˆrijmoc kˆje orjogwnÐou sunìlou n × n Latinik¸n tetrag¸nwn eÐnai to polÔ n − 1 ('Askhsh 7). . B . [22]). Gia kˆje n thc morf c n = pk . 2. . Peperasmèna S¸mata 185 Latinik¸n tetrag¸nwn. 2. ParathroÔme ìti (r) (r) aij = ail ⇒ ar ai + aj = ar ai + al ⇒ aj = al kai katˆ sunèpeia kˆje gramm  perièqei kˆje stoiqeÐo tou F akrib¸c mÐa forˆ. 'Omwc h sunduastik  poluplokìthta tou probl matoc auxˆnei ragdaÐa me to n. F = {a1 = 1. S mera eÐnai gnwstì ìti gia kˆje n ≥ 3. aij ) = (auν . . Metˆ apì kˆpoiec dokimèc me 3 × 3 pÐnakec. p pr¸toc.8. 'Ena anoiktì er¸thma eÐnai h eÔresh ìlwn twn n tètoiwn ¸ste upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. . Gia parˆdeigma. paramènei anoiktì to er¸thma thc eÔreshc tou mègistou pl jouc 10 × 10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. p pr¸toc. 'Estw n = pk .8. auν ) me (r) (r) . Apìdeixh. Sunep¸c kˆje Ar eÐnai Latinikì tetrˆgwno.12 Je¸rhma.2. PolÔ argìtera (to 1901) apodeÐqthke ìti den upˆrqoun dÔo 6 × 6 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. . upˆrqoun toulˆqiston dÔo n × n orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna (bl. èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. Ar = (aij ). an = 0} Gia kˆje r = 1. Gia na (r) (s) (r) (s) deÐxoume ìti autˆ eÐnai anˆ dÔo orjog¸nia èstw ìti (aij . 2) O Euler melèthse to 1782 èna prìblhma isodÔnamo me thn eÔresh dÔo 6 × 6 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. 'Ena zeÔgoc 10×10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn kataskeuˆsthke gia pr¸th forˆ mìlic to 1958. ìpou aij = ar ai + aj .  tan eÔkolh.8). Akìma kai pio eidikˆ erwt mata eÐnai dÔskola. To epìmeno apotèlesma parèqei gia kˆje n thc morf c n = pr . 'Estw F èna s¸ma me |F | = n (gnwrÐzoume ìti upˆrqei tètoio s¸ma apì to Je¸rhma 2. Gia tic st lec èqoume (r) (r) aij = alj ⇒ ar ai + aj = ar al + aj ⇒ ar ai = ar al ⇒ ai = al . den upˆrqei amfibolÐa ìti ja brÐskame ta sugkekrimèna A. an−1 . afoÔ ar = 0 (r = n). upˆrqei orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. a2 . n − 1 orÐzoume ton pÐnaka Ar ∈ Mn (F ).8. p pr¸toc.

2 4). autì thc Ôparxhc “probolikoÔ epipèdou tˆxhc n” (bl. UpenjumÐzoume ìti F = {a1 = 1.12 to pr¸to Latinikì tetrˆgwno èqei sth jèsh (i. a2  a4 Anafèroume plhroforiakˆ.6. j) to stoiqeÐo ai + aj . dhlad  j = ν . SÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. . a1  a4  a3 a1  .6. a2 = a. a3 = a + 1.2 4). Me th bo jeia twn pinˆkwn twn prˆxewn tou ParadeÐgmatoc 2. Ja kataskeuˆsoume ed¸ trÐa 4 × 4 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna.186 2 DaktÔlioi r = s. Gia to skopì autì ja qrhsimopoi soume to s¸ma F twn 4 stoiqeÐwn pou kataskeuˆsame sto Parˆdeigma 2. brÐskoume Parˆdeigma a4  a3 A1 =   a2 a1 SuneqÐzontac lambˆnoume  a3 a4 a1 a2 a2 a1 a4 a3  a1 a2   a3  a4 a3  a2 A2 =   a4 a1 a2  a4 A3 =   a3 a1   a4 a1 a3 a2 a1 a3 a4 a2 a1 a4 a2 a3 a4 a2 a1 a3  a2 a3  . a4 = 0}.7. [26]). ìti to prìblhma tou prosdiorismoÔ twn n ≥ 3 gia touc opoÐouc upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n−1 stoiqeÐa eÐnai isodÔnamo me èna prìblhma thc Probolik c GewmetrÐac. Afair¸ntac paÐrnoume (ar − as )ai = (ar − as )au kai epeid  ar − as = 0 èqoume ai = au . Tìte ar ai + aj = ar au + aν as ai + aj = as au + aν . Ta probl mata autˆ paramènoun mèqri s mera anoiktˆ. Antikajist¸ntac sthn pr¸th exÐswsh blèpoume ìti aj = aν . dhlad  i = u.

5. 1). . . 8. ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou F pou perièqei to α2 tautÐzetai me to F . Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa kai èna ˆllo pou èqei 27 stoiqeÐa. SumbolÐzoume me α thn eikìna tou x sto F . Poio eÐnai to diˆgramma uposwmˆtwn enìc s¸matoc pou èqei p36 stoiqeÐa (p pr¸toc). Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 8 × 8 Latinik¸n tetrag¸nwn. ApodeÐxte ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo upos¸mata F1 . Peperasmèna S¸mata 187 Ask seic 2.2. 'Estw ρ mia rÐza tou x2 + 1 sto s¸ma Z3 [x]/ < x2 + 1 >. 4. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. To nèo sÔnolo paramènei orjog¸nio. = = 2. F2 ∼ Z7 . a → ap eÐnai ènac isomorfismìc kai ìti ϕ(a) = a gia kˆje a ∈ Zp . Upìdeixh: Allˆzoume th jèsh twn sthl¸n kˆje LatinikoÔ tetrag¸nou tou sunìlou ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 123 . 7. JewroÔme to s¸ma F = Z2 [x]/ < x3 + x + 1 >. Kˆje orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn perièqei to polÔ n − 1 stoiqeÐa. n. 9.8 1. Kataskeuˆste èna polu¸numo sto Z3 [x] deutèrou bajmoÔ pou èqei rÐzec tic 2ρ + 1 kai ρ + 1. Metr ste t¸ra tic dunatìthtec gia to stoiqeÐo sth jèsh (2. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma qarakthristik c p. 3. Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 7 × 7 Latinik¸n tetrag¸nwn. ApodeÐxte ìti h apeikìnish ϕ : F → F. 6. . F2 tou F tètoia ¸ste F1 ∼ Z5 .8.

Gia na deÐxoume to ˆluto twn problhmˆtwn aut¸n. Na triqotomhjeÐ me kanìna kai diab th mia dedomènh gwnÐa (triqotìmhsh gwnÐac). mporoÔme na orÐsoume s' autì th dom  enìc E -dianusmatikoÔ q¸rou. Kaj¸c to s¸ma R eÐnai uperarijm simo. èpetai eÔkola ìti kˆje Q-dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diastˆsewc eÐnai arijm simo sÔnolo.1 ParadeÐgmata. Tìte. jewroÔme ta parakˆtw probl mata: 1. 2. 3. 2. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h akm  enìc kÔbou me ìgko diplˆsio tou ìgkou enìc dojèntoc kÔbou (diplasiasmìc tou kÔbou). 2) 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me pn stoiqeÐa. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì enìc dedomènou kÔklou (tetragwnismìc tou kÔklou). H epèktash E ⊆ F lègetai peperasmènhc diastˆsewc an o bajmìc [F : E] eÐnai peperasmènoc. Epektˆseic swmˆtwn kai algebrikoÐ arijmoÐ. Qrhsimopoi¸ntac ton pollaplasiasmì tou s¸matoc F .9. blèpoume ìti o bajmìc [R : Q] eÐnai ˆpeiroc.9 Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc Sthn Parˆgrafo aut  ja doÔme p¸c mporoÔme na qrhsimopoi soume merikˆ basikˆ apotelèsmata apì th jewrÐa twn swmˆtwn gia na deÐxoume ìti orismèna klasikˆ probl mata thc EukleÐdeiac GewmetrÐac den èqoun lÔsh. Ta parapˆnw probl mata apasqìlhsan touc majhmatikoÔc epÐ ai¸nec. ja orÐsoume austhrˆ ti shmaÐnei kataskeu  me kanìna kai diab th kai ja perigrˆyoume algebrikˆ to sÔnolo twn shmeÐwn pou kataskeuˆzontai me ton trìpo autì. H diˆstash dimE F tou dianusmatikoÔ autoÔ q¸rou onomˆzetai bajmìc thc epèktashc E ⊆ F kai sumbolÐzetai me [F : E]. opìte apodeÐqthke ìti autˆ eÐnai ˆluta. gia kˆpoion pr¸to arijmì . 'Estw F èna s¸ma kai E ⊆ F èna upìswmˆ tou. ja doÔme ìti ta zhtoÔmena sumperˆsmata prokÔptoun apì orismènec basikèc idiìthtec twn epektˆsewn swmˆtwn. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th èna kanonikì polÔgwno me n pleurèc (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou). apì thn epoq  tou EukleÐdh mèqri to 19o ai¸na. 4. Pio sugkekrimèna. Qrhsimopoi¸ntac thn arijmhsimìthta tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n. 1) Gia thn epèktash R ⊆ C èqoume [C : R] = dimR C = 2.188 2 DaktÔlioi 2.

Qrhsimopoi¸ntac tèloc th grammik  anexarthsÐa twn wi pˆnw apì to E . . dhlad  ìti o K eÐnai peperasmènhc diastˆsewc E -dianusmatikìc q¸roc. ac upojèsoume ìti oi bajmoÐ [F : E] = a kai [K : F ] = b eÐnai peperasmènoi. H epìmenh apl  idiìthta tou bajmoÔ miac epèktashc ja apodeiqteÐ polÔ qr simh sth sunèqeia. upˆrqoun peperasmèna to pl joc stoiqeÐa v1 . Tìte. . Apìdeixh. Tìte. .1). vn tou K . . Tìte. . b. . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 189 p kai kˆpoio jetikì akèraio n. sthn perÐptwsh aut . . ìpwc èqoume dei sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo. . ta opoÐa eÐnai upos¸mata tou s¸matoc C twn migadik¸n arijm¸n. èpetai ìti i νij wi = 0 ∈ F gia kˆje j = 1. èqoume [K : E] = [K : F ] · [F : E]. . o bajmìc [K : E] eÐnai peperasmènoc an kai mìno an kai oi dÔo bajmoÐ [K : F ] kai [F : E] eÐnai peperasmènoi. . to E eÐnai mia epèktash tou Zp bajmoÔ n. èpetai ìti ta stoiqeÐa v1 . 1 ≤ j ≤ b}.9. pou eÐnai tètoia ¸ste kˆje v ∈ K grˆfetai wc grammikìc sunduasmìc twn vi me suntelestèc apì to E . GnwrÐzoume ìti kˆje tètoio s¸ma E eÐnai mia epèktash tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n (blèpe thn parˆgrafo prin apo thn Prìtash 2. Ja deÐxoume ìti to sÔnolo B = {wi uj : 1 ≤ i ≤ a. . EÐnai gnwstì apì th Grammik  'Algebra ìti kˆje upìqwroc tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K eÐnai epÐshc peperasmènhc diastˆsewc. Gia na deÐxoume th grammik  anexarthsÐa tou B pˆnw apì to E . ac upojèsoume ìti i. JewroÔme mia bˆsh w1 . Eidikìtera. . uposwmˆtwn) tou s¸matoc C eÐnai ènac upodaktÔlioc (antist. Mˆlista. èpetai ìti v = i. .j dianusmatikì q¸ro K .7. . AntÐstrofa. j . Kaj¸c E ⊆ F . 2. . qrhsimopoi¸ntac th grammik  anexarthsÐa twn uj pˆnw apì to F . u1 . wa (antist. vn parˆgoun ton F -dianusmatikì q¸ro K kai ˆra [K : F ] = dimF K ≤ n < ∞. ub ) tou E dianusmatikoÔ q¸rou F (antist. . . . èpetai ìti νij = 0 ∈ E gia kˆje i. an E eÐnai èna upìswma tou C kai S èna sÔnolo .2.j νij wi uj = 0 ∈ K gia kˆpoia νij ∈ E . Ja estiˆsoume thn prosoq  mac se s¸mata E . apoteleÐ mia bˆsh tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K . tou F -dianusmatikoÔ q¸rou K ).2 Prìtash. parathroÔme ìti kˆje stoiqeÐo v ∈ K eÐnai thc morf c b λj uj gia katˆllhla λj ∈ F . Tìte. upìswma) tou C. . 'Epetai ˆmesa apì touc orismoÔc ìti h tom  kˆje sullog c upodaktulÐwn (antist. Kat' arq n. to opoÐo èqei ab to pl joc stoiqeÐa. JewroÔme dÔo diadoqikèc epektˆseic swmˆtwn E ⊆ F ⊆ K . gia ton upìqwro F tou K isqÔei [F : E] = dimE F < ∞. . Ac upojèsoume ìti [K : E] < ∞. Grˆfontac λj = a µij wi gia kai=1 j=1 µij wi uj kai ˆra to B parˆgei ton E tˆllhla µij ∈ E .9. Eidikìtera.

. zn ) ∈ R gia kˆje polu¸numo f (x1 . . xn ) ∈ E[x1 . An E eÐnai èna upìswma tou C kai S = {z1 . . .190 2 DaktÔlioi migadik¸n arijm¸n. ìpou n ≥ 1. tìte E[S] = E(S) = E . ja èqoume R ⊆ R kai ˆra o R eÐnai prˆgmati o elˆqistoc upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S . dhlad  thn tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . . . xn ] eÐnai èna polu¸numo n metablht¸n me suntelestèc apì to E (blèpe ton orismì sto tèloc thc Paragrˆfou 2. .9. zn ∈ S . . zn ∈ S . zn ] kai E(S) = E(z1 .2) kai z1 . . Tìte ìmwc to F (wc s¸ma) perièqei ìla ta stoiqeÐa thc morf c a/b. . . . . . (i) O daktÔlioc E[S] pou parˆgetai apì to E kai to S apoteleÐtai apì ta stoiqeÐa f (z1 . f (z1 . EÐnai fanerì ìti o daktÔlioc E[z1 . me a. . . An F eÐnai èna ˆllo upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . . o opoÐoc perièqei to E kai to S . SumperaÐnoume loipìn ìti to K eÐnai to elˆqisto upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . tìte ja grˆfoume E[S] = E[z1 . . . f (x1 . . xn ) ∈ E[x1 . autì shmaÐnei ìti R = E[S]. . Tìte. Ac jewr soume ènan ˆllo upodaktÔlio R tou C pou perièqei to E kai to S . Sunep¸c. . xn ] thn tim  tou f (z1 . . xn ) ∈ E[x1 . zn ) ∈ C. . . xn ] −→ C. . EÐnai fanerì ìti an S = ∅. kai ˆra K ⊆ F . . tìte to F (wc ènac upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S ) perièqei thn akeraÐa perioq  E[S]. (i) EÐnai fanerì ìti to sÔnolo R pou apoteleÐtai apì ta anaferìmena stoiqeÐa eÐnai ènac upodaktÔlioc tou s¸matoc twn migadik¸n arijm¸n. . zn ] eÐnai h eikìna tou omomorfismoÔ 2. zn ) ∈ C. . . .3 Prìtash. . (ii) To s¸ma twn phlÐkwn K thc akeraÐac perioq c E[S] eÐnai mia epèktash tou E pou perièqei to S . zn }. . mporoÔme na jewr soume ton elˆqisto upodaktÔlio E[S] pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . . xn ] kai kˆje epilog  z1 . . . . Me ˆlla lìgia. . b ∈ E[S] kai b = 0. . . to s¸ma E(S)) parˆgetai apì to E kai to S (antist. . . Ja lème ìti o daktÔlioc E[S] (antist. . . . . zn ). . . . . sÔnolo migadik¸n arijm¸n S . JewroÔme èna upìswma E tou s¸matoc C kai èna mh-kenì φ : E[x1 . o opoÐoc antistoiqeÐ se kˆje polu¸numo f (x1 . dhlad  thn tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . Apìdeixh. . . dhlad  K = E(S). (ii) H epèktash E(S) tou E pou parˆgetai apì to S eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn thc akeraÐac perioq c E[S] ⊆ C. . . . eÐnai h epèktash tou E pou parˆgetai apì to S ). . . kaj¸c kai to elˆqisto upìswma E(S) pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . . . . . . .

eÐnai uperbatikìc. Ac jewr soume èna upìswma E tou C kai èna migadikì arijmì z . Sthn eidik  perÐptwsh ìpou E = Q. . Kaj¸c ta stoiqeÐa 1. z. JewroÔme ton omomorfismì daktulÐwn φ : E[x] −→ C. . 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. afoÔ eÐnai rÐza tou poluwnÔmou x2 + 1 ∈ Q[x].9. Gia mia apìdeixh. me φ(f (x)) = f (z) gia kˆje polu¸numo f (x) ∈ E[x]. èpetai ìti o φ epekteÐnetai se èna monomorfismì ψ : E(x) −→ C. Stewart [28]. . Apì thn Prìtash 2. 2. . tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E(z) eÐnai grammikˆ anexˆrthta.1). tou E dianusmatikoÔ q¸rou C eÐnai grammikˆ anexˆrthta.9.3 (ii) èpetai ìti h eikìna Im ψ tou ψ eÐnai akrib¸c h epèktash E(z) tou E pou parˆgetai apì to z . tètoio ¸ste f (z) = 0.1.7. z 2 . o omomorfismìc φ pou orÐsthke parapˆnw den eÐnai 1-1. tètoio ¸ste ker φ = < f (x) >. o opoÐoc eÐnai 1-1 kai èqei eikìna to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . den eÐnai apl  kai xefeÔgei apì touc skopoÔc tou parìntoc biblÐou. upˆrqei èna monadikì monikì polu¸numo f (x) ∈ E[x]. Prˆgmati. Ac upojèsoume t¸ra ìti o migadikìc arijmìc z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E .14159 . ìpou E(x) eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou E[x] (blèpe to Parˆdeigma 3. . H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ. o opoÐoc eÐnai uperbatikìc uperˆnw tou E . Tìte. milˆme aplˆ gia algebrikoÔc kai uperbatikoÔc arijmoÔc. z.9.2. . ta stoiqeÐa 1.9. Lindemann to 1882. .7. apì ton orismì.5 ParadeÐgmata. 1) To i ∈ C eÐnai algebrikì (uperˆnw tou Q). 2) O arijmìc π = 3.11 (i)). To polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai to monikì . Tìte. . parapèmpoume ston I. Kaj¸c kˆje ide¸dec tou daktulÐou poluwnÔmwn E[x] eÐnai kÔrio ('Askhsh 2. An den upˆrqei tètoio mh-mhdenikì polu¸numo. prin apì thn Prìtash 2. to opoÐo deÐqthke pr¸ta apì ton F. tìte o z lègetai uperbatikìc uperˆnw tou E . upˆrqei èna mh-mhdenikì polu¸numo pou an kei ston pur na ker φ tou φ. èpetai ìti o bajmìc [E(z) : E] eÐnai ˆpeiroc.4 Orismìc. z 2 .5. O z lègetai algebrikìc uperˆnw tou E an upˆrqei mh-mhdenikì polu¸numo f (x) ∈ 2. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 191 E[x]. Apì thn Prìtash 2.

6.6. Q[a] = Q[i. 2. a4 − 2a2 + 9 = 0 kai ˆra to a eÐnai algebrikì me elˆqisto polu¸numo èna diairèth tou f (x) = x4 − 2x2 + 9 ∈ Q[x]. 'Etsi.6). o z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E an kai mìno an h epèktash E ⊆ E(z) eÐnai peperasmènhc diastˆsewc. dhlad  E[z] = E(z). to stoiqeÐo a eÐnai algebrikì uperˆnw tou E me elˆqisto polu¸numo x2 − a ∈ E[x]. Kaj¸c h diˆstash tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E[x]/ < f (x) > eÐnai Ðsh me to bajmì tou poluwnÔmou f (x) (giatÐ?).6. arkeÐ na deÐxoume ìti [Q(a) : Q] = 4.192 2 DaktÔlioi polu¸numo me ton elˆqisto bajmì pou èqei rÐza to z kai kaleÐtai to elˆqisto polu¸numo tou z uperˆnw tou s¸matoc E . Kaj¸c a3 = − √2 + 5i. Sunep¸c. 2. 2] kai 6 . èqoume E(z) = E[z].9. Sunep¸c. Sunep¸c. eÐnai epiplèon ènac isomorfismìc E -dianusmatik¸n q¸rwn. kˆje ˆllo polu¸numo g(x) ∈ E[x] pou èqei rÐza to z eÐnai pollaplˆsio tou f (x). èqoume a2 = 1 + 2 2i kai ˆra (a2 − 1)2 = −8. Sthn perÐptwsh aut . 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. sÔmfwna me to pr¸to je¸rhma twn isomorfism¸n daktulÐwn (Je¸rhma 2.3 èpetai ìti to polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai anˆgwgo. Apì to Je¸rhma 2. o isomorfismìc twn daktulÐwn E[x]/ < f (x) > E[z]. o opoÐoc kataskeuˆsthke sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. H eikìna tou omomorfismoÔ φ isoÔtai. h epèktash E ⊆ E[ a] = E( a) eÐnai bajmoÔ 2.9.6. me to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . Ja deÐxoume ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo kai ˆra isoÔtai me to elˆqisto polu¸numo tou a. h akeraÐa perioq  E[z] eÐnai epÐshc s¸ma kai ˆra isoÔtai me to s¸ma E(z) twn phlÐkwn thc. to Ðdio je¸rhma mac lèei ìti o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma. Diatup¸noume ta parapˆnw sumperˆsmata me th morf  enìc jewr matoc: Tìte.6 Je¸rhma. √ 2) 'Estw a = 2+i. sumperaÐnoume ìti gia to bajmì thc epèktashc E(z) = E[z] tou E isqÔei [E(z) : E] = deg f (x). 1) 'Estw E èna upìswma tou C kai a ∈ E èna stoiqeÐo tou.7 ParadeÐgmata. tètoio ¸ste oi √ √ tetragwnikèc rÐzec ± a ∈ C den an koun sto E . √ 1 èqoume i = 1 (a + a3 ) kai 2 = 6 (5a − a3 ). h apeikìnish φ eÐnai profan¸c grammik . √ √ Sunep¸c. Ja deÐxoume ìti o migadikìc arijmìc a eÐnai algebrikìc kai ja prosdiorÐsoume to elˆqisto polu¸numì tou. √ Prˆgmati.√Gia to skopì autì. Tìte. Epiplèon. o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai isìmorfoc me thn akeraÐa perioq  E[z] ⊆ C. en¸ o bajmìc [E(z) : E] eÐnai Ðsoc me to bajmì tou elˆqistou poluwnÔmou tou z uperˆnw tou E . Jewr¸ntac ta s¸mata E[x] kai C wc dianusmatikoÔc q¸rouc uperˆnw tou E . Tìte ìmwc. kai sthn perÐptwsh aut . 'Etsi.

9. √ èpetai ìti [Q(z) : Q] ≤ 2 · [Q( z) : Q]. (2) Kaj¸c ζ + ζ 6 = ζ + ζ −1 = 2b. Eidikìtera. gia t = π 1 3 9 . o arijmìc a eÐnai algebrikìc kai mˆlista 9 isqÔei [Q(a) : Q] = 3. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 193 ˆra h zhtoÔmenh sqèsh èpetai ˆmesa. 2 2 8 . 5) 'Estw a = cos π ∈ R. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ 4 8 ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2.6. qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2. EpÐshc.4). tìte kai o √ √ z eÐnai uperbatikìc.2. to x3 − 2 eÐnai to elˆqisto polu¸numo tou √ √ 3 2 kai ˆra h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3.9. deÐqnei ìti 2 = 4a − 3a kai ˆra o arijmìc a eÐnai rÐza tou monikoÔ poluwnÔmou f (x) = x3 − 3 x − 1 ∈ Q[x]. Ja deÐxoume ìti o arijmìc b eÐnai algebrikìc kai 7 mˆlista isqÔei [Q(b) : Q] = 3. Sunep¸c. jewroÔme thn prwtarqik  èbdomh rÐza thc monˆdac ζ = e2πi/7 kai parathroÔme ìti 1 + ζ + ζ 2 + ζ 3 + ζ 4 + ζ 5 + ζ 6 = 0.9.4). efarmìzontac thn Prìtash 2.2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ √ Q ⊆ Q[i] ⊆ (Q[i])[ 2] = Q[i. Prˆgmati. ζ 3 + 3ζ + 3ζ −1 + ζ −3 = 8b3 kai ˆra ζ 3 + ζ 4 = ζ 3 + ζ −3 = 8b3 − 6b. √ 3) Gia kˆje migadikì arijmì z o bajmìc thc epèktashc Q( z) ⊆ Q(z) eÐnai 1   2 (blèpe 1) parapˆnw). Gia to skopì autì. Sunep¸c. 'Etsi. o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. 6) 'Estw b = cos 2π ∈ R. Tìte. èpetai ìti to elˆqisto polu¸numo f (x) tou b eÐnai trÐtou bajmoÔ (kai mˆlista f (x) = x3 + 1 x2 − 1 x − 1 ). efarmìzontac thn Prìtash 2. èpetai ìti autì eÐnai akrib¸c to elˆqisto polu¸numo tou a. èqoume ζ 2 + 2 + ζ −2 = 4b2 kai ˆra ζ 2 + ζ 5 = ζ 2 + ζ −2 = 4b2 − 2. Sunep¸c.9.9.5 2)). √ 4) O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai mhdenÐzei to anˆgwgo monikì polu¸numo x3 − 2 ∈ Q[x]. 2].9. blèpoume ìti an o arijmìc z eÐnai uperbatikìc.2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ Q ⊆ Q( z) ⊆ Q(z). h trigwnometrik  tautìthta cos 3t = 4 cos3 t − 3 cos t. me bˆsh to 1) parapˆnw. h isìthta (2) grˆfetai isodÔnama 1 + 2b + (4b2 − 2) + (8b3 − 6b) = 0 kai ˆra o arijmìc b eÐnai rÐza tou poluwnÔmou 8x3 + 4x2 − 4x − 1 ∈ Q[x]. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti to polu¸numo autì eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2.9.

oi opoÐoi èqoun kèntro kˆpoio shmeÐo tou Σ kai aktÐna Ðsh me thn apìstash metaxÔ dÔo shmeÐwn tou Σ.9. λ) eÐnai 1   2.9. c. wc ex c: • To sÔnolo L(Σ) eÐnai to sÔnolo twn eujei¸n tou epipèdou. gia tic tetagmènec y1 . Qrhsimopoi¸ntac to gnwstì tÔpo gia tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc. L2 ∈ L(Σ). jewroÔme to epÐpedo Π kai èna sÔnolo shmeÐwn Σ ⊆ Π. 'Estw ìti oi exis¸seic twn kÔklwn eÐnai x2 + y 2 + d1 x + . ètsi ¸ste P ∈ L1 ∩ L2 . Gia na diatup¸soume austhrˆ to prìblhma twn EukleÐdeiwn kataskeu¸n (twn kataskeu¸n dhlad  me kanìna kai diab th).8 Prìtash. Qrhsimopoi¸ntac ton kanìna tou Cramer. t ∈ E . JewroÔme thn exÐswsh ax + by + c = 0 thc eujeÐac L kai thn exÐswsh x2 + y 2 + dx + ey + f = 0 tou kÔklou C me touc suntelestèc a. b1 . Ja sumbolÐzoume me Σ to sÔnolo twn shmeÐwn tou epipèdou Π. Tìte. OrÐzoume de ta sÔnola L(Σ) kai C(Σ). Apìdeixh. d. (iii) Upˆrqoun dÔo diakekrimènoi temnìmenoi kÔkloi C1 . C2 ∈ C(Σ). y2 twn shmeÐwn tom c ja eÐnai E(x1 . ac poÔme thn y . C2 ∈ C(Σ). 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 . c1 . λ) èna shmeÐo me P ∈ Σ . 2. ètsi ¸ste P ∈ L ∩ C . (ii) Upˆrqei mia eujeÐa L ∈ L(Σ) kai ènac kÔkloc C ∈ C(Σ). Epiplèon.7 1)). x2 twn shmeÐwn tom c thc eujeÐac kai tou kÔklou dÐnontai apì tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc thc morf c x2 + sx + t = 0 me s. blèpoume ìti oi tetmhmènec x1 . y1 ) = E(x1 ) kai E(x2 . kai antikajist¸ntac sthn exÐswsh tou kÔklou. λ) eÐnai 1 an o migadikìc arijmìc s2 − 4t an kei sto E kai 2 an ìqi (blèpe Parˆdeigma 2. f na an koun sto E . o bajmìc thc epèktashc E ⊆ E(κ. a2 . EÐnai fanerì ìti oi suntelestèc a1 . ètsi ¸ste P ∈ C1 ∩ C2 . L2 ∈ L(Σ)   miac eujeÐac L ∈ L(Σ) kai enìc kÔklou C ∈ C(Σ)   dÔo diakekrimènwn kÔklwn C1 . blèpoume ìti oi suntetagmènec κ kai λ tou shmeÐou tom c P twn eujei¸n aut¸n an koun sto E kai ˆra E(κ. E to upìswma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ kai P = (κ. JewroÔme tic exis¸seic a1 x + b1 y + c1 = 0 kai a2 x + b2 y + c2 = 0 twn eujei¸n L1 kai L2 antÐstoiqa. oi opoÐec dièrqontai apì dÔo (diaforetikˆ metaxÔ touc) shmeÐa tou Σ. c2 mporeÐ na epilegoÔn apì to s¸ma E . • To sÔnolo C(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kÔklwn tou epipèdou. b. LÔnontac thn exÐswsh thc eujeÐac wc proc mÐa metablht . b2 . pou apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou Σ kaj¸c kai ta shmeÐa tom c dÔo diakekrimènwn eujei¸n L1 .194 2 DaktÔlioi Kataskeuèc me kanìna kai diab th. blèpoume ìti o bajmìc thc epèkta√ shc E ⊆ E(κ) = E(κ. λ) = E . y2 ) = E(x2 ). e. Ja prèpei na diakrÐnoume treic peript¸seic: (i) Upˆrqoun dÔo diakekrimènec temnìmenec eujeÐec L1 .

mporoÔme na upojèsoume ìti P1 = (0. P2 }. kai to sÔnolo Σ = {P1 . 0) kai P2 = (1. 0). n. JewroÔme to sÔnolo Γ(Σ). P2 . P3 }. ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. P2 }. ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. ParathroÔme ìti an to sÔnolo Σ perièqei mìno èna   kanèna shmeÐo. . . An kei to shmeÐo P = (cos 3 . P2 . sto Γ(Σ)? 4. Epilègontac katˆllhla to Kartesianì sÔsthma suntetagmènwn. P2 }. 0). 0). . 0). (diplasiasmìc tou kÔbou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. An kei to shmeÐo P = (cos 2π . kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . anagìmaste sthn perÐptwsh (ii) parapˆnw. Pi−1 }) gia kˆje i = 1. f1 . 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou Π.9. sin 3 ). 0) kai P2 = (1. . . (triqotìmhsh gwnÐac) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. 0) kai P3 = (cos θ. (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0.2. h endiafèrousa perÐptwsh eÐnai aut  ìpou to Σ perièqei toulˆqiston dÔo shmeÐa P1 . ta opoÐa orÐzoun thn akm  tou monadiaÐou kÔbou. f2 ∈ E . P2 = (1. . Me ton parapˆnw sumbolismì. Ja lème ìti to Γ(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou. 0) kai P2 = (1. . . Pn me Pn = P . Kaj¸c eÐnai profanèc ìti C1 ∩C2 = C1 ∩L. 0). . An kei to shmeÐo P = ( π. An kei to shmeÐo P = ( 3 2. ta tèssera gewmetrikˆ probl mata pou anafèrame sthn arq  thc Paragrˆfou aut c mporoÔn na diatupwjoÔn wc ex c: 1. to opoÐo orÐzei mazÐ me n n ta P1 kai P2 tic korufèc tou kanonikoÔ n-g¸nou. d2 . JewroÔme epÐshc thn eujeÐa L me exÐswsh (d1 −d2 )x+(e1 −e2 )y+(f1 −f2 ) = 0. Sunep¸c. 0) (to opoÐo orÐzei mazÐ me to P1 ton kÔbo me ìgko 2 kubikèc monˆdec) sto sÔnolo Γ(Σ) twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou? 2. e1 . 0). tìte Γ(Σ) = Σ. sto Γ(Σ)? . kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 195 e1 y + f1 = 0 kai x2 + y 2 + d2 x + e2 y + f2 = 0 antÐstoiqa. gia katˆllhlouc suntelestèc d1 . 0) kai P2 = (1. to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta shmeÐa P tou epipèdou pou èqoun thn ex c idiìthta: Upˆrqei n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn tou epipèdou P1 . kai to sÔnolo θ θ Σ = {P1 . 'Etsi. . . ta opoÐa orÐzoun tic pleurèc thc gwnÐac θ. e2 . (tetragwnismìc tou kÔklou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. to opoÐo orÐzei mazÐ me θ ta P1 kai P2 tic pleurèc thc gwnÐac 3 . to opoÐo mazÐ me to P1 orÐzei thn pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì tou kÔklou. to sÔnolo Γ(Σ) apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou epipèdou Π ta opoÐa mporoÔn na kataskeuastoÔn se èna peperasmèno arijmì bhmˆtwn me th qr sh tou kanìna kai tou diab th apì ta shmeÐa tou Σ. sin θ). . sto Γ(Σ)? 3. sin 2π ). tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ ∪ {P1 .

. ìpou Ei = E(a1 . b2 . Sunep¸c. 'Estw ìti Pi = (ai . (diplasiasmìc tou kÔbou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. . . . n.8 kai na sumperˆnoume ìti o bajmìc thc epèktashc Ei−1 ⊆ Ei eÐnai 1   2 gia kˆje i = 1.9). Pn me Pn = P . 23 ). Kaj¸c Ei = Ei−1 (ai . mporoÔme na qrhsimopoi soume thn Prìtash 2. . JewroÔme tic diadoqikèc epektˆseic 2. blèpoume √ ìti ( 3 2. Kaj¸c a. me bˆsh to Je¸rhma 2. 23 )} 3 3 2 2 √ kai ˆra E = Q( 3). oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) eÐnai upoepektˆseic thc epèktashc E ⊆ En .9. ac upojèsoume ìti (cos π . ( 1 . .9. EÐmaste t¸ra se jèsh na dikaiolog soume to adÔnato thc lÔshc twn tessˆrwn gewmetrik¸n problhmˆtwn: 1. o bajmìc thc 9 9 9 epèktashc E ⊆ E(a) eÐnai mia dÔnamh tou 2 (blèpe Je¸rhma 2. 0) ∈ Γ(Σ) kai ˆra den eÐnai dunatì na diplasiasteÐ o kÔboc me kanìna / kai diab th. . Kaj¸c P ∈ Γ(Σ). Me skopì na odhghjoÔme se ˆtopo. apì thn Prìtash 2. . . 0). Ja deÐxoume ìti autì to teleutaÐo sumbaÐnei an θ = π . (triqotìmhsh gwnÐac) Upˆrqoun gwnÐec θ oi opoÐec mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th.2. . 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 kai E to upìsw- E = E0 ⊆ E1 ⊆ E2 ⊆ · · · ⊆ En . . autì sumbaÐnei an θ = π . tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ∪{P1 . . afoÔ 2 eÐnai gnwstì ìti mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th gwnÐa 30o . Kaj¸c to √ √ . (1.9 Je¸rhma. gia ton pragmatikì arijmì a = cos π . kaj¸c (cos π . èqoume Σ = {(0. sin π ) = ( 1 . Sunep¸c. . Pi−1 }) gia kˆje i = 1.9. Apìdeixh.9. upˆrqei ènac fusikìc arijmìc n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn P1 . n.196 2 DaktÔlioi To krit rio pou apodeiknÔetai sto epìmeno apotèlesma ja mac epitrèyei na deÐxoume to adÔnato twn parapˆnw gewmetrik¸n problhmˆtwn. 0).9. ai . b ∈ En .2 èpetai ìti o bajmìc thc epèktashc E ⊆ En eÐnai mia dÔnamh tou 2. . 0)} kai ˆra E = Q. b1 . Tìte. gia kˆje shmeÐo P = (a. . Eidikìtera. to zhtoÔmeno èpetai apì thn Prìtash 2. Upˆrqoun ìmwc kai gwnÐec θ oi opoÐec de mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. bi ) gia kˆje i. 2. (1.9. b) pou an kei sto Γ(Σ) oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) èqoun bajmì dunˆmeic tou 2. √ √ O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3 (blèpe Parˆdeigma 2. ma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ.9. . . sin π ) ∈ Γ(Σ). dhlad  [E(a) : E] = 2u kai [E(b) : E] = 2v gia katˆllhlouc fusikoÔc arijmoÔc u. 0). èqoume an = a kai bn = b. . bi ) gia kˆje i.9. Gia parˆdeigma. . a2 . Tìte. . Sthn perÐ3 ptws  mac. Sunep¸c. v . bi ).7 4)).

Gia parˆdeigma. 3. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me p pleurèc n mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th an kai mìno an p = 22 +1 gia kˆpoio fusikì arijmì n.9. 2 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc.9. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me n pleurèc eÐnai kataskeuˆsimo me kanìna kai diab th an kai mìno an o n eÐnai thc morf c 2m p1 · · · ps . den eÐnai dunatì na tetragwnisteÐ o kÔkloc me kanìna kai diab th. . deÐqnontac ìti (cos 2π . 257 kai 65537 antÐstoiqa.9. èqoume [E : Q] = 2 kai ˆra o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ E(a) eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2 (blèpe Prìtash 2. ektìc apì touc prohgoÔmenouc. sin 2π ) ∈ Γ(Σ).) Pio genikˆ. . ac jewr soume ènan akèraio n ≥ 1. Autì to teleutaÐo ìmwc de sumbaÐnei. arkeÐ na deiqteÐ / 7 7 ìti gia ton pragmatikì arijmì b = cos 2π o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(b) 7 den eÐnai mia dÔnamh tou 2. 0) ∈ Γ(Σ).9. Sunep¸c. Oi pr¸toi arijmoÐ thc morf c aut c onomˆzontai pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. Sunep¸c. (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) Ed¸ èqoume Σ = {(0.9 √ √ √ √ 1. Na deiqteÐ ìti o a + b eÐnai epÐshc algebrikìc.9. √ lu¸numo tou 2 + 3 uperˆnw tou Q. 2. 0)} kai ˆra E = Q. 17. ìpou m ≥ 0 kai oi p1 . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 197 E eÐnai mia gn sia tetragwnik  epèktash tou Q (blèpe Parˆdeigma 2. o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(a) ja prèpei na eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2.7 6). .2 Qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2.2). 2.7 3)). 5. Na deiqteÐ ìti Q( √ 3) = Q( 2 + 3) kai na brejeÐ to elˆqisto po2. (Den eÐnai gnwstì an upˆrqoun ˆlloi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat.9. ìpwc deÐqthke sto Parˆdeigma 2.9. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc pou eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E . 0)} kai ˆra √ E = Q. o arijmìc 22 + 1 = 641 · 6700417 den eÐnai pr¸toc. Autì ìmwc èpetai apì to Parˆdeigma 2.9.7 5). b). Upìdeixh: Jewr ste tic diadoqikèc epektˆseic Q ⊆ Q(a) ⊆ Q(a. (1. √ / to krit rio tou Jewr matoc 2. Gia 5 n = 5.2. Autì ìmwc de sumbaÐnei gia ìlec tic timèc tou n. Ask seic 2. 0). 1. me elˆqisto polu¸numo (uperˆnw tou E ) perittoÔ bajmoÔ. ps eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. afoÔ [Q(a) : Q] = 3. Gia n = 0. Ja deÐxoume ìti to kanonikì eptˆgwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. b ∈ C dÔo algebrikoÐ arijmoÐ. 'Omwc [E(a) : Q] = [E(a) : Q(a)] · [Q(a) : Q] kai ˆra [Q(a) : Q] | [E(a) : Q]. 3. (tetragwnismìc tou kÔklou) Kai ed¸ èqoume Σ = {(0. Upˆrqoun timèc tou fusikoÔ arijmoÔ n gia tic opoÐec h kataskeu  enìc kanonikoÔ n-g¸nou eÐnai dunat . . 0). paÐrnoume touc pr¸touc 3. 'Estw a.7 1)). (1. Kaj¸c o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. Na deiqteÐ ìti E(z) = E(z 2 ). 3 kai 4. autì sumbaÐnei an n = 4. ìpou deÐxame ìti [Q(b) : Q] = 3.9 mac deÐqnei ìti ( π.9. . 4.

b(x) ∈ Q[x].198 2 DaktÔlioi 4. 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou kai Γ(Σ) to sÔnolo twn shmeÐwn pou mporoÔn na kataskeuastoÔn me kanìna kai diab th apì to Σ. Na deiqteÐ ìti Γ(Σ) = Γ(Γ(Σ)). ìpou a(x) = 8x3 − 6x − 1 kai b(x) = 8x3 + 4x2 − 4x − 1. Upìdeixh: An mporoÔsame na kataskeuˆsoume mia gwnÐa 40o . Na deiqteÐ ìti ta polu¸numa a(x). 5. eÐnai anˆgwga. ja mporoÔsame na kataskeuˆsoume kai mia gwnÐa 20o . 6. . Na deiqteÐ ìti to kanonikì 9-gwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th.

5) p|ab ⇒ p|a   p|b.6. To P onomˆzetai pr¸to ide¸dec an a.10.6 eÐdame ìti to phlÐko F [x]/ < p(x) >.3. 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai P = R èna ide¸dec tou R. (1) Qrhsimopoi¸ntac ide¸dh sto Z. / 3) Gia kˆje anˆgwgo polu¸numo p(x) ∈ F [x].10. den eÐnai pr¸to giatÐ (x − 1)(x − 2) ∈< f (x) >.2 ParadeÐgmata. Sta paradeÐgmata 1 kai 3 gnwrÐzoume ìti oi antÐstoiqoi daktÔlioi phlÐka eÐnai s¸mata. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai a. Sqetikˆ èqoume to akìloujo apotèlesma.1 Orismìc. b ∈ R. Sto parˆdeigma 6 parathroÔme ìti o daktÔlioc phlÐko Z[x]/ < x > eÐnai isìmorfoc me to Z (Parˆdeigma 2. tìte èqoume (bl. 4) To ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. allˆ x − 1 ∈< f (x) > kai / x − 2 ∈< f (x) >. Sthn paroÔsa Parˆgrafo ja exetˆsoume genikìtera pìte o daktÔlioc phlÐko R/I eÐnai s¸ma   akeraÐa perioq . 6) To ide¸dec < x > tou Z[x] eÐnai pr¸to. allˆ 2 ∈< 6 > / kai 3 ∈< 6 >.8. 2.2.1 eÐdame ìti to phlÐko Z/ < p > eÐnai èna s¸ma an kai mìno an o p eÐnai pr¸toc arijmìc kai sthn Parˆgrafo 2.10 Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh Sthn Parˆgrafo 2. ìpou f (x) = (x − 1)(x − 2). . blèpoume ìti h idiìthta (??) eÐnai isodÔnamh me thn ab ∈< p >⇒ a ∈< p >   b ∈< p > . L mma 1. b ∈ Z. / 5) Se kˆje akeraÐa perioq  to mhdenikì ide¸dec eÐnai pr¸to. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 199 2. 1) Gia kˆje pr¸to arijmì p to ide¸dec < p > tou Z eÐnai pr¸to.7 2)) kai ˆra den eÐnai s¸ma. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai I èna ide¸dec tou R. to ide¸dec < p(x) > tou F [x] eÐnai pr¸to lìgw tou L mmatoc 2. eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo.10. allˆ mìno akeraÐa perioq . ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai p(x) ∈ F [x]. ìpou F eÐnai èna s¸ma.2. 2) To ide¸dec < 6 > tou Z den eÐnai pr¸to giatÐ 2·3 ∈< 6 >. ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P.

ìpou a. Sunep¸c to < p > eÐnai megistikì.11). 'Ara P = R. Tìte upˆrqei èna a ∈ I pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. Gia na deÐxoume ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . AntÐstrofa.10.6. 'Estw ab ∈ P . Apìdeixh. èstw ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . 'Ara to ide¸dec P eÐnai pr¸to. a) = 1 kai apì to Je¸rhma 1. c ∈ Z me 1 = bp + ac. . Tìte 0R/P = 1R/P . IsqÔei µκδ(p. Epeid  a ∈ I kai p ∈< p >⊆ I paÐrnoume bp + ac ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. / Sto R/P èqoume ab + P = P ⇒ (a + P )(b + P ) = P = 0R/P ⇒ a + P = P   b + P = P (giatÐ o R/P eÐnai akeraÐa perioq ) ⇒ a ∈ P   b ∈ P. / Sunep¸c sto R/P isqÔei 0R/P = P = 1 + P = 1R/P . Ac upojèsoume ìti o R/I eÐnai s¸ma. 'Estw. Apì ton orismì tou pr¸tou ide¸douc èqoume P = R kai ˆra 1 ∈ P .4 upˆrqoun b. dhlad  P = 1 + P kai katˆ sunèpeia 1 ∈ P . 'Estw R ènac daktÔlioc kai M = R èna ide¸dec tou R. 'Ara 1 ∈ I pou shmaÐnei ìti I = Z. Epomènwc an to J eÐnai èna ide¸dec tou R kai I ⊆ J ⊆ R.10. To M onomˆzetai megistikì an gia kˆje ide¸dec I tou R me M ⊆ I eÐnai I = M   I = R.5 Parˆdeigma. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. EÐdame prin ìti gia na eÐnai o daktÔlioc R/I s¸ma den arkeÐ to I na eÐnai pr¸to ide¸dec. EpÐshc gnwrÐzoume ìti kˆje ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I .4 Orismìc. b ∈ R. Prˆgmati.2.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. tìte J = I   J = R. ìpou to J eÐnai èna ide¸dec tètoio ¸ste I ⊆ J ⊆ R (Pìrisma 2.10. Tìte to ide¸dec < p > tou Z eÐnai megistikì. (a + P )(b + P ) = P . GnwrÐzoume ìti den upˆrqoun mh tetrimmèna gn sia ide¸dh enìc s¸matoc. loipìn. 2. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. 2. èstw I èna ide¸dec tou Z pou perièqei to < p > kai èstw ìti < p >= I . 'Estw ìti to P eÐnai pr¸to ide¸dec. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Tìte ab + P = P ⇒ ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P (giatÐ to P eÐnai pr¸to) ⇒ a + P = P = 0R/P   b + P = P = 0R/P . arkeÐ na deÐxoume ìti o daktÔlioc autìc den perièqei mhdenodiairètec.200 2 DaktÔlioi Tìte èna ide¸dec P tou R eÐnai pr¸to an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai akeraÐa perioq .3 Je¸rhma.6. 2.

8).10. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. èstw ìti o R/M eÐnai èna s¸ma.6 kai to Je¸rhma 2.6 kai to Je¸rhma 2. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 201 Tìte èna ide¸dec M tou R eÐnai megistikì an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai s¸ma. Tìte kˆje megistikì ide¸dec tou R eÐnai pr¸to. .3. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Ta ide¸dh autˆ mazÐ me to < 0 > eÐnai ta pr¸ta ide¸dh tou Z. a + M = M . Apìdeixh.6. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai M = I . r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to M (bl.6. To / sÔnolo I = M + < a >= {m + ra ∈ R|m ∈ M. 2.10. To Pìrisma èpetai apì to Je¸rhma 2.10. Sunep¸c / èqoume 1 ∈ R = I kai ˆra 1 = m + ra gia kˆpoia m ∈ M .5. Autì èpetai ˆmesa apì to Je¸rhma 2. 'Estw a + M ∈ R/M . Sunep¸c sto R/M isqÔei 0R/M = M = 1 + M = 1R/M . 2. IsqÔei M = I . 2.10. Ta megistikˆ ide¸dh tou Z eÐnai ta < p >. Prìtash 2.10. 'Estw ìti to M eÐnai megistikì ide¸dec. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. pou shmaÐnei ìti to a + M eÐnai antistrèyimo sto R/M . Gia na / deÐxoume ìti o R/M eÐnai s¸ma. AfoÔ 1 − ra = m ∈ M èqoume sto R/M th sqèsh 1 + M = ra + M . Apì ton orismì tou megistikoÔ ide¸douc èqoume M = R kai ˆra 1 ∈ M . tìte to ide¸dec < p(x) > eÐnai megistikì. Tìte to I/M eÐnai èna mh tetrimmèno ide¸dec tou R/M .11 (  kai apì touc orismoÔc) sumperaÐnoume ìti I = R. 1.10.10.2. Epomènwc 1 + M = ra + M = (r + M )(a + M ). Tìte a ∈ M . Epeid  to M eÐnai megistikì paÐrnoume I = R. arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. giatÐ a ∈ M kai a ∈ I . AntÐstrofa. An to F eÐnai èna s¸ma kai to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo.6 Je¸rhma.3. Apì to Pìrisma 2. Apìdeixh. 2.6. r ∈ R.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai metajetikìc me monadiaÐo stoiqeÐo.8 ParadeÐgmata. Epeid  o R/M eÐnai s¸ma sumperaÐnoume ìti I/M = R/M .7 Pìrisma.

To ide¸dec < x > sto Z[x] eÐnai pr¸to. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai I = M . Ja deÐxoume ìti to M den eÐnai megistikì ide¸dec. < x. b den eÐnai akèraio pollaplˆsio tou 3. 5. f (x) → f (a). 4. Ja deÐxoume ìti to M eÐnai èna megistikì ide¸dec. / 'Estw I = R. 6. a →< x − a > .3. 3) = 1 kai ˆra upˆrqoun akèraioi x. JewroÔme to ide¸dec I =< 2+i >. allˆ ìqi megistikˆ. Sunep¸c µκδ(a2 + b2 . 'Ara M ⊆ I . y . sumperaÐnoume . Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a.202 2 DaktÔlioi 3. 'Omoia. IsqÔei a2 + b2 ∈ I. allˆ ìqi megistikì afoÔ Z[x]/ < x >∼ Z pou eÐnai akeraÐa perioq  allˆ ìqi s¸ma. IsqÔei M = I giatÐ 2+i ∈ M . Ja apodeÐxoume ìti upˆrqei mia 1-1 kai epÐ antistoiqÐa J : C → X. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. < y >. jewr¸ntac ton epimorfismì a : C[x] → C. Tìte upˆrqei a+bi ∈ I . Qrhsimopoi¸ntac isotimÐec mod 3 blèpoume ìti to a2 + b2 den eÐnai pollaplˆsio tou 3 (ˆskhsh). Prˆgmati. b ∈ 3Z}. giatÐ a2 + b2 = (a + bi)(a − bi) kai to I eÐnai ide¸dec pou perièqei to a + bi. Epeid  isqÔei kai h sqèsh 3∈M ⊆I paÐrnoume 1 ∈ I . EkeÐ dÐnetai kai mia endiafèrousa arijmojewrhtik  efarmog  tou apotelèsmatoc autoÔ. 'Estw X to sÔnolo twn megistik¸n idewd¸n tou C[x]. 'Ara I = R kai katˆ sunèpeia to M eÐnai megistikì. Tìte 1 ∈ I kai epomènwc 1 = (2 + i)(x + yi) gia kˆpoiouc akeraÐouc x. brÐskoume x = 5/2 pou eÐnai ˆtopo. b ∈ 5Z}. 'Eqoume 5 = 4+1 = (2+i)(2−i) ∈ I . y me 1 = (a2 + b2 )x + 3y. ShmeÐwsh O prosdiorismìc twn megistik¸n (kai twn pr¸twn) idewd¸n tou Z[i] epituqgˆnetai sthn Parˆgrafo 3. Gia kˆje a ∈ C to ide¸dec < x − a > tou C[x] eÐnai megistikì. y] eÐnai pr¸ta. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Mènei na deÐxoume ìti I = R. LÔnontac to sÔsthma 1 = 2x − y kai 0 = 2y + x. y > tou Z[x. ìpou èna toulˆqiston apì ta a. ta ide¸dh = < x >.

. xn − an > |a1 . . Apì thn 'Askhsh 2.5. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 203 apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n (bl 2. Gia mia apìdeix  tou parapèmpoume sto M. epÐshc M. [2]. mporoÔme na upojèsoume ìti to f (x) eÐnai monikì. 'Ara h apeikìnish J eÐnai epÐ. . 2. Apì to Je¸rhma 2. Maliˆkac [17]). 'Estw M èna megistikì ide¸dec tou C[x]. . Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert (Nullstellensatz1 ). i) < x − 1 > sto Q[x] ii) < x2 − 1 > sto Q[x] iii) < x2 + 1 > sto Q[x] iv) < 0 > sto Z6 . v) < 0 > sto Z7 . 'Ara h apeikìnish J eÐnai 1-1.3 to f (x) eÐnai anˆgwgo. [4]} sto Z6 vii) {[0]. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Algebrac sumperaÐnoume ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai 1 (bl. . gistik¸n idewd¸n tou C[x1 .6 èqoume ìti to C[x]/M eÐnai s¸ma.10.10 1. [6]} sto Z12 To Je¸rhma autì apodeÐqjhke apì ton D. Pìrisma 2. . . Tìte x − a ∈< x − b > kai ˆra upˆrqei f (x) ∈ C[x] me x − a = f (x)(x − b). = SÔmfwna me to Je¸rhma 2. D¸ste èna parˆdeigma pr¸tou ide¸douc tou Q[x] pou den eÐnai megistikì. . ShmeÐwsh To prohgoÔmeno apotèlesma mporeÐ na genikeujeÐ wc ex c. an ∈ C}. Epeid  to C eÐnai s¸ma.6. . . O ìroc Nullstellensatz shmaÐnei sta Germanikˆ “Je¸rhma riz¸n” 1 .2. gia kˆpoio a ∈ C.10. 'Estw < x − a >=< x − b >.6) ìti C[x]/ < x − a >∼ C.4. gia kˆpoio f (x) ∈ C[x].10. . Sunep¸c to f (x) eÐnai thc morf c x − a.9). to ide¸dec < x − a > eÐnai megistikì. (bl. SÔmfwna me to Je¸rhma 2. Hilbert to 1893. . xn ] eÐnai to {< x1 − a1 . Poia apì ta parakˆtw ide¸dh eÐnai pr¸ta   kai megistikˆ. Sunep¸c f (x) = 1 kai a = b.6. To apotèlesma autì eÐnai èna apì ta jemeli¸dh jewr mata thc Algebrik c GewmetrÐac.6. To sÔnolo twn me- Ask seic 2.11 èqoume M =< f (x) >. vi) {[0]. Reid [20] ìpou mporeÐ na breÐ o anagn¸sthc kai mia prosit  ex ghsh thc shmasÐac tou apotelèsmatoc autoÔ.

10. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 3.204 viii) < 1 + i > sto Z[i] ix) < 2 > sto Z[i]. D¸ste èna parˆdeigma pou deÐqnei ìti h tom  dÔo pr¸twn idewd¸n den eÐnai genikˆ pr¸to ide¸dec. ApodeÐxte ìti ta pr¸ta kai ta megistikˆ ide¸dh tou R tautÐzontai. AlhjeÔei ìti to ide¸dec < p > × < p > tou Z × Z eÐnai megistikì an to p eÐnai pr¸toc. ApodeÐxte ìti to ide¸dec ker ϕ eÐnai pr¸to. Z6 kai Z12 kai na prosdiorisjoÔn ta antÐstoiqa phlÐka. 6. 11. Prìtash 2. ìpou o R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai to F eÐnai èna s¸ma. 7. 8.6. i) Z[x]/ < x2 + 1 > ii) Q[x]/ < x3 + 2 > iii) R[x]/ < x3 + 2 > iv) Z[i]/ < 4 > v) Z[i]/ < 7 > vi) Z[i]/ < 1 + i > 2 DaktÔlioi 4. ApodeÐxte ìti kˆje pr¸to ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . i) ApodeÐxte ìti to ϕ−1 (J) eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R gia kˆje pr¸to ide¸dec J tou S . ii) 'Estw I èna ide¸dec tou R. Na brejoÔn ìla ta megistikˆ ide¸dh twn daktulÐwn Z4 . To ide¸dec I = {f (x) ∈ Z[x]|f (0) ∈ 2Z} tou Z[x] eÐnai megistikì. 5.1. ìpou J eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R pou perièqei to I . 'Estw R peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. . Upìdeixh: Bl. 9. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata. To ide¸dec < p > ×Z tou Z × Z eÐnai megistikì an kai mìno o p eÐnai pr¸toc arijmìc. 'Estw ϕ : R → F ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn.

Tìte upˆrqoun polu¸numa gi (x1 . . iii) I = ker ϕ. . . . tètoia ¸ste M ∩ N =< 0 >. . xn ]. To ide¸dec < 5 >= {5a + 5b 2|a. . y]. . 14. H ˆskhsh aut  sqetÐzetai me to Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert.10. . . ApodeÐxte ta ex c. . . Sto Parˆdeigma 2. AlhjeÔei ìti to < 3 > eÐnai megistikì. . xn − an > tou F [x1 . b ∈ Z} tou Z[ 2] = {a + b 2|a. I =< 3 >. xn ) → f (a1 . y > tou Z[x.3. iv) To ide¸dec I eÐnai megistikì. . ii) 'Estw f (x1 . . . JewroÔme to ide¸dec I =< x1 − a1 . . i = 1. Upìdeixh: Qrhsimopoi ste epagwg  sto n kai to Je¸rhma 2. tètoia ¸ste f (x1 . xn ) ∈ k[x1 . . Na brejeÐ èna parˆdeigma daktulÐou pou den èqei kanèna mh-mhdenikì megistikì ide¸dec.5.8 3) eÐdame ìti to ide¸dec < x. . .2. . xn ] → F. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 205 iii) AlhjeÔei ìti gia kˆje pr¸to ide¸dec I tou R to ϕ(I) eÐnai pr¸to ide¸dec tou S. . Na brejeÐ èna ide¸dec I tou Z[x. ApodeÐxte ìti oi daktÔlioi M kai N eÐnai s¸mata kai ìti R ∼ R/M ×R/N ∼ M ×N . . . o opoÐoc na mhn eÐnai metajetikìc? 15. 'Estw M kai N dÔo diakekrimèna megistikˆ ide¸dh enìc metajetikoÔ daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo. . y] eÐnai pr¸to allˆ ìqi megistikì. MporeÐte na breÐte èna parˆdeigma enìc tètoiou daktulÐou. . y] tètoio ¸ste < x. . . n. 'Estw F èna s¸ma kai a1 . xn ) = n i−1 gi (x1 . b ∈ Z} eÐnai megistikì. H apeikìnish ϕ : F [x1 . . . . . . . . Upìdeixh: Z → Z2 . 13. an ∈ F . 16. y > I . xn )(xi − ai ). . . . xn ) ∈ ker ϕ.10. . . . . . f (x1 . . √ √ √ 12. . an ) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. I = Z[x. = = . xn ]. . . . i) I ⊆ ker ϕ. .

.

To 1874 o Lame anakoÐnwse sthn AkadhmÐa twn ParisÐwn thn “apìdeix ”tou ìti h exÐswsh tou Fermat. n > 2. H basik  idèa tou sullogismoÔ tou Lame  tan h ex c. H idiìthta aut  proôpojètei thn monadikìthta thc “paragontopoÐhshc se ginìmeno anag¸gwn”. thn kentrik  ènnoia aut c thc Enìthtac. je¸rhse sto daktÔlio Z[ζ] = {an−1 ζ n−1 + · · · + a1 ζ + a0 ∈ C|ai ∈ Z} thn paragontopoÐhsh xn = z n − y n = (z − y)(z − ζy)(z − ζ 2 y) · · · (z − ζ n−1 y). Apì ekeÐ sunèqise gia na ftˆsei se ˆtopo. y. Me th bo jeia aut c deÐxame ìti h Diofantik  exÐswsh x4 + y 4 = z 4 den èqei mh tetrimmènec lÔseic. Sto b ma autì upˆrqei lˆjoc giatÐ h sugkekrimènh idiìthta thc paragontopoÐhshc pou qrhsimopoÐhse o Lame den isqÔei genikˆ sto Z[ζ]. z eÐnai sqetikˆ pr¸toi. den èqei mh tetrimmènec akèraiec lÔseic. Jètontac ζ = sun(2π/n) + ihm(2π/n) ∈ C. Ja orÐsoume mia oikogèneia daktulÐwn (tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc) ìpou h diairetìthta èqei idiìthtec parìmoiec me autèc pou exetˆsame stouc akeraÐouc kai ta polu¸numa. 'Estw ìti upˆrqoun x. Stic epìmenec Paragrˆfouc ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac se tuqaÐec akèraiec perioqèc. y. xn + y n = z n . z ∈ Z − {0} me xn + y n = z n . Sth sunèqeia epiqeirhmatolìghse ìti afoÔ to ginìmeno twn paragìntwn aut¸n eÐnai mia n-st  dÔnamh.3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sthn Enìthta 1 melet same thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z kai wc efarmog  thc monadikìthtac thc paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n lÔsame th Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z 2 . tìte kˆje ènac apì autoÔc eÐnai mia n-sth dÔnamh sto Z[ζ]. Sth sunèqeia ja 207 . apèdeixe ìti oi parˆgontec sto dexiì mèloc eÐnai “sqetikˆ pr¸toi”sto Z[ζ]. Upojètontac ìti sto Z oi x.

.208 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh asqolhjoÔme me thn eÔresh perioq¸n pou an koun sthn oikogèneia aut  kai ja doÔme diˆforec efarmogèc.

opìte b|a.3. An a.1 Orismìc. eÐnai ta uf (x). Upojètoume ìti a = 0. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume “a|b sto R”   aplˆ a|b an eÐnai safèc poiìn R ennoÔme.1 Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 'Estw R mia akeraÐa perioq . 'Estw ìti a = ub. ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. IsqÔoun ed¸ merikèc aplèc idiìthtec: • an a|b kai a|c tìte a|rb + sc gia kˆje r. An a = 0. Se èna s¸ma kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa eÐnai suntrofikˆ. ja lème ìti to a eÐnai suntrofikì tou b sto R. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq  lambˆnoume 1 = νu. ParathroÔme ìti oi diairètec tou monadiaÐou stoiqeÐou 1 ∈ R eÐnai akrib¸c ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. AntÐstrofa. 3. To p onomˆzetai anˆgwgo sto R an oi mìnoi diairètec . èstw a|b kai b|a. IdiaÐtero endiafèron parousiˆzei h perÐptwsh pou to a den èqei ˆllouc diairètec.   ìti ta a. Kˆje a ∈ R èqei merikoÔc profaneÐc diairètec. tìte b = 0 kai h idiìthta isqÔei. Gia parˆdeigma. Epeid  to u eÐnai antistrèyimo upˆrqei ν ∈ R me νu = 1. ν ∈ R me b = ua kai a = νb. • an a|b kai b|c tìte a|c. ta suntrofikˆ stoiqeÐa tou m sto Z eÐnai to m kai to −m. F s¸ma. 'Estw a. Ta suntrofikˆ enìc poluwnÔmou f (x) ∈ F [x]. • a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. tou sto R eÐnai ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R.1. qreiazìmaste thn ènnoia thc diairetìthtac. Gia na orÐsoume ta stoiqeÐa tou R pou ja èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc twn pr¸twn arijm¸n kai twn anag¸gwn poluwnÔmwn pˆnw apì s¸ma. ìpou u ∈ F − {0}. Tìte apì th sqèsh a = ub paÐrnoume νa = νub = b kai ˆra a|b. s ∈ R. opìte a = νua. Ac apodeÐxoume thn trÐth idiìthta. Ja lème ìti to a diaireÐ to b sto R (  ìti to b eÐnai pollaplˆsio tou a sto R   ìti to a eÐnai diairèthc tou b sto R) an upˆrqei c ∈ R me b = ac. Sqetikˆ dÐnoume ton ex c orismì. dhlad  to u eÐnai antistrèyimo. èqoume 2|3 sto Q. allˆ ìqi sto Z. Sto Z[i] ta stoiqeÐa 3 + 2i kai −2 + 3i eÐnai suntrofikˆ afoÔ 3 + 2i = −i(−2 + 3i) kai to −i eÐnai antistrèyimo. b eÐnai suntrofikˆ sto R. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 209 3. Tìte upˆrqoun u. EÔkola epalhjeÔetai ìti h sqèsh pou orÐzetai R me “a ∼ b an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac.1. b ∈ R. Gia parˆdeigma. b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R tètoia ¸ste a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. 'Estw R mia akeraÐa perioq  kai p ∈ R èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo. an kai mìno an a|b kai b|a.

3. eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc lìgw tou Jewr matoc 2. Ja deÐxoume ìti h akeraÐa perioq  Z[ −5] = {a+b −5 ∈ C|a. 1 + −5. MporoÔme t¸ra na orÐsoume thn kÔria ènnoia aut c thc Paragrˆfou. tìte to ˆllo ja eÐnai suntrofikì tou p. b ∈ R. tìte r = s kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) gia kˆje i to pi eÐnai suntrofikì tou qi .1. b eÐnai antistrèyimo. b ∈ Z} den ikanopoieÐ thn idiìthta 2 tou OrismoÔ 3. qs .2 Orismìc. . ìpou R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ìpou F s¸ma. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. .1. 3. Gia parˆdeigma.7). xn ]. . b eÐnai antistrèyimo. h akeraÐa perioq  Z eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc sÔmfwna me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c (Je¸rhma 1.3.1. Sto parˆdeigma pou ako√ √ loujeÐ deÐqnoume ìti h perioq  Z[ −5] = {a + b −5 ∈ C|a. 1. afoÔ kˆje stoiqeÐo tou eÐnai 0   antistrèyimo. gia na deÐxoume ìti èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo p ∈ R eÐnai anˆgwgo. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja apodeÐxoume apotelèsmata apì ta opoÐa prokÔptoun pollˆ ˆlla paradeÐgmata perioq¸n monadik c paragontopoÐhshc. blèpoume ìti den upˆrqoun anˆgwga stoiqeÐa se èna s¸ma. parathroÔme ìti √ √ 6 = 2 · 3 = (1 + −5)(1 − −5). . ìpou p eÐnai pr¸toc. . allˆ den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[x] sÔmfwna me ton Orismì 3. EpÐshc kˆje s¸ma eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc katˆ tetrimmèno trìpo.2. F s¸ma.3.1. sun jwc upojètoume ìti p = ab. ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z eÐnai ta p kai −p. . Autì arkeÐ. o Z[x] kai o poluwnumikìc daktÔlioc R[x1 . An a = p1 . giatÐ an èna apì ta a. Sthn perÐptwsh ìmwc pou to F den eÐnai s¸ma qreiˆzetai lÐgh prosoq  sthn orologÐa: Sto Z[x] to polu¸numo 2x + 2 eÐnai anˆgwgo sÔmfwna me ton Orismì 2.10. 1 − −5 . √ √ 3. ìpwc eÐnai o Z[i]. kai deÐqnoume ìti èna apì ta a. giatÐ o diairèthc 2 den eÐnai oÔte antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[x] oÔte suntrofikì tou 2x + 2. pr kai a = q1 . Sthn prˆxh. Epeid  kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc eÐnai antistrèyimo.1. ìpou ta pi kai qj eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x].2.210 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Gia parˆdeigma. eÐnai autˆ pou onomˆsame anˆgwga polu¸numa ston Orismì 2.3. . Kˆje stoiqeÐo tou R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. Prˆgmati. ìpou a.3 Parˆdeigma.2. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. O poluwnumikìc daktÔlioc F [x]. .2. 2. (1) √ √ Ja deÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2.

'Ara ta 0 1 √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta√ . An u = u0 + u1 −5. ìpou ai . √ 'Omwc kanèna apì ta (anˆ dÔo mh suntrofikˆ stoiqeÐa) 2. b ∈ R eÐnai mh mhdenikˆ stoiqeÐa. pan kai n 1 b = νpb1 . . 3. dhlad  N (u)N (ν) = 1. y ∈ Z[ −5]. 211 Apì tic idiìthtec autèc eÐnai fanerì ìti h (??) parèqei dÔo √ diaforetikèc paragontopoi seic tou 6 se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou Z[ −5]. giatÐ ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆgwga! 3. √ tìte N (d) = 1 opìte to d eÐnai antistrèyimo. pbn . ac doÔme to lˆjoc tou Lame pou anafèrame sthn √ eisagwg  thc Paragrˆfou aut c. Tìte N (2) = N (cd). An to √ u ∈ Z[ −5] eÐnai antistrèyimo.   4. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 1. eÐnai anˆgwga 3. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.   2. Sto parˆdeigma autì.3.4 Parathr seic. tìte apì th sqèsh uν = 1 paÐrnoume N (uν) = √ N (1). den eÐnai antistrèyima 2. tìte èqoume a = upa1 . An N (c) = 1. ìpou c. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou n 1 . Sthn akeraÐa perioq  Z[ −5] èqoume thn paragontopoÐhsh √ √ 62 = 2 · 3 · (1 + −5) · (1 − −5). ta u. . u1 ∈ Z. bi ∈ N. eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. DeÐqnoume ìti to 2 eÐnai anˆgwgo sto Z[ −5]. (1 + −5). tìte u2 + 5u2 = 1 kai epomènwc u0 = ±1 kai u1 = 0. √ 3. 'Estw 2 = cd. N (a + b −5) = a2 + 5b2 √ kai parathroÔme ìti N (xy) = N (x)N (y) gia kˆje x. 1) 'An a. 1. OrÐzoume thn apeikìnish √ √ N : Z[ −5] → N. ±1 2. ìpou u0 . .1.1. Tìte èqoume c2 + 5c2 = 2. dhlad  4 = N (c)N (d) kai katˆ sunèpeia N (c) = 1. anˆ dÔo eÐnai mh suntrofikˆ. opìte N (u) = 1. 1 − −5. giatÐ o √ a2 + 5b2 eÐnai to tetrˆgwno tou mètrou tou migadikoÔ arijmoÔ a + b −5. Me √ th bo jeia thc N brÐskoume ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5]. tìte c = ±1 (ìpwc eÐdame prin) kai to c eÐnai antistrèyimo. Epeid  ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta ±1. Oi apodeÐxeic gia ta upìloipa √ stoiqeÐa eÐnai parìmoiec. 'Estw N (c) = 2. eÐnai profanèc ìti √ √ ta stoiqeÐa 2. . 3. EÐnai fanerì ìti aut  h Diofantik  0 1 exÐswsh den èqei lÔseic. kai c = c0 + c1 −5. An N (c) = 4. (1 − √ √ −5) den eÐnai tetrˆgwno sto Z[ −5]. 1 + −5. d ∈ Z[ −5].

. . . .212 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh R kai ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. r3 . isodÔnama. ìpou gia kˆje i to ri+1 diaireÐ to ri kai den eÐnai suntrofikì tou. ìpou to u eÐnai antistrèyimo kai ta n 1 pi eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. Apì thn isìthta aut  kai thn idiìthta 2 ston Orismì 3. Prˆgmati. . T¸ra an a1 > b1 paÐrnoume n n 1 1 a upb2 . Apì th sqèsh b = ac èqoume upb1 . . pbn = νp11 −b1 . Sthn perÐptwsh aut  isqÔei a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. . . tìte apì thn prohgoÔmenh parat rhsh sumperaÐnoume oti kˆje ri ja èqei mia parˆstash thc morf c bi b ri = νi p1 1 . pan c. . pan c n n 2 giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . . 2) An a ∈ R eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. 3) An diatup¸soume thn prohgoÔmenh parat rhsh me ide¸dh èqoume: den upˆrqei gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 > < r2 > < r3 > . . h sunepagwg  “⇐” eÐnai profan c. 'Estw a|b. pan . blèpoume ìti an exairèsoume antistrèyima stoiqeÐa kai an tautÐsoume suntrofikoÔc diairètec. ìpou gia kˆje i to νi eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo kai bij ≤ aj gia kˆje j .  . . j = 1. . pnin . .. Prˆgmati. Autì eÐnai ˆtopo. Sunep¸c paÐrnoume mia gn sia fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n ∂(r1 ) > ∂(r2 ) > ∂(r3 ) > . . h opoÐa bèbaia den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh.1. . Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac.2 sumperaÐnoume ìti to p1 eÐnai suntrofikì me kˆpoio pj . . . . kˆje aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 >⊆< r2 >⊆< r3 >⊆ . tìte den upˆrqei ˆpeirh akoloujÐa stoiqeÐwn tou R thc morf c r1 = a.. . . an èqoume a = upa1 . r2 . pbn = νpa1 . Jètoume ∂(ri ) = bi1 + · · · + bin kai parathroÔme ìti ∂(ri+1 ) < ∂(ri ) efìson to ri+1 diaireÐ to ri kai to ri+1 den eÐnai suntrofikì tou ri . tìte to pl joc twn diairet¸n tou a eÐnai peperasmèno.

en¸ ri+1 |ri kai ri+1 mh suntrofikì tou ri ⇔< ri > < ri+1 > . tìte to Ðdio sumbaÐnei kai gia to a = a1 b1 . Genikˆ se kˆje perioq  monadik c paragontopoÐhshc R isqÔei to akìloujo.8). b.3. .2. 'Estw a ∈ R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo kai èstw ìti to a den grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. apì thn opoÐa èpetai ìti ta ri kai ri+1 eÐnai suntrofikˆ an kai mìno an < ri >=< ri+1 >. tìte ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a kai b (L mma 1. AntÐstoiqo apotèlesma eÐdame kai sta polu¸numa (L mma 2. AntÐstrofa. èqoume to akìloujo krit rio pou mac plhroforeÐ pìte mia akeraÐa perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Prˆgmati. b1 ∈ R eÐnai mh antistrèyima stoiqeÐa. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou Jewr matoc.1. .3. parathroÔme ìti ri+1 |ri ⇔< ri >⊆< ri+1 >. 'Estw ìti to a1 den eÐnai ginìmeno anag¸gwn. Apìdeixh. Gia thn apìdeixh thc pr¸thc isodunamÐac èqoume ri+1 |ri ⇔ ri = cri+1 . An ta a1 kai b1 eÐnai ginìmena anag¸gwn. ìpou a. Kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . b ∈ R. H dèuterh isodunamÐa aÐnai ˆmesh sunèpeia thc pr¸thc. 1.). Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 213 eÐnai telikˆ stajer  (dhlad  upˆrqei N ∈ N tètoio ¸ste < rN >=< rN +1 >=< rN +2 >= . ìpou a1 . c ∈ R ⇔ ri ∈< ri+1 >⇔< ri >⊆< ri+1 > . ìpou a. An to p eÐnai anˆgwgo kai p|ab. 4) GnwrÐzoume ìti an o pr¸toc p diaireÐ to ginìmeno ab dÔo akeraÐwn a. Tìte to a den eÐnai anˆgwgo kai ètsi èqoume a = a1 b1 . pou eÐnai ˆtopo.5). . H apìdeixh prokÔptei ˆmesa apì thn Parat rhsh 1). Mia akeraÐa perioq  R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an isqÔoun oi parakˆtw dÔo idiìthtec. H mia sunepagwg  èqei apodeiqteÐ stic prohgoÔmenec Parathr seic. 3. tìte to p diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a kai b. kai 2. b ∈ R. Oi idiìthtec pou anafèrontai stic Parathr seic 3) kai 4) parousiˆzoun idiaÐtero endiafèron giatÐ qarakthrÐzoun tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. An to p ∈ R eÐnai anˆgwgo kai p|ab. Akribèstera. IsqÔei bèbaia < a >⊆< a1 >.1.5 Je¸rhma. tìte p|a   p|b.

ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou R kai n 1 ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. an < a >=< a1 > tìte ta a. bi }.6 ShmeÐwsh. ìpou F s¸ma.8 èqoume thn idiìthta 2 tou Jewr matoc. pan . ìpou ai . pbn . H idiìthta 2 sto prohgoÔmeno Je¸rhma eÐnai isodÔnamh me thn ex c idiìthta: an to p ∈ R eÐnai anˆgwgo tìte to ide¸dec < p > eÐnai pr¸to.. sth jèsh twn ci èqoume antistrèyima stoiqeÐa tou R kai sth jèsh thc Prìtashc 2. Kˆje stoiqeÐo thc morf c uc onomˆzetai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn a. a.2 eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Ta stoiqeÐa a. Prˆgmati. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja efarmìsoume to prohgoÔmeno krit rio gia na apodeÐxoume ìti oi “akèraiec perioqèc kurÐwn idewd¸n” eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. se antÐjesh me tic eidikèc peript¸seic R = Z. b = n 1 νpb1 . ta u. TonÐzoume ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn a. . 'Omwc to kÔrio ide¸dec < c > orÐzetai monos manta (giatÐ. Apì thn idiìthta 1 autì eÐnai ˆtopo. 'Etsi lambˆnoume èna mh antistrèyimo a2 pou den eÐnai ginìmeno anag¸gwn kai < a1 > < a2 > . Jètontac ci = min{ai . b den orÐzetai ed¸ monos manta. b. ìpou u ∈ R eÐnai antistrèyimo.2. Tic idiìthtec autèc èqei kˆje stoiqeÐo thc morf c uc. . . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. a1 eÐnai suntrofikˆ (bl.214 kai epiplèon 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh < a >=< a1 > . th sqèsh (??)) kai katˆ sunèpeia to b1 eÐnai antistrèyimo. Ja qreiastoÔme sth sunèqeia thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth se tuqaÐa perioq  monadik c paragontopoÐhshc.1. SuneqÐzontac lambˆnoume mÐa gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n. pcn diaireÐ ta a kai b kai n 1 epiplèon diaireÐtai apì kˆje koinì diairèth twn a. . b ∈ R mh mhdenikˆ stoiqeÐa kai a = upa1 .3. H apìdeixh thc idiìthtac 2 ston Orismì 3. pou eÐnai ˆtopo. 3.10 (Monadikìthta): Sth jèsh tou L mmatoc 2. b lègontai sqetikˆ pr¸ta an to 1 eÐnai ènac mègistoc .. b sÔmfwna me thn Parat rhsh 3.3. F [x]..4 1). Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. T¸ra epanalambˆnoume thn prohgoÔmenh diadikasÐa gia to a1 sth jèsh tou a.1. Blèpoume ètsi ìti oi dÔo idiìthtec tou Jewr matoc autoÔ anafèrontai se kÔria ide¸dh.4 2) mporoÔme na qrhsimopoi soume ton orismì tou anag¸gou stoiqeÐou. < a > < a1 > < a2 > . . parathroÔme ìti to stoiqeÐo c = pn1 .1. bi ∈ N.). .

6. b ∈ R me a = 0. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. O daktÔlioc Z[ −6] = {a + b −6 ∈ C|a.3. An to b den eÐnai antistrèyimo. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 7. √ √ Upìdeixh: 4 = 2 · 2 = (1 + −3)(1 − −3). Tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo an kai mìno an to ϕ(p) ∈ S eÐnai anˆgwgo. 5. √ √ 9. AlhjeÔei ìti h S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. dhlad  an den upˆrqei anˆgwgo stoiqeÐo tou R pou diaireÐ ta a. ApodeÐxte ta ex c: a.1 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. √ √ 10.10. Sto Z[i] to 3 eÐnai anˆgwgo. allˆ to ide¸dec < 2 > den eÐnai pr¸to. to 2 eÐnai eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. Ask seic 3. 'Estw a. ±i. . tìte ja eÐnai < ab > < a >. b. Ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta ±1. An kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou R eÐnai suntrofikˆ. tìte to R eÐnai s¸ma. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 215 koinìc diairèthc twn a. allˆ to 5 den eÐnai. Kˆje suntrofikì stoiqeÐo enìc anag¸gou stoiqeÐou eÐnai anˆgwgo. 4. AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. b. 'Estw S mÐa perioq  pou perièqetai se perioq  monadik c paragontopoÐhshc. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 3. O daktÔlioc Z[ −3] = {a + b −3 ∈ C|a. Sto Parˆdeigma 2. An to mh mhdenikì ide¸dec < p > tou R eÐnai pr¸to tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo. 8. b. 1. 2.3.1.

1 ènac akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou √ √ megalutèrou tou 1. ApodeÐxte ìti an o daktÔlioc Z[ n] = {a + b n ∈ C|a. . b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. tìte to 2 den eÐnai anˆgwgo se autìn.216 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 11. √ √ Upìdeixh: 2|n(n − 1) = (n + n)(n − n). 'Estw n = 0.

Epeid  x ∈ (2. x >=< h(x) > gia kˆpoio h(x) ∈ F [x].2 Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. Gia ton skopì autì ja efarmìsoume to Je¸rhma 3. eÐnai perioqèc kurÐwn idewd¸n. ˆtopo. 'Estw I1 ⊆ I2 ⊆ I3 ⊆ . MporoÔme na upojèsoume qwrÐc periorismì thc genikìthtac ìti k1 ≤ k2 . ìpou F s¸ma. opìte 2 = xg(x) gia kˆpoio g(x) ∈ Z[x]. Prˆgmati. an a. jewroÔme to ide¸dec < 2. o Z kai o F [x]. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. Sth deÔterh perÐptwsh. x >= {2f (x) + xg(x)|f (x). 'Estw ìti < 2.1 Orismìc. x) to h(x) diaireÐ to x kai ˆra h(x) = ±1   h(x) = ±x. Kˆje s¸ma eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n giatÐ ta mìna ide¸dh s¸matoc eÐnai to < 0 > kai to < 1 > pou eÐnai kÔria.1. JewroÔme to sÔnolo I = k=1 Ik .5.2 L mma. y] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n (bl. Sthn pr¸th perÐptwsh èqoume ±1 = 2f (x) + xg(x). 'Ena parˆdeigma akeraÐac perioq c pou den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai o daktÔlioc Z[x]. opìte Ik1 ⊆ Ik2 kai katˆ sunèpeia a. Parˆdeigma 2.2. EukleÐdeiec Perioqèc 217 3. Sunep¸c blèpoume ìti stic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc ta kÔria ide¸dh paÐzoun shmantikì rìlo. Epeid  to Ik2 eÐnai ide¸dec èqoume a − b ∈ Ik2 ⊆ I kai epeid  to Ik1 eÐnai ide¸dec èqoume ra ∈ Ik1 ⊆ I .2. pou eÐnai to kÔrio apotèlesma aut c thc Paragrˆfou. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  kurÐwn idewd¸n an kˆje ide¸dec thc R eÐnai kÔrio. . H pr¸th idiìthta tou Jewr matoc autoÔ isqÔei gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n: 3. Tìte kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . Prˆgmati. b ∈ Ik2 . ∞ Apìdeixh. Gia parˆdeigma.5.2. 3. x >=< x >. To I eÐnai èna ide¸dec tou R. b ∈ I kai r ∈ R tìte a ∈ Ik1 kai b ∈ Ik2 gia kˆpoia k1 kai k2 . gia kˆpoia f (x).3. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. kai h akeraÐa perioq  C[x. pou blèpoume ìti eÐnai ˆtopo an jewr soume touc stajeroÔc ìrouc. . g(x) ∈ Z[x]}. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. EpÐshc. . EukleÐdeiec Perioqèc Perioqèc kurÐwn idewd¸n EÐdame sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti se mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc 1) kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n eÐnai telikˆ stajer . mia akoloujÐa idewd¸n tou R. èqoume 2 ∈< 2. kai 2) kˆje kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì anˆgwgo stoiqeÐo eÐnai pr¸to. g(x) ∈ Z[x].6 4)).

Gia kˆje k ∈ N isqÔei IN ⊆ IN +k ⊆ I kai epomènwc IN = IN +k . Ja deÐxoume ìti I =< p >. 'Estw I èna gn sio ide¸dec tou R pou perièqei to < p >.. sthn prospˆjeiˆ mac na EukleÐdeiec perioqèc . ShmeÐwsh H idiìthta “kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer ” qarakthrÐzei mia eureÐa oikogèneia daktulÐwn. Oi daktÔlioi thc Noether eÐnai exairetikˆ shmantikoÐ gia th Metajetik  'Algebra. Epeid  isqÔei kai IN ⊆ I èqoume IN = I . ìpou F eÐnai èna s¸ma.3 L mma.2 kai 2. en¸ sth deÔterh perÐptwsh isqÔei < a >=< p > (apì th sqèsh (??) thc Paragrˆfou 3.2.5). Apì thn upìjesh sto R èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R.6 sumperaÐnoume to ex c. 3. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether proc tim  thc Emmy Noether (1882-1935) pou touc melèthse susthmatikˆ.4 Je¸rhma.5 gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n. SÔmfwna me to epìmeno L mma.5 kai th ShmeÐwsh 3. Shmei¸noume ìti to antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei. 'Ara a ∈ IN gia kˆpoio N . upˆrqoun Algìrijmoi DiaÐreshc apì touc opoÐouc èpontai jemeli¸deic idiìthtec twn Z kai F [x].1). kai thn ShmeÐwsh sto tèloc thc Paragrˆfou 2. . An p ∈ R eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo tìte to ide¸dec < p > eÐnai megistikì.3 eÐdame ìti sto Z kai F [x]. Isqurizìmaste ìti IN = IN +1 = IN +2 = . Stic Paragrˆfouc 1. Apìdeixh. to Je¸rhma 3.1.4 ìti o Z[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Ara eÐnai fusiologikì.2. Kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. isqÔei kai h deÔterh idiìthta tou Jewr matoc 3. (Bl. MÐa apì autèc eÐnai h monadik  paragontopoÐhsh se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn.1. Prˆgmati. èqoume < a >⊆ IN kai ˆra I ⊆ IN . Apì ta dÔo prohgoÔmena L mmata. 3. thn Algebrik  GewmetrÐa kai thn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n. AfoÔ p ∈< a > èqoume a|p kai epeid  to p eÐnai anˆgwgo to a ja eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo   suntrofikì tou p. H pr¸th perÐptwsh apokleÐetai giatÐ I = R. EÐdame  dh ìti o daktÔlioc Z[x] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. .218 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apì thn upìjesh èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. Ja apodeÐxoume sthn Parˆgrafo 3.1.

'Ara δ(u) = δ(1). h perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(m) = |m| (apìluth tim ). ˆtopo. a = 0. Apìdeixh. tìte apì u|1 paÐrnoume δ(u) ≤ δ(1). 3. Prˆgmati. Apìdeixh.3. 'Askhsh 4). . dhlad  δ(u) ≤ (r). 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ kai I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R.5 Orismìc.2. an b ∈ I . 3. upˆrqoun q. 'Ara b = qa ∈< a > kai katˆ sunèpeia I =< a >. Shmei¸noume ìti mporeÐ mia perioq  na eÐnai EukleÐdeia wc proc diaforetikèc apeikonÐseic (bl. Mia EukleÐdeia perioq  eÐnai mia akeraÐa perioq  R efodiasmènh me mÐa apeikìnish δ : R − {0} → Z>0 pou èqei tic idiìthtec • a|b ⇒ δ(a) ≤ δ(b) • Gia kˆje a. Aut  qrhsimopoieÐtai suqnˆ gia ton prosdiorismì twn antistrèyimwn stoiqeÐwn. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ . na jewr soume daktulÐouc pou eÐnai efodiasmènoi me ènan “algìrijmo diaÐreshc”.6 Je¸rhma. An to u eÐnai antistrèyimo. H apeikìnish δ onomˆzetai EukleÐdeia sunˆrthsh thc R. 3. Sunep¸c to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. An r = 0 èqoume 1|r kai ˆra δ(1) ≤ δ(r).7 Prìtash. Sthn apìdeixh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den qrhsimopoi same thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ thc EukleÐdeiac perioq c. AntÐstrofa. 'Etsi r = 0 kai epomènwc to u eÐnai antistrèyimo. Gia parˆdeigma. 'Eqoume 1 = qu + r me r = 0   δ(r) < δ(u). ìpou F eÐnai èna s¸ma. ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). Allˆ isqÔei bèbaia 1|u kai δ(1) ≤ δ(u). 'Estw a ∈ I {0} me thn idiìthta o jetikìc akèraioc δ(a) na eÐnai elˆqistoc. IsqÔei I =< a >. Epomènwc kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Tìte to u ∈ R eÐnai antistrèyimo an kai mìno an δ(u) = δ(1). sunˆgoume apì ton orismì tou δ(a) ìti r = 0. èstw δ(u) = δ(1). eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(f (x)) = deg f (x) (bajmìc poluwnÔmou). EukleÐdeiec Perioqèc 219 prosdiorÐsoume kai ˆllec perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. To F [x]. r ∈ R me b = qa + r.2. Kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena paradeÐgmata.2. r ∈ R me b = qa + r.2. ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). tìte upˆrqoun q. to epìmeno apotèlesma eÐnai qwrÐc amfibolÐa anamenìmeno. Epeid  r = b − qa ∈ I . Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. b ∈ R.

6 eÐnai eÔlogo na anarwthjoÔme an upˆrqei mia perioq  kurÐwn idewd¸n pou den eÐnai EukleÐdeia. Gia th deÔterh idiìthta. H en lìgw perioq  eÐnai to sÔnolo √ −1 + −19 twn migadik¸n arijm¸n thc morf c a + bw. An u = u0 + u1 i eÐnai èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. tìte apì thn Prìtash 3.5. ìpou a. b) èqei akèraiec suntetagmènec kai ta shmeÐa autˆ apoteloÔn korufèc tetrag¸nwn me m koc pleurˆc 1. z ∈ C. Mia pio katatopistik  anˆlush autoÔ tou paradeÐgmatoc upˆrqei sto ˆrjro [5].2. Epomènwc isqÔei δ(r) = |r|2 < |β|2 = δ(β) kai o Z[i] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh δ . jètoume δ(z) = (a + bi)(a − bi) = a2 + b2 kai upenjumÐzoume ìti δ(zz ) = δ(z)δ(z ) gia kˆje z.2. Epeid  to m koc kˆje diagwnÐou √ tetrag¸nou me pleurˆ mhkouc 1 eÐnai 2. upˆrqei koruf  tetrag¸nou apì thn √ opoÐa to shmeÐo α/β apèqei apìstash mikrìterh   Ðsh tou 2/2. JewroÔme to α/β ∈ C. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja asqolhjoÔme pio susthmatikˆ me to Z[i]: ja perigrˆyoume ta anˆgwga stoiqeÐa tou kai ja doÔme wc efarmog  merikˆ klassikˆ apotelèsmata pou aforoÔn ajroÐsmata tetrag¸nwn akeraÐwn. An z = a + bi ∈ C. β ∈ Z[i]. ìpou a. èstw α. To pr¸to tètoio parˆdeigma brèjhke to 1949 apì ton Motzkin. b ∈ R) paristˆnetai sto pragmatikì epÐpedo apì to shmeÐo (a. SunoyÐzontac ta parapˆnw èqoume apodeÐxei to ex c. An a + bi ∈ Z[i]. . 2 Akèraioi tou Gauss Ja doÔme ed¸ ìti o daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. 'Estw q mia tètoia koruf .7 èqoume δ(u) = δ(1) = 1 ⇒ u2 + u2 = 1 ⇒ u = ±1. pou sumbolÐzoume pˆli me δ . b). ±i 0 1 giatÐ u0 . u1 ∈ Z. Epomènwc o periorismìc thc apeikìnishc δ sto Z[i] − {0}. β = 0.220 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sugkekrimènec efarmogèc thc prohgoÔmenhc Prìtashc ja doÔme parakˆtw. Wc efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc sto Z[i] ja lÔsoume mia Diofantik  exÐswsh pou ofeÐletai sto Fermat. b ∈ R. ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou OrismoÔ 3. 'Eqontac upìyh to Je¸rhma 3. b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia perioq  (kai ˆra perioq  kurÐwn idewd¸n kai perioq  monadik c paragontopoÐhshc).2. Jètontac r = α − βq èqoume α = βq + r kai |r| = |α − βq| = |β||α/β − q| < |β|. b ∈ Z kai w = . 'Eqoume √ |α/β − q| ≤ 2/2 < 1. tìte to shmeÐo (a. O migadikìc arijmìc a + bi (a.

ìpou z < δ(α). Prˆgmati.2. Allˆ upˆrqoun peperasmèna to pl joc r me δ(r) < δ(α). Gia parˆdeigma. 1) H akìloujh apl  parat rhsh eÐnai suqnˆ qr simh ìtan anazhtoÔme anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i]. Perissìtera epÐ autoÔ ja doÔme sthn epìmenh Parˆgrafo (Je¸rhma 3. Shmei¸noume ìti gia d < 0 o .2. i. 3) Gia kˆje mh mhdenikì α ∈ Z[i].3). to δ(2 + i) = 5 eÐnai pr¸toc.9 Parathr seic. h zhtoÔmenh paragontopoÐhsh eÐnai 1 + 3i = (1 + i)(2 + i).3 ìti o daktÔlioc Z[ d] den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai ˆra den eÐnai EukleÐdeia perioq .3. ìmwc. Upˆrqoun q. EukleÐdeiec Perioqèc 221 Z} eÐnai mÐa EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish pou orÐzetai apì th sqèsh δ(a + bi) = a2 + b2 . gia parˆdeigma. tìte to α eÐnai anˆgwgo. 4) O √ daktÔlioc Z[i] eÐnai ènac apì mia oikogèneia daktulÐwn thc morf c √ Z[ d] = {a + b d ∈ C|a. to 2 + i eÐnai anˆgwgo afoÔ δ(2 + i) = 5. to 3 eÐnai anˆgwgo sto Z[i] (ˆskhsh) allˆ δ(3) = 9 pou den eÐnai pr¸toc. Tìte β+ < α >= r+ < α >. eÐnai anˆgwga afoÔ δ(2 + i) = δ(2 − i) = 5 pou eÐnai pr¸toc. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z[i] eÐnai to U (Z[i]) = {1. eÐdame sto Parˆdeigma √ 3. o daktÔlioc phlÐko Z[i]/ < α > eÐnai peperasmènoc. Sth sunèqeia epanalambˆnetai h diadikasÐa gia to phlÐko kai oÔtw kˆj' ex c. an α = βγ tìte p = δ(α) = δ(β)δ(γ) kai ˆra δ(β) = 1   δ(γ) = 1.8 Je¸rhma. b ∈ 3. Gia d = −5. Sto sugkekrimèno parˆdeigma.1.3. An α ∈ Z[i] eÐnai tètoio ¸ste δ(α) = p. kai ta 2 + i. Telikˆ. ìpou o d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. 2) Ac broÔme thn paragontopoÐhsh tou 1+3i se ginìmeno anag¸gwn. 2 − i. Prˆgmati. b ∈ Z}. H sunj kh aut . O daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a+bi ∈ C|a. kˆje klˆsh modulo(α) eÐnai thc morf c β+ < α >. −1. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. ìpou β ∈ Z[i]. dhlad  to β   to γ eÐnai antistrèyimo. afoÔ h Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z . ìmwc. r ∈ Z[i] tètoia ¸ste β = qα + r kai r = 0   δ(r) < δ(α). den eÐnai anagkaÐa afoÔ. EpÐshc den alhjeÔei ìti kˆje pr¸toc arijmìc p eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i]. Me parìmoio trìpo diapist¸noume ìti eÐnai anˆgwgo kai to 1 + i. 5 = (2 + i)(2 − i). 3. Epeid  δ(1 + 3i) = 10 kai h sunˆrthsh δ ikanopoieÐ th sqèsh δ(xy) = δ(x)δ(y) exetˆzoume an upˆrqoun a + bi me δ(a + bi) = 2   5. Apì thn prohgoÔmenh parat rhsh to 2 + i eÐnai anˆgwgo. 'Eqoume δ(1 + i) = 2. Gia parˆdeigma. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. èqei profan¸c peperasmèno pl joc lÔsewn . DiairoÔme to 1 + 3i me to 1 + i sto C kai parathroÔme ìti to phlÐko 2 + i eÐnai stoiqeÐo tou Z[i] (an den  tan ja aporrÐptame to 1 + i wc diairèth).2. −i}.

'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai a. . j1 . Gia jetikˆ d to er¸thma poioi apì touc Z[ d] eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc paramènei mèqri s mera anoiktì. . .2. jt } = {1. b miac perioq c monadik c paragontopoÐhshc R lègontai sqetikˆ pr¸ta an den upˆrqei anˆgwgo p ∈ R tètoio ¸ste p|a kai p|b. ci c nc i kai {i1 . Epeid  èqoume ab = cn . . bi eÐnai 0. . . 'Estw c = wpc1 . . apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R sumperaÐnoume ìti a = upa1 . b = νpb1 . v ∈ R tètoia ¸ste a = udn kai b = ven . Epeid  ta a. Sunep¸c a = upi1 nci1 . . pbk . r}. b eÐnai sqetikˆ pr¸ta. . Jètoume d = pi11 . H perÐptwsh ìmwc pou ènac daktÔlioc perièqei to Z kai èqei thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc eÐnai suqnˆ qr simh sthn epÐlush Diofantik¸n exis¸sewn. . qreiazìmaste pr¸ta èna L mma.10 L mma. . . tìte upˆrqoun d. e ∈ R kai antistrèyima u. UpenjumÐzoume ìti dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa a. c ∈ R me ab = cn . pak . . . 2. . pjt . r 1 ìpou to w eÐnai antistrèyimo. bi ∈ N me ai + bi = nci . . GnwrÐzoume apì thn Enìthta 1 ìti an to ginìmeno ab dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn eÐnai n-st  dÔnamh akeraÐou. blèpoume ìti gia kˆje i akrib¸c èna apì ta ai . . pis is . exÐswshc 3. . Ja qreiastoÔme mia genÐkeush autoÔ. . giatÐ mporoÔme tìte na ergastoÔme ston eurÔtero daktÔlio kai na qrhsimopoi soume idiìthtèc tou. Ja apodeÐxoume ìti oi lÔseic thc Diofantik c 2x3 = y 2 + 1 . . . Efarmog  se Diofantikèc exis¸seic 3.222 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh √ Z[ d] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an d = −1 √   −2 ('Askhsh 22).11 Efarmog  (Fermat). b eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. . An ta a. . GnwrÐzoume apì thn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti upˆrqoun daktÔlioi pou. . . an kai perièqoun to Z. Gia thn efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc tou Z[i] pou akoloujeÐ. is . den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. Apìdeixh. ta pi eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ anˆgwga stoiqeÐa kai oi ci eÐnai jetikoÐ akèraioi. r r 1 1 ìpou uν = wn kai ai . . pck . b = νpj1 nc ncj1 . b. b eÐnai n-stèc dunˆmeic. n > 0.2. tìte oi a. pjt jt . piss kai e = c j1 cjt pj1 .

(1) Kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i diaireÐ to (y + i) − (y − i) = 2i = (1 + i)2 . kai ˆra to y + i diaireÐtai me to 1 + i allˆ ìqi me to (1 + i)2 . 0). mporoÔme na upojèsoume ìti u = 1 (giatÐ an u = ν 3 . gia kˆpoio k ∈ Z. an o x eÐnai ˆrtioc tìte kai o y eÐnai ˆrtioc. ±11). 'Eqoume y + i = (1 + i)(a + bi) = (1 + i)(γ + δi)3 = = (γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 ) + (γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 )i. opìte grˆfontac x = 2X . y) = (1. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc. (1.2. 'Estw x. y) = (2. ParathroÔme ìti o y eÐnai perittìc. ìpou ta a + bi. opìte x = 1. EpÐshc to 1 + i diaireÐ to y − i = 2k + 1 − i.10 èpetai ìti upˆrqei antistrèyimo u ∈ Z[i] kai γ + δi ∈ Z[i] me a + bi = u(γ + δi)3 . Qrhsimopoi¸ntac thn (??) lambˆnoume (ix)3 = (a + bi)(c + di). c + di ∈ Z[i] eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. 1 + i.9 1) kai epomènwc apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] paÐrnoume ìti kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i eÐnai suntrofikìc me ènan apì touc 1. eÐnai oi (x. To 1 + i eÐnai anˆgwgo apì thn Parat rhsh 3.2. kai katˆ sunèpeia lambˆnoume to sÔsthma y = γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 = (γ + δ)(γ 2 − 4γδ + δ 2 ) 1 = γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 = (γ − δ)(γ 2 + 4γδ + δ 2 ). Prˆgmati. (5.2. Epeid  o y eÐnai perittìc èqoume y + i = 2k + 1 + i. (0. EukleÐdeiec Perioqèc 223 eÐnai oi (x. Apì to L mma 3. y ∈ Z tètoioi ¸ste 2x3 = y 2 + 1. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. −1).3. eÔkola diapist¸noume apì thn deÔterh exÐswsh tou sust matoc ìti (γ. δ) = (1. 1). Epeid  kˆje antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i] eÐnai trÐth dÔnamh sto Z[i]. pou epÐshc melet jhke apì ton Fermat. (1 + i)2 . tìte u(γ + δi)3 = ν 3 (γ + δi)3 = (νγ + νδi)3 ). −1). Epeid  γ. Antikajist¸ntac sthn pr¸th brÐskoume ìti y = ±1. δ ∈ Z. Sto Z[i] jewroÔme thn paragontopoÐhsh (y + i)(y − i) = 2x3 . ±2). opìte èqoume y + i = (1 + i)(a + bi) kai y − i = (1 + i)(c + di). x3 = y 2 + 4. Sunep¸c ènac µκδ twn y + i kai y − i eÐnai to 1 + i.

Ask seic 3. 6.2. n ∈ Z.224 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai y = 2Y paÐrnoume thn exÐswsh 2X 3 = Y 2 + 1 pou lÔsame prohgoumènwc. ApodeÐxte ìti: n a. 1. O R eÐnai mia akeraia perioq  pou perièqei to Z. 4. 'Estw R = { m |m. 3. Me thn upìjesh aut  mporoÔme na apodeÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2 + yi. . Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. ApodeÐxte ìti to pl joc twn idewd¸n tou R pou perièqoun to < a > eÐnai peperasmèno. ìpou k ∈ N. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a. a = 0. Na brejeÐ èna d ∈ Z[i] tètoio ¸ste < 2 > + < 3 + 3i >=< d >. Epomènwc efarmìzoume to L mma 3. 5. 'Ara mporoÔme na upojèsoume ìti o x eÐnai perittìc. Upìdeixh: Sto Z[i]. 2. Tìte < a > + < b >=< d > an kai mìno an to d eÐnai ènac µκδ twn a. b. b = −4 + i. 8. Ston orismì thc EukleÐdeiac perioq c. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a ∈ R. H perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δk pou orÐzetai apì δk (m) = |m| + k . y = δ(3γ 2 − δ 2 ) pou eÔkola epilÔetai afoÔ γ. 7. ta q. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p > eÐnai megistikì an kai mìno an to p eÐnai anˆgwgo. 'Ena q eÐnai to −1 + i kai èna ˆllo eÐnai to −1. èstw a = 5 + 3i. r den eÐnai anagkastikˆ monadikˆ. 2 − yi eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto Z[i].10 sth sqèsh (2 + yi)(2 − yi) = x3 . Kˆje gn sio ide¸dec miac perioq c kurÐwn idewd¸n perièqetai se megistikì ide¸dec. δ ∈ Z. To sÔsthma pou prokÔptei ed¸ eÐnai to 2 = γ(γ 2 − 3δ 2 ). p = 0. b ∈ R. n perittìc}.

Kˆje mh mhdenikì pr¸to ide¸dec perioq c kurÐwn idewd¸n eÐnai megistikì. Ta akolouja eÐnai isodÔnama a. 'Estw R mÐa perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R − {0}. . ApodeÐxte ìti an o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. p eÐnai anˆgwgo b. 16. R EukleÐdeia perioq  ⇒ R[x] EukleÐdeia perioq . 15. R perioq  kurÐwn idewd¸n ⇒ R[x] perioq  kurÐwn idewd¸n. Kˆje mh mhdenikì ide¸dec tou R perièqei stoiqeÐo thc morf c 2t gia kˆpoio t > 0. eÐnai peperasmènh. 12. ApodeÐxte ìti an o ϕ den eÐnai isomorfismìc. ApodeÐxte ìti o R eÐnai s¸ma. Upìdeixh: An I eÐnai mh mhdenikì ide¸dec tou R. n perittoÔc eÐnai antistrèyima. 'Estw R ènac daktÔlioc me Z ⊆ R ⊆ Q. tìte to S eÐnai s¸ma.3. 11. Upìdeixh: Jewr ste ton epimorfismì R[x] f (x) → f (0) ∈ R. 10. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. apodeÐxte ìti I =< 2k >. . ApodeÐxte ìti to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. Exetˆste an alhjeÔoun oi parakˆtw protˆseic. H perioq  R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. jewr ste thn akoloujÐa < a >⊇< a2 >⊇ . . Tìte kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. tìte o R s¸ma. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n kai o S akeraÐa perioq . Perioqèc KurÐwn Idewd¸n.2. d. R/ < p > eÐnai akeraÐa perioq . ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. b. 13. a. Ta stoiqeÐa thc morf c m me m.3. Efarmìste thn 'Askhsh 11. n c. . Upìdeixh: Gia na deÐxete ìti to a = 0 eÐnai antistrèyimo. 'Estw R mia perioq  me thn idiìthta: kˆje gn sia fjÐnousa akoloujÐa idewd¸n I1 I2 . 14. Upìdeixh: An I eÐnai èna ide¸dec tou R jewr ste to sÔnolo Z ∩ I . 9. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac eÐnai to < x >.2. EukleÐdeiec Perioqèc 225 b. R/ < p > eÐnai s¸ma c. . Efarmìste to L mma 3. ìpou k eÐnai elˆqisto me thn idiìthta 2k ∈ I . Upìdeixh: O pur nac eÐnai mh mhdenikì pr¸to ide¸dec.

226 17. ApodeÐxte ìti Z[i]/ < 1 + i >∼ Z2 . =

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

18. Na prosdioristeÐ èna m tètoio ¸ste Z[i]/ < 1 + 3i >∼ Zm . = Upìdeixh: AnalÔste to 1 + 3i se ginìmeno anag¸gwn kai efarmìste to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ('Askhsh 2.6.19). 19. Sto Z[i], pou eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc, èqoume 10 = 2 · 5 = (1 + 3i)(1 − 3i). Exhg ste. √ √ 20. ApodeÐxte ìti o Z[ −2] = {a + b −2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia √ perioq  wc proc thn apeikìnish δ(a + b −2) = a2 + 2b2 . 21. Sumplhr¸ste thn apìdeixh ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc x3 = y 2 + 4 eÐnai oi (x, y) = (2, ±2), (5, ±11). (Bl. thn Efarmog  3.2.11). 22. 'Estw n ènac arnhtikìc akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. ApodeÐxte ìti:

a. An n ≤ −2, tìte ta monadikˆ antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou √ √ Z[ n] = {a + b n ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai ta ±1. √ b. O daktÔlioc Z[ n] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an n = −1, −2. Upìdeixh: Upojètontac ìti n < −2 kai ìti o daktÔlioc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc apodeÐxte me th bo jeia thc sunˆrth√ shc δ(a + b n) = a2 − nb2 , ìti to 2 eÐnai anˆgwgo. Autì eÐnai ˆtopo lìgw thc 'Askhshc 3.1.11. Gia to antÐstrofo, dec thn 'Askhsh 20.

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

227

3.3 Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn
Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] ja apodeÐxoume ed¸ èna je¸rhma tou Fermat pou perigrˆfei touc fusikoÔc arijmoÔc pou mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume èna Je¸rhma tou Lagrange pou lèei ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + y 2

Estiˆzontac arqikˆ thn prosoq  mac stouc pr¸touc arijmoÔc, parathroÔme ìti 2 = 12 + 12 , 5 = 12 + 22 , 13 = 22 + 32 , 17 = 12 + 42 , 29 = 22 + 52 , en¸ oi 3, 7, 11, 19, 23 den mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To epìmeno apotèlesma mac lèei ìti o pr¸toc p = 2 eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn an kai mìno an p ≡ 1 mod 4. nama

3.3.1 Je¸rhma. 'Estw p > 2 ènac pr¸toc arijmìc. Ta akìlouja eÐnai isodÔ1. p ≡ 1 mod 4 2. to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i] 3. upˆrqoun akèraioi a, b tètoioi ¸ste p = a2 + b2 . Apìdeixh. 1 ⇒ 2. 'Estw p ≡ 1 mod 4. Tìte (−1) 2 = 1. Epomènwc apì to krit rio tou Euler (Efarmog  2.4.4) èpetai ìti upˆrqei q ∈ Z tètoioc ¸ste
p−1

q 2 ≡ −1

mod p.

To p diaireÐ to q 2 + 1 sto Z kai katˆ sunèpeia diaireÐ to (q + i)(q − i) sto Z[i]. Gia na deÐxoume ìti to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo sto Z[i], ja deÐxoume ìti to p den diaireÐ kanèna apì ta q + i, q − i sto Z[i]. Autì arkeÐ giatÐ o Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw p|q + i. Tìte q + i = p(a + bi), gia kˆpoia a, b ∈ Z, kai epomènwc 1 = pb, pou eÐnai ˆtopo. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti to p den diaireÐ to q − i. 2 ⇒ 3. Profan¸c to p den eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. AfoÔ to p den eÐnai anˆgwgo sto Z[i] èqoume p = (a + bi)(c + di) gia kˆpoia mh antistrèyima stoiqeÐa a + bi, c + di ∈ Z[i]. Epomènwc δ(p) = δ(a + bi)δ(c + di), ìpou δ eÐnai h sunˆrthsh pou eÐdame sto Je¸rhma 3.2.8. 'Ara p2 = (a2 + b2 )(c2 + d2 ). Epeid  a2 + b2 , c2 + d2 > 1, apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z paÐrnoume p = a2 + b2 (= c2 + d2 ). 3 ⇒ 1. 'Estw p = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Epeid  to tetrˆgwno kˆje akeraÐou

228

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

eÐnai isìtimo me 0, 1 mod 4 paÐrnoume p ≡ 0, 1, 2 mod 4. Allˆ o p eÐnai perittìc akèraioc diˆforoc tou 2. 'Ara p ≡ 1 mod 4. 1) Sthn ekf¸nhsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den sumperilˆbame ton pr¸to 2. Ston daktÔlio Z[i] to stoiqeÐo 2 den eÐnai anˆgwgo, afoÔ 2 = −i(1 + i)2 kai to 1 + i eÐnai anˆgwgo (giatÐ δ(1 + i) = 2 pou eÐnai pr¸toc arijmìc, bl Parat rhsh 3.2.9 1)). 2) EpishmaÐnoume ìti an o pr¸toc p grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn mh arnhtik¸n akeraÐwn, p = a2 + b2 , tìte oi a, b eÐnai “ousiastikˆ” monadikoÐ. Bl. 'Askhsh 5. 'Eqoume prosdiorÐsei touc pr¸touc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Ja qarakthrÐsoume t¸ra touc fusikoÔc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apì th stoiqei¸dh tautìthta

Shmei¸seic

Oi fusikoÐ arijmoÐ n thc morf c n = x2 + y 2

(a2 + b2 )(c2 + d2 ) = (ac − bd)2 + (ad + bc)2

(1)

sumperaÐnoume ìti to ginìmeno dÔo akeraÐwn pou grˆfontai wc ajroÐsmata dÔo tetrag¸nwn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Sunep¸c, apì to Je¸rhma 3.3.1 èqoume ìti kˆje dÔnamh pm , ìpou p ≡ 1 mod 4, eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To Ðdio sumbaÐnei gia tic dunˆmeic 2m . 'Estw
r+1 n = 2n0 pn1 . . . pnr pr+1 . . . pns r s 1

n

h paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn, ìpou

p1 , . . . , pr ≡ 1 mod 4 kai pr+1 , . . . , ps ≡ 3

mod 4.

Kajènac apì touc parˆgontec 2n0 , pn1 , . . . , pnr eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸r 1 nwn kai sunep¸c to ginìmenì touc eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. An upojèsoume ìti oi ekjètec nr+1 , . . . , ns eÐnai ˆrtioi, tìte bèbaia kajènac apì touc nr+1 pr+1 , . . . , pns eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn (katˆ tetrimmèno trìpo), opìs te apì thn (??) sumperaÐnoume ìti to n eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti isqÔei kai to antÐstrofo:

3.3.2 Je¸rhma. 'Enac fusikìc arijmìc n grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n an kai mìno an sthn anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn o ekjèthc kˆje pr¸tou p me p ≡ 3 mod 4 eÐnai ˆrtioc.

Gia parˆdeigma, o 2002 = 2 · 7 · 11 · 13 den grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, en¸ o 154154 = 2 · 72 · 112 · 13 grˆfetai. Gia thn apìdeixh tou prohgoumènou Jewr matoc ja qreiastoÔme ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i].

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

229

3.3.3 Je¸rhma. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta akìlouja:
1) ±p, ±ip, ìpou p ∈ N eÐnai pr¸toc me p ≡ 3 mod 4 2) a + bi ∈ Z[i], ìpou a2 + b2 eÐnai pr¸toc. Apìdeixh. Apì to Je¸rhma 3.3.1 kai to gegonìc ìti ta ±1, ±i eÐnai antistrèyima sto Z[i], prokÔptei amèswc ìti ta stoiqeÐa tou 1) eÐnai anˆgwga. Sthn Parat rhsh 3.2.9 1) eÐdame ìti ta stoiqeÐa sthn perÐptwsh 2) tou jewr matoc eÐnai epÐshc anˆgwga. AntÐstrofa, èstw a + bi ∈ Z[i] èna anˆgwgo stoiqeÐo. An b = 0, tìte epeid  to a ∈ Z eÐnai anˆgwgo, o |a| einai pr¸toc. Apì to Je¸rhma 3.2.1, èpetai ìti a ≡ 3 mod 4. An a = 0, apodeiknÔetai me parìmoio trìpo ìti b = ±p, ìpou p pr¸toc me p ≡ 3 mod 4. 'Estw t¸ra a, b = 0. Wc eikìna anag¸gou stoiqeÐou kˆtw apì ènan isomorfismì daktulÐwn to a − bi ∈ Z[i] eÐnai anˆgwgo ('Askhsh 3.1.8). 'Eqoume

a2 + b2 = (a + bi)(a − bi).
'Estw a2 +b2 = cd, me c, d ∈ N, c, d > 1. An ta c, d  tan anˆgwga sto Z[i], tìte apì thn isìthta (a + bi)(a − bi) = cd kai to gegonìc ìti o daktÔlioc Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc ja paÐrname ìti to a + bi eÐnai suntrofikì me to c   d, prˆgma ˆtopo. An èna apì ta c, d den  tan anˆgwgo, tìte h isìthta (a + bi)(a − bi) = cd odhgeÐ pˆli se ˆtopo afoÔ sto aristerì mèloc èqoume ginìmeno dÔo anag¸gwn stoiqeÐwn kai sto dexiì èqoume ginìmeno toulˆqiston tri¸n. ApodeÐxame ìti o a2 + b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma 3.3.2. Apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. H mÐa kateÔjunsh èqei  dh apodeiqteÐ sta sqìlia pou prohg jhkan thc ekf¸nhshc tou Jewr matoc. 'Estw t¸ra n = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Tìte

n = (a + ib)(a − ib).
'Estw

a + ib = π1 . . . πr (a1 + ib1 ) . . . (as + ibs )
h paragontopoÐhsh tou a + ib se ginìmeno anag¸gwn, ìpou ta πj eÐnai thc morf c ±pj   ±ipj (pj ∈ Z eÐnai pr¸toc kai pj ≡ 3 mod 4) kai gia ta aj +ibj ∈ Z[i] isqÔei ìti oi a2 + b2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ (Je¸rhma 3.3.3). Jewr¸ntac j j suzugeÐc migadikoÔc paÐrnoume

a − ib = π1 . . . πr (a1 − ib1 ) . . . (as − ibs )

230 kai katˆ sunèpeia

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

n = |π1 |2 . . . |πr |2 (a2 + b2 ) . . . (a2 + b2 ). 1 1 s s

(2)

Gia kˆje j = 1, . . . , r isqÔei |πj |2 = p2 kai pj ≡ 3 mod 4. Kajènac apì j touc a2 + b2 (j = 1, . . . , s) eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou den eÐnai isìtimoc me j j to 3 modulo 4 (Je¸rhma 3.3.1). Sunep¸c o ekjèthc sto dexiì mèloc thc (??) kˆje pr¸tou pou eÐnai isìtimoc me to 3 modulo 4 eÐnai ˆrtioc arijmìc.

Sqìlia
Ed¸ egeÐrontai pollˆ endiafèronta erwt mata. Gia parˆdeigma, upˆrqei k tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma k tetrag¸nwn; An nai poio eÐnai èna k; Epeid  to 7 den grˆfetai wc ˆjroisma 3 tetrag¸nwn, blèpoume ìti an upˆrqei k , tìte k ≥ 4. O Lagrange apèdeixe ìti to elˆqisto k eÐnai 4: kˆje fusikìc arijmìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn. Arketèc apodeÐxeic autoÔ eÐnai gnwstèc s mera. Sto biblÐo twn Hardy kai Wright [13] upˆrqoun treic. Mia ˆllh apìdeixh dÐnoume parakˆtw. Poio genikˆ, dojèntoc tou n upˆrqei g(n) tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma g(n) to pl joc n-st¸n dunˆmewn; Autì eÐnai gnwstì wc to prìblhma tou Waring (o opoÐoc to melèthse to 1770). H apˆnthsh eÐnai jetik  ìpwc èdeixe o Hilbert to 1909. Poioc eÐnai o elˆqistoc g(n); To 1964, apedeÐqjh ìti gia n = 5 o elˆqistoc g(n) eÐnai 37. Gia megˆla n, h elˆqisth tim  tou g(n) paramènei mèqri s mera ˆgnwsth. 'Ena ˆllo er¸thma pou mporoÔme na jèsoume ed¸ eÐnai: katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc parÐstatai ènac fusikìc arijmìc wc ˆjroisma g(n) n-stwn dunˆmewn; Gia sunaf  probl mata kai apotelèsmata parapèmpoume sto biblÐo tou Grosswald [11]. GiatÐ na endiaferjeÐ kaneÐc gia tètoia probl mata; O Ðdioc o Grosswald lèei: “En¸ oi MajhmatikoÐ spˆnia egeÐroun tètoiouc problhmatismoÔc, suqnˆ epishmaÐnoun tic efarmogèc twn kajar¸n majhmatik¸n sth fusik , mhqanologÐa kai ˆllouc episthmonikoÔc tomeÐc. EpÐshc, sthn paroÔsa perÐptwsh, mporeÐ na uposthriqjeÐ h jèsh ìti h melèth ajroismˆtwn tetrag¸nwn akeraÐwn eÐnai qr simh se probl mata pou aforoÔn shmeÐa diktuwt¸n (lattices), sthn krustallografÐa, kai se orismèna probl mata sth mhqanik .”

Sto Je¸rhma 3.3.1 qarakthrÐsame touc pr¸touc p pou grˆfontai sth morf  p = x2 + y 2 . Ta kÔria shmeÐa thc apìdeixhc  tan ta ex c.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + 2y 2

• H isotimÐa q 2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1 mod 4

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

231

• O Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Ac jewr soume ed¸ èna sunafèc er¸thma: Poioi pr¸toi p grˆfontai sth morf 

p = x2 + 2y 2 ;
Kaj¸c h perÐptwsh p = 2 eÐnai tetrimmènh upojètoume p = 2. Jewr¸ntac peript¸seic modulo 2 gia ta x, y blèpoume ìti x2 + 2y 2 ≡ 0, 1, 2, 3, modulo 8 kai epeid  o p eÐnai perittìc pr¸toc brÐskoume thn anagkaÐa sunj kh

p ≡ 1, 3 mod 8.
ApodeiknÔetai ìti h sunj kh aut  eÐnai kai ikan . Den ja to apodeÐxoume autì, allˆ ja arkestoÔme sto na perigrˆyoume ta basikˆ shmeÐa thc apìdeixhc. Ac upojèsoume ìti gnwrÐzoume ta ex c.

i) H isotimÐa q 2 ≡ −2 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1, 3 mod 8 √ √ ii) O Z[ −2] = {a + bi 2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Tìte apì to i) upˆrqei q ∈ Z me p|q 2 + 2, opìte √ √ √ p|(q + i 2)(q − i 2) sto Z[ −2]. √ To p den eÐnai anˆgwgo sto Z[ −2], giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja èprepe, √ √ lìgw tou ii), na diaireÐ èna apì ta q + −2, q − −2, prˆgma adÔnato. Ta √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −2] eÐnai ta ±1 (ˆskhsh). Epomènwc èqoume √ √ √ √ p = (a + b −2)(c + d −2), ìpou a + b −2, c + d −2 = ±1. Lambˆnontac ta tetrˆgwna twn mètrwn migadik¸n arijm¸n èqoume p2 = (a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ). Epeid  a2 + 2b2 , c2 + 2d2 > 1, h monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z dÐnei p = a2 + 2b2 (= c2 + 2d2 ). Sunep¸c o p eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 . Ac sqoliˆsoume t¸ra√ upojèseic i) kai ii). Gia thn ii) mporeÐ na apotic deiqteÐ ìti o daktÔlioc Z[ √−2] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh √ δ : Z[ −2] → N, δ(a + bi 2) = a2 + 2b2 ('Askhsh 3.2.20) Epomènwc o daktÔlioc autìc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H apìdeixh tou i) eÐnai kˆpwc teqnik  kai gia ton lìgo autì paraleÐpetai. Genikˆ to er¸thma pìte mia isotimÐa thc morf c x2 ≡ a mod p èqei lÔsh eÐnai èna shmantikì jèma thc JewrÐac Arijm¸n pou melet jhke susthmatikˆ - metaxÔ twn ˆllwn - apì touc Euler, Legendre, Jacobi kai Gauss. Parapèmpoume sto biblÐo tou Rosen [24] kai eidikˆ sto Kefˆlaio 9.

232

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

Gia suntomÐa èstw A to sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n n thc morf c n = x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N. Apì thn tautìthta

Oi fusikoÐ arijmoÐ thc morf c n = x2 + 2y 2

(a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ) = (ac − 2bd)2 + 2(ad + bc)2
sumperaÐnoume ìti

m, n ∈ A ⇒ mn ∈ A.
Apì autì kai ton qarakthrismì twn pr¸twn thc morf c x2 + 2y 2 pou eÐdame pio pˆnw sunˆgoume ìti: an sthn paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth, tìte n ∈ A. MporeÐ na apodeiqteÐ to antÐstrofo katˆ trìpo parìmoio me thn apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. Gia to skopì autì ja prèpei na prosdioristoÔn ta √ anˆgwga stoiqeÐa thc EukleÐdeiac perioq c Z[ √ . Autˆ eÐnai ta ±p, ìpou p −2] eÐnai pr¸toc me p ≡ 5, 7 mod 8, kai ta a + bi 2, ìpou a2 + 2b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. H apìdeixh eÐnai parìmoia me aut  tou Jewr matoc 3.3.3. Telikˆ apodeiknÔetai ìti o fusikìc arijmìc n eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N, an kai mìno an sthn paragontopoÐhsh tou n kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth.

Sqìlia
Dustuq¸c h mèjodoc pou perigrˆyame prohgoÔmena den efarmìzetai se pio genikèc parastˆseic thc morf c n = x2 + dy 2 , ìpou to d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. Autì ofeÐletai sto gegonìc √ ìti gia d > 2 oi daktÔlioi Z[ −d] den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc (bl. 'Askhsh 3.2.22). 'Omwc, èqoun anaptuqjeÐ ˆllec mèjodoi sthn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n pou uposkelÐzoun thn èlleiyh thc idiìthtac thc monadikìthtac sthn paragontopoÐhsh stoiqeÐwn se ginìmeno anag¸gwn. Mia apì autèc basÐzetai sth monadikìthta thc paragontopoÐhshc idewd¸n ori√ smènwn daktulÐwn, ìpwc eÐnai oi Z[ −d], se ginìmeno pr¸twn idewd¸n. H idèa aut  an kei ston Kummer kai  tan o lìgoc pou eis gage th nèa gia thn epoq  aut  ènnoia tou ide¸douc! Gia sugkekrimèna paradeÐgmata thc mejìdou aut c parapèmpoume sthn Parˆgrafo 11.12 tou Artin, Algebra, [2].

Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn

Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. H apìdeixh pou ja d¸soume qrhsimopoieÐ 2 × 2

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

233

pÐnakec me stoiqeÐa apì to Z[i] kai ofeÐletai ston C. Small [27]. An kai h apìdeixh aut  den qrhsimopoieÐ th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i], thn anaptÔssoume ed¸ lìgw thc komyìthtac pou parousiˆzei. Sthn parakˆtw apìdeixh ja jewr soume gnwstèc basikèc idiìthtec apì th JewrÐa Omˆdwn, oi opoÐec melet¸ntai sthn Enìthta 4. Sugkekrimèna ja qrhsimopoi soume to Je¸rhma tou Lagrange kai to gegonìc ìti h pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc eÐnai kuklik . tetrag¸nwn stoiqeÐwn tou F . Epiplèon, an h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . An h qarakthristik  tou F den eÐnai 2, tìte akrib¸c ta misˆ apì ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai tetrˆgwna. Apìdeixh. An h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte h apeikìnish F a → a2 ∈ F eÐnai 1 − 1. Epeid  to F eÐnai peperasmèno, h apeikìnish aut  eÐnai epÐ. 'Ara kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . 'Estw t¸ra ìti h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. GnwrÐzoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn tou F eÐnai kuklik , kai apì to Je¸rhma 2.7.1 h omˆda aut  èqei ˆrtia tˆxh. 'Ara F ∗ = {g, g 2 , . . . , g 2m = 1} g ∈ F . Ta stoiqeÐa g 2 , g 4 , . . . , g 2m eÐnai bèbaia tetrˆgwna. Kˆje stoiqeÐo thc morf c g 2k+1 den eÐnai tetrˆgwno giatÐ an upˆrqei h ∈ F ∗ me g 2k+1 = h2 , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange stic omˆdec paÐrnoume g (2k+1)m = h2m = 1 opìte 2m|(2k + 1)m, dhlad  2|2k + 1, pou eÐnai ˆtopo. ApodeÐxame ìti akrib¸c ta misˆ apì ta stoiqeÐa tou F ∗ eÐnai tetrˆgwna. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. 'Estw z ∈ F ∗ , ìpou to z den eÐnai tetrˆgwno. JewroÔme ta uposÔnola tou F ∗

3.3.4 L mma. Kˆje stoiqeÐo enìc peperasmènou s¸matoc F eÐnai ˆjroisma dÔo

T = {x2 ∈ F ∗ |x ∈ F ∗ } kai S = {z − y 2 ∈ F ∗ |y ∈ F ∗ }.
Ta T kai S èqoun ton Ðdio plhjˆrijmo giatÐ h antistoiqÐa T x2 → z − x2 ∈ S 1 eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 'Ara F ∗ | = |T | = |S|. Epeid  z ∈ T , z ∈ S , sumperaÐnoume / / 2 ìti S ∩ T = ∅. 'Ara upˆrqoun x, y ∈ F me x2 = z − y 2 , dhlad  z = x2 + y 2 .

3.3.5 Pìrisma. An o jetikìc akèraioc n eÐnai pr¸toc   to ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn, tìte kˆje stoiqeÐo tou Zn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apìdeixh. An n = p eÐnai pr¸toc, o Zp eÐnai s¸ma kai to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. 'Estw n = p1 . . . pr , ìpou ta pi eÐnai diakekrimènoi pr¸toi. UpenjumÐzoume apì thn 'Askhsh 2.6.20 ìti upˆrqei ènac ismorfismìc daktulÐwn

ϕ : Zn

a → (a1 , . . . , ar ) ∈ Zp1 × · · · × Zpr ,

234

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

ìpou ai eÐnai h klˆsh upoloÐpwn modulo pi enìc (opoioud pote) antipros¸pou thc klˆshc a. SÔmfwna me to L mma 3.3.4, kˆje ai ∈ Zpi grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, ai = b2 + c2 , ìpou bi , ci ∈ Zpi . Sunep¸c h eikìna tou a eÐnai i i

ϕ(a) = (a1 , . . . , ar ) = = (b2 + c2 , . . . , b2 + c2 ) = 1 1 r r = (b2 , . . . , b2 ) + (c2 , . . . , c2 ) = 1 r 1 r = (b1 , . . . , br )2 + (c1 , . . . , cr )2 .
Epeid  o ϕ eÐnai isomorfismìc daktulÐwn, sumperaÐnoume ìti to a ∈ Zn grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn sto Zn . Erqìmaste t¸ra sto kentrikì shmeÐo thc apìdeixhc. Ja ergastoÔme me to daktÔlio M2 (Z[i]) twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa apì to Z[i]. Gia lìgouc a b suntomÐac èstw M = M2 (Z[i]). An A = ∈ M , jètoume A∗ = c d a c ¯ ¯ ¯ d ∈ M , ton suzug  anˆstrofo tou A. b ¯

3.3.6 L mma. 'Estw m, n, c, d ∈ Z kai
A= n c + di c − di m ∈ M.

An det A = 1, tìte upˆrqei B ∈ M tètoio ¸ste A = BB ∗ . Apìdeixh. Efarmìzoume epagwg  sto c2 +d2 . An c2 +d2 = 0, tìte c = d = 0 kai epomènwc A = I . Sthn perÐptwsh aut  jètoume B = I . 'Estw t¸ra c2 + d2 > 0. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 1h PerÐptwsh 0 < n ≤ m. Jètoume 1 0 C= ∈ M kai D = CAC ∗ . x − yi 1 Pollaplasiˆzontac parathroÔme ìti

D=

n r + si r − si ∗

∈ M, ìpou r = c + nx, s = d + ny

kai ∗ eÐnai kˆpoioc akèraioc. EpÐshc det D = (det C)(det A)(det C ∗ ) = 1. Isqurizìmaste ìti upˆrqoun x, y ∈ Z tètoia ¸ste r2 + s2 < c2 + d2 . An alhjeÔei o isqurismìc, tìte apì thn epagwgik  upìjesh upˆrqei E ∈ M tètoio

An c < −n/2. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn.3. d tètoioi ¸ste −1 ≡ c2 + d2 mod n. JewroÔme ton pÐnaka 3. ìpwc eÐnai h JewrÐa Arijm¸n. m ∈ Z. epilègoume x = 0 kai y = −1. y. h JewrÐa twn Exis¸sewn. dhlad  èqoume mn − c2 − d2 = 1. pou eÐnai to zhtoÔmeno. Apì to Pìrisma 3. pou eÐnai ˆtopo. T¸ra apodeiknÔoume ton parapˆnw isqurismì. Mènei na exetˆsoume thn perÐptwsh pou |c| ≤ n/2 kai |d| ≤ n/2. Lagrange to 1770. kai epomènwc n2 ≤ nm = c2 + d2 + 1 ≤ (n/2)2 + (n/2)2 + 1 = n2 /2 + 1 < n2 . Arqikˆ parathroÔme ìti n = 1. An d > −n/2. Jètontac B = C −1 E eÔkola epalhjeÔoume ìti BB ∗ = A. q = w2 + x2 + y 2 + z 2 . d eÐnai mh mhdenikoÐ. O Lagrange ergˆsjhke se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n kai thc Fusik c. 2h PerÐptwsh 0 < m ≤ n. giatÐ an n = a2 q kai to q eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.3. .3. opìte r2 +s2 = (c−n)2 +d2 < c2 +d2 . x. Gia kˆje fusikì arijmì n upˆrqoun fusikoÐ arijmoÐ w. epilègoume x = 1 kai y = 0.3. MporoÔme na upojèsoume ìti o n den diaireÐtai me to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. 'Estw t¸ra n > 1. o Logismìc twn Metabol¸n. Ja deÐxoume ìti sthn perÐptwsh aut  den empÐptei kanèna n. epilègoume x = 0 kai y = 1. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn 235 ¸ste D = EE ∗ . An d < −n/2. 1 A= 1 n c + di c − di m To Je¸rhma autì apodeÐqthke apì ton J.5 upˆrqoun akèraioi c. Apìdeixh. h Ourˆnia Mhqanik  kai h Udrodunamik .7 Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. z tètoioi ¸ste n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . tìte kai to n eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. An c > n/2. oi Diaforikèc Exis¸seic. H perÐptwsh aut  eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh: Jètoume C= 1 x + yi 0 1 ∈M kai akoloujoÔme anˆloga b mata. Apì thn upìjesh èqoume 0 < n ≤ m. DiakrÐnoume peript¸seic. n = (aw)2 + (ax)2 + (ay)2 + (az)2 . afoÔ oi akèraioi c. epilègoume x = −1 kai y = 0.

'Estw a. Gia poiˆ p h isotimÐa (x + 1)2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh. Gia poioÔc pr¸touc p o daktÔlioc Zp [x]/ < x2 + 1 > eÐnai s¸ma. b = c. .3 1. 7.236 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai parathroÔme ìti det A = 1. 2. 8. k perittìc kai arketˆ megˆloc.3.3. b. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn twn 2002 kai 2004 √ sto Z[i].3. Ask seic 3. ìpou a. Efarmìzontac to L mma 3. 6. Na brejeÐ h anˆlush twn 29 kai 31 se ginìmena anag¸gwn sto Z[i].3.2 kai 3. 3. Upìdeixh: (a + ib)(a − ib) = (c + id)(c − id). c. 'Estw p ènac pr¸toc tètoioc ¸ste p = a2 +b2 = c2 +d2 . ApodeÐxte ìti kˆje jetikìc diairèthc tou akeraÐou a2 + b2 eÐnai thc morf c c2 + d2 ìpou µκδ(c. Apì th sqèsh n c + di c − di m = w + xi y + zi ∗ ∗ w − xi ∗ y − zi ∗ blèpoume ìti n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . d) = 1. Gia kˆje n ∈ N upˆrqei akèraioc m > n pou den eÐnai ˆjroisma twn tetrag¸nwn 4 jetik¸n akeraÐwn. Poia eÐnai h sqèsh tou daktulÐou autoÔ me ton R thc prohgoÔmenhc ˆskhshc. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. 5. ApodeÐxte ìti to −b a R eÐnai s¸ma an kai mìno an p ≡ 3 mod 4. Upìdeixh: m = 2k .3. b = d eÐte a = d. Sto Z[ −2]. 4.3.6 paÐrnoume A = BB ∗ gia kˆpoio B ∈ M . d ∈ N. Estw R to uposÔnolo tou M2 (Zp ) pou a b apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c . b dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. Tìte eÐte a = c. Upìdeixh: Jewr mata 3. Qrhsimopoi ste th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] kai to Je¸rhma 3.

kai qrhsimopoioÔme th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x]. SÔmfwna me to epìmeno L mma. . Upˆrqoun bèbaia kˆpoiec duskolÐec kaj¸c den gnwrÐzoume (proc to parìn) an èna anˆgwgo polu¸numo tou R[x] paramènei anˆgwgo sto F [x]. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x]. Gia na paragontopoi soume èna f (x) ∈ R[x] se ginìmeno anag¸gwn efarmìzoume epagwg  sto deg f (x). kˆje dÔo perieqìmena enìc poluwnÔmou eÐnai suntrofikˆ stoiqeÐa.3. . Kˆje tètoio c onomˆzetai perieqìmeno tou f (x). EpÐshc ja doÔme merikèc efarmogèc. Gia parˆdeigma. tìte èqoume f (x) = cg(x). f (x) = 0. c eÐnai perieqìmena tou f (x). opìte èna perieqìmeno tou 6x2 − 3x + 12 ∈ Z[x] eÐnai to 3 kai èna ˆllo eÐnai to −3. tìte ta g(x). ParathroÔme ìti an f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikì kai c eÐnai ènac µκδ twn suntelest¸n a0 . An o daktÔlioc R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. g (x) eÐnai prwtarqikˆ kai upˆrqei antistrèyimo R tètoio ¸ste c = uc kai g(x) = u−1 g (x). . Sthn Parˆgrafo aut  ja apodeÐxoume ìti o poluwnumikìc daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . Epeid  to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. 3. ìpou ta c. Gia parˆdeigma. gia kˆpoio g(x) ∈ R[x] pou eÐnai prwtarqikì. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 237 3. an .4. 'Ena f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] onomˆzetai prwtarqikì an to 1 eÐnai ènac µκδ twn a0 . . an . . Gia th monadikìthta thc paragontopoÐhshc aut c.1 Je¸rhma. jewroÔme to f (x) wc stoiqeÐo tou F [x]. ParathroÔme ìti autì den orÐzetai monadikˆ. eÐnai anamenìmeno ìti sth melèth thc susqètishc twn poluwÔmwn tou R[x] kai F [x] shmantikì rìlo ja paÐxoun oi suntelestèc. tìte kai o daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . .4 Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. To 2x3 − 6x2 + 5x − 4 ∈ Z[x] eÐnai prwtarqikì.4. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R.4.2 L mma. An f (x) = cg(x) kai f (x) = c g (x). sto Z[x] èqoume 6x2 − 3x + 12 = 3(2x2 − x + 4) = (−3)(−2x2 + x − 4). . 3. kˆje monikì polu¸numo tou R[x] eÐnai prwtarqikì. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H basik  idèa thc apìdeixhc tou parapˆnw Jewr matoc eÐnai apl . DÐnoume touc akìloujouc orismoÔc. en¸ to 2x3 − 6x2 + 4x − 4 ∈ Z[x] den eÐnai.

'Estw ìti to g(x) den eÐnai anˆgwgo. Apì thn upìjesh thc epagwg c kˆje hi (x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. 3. èqoume to zhtoÔmeno. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x] pou den eÐnai antistrèyimo   to mhdenikì polu¸numo. afoÔ to ginìmenì touc eÐnai prwtarqikì. H apìdeixh tou “ˆllou misoÔ” tou Jewr matoc eÐnai kˆpwc pio apaithtik  kaj¸c prèpei na katano soume th sqèsh twn anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x] me autˆ tou F [x]. afoÔ to R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. UpenjumÐzoume pr¸ta ìti qrhsimopoioÔme thn ènnoia tou anag¸gou stoiqeÐou sÔmfwna me ton Orismì 3. Apìdeixh. 3. 'Estw f (x). alhjeÔei ìti èna anˆgwgo f (x) ∈ Z[x] paramènei anˆgwgo sto Q[x]. Epeid  to g(x) eÐnai prwtarqikì. Tìte to ginìmeno dÔo prwtarqik¸n poluwnÔmwn tou R[x] eÐnai prwtarqikì.3 Prìtash. Apìdeixh. 'Eqoume cg(x) = c g (x) opìte g(x) = u−1 g (x).238 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apìdeixh. <p> . kˆje anˆgwgo stoiqeÐo tou R eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou R[x]. Sunep¸c to Ðdio isqÔei gia to h1 (x)h2 (x). g (x) eÐnai prwtarqikˆ. Tìte to f (x) grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. 'Eqoume f (x) = cg(x). To c eÐnai eÐte antistrèyimo eÐte ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. 'Estw ìti deg g(x) > 0. tìte to g(x) eÐnai antistrèyimo.4. Ac apodeÐxoume t¸ra to “eÔkolo misì” tou Jewr matoc 3. h2 (x) ∈ R[x] me g(x) = h1 (x)h2 (x). H apeikìnish ϕ : R[x] → R [x]. Ta hi (x) eÐnai prwtarqikˆ. An deg g(x) = 0.4. Tìte upˆrqei anˆgwgo p ∈ R pou diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)g(x). ìpou g(x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikì.1. 0 < deg h1 (x) < deg g(x) kai < deg h2 (x) < deg g(x). Apì ton orismì tou perieqomènou prokÔptei ìti c = uc gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. afoÔ eÐnai prwtarqikì.1. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.4. Gia parˆdeigma.1. QrhsimopoioÔme epagwg  sto deg g(x). upˆrqoun h1 (x). EÐnai profanèc ìti ta g(x).4 L mma tou Gauss. Gia na apant soume sto er¸thma autì qreiazìmaste to akìloujo apotèlesma. an xn + · · · + a0 → an xn + · · · + a0 . Ac upojèsoume ìti to ginìmeno f (x)g(x) den eÐnai prwtarqikì. 'Ara arkeÐ na apodeÐxoume ìti kˆje prwtarqikì polu¸numo eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. g(x) ∈ R[x] dÔo prwtarqikˆ polu¸numa. Epiplèon. An to g(x) eÐnai anˆgwgo.

. 2. deg h1 (x) = deg h2 (x). Apì to L mma 3.2 èqoume c1 c2 = dcu gia kˆpoio antistrèyimo u. h(x) ∈ F [x]. 'Eqoume <p> ϕ(f (x)g(x)) = 0 kai ˆra ϕ(f (x))ϕ(g(x)) = 0. kai sunep¸c o R/ < p > eÐnai R akeraÐa perioq  (Je¸rhma 2. opìte dcf1 (x) = dcug2 (x)h2 (x) kai f (x) = cf1 (x) = cug2 (x)h2 (x). ìpou d ∈ R. dhlad  deg g(x) = 0   deg h(x) = 0.3. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Epeid  to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] paÐrnoume deg g2 (x) = 0   deg h2 (x) = 0.10. ApodeiknÔoume t¸ra th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R[x]. prˆgma pou shmaÐnei ìti o p diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)   ìlouc touc suntelestèc tou g(x).2. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ìpou a = a+ < p >∈ ¯ 239 R . Sunep¸c to f (x) eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. 2. h1 (x) = c2 h2 (x). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. F to s¸ma 1. ìpou g(x). c2 ∈ R kai deg f (x) = deg f1 (x).4. deg h1 (x) = deg h(x). h2 (x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikˆ. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ ta f (x). ìpou R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.4. c. deg g1 (x) = deg g(x). 'Ara ϕ(f (x)) = 0   ϕ(g(x)) = 0.5 Pìrisma. g1 (x) = c1 g2 (x). g(x) eÐnai prwtarqikˆ polu¸numa. To ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. c1 . 'Eqoume f (x) = cf1 (x). g2 (x). ìpou ta f1 (x).4. h(x) ∈ R[x].1. afoÔ to p eÐnai anˆgwgo (ShmeÐwsh 3. 'Estw f (x) = g(x)h(x). 1.3).6). 'Eqoume dcf1 (x) = c1 c2 g2 (x)h2 (x) kai apì to L mma tou Gauss èpetai ìti to g2 (x)h2 (x) eÐnai prwtarqikì. ApaloÐfontac touc paronomastèc ìlwn twn suntelest¸n (to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R) paÐrnoume df (x) = g1 (x)h1 (x). 'Estw ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x]. phlÐkwn thc R kai f (x) ∈ R[x]. An to f (x) eÐnai prwtarqikì kai anˆgwgo sto F [x] tìte eÐnai anˆgwgo sto R[x].4). An to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] tìte eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. g1 (x). 3. opìte kai o daktÔlioc [x] eÐnai akeraÐa <p> perioq  (Prìtash 2. Apìdeixh. deg g1 (x) = deg g2 (x). Autì eÐnai ˆmeso afoÔ R[x] ⊆ F [x] kai to f (x) eÐnai prwtarqikì.

4.4. . qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. di eÐnai suntrofikˆ. 'Ara pi (x) = ui qi (x) gia kˆpoia ui ∈ F . q1 (x) . bi ∈ R èqoume bi pi (x) = ai qi (x). xn ] kai F [x1 . Tìte s = t. 1) Algebrikèc kampÔlec . qj (x) eÐnai anˆgwga sto F [x] apì to Pìrisma 3. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto F [x]. . . 'Ena shmantikì apotèlesma pou apodeiknÔetai eÔkola me epagwg  eÐnai to akìloujo. dt eÐnai suntrofikˆ. eÐnai prwtarqikˆ. 3. Apìdeixh. kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) ta ci . Gia parˆdeigma. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. 3. eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc.2 kai thn isìthta (??) paÐrnoume ìti ta c1 .4. ìpou ci . qn (x) gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. .6 Prìtash.3 kai thn Prìtash 3. deg qj (x) > 0. qj (x) eÐnai jetikoÔ bajmoÔ kai anˆgwga. m = n. . .6 prokÔptei to Je¸rhma 3. cs p1 (x) . . Apì to L mma 3. . oi daktÔlioi Z[x1 . .4. . .2 èqoume ìti ta pi (x). Ta pi (x). qn (x) eÐnai prwtarqikˆ. Grˆfontac ui = ai /bi me ai . . d1 . . . . opìte apì to L mma 3. . . .4. pm (x) = uq1 (x) . 'Ara p1 (x) .4. .4. An o daktÔlioc R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. dj ∈ R kai deg pi (x). metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh.8 Efarmogèc. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R paÐrnoume s = t kai. Apì thn Prìtash 3. cs .5. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) = c1 .240 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 3.4.4. tìte kai o R[x1 . ta ci . . ìpou F eÐnai èna s¸ma. . . . . ta pi (x). dt q1 (x) . . . qn (x) (1) dÔo paragontopoi seic tou f (x) se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. .1. . xn ]. . qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. . xn ] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc gia kˆje jetikì akèraio n. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x] paÐrnoume m = n kai. . di eÐnai suntrofikˆ sto R kai ta pi (x). Apì to L mma tou Gauss ta polu¸numa p1 (x) . pm (x) = d1 . pm (x).7 Pìrisma. . AfoÔ ta pi (x).

b) = 0 onomˆzetai epÐpedh algebrik  kampÔlh1 kai sumbolÐzetai me Cf . Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn (dhlad . y) sumperaÐnoume ìti to f (x. y]. y)B(x. Autì eÐnai ˆtopo giatÐ o bajmìc tou f (x. y]. y)A (x. y) eÐnai anˆgwgo tìte oi kampÔlec Cf . y]. y] ('Askhsh 9). tìte to Cf eÐnai h gnwst  mac parabol . y) ∈ F [x. giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja eÐqame g(x. Ja jewr soume ta polu¸numa f (x. y). y) gia kˆpoio A(x. y]. Sunep¸c paÐrnoume C(y)g(x. y) wc stoiqeÐa tou F (y)[x].3. y) ∈ F (y)[x] tètoia ¸ste f (x.7) upˆrqoun A(x. y) = 1. to sÔsthma f (x. ja apodeÐxoume ìti: An to f (x. y). y) diaireÐ to C(y). g(x. y) ∈ F [x. y) + g(x. y)) = 1 kai epomènwc (Je¸rhma 2. y). Apì autì mporoÔme na sumperˆnoume ìti gia tuqaÐa mh mhdenikˆ polu¸numa f (x. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 241 'Estw F èna s¸ma kai f (x. y) = f (x. an f (x. Allˆ kˆje stoiqeÐo tou F (y)[x] èqei th morf  B(x. y] kai den diaireÐ to g(x. y). Epiplèon to f (x. y)B (x. y). y) ∈ C[x. g(x. g(x. y) = 0 èqei peperasmèno sÔnolo lÔsewn) an kai mìno an ta f (x. y) eÐnai anˆgwgo kai den diaireÐ to g(x. g(x. y) + g(x. y) sto F (y)[x]. y). y] kai C(y) ∈ F [y].5. y)B(x. MporoÔme qwrÐc periorismì thc genikìthtac na upojèsoume ìti o bajmìc tou f (x. oi kampÔlec Cf . y) exakoloujeÐ na mh diaireÐ to g(x. B (x. x ∈ R). Me apaloif  paronomast¸n paÐrnoume mia sqèsh thc morf c f (x. y) paramènei anˆgwgo sÔmfwna me to Pìrisma 2. èstw f (x. . y) = C(y). ìpou B(x. y) ∈ F [x. y) wc proc x eÐnai jetikìc. Apì ta prohgoÔmena prokÔptei ìti ston daktÔlio F (y)[x] isqÔei µκδ(f (x. y) wc proc x eÐnai jetikìc. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn gia kˆje g(x. y) ∈ F (y)[x]. ìpou B(x. To sÔnolo twn shmeÐwn (a. en¸ h lèxh epÐpedh upodhl¸nei ìti h kampÔlh eÐnai uposÔnolo tou disdiˆstatou q¸rou F × F . A (x. y). y)A(x. to f (x. y) = g(x. dhlad  wc polu¸numa sth metablht  x me suntelestèc apì to s¸ma F (y) pou eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou F [y]. Gia thn apìdeixh tou pr¸tou isqurismoÔ mac. Gia parˆdeigma. y) kai epeid  to f (x. y)/C(y). Wc stoiqeÐo tou F (y)[x]. y) = x2 − y kai F = R. y) ∈ F [x. C(y) = 0. y). y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto C[x. ìpou to f (x. y)A(x. b) ∈ F × F gia ta opoÐa isqÔei f (a. y] pou den eÐnai pollaplˆsio tou f (x.3. y) ∈ F [x. 1 H lèxh algebrik  tonÐzei ìti h kampÔlh orÐzetai apì polu¸numo (se antÐjesh gia parˆdeigma me thn kampÔlh pou orÐzetai apì th sqèsh y = ex . y) eÐnai anˆgwgo sthn perioq  monadik c paragontopoÐhshc F [x.12. y). Qrhsimopoi¸ntac thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc tou F [x.4. y) = f (x. g(x. y] kai C(y) ∈ F [y].

xn ) = 0. . H prìtash aut  eÐnai mia eidik  perÐptwsh enìc jemeli¸douc jewr matoc thc Algebrik c GewmetrÐac pou lèei ìti an kˆpoio g(x1 . b) = g(a. .8 6)). to pl joc twn riz¸n tou eÐnai peperasmèno.242 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 'Estw (a. EÔkola diapist¸noume ìti to ginìmeno dÔo omogen¸n poluwnÔmwn bajm¸n r kai s eÐnai omogenèc bajmoÔ r +s. . xn ] mhdenÐzetai stic lÔseic tou sust matoc f1 (x1 . tìte upˆrqoun g1 (x1 . OrÐzousa Vandermonde .. . y). xn ) + · · · + gm (x1 . . b) ∈ F × F . . . . Etsi to pl joc twn b eÐnai peperasmèno. . . b) = 0 gia kˆpoio (a. . xn ] kai k ∈ N tètoia ¸ste (g(x1 . UpenjumÐzoume ìti èna mh mhdenikì polu¸numo tou R[x1 .. .4. y). . . 'Estw f (x.. H apìdeixh eÐnai pl rhc. . . To apotèlesma autì eÐnai mÐa ˆllh morf  tou ” Nullstellensatz ’ (bl. y] èqei ˆpeirec rÐzec (a. . b) pou eÐnai polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ wc proc x. . .9 Parat rhsh. xn )f1 (x1 . ìpou ai1 . . y) ∈ C[x. y) diaireÐ to g(x. . . Gia parˆdeigma to 3x2 + 5y 2 − n 1 4xy ∈ Z[x. . . Epeid  to C(y) eÐnai mh mhdenikì polu¸numo me suntelestèc apì s¸ma. . .in xi1 . . Parˆdeigma 2. 'Estw a1 . den eÐnai omogenèc. xn ) ∈ C[x1 . . . . . b) ∈ Cf ∩ Cg .9. . . . . 2) Upologismìc orizous¸n Sth sunèqeia ja efarmìsoume idiìthtec tou Z[x1 . y) eÐnai anˆgwgo kai Cf ⊆ Cg . . EpÐshc eÐnai profanèc ìti to ginìmeno enìc mh omogenoÔc poluwnÔmou me èna omogenèc. y) eÐnai pollaplˆsio tou f (x. . . xn ). . . R akeraÐa perioq . . b) ∈ C × C (ˆskhsh). Ac jewr soume t¸ra thn eidik  perÐptwsh F = C. xn ) = · · · = fm (x1 . . . . onomˆzetai omogenèc bajmoÔ r an eÐnai thc morf c f (x1 . i1 +···+in =r 3. sumperaÐnoume ìti kai to pl joc twn a eÐnai peperasmèno. g(x. xn ). .. . . . Apì thn parapˆnw sqèsh èqoume C(b) = 0. y) ∈ C[x. . . y). . . gm (x1 . . . xn ) = = ai1 . xn ] pou sqetÐzontai me th monadikìthta thc paragontopoÐhshc gia na lˆboume mia qr simh mèjodo upologismoÔ orizous¸n. . . . . . ApodeÐxame ètsi ìti: an f (x. dhlad  f (a. . .in ∈ R. y] ìpou to f (x. y] ìpou to f (x. xn ]. xn ))k = g1 (x1 . y] eÐnai omogenèc bajmoÔ 2 allˆ to 3x2 +5y 2 −4x den eÐnai omogenèc. xin . Epeid  kˆje a eÐnai rÐza tou f (x. . g(x. an stoiqeÐa enìc metajetikoÔ da- . . tìte to g(x. xn ) ∈ C[x1 . xn )fm (x1 . . . . . y). Epeid  kˆje mh stajerì polu¸numo sto C[x. . . y) eÐnai anˆgwgo. . parathroÔme ìti an Cf ⊆ Cg tìte to f (x.

xn ]. Me parìmoio trìpo. .3 1) sumperaÐnoume ìti to x1 − xi diaireÐ to ∆.9 sumperaÐnoume ìti to f eÐnai omogenèc bajmoÔ 0. . . . 'Ara f = 1 kai 1≤i<j≤n ∆= 1≤i<j≤n (xi − xj ). . dhlad  ∆=f (xi − xj ). . . . xn ] → R. an 1 Gia to skopì autì jewroÔme sto Z[x1 .4.3. EpÐshc to ∆ eÐnai èna omogenèc po2 (n − 1)n lu¸numo bajmoÔ (n − 1) + (n − 2) + · · · + 1 = . JewroÔme t¸ra ton omomorfismì daktulÐwn Φ : Z[x1 . . an ). xn ]. .4. parathroÔme ìti h antikatˆstash x1 → xi (i = 1) to mhdenÐzei. . . afoÔ mia orÐzousa me dÔo Ðsec st lec eÐnai mhdèn. . blèpoume ìti to ∆ diaireÐtai me kˆje xi − xj (i < j). dhlad  f ∈ Z.1 kai th ShmeÐwsh 2. . . xn 1 Jewr¸ntac to ∆ wc polu¸numo sth metablht  x1 me suntelestèc apì to Z[x2 . Ja upologÐsoume thn orÐzousa 243 an−1 an−1 2 1 an−2 an−2 2 1 D = ··· ··· a1 a2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an−1 n an−2 n ··· . . kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. . . . . . . . . xn ] to polu¸numo xn−1 xn−1 1 2 xn−2 xn−2 1 2 ∆ = ··· ··· x1 x2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· n−1 xn n−2 xn ··· . Apì to Je¸rhma 2. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. ParathroÔme ìti to omogenèc polu¸numo bajmoÔ 1≤i<j≤n (xi − xj ) eÐnai èna (n − 1)n . . . . Gia na n−1 n−2 prosdiorÐsoume to f sugkrÐnoume touc suntelestèc tou x1 x2 . Sunep¸c to ginìmenì touc diaireÐ to ∆. xn ].4. 1≤i<j≤n gia kˆpoio f ∈ Z[x1 . Apì thn Parat rhsh 2 3.4. xn−1 sta polu¸numa ∆ kai f (xi − xj ) kai blèpoume ìti eÐnai 1 kai f antÐstoiqa. Ta polu¸numa autˆ eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou Z[x1 . . xn ) → h(a1 . h(x1 . afoÔ eÐnai monikˆ bajmoÔ 1. .

1≤i<j≤n Kukloeid c orÐzousa. n n n k = 0. ··· a1 ìpou ai ∈ C. . H nèa pr¸th st lh eÐnai h n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn n−1 2 xn + ζk x1 + ζk x2 + · · · + ζk xn−1 n−1 2 xn−1 + ζk xn + ζk x1 + · · · + ζk xn−2 ··· n−1 2 x2 + ζk x3 + ζk x4 + · · · + ζk xn Apì kˆje stoiqeÐo thc st lhc aut c bgˆzoume koinì parˆgonta to n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn . . ìpou Γi paristˆnei thn i st lh thc Γ . n − 1. Ja upologÐsoume thn orÐzousa a1 a2 an a1 C = an−1 an ··· ··· a2 a3 a3 a2 a1 ··· a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . xn ] jewroÔme to polu¸numo x1 x2 xn x1 Γ = xn−1 xn ··· ··· x2 x3 'Estw x3 x2 x1 ··· x4 ··· ··· ··· ··· ··· xn xn−1 xn−2 .244 Telikˆ èqoume 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh D = Φ(∆) = (ai − aj ). ··· x1 2kπ 2kπ + ihm ∈ C. . 1. . Ac doÔme èna ˆllo parˆdeigma lÐgo pio polÔploko. Gia to skopì autì ston poluwnumikì daktÔlio C[x1 . Sthn orÐzousa ekteloÔme thn ex c prˆxh sthl¸n: prosjètoume sthn pr¸th st lh to ζk = sun n−1 2 ζk Γ2 + ζk Γ3 + · · · + ζk Γn . . . 'Eqoume ìti ζk = 1. . . .

paÐrnoume telikˆ C= 0≤k≤n−1 n−1 2 (a1 + ζk a2 + ζk a3 + · · · + ζk an ). . . 3. . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 245 Sunep¸c ta polu¸numa autˆ (gia k = 0. 'Opwc kai sthn perÐptwsh thc orÐzousac Vandermonde. . opìte 1 Γ = n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ). . . . 4. . . Sunep¸c Γ = f f ∈ C[x1 . . parathroÔme ìti to f eÐnai omogenec bajmoÔ 0. i) AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou 2x2 − 2x + 4 sto Z[x]. xn ] → C. . n − 1) diairoÔn to Γ kai epeid  eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. Sto Q[x]. .3. . dhlad  f ∈ C. ApodeÐxte ìti kai o R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. an ). ApodeÐxte ìti kˆje diairèthc tou f (x) eÐnai prwtarqikì polu¸numo. . sumperaÐnoume ìti f = 1. . Ask seic 3. 'Estw f (x) ∈ R[x] èna prwtarqikì polu¸numo. ektìc an anafèretai saf¸c kˆti ˆllo. xn ) → h(a1 . . 0≤k≤n−1 0≤k≤n−1 n−1 2 (x1 +ζk x2 +zk x3 +· · ·+ζk xn ) gia kˆpoio Efarmìzontac ton omomorfismì daktulÐwn C[x1 . D¸ste èna parˆdeigma dÔo poluwnÔmwn tou Z[x] pou eÐnai suntrofikˆ sto Q[x]. h(x1 . SugkrÐnontac suntelestèc tou xn . . paÐrnoume ìti to n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ) 0≤k≤n−1 diaireÐ to Γ . R paristˆnei mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai F to s¸ma phlÐkwn thc.4 Stic ask seic pou akoloujoÔn. 2. 1. . 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . xn ]. allˆ ìqi sto Z[x]. 1. . 5.4.

Diatup¸ste kai apodeÐxte mia genÐkeush. 'Estw f (x. 7. 'Omoia kai o R[x. y]. y). ìpou ai eÐnai stoiqeÐa n ··· 1 metajetikoÔ daktulÐou me monadiaÐo stoiqeÐo. y). g(x. 8. y) pou èqoun thn idiìthta f (−x. y) ∈ C[x. ApodeÐxte ìti oi kampÔlec Cf . y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. a1 a2 a3 −an a1 a2 −an−1 −an a1 ··· ··· ··· −a2 −a3 −a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . 1. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. tìte to ide¸dec < f (x) > eÐnai pr¸to ide¸dec ston Z[x]. g(x. y] pou apoteleÐtai apì ta f (x. y) = f (x. O Z[x. ApodeÐxte ìti to R eÐnai s¸ma. UpologÐste tic orÐzousec a. < −2 + 3i > 9. Up’odeixh: x2 y 2 = (xy)(xy). allˆ ìqi EukleÐdeia perioq . y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta. y).246 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh ii) 'Estw S o upodaktÔlioc tou Q[x. y] mh mhdenikˆ polu¸numa. ìpou R = Z[i]. Gia poia apì ta parakˆtw ide¸dh tou Z[i] o daktÔlioc R[x. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn an kai mìno an ta f (x. ··· a1 11. 6. < 5 > 2. an an 1 2 an−2 an−2 1 2 an−3 an−3 1 2 ··· ··· 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an n an−2 n an−3 . . 10. < 7 > 3. An to f (x) eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. AlhjeÔei ìti to S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. −y) = f (x. ìpou ai ∈ C. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. ìpou R = Z[i]/I. b. i) 'Estw f (x) ∈ Z[x].

pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì Z → Zp . y) ∈ k[x. (i) 'Estw f (x. y]. f (x) > eÐnai megistikì ide¸dec tou Z[x]. y]. f (x. An to f (x. Ac jewr soume èna s¸ma F . 12. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 247 ii) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x) ∈ Z[x] tètoio ¸ste h eikìna ¯ tou f (x).4. y) > eÐnai megistikì ide¸dec tou k[x. tìte to ide¸dec < f (x. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p. kˆtw apì ton omomorfismì (k[x])[y] → (k[x]/ < p(x) >)[y] pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì k[x] → k[x]/ < p(x) >.3. y]. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. . kˆtw apì ton omomorfismì Z[x] → Zp [x]. y] tètoio ¸ste h eikìna tou. y) > eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou k[x. f (x. (ii) 'Estw p(x) ∈ k[x] èna anˆgwgo polu¸numo (opìte deg p(x) ≥ 1) ¯ kai f (x. y). ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p(x). eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. y) ∈ k[x. y) eÐnai anˆgwgo.

248 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh .

Katìpin dÐnontai arketˆ paradeÐgmata omˆdwn kai exetˆzontai stoiqei¸deic idiìthtec aut¸n. 249 . Sth sunèqeia upeisèrqetai h ènnoia thc upoomˆdac miac omˆdac kai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn.4 Omˆdec S aut . Mèsw aut¸n anaptÔssetai h basik  melèth thc dom c miac omˆdac. Sthn arq  melet¸ntai sugkekrimènec omˆdec mèsw twn opoÐwn phgˆzei h jemeli¸dhc ènnoia thc omˆdac. Ta apotelèsmata thc melèthc aut c efarmìzontai se diˆfora jèmata pou èqoun sqèsh me th jewrÐa arijm¸n. thn tètarth. Enìthta tou biblÐou anaptÔssetai h stoiqei¸dhc jewrÐa twn omˆdwn.

o opoÐoc “metakineД to sq ma me tètoio trìpo pou h nèa tou jèsh na mh diakrÐnetai apì thn arqik  tou.250 4.2) kai oi dÔo strofèc S1 kai S2 gÔrw apì to kèntro tou trig¸nou katˆ gwnÐa 1200 kai 2400 antÐstoiqa katˆ th jetik  forˆ. me thn opoÐa o ˆnjrwpoc eÐnai. Gewmetrikˆ. Ed¸ ja exetˆsoume aut  th susqètish me gewmetrikì trìpo pou eÐnai idiaÐtera diaisjhtikìc . R2 kai R3 wc proc tic eujeÐec E1 . ìpwc sto sq ma 4. An ìmwc jewr soume èna isìpleuro trÐgwno. Gia mia filosofikomajhmatik  kai pio leptomer  je¸rhsh thc ènnoiac “summetrÐa” parapèmpoume ton anagn¸sth sto klassikì biblÐo “Symmetry” grammèno apì to megˆlo majhmatikì tou perasmènou ai¸na Hermann Weyl [30] .1. E2 kai E3 antÐstoiqa (sq ma 4.1 Omˆdec SummetrÐac 'Enac apì touc lìgouc pou h ènnoia thc omˆdac emfanÐzetai kai qrhsimopoieÐtai sqedìn se ìlec tic epist mec eÐnai ìti sqetÐzetai me thn idèa thc summetrÐac.1. Omˆdec 4.1. ìti h anˆklash R wc proc thn eujeÐa E eÐnai h monadik  summetrÐa tou jewroÔmenou trig¸nou. me korufèc 1. ac jewr soume èna isoskelèc trÐgwno. toulˆqiston diaisjhtikˆ.1 3 EÐnai fanerì. (pou eÐnai h antÐjeth . pou den eÐnai isìpleuro.1. perissìtero exoikeiwmènoc kai apì aut  thn idèa tou arijmoÔ. ε 1 2 Sq ma 4. pou eÐnai oi treic anaklˆseic R1 . tìte autì èqei pènte summetrÐec. Ðswc. o koinˆ apodektìc ìroc “summetrÐa” enìc gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai kˆje dunatìc “metasqhmatismìc”. 2 kai 3 kai èstw E h eujeÐa gramm  pou dièrqetai apì thn koruf  1 kai eÐnai kˆjeth sthn pleurˆ pou sundèei tic korufèc 2 kai 3. Dhlad  metˆ thn metakÐnhs  tou na faÐnetai san na mhn èqei metakinhjeÐ. Gia parˆdeigma.

S2 kai S3 paÐrnoume tic upìloipec treic summetrÐec tou.2 3 ε3 'Omoia.3β Autèc oi strofèc den allˆzoun th morf  kai th jèsh tou prÐsmatoc. Prˆgmati. Gia parˆdeigma an upojèsoume ìti èna ˆnjoc epanalambˆnetai me stajer  a- . Sq ma 4.1. 251 ε1 1 2 ε2 Sq ma 4. S2 kai S3 gÔrw apì to kèntro thc katˆ gwnÐa 900 . to orjì prÐsma tou sq matoc 4. Oi summetrÐec autèc eÐnai prˆgmati oi mìnec summetrÐec tou prÐsmatoc (giatÐ?).4.3α Sq ma 4. h anˆklash R wc proc to epÐpedo pou tèmnei kˆjeta to prÐsma sto mèson tou. Omˆdec SummetrÐac proc th forˆ twn deikt¸n tou wrologÐou). an jewr soume th diatom  tou prÐsmatoc (sq ma 4. EpÐshc.1. 1800 kai 2700 antÐstoiqa.3α ) aut  èqei treic summetrÐec pou eÐnai oi strofèc S1 . 'Allec endiafèrousec summetrÐec sunantˆme se pollˆ diakosmhtikˆ sqèdia.1. orÐzei mÐa ˆllh summetrÐa.1. Epiplèon an efarmìsoume sto prÐsma thn anˆklash R kai metˆ mÐa apì tic strofèc S1 .1.3β èqei eptˆ summetrÐec.1.

tìte oi ˆpeirec epanal yeic thc olisjaÐnousac anˆklashc A wc proc thn eujeÐa E katˆ diˆsthma δ (dhlad  metatìpish katˆ m koc thc eujeÐac E kai anˆklash) eÐnai ìlec oi summetrÐec tou sq matoc. . allˆ ìpwc ja doÔme kai pio kˆtw. y = ( y1 .1.4. Gia th melèth aut  eÐnai qr simo na d¸soume t¸ra ènan orismì thc summetrÐac. .252 4. . xn ).1. . . . yn ) ∈ Rn . UpenjumÐzoume ìti ston EukleÐdeio q¸ro Rn orÐzetai to eswterikì ginìmeno √ ( xi − yi )2 dÔo (opoiwnd x · y = n xi yi kai h apìstash d( x. Omˆdec pìstash δ ˆpeirec forèc katˆ m koc thc eujeÐac E . ìpwc faÐnetai sto sq ma 4. . Sunep¸c eÐnai fusiologikì na strèyoume thn prosoq  mac sth leptomer  melèth twn idiot twn tou sunìlou twn summetri¸n enìc sq matoc. . . y ) = i=1 pote) shmeÐwn x = ( x1 . Sq ma 4. ìti to sÔnolo twn summetri¸n enìc sq matoc kajorÐzei orismènec apì tic idiìthtec pou èqoun h morf  kai h jèsh tou.4 EÐnai fanerì apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata.

Epomènwc ja mporoÔsame na poÔme akribèstera ìti autèc oi idiìthtec eÐnai idiìthtec tou sunìlou S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. Epiplèon an f (0) = 0. y ). afoÔ apì ton orismì an x = y . sÔmfwna me ton Orismì 4. α ∈ Rn . Aut  h apeikìnish I . 4. tìte aut  eÐnai h sÔnjesh g ◦ τα enìc orjog¸niou metasqhmatismoÔ g kai mÐac metatìpishc τα . dhlad  aut  eÐnai h antÐstrofh apeikìnish f −1 thc f . tìte h f eÐnai mia grammik  apeikìnish pou af nei to eswterikì ginìmeno analloÐwto. pou an efarmosjeÐ prin   metˆ thn efarmog  thc f epÐ tou M to apotèlesma eÐnai to Ðdio me autì thc I . Oi prohgoÔmenec idiìthtec ousiastikˆ anafèrontai sthn idèa thc “diadoqik c efarmog c” pou sth gl¸ssa twn apeikonÐsewn eÐnai h sÔnjes  touc. Mia apeikìnish f : Rn −→ Rn pou diathreÐ thn apìstash. Sunep¸c mporoÔme na doÔme ìti sthn f antistoiqeÐ mia ˆllh summetrÐa tou M (h opoÐa endèqetai na eÐnai kai h Ðdia h f ).4. An efarmìsoume diadoqikˆ mÐa summetrÐa f1 kai metˆ th summetrÐa pou pèrnoume apì th diadoqik  efarmog  dÔo summetri¸n f2 kai f3 . . ìpou M Kˆje isometrÐa f eÐnai mÐa 1 .1 (4)). y ∈ Rn . to apotèlesma eÐnai to Ðdio me to apotèlesma pou prokÔptei an efarmìsoume pr¸ta th summetrÐa pou prokÔptei apì th diadoqik  efarmog  thc f1 kai f2 kai metˆ efarmìsoume thn f3 . lègetai isometrÐa. Mia isometrÐa f ja lègetai summetrÐa tou M an f ( M ) = M . ApodeiknÔetai ìti kˆje isometrÐa eÐnai kai epÐ apeikìnish. h opoÐa molonìti gia mh majhmatikoÔc Ðswc na mhn jewreÐtai summetrÐa. Tèloc mia tètarth genik  idiìthta pou diakrÐnoume eÐnai h ex c. Omˆdec SummetrÐac 253 eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou Rn . Aut  eÐnai h trÐth genik  idiìthta. tìte ja pˆroume eÐte mÐa summetrÐa tou M   thn apeikìnish pou af nei kˆje shmeÐo tou M stajerì.1 Orismìc. Mia deÔterh genik  idiìthta pou profan¸c isqÔei metaxÔ twn stoiqeÐwn tou sunìlou S( M ) eÐnai: An prin   metˆ thn efarmog  miac summetrÐac f epÐ tou M efarmìsoume thn I .1 kai epÐ apeikìnish ('Askhsh 4. Mia pr¸th genik  idiìthta pou diakrÐnoume gia tic summetrÐec tou M eÐnai ìti an efarmìsoume sto M diadoqikˆ dÔo (  perissìterec) summetrÐec tou.1 apeikìnish. tìte f (x) = f (y). An mÐa isometrÐa den eÐnai orjog¸nioc metasqhmatismìc. dhlad  d( f (x). To sÔnolo twn summetri¸n tou M to sumbolÐzoume me S( M ). gia kˆje x ∈ Rn (blèpe 'Askhsh 4. dhlad  thn tautotik  apeikìnish I . dhlad  f (x) · f (y) = x · y .1 (4) ). tìte to apotèlesma eÐnai to Ðdio an efarmìzame mìno thn f epÐ tou M . ìpou τα ( x ) = x + α.1 eÐnai èna stoiqeÐo tou S( M ).1.1. Thn lème de tautotik  summetrÐa tou M   tautotikì stoiqeÐo tou S( M ). 'Opwc anafèrjhke prohgoumènwc kˆje summetrÐa f tou M eÐnai 1 . f (y) ) = d( x. Sthn perÐptwsh aut  h f lègetai orjog¸nioc metasqhmatismìc.1. gia kˆje x.

G.to antÐstrofo thc f . A.jemeli¸dh rìlo sthn anˆptuxh thc sÔgqronhc 'Algebrac kai genikˆ sta Majhmatikˆ. ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. B. R2 .254 4. S1 . R3 . R1 . Autì diapist¸netai brÐskontac thn omˆda summetrÐac tou.2 Orismìc. efodiasmèno me thn sÔnjesh apeikonÐsewn “◦” lègetai omˆda summetri¸n tou M . R3 ◦ R1 = S1 kai S2 ◦ R3 = R1 . R3 .1. an kai eÐnai polÔ eÔkolo na apodeiqjeÐ ìti isqÔoun gia to S( M ). R }. 'Estw M o monadiaÐoc kÔkloc x2 + x2 = 1.1. S1 kai S2 eÐnai antÐstoiqa ta stoiqeÐa R1 . 4. Gia kˆje f ∈ S( M ) upˆrqei èna stoiqeÐo f −1 ∈ S( M ) .ìpwc gnwrÐzoume s mera . To sÔnolo S( M ). gia parˆdeigma. Omˆdec Ed¸ ja jèlame na parathr soume ìti autèc oi idiìthtec. 'Eqoume de. 1. g tou S( M ) isqÔei f ◦ g ∈ S( M ). h ∈ S( M ) isqÔei f ◦ ( g ◦ h ) = ( f ◦ g ) ◦ h. g. 'Etsi lème ìti to sÔnolo S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. S2 }. H omˆda summetrÐac ( S( M ). 4. An to M eÐnai to isìpleuro trÐgwno pou eÐqame jewr sei sthn arq  thc paragrˆfou. 'Estw M èna isoskelèc trÐgwno pou den eÐnai isìpleuro. o kÔkloc eÐnai èna apì ta gewmetrikˆ sq mata pou èqoun tic perissìterec summetrÐec.  tan polÔ dÔskolo gia ton ˆnjrwpo na tic diagn¸sei kai na diablèyei ìti ja èpaizan . R2 . MporoÔme 1 2 na doÔme ìti h omˆda summetrÐac S( M ) apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 ('Askhsh 4. R3 . AutoÐ eÐnai afenìc . 3. EÐnai skìpimo t¸ra na diatup¸soume tic parapˆnw idiìthtec qrhsimopoi¸ntac to sÔmbolo “◦” thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. Ed¸ to antÐstrofo stoiqeÐo tou R eÐnai to R kai tou I to I . R1 ◦ R1 = R2 ◦ R2 = R3 ◦ R3 = I. R2 .tìte h omˆda summetrÐac ( S( M ). ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. gia kˆje stoiqeÐo f tou S( M ).1 (6) ). Upˆrqei èna stoiqeÐo I tou S( M ) tètoio ¸ste I ◦ f = f ◦ I = f . Ta antÐstrofa twn R1 . Gia opoiad pote dÔo stoiqeÐa f. Gia f. 2.tètoio ¸ste f ◦ f −1 = f −1 ◦ f = I . D. S2 kai S1 .3 ParadeÐgmata. 'Opwc èqoume  dh anafèrei to M èqei mÐa mh tetrimmènh summetrÐa R gia thn opoÐa isqÔei R ◦ R = I . Diaisjhtikˆ.

èna stoiqeÐo thc O2 ( R ) an den eÐnai stoiqeÐo thc SO2 ( R ). 0). Autèc ekfrˆzontai upì morf n pÐnaka. Autì to sÔnolo efodiasmèno me th sÔnjesh apeikonÐsewn to onomˆzoume eidik  orjog¸nia omˆda kai to sumbolÐzoume SO2 ( R ). se sqèsh me th sÔnjesh. gia mÐa stajer  anˆklash R( θ ) = I . tìte thn orjog¸nia omˆda th sumbolÐzoume O2 ( R ). wc proc th bˆsh { (1. pou ekfrˆzontai. An touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc touc jewr soume upì morf n pinˆkwn. Omˆdec SummetrÐac 255 ìlec oi strofèc. Ac shmeiwjeÐ ìti kˆti anˆlogo den isqÔei gia to sÔnolo twn anaklˆsewn. ikanopoieÐ kai autì tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h O2 ( R ). H omˆda summetrÐac S( M ) onomˆzetai orjog¸nia omˆda kai th sumbolÐzoume O( R2 ). wc ex c R(θ) = sun θ hm θ hm θ −sun θ Shmei¸noume ìti isqÔoun oi sqèseic R( θ ) ◦ R( θ ) = A( θ − θ ) (ˆra R( θ ) ◦ R( θ ) = I ). . Autèc oi isìthtec epibebai¸noun tic anaferjeÐsec idiìthtec thc S( M ). A( θ ) ◦ R( θ ) = R( θ+θ ) kai A( θ )◦A( θ ) = A( θ+θ ) (ˆra A( θ )◦A( −θ ) = I ). (0. Parat rhsh.1. Apì tic prohgoÔmenec isìthtec blèpoume ìti to sÔnolo ìlwn twn strof¸n A( θ ).4. EpÐshc. Blèpoume de ìti SO2 ( R ) = { T ∈ O2 ( R ) | det T = 1 }. R( θ ) ◦ A( θ ) = R( θ − θ ). ˙ dhlad  O2 ( R ) = SO2 ( R ) ∪ R( θ ) SO2 ( R ) (xènh ènwsh). 1) } upì morf n pÐnaka wc A(θ) = sun θ −hm θ hm θ sun θ (strof  gÔrw apì thn arq  twn axìnwn katˆ gwnÐa θ) kai afetèrou ìlec oi anaklˆseic wc proc tic eujeÐec thc morf c Eθ : x1 hm( θ /2 ) − x2 sun( θ /2 ) = 0 pou dièrqontai apì thn arq  twn axìnwn kai sqhmatÐzoun me ton ˆxona x gwnÐa Ðsh me θ /2. afoÔ h sÔnjesh dÔo anaklˆsewn eÐnai mia strof . ja eÐnai èna stoiqeÐo tou sunìlou R( θ ) SO2 ( R ) = { R( θ )A( θ ) | 0 < θ ≤ 2π }.

1. eÐnai aut  enìc kanonikoÔ polug¸nou Πn me n korufèc. κ 1 ≤ κ ≤ n. . . .5).1 . 'Estw 0. ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler (dhlad  φ(n) eÐnai to pl joc twn fusik¸n arijm¸n mikrotèrwn tou n kai pr¸twn proc to n).1. Omˆdec 4. Kˆje fusikìc arijmìc d pr¸toc proc ton n kai mikrìteroc tou n/2 orÐzei èna kanonikì polÔgwno Πn. 1.1 ) perièqei th strof  gÔrw apì to O katˆ gwnÐa 2π/n pou paristˆnetai algebrikˆ me ton pÐnaka A = A(2π/n). tou opoÐou oi pleurèc eÐnai autèc pou en¸noun thn koruf  i me thn koruf  ( i + d ) mod n. me thn opoÐa ja asqolhjoÔme leptomerèstera argìtera. . Kˆje T ∈ S(Πn. n − 1 oi korufèc tou. 1. H S(Πn. 1 0 2 4 3 2 1 5 3 4 Sq ma 4. tìte upˆrqoun dÔo kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4.6).5 En¸ gia n = 9 upˆrqoun trÐa kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4. EpÐshc. h opoÐa mporeÐ na melethjeÐ mèsw tou (monadikoÔ) kurtoÔ kanonikoÔ polug¸nou Πn.256 4. .1 ) ⊆ O2 (R). . to opoÐo eÐnai eggegrammèno se kÔklo (èstw ton monadiaÐo) kèntrou O.1. . n − 1 ('Askhsh 4. an n = 5. Upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me 2 korufèc tic 0. aut  perièqei kai ìlec tic strofèc A(2πκ/n) = ( A ◦ A ◦ · · · ◦ A ). 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 Sq ma 4. Mia ˆllh omˆda summetrÐac.1. Gia parˆdeigma. .1 (9)). .1 ) af nei to O stajerì kai ˆra S(Πn.6 'Ola autˆ ta kanonikˆ polÔgwna èqoun thn Ðdia omˆda summetrÐac.d .

1 ) onomˆzetai diedrik  omˆda kai th sumbolÐzoume me Dn . . en¸ kˆje ˆxonac summetrÐac dièrqetai apì to mèson miac pleurˆc kai apì thn apènanti koruf . Sthn anˆklash σ antistoiqeÐ o 1 0 pÐnakac R(0) = .1 1. Coxeter. . n − 1 (dec Parˆdeigma 3). tìte upˆrqoun dÔo tÔpoi axìnwn: n/2 to pl joc ˆxonec pou dièrqontai apì apènanti korufèc kai n/2 ˆxonec pou dièrqontai apì ta mèsa apènanti pleur¸n.1 (ìpwc kai kˆje Πn. Gia mia leptomer  melèth kanonik¸n sqhmˆtwn o anagn¸sthc parapèmpetai sto biblÐo tou H. Ask seic 4. 'Ara h omˆda S(Πn. An o n eÐnai perittìc. . “Regular Polytopes” [8]. n−1 n H omˆda S(Πn. Apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata blèpoume ìti h omˆda summetrÐac enìc uposunìlou M tou Rn mac dÐnei èna mètro summetrÐac tou M . 1. en¸ stic ˆllec anaklˆseic antistoiqoÔn oi 0 −1 pÐnakec R(2πj/n). pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. en¸ h omˆda summetrÐac enìc skalinoÔ trig¸nou apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  apeikìnish. 'Estw σ h anˆklash wc proc ton ˆxona pou dièrqetai apì thn koruf  0 kai ac jewr soume autìn ton ˆxona san ton x-ˆxona sto R2 . (A ◦ A ◦ · · · ◦ A) = I kai R(0) · A · R(0) = (A ◦ A ◦ · · · ◦ A). 1.1 ) apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πj/n).1 ) ∩ SO2 (R). M. . .1 ) èqei 2n stoiqeÐa.1 ) kai eÐnai uposÔnolo thc SO2 (R). tìte kˆje pleura èqei apènantÐ thc mÐa koruf . dhlad  h S(Πn. To polÔgwno Πn.d ) èqei n ˆxonec summetrÐac.1. .4. j = 0. An o n eÐnai ˆrtioc. . dhlad  mac lèei pìso summetrikì eÐnai to M . Poiec eÐnai oi dunatèc metajèseic twn koruf¸n enìc tetrag¸nou pou den antistoiqoÔn se summetrÐec tou tetrag¸nou ? . Omˆdec SummetrÐac 257 To sÔnolo aut¸n twn strof¸n ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h S(Πn. . S. Gia parˆdeigma o kÔkloc eÐnai metaxÔ twn sqhmˆtwn tou epipèdou. EpÐshc blèpoume ìti isqÔei R(0) · R(0) = I . j = 0. 'Oso megalÔterh eÐnai h omˆda summetrÐac tou M tìso pio summetrikì eÐnai to M . afoÔ h omˆda summetrÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . n − 1 kai tic anaklˆseic R(2πj/n) = R(0) · A(2πj/n). dhlad  {A(2πκ/n) | 1 ≤ κ ≤ n} = S(Πn.

n − 1. 10. . DeÐxte ìti kˆje isometrÐa tou Rn mporeÐ na grafteÐ monadikˆ wc g ◦ τ . Poiec eÐnai oi omˆdec summetrÐac twn grafhmˆtwn twn exis¸sewn a) y = x2 . 7. Omˆdec d   d  d d     d  d  d d   3. (Jewr ste to O wc mia èlleiyh). TaxinomeÐste ìla ta kefalaÐa grˆmmata thc alfab tou wc proc tic omˆdec summetrÐac twn. 1 (−1)n stoiqeÐa x 11. DeÐxte ìti h diedrik  omˆda Dn èqei akrib¸c n + + 2 2 tètoia ¸ste x ◦ x = 1. DeÐxte ìti h omˆda summetrÐac tou monadiaÐou kÔklou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . Na brejoÔn oi omˆdec summetrÐac twn sqhmˆtwn 4. Apì autì na sumperˆnete ìti mia isometrÐa eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. b) 3x2 + 4y 2 = 12. b) na perilambˆnei trÐa isìpleura trÐgwna kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D3 . . ¡ ¡ ¡ ¡ rr ¡ ¡ ¡ r¡ ¡ ¡rr 9. g) xy = 1 ? 4. . 6. Sqediˆste èna epÐpedo sq ma ètsi ¸ste a) na perilambˆnei dÔo orjog¸nia parallhlìgramma kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D4 . . . ìpou g eÐnai ènac orjog¸nioc metasqhmatismìc kai τ eÐnai mia metatìpish. Poia eÐnai h omˆda summetrÐac miac 4 × 4 skakièrac me enallassìmena ˆspra-maÔra tetragwnÐdia? To Ðdio er¸thma gia mia 3 × 3 skakièra. 5. 8. Prosjèste sto epìmeno sq ma mia eujeÐa oÔtwc ¸ste to sq ma na gÐnei ìso to dunatìn perissìtero summetrikì. ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. DeÐxte ìti upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me korufèc tic 2 0.258 2. 1.

'Enac apì touc lìgouc gia touc opoÐouc autèc paÐzoun shmantikì rìlo sthn ìlh jewrÐa twn omˆdwn ofeÐletai. . Sta epìmena ja jewroÔme to sÔnolo X na eÐnai peperasmèno. afoÔ σ(R) = R+ eÐnai oi jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ kai sunep¸c h σ den eÐnai metˆjesh.2 Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 'Ena apì ta shmantikìtera paradeÐgmata peperasmènwn omˆdwn eÐnai oi summetrikèc omˆdec. tìte h σ eÐnai mÐa metˆjesh tou Z. σ(3) = 4 kai σ(4) = 1 eÐnai mÐa metˆjesh tou X . an n = 3. 2. ParadeÐgmatoc qˆrh. . . ìpou σ(i) eÐnai h eikìna tou i mèsw thc σ . 4 }. σ(2) = 2. EpÐshc mÐa metˆjesh σ tou X sun jwc perigrˆfetai apì èna pÐnaka me 2 grammèc kai n st lec. H pr¸th gramm  apoteleÐtai apì touc arijmoÔc 1. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. σ(2) = 1. 'Ena ˆllo parˆdeigma eÐnai to ex c. 3. Ousiastikˆ autì anafèrei ìti h melèth twn peperasmènwn omˆdwn anˆgetai sthn melèth twn omˆdwn metajèsewn. eÐnai 1 .1 kai epÐ lègetai metˆjesh tou X . .1 allˆ den eÐnai epÐ. an X eÐnai oi pragmatikoÐ arijmoÐ R. h apeikìnish σ : R −→ R. . σ(3) = 3 kai σ(4) = 3 den eÐnai. . MÐa apeikìnish σ : X −→ X pou eÐnai 1 . an X = { 1. ìpwc ja doÔme sta epìmena. h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 3. . Tìte mporoÔme eÔkola na doÔme ìti ìlec oi summetrÐec tou orÐzoun metajèseic tou X . σ(2). tìte èqoume tic ex c èxi metajèseic tou . An X eÐnai oi akèraioi Z kai σ : Z −→ Z. 'Opwc ja diapistwjeÐ pio kˆtw ta stoiqeÐa tou sunìlou X den paÐzoun kanèna ousiastikì rìlo sth melèth twn metajèsewn kai eÐnai koin  apodoq . EÐnai loipìn skìpimo ed¸ na melet soume arketèc apì tic idiìthtec twn summetrik¸n omˆdwn afoÔ autèc ja mac bohj soun na katano soume th “dom ” twn omˆdwn. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc. σ(x) = ex . . 2. .2. dhlad  ja jewroÔme metajèseic peperasmènwn sunìlwn. dhlad  paristˆnoume th σ wc σ = 1 2 3 ··· σ(1) σ(2) σ(3) · · · n σ(n) .4. Gia parˆdeigma. . n }. σ(n). na jewroÔme gia èna sÔnolo me n stoiqeÐa to sÔnolo X = { 1. en¸ h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 2. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 259 4. gia lìgouc eukolÐac. Ja doÔme argìtera pwc oi metajèseic mporoÔn na qrhsimopoihjoÔn san èna basikì ergaleÐo gia thn perigraf  twn summetri¸n enìc gewmetrikoÔ sq matoc. σ(x) = x+1. n kai h deÔterh gramm  apì touc arijmoÔc σ(1). ParadeÐgmatoc qˆrin. . . sto je¸rhma tou Cayley. 2.

Autì ìmwc pou eÐnai shmantikì. . . blèpoume ìti upˆrqoun n epilogèc gia thn eikìna σ ( 1 ) tou 1. SuneqÐzontac me ton Ðdio trìpo. .260 4. H parˆstash tou ginomènou σ2 σ1 se 2 × n pÐnaka eÐnai 1 2 ··· σ2 (1) σ2 (2) · · · σ1 (i) · · · σ2 σ1 (i) · · · i ··· σ1 (i) · · · n σ2 (n) n σ1 (n) n (σ2 σ1 )(n) ◦ 1 2 ··· σ1 (1) σ1 (2) · · · = 1 2 ··· (σ2 σ1 )(1) (σ2 σ1 )(2) · · · 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 i ··· (σ2 σ1 )(i) · · · .1 Prìtash. 2 1 3 1 2 3 . Gia to sÔnolo X = { 1. EpÐshc lème ìti to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai to apotèlesma thc σ1 epi thn σ2 . . Apìdeixh. . An σ1 kai σ2 eÐnai dÔo metajèseic tou X = { 1. n } tìte h sÔnjes  touc σ2 ◦ σ1 eÐnai mÐa apeikìnish X → X . 1 2 3 1 3 2 .1 kai epÐ. 1 2 3 1 2 3 . 2 3 1 1 2 3 . 4. . afou kai oi dÔo apeikonÐseic eÐnai 1 . . èqontac epilèxei tic eikìnec twn 1. .2. . èqoume n − 1 epilogèc gia thn eikìna tou 2 (afoÔ h σ eÐnai 1-1). 3 1 2 1 2 3 3 2 1 . ìpwc kai stic summetrÐec gewmetrik¸n sqhmˆtwn. Jewr¸ntac thn parˆstash thc σ . 2. ja lègame ìti èqoume to apotèlesma thc σ2 epÐ thn σ1 . 2. Gia parˆdeigma èqoume ◦ 1 2 3 4 5 3 2 4 1 5 = 1 2 3 4 5 1 3 5 2 4 . Epilègontac mÐa eikìna gia to 1. 3 }. . 2. An jewroÔsame to ginìmeno σ1 σ2 . 'Estw σ mÐa metˆjesh tou X . eÐnai ìti h apeikìnish σ2 ◦ σ1 eÐnai kai aut  mÐa metˆjesh tou X . n } upˆrqoun n! to pl joc metajèseic. èqoume mìno mÐa epilog  gia thn eikìna tou n. . . Thn metˆjesh σ2 ◦ σ1 ja thn onomˆzoume ginìmeno twn σ1 kai σ2 kai ja grˆfoume aplˆ σ2 σ1 paraleÐpontac to sÔmbolo ◦ thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. n−1. Omˆdec X = { 1. 2. 'Ara o sunolikìc arijmìc twn dunat¸n epilogwn gia th σ eÐnai n · (n − 1) · (n − 2) · · · · · 2 · 1 = n!. 1 2 3 .

Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec σ σ σ σ σ σ 261 1 2 2 1 1 2 afoÔ 1 −→ 3 −→ 1 kai ˆra 1 −→ 1. 2 −→ 2 −→ 3 σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 σ1 σ2 kai ˆra 2 −→ 3. . afoÔ ( σ1 σ2 )(1) = 2 = ( σ2 σ1 )(1) = 1. Gia 3 2 5 6 4 1 3 2 5 6 4 1 na kajorÐsoume th morf  thc σ −1 jewroÔme ton pÐnaka 1 2 3 4 5 6 pou prokÔptei apì thn enallˆgh twn gramm¸n tou pÐnaka thc σ kai katìpin diatˆsoume tic st lec ètsi ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 1 2 3 4 5 6. . . H σ −1 eÐnai kai aut  1 . . Gia to ginìmeno metajèsewn h σ −1 ikanopoieÐ th sqèsh σ σ −1 = σ −1 σ = i. orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish σ −1 : X −→ X me σ −1 (x) = y . 3 −→ 4 −→ 5 kai ˆra 3 −→ 5.1 kai epÐ. EÐnai fanerì ìti gia kˆje metˆjesh σ tou X isqÔei i σ = σ i = σ . 2. den isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . dhlad  mÐa metˆjesh tou X . 2. H parˆstash thc tautotik c metˆjeshc se 2 × n pÐnaka eÐnai profan¸c h i = 1 2 ··· 1 2 ··· i ··· i ··· n n EpÐshc gia kˆje metˆjesh σ tou X . An h σ parastajeÐ se morf  2 × n pÐnaka. . n. dhlad  èqoume σ −1 = 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 Gia to ginìmeno σ σ −1 autoÔ tou paradeÐgmatoc blèpoume prˆgmati ìti 1 2 3 4 5 6 3 2 5 6 4 1 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 = 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 . èqoume σ1 σ2 = σ2 σ1 . EpishmaÐnoume ìti genikˆ gia to ginìmeno metajèsewn.4. afoÔ h σ eÐnai 1 . thn opoÐa sun jwc thn sumbolÐzoume me iX   aplˆ me i. kai tèloc 5 −→ 5 −→ 4 kai ˆra 5 −→ 4 . tìte h antÐstrof  thc paristˆnetai apì ton 2 × n pÐnaka pou orÐzetai wc ex c. ìpou σ (y) = x. . Gia parˆdeigma èstw σ = . dhlad  h apeikìnish tou X gia thn opoÐa h eikìna tou tuqaÐou stoiqeÐou x tou X eÐnai to x. 4 −→ 1 −→ 2 kai ˆra σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 4 −→ 2.1 kai epÐ. MetaxÔ twn metajèsewn tou X = { 1. Prˆgmati sto prohgoÔmeno parˆdeigma.2. Kat' arq n enallˆsoume tic dÔo grammèc tou pÐnaka thc σ kai katìpin topojetoÔme tic st lec ètsi ¸ste pˆli h pr¸th gramm  1 2 3 4 5 6 na eÐnai h 1. ìpwc eÔkola diapist¸noume. . . n } perilambˆnetai kai h tautotik  metˆjesh tou X . .

ìpou k ≤ n. . Me ˆlla lìgia. JewroÔme th summetrik  omˆda S4 kai to uposÔnolì thc H = σ1 = σ3 = 1 2 3 4 2 1 4 3 1 2 3 4 4 3 2 1 . Dhlad  an to k . dhlad  σ2 σ1 ∈ G. thc S4 eÐ2 3 1 4 3 1 2 4 nai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4.262 4. k  metˆjesh i eÐnai èna stoiqeÐo thc G.2.3 Parˆdeigma. EpÐshc h antÐstrofh metˆjesh miac opoiasd pote metˆjeshc pou an kei sth G eÐnai stoiqeÐo thc G.2 Orismìc. 4. ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc omˆdac summetrÐac enìc mh kenoÔ uposunìlou tou EukleideÐou q¸rou Rn (dhlad  tic idiìthtec (A). 4. Omˆdec Tèloc h idiìthta thc prosetairistikìthtac σ3 ( σ2 σ1 ) = ( σ3 σ2 ) σ1 isqÔei gia to ginìmeno metajèsewn. . 2. . (B). σ2 tou G to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai èna stoiqeÐo tou G. 1 2 3 4 1 2 3 4 EpÐshc to uposÔnolo i. 4. afoÔ isqÔei genikˆ gia th sÔnjesh opoiwnd pote apeikonÐsewn tou X .2. tìte aut  h metˆjesh mporeÐ na jewrhjeÐ stoiqeÐo thc Sk . eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc pou den mènei stajerìc kˆtw apì mia metˆjesh σ ∈ Sn . An sto H episunˆyoume kai thn tautotik  metˆjesh i. 'Ena mh kenì uposÔnolo G thc Sn ja onomˆzetai omˆda metajèsewn bajmoÔ n an gia kˆje dÔo stoiqeÐa σ1 . tìte to G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. 'Ara / to H den eÐnai omˆda metajèsewn. . an dhlad  jewr soume to uposÔnolo G = H ∪ { i }. Tìte h tautoti- . gia to sÔnolo Sn h sÔnjesh metajèsewn. 'Estw G mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. Ac parathr soume ed¸ ìti oi metajèseic autoÔ tou sunìlou af noun to 4 stajerì kai sunep¸c ja mporoÔsan na jewrhjoÔn metajèseic bajmoÔ 3. σ1 σ3 = σ3 σ1 = σ2 ∈ H. 'Opwc eÐdame prohgoumènwc. allˆ σ1 σ1 = σ2 σ2 = σ3 σ3 = i ∈ H . 'Etsi antÐ gia σ3 ( σ2 σ1 ) ja grˆfoume aplˆ σ3 σ2 σ1 . σ2 σ3 = σ3 σ2 = σ1 ∈ H . n }. σ2 = 1 2 3 4 3 4 1 2 EÔkoloi upologismoÐ dÐnoun ìti σ1 σ2 = σ2 σ1 = σ3 ∈ H. To sÔnolo Sn onomˆzetai summetrik  omˆda bajmoÔ n. mporoÔme na jewr soume th summetrik  omˆda Sk san mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n gia kˆje n ≥ k . ìtan mazÐ me autì jewr soume kai thn sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou.2. (Γ) kai (∆) ). Apì ed¸ kai sto ex c ja sumbolÐzoume me Sn to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn tou X = { 1. .4 Prìtash.

ta ginìmena σ σ1 . . . m akèraioi arijmoÐ. Prˆgmati. . . h prosetairistik  idiìthta tou periorismoÔ tou ginomènou sto G ikanopoieÐtai afou isqÔei gia ìla ta stoiqeÐa thc Sn . r me s = r ètsi ¸ste σ σs = σ σr . onomˆzetai k-dÔnamh thc σ . H epìmenh prìtash dÐnei tic “sun jeic” idiìthtec twn dunˆmewn. σ σ2 . . an up rqan deÐktec s. . σ2 . 1 ≤ s ≤ k . diˆforoc twn 0 kai 1. . . 4. Ed¸ ja doÔme ìti gia tic metajèseic isqÔei kˆti anˆlogo. σk }. σ k = ( σ k−1 ) ◦ σ EpÐshc gia k < 0 orÐzoume thn metˆjesh σ k na eÐnai h antÐstrofh thc σ −k .2. tètoio ¸ste σ σs = i kai ˆra σs = σ −1 ∈ G. . Fusikˆ. σ σk eÐnai stoiqeÐa thc G. 'Ola autˆ ta ginìmena eÐnai anˆ dÔo diˆfora metaxÔ touc kai sunep¸c autˆ eÐnai ìla ta k stoiqeÐa thc G. 2.5 Parat rhsh. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 263 Apìdeixh. gia k ∈ Z. H apìdeix  thc gÐnetai me epagwg  kai af netai wc ˆskhsh. j = 1. tìte oi tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc Sn ikanopoioÔntai ìtan periorisjoÔme sth sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou sunìlou G.4. Autì shmaÐnei ìti σ = i. OrÐzoume epagwgikˆ to ginìmeno thc σ epÐ ton eautì thc k forèc pou sumbolÐzetai σ k wc ex c.2. Gia ton Ðdio lìgo. . 'Estw σ ∈ Sn kai n. H metˆjesh σ k . Gia ton orismì aut¸n twn metajèsewn kat arq n qreiˆzetai na orÐsoume tic dunˆmeic miac metˆjeshc. pou eÐnai ˆtopo. . k . 'Estw G = { σ1 . afoÔ h i eÐnai èna apì ta σj . 4.6 Prìtash. Apì thn prohgoÔmenh prìtash blèpoume ìti an èna upo- Sthn pr¸th Enìthta tou biblÐou eÐdame ìti oi pr¸toi arijmoÐ paÐzoun shmantikì rìlo stic idiìthtec twn fusik¸n arijm¸n. σ n+m = σ n σ m = σ m σ n . gia èna tuqaÐo σ ∈ G. . . UpenjumÐzoume ìti h jemeli¸dhc idiìthta gi autoÔc eÐnai ìti kˆje fusikìc arijmìc. Tìte 1. analÔetai monadikˆ se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. ja prèpei na upˆrqei s. 'Ara gia to tuqaÐo stoiqeÐo σ thc G ja prèpei na upˆrqei èna stoiqeÐo σ thc G tètoio ¸ste σ σ = σ . sÔnolo G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. . AfoÔ to G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn. tìte ja eÐqame kai σs = ( σ −1 σ )σs = σ −1 ( σ σs ) = σ −1 ( σ σr ) = ( σ −1 σ )σr ) = σr . . . σ 0 = i. 'Estw σ ∈ Sn kai k ènac mh arnhtikìc akèraioc. σ 1 = σ. dhlad  i ∈ G.2. EÐdame ìti to sÔnolo Sn eÐnai peperasmèno sÔnolo kai sunep¸c to G eÐnai peperasmèno sÔnolo. . σ 2 = σ ◦ σ.

DiairoÔme to k me to 4. EÐnai eukairÐa na epishmˆnoume ed¸ ìti gia kˆje mh tautotik  metˆjesh σ ∈ Sn .8 Parˆdeigma. h k−dÔnamh σ k . 'Estw x ∈ X me σ1 (x) = x. 1 2 3 4 5 6 Genikˆ. Gia tic dunˆmeic thc 1 2 3 4 5 6 . tìte lème ìti autèc metatÐjentai. upˆrqei toulˆqiston mÐa ˆllh metˆjesh σ gia thn opoÐa σ σ = σ σ ('Askhsh 4. mporeÐ na upologisjeÐ wc ex c. H antÐstrofh metˆjesh σ −1 thc σ mporeÐ na upologisteÐ me ton kanìna pou perigrˆyame prohgoumènwc. Omˆdec 3. 4. an σ2 (x) = x. 3 4 3 4 kai σ2 = 1 2 3 4 1 2 4 3 eÐnai xènec metatÐje- 3 4 1 2 3 4 kai τ2 = 4 3 3 4 1 2 touc. EpÐshc lème ìti autèc eÐnai xènec metaxÔ touc an { i : σ1 (i) = i } ∩ { j : σ2 (j) = j } = ∅. 'Estw σ = σ èqoume σ 2 = σσ = 1 2 3 4 5 6 3 4 2 1 6 5 . σ mn = ( σ m )n .2.2. 1 2 Oi metajèseic τ1 = 2 1 ntai allˆ den eÐnai xènec metaxÔ Oi metajèseic σ1 = metatÐjentai. 2 1 4 3 5 6 1 2 3 4 5 6 σ3 = σ2σ = . apì thn opoÐa kajorÐzontai kai ìlec oi arnhtikèc dunˆmeic thc σ . 4.7 Parˆdeigma. σ k = σ 4π + υ = ( σ 4 )π σ υ = iπ σ υ = σ υ .18).9 L mma. σ 1 . 1 2 2 1 metaxÔ touc kai metatÐjentai. gia k ∈ N. Dhlad  h dÔnamh σ k thc σ exartˆtai mìno apì thn klˆsh upoloÐpwn tou k mod 4 kai ja isoÔtai me mÐa apì tic dunˆmeic σ 0 . tìte Apìdeixh. ìtan n ≥ 3. Ja deÐxoume ìti (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). An oi metajèseic σ1 . tìte profan¸c . 4 3 1 2 6 5 1 2 3 4 5 6 σ4 = σ3σ = = i. aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me th sqèsh σ 3 = σ −1 . σ 3 .264 2. dhlad  h antÐstrofh thc σ n eÐnai h σ −n . Genikìtera isqÔei to ex c. k = 4π + υ. Prˆgmati.2. thc σ sto parˆdeigma. Prˆgmati. 4. Apì thn prohgoÔmenh prìtash èqoume. 0 ≤ υ ≤ 3. σ2 ∈ Sn eÐnai xènec metaxÔ touc. 'Otan gia dÔo metajèseic σ1 kai σ2 thc Sn isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . σ −n = ( σ −1 )n = ( σ n )−1 . σ 2 . 4.2. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. EpÐshc mporeÐ eukolìtera na upologisjeÐ apì th sqèsh σ 4 = i.

An σ2 (x) = x. gia i = 1. τ = . . ( 1 4 3 ). Gia lìgouc dieukìlunshc stouc upologismoÔc kai oikonomÐac q¸rou. . 3. ( 2 4 ). 2.kÔkloi ( 1 2 3 ). 3 . . sumpÐptoun me thn tautotik  metˆjesh (giatÐ?). . MÐa metˆjesh σ ∈ Sn onomˆzetai kuklik    k . ( 1 2 4 3 ). . 'Oloi oi 1 . ( 1 3 2 4 ). . . xk } tou X isqÔei σ(xi ) = xi+1 . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 265 (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x) = x. 4 .2. en¸ gia kˆje ˆllo x ∈ X me x = xi .11 ParadeÐgmata. ( 2 4 3 ). . . tìte (σ2 σ2 )(x) = σ2 (x). ( 3 4 ). x2 . . ( 1 3 4 2 ). 2 . 'Ola ta stoiqeÐa thc S3 eÐnai kuklikèc metajèseic (giatÐ?).2. 'Estw t¸ra x ∈ X me σ1 (x) = x. 4. . ( 1 2 4 ). . opìte enallˆsontac touc rìlouc twn σ2 kai σ1 èqoume thn prohgoÔmenh perÐptwsh. 2. opìte epeid  oi σ1 kai σ2 eÐnai xènec metaxÔ touc èqoume (σ1 σ2 )(x) = σ2 (x) kai (σ2 σ1 )(x) = σ2 (x). ( 1 3 2 ). To pl joc k twn stoiqeÐwn tou sunìlou { x1 .10 Orismìc. . ( 1 3 ).kÔkloc σ = ( x1 x2 · · · xk ). ( 1 4 2 3 ).kÔkloc na grˆfetai sth morf  4. k − 1 kai σ(xk ) = x1 .4. i = 1. Dhlad  h S4 èqei 21 kuklikèc metajèseic. Kuklikèc Metajèseic OrÐzoume t¸ra tic kuklikèc metajèseic stic opoÐec basÐzetai to jemeli¸dec je¸rhma twn metajèsewn. 'Ara gia kˆje x ∈ X isqÔei (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). 2 1 4 3 3 4 1 2 4 3 2 1 . an gia èna uposÔnolo { x1 .kÔkloi ( 1 2 3 4 ). 2. . 1.kÔkloi ( 1 2 ). ( 1 4 ). dhlad  oi kuklikèc metajèseic m kouc 1. Oi kuklikèc metajèseic thc S4 eÐnai oi ex c. ( 2 3 4 ). ρ = στ = . ( 2 3 ).kÔkloi.2. ( 1 4 2 ). ( 1 3 4 ). ( 1 4 3 2 ). . sunhjÐzetai o prohgoÔmenoc k . k isqÔei σ(x) = x. Tìte σ2 (x) = x. xk } lègetai m koc thc σ . . dhlad  oi dÔo metajèseic metatÐjentai. x2 . Oi mh kuklikèc metajèseic eÐnai oi 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 σ = .

xk } ∩ { y1 . . xk−1 . 'Ara Σ = { x. en¸ o sumbolismìc se 2 × n pÐnaka to dhl¸nei. . tìte autèc eÐnai xènec metaxÔ touc kai sunep¸c metatÐjentai. pou af noun stajerˆ ìla ta stoiqeÐa pou eÐnai megalÔtera tou m. An σ = ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai ènac k− kÔkloc. kaj¸c an m eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc metaxÔ twn xj . sÔmfwna me to L mma 4. Sthn prˆxh autì den dhmiourgeÐ sÔgqush.2. Gia parˆdeigma. . k − 1 kai σ k (x1 ) = x1 . 2. σ 2 (x). . σ 2 (x). . . Epomènwc. n ≥ m.kÔklo ( 5 3 7 ) pou eÐnai Ðdioc me touc ( 3 7 5 ) kai ( 7 5 3 ). . EÐnai fanerì ìti o k − kÔkloc ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai o Ðdioc me ton k − kÔklo ( xi xi+1 · · · xk x1 · · · xi−1 ) gia kˆje i = 1. ìpou σ k (x) = x. 2. Gia parˆdeigma. allˆ ja mporoÔse na an kei kai se opoiad pote ˆllh Sn gia n ≥ 3. . . 1. gia na jewreÐtai monadik  h parˆstash enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) ja jewroÔme pˆnta ìti to pr¸to stoiqeÐo x1 eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn xi . 2. sto ex c. . . . tìte aut  eÐnai mÐa kuklik  metˆjesh. . . . j = 1. 5. σ(x). O sumbolismìc ( x1 x2 · · · xk ) enìc k − kÔklou den mac dhl¸nei se poia summetrik  omˆda Sn an kei. k . . H antÐstrofh metˆjesh enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) profan¸c eÐnai o k − kÔkloc ( xk . k − 1 kai σ(xk ) = x1 . An ( x1 x2 · · · xk ) kai ( y1 y2 · · · y ) eÐnai dÔo kuklikèc metajèseic me { x1 . y } = ∅. 3. 1.2. AntÐstrofa. . . . . i = 1. . . mporeÐ na tautisteÐ me thn omˆda metajèsewn pou apoteleÐtai ap' ìlec tic metajèseic thc Sn . afoÔ σ(xi ) = xi+1 gia kˆje i = 1. Oi metajèseic autèc lègontai xènoi kÔkloi. . }. ìpwc èqoume  dh parathr sei. . oi 3 . . . σ 3 (x). Fusikˆ autèc oi metajèseic den eÐnai xènec metaxÔ touc allˆ metatÐjentai. Omˆdec 4. 4. . . h kuklik  metˆjesh ( 1 2 3 ) an kei sthn S3 . .266 4. x1 ).9. . tìte h Sm . allˆ eÐnai diˆforoi apì ton 3 . . an σ eÐnai mia metˆjesh tou X gia thn opoÐa upˆrqei èna x ∈ X tètoio ¸ste ta mìna stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai autˆ pou an koun sto sÔnolo Σ = { x. k .kÔkloi ( 3 5 7 ). σ k−1 (x) }. y2 . Prˆgmati. x2 . . . mporoÔme na jewr soume ton mikrìtero jetikì akèraio k me thn idiìthta σ k (x) = x. tìte σ s (x1 ) = x1+s gia kˆje s = 0. · · · . .12 Parathr seic. ( 5 7 3 ) kai ( 7 3 5 ) eÐnai Ðdioi. k . σ(x). . . epeid  to Σ eÐnai peperasmèno.

. m. . . s. tètoiec ¸ste 4. . JewroÔme thn kuklik  metˆjesh τ = ( x σ(x) · · · σ −1 (x) ). . tìte h metˆjesh ρ = τ −1 σ af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . H seirˆ me thn opoÐa grˆfontai oi kuklikèc metajèseic σi den lambˆnetai up' ìyh afoÔ autèc eÐnai xènec anˆ dÔo metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. èqoume σ = τ σ1 σ2 · · · σs . DeÐqnoume ìti m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh σj = τj . τ2 . 'Estw x èna stoiqeÐo tou X pou den mènei stajerì mèsw thc σ . . Upojètoume t¸ra ìti h σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn me dÔo diaforetikoÔc trìpouc. . j = 1. .4. afou aut  eÐnai xènh proc th ρ. 'Ara ìlec oi kuklikèc metajèseic σj . Sunep¸c h ρ prèpei na grˆfetai wc ginìmeno kuklik¸n metajèsewn anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. eÐnai xènec proc thn τ . 'Estw k to pl joc twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . σ(x). Apìdeixh. . ìpou σ1 . tìte h σ eÐnai h kuklik  metˆjesh τ . AfoÔ σ = i. . . Kaj¸c oi kÔkloi σi eÐnai anˆ dÔo xènoi kai oi τj anˆ dÔo xènoi.2. . σs xènec anˆ dÔo kai diˆforec thc tautotik c. dhlad  h σ èqei grafeÐ wc ginìmeno anˆ dÔo xènwn kuklik¸n metajèsewn. èstw x kai y ta dÔo stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . . Tìte anagkastikˆ σ(x) = y kai σ(y) = x en¸ σ(z) = z . j = 1. . . . j = 1. . τs eÐnai kÔkloi m kouc ≥ 2. σ −1 (x). . afoÔ h σ èqei m akrib¸c stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ. s. (h σ den eÐnai h tautotik  metˆjesh).2. Gia thn apìdeixh efarmìzoume epagwg  sto k . 'Estw èna x ∈ X pou den mènei stajerì apì th σ . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 267 Tìte upˆrqoun monadikèc kuklikèc metajèseic σ1 . . . . MÐa tètoia anˆlush thc σ se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn lègetai kuklik  parˆstash thc σ kai oi σi kuklikoÐ parˆgontec . èqoume ìti k > 1. ìpou eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc gia ton opoÐo isqÔei σ (x) = x.13 Je¸rhma. Epeid  oi σj . Ja deÐxoume ìti autì isqÔei kai gia k = m. An = m. . 'Ara sthn perÐptwsh aut  h σ eÐnai o 2− kÔkloc ( x y ). . epiplèon aut  af nei stajerˆ kai ìla ta stoiqeÐa x. . j = 1. . Epomènwc apì th sqèsh ρ = τ −1 σ . . 'Estw σ ∈ Sn mÐa metˆjesh diˆforh thc tautotik c i. σm kai τ1 . èstw ρ = σ1 σ2 · · · σs . y . . . . upˆrqei ènac (monadikìc) kÔkloc apì touc σi kai ènac monadikìc kÔkloc apì touc τj pou . . . s eÐnai anˆ dÔo xènec metaxÔ touc. σ = σ1 σ2 · · · σs . ta stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ apì kˆje σj . dhlad  σ = σ1 · σ2 · · · · · σm = τ1 · τ2 · · · · · τs . σ2 . An = m. gia kˆje z ∈ X me z = x. An k = 2. Upojètoume ìti to je¸rhma isqÔei an to pl joc k twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai mikrìtero   Ðso tou m − 1. den mènoun stajerˆ kai apì thn ρ. σ2 . .

èstw σ = 1 2 3 4 5 6 7 8 9 3 4 8 2 1 9 7 5 6 . èstw to 9 kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 9 σ(9) σ 2 (9) · · · ) = ( 9 6 ) = ( 6 9 ). 'Etsi èqoume σ = ( 1 3 8 5 ) · ( 6 9 ) · ( 2 4 ). Omˆdec metajètei to x. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m − 1 = s − 1 kai ˆra m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh. qwrÐc na blˆptetai h genikìthta. JewroÔme èna stoiqeÐo x ∈ { 1.2. Opìte èqoume σm m s s −1 σ1 σ2 · · · σm−1 = σ σm = τ1 τ2 · · · τs−1 . . an upˆrqoun. TÔpoc Metˆjeshc Merikèc forèc mac dieukolÔnei na sumperilambˆnoume sthn kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn kai ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . . en¸ to x peramènei stajerì apì ìlouc touc ˆllouc kÔklouc. an th jewr soume stoiqeÐo thc S8 (dhlad  3 1 5 8 2 6 7 4 bajmoÔ 8). . Epomènwc èqoume σm (x) = 2 σ(x) = τs (x). Gia parˆdeigma sthn kuklik  parˆstash ( 1 3 5 2 ) ( 4 8 ) thc 1 2 3 4 5 6 7 8 σ = . 2. σj = τj . 2. . .kÔklouc ( 6 ) kai ( 7 ) grˆfontac σ = . . 'Omoia gia x = 2 paÐrnoume thn ( 2 4 ) kai gia x = 7 paÐrnoume ton 1 .kÔklo ton opoÐo mporoÔme na paraleÐyoume sthn kuklik  parˆstash thc σ . . 9 } tètoio ¸ste σ(x) = x. Autì eÐnai aparaÐthto ìtan prèpei na dhl¸netai o bajmìc thc σ . Dhlad  sthn kuklik  parˆstash thc σ jewroÔme san parˆgontec kai touc 1 . . paradeÐgmatoc qˆrh x = 1. 2 ìmoia σ ( τs (x)) = σ 2 (x) = τs (x) kai epagwgikˆ gia kˆje akèraio k èqoume k (x) = τ k (x). . H apìdeixh tou prohgoumènou jewr matoc mac dÐnei th mèjodo me thn opoÐa mporoÔme na broÔme thn kuklik  parˆstash miac dedomènhc σ .kÔklouc. mporoÔme na upojèsoume ìti o σm kai o τs metajètoun to x. afoÔ autìc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. H seirˆ me thn opoÐa grˆfoume touc kÔklouc sthn parˆstash thc σ den lambˆnetai up' ìyh. Apì th sqèsh aut  èpetai ìti σ ( σm (x)) = σ 2 (x) = σm (x). Gia parˆdeigma. Katìpin jewroÔme èna x ∈ { 1. afoÔ autoÐ eÐnai anˆ dÔo xènoi metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. 9 } diˆforo apì ta stoiqeÐa pou emfanÐzontai ston kÔklo ( 1 3 8 5 ).268 4. . kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 1 σ(1) σ 2 (1) · · · ) = ( 1 3 8 5 ). afoÔ o kajènac ap' autoÔc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. 4. prosjètoume kai touc 1 . Afou xènoi kÔkloi metatÐjentai. m. j = 1. . . 'Ara oi kÔkloi σ kai τ eÐnai Ðdioi.14 Parat rhsh.

6. Aut  h diamèrish onomˆzetai tÔpoc thc σ . 4. ( 1 3 ) ( 2 5 ). an upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ∈ Sn ètsi ¸ste τ = ρ σ ρ−1 . h prohgoÔmenh metˆjesh orÐzei th diamèrish { 6 } ∪ { 7 } ∪ { 4. . ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 2 3 ) kai ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 3 2 ). ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 5 3 ). ( 2 5 ) ( 3 4 ). λ2 . 5 } tou X = { 1. 'Ara mÐa diamèrish tou X = X1 ∪ X2 ∪ · · · ∪ Xs . . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 269 ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). Xi = ∅. λs eÐnai mia diamèrish tou n. mporoÔme na taxinom soume ìlec tic metajèseic thc Sn . ( 1 2 ) ( 4 5 ). mporoÔme na upojèsoume ìti h seirˆ twn kuklik¸n paragìntwn thc σ eÐnai tètoia ¸ste λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . 2. Xi ∩ Xj = ∅. ( 1 4 ) ( 3 5 ). Allˆ aut  h diamèrish orÐzei èxi ginìmena ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 3 5 ). .2. ( 1 3 ) ( 2 4 ). AntÐstrofa. . 2 ) eÐnai oi ex c: ( 1 2 ) ( 3 4 ). ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 2 5 ). 7. 4. apì mÐa diamèrish tou X paÐrnoume èna. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). . ( 1 4 ) ( 2 3 ). . 8 } ∪ { 1. sth summetrik  omˆda S5 oi metajèseic pou èqoun tÔpo ( 1. Kat' arq n apodeiknÔoume to je¸rhma sthn perÐptwsh pou oi metajèseic eÐnai kuklikèc. s. ( 1 3 ) ( 4 5 ). . . xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn.15 Je¸rhma. ( 2 4 ) ( 3 5 ). Qrhsimopoi¸ntac tic diamerÐseic tou n. ( 2 3 ) ( 4 5 ). . i = j . τ ∈ Sn èqoun ton Ðdio tÔpo an kai mìno Apìdeixh. An ìmwc th jewroÔsame bajmoÔ 9 ja grˆfame σ = ( 6 ) ( 7 ) ( 9 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). jewr¸ntac tic kuklikèc parastˆseic touc (me thn prosj kh s' autèc twn 1-kÔklwn). . Gia parˆdeigma. DÔo metajèseic σ. . ìpou èqoume jewr sei ìti | Xi | ≤ | Xi+1 |. orÐzei th diamèrish ( | X1 |. ( 1 4 ) ( 2 5 ). λs me λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs kai λ1 + λ2 + · · · + λs = n. 3. λ2 . ( 1 2 ) ( 3 5 ). Profan¸c èqoume λ1 + λ2 + · · · + λs = n. . . An λi eÐnai to m koc kˆje σi .   perissìtera ginìmena. T¸ra mÐa diamèrish enìc jetikoÔ akeraÐou n eÐnai mÐa akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn λ1 . . ( 1 5 ) ( 2 3 ). ìpou kajèna ap' autˆ perièqei akrib¸c ta stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì ènan (monadikì) kuklikì parˆgonta thc σ . ( 1 5 ) ( 3 4 ). 2. Autèc oi 15 metajèseic ektìc tou ìti èqoun ton Ðdio tÔpo èqoun kai èna ˆllo koinì qarakthristikì pou ja doÔme amèswc t¸ra. 5.4. | X2 |. ( 1 5 ) ( 2 4 ). 2. . Paristˆnontac m' autìn ton trìpo mia metˆjesh σ tou X paÐrnoume mia diamèrish tou X se xèna anˆ dÔo uposÔnolˆ tou. Gia parˆdeigma. 3.2. 'Estw dÔo kÔkloi σ = ( a1 a2 · · · ak ) kai τ = ( b1 b2 · · · bk ) . i = 1. wc ex c: 'Estw σ = σ1 σ2 · · · σs h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . | Xs | ) tou n. 8 }. dhlad  h akoloujÐa λ1 .

2. Shmei¸noume ìti to pl joc twn metajèsewn tou idÐou tÔpou ja upologisjeÐ sthn Parˆgrafo 5. . blèpoume ìti gia kˆje metˆjesh ρ ∈ Sn me ρ(ai ) = bi gia kˆje i = 1. gia kˆje ρ ∈ Sn . 2 ) kai ( 4 ) antÐstoiqa. Tìte. . ( 1. . èstw σ = (a1 a2 · · · ak ) ènac kÔkloc m kouc k kai ρ mia metˆjesh. H sqèsh ρ σ ρ−1 = τ orÐzei mÐa sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo Sn ìlwn twn metajèsewn (giatÐ?) kai ˆra èqoume mÐa 1 . . .1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn klˆsewn isodunamÐac kai twn diamerÐsewn tou n. n} \ {a1 . EpÐshc. gia kˆje i = j (giatÐ?). Jew- . me apeujeÐac upologismì. Sunep¸c. Allˆ h σi kai h ρ σi ρ−1 eÐnai kuklikèc metajèseic tou idÐou m kouc. . 1. k isqÔei ρ ◦ σ ◦ ρ−1 = τ . gia kˆje i = 1.270 4. 1. 3 ).2. Prˆgmati. 'Estw t¸ra σ = σ1 · · · σk h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . Opìte profan¸c oi σ kai ρ σ ρ−1 eÐnai tou idÐou tÔpou. . . . ( 2. Oi metajèseic thc S4 taxinomoÔntai se pènte klˆseic suzugÐac. . . tètoia ¸ste ρ σi ρ−1 = τi gia kˆje deÐkth i. Tìte oi σ kai ρ σ ρ−1 . eÐnai tou idÐou tÔpou. ( 1. ak } èqoume σ(x) = x kai ˆra ρ σ ρ−1 ( ρ(x) ) = ρ(x). oi opoÐec antistoiqoÔn stic diamerÐseic tou 4: ( 1. 'Estw A B Γ èna isìpleuro trÐgwno kai α. EÐnai fanerì ìti tìte isqÔei ρ σ ρ−1 = τ . 2 ). AntÐstrofa. èqoume ρ σ ρ−1 = ρ σ1 ρ−1 ρ σ2 ρ−1 · · · ρ σk ρ−1 . 4. èstw σ kai τ dÔo metajèseic tou idÐou tÔpou. . . An σi eÐnai ènac kuklikìc parˆgontac sthn kuklik  parˆstash thc σ m kouc ki . Tìte. Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna uposÔnolo thc morf c { ρ σ ρ−1 | ρ ∈ Sn }. en¸ ρσρ−1 (ρ(ak )) = ρ(a1 ). tìte upˆrqei ènac kuklikìc parˆgontac τi sthn kuklik  parˆstash thc τ m kouc ki kai antistrìfwc.16 Parˆdeigma. . Prˆgmati. gia kˆje x ∈ {1. to opoÐo onomˆzetai klˆsh suzugÐac. 1 ). Omˆdec tou idÐou m kouc k . AntÐstrofa. k − 1 eÐnai ρ σ ρ−1 ( ρ(ai ) ) = ρ σ ( ai ) = ρ ( ai+1 ). DÔo metajèseic σ kai τ pou èqoun ton Ðdio tÔpo   isodÔnama gia tic opoÐec upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ètsi ¸ste ρ σ ρ−1 = τ lègontai suzugeÐc   ìmoiec metajèseic. Proc to parìn ja d¸soume mÐa ermhneÐa thc ènnoiac thc suzugÐac metajèsewn mèsw thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou. EpÐshc h ρ σi ρ−1 eÐnai xènh me thn ρ σj ρ−1 . 1. . . upˆrqei metˆjesh ρ ∈ Sn . èqoume ρ σ ρ−1 = ( ρ(a1 ) ρ(a2 ) · · · ρ(ak ) ). β kai γ oi diˆmesoÐ tou.

ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 4. apoteleÐtai afenìc apì tic anaklˆseic √ √ −1 0 1 3 1 − 3 1 1 √ kai Rγ = 2 Rα = .4. 1 ) A(0.1. . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 271 roÔme to trÐgwno eggegrammèno ston monadiaÐo kÔklo ìpwc sto sq ma 4. S2 = 2 kai S3 = I2 3 −1 − 3 −1 gÔrw ap' to kèntro O tou kÔklou katˆ gwnÐa 120◦ . . B( −2 3 .1 H omˆda summetrÐac tou trig¸nou. Rβ = 2 √ 0 1 3 −1 − 3 −1 wc proc touc ˆxonec α.2. β kai γ antÐstoiqa kai afetèrou apì tic strofèc √ √ 3 −1 − 3 −1 1 1 √ S1 = 2 √ .2. −1 ) Γ( 3 1) 2 γ β 2 2 α √ √ Sq ma 4.3 (2) .2. 240◦ kai 360◦ antÐstoiqa.1.

Γ ). Γ } twn koruf¸n tou trig¸nou. ( A. Γ. ( A. { ( A. apoteleÐtai apì tic metajèseic ( A.272 ìpwc sto sq ma 4. ( B. e2 = ( 0. Γ ). Γ ). Oi klˆseic suzugÐac eÐnai { i }. Rβ ←→ ( A.2. B. ParathroÔme t¸ra ìti oi metajèseic twn koruf¸n tou trig¸nou mac dÐnoun tic èxi “jèseic” tou trig¸nou pou mac dÐnoun oi summetrÐec tou. Γ. Γ ). B ). B ) kai thn tautotik  metˆjesh i. ( A. Γ ). ( B. B ). B ). Γ. Γ ). B ) kai S3 ←→ i . Γ ).15). B. B ) } (bl. Γ ) } kai { ( A.2. B. B. 1 ) tou R2 ). Sugkekrimèna èqoume thn antistoiqÐa Rα ←→ ( B. Rγ ←→ ( A. Omˆdec Γ A B A B Γ Γ B A B Γ A RβS2S1 A R3 Sα γ B Γ A Γ B B A Γ Sq ma 4. Γ ). Je¸rhma 4.2 (Ed¸ èqoume jewr sei tic summetrÐec upì morf  pinˆkwn wc proc th bˆsh e1 = ( 1. 0 ). S2 ←→ ( A. ( A. S1 ←→ ( A. 4. An jewr soume to sÔnolo { A.2. pou eÐnai h S3 .2. ( A. h summetrik  tou omˆda.

3.3 H omˆda summetrÐac autoÔ tou gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai h Ðdia m' aut  tou isopleÔrou trig¸nou A B Γ (giatÐ ?). paradeÐgmatoc qˆrh èqoume.2 1. DeÐxte ìti to ginìmeno (1 4 5 6)(2 1 5) eÐnai to Ðdio me to ginìmeno (1 6)(2 4 5)(3). To Ðdio prokÔptei an jewr soume to sq ma 4. ìpou α= 1 2 3 4 5 6 7 2 5 3 4 7 6 1 kai β = 1 2 3 4 5 6 7 1 2 4 7 6 3 5 . Ask seic 4. Rβ Rα Rβ = Rγ = −1 Rα Rβ Rα kai Rα S1 Rα = S2 .2. . β.2. h sqèsh suzugÐac metaxÔ metajèsewn antistoiqeÐ sth gnwst  sqèsh omoiìthtac me−1 taxÔ pinˆkwn. Ed¸ h summetrik  omˆda S3 jewreÐtai epÐ tou sunìlou { α. Oi epìmenec metajèseic na grafoÔn wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn α= γ= 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 1 2 3 4 5 6 4 5 6 1 2 3 .2. Prˆgmati. 1 2 3 4 5 1 3 4 5 2 .4. γ }. β= . Na brejoÔn metajèseic x kai y tètoiec ¸ste xα = β = αy . 2.3 pou sqhmatÐzetai apì tic treic diamèsouc tou trig¸nou γ β α Sq ma 4.summetri¸n. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 273 An jewr soume ton pollaplasiasmì twn 2 × 2 pinˆkwn tìte blèpoume eÔkola ìti apì thn prohgoÔmenh antistoiqÐa metajèsewn .

(6 7 8)(8 9)(1 2 3 4). 'Otan grˆfoume mia metˆjesh σ ∈ Sn wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn poia eÐnai h ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste σ = σ −1 ? 13. Na brejeÐ σ ∈ S7 tètoia ¸ste σ −1 (1 3 4 5)σ = (3 4 2 6).k. 7. b) An τ ∈ Sn kai N = e. DeÐxte ìti an σ(i) = i tìte σ 2 (i) = σ(i). 6. b) τ σ . JewroÔme tic metajèseic σ = ( 2 3). 4. τ = (2 3 4 5 6) kai ρ = (1 4 6 3) thc S6 . . ρ−1 τ kai (σρτ )−1 .d. MporeÐte apì aut  thn èkfrash na breÐte to mikrìtero jetikì akèraio m tètoion ¸ste αm ≡ 1 mod m? b) Grˆfontac thn Pα wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. Pìsa stoiqeÐa èqei h klˆsh suzugÐac sthn S7 pou perièqei thn metˆjesh π = (1 2)(3 4 5)? 11. 'Estw σ = (1 2 3)(2 3 4)(3 4 5)(5 6 7)(6 7 8)(7 8 9) sthn S9 . n − 1. τ = ( 2 4) ∈ S5 . a) Grˆyte thn σ wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. Me poiec apì tic metajèseic (1 2 3)(4 5 6)(7 8). . στ ρ2 . . a) An σ ∈ Sn eÐnai ènac k . 'Estw n > 2. JewroÔme to sÔnolo Zn twn akeraÐwn modulo n kai ènan akèraio α. στ ρ. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa (1 3 4 5) kai (3 4 2 6) thc S7 eÐnai suzug . g) στ σ −1 . 'Estw σ ∈ Sn .p. n ∈ N. . UpologÐste tic metajèseic σ −1 . Omˆdec 5. 9. b) Poia sÔmbola mènoun stajerˆ apì thn σ ? g) Grˆyte thn σ −1 se ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. n). H mia perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa eÐnai antistrèyima mod n kai h ˆllh kathgorÐa perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa den eÐnai antistrèyima mod n.kÔkloc deÐxte ìti σ k = i. n) = 1.(2. 8.274 4. 10. Na brejoÔn oi metajèseic a) στ . a) DeÐxte ìti o pollaplasiasmìc epÐ α mod n orÐzei mia metˆjesh Pα tou Zn . d) τ στ −1 .(α. deÐxte (grˆfontac thn τ wc ginìmeno xènwn kÔklwn) ìti τ N = i. . (1 2 3 4)(5 6)(7 8 9) thc S9 eÐnai suzug c h metˆjesh (1 4 5)(2 3)(6 7 8 9)? 12. Gia α = 2 kai n = 9 grˆyte thn antÐstoiqh metˆjesh wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. ètsi ¸ste m.k. 3. deÐxte ìti autoÐ oi kÔkloi katatˆssontai se dÔo kathgorÐec. 'Estw σ = (2 5 3). 4.

. 'Estw G omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai G1 = { σ ∈ G | σ(1) = 1 }. 3. . DeÐxte ìti ta mìna stoiqeÐa thc Sn pou metatÐjentai me th metˆjesh σ = ( 1 2 . pou èqoun thn idiìthta σ σ = σ σ gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn .(2. DeÐxte ìti h G1 eÐnai epÐshc mia omˆda metajèsewn. n ) ∈ Sn eÐnai oi dunˆmeic thc σ . tìte deÐxte ìti h σ m eÐnai to ginìmeno m n xènwn anˆ dÔo kÔklwn m kouc .2. deÐxte ìti upˆrqei mia metˆjesh τ thc Sn gia thn opoÐa isqÔei τ M = i. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 275 g) An N = e. Upojètoume ìti o m diaireÐ ton n. 4.4. n − 1. 14. . . 16. m 15. 'Estw m. n jetikoÐ akèraioi. An σ eÐnai ènac n-kÔkloc thc Sn . .p. n) kai M < N . apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  metˆjesh i. . 17. DeÐxte ìti an n ≥ 3 tìte to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn .k. .

l. EpÐshc sta prohgoÔmena kefˆlaia h prìsjesh pou orÐsjhke sto sÔnolo Zn . Autìc o trìpoc sunduasmoÔ ikanopoieÐ tic tèssereic jemelei¸deic idiìthtec (A). wc proc thn prìsjesh. 'Ena ˆllo shmantikì parˆdeigma. (Γ) kai (∆) kai adiafor¸ntac afenìc gia to eÐdoc twn stoiqeÐwn tou sunìlou (dhlad  an apoteleÐtai apì apeikonÐseic. twn klˆsewn upoloÐpwn mod n. (B). Ektìc apì tic omˆdec summetrÐac kai metajèsewn upˆrqoun kai ˆlla shmantikˆ sÔnola pou ta stoiqeÐa touc sunduˆzontai me tètoio trìpo pou na ikanopoiountai autèc oi tèssereic basikèc idiìthtec. Galois to 1827 ìtan anakˆluye tic omˆdec metajèsewn mèsw twn opoÐwn apèdeixe thn mh epilusimìthta me rizikˆ twn algebrik¸n exis¸sewn bajmoÔ megalutèrou   Ðsou tou 5. (blèpe Parˆgrafo 4. tìte to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn ikanopoieÐ tic idiìthtec (A). Merikˆ apì autˆ eÐnai ta ex c: To sÔnolo Z twn akeraÐwn arijm¸n. To sÔnolo autì onomˆzetai Genik  Grammik  Omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K kai sumbolÐzetai me GLn (K). kai C twn rht¸n. 2 . (B). arijmoÔc. 'Etsi proèkuye o sugqronoc orismìc thc ènnoiac thc omˆdac pou ofeÐletai ston majhmatikì Arthur Cayley. ('Otan meletˆme to sÔnolo Z wc proc thn prìsjesh.p. Me thn exèlixh twn Majhmatik¸n. ègine antilhptì ìti gia ìla ta majhmatikˆ sust mata.276 4. (B). (Γ) kai (∆). eÐnai to ex c. (Γ) kai (∆). (Γ) kai (∆). Ac shmeiwjeÐ ìti o pr¸toc pou kajièrwse ton ìro omˆda  tan o E.) kai afetèrou gia to eÐdoc tou trìpou sunduasmoÔ twn stoiqeÐwn (dhlad  an eÐnai h sÔnjesh apeikonÐsewn   h prìsjesh arijm¸n   o pollaplasiasmìc pinˆkwn k.l. An jewr soume touc n × n antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì èna s¸ma K . R. 2 Sta prohgoÔmena paradeÐgmata parathroÔme ìti o trìpoc pou sunduˆzontai Mia polÔ sobar  èreuna sqetikˆ me thn proèleush thc ènnoiac thc omˆdac dÐnetai sto biblÐo tou Hans Wussing [32] . Ed¸ o trìpoc sunduasmoÔ x y dÔo akeraÐwn x kai y eÐnai h gnwst  prìsjesh x + y . gia ta sÔnola Q. pou ja mac apasqol sei kai sta epìmena.3 Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn H melèth twn omˆdwn summetrÐac kai omˆdwn metajèsewn pou prohg jhke basÐsthke sto gegonìc ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa (apeikonÐseic) σ kai τ aut¸n upˆrqei ènac trìpoc sunduasmoÔ twn (h sÔnjesh apeikonÐsewn) σ τ .). tìte to onomˆzoume prosjetik  omˆda twn akeraÐwn ). (B). ikanopoieÐ tic tèssereic basikèc idiìthtec (A). h melèth touc ja mporoÔse (kat' arq n) na antimetwpisteÐ eniaÐa dÐnontac èmfash mìno stic tèssereic idiìthtec (A).10). pÐnakec k. metˆ ton 190 ai¸na. Omˆdec 4.p. To Ðdio isqÔei. pou eÐnai ìmoia me ta prohgoÔmena. pragmatik¸n kai migadik¸n arijm¸n antÐstoiqa.

4. 4. tìte upˆrqei monadikì y tètoio ¸ste x y = y x = e. 3.2 Je¸rhma. allˆ ìti autì eÐnai kai monadikì. An se mÐa omˆda G isqÔei x y = y x gia kˆje x. dhlad  isqÔei h prosetairistik  idiìthta. Gia kˆje x ∈ G. Kˆje tètoia apeikìnish f : G × G −→ G. Gia parˆdeigma. ap' autèc twn paradeigmˆtwn. 'Ena sÔnolo G lème ìti èqei th dom  miac omˆdac   aplˆ ìti eÐnai mia omˆda wc proc mia prˆxh f : G × G −→ G. gia thn opoÐa grˆfoume f ( x. 2.1 . z ∈ G isqÔei x ◦ ( y ◦ z ) = ( x ◦ y ) ◦ z .1 Orismìc. SunhjÐzetai gia thn prˆxh na qrhsimopoioÔme ton ìro “pollaplasiasmìc” kai gia to apotèlesma x ◦ y . h opoÐa ikanopoieÐ thn . an ikanopoioÔntai oi ex c idiìthtec. To Ðdio eÐdame ìti isqÔei kai gia ta stoiqeÐa pou anafèrontai sth deÔterh idiìthta. upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste x ◦ y = y ◦ x = e. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn idiìthta 1. y. y ∈ G. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 277 ta stoiqeÐa tou en lìgw sunìlou G kajorÐzetai apì mia apeikìnish apì to G×G sto G.2. ja lème ìti to G eÐnai omˆda.3.3. ton ìro “ginìmeno”. Merikèc forèc. ìpwc anafèroume kai sto Parˆrthma 6. to opoÐo ja sumbolÐzoume x y (paraleÐpontac to sÔmbolo ◦). 4. Sunep¸c egeÐretai to er¸thma: MporoÔn oi dÔo pr¸tec idiìthtec tou prohgoÔmenou orismoÔ na aplousteujoÔn? dhlad  na antikatastajoÔn apì ˆllec asjenèsterec? H apˆnthsh eÐnai jetik  kai dÐnetai sto epìmeno je¸rhma. gia kˆje x. Ed¸ ja jèlame na epishmˆnoume ìti se mÐa omˆda genikˆ isqÔei x◦y = y◦x. antÐ na lème ìti èna sÔnolo G eÐnai omˆda wc proc mia prˆxh. B eÐnai dÔo antistrèyimoi pÐnakec tìte genikˆ èqoume A B = B A. Gia kˆje x.3. eÐnai dunatìn gia thn prˆxh na qrhsimopoieÐtai ˆlloc ìroc kai ˆlloc sumbolismìc. y ) = x ◦ y . tìte h omˆda ja lègetai metajetik    Abelian . y ) = x y . y ∈ G. Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste gia kˆje x ∈ G na isqÔei x ◦ e = e ◦ x = x. f ( x.3. EpÐshc. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prˆxh f : G × G −→ G. onomˆzetai prˆxh epÐ tou G. Se ìla ta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ìqi mìno upˆrqei èna stoiqeÐo e pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ 4. ìtan den upˆrqei kÐndunoc sÔgqushc. 1. 'Etsi gia thn prosjetik  omˆda twn akeraÐwn to ìnoma thc prˆxhc eÐnai ”prìsjesh” kai o sumbolismìc x + y . dhlad  an x eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo miac omˆdac. an A. ìtan anaferìmaste se sugkekrimènec omˆdec. pollèc forèc.

Sunep¸c to antÐstrofo tou x−1 eÐnai to x. upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z kai w tètoia ¸ste x z = e kai w x = e. gia kˆje z ∈ G. Prˆgmati. upojètoume ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ. Gia to stoiqeÐo autì isqÔei z e1 = z . upˆrqei èna monadikì stoiqeÐo e1 tètoio ¸ste x e1 = x. se eidikèc peript¸seic. dhlad  (x−1 )−1 = x. lìgw thc 4. y ∈ G upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z. upˆrqei z ∈ G tètoio ¸ste x z = e = z x. gia kˆje x ∈ G. dhlad  x z = z x = e. gia kˆje z ∈ G. To sÔnolo G eÐnai omˆda an kai mìno an ikanopoieÐtai h ex c idiìthta. y ∈ G upˆrqei èna z . Gia kˆje dÔo stoiqeÐa x. EpÐshc an x ∈ G. Dhlad  upˆrqei èna monadikì e ∈ G pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ. lìgw thc 4α . to z = z y . ètsi ¸ste x z = y . upˆrqei monadikì z ∈ G pou ikanopoieÐ th deÔterh idiìthta tou orismoÔ. Opìte apì th sqèsh z e1 = z gia z = e2 èqoume e2 e1 = e2 kai apì th sqèsh e2 z = z gia z = e1 èqoume e2 e1 = e1 . Oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ thc omˆdac mporoÔn na aplousteujoÔn akìmh perissìtero. H idiìthta 4β apodeikÔetai me ton Ðdio trìpo. gia kˆje y ∈ G. diìti (x y) (y −1 x−1 ) = x (y (y −1 x−1 )) = x (y y −1 x−1 ) = x(e x−1 ) = x x−1 = e. Omˆdec prosetairistik  idiìthta. To monadikì stoiqeÐo e ∈ G me thn idiìthta e x = x e = x. Opìte èqoume ìti z = w. 'Ara e1 = e2 . T¸ra gi' autì to stoiqeÐo e. Sunep¸c. afoÔ an up rqe kai èna ˆllo s ∈ G tètoio ¸ste x z = x s. Tìte gia y = x. AntÐstrofa. Me ton Ðdio trìpo apodeiknÔetai h Ôparxh kai h monadikìthta enìc stoiqeÐou e2 thc G tètoiou ¸ste e2 z = z . gia kˆje x ∈ G onomˆzetai oudètero   tautotikì   monadiaÐo stoiqeÐo thc omˆdac kai sto ex c genikˆ ja to sumbolÐzoume me 1 ektìc ean. . 'Ara to sÔnolo G eÐnai omˆda. èqoume x (z y) = (x z ) y = e y = y . Apìdeixh. afoÔ w (x z) = w e = w kai (w x) z = e z = z . tìte ja eÐqame z = e z = (z x) z = z (x z) = z (x s) = (z x) s = e s = s. Tìte lìgw thc 2. to monadikì y ∈ G gia to opoÐo isqÔei x y = y x = e onomˆzetai antÐstrofo tou x kai sumbolÐzetai me x−1 . gia kˆje x ∈ G. Upojètoume ìti isqÔei h 4. 4. opìte. Sunep¸c apì thn prosetairistikìthta èqoume z e1 = (w x) e1 = w (x e1 ) = w x = z . Dhlad  (x y)−1 = y −1 x−1 . 'Estw èna stoiqeÐo e ∈ G gia to opoÐo isqÔei e x = x e = x. apì thn 4β èqoume ìti gia to x kai z upˆrqei monadikì w ∈ G ètsi ¸ste w x = z . gia kˆje x ∈ G. an z ∈ G. epilèxoume diaforetikì sumbolismì. w ∈ G tètoia ¸ste 4α x z = y kai 4β w x = y. Mˆlista autì eÐnai monadikì. EpÐshc parathroÔme ìti to antÐstrofo stoiqeÐo tou ginomènou x y dÔo stoiqeÐwn thc G eÐnai to y −1 x−1 .278 4. 'Estw x ∈ G. 'Ara isqÔei h idiìthta 4α . Epomènwc gia x.

twn rht¸n. Epilèxame autèc tic omˆdec pr¸ton diìti h kˆje mÐa apì autèc parousiˆzei endiafèrousec xeqwristèc idiìthtec kai deÔteron diìti autèc sugkatalègontai metaxÔ twn omˆdwn oi opoÐec emfanÐzontai se diˆfora probl mata twn Majhmatik¸n. To sÔnolo eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec.3. Me ˆlla lìgia ston Orismì 4. 4. R× = R { 0 } kai C× = C { 0 } apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton . To prohgoÔmeno Je¸rhma mac lèei ìti an jèloume na elègxoume an èna sÔnolo G.4 Parat rhsh. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. Sta epìmena paradeÐgmata parajètoume diˆforec sugkekrimènec omˆdec. 2') Gia kˆje x ∈ G upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste y x = e.3. Gia parˆdeigma. To pl joc twn stoiqeÐwn miac omˆdac G to sumbolÐzoume me | G | kai to onomˆzoume tˆxh thc G. To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn sun jh prìsjesh arijm¸n den apoteleÐ omˆda afoÔ den upˆrqoun antistrèyima stoiqeÐa. twn pragmatik¸n kai twn migadik¸n eÐnai ˆpeirec omˆdec. arkeÐ na deÐxoume thn Ôparxh afenìc enìc “aristeroÔ” oudetèrou stoiqeÐou e ∈ G ( dhlad  e x = x gia kˆje x ∈ G ) kai afetèrou thn Ôparxh enìc “aristeroÔ” antistrìfou x−1 gia kˆje x ∈ G ( dhlad  x−1 x = e ). thc Fusik c. To Ðdio isqÔei gia to sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n Z me prˆxh ton pollaplasiasmì. 4. Apìdeixh H apìdeixh eÐnai teqnik . kai af netai wc ˆskhsh.1 upˆrqoun perissìterec plhroforÐec gia ton trìpo me ton opoÐo sunduˆzontai ta stoiqeÐa thc G ap' ìti qreiˆzetai. thc QhmeÐac kai ˆllwn episthm¸n. en¸ oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn. 'Otan h tˆxh thc G eÐnai peperasmènh lème ìti h G eÐnai peperasmènh omˆda. 1. y )) = x y .3. gia kˆje fusikì arijmì . Entel¸c anˆloga sunhjÐzoume na lème ìti to tetrˆgwno eÐnai ènac rìmboc pou èqei kai tic tèssereic gwnÐec tou orjèc. Ta sÔnola Q× = Q { 0 }. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 279 mèsw miac prˆxhc f : G × G −→ G. eÐnai ìmˆda. gia kˆje x ∈ G. parìmoia me thn prohgoÔmenh.4. To Ðdio eÐnai kai h diedrik  omˆda Dn me tˆxh 2n.3.3. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai 4. f (( x.5 ParadeÐgmata. h opoÐa ikanopoieÐ thn prosetairistik  idiìthta. Se diaforetik  perÐptwsh lème ìti h G eÐnai ˆpeirh. oi omˆdec Zn kai Sn eÐnai peperasmènec me tˆxeic n kai n! antÐstoiqa. en¸ ja arkoÔse na apait soume na èqei mìno mÐa orj  gwnÐa. 1') Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste e x = x.3 Je¸rhma. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn 1').

4. ParadeÐgmatoc qˆrh. α.280 4. 24 } eÐnai mia tètoia omˆda me oudètero stoiqeÐo to 14. an èqoume ton daktÔlio Z twn akeraÐwn. 8. 22. 16. An o R eÐnai daktÔlioc me monˆda. epeid  h H eÐnai omˆda. tìte gia kˆpoio jetikì akèraio n èqoume an = 1 sthn U ( Zm ). tìte ektìc apì thn pollaplasiastik  omˆda U (R). èstw m = 26. tìte H ∩ U ( Zm ) = ∅   H ⊆ U ( Zm ) . tìte to sÔnolo U (R) twn antistreyÐmwn stoiqeÐwn ( wc proc ton pollaplasiasmì tou daktulÐou ) apoteleÐ omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì tou daktulÐou kai onomˆzetai pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou. 20. 15. tìte U (Z) = { 1. An m = 24. afoÔ 0 0 . afoÔ to b eÐnai antistrèyimo kai sunep¸c H ⊆ U ( Zm ). β ∈ R 0 0 me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn den eÐnai omˆda. Gia parˆdeigma. ìpou adj A eÐnai o prosarthmènoc pÐnakac tou A ). gia to daktÔlio twn akeraÐwn èqoume GLn (Z) = { A ∈ Mn (Z) me | A | = ±1 } kai gia ton daktÔlio Zm twn akeraÐwn mod m èqoume GLn (Zm ) = { A ∈ Mn (Zm ) | A | ∈ U (Zm ) }. en¸ an o R eÐnai èna s¸ma. Prˆgmati. 18. T¸ra. ( Autì prokÔptei apì th gnwst  sqèsh A (adj A) = (adj A) A = | A | In . 10. To sÔnolo ìlwn twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c α β . Profan¸c h tˆxh thc GLn (Z) eÐnai ˆpeirh (giatÐ?). Diìti gia ènan α β pÐnaka upˆrqoun perissìtera apì èna aristerˆ oudètera. an a ∈ H ∩ U ( Zm ). tìte U (R) = R { 0 } = R× . An R eÐnai ènac daktÔlioc me monˆda. tìte to H = { 3. An epiplèon o R eÐnai metajetikìc. ènac pÐnakac A an kei sthn GLn (R) an kai mìno an h orÐzousa | A | tou A an kei sthn omˆda U (R). Allˆ tìte b ∈ U ( Zm ). 14. H omˆda U ( Mn (R)) eÐnai h genik  grammik  omˆda GLn (R). en¸ h tˆxh thc GLn (Zm ) eÐnai peperasmènh (giatÐ?). Tèloc ac shmeiwjeÐ ìti. gia kˆje b ∈ H . eÐnai dunatìn na upˆrqoun kai ˆlla uposÔnola tou sunìlou R { 0 } pou na apoteloÔn omˆdec wc proc ton pollaplasiasmì tou R. Gia parˆdeigma. tìte o R wc proc thn prìsjesh eÐnai Abelian  omˆda. 2. to monadiaÐo stoiqeÐo 1 thc U ( Zm ) an kei sthn H . An R eÐnai ènac daktÔlioc. Allˆ kai ta sÔnola Q× 0 kai R× 0 twn jetik¸n rht¸n > > kai pragmatik¸n antÐstoiqa apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton pollaplasiasmì. tìte mporoÔme na jewr soume ton daktÔlio Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì ton R. −1 }. kaj¸c an ∈ H . 12. 6. an R eÐnai enac daktÔlioc me monˆda. Omˆdec pollaplasiasmì. h exÐswsh b x = 1 èqei lÔsh. Tìte to uposÔnolo H = { 2. 9. an R = Zm kai H eÐnai èna tètoio uposÔnolo. 21 } eÐnai mia pollaplasiastik  omˆda me oudètero stoiqeÐo to 9. Gia parˆdeigma.

An antÐ thc prˆxhc ∗ jewr soume thn prˆxh . (Genikˆ kˆje dianusmatikìc q¸roc V epÐ enìc s¸matoc me prˆxh thn prìsjesh eÐnai mÐa Abelian  omˆda). EpÐshc ed¸ parathroÔme ìti upˆrqei monadikì aristerì oudètero stoiqeÐo (to shmeÐo O). To antÐstrofo enìc uposunìlou A tou X eÐnai to Ðdio to A. 'Estw P(X) to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn enìc sunìlou X (dhlad  to dunamosÔnolo tou X ). ètsi ¸ste to O A Γ B na eÐnai èna parallhlìgrammo ( dhlad  na isqÔei −→ − −→ − −→ − O Γ = O A + O B . Gia kˆje dÔo shmeÐa A. 'Estw to sÔnolo twn shmeÐwn enìc epipèdou kai O èna stajerì shmeÐo tou. Gia kˆje A. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn gia kˆje x ∈ R. To sÔnolo me prˆxh thn ∗ eÐnai omˆda. . ìti isqÔei h prosetairistik  idiìthta A (B Γ) = (A B) Γ. allˆ den upˆrqei dexiì oudètero stoiqeÐo.3. B ∈ jewroÔme to shmeÐo A ∗ B = Γ. ìpou to shmeÐo A B = Γ orÐzetai na eÐnai to shmeÐo tou ètsi ¸ste to O A B Γ na eÐnai parallhlìgrammo. To me thn prˆxh ∗ ousiastikˆ eÐnai o dianusmatikìc q¸roc R2 kai h prˆxh ∗ eÐnai h prìsjesh dianusmˆtwn. EÔkola mporoÔme na diapist¸soume. 4. B ∈ P(X) jewroÔme thn prˆxh A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B) (th legìmenh summetrik  diaforˆ tou A kai B ). (Upˆrqoun dexiˆ oudètera?) 3. èqoume parathroÔme ìti α β 1 x 0 0 0 0 281 1 x 0 0 α αx 0 0 α β 0 0 = α β 0 0 .4. apì ta diagrˆmmata tou Venn. Epiplèon = . afou eÔkola diapist¸noume ìti h prˆxh den eÐnai prosetairistik . To kenì sÔnolo ∅ eÐnai to tautotikì stoiqeÐo wc proc aut  thn prˆxh. afoÔ A A = ∅. tìte to den eÐnai omˆda.

ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 1. tìte h tˆxh thc omˆdac X (X) eÐnai 2|X| =| P(X) | (giatÐ?). EÔkola blèpoume ìti to oudètero stoiqeÐo eÐnai h qarakthristik  sunˆrthsh tou kenoÔ sunìlou X∅ . en¸ to antÐstrofì thc XA eÐnai h Ðdia h XA . èna uposÔnolì thc H to opoÐo eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. afoÔ XA + XA = X∅ . An to sÔnolo X eÐnai peperasmèno. Paradeigmatoc qˆrh to uposÔnolo thc GLn (Q) pou apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc den eÐnai omˆda. pou sumbolÐzetai me On (K) kai apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec A me stoiqeÐa apì to K pou ikanopoioÔn th sqèsh A−1 = AT . 'Ena shmantikì parˆdeigma miac tètoiac omˆdac eÐnai h legìmenh eidik  grammik  omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K . Dhlad  èqoume / XA B (x) = XA (x) + XB (x). gia kˆje σ1 . pou apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec me stoiqeÐa apì to K pou èqoun orÐzousa Ðsh me 1. 'Etsi blèpoume ìti gia na eÐnai èna mh kenì uposÔnolo G thc Sn omˆda wc proc th sÔnjesh metajèsewn. arkeÐ to ginìmeno σ1 σ2 ∈ G. tìte XA (x) + XB (x) = 1 mod 2 an x ∈ A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B). tìte.2. wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai omˆda (Parat rhsh 4. Autì deÐqnei ìti an sto sÔnolo twn qarakthristik¸n sunart sewn orÐsoume mÐa prìsjesh XA ⊕ XB = XA B . B ∈ P(X). (Shmei¸noume ìti thn omˆda O2 (R) thn èqoume  dh sunant sei sthn 1η . wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. thn opoÐa sumbolÐzoume me SLn (K). EpÐshc XA (x) + XB (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai x ∈ B   x ∈ A kai / / x ∈ B . autì eÐnai h omˆda GLn (Z). Genikˆ. B ∈ H den eÐnai kat anˆgkh omˆda wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 'Eqoume  dh dei ìti mia omˆda metajèsewn G bajmoÔ n. An ìmwc pˆroume to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai orÐzousa Ðsh me ±1.5). tìte to sÔnolo autì eÐnai mÐa omˆda. dhlad  isqÔei A B ∈ H gia kˆje A. 5. an èna uposÔnolo H thc GLn (K) eÐnai omˆda. H qarakthristik  sunˆrthsh enìc uposunìlou A tou X orÐzetai na eÐnai h sunˆrthsh XA : X −→ Z2 me XA (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai XA (x) = 1 mod 2 / an x ∈ A. σ2 ∈ G. Ac jewr soume t¸ra antÐ tou sunìlou P(X) to sÔnolo X (X) twn qarakthristik¸n sunart sewn twn uposunìlwn tou X . ParathroÔme ìti an A. Omˆdec Sunep¸c to P(X) eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. 'Ena ˆllo parˆdeigma grammik c omˆdac eÐnai h legìmenh orjog¸nia omˆda. An ìmwc jewr soume th genik  grammik  omˆda GLn (K) epÐ enìc s¸matoc K .282 4. ja to onomˆzoume grammik  omˆda epÐ tou s¸matoc K . Sunep¸c XA (x) + XB (x) = 0 an x ∈ A B .

An a = a1 + a2 i kai b = b1 + b2 i.4. ±A. Γ B = −A. | v | < c. A Γ = −B . ParathroÔme ìti: A2 = B 2 = Γ2 = −I. Epiplèon. Sunep¸c to b a sÔnolo H { 0 } me prˆxh twn pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda pou den eÐnai Abelian . A = i 0 0 −i . . ±Γ } wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn parˆgrafo ). h legìmenh omˆda twn quaternions. epeid  h orÐzousa tou parapˆnw pÐnaka eÐnai Ðsh me | a |2 + | b |2 . tìte to H eÐnai mia Abelian  omˆda.3. B . eÐnai ìpwc lème ènac daktÔlioc me diaÐresh   èna mh metajetikì s¸ma. Dhlad  to H èqei ìlec tic idiìthtec enìc s¸matoc ektìc thn idiìthta thc antimetajetikìthtac wc proc ton pollaplasiasmì. 'Estw H to sÔnolo twn pinˆkwn thc morf c h = 283 a b . A . O daktÔlioc H mporeÐ na jewrhjeÐ wc ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. An jewr soume wc prˆxh thn prìsjesh pinˆkwn. ±B. ParathroÔme ìti. Epiplèon isqÔei L(u) L(v) = L(w) ìpou w = . tìte h1 h2 = ∈ ¯ a2 ¯ −b2 ¯ −a1 b2 + b1 a2 a1 a2 − b1 b2 ¯ a −b ¯ 1 H . Γ = 0 i i 0 eÐnai mia bˆsh tou H wc proc to s¸ma twn pragmatik¸n arijm¸n. 7. 6. ìpou c eÐnai mÐ− cv2 1 1− 2 c a jetik  stajerˆ. tìte 1 0 i 0 0 1 0 i h = a1 + a2 + b1 + b2 kai 0 1 0 −i −1 0 i 0 ˆra to sÔnolo { I . tìte h−1 = |h| ¯ ∈ H . an h = 0. B Γ = A. b ∈ −¯ a b ¯ C. a. ìpou I = 1 0 0 1 . B = 0 1 −1 0 . Γ }. EpÐshc an h1 = kai ¯ ¯ −b1 a1 ¯ a1 a2 − b1 b2 a1 b2 + b1 a2 ¯ a2 b2 h2 = . JewroÔme to sÔnolo twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c 1 −v L(v) = q 1 u2 . to sÔnolo Q8 = { ±I. o mìnoc mh antistrèyimoc pÐnakac aut c a1 b1 thc morf c eÐnai o mhdenikìc pÐnakac. Epiplèon. A B = Γ. v ∈ R. ParathroÔme ìti L(0) = q 1 2 1− u2 c 1 0 0 1 kai L(v)−1 = u+v v 1+ u2 c 1 v c2 v 1 . Γ A = B kai B A = −Γ.

ν pˆnw se èna kÔklo aktÐnac 1 ètsi ¸ste dÔo diadoqikˆ shmeÐa na brÐskontai se apìstash katˆ gwnÐa 2πn1 2πn2 2πnν 2πk1 i 2πk2 i 2πkν 2πk1 2πk2 2πk3 c2 . e m2 . kaj¸c epÐ2πk shc e0 = 1 ∈ Eν kai e− ν i ∈ Eν . . . . ParathroÔme ìti an o k eÐnai pr¸toc 2πk proc ton ν . 'Ena tètoio stoiqeÐo thc Eν lègetai prwtarqik  ν−osth rÐza thc monˆdac. z1 . Sunep¸c upˆrqoun φ(ν) prwtarqikèc rÐzec thc monˆdac (ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler). . k = 0. . ν ∈ N exantloÔn ìla ta peperasmèna uposÔnola thc pollaplasiastik c omˆdac C× pou eÐnai pollaplasiastikˆ kleistˆ. gia kˆpoio s = 0. O tÔpoc u+v w = 1+ u v eÐnai “o nìmoc prìsjeshc twn taqÔt twn” tou Einstein kai h fusik  shmasÐa tou eÐnai h ex c: JewroÔme ton ˆxona twn x me arq  O san stajerì sÔsthma anaforˆc ki ènan ˆllo ˆxona x me arq  O na olisjaÐnei epÐ tou pr¸tou me stajerˆ taqÔthta u.k. JewroÔme to sÔnolo Eν twn ν−ost¸n riz¸n thc monˆdac. e mν i ta stoiqeÐa tou S . . an S eÐnai èna tètoio sÔnolo kai z èna stoiqeÐo tou. . H omˆda aut  lègetai omˆda tou Lorenz kai paizei shmantikì rìlo sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac. Prˆgmati. . EÐnai gnwstì ìti autèc eÐnai thc 2πk morf c e ν i . Lambˆnontac to m = e. dhlad  eÐnai oi rÐzec ν − 1. . Gewmetrikˆ mporoÔme na parast soume tic ν− ostèc rÐzec tou x thc monˆdac me ta shmeÐa zi . (Blèpe sqetikˆ to biblÐo Classical Mechanics tou H. . . eÔkola blèpoume ìti to mikrìtero apì ta ni . 'Ena kinhtì M èqei taqÔthta v wc proc to kinoÔmeno sÔsthma anaforˆc ( O X ). z2 = e m i . . dhlad  tic migadikèc rÐzec tou poluwnÔmou xν − 1. . . ν −1 (giatÐ ?). tìte kˆje stoiqeÐo thc Eν eÐnai thc morf c (e ν i )s .284 4. Omˆdec Sunep¸c to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì twn pinˆkwn eÐnai mia ˆpeirh Abelian  omˆda. Autˆ ta uposÔnola Eν . ν − 1.p. . . zν = e m i . dhlad  h omˆda twn metasqhmatism¸n pou diathroÔn touc nìmouc thc ìtan metabaÐnoume apì èna sÔsthma suntetagmènwn se èna ˆllo. ( m1 . i = 1. . . . . Sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac h taqÔthta tou kinhtoÔ wc proc to au+v kÐnhto sÔsthma ( O X ) eÐnai h w = 1+ u v . mν ) ta stoiqeÐa tou S èqoun th morf  z1 = e m i . 'Estw e m1 . diaireÐ ta upìloipa ni . Epeid  to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou S eÐnai kai autì stoiqeÐo tou S . . EÐnai eÔkolo na doÔme ìti to sÔnolo Eν eÐnai mia omˆda tˆxhc ν wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. tìte eÔkola blèpoume ìti upˆrqei k ∈ Z me z k = 1. H omˆda tou Lorenz eÐnai h c2 “omˆda summetri¸n” tou kìsmou thc Eidik c JewrÐac thc Sqetikìthtac. . 8. 'Ara èqoume 2 ν ìti ta ν stoiqeÐa tou S eÐnai ta z1 . ìpou k3 ≡ (k1 + k2 ) (mod ν). Dhlad  to S apoteleÐtai apì ν diakekrimènec rÐzec thc monˆdac. . . Goldstein [10]). . èstw to n1 . . . afoÔ e ν i · e ν i = e ν i . . z1 = 1.

. 'Estw G1 . h ènwsh eÐnai omˆdec. 10. JewroÔme to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gn .3. c a = c b ⇐⇒ a = b. . . mia omˆda kai onomˆzetai eujÔ ginìmeno twn G1 . . g2 . . . 'Estw G mÐa omˆda. 4. . g2 ∗2 r2 . gn ) ∗ ( r1 . . . . . . Sta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ikanopoioÔntai idiìthtec anˆlogec me basikèc idiìthtec twn akeraÐwn arijm¸n. a c = b c ⇐⇒ a = b kai 2. profan¸c. ∗n . kaj¸c kai to sÔnolo { z ∈ C | | z | = 1 } 9. r2 .3. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. . G2 . . rn ) = ( g1 ∗1 r1 . .4. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 285 θ = 2πk (blèpe to epìmeno sq ma). i ≥ 0 } me prˆxh thn prìsjesh rht¸n arijm¸n β eÐnai Abelianèc omˆdec. . Ja doÔme ìti autèc isqÔoun genikˆ se kˆje omˆda. . gn ∗n rn ) eÐnai. . G2 . . ∗2 . b. . . . c ∈ G. . to opoÐo me prˆxh ( g1 . . Mia pr¸th idiìthta eÐnai aut  thc diagraf c. . Gn omˆdec me antÐstoiqec prˆxeic ∗1 . ìpwc prokÔptei apì thn gewmetrik  ν parˆstash twn migadik¸n arijm¸n.6 Je¸rhma. An a. Ta sÔnola Qp = { α ∈ Q | p β } kai β Qp = { α ∈ Q | β = pi . tìte 1. ∞ ν =1 Eν . z1 3 2 zi+1 zν zθ θ i EpÐshc. Gn .

Ta dÔo prohgoÔmena paradeÐgmata gia ta opoÐa den isqÔei to antÐstrofo tou Jewr matoc anafèrontai se ˆpeira sÔnola. An g eÐnai èna tuqaÐo stoiqeÐo tou G. tìte ta stoiqeÐa g g1 . 'Ara. Autì shmaÐnei ìti h exÐswsh g x = h èqei monadik  lÔsh gia kˆje g. afoÔ o antÐstrofoc enìc tètoiou pÐnaka eÐnai ènac pÐnakac pou ta stoiqeÐa tou den eÐnai. g g2 . lìgw thc (2).286 4.2 . Pollaplasiˆzontac thn a c = b c apì ta dexiˆ me c−1 (antÐstoiqa thn c a = c b apì ta aristerˆ). . . . . g gn eÐnai ìla ta stoiqeÐa tou G. prokÔptei a = b. tìte to G me thn prˆxh aut  den eÐnai anagkastikˆ omˆda. c ∈ G èqoume sumbolÐsei to ginìmeno a(bc) me abc pou lìgw thc prosetairistikìthtac isoÔtai me (ab)c. n. lìgw thc prosetairistik c idiìthtac. sÔmfwna me to Je¸rhma 4. isqÔoun oi (1) kai (2). . g2 .7 Prìtash. ja èprepe na perioristoÔme stouc pÐnakec me orizousa ±1. to G me thn en lìgw prˆxh eÐnai omˆda. Dhlad  an se èna sÔnolo G. . 'Omoia h exÐswsh x g = h èqei monadik  lÔsh sto G. . . To antÐstrofo eÐnai profanèc. tìte h prosetairistikìthta isqÔei. gn }. Dhlad  ìpou kai na bˆloume tic parenjèseic sto ginìmeno tessˆrwn stoiqeÐwn paÐrnoume to Ðdio stoiqeÐo. Tìte to G mazÐ me mÐa prosetairistik  prˆxh epÐ twn stoiqeÐwn tou eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec (1) kai (2) tou Jewr matoc 4. Gia peperasmèna sÔnola tètoia paradeÐgmata den eÐnai dunatìn na upˆrqoun. Apìdeixh. Sunep¸c kˆje h ∈ G mporeÐ na grafeÐ sth morf  h = g gi gia kˆpoio i = 1. afoÔ isqÔei h ex c 4. Allˆ to sÔnolo autì den eÐnai omˆda. ìpwc epÐshc kai oi idiìthtec (1) kai (2). d ∈ G èqoume a((bc)d) = a(b(cd)) = (ab)(cd) = a(bc)d = ((ab)c)d. . gi = gj . . an ∈ G orÐzoume to ginìmeno a1 a2 · · · an me ton ex c epagwgikì trìpo: gia n = 0 autì . . Gia na  tan omˆda. b. .3. ìpwc èqoume dei sto Parˆdeigma 4. Gia trÐa stoiqeÐa a. To antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei genikˆ. c. . Sunep¸c èqei nìhma na sumbolÐsoume to a((bc)d) me abcd. Dunˆmeic 'Estw t¸ra G mia omˆda.6. 'Estw G èna peperasmèno sÔnolo. b.3.5 (1). EpÐshc an jewr soume to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me orÐzousa diˆforh tou mhdenìc kai stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. . 'Estw G = { g1 . tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. allˆ to N den eÐnai omˆda. a2 . . Genikìtera. an g gi = g gj tìte. Prˆgmati. Gia parˆdeigma. kat anˆgkh akèraioi arijmoÐ.3. Omˆdec Apìdeixh. . 2. Upojètoume ìti isqÔoun oi (1) kai (2). gia n stoiqeÐa a1 . h ∈ G. sto sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn prìsjesh pou eÐnai prosetairistik . T¸ra gia tèssera stoiqeÐa a.3. isqÔoun oi (1) kai (2).

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

287

eÐnai to oudètero stoiqeÐo e kai jewr¸ntac ìti èqoume orÐsei gia kˆje m < n to ginìmeno a1 a2 · · · am , orÐzoume to a1 a2 · · · an = (a1 a2 · · · an−1 )an . MporeÐ na deiqjeÐ ìti to ginìmeno autì eÐnai Ðdio me me to ginìmeno b1 b2 · · · bk , ìpou b1 = a1 · · · as1 −1 , b2 = as1 · · · as2 −1 , . . . , bk = ask · · · an , ìpou 1 ≤ s1 ≤ s2 ≤ · · · ≤ sk ≤ n (blèpe Parˆrthma 6.2). An h G eÐnai Abelian  omˆda tìte profan¸c isqÔei a1 a2 · · · an = aσ(1) aσ(2) · · · aσ(n) gia kˆje metˆjesh σ twn 1, 2, . . . , n. 'Eqontac orÐsei epagwgikˆ to ginìmeno a1 a2 · · · an , sthn perÐptwsh pou ìla ta ai eÐnai Ðsa proc èna stoiqeÐo a ∈ G, tìte to ginìmeno autì sumbolÐzetai me an kai lègetai n-ost  dÔnamh tou a (an h prˆxh eÐnai h prìsjesh, tìte autì to stoiqeÐo sumbolÐzetai me n a kai lègetai n-ostì pollaplˆsio tou a). 'Etsi èqoume

a0 = e, a1 = a, am+n = am an , am n = (am )n
gia kˆje m, n ∈ N. (Qrhsimopoi¸ntac ton prosjetikì sumbolismì, oi prohgoÔmenec sqèseic grˆfontai wc ex c, 0 a = 0, 1 a = a, (m + n) a = m a + n a, (m n) a = n (m a).) An n eÐnai ènac arnhtikìc akèraioc, orÐzoume an na eÐnai to antÐstrofo stoiqeÐo tou a−n . Oi parapˆnw idiìthtec twn dunˆmewn isqÔoun kai gia arnhtikoÔc ekjètec: ta ex c:

4.3.8 Prìtash. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac kai m, n ∈ Z. Tìte isqÔoun
1. am an = am+n = an am . 2. (am )n = am n . 3. a−n = (a−1 )n = (an )−1 , (sunep¸c o antÐstrofoc tou an eÐnai o a−n ). Apìdeixh. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.

Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou gia èna stoiqeÐo a miac omˆdac G h n−ost  dÔnamh tou a eÐnai to tautotikì stoiqeÐo e (dhlad  an = e) gia kˆpoion n ∈ Z { 0 }. An n < 0, tìte kai a−n = e, afoÔ e = a0 = an−n = an a−n = e a−n = a−n . Sunep¸c, mporoÔme na upojèsoume ìti o n eÐnai fusikìc arijmìc. Me bˆsh to AxÐwma tou ElaqÐstou, mporoÔme epÐshc na jewr soume ìti o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc ètsi ¸ste an = e. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma èqoume ak n = an k = (an )k = e gia kˆje k ∈ Z, dhlad  h dÔnamh tou a se kˆje akèraio pollaplˆsio tou n isoÔtai me e. Autèc oi dunˆmeic tou a eÐnai oi mìnec pou isoÔntai me e. Prˆgmati, an am = e, tìte diair¸ntac ton m me ton n eqoume m = n k + u, 0 ≤ u < n, opìte

288

4. Omˆdec

e = am = ank+u = ank au = au , sunep¸c u = 0 afoÔ o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me thn idiìthta an = e. O Ðdioc isqurismìc deÐqnei ìti oi dunˆmeic a0 = e, a1 = a, a2 , . . . , an−1 eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc kai an am = e, gia kˆpoion m ∈ Z, tìte m ≡ i mod n, ìpou i ∈ { 0, 1, . . . , n − 1 }. Me ˆlla lìgia oi dunˆmeic tou a parousiˆzoun mia periodikìthta me perÐodo n. ParathroÔme de ìti to stoiqeÐo a−1 tou a eÐnai to an−1 tou opoÐou oi dunˆmeic èqoun thn Ðdia periodikìthta me aut  tou a. 'Eqoume  dh dei ìti an h omˆda G eÐnai h summetrik  omˆda Sn   h prosjetik  omˆda Zn   h pollaplasiastik  omˆda U (Zn ) tou daktulÐou Zn , tìte ìla ta stoiqeÐa touc parousiˆzoun periodikìthta, dhlad  ìti ikanopoioÔn thn idiìthta am = e, gia kˆpoio m jetikì akèraio (pou exartˆtai apì to a). Autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda G, afoÔ oi dunˆmeic ak , k = 1, 2, . . . , enìc stoiqeÐou a thc G den mporeÐ na eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc, diìti tìte h G ja perieÐqe ˆpeira stoiqeÐa. Sunep¸c gia kˆpoio s kai kˆpoio r ja prèpei as = ar , dhlad  as−r = e me s − r = 0. An h omˆda G  tan h prosjetik  omˆda Z twn akeraÐwn pou eÐnai ˆpeirh, tìte gia kanèna stoiqeÐo z = 0 den upˆrqei jetikìc akèraioc n tètoioc ¸ste n z = 0. Apì thn ˆllh pleurˆ, h omˆda ∞ 1 Eν ν= tou ParadeÐgmatoc 4.3.5 (8) eÐnai ˆpeirh, allˆ gia kˆje stoiqeÐo thc a upˆrqei n > 0 tètoio ¸ste an = 1. EpÐshc sthn ˆpeirh omˆda GL2 ( Q ) gia ton pÐnaka n 1 1 1 1 1 n 1 0 èqoume = , en¸ gia ton pÐnaka 0 1 0 1 0 1 0 −1
èqoume

1 0 0 −1

2

=

1 0 0 1

.

4.3.9 Orismìc. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac G. An upˆrqei jetikìc akèraioc m gia ton opoÐo am = e, tìte o mikrìteroc fusikìc n gia ton opoÐo isqÔei an = e onomˆzetai tˆxh tou a. An den upˆrqei jetikìc akèraioc m ètsi ¸ste am = e, tìte lème ìti to stoiqeÐo èqei ˆpeirh tˆxh. 4.3.10 Parathr seic.
1. To mìno stoiqeÐo miac omˆdac pou èqei tˆxh 1 eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc. 'Opwc eÐdame h tˆxh tou antistrìfou enìc stoiqeÐou miac omˆdac eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou stoiqeÐou. 2. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte h tˆxh tou aba−1 eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou b. Autì prokÔptei apì thn isìthta (aba−1 )m = (aba−1 ) · (aba−1 ) · · · (aba−1 ) = abm a−1 gia kˆje m > 0.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

289

3. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte ta stoiqeÐa ab kai ba èqoun thn Ðdia tˆxh. Prˆgmati, afoÔ ab = a(ba)a−1 , autì prokÔptei apì thn prohgoÔmenh parat rhsh. 4. MporoÔme na èqoume dÔo stoiqeÐa peperasmènhc tˆxhc mèsa se mÐa ˆpeirh omˆda kai to ginìmenì touc na èqei ˆpeirh tˆxh. 'Etsi, ta stoiqeÐa 1 0 1 1 kai thc GL2 (Z) èqoun kai ta dÔo tˆxh 2, allˆ 0 −1 0 −1 0 −1 to ginìmenì touc èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc to stoiqeÐo èqei 1 0 0 1 tˆxh 4 kai to stoiqeÐo èqei tˆxh 3, allˆ to ginìmenì touc −1 −1 èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc mporeÐ na isqÔei kai to antÐstrofo, dhlad  na èqoume dÔo stoiqeÐa ˆpeirhc tˆxhc, allˆ to ginìmenì touc na èqei pepera1 1 −1 −1 smènh tˆxh. ParadeÐgmatoc qˆrh, oi pÐnakec kai 0 1 0 −1 èqoun aut  thn idiìthta (giatÐ?). 5. To pl joc twn stoiqeÐwn a miac peperasmènhc omˆdac G pou èqoun tˆxh k = 1, 2 eÐnai ˆrtioc arijmìc. Prˆgmati, an to a èqei tˆxh k , tìte a = a−1 an kai mìno an k = 1, 2. Sunep¸c an k = 1, 2, tìte ta a kai a−1 èqoun tˆxh k kai a = a−1 . Perissìterec idiìthtec gia tic tˆxeic twn stoiqeÐwn miac omˆdac ja anaferjoÔn sthn parˆgrafo 4.6. Ed¸ ja deÐxoume mìno thn ex c.

4.3.11 Prìtash.

'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac, tou opoÐou h tˆxh eÐnai n. Tìte isqÔoun ta ex c. 1. g k = 1 an kai mìno an n | k . 2. H tˆxh miac dÔnamhc g m tou G eÐnai Ðsh me
n d,

ìpou d = µ.κ.δ. ( n, m ).

Apìdeixh. 1. Profan¸c an k = λ n, tìte g k = g λ n = ( g n )λ = 1. AntÐstrofa, èstw g k = 1. Apì th diaÐresh tou k me to n èqoume k = n t+u me 0 ≤ u < n, opìte 1 = g k = g n t g u = g u kai epomènwc u = 0, apì ton orismì tou n. 2. H tˆxh tou g m , èstw s, eÐnai peperasmènh (giatÐ ?), dhlad  ( g m )s = 1 me s na eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me aut  thn idiìthta. Allˆ g ms = 1 isqÔei an kai mìno an n | ms. Ara to prìblhma anˆgetai sthn eÔresh tou

290

4. Omˆdec

mikrotèrou jetikoÔ akeraÐou s gia ton opoÐo isqÔei n | ms. Me ˆlla lìgia anazhtoÔme ton mikrìtero jetikì akèraio s gia ton opoÐo o rhtìc arijmìc ms na n eÐnai akèraioc. Allˆ, an d = µ.κ.δ. ( n, m ), tìte ms = dn . Epeid  oi akèraioi n d m kai n eÐnai pr¸toi metaxÔ touc, gia na eÐnai to klˆsma autì akèraioc prèpei d d o n na diaireÐ ton s. O mikrìteroc jetikìc s pou diaireÐtai me ton n eÐnai o d d Ðdioc o n . d
m

s

4.3.12 Pìrisma. 'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac tou opoÐou h tˆxh eÐnai n.
Tìte mÐa dÔnamh g m tou g èqei tˆxh n an kai mìno an µ.κ.δ. ( n, m ) = 1. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ìti sthn Zm upˆrqoun ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa me tˆxh m, ìpou, wc gnwstìn, ϕ(m) eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

Ask seic 4.3
1. 'Estw G to sÔnolo twn diatetagmènwn triˆdwn thc morf c ( k1 , k2 , 1 )   ( k1 , k2 , −1 ), ìpou k1 , k2 ∈ Z. Sto G orÐzoume mia prˆxh jètontac ( k1 , k2 , ε ) ∗ ( m1 , m2 , ε ) = ( k1 + m1 , k2 + m2 , εε ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ∗ eÐnai omˆda. 2. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn pragmatik¸n arijm¸n, ektìc tou 0 kai tou 1, kai G to sÔnolo twn ex c apeikonÐsewn tou X : ϑ1 (x) = x, ϑ2 (x) = x x−1 1 1 x , ϑ3 (x) = 1 − x, ϑ4 (x) = x−1 , ϑ5 (x) = x , ϑ6 (x) = 1−x . DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda, wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn. 3. Sto sÔnolo twn akeraÐwn orÐzoume mia prˆxh wc ex c n ∗ m = n + m, an o n eÐnai ˆrtioc kai n ∗ m = n − m, an o n eÐnai perittìc. DeÐxte ìti to sÔnolo twn akeraÐwn me thn prˆxh aut  eÐnai omˆda. 4. 'Estw G = { (a, b) ∈ R2 , ìpou a = 0 }. Sto G orÐzoume mÐa prˆxh wc ex c: (a1 , b1 ) ◦ (a2 , b2 ) = (a1 a2 , a1 b2 + b1 ). DeÐxte ìti sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 5. OrÐzoume mia prˆxh sto G = Z3 , wc ex c: (x1 , x2 , x3 ) ◦ (y1 , y2 , y3 ) = (x1 + y1 , x2 + y2 , x3 + y3 + x2 y1 ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 6. DÐnetai to sÔnolo G =

¯ a 1 ¯ | ¯ ¯ a, ¯ ∈ Zm , (b, m) = 1 . 0, 1, ¯ b ¯ ¯ 0 b DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. EpÐshc deÐxte ìti | G | = m · ϕ(m), ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

291

7. 'Estw G to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc, oi opoÐoi eÐnai tautìqrona summetrikoÐ kai orjog¸nioi. ApodeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai mia ˆpeirh omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 8. 'Estw X èna sÔnolo me mia prˆxh ∗ wc proc thn opoÐa isqÔei h sqèsh x ∗ ( y ∗ z ) = (x ∗ z ) ∗ y , gai ìla ta stoiqeÐa x, y, z ∈ X . DeÐxte ìti h prˆxh aut  eÐnai metajetik  kai prosetairistik . EÐnai to sÔnolo X anagkastikˆ omˆda wc proc aut  thn prˆxh ? 9. 'Estw X èna sÔnolo me mÐa prˆxh ∗, h opoÐa eÐnai prosetairistik  kai epiplèon gia kˆje a ∈ X upˆrqei monadikì a ∈ X ètsi ¸ste a ∗ a ∗ a = a. ¯ ¯ DeÐxte ìti to sÔnolo X eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. 10. 'Estw G Abelian  omˆda kai x, y ∈ G tètoia ¸ste xn = y n , ìpou n jetikìc akèraioc. DeÐxte ìti y = x · w, ìpou w ∈ G èqei tˆxh pou diaireÐ to n. 11. Upojètoume ìti gia ta stoiqeÐa x, u, v miac omˆdac G isqÔoun oi sqèseic: x = u · v = v · u kai up = 1, v q = 1, ìpou p, q eÐnai jetikoÐ akèraioi sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun sqetikˆ pr¸toi akèraioi arijmoÐ n, m ètsi ¸ste u = xn kai v = xm . 12. 'Estw ìti to stoiqeÐo x miac omˆdac G èqei tˆxh n m, ìpou oi n kai m eÐnai sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun u kai v stoiqeÐa thc G me x = u v = v u kai un = v m = 1. MporeÐte na genikeÔsete, an h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai n = pλ1 pλ2 · · · pλk , ìpou p1 , . . . , pk eÐnai 1 2 k diakekrimènoi pr¸toi ? 13. Upojètoume ìti ta tèssera stoiqeÐa a1 , a2 , b1 , b2 miac omˆdac G ikanopoioÔn tic sqèseic a1 b1 = b1 a1 = a2 b2 = b2 a2 kai an = an = bm = 1 2 1 bm = 1, ìpou n, m eÐnai sqetikˆ pr¸toi akèraioi. DeÐxte ìti a1 = a2 2 kai b1 = b2 . 14. DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn akeraÐwn modulo m gia m = 2k , k ≥ 2 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. Genikìtera, apodeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda tˆxhc 2m , m ≥ 1 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. 15. 'Estw G mia omˆda kai g èna stoiqeÐo thc me tˆxh m ≥ 3. DeÐxte ìti upˆrqoun toulˆqiston ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa thc G me tˆxh m, ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

292

4. Omˆdec

16. α ) 'Estw p pr¸toc arijmìc. DeÐxte ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc pollaplasiastik c omˆdac U (Zp2 ) diaireÐ to p(p − 1). Upìdeixh: Efarmìste to Je¸rhma tou Euler. Gia p = 5 breÐte èna stoiqeÐo tˆxhc 4 thc U (Zp2 ).

β ) DeÐxte ìti gia kˆje akèraio arijmì n kai kˆje p pr¸to isqÔei np(p−1)+2 − n2 ≡ 0 mod p2 . DeÐxte ìti 24k+1 − 22k ≡ 1 mod 9, gia kˆje akèraio k .
17. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai pìsa tˆxhc 3 èqei h omˆda S4 ? 18. 'Estw G peperasmènh omˆda tˆxhc n kai a1 , a2 , . . . , an stoiqeÐa thc G (ìqi kat anˆgkh diakekrimèna). DeÐxte ìti upˆrqoun 1 ≤ i ≤ j ≤ n ètsi ¸ste ai ai+1 · · · aj = 1. Upìdeixh: 'Estw b1 = a1 , b2 = a1 a2 , . . . , bn = a1 · · · an . EÐnai ta bi , i = 1, 2, . . . , n diakekrimèna ? 19. DÐnetai mia peperasmènh omˆda G kai m, r, s, t, u, v, k ∈ Z. An a, b ∈ G deÐxte ta ex c.

α) An ba = am bm , tìte oi tˆxeic twn stoiqeÐwn am bm−2 , am−2 bm , ab−1 eÐnai Ðsec. β) An b−1 ab = ak , tìte b−r as br = as·k . γ) An b−1 ab = ak , tìte au bv = bv au·k kai (bv au )t = btv aw , ìpou tv −1 w = k v −1 . k
20. DeÐxte ìti kˆje mÐa apì tic parakˆtw sunj kec sunepˆgetai ìti h omˆda G eÐnai Abelian .
v r

α) (ab)2 = a2 b2 , gia ìla ta a, b ∈ G. β) (ab)k = ak bk , gia k = j, j + 1, j + 2, j ∈ Z kai gia kˆje a, b ∈ G. γ) a2 = 1, gia kˆje a ∈ G.
21. 'Estw G mia peperasmènh omˆda me thn idiìthta: to 3 den diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac kai (ab)3 = a3 b3 , gia ìla ta a, b ∈ G. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 22. 'Estw A èna uposÔnolo miac peperasmènhc omˆdac G, to opoÐo perièqei perissìtera apì ta misˆ stoiqeÐa thc omadac. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqoun a, b ∈ A me g = a b.

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

293

4.4 Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange
Autì pou paÐzei ton prwteÔonta rìlo sth jewrÐa twn omˆdwn eÐnai h algebrik  dom  touc. Sunep¸c ta uposÔnola miac omˆdac pou parousiˆzoun endiafèron eÐnai autˆ pou qarakthrÐzontai apì algebrikèc idiìthtec oi opoÐec aporrèoun apì th dom  thc omˆdac. Sthn parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me ta uposÔnola miac omˆdac G pou èqoun th dom  omˆdac h opoÐa orÐzetai apì thn prˆxh thc G. 'Ena uposÔnolo H miac omˆdac G ja lègetai upoomˆda thc G an to H eÐnai omˆda wc proc thn prˆxh pou orÐzetai sth G. S aut  thn perÐptwsh grˆfoume H ≤ G. 'Eqoume sunant sei arketˆ paradeÐgmata omˆdwn pou eÐnai upoomˆdec miac ˆllhc omˆdac. 'Etsi, ìlec oi grammikèc omˆdec bajmoÔ n pˆnw apì èna s¸ma K eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GLn (K). EpÐshc kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n eÐnai upoomˆda thc summetrik c omˆdac Sn . Oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn Z, twn rht¸n Q kai twn pragmatik¸n R eÐnai upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac C twn migadik¸n arijm¸n. En¸ oi pollaplasiastikèc omˆdec Q∗ , R∗ kai C∗ an kai eÐnai uposÔnola thc prosjetik c omˆdac C den eÐnai upoomˆdec thc C. 'Opwc epÐshc h omˆda { 1, −1 } me prˆxh ton pollaplasiasmì den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac Z. Genikˆ to uposÔnolo U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou me monˆda, to opoÐo èqei th dom  omˆdac, den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac tou R. Dhlad  mporeÐ èna uposÔnolo miac omˆdac G na eÐnai omˆda allˆ ìqi upoomˆda thc G.

4.4.1 Orismìc.

4.4.2 Parathr seic.
1. To oudètero stoiqeÐo 1 miac omˆdac G eÐnai to oudètero stoiqeÐo kˆje upoomˆdac. To kenì uposÔnolo ∅ den eÐnai upoomˆda kai to mìno monosÔnolo pou eÐnai upoomˆda thc G eÐnai to monosÔnolo { 1 }. Sunep¸c h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G eÐnai autì to monosÔnolo, dhlad  to { 1 }. Aut  thn upoomˆda thn lème “tetrimmènh upoomˆda” thc G. 2. Kˆje omˆda G èqei toulˆqiston dÔo upoomˆdec, thn tetrimmènh kai thn Ðdia th G. Kˆje ˆllh upoomˆda H thc G lègetai gn sia upoomˆda kai grˆfoume s aut  thn perÐptwsh 1 < H < G. Upˆrqoun omˆdec pou den èqoun gn siec upoomˆdec. Autèc oi omˆdec ja kajoristoÔn pl rwc sthn parˆgrafo 4.6.

294

4. Omˆdec

3. H sqèsh ≤ metaxÔ twn upoomˆdwn miac omˆdac eÐnai metabatik . Dhlad  an H1 ≤ H2 kai H2 ≤ H3 tìte H1 ≤ H3 . 4. Gia na deÐxoume ìti èna uposÔnolo H miac omˆdac G eÐnai upoomˆda de qreiˆzetai na exetˆzoume an isqÔei h prosetairistik  idiìthta gia thn H , afoÔ aut  isqÔei gia ìlh thn G. SÔmfwna me ton orismì thc upoomˆdac, ìtan jèloume na exetˆsoume an èna uposÔnolo miac omˆdac eÐnai upoomˆda ja prèpei na elègqoume an isqÔoun oi idiìthtec thc omˆdac wc proc ton periorismì thc prˆxhc sto uposÔnolo. Upˆrqei ìmwc suntomìteroc trìpoc na exetˆsoume tautìqrona thn kleistìthta thc prˆxhc, thn Ôparxh oudèterou kai thn Ôparxh antÐstrofou stoiqeÐou gia kˆje stoiqeÐo tou uposunìlou. eÐnai isodÔnama

4.4.3 L mma. 'Estw H èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. Tìte ta ex c
1. To uposÔnolo H eÐnai upoomˆda. 2. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G pou an koun sto H to stoiqeÐo h1 h−1 an kei sthn H . 2 3. (a) An dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G an koun sto H tìte h1 h2 ∈ H . (Sun jwc autì ekfrˆzetai lègontac ìti to H eÐnai kleistì wc proc thn prˆxh thc G.) (b) An to stoiqeÐo h thc G an kei sto H tìte kai to antÐstrofo autoÔ h−1 eÐnai stoiqeÐo tou H . Apìdeixh. Profan¸c apì to 1 prokÔptoun ta 2 kai 3. Upojètoume ìti isqÔei to 2. AfoÔ to H eÐnai mh kenì, upˆrqei èna stoiqeÐo h thc G pou an kei sto H . Sunep¸c, sÔmfwna me thn upìjesh, to oudètero stoiqeÐo 1 = hh−1 an kei sthn H . 'Ara gia kˆje stoiqeÐo h ∈ H , to stoiqeÐo h−1 = 1 h−1 ∈ H . Apì autì prokÔptei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 , h2 ∈ H to h1 h2 = h1 (h−1 )−1 2 an kei sthn H . Dhlad  to H eÐnai upoomˆda. Upojètoume ìti isqÔei to 3. Tìte, epilègontac èna h ∈ H , èqoume h−1 ∈ H kai ˆra 1 = hh−1 ∈ H . 'Etsi, to H eÐnai upoomˆda.

An I eÐnai èna sÔnolo deikt¸n kai Hi , i ∈ I , eÐnai upoomˆdec miac omˆdac G tìte h tom 

H=
i∈I

Hi = { h ∈ G | h ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I }

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

295

eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, kaj¸c to 1 ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I , h tom  H eÐnai diˆforh tou kenoÔ. An h1 , h2 ∈ H tìte to stoiqeÐo h1 h−1 ∈ Hi , gia kˆje 2 i ∈ I , afoÔ ta h1 kai h2 eÐnai stoiqeÐa ìlwn twn upoomˆdwn Hi , i ∈ I . Sunep¸c kai to h1 h−1 ∈ H , pou shmaÐnei, lìgw tou 4.4.3, ìti to H eÐnai upoomˆda. 'Etsi, 2 an n1 , n2 , . . . , nk eÐnai jetikoÐ akeraÐoi, tìte h tom  H twn upoomˆdwn ni Z, i = 1, . . . , k , thc prosjetik c omˆdac Z twn akèraiwn eÐnai h upoomˆda εZ, ìpou ε eÐnai to elˆqisto koinì pollaplˆsio twn n1 , n2 , . . . , nk (giatÐ?). 3(b) den qreiˆzetai (blèpe 4.3.7).

4.4.4 Parat rhsh. An to H eÐnai peperasmèno uposÔnolo, tìte h sunj kh

To kèntro miac omˆdac
'Otan mia omˆda G den eÐnai Abelian  eÐnai shmantikì na gnwrÐzoume poia stoiqeÐa thc metatÐjentai me ìla ta stoiqeÐa thc G. OrÐzoume loipìn to sÔnolo

Z(G) = { z ∈ G | zg = gz gia kˆje g ∈ G }
Autì to sÔnolo lègetai kèntro thc G. Profan¸c 1 ∈ Z(G) kai ˆra Z(G) = ∅. EpÐshc an z1 , z2 ∈ Z(G) tìte (z1 z2 )g = z1 (z2 g) = z1 (gz2 ) = (z1 g)z2 = (gz1 )z2 = g(z1 z2 ), gia kˆje g ∈ G. Dhlad  z1 z2 ∈ Z(G). Epiplèon, gia tuqaÐo z ∈ Z(G), h sqèsh “zg = gz , gia kˆje g ∈ G” eÐnai isodÔnamh me th sqèsh “z −1 g −1 = g −1 z −1 , gia kˆje g ∈ G”. Sunep¸c isqÔei z −1 g = gz −1 , gia kˆje g ∈ G, afoÔ h apeikìnish G → G, g → g −1 eÐnai 1−1 kai epÐ (giatÐ?). 'Ara to kèntro thc G eÐnai mia upoomˆda. Gia parˆdeigma, to kèntro thc Sn eÐnai h tetrimmènh upoomˆda { i } an n ≥ 3 (blèpe 'Askhsh 4.2.17). Ac upologÐsoume to kèntro Z(D2n ) thc diedrik c omˆdac tˆxhc 2n. H D2n apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πi/n) kai tic anaklˆseic R(2πj/n) enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc, ìpwc perigrˆfontai sthn parˆgrafo 4.1 . Epeid 

R(2πj/n) = A(2πj/n)R(0), èqoume A R(2πj/n)A
2π n

2π n

R(2πj/n) = A

2π(j+1) n

R(0), en¸

= A

2π(j−1) n

R(0) pou shmaÐnei ìti to kèntro den perièqei

kamiˆ anˆklash. T¸ra apì th sqèsh R(0)A 2πi = A −2πi R(0) prokÔptei n n ìti to kèntro eÐnai h tetrimmènh upoomˆda an to n eÐnai perittìc, en¸ an to n eÐnai ˆrtioc tìte to kèntro èqei dÔo stoiqeÐa: to I kai h strof  A(π) pou èqei tˆxh 2 (giatÐ?). Epeid  h genik  grammik  omˆda GLn (K) eÐnai mia apì tic plèon shmantikèc omˆdec upologÐzoume to kèntro thc.

4.4.5 Je¸rhma. 'Estw K èna s¸ma. To kèntro thc GLn (K) apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec thc morf c λI , λ ∈ K , λ = 0, en¸ to kèntro thc SLn (K)

apì ton isomorfismì autì prokÔptei ìti to kèntro thc GLn (K) èqei q − 1 stoiqeÐa. AntÐstrofa. n. 'Estw Tij (α). eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn (giatÐ?). H upoomˆda CG (g) onomˆzetai kentropoioÔsa tou g . Epeid  o A eÐnai stoiqeÐo tou kèntrou prèpei na isqÔei Tij (1)A = ATij (1). An K eÐnai èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. Gia parˆdeigma an G = S3 kai H = { i. (132) }. . allˆ epeid  det(λI) = λn prèpei λn = 1. dhlad  kai s aut  th perÐptwsh prèpei o A na eÐnai thc morf c λI . eÔkola prokÔptei ìti αii = αjj kai αjk = 0. j ≤ n.4. i = j . Omˆdec apoteleÐtai apì touc Ðdiouc pÐnakec me λn = 1. 'Ara A = λI gia kˆpoio λ ∈ K .296 4. λI → λ. λ = 0. An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G tìte to sÔnolo CG (g) = { x ∈ G | gx = xg } eÐnai mia upoomˆda thc G kai profan¸c isqÔei h isìthta Z(G) = g∈G CG (g). èstw A ∈ Z(GLn (K)). o n×n pÐnakac tou opoÐou ta diag¸nia stoiqeÐa eÐnai Ðsa me 1 ìpwc epÐshc kai to stoiqeÐo sth jèsh ij eÐnai Ðso me a en¸ ìla ta ˆlla eÐnai Ðsa me mhdèn. an koun sto kèntro thc GLn (K) kai fusikˆ an det(λI) = λn = 1 tìte o λI ∈ Z(SLn (K)). α ∈ K . Perissìtera gia to kèntro thc GLn (K) kai SLn (K) ja doÔme sta epìmena. 2. upologÐzontac to ginìmeno sto aristerì mèloc thc (∗). ìpou I eÐnai o tautotikìc n × n pÐnakac. Epeid  det Tij (α) = 1. 1 ≤ i. 2.6 Parathr seic. j. 1. Apìdeixh. o prohgoÔmenoc isqurismìc efarmìzetai kai gia ènan pÐnaka A tou kèntrou thc SLn (K). Me autèc tic upoomˆdec ja asqolhjoÔme sthn epìmenh Enìthta. Aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me thn Tij (1)ATij (−1) = A (∗) An A = (αij ). H apeikìnish Z(GLn (K)) → K ∗ . gia k = j . . tìte Z(S3 ) ∩ H = 1 kai Z(H) = H . 4. Genikˆ ìmwc an H ≤ G den isqÔei Z(G) ∩ H = Z(H). . . gia kˆje α. . k = 1. 3. (123). O antÐstrofoc pÐnakac Tij (α)−1 tou Tij (α) eÐnai o Tij (−α). Profan¸c ìloi oi pÐnakec λI . Apì to prohgoÔmeno Je¸rhma prokÔptei ìti Z(GLn (K)) ∩ SLn (K) = Z(SLn (K)).

. To epìmeno l mma qarakthrÐzei aut  thn upoomˆda kai perigrˆfei ènan apì touc pio shmantikoÔc trìpouc eÔreshc upoomˆdwn miac omˆdac. . eÐnai mia upoomˆda thc G. (1 3 2) } ⊂ S4 blèpoume ìti (1 2)(1 3 2)(1 2) = (1 3 2)(1 3 2) = (1 3 2)−1 . H upoomˆda H pou perigrˆfetai sto L mma 4. . to H eÐnai upoomˆda. an X = { (1 2). . dhlad  thn H . 1.4. Aut  thn upoomˆda sun jwc th sumbolÐzoume me X . . san omˆda. An to X eÐnai èna peperasmèno uposÔnolo { x1 . kat anˆgkh. (∗) ìpou ta xi eÐnai opoiad pote ( ìqi kat anˆgkh diakekrimèna) stoiqeÐa thc ènwshc X ∪ X −1 . Genikˆ an to X èqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. Profan¸c to X eÐnai èna uposÔnolo tou H .7 onomˆzetai upoomˆda paragìmenh apì to X . EpÐshc an x1 · · · xn ∈ H me xi ∈ X ∪X −1 . 4. 1. EpÐshc lème ìti to X parˆgei thn H ta de stoiqeÐa tou X onomˆzontai genn torec thc H . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 297 Paragìmenec Upoomˆdec 'Estw X èna uposÔnolo miac omˆdac G. n = 0. . Allˆ afoÔ aut  h tom  perièqei to X . z ∈ H . tìte (x1 · · · xn )−1 = x−1 · · · x−1 ∈ H . EÐnai fanerì ìti h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda m aut  thn idiìthta. 4. 'Ola ta ginìmena x1 x2 · · · xn thc morf c (∗) sto L mma 4. βj ∈ X ∪ X −1 .4. 4. to er¸thma pìte duo ginìmena thc morf c (∗) sumpÐptoun eÐnai èna apì ta pio dÔskola probl mata thc jewrÐac omˆdwn. diakekrimèna. ìpou γk ∈ X ∪X −1 . .7 L mma. x2 . 3.3. .4. dhlad  eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X .4.4. ja perièqei kˆje ginìmeno stoiqeÐwn tou X ∪ X −1 . 'Estw y. 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. . .8 Orismìc. 'Etsi. JewroÔme to uposÔnolo X −1 = { x−1 | x ∈ X }.4. opìte yz = α1 · · · αn β1 · · · βm = γ1 · · · γn+m . gnwstì wc to prìblhma thc lèxhc. afoÔ n 1 x−1 ∈ X ∪ X −1 . Sunep¸c yz ∈ H . . 2. opìte perièqei kai ta stoiqeÐa thc morf c (∗). ìpou αi . Epiplèon aut  h upoomˆda H eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun to X . Apìdeixh.7 den eÐnai. i T¸ra h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X kai sunep¸c aut  perièqetai sto H . Tìte to sÔnolo H ìlwn twn dunat¸n peperasmènwn ginomènwn thc morf c x1 x2 · · · xn . xn .9 Parathr seic. xn } tìte grˆfoume X = x1 . tìte y = α1 α2 · · · αn kai z = β1 β2 · · · βm .4. 'Etsi sÔmfwna me to L mma 4. .4. de ja asqolhjoÔme sto biblÐo autì. Me autì to prìblhma.

Omˆdec 2. ai . 3 } parˆgei thn Z. An V eÐnai ènac peperasmènhc diˆstashc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Zp . arkeÐ na deÐxoume ìti K ⊆ H − K . . . . v2 . . ìpou { v1 . afoÔ kˆje akèraioc mporeÐ na grafeÐ sth morf  2z1 +3z2 me z1 . 2.7. EpÐshc to uposÔnolo { 2. . βi ∈ Z kai p1 . 3. H prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn parˆgetai apì to monosÔnolo { 1 } ìpwc epÐshc kai apì to monosÔnolo { −1 }. . . i = j . H bˆsh aut  eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). . dhlad  sÔnola gennhtìrwn kanèna ˆllo uposÔnolo twn opoÐwn den eÐnai sÔnolo gennhtìrwn. i . Prˆgmati. . . 3 } eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). sunhjÐzetai kataqrhstikˆ na lème ìti to kenì sÔnolo parˆgei th tetrimmènh upoomˆda. 3. Tètoia sÔnola lègontai anhgmèna sÔnola gennhtìrwn. Epeid  to kenì sÔnolo eÐnai uposÔnolo kˆje upoomˆdac. . Genikˆ an K eÐnai gn sia upoomˆda thc H tìte to sÔnolo H − K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc H . Ektìc apì autˆ den upˆrqei ˆllo monosÔnolo pou na parˆgei thn Z (giatÐ?). 4. An H eÐnai upoomˆda tìte to sÔnolo H ìpwc epÐshc kai to sÔnolo H − { 1 } eÐnai sÔnola gennhtìrwn thc. zn akèraioi. Autì to sÔnolo { 2. z2 ∈ Z (giatÐ?). Shmei¸noume ìti genikˆ den upˆrqoun sÔnola gennhtìrwn gia mia upoomˆda wc proc ta opoÐa kˆje stoiqeÐo thc upoomˆdac na grˆfetai monadikˆ upì thn morf  (∗) tou 4. Epiplèon ìlec oi dunˆmeic pβi diairoÔn i β to b kai pβi = pj j . 1 ≤ i ≤ k . Sun jwc endiaferìmaste gia sÔnola gennhtìrwn twn opoÐwn to pl joc eÐnai ìso gÐnetai mikrìtero.298 4. 1. 'Ara ìtan y ∈ K . Allˆ gia x ∈ K to stoiqeÐo xy ∈ K / / −1 (xy) = y ∈ H − K .4. . tìte kˆje stoiqeÐo thc prosjetik c omˆdac V grˆfetai sth morf  z1 v1 + z2 v2 + · · · + zn vn . EÐnai gnwstì ìti kˆje rhtìc arijmìc a mporeÐ na grafeÐ (monadikˆ) sth b morf  a a1 a2 ak = x0 + β1 + β2 + · · · + β b p1 p2 p k k ìpou x0 .4. Profan¸c to oudètero stoiqeÐo miac omˆdac G eÐnai genn torac thc tetrimmènhc upoomˆdac { 1 } pou eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G. pk eÐnai pr¸toi arijmoÐ me 0 < ai < pi . vn } eÐnai mia bˆsh kai z1 .10 ParadeÐgmata. 1 ≤ i ≤ k kai βi > 0. Sunep¸c xy ∈ H − K kai x H − K = H.

Gia to parˆdeigma autì. Wc rhtìc arijmìc. An b = 0. 'Eqoume dei (Je¸rhma 4. λ ètsi ¸ste κa = λb kai ˆra κa ∈ 1 X − { a } . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 299 Sunep¸c to sÔnolo p1 | n ∈ N. Prˆgmati. apì tic stoiqei¸deic idiìthtec twn rht¸n arijm¸n. an c = 0. Sunep¸c to uposÔnolo ìlwn twn kuklik¸n metajèsewn eÐnai èna sÔnolo . Prˆgmati. èqoume a 0 0 a−1 = 1 0 −1 − 1 1 a 1 1 0 1 1 0 a−1 1 1 −a−1 0 1 . gia a ∈ X . c ∈ K èqoume a b c d = 1 (a − 1)c−1 0 1 1 0 c 1 1 (d − 1)c−1 0 1 . eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi κ. dhlad  X − { a } = X = Q. 'Estw K èna s¸ma kai SL2 (K) h eidik  grammik  omˆda twn 2×2 pinˆkwn (me stoiqeÐa apì to K ) pou èqoun orÐzousa 1. p pr¸toc eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn n thc prosjetik c omˆdac Q. 5. To sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n apoteleÐ èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn thc pollaplasiastik c omˆdac twn jetik¸n rht¸n arijm¸n (giatÐ?). DeÐqnoume ìti to sÔnolo X= 1 t 0 1 . 1 0 t 1 |t∈K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc SL2 (K).4. mporoÔme na deÐxoume ìti den upˆrqei kanèna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn. 'Ara a = κµa + κc = µλb + κc ∈ X − { a } . tìte èqoume a b c d = 1 0 (d − 1)b−1 1 1 b 0 1 1 0 (a − 1)b−1 1 . Gia thn perÐptwsh b = c = 0. an X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tìte kai kˆje uposÔnolo X − { a }.13) ìti kˆje metˆjesh grˆfetai san ginìmeno kÔklwn (xènwn anˆ dÔo metaxÔ touc). o κ a mporeÐ na grafeÐ wc ˆjroisma akè1 raiwn pollaplˆsiwn stoiqeÐwn tou X .4. Perissìtera perÐ Metajèsewn Ac jewr soume thn summetrik  omˆda Sn bajmoÔ n. 4. Autì prokÔptei wc ex c: An b ∈ X − { a } tìte. dhlad  κ a = µa + c gia katˆllhla µ ∈ Z kai c ∈ X − { a } .2.

'Ara kˆje metˆjesh σ grˆfetai san ginìmeno twn antimetajèsewn (1 i). i ≤ k ≤ λ. Gi autì arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje antimetˆjesh (1 i) grˆfetai san èna ginìmeno twn (1 2) kai (1 2 · · · n). kai σ = τ1 τ2 · · · τs . ja deÐxoume ìti mia metˆjesh de mporeÐ na èqei dÔo paragontopoi seic wc ginìmeno antimetajèsewn. (1 2 · · · n) . H omˆda aut  eÐnai idiaÐtera shmantik  ìpwc ja doÔme sthn parˆgrafo 4. MporoÔme na broÔme mikrìtera. ìpou oi σk kai oi τj . Autì shmaÐnei ìti gia thn tautotik  metˆjesh i èqoume i = σσ −1 = σ1 σ2 · · · σλ τs τs−1 · · · τ1 . xk ) eÐnai ènac k -kÔkloc tìte (x1 x2 · · · xk ) = (x1 xk )(x1 xk−1 ) · · · (x1 x2 ) kai sunep¸c to sÔnolo { (i. . . diìti èqoume to ex c apotèlesma. se pl joc stoiqeÐwn. Me ˆlla lìgia. 1 ≤ i < j ≤ n lègontai antimetajèseic . . EÐdame ìti kˆje metˆjesh grˆfetai wc ginìmeno antimetajèsewn. Prˆgmati. T¸ra orÐzoume mia apì tic shmantikìterec upoomˆdec thc Sn thn legìmenh enallˆsousa omˆda. j) | 1 ≤ i < j ≤ n } eÐnai èna uposÔnolo gennhtìrwn thc Sn (giatÐ?). Autì eÐnai anhgmèno (giatÐ?). (1 2 · · · n)n−2 (1 2)(1 2 · · · n)−(n−2) = (n − 1 n). Autì shmaÐnei ìti to sÔnolo { (1 i) | 1 < i ≤ n } eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. Autì ìmwc den isqÔei. Ja deÐxoume t¸ra ìti mia ˆrtia metˆjesh de mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. eÐnai antimetajèseic. me λ ˆrtio. Oi kuklikèc metajèseic (i j). . gia i > 2 (1 i) = (i − 1 i)(i − 2 i − 1) · · · (2 3)(1 2)(2 3) · · · (i − 1 i) kai (1 2 · · · n)(1 2)(1 2 · · · n)−1 = (2 3) (1 2 · · · n)2 (1 2)(1 2 · · · n)−2 = (3 4) . kaj¸c an (x1 . dhlad  h i grˆfetai san ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. ParadeÐgmatoc qˆrh.300 4. . Kˆje antimetˆjesh (i j) grˆfetai (i j) = (1 i)(1 j)(1 i) = (1 j)(1 i)(1 j). me s perittì. Mia metˆjesh ja lègetai ˆrtia an grˆfetai san èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. èqoume ìti. uposÔnola pou parˆgoun thn Sn . isqÔei Sn = (1 2).9. Omˆdec gennhtìrwn. Ac upojèsoume ìti autì to teleutaÐo den isqÔei kai èstw σ mia metˆjesh gia thn opoÐa èqoume σ = σ1 σ2 · · · σλ . Autì to sÔnolo den eÐnai anhgmèno. me th mÐa na perilambˆnei èna ˆrtio pl joc kai thn ˆllh èna perittì pl joc antimetajèsewn. i ≤ j ≤ s.

3. Upojètoume ìti h prìtash den isqÔei. MetaxÔ ìlwn twn dunat¸n ekfrˆsewn i = π1 π2 · · · πt .4. An to γ emfanÐzetai. An ε = β tìte epeid  (α β)2 = i. Tic metajèseic pou den eÐnai ˆrtiec tic lème perittèc metajèseic. To ginìmeno miac ˆrtiac epÐ miac peritt c metˆjeshc eÐnai peritt  metˆjesh. dialègoume mia gia thn opoÐa o arijmìc t eÐnai o mikrìteroc dunatìc. . ìpou oi πi eÐnai antimetajèseic kai o t eÐnai perittìc. pou eÐnai ˆtopo. H tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na ekfrasjeÐ wc to Apìdeixh. (Shmei¸noume ìti t ≥ 3 afoÔ h i den eÐnai antimetˆjesh). 'Ara kai s aut  thn perÐptwsh odhgoÔmaste se ˆtopo. . . . Upojètoume ìti πt = (α β). . H antÐstrofh metˆjesh miac ˆrtiac (antÐstoiqa miac peritt c) eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa eÐnai peritt ). πt−1 den emfanÐzetai to γ tìte h πj metatÐjetai me ìlec autèc kai sth perÐptwsh aut  mporoÔme na th metafèroume sth jèsh prin apì thn πt . . 4.4. To ginìmeno dÔo peritt¸n metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. An metaxÔ twn πj+1 . 2. 1. Sunep¸c h tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno antimetajèsewn perittoÔ pl jouc. 2. MetaxÔ ìlwn aut¸n twn ekfrˆsewn dialègoume mia pou èqei to mikrìtero dunatìn arijmì antimetajèsewn oi opoÐec metajètoun to α.11 Prìtash. . An to ε = β tìte apì th sqèsh (α ε)(α β) = (β ε)(α ε). tìte qrhsimopoi¸ntac th sqèsh (α γ)(γ δ) = (γ δ)(α δ) pˆli mporoÔme na afairèsoume th πj apì th jèsh thc kai sth jèsh thc πt−1 na emfanÐsoume mia antimetˆjesh thc morf c (α ε). h i ekfrˆzetai san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc mikrìterou tou t. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 301 ginìmeno enìc perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. JewroÔme ton megalÔtero tètoio deÐkth j kai èstw πj = (α γ). α < β . To ginìmeno dÔo ˆrtiwn metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. Gia to ginìmeno twn ˆrtiwn kai peritt¸n metajèsewn isqÔei o Ðdioc kanìnac pou isqÔei gia to ˆjroisma twn ˆrtiwn kai peritt¸n akeraÐwn arijm¸n. . Epeid  t¸ra i(α) = α. Efarmìzontac autoÔc touc qeirismoÔc den ephreˆzetai oÔte to t oÔte to pl joc twn antimetajèsewn pou metajètoun to α. . 'Etsi h tautotik  metˆjesh èqei th morf  i = π1 π2 · · · πj · · · πt−2 (α ε)(α β).4. 4. ja prèpei ektìc apì thn πt na upˆrqei kai ˆllh antimetˆjesh πj pou na metajètei to α.12 Je¸rhma. h i ja ekfrazìtan san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc t allˆ metaxÔ aut¸n to pl joc aut¸n pou metajètoun to α ja  tan mikrìtero apì autì pou upojèsame.4. ε ∈ { 1. n }. 4.

. .12 blèpoume ìti oi perittèc metajèseic den apoteloÔn upoomˆda. k eÐnai perittèc. Autì apoteleÐtai apì 15 plakÐdia (tetragwnÐdia) ta opoÐa eÐnai topojethmèna se èna tetrˆgwno plaÐsio pleurˆc tetraplˆsiac aut c twn plakidÐwn. . Afetèrou an ρ eÐnai mia peritt  metˆjesh tìte h (1 2)ρ eÐnai ˆrtia. Omˆdec 4. Tìte oi metajèseic (1 2)σ1 . .4. 'Ara h tˆxh |An | thc An eÐnai n! . afenìc ìlec oi metajèseic (1 2)σi . Apìdeixh. ArijmoÔme ta plakÐdia apì to 1 èwc to 15 ìpwc sto Sq ma 1 kai af noume thn kˆtw dexiˆ gwnÐa ken .13 Pìrisma. (1 3). . (1 2)σ2 . KleÐnoume aut  thn upoparˆgrafo anafèrontac èna paignÐdi pou lÐgo polÔ eÐnai gnwstì se ìlouc mac to legìmeno paignÐdi twn 15 plakidÐwn.302 Apìdeixh EÐnai profan c. . 1. 2 ≤ i ≤ n. Prohgoumènwc deÐxame ìti oi n − 1 to pl joc antimetajèseic (1 2).15 Je¸rhma. Allˆ isqÔei (1 β)(1 α) = (1 α β).4. gia n ≥ 3. . . Oi n − 2 to pl joc 3−kÔkloi (1 2 3). Autì to paignÐdi eÐqe epinohjeÐ to 1870 apì to diˆshmo thc epoq c ekeÐnhc kataskeuast  “puzzles” Amerinanì Sam Loyd kai eÐqe prokalèsei usterÐa stouc sumpolÐtec tou pou èpaizan metˆ manÐac autì to paignÐdi. 2. Sunep¸c kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na grafeÐ wc to ginìmeno enìc ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn thc morf c (1 i). σ2 . (1 n) parˆgoun thn Sn kai ìti kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na ekfrasjeÐ wc èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. (1 2 n) parˆgoun thn An . 1 ≤ i ≤ k . To . i = 1. .4. T¸ra h sqèsh (1 β 2)(1 2 α)(1 2 β) = (1 α β) apodeiknÔei to Je¸rhma. . (1 2 4). Prˆgmati. dhlad  (1 2)ρ = σi gia kˆpoio 1 ≤ i ≤ k . . . σk . . . 4.4. pou shmaÐnei ìti kˆje ˆrtia metˆjesh grˆfetai wc èna ginìmeno tètoiwn kÔklwn. . Apì to Je¸rhma 4. Tìte èqoume 2k = |Sn | = n!. 'Etsi ta plakÐdia efˆptontai to èna me to ˆllo kai perisseÔei èna kenì tetrˆgwno pou eÐnai Ðso me to mègejoc enìc plakidÐou. . . 'Enac kÔkloc m kouc k eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa peritt ) metˆjesh an kai mìnon an to k eÐnai perittìc (antÐstoiqa ˆrtioc) (giatÐ?) 2. 4. (1 2)σk eÐnai ìlec oi perittèc. To sÔnolo twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n apoteleÐ mia omˆda metajèsewn thn opoÐa sumbolÐzoume An kai onomˆzoume enallˆsousa omˆda bajmoÔ n. . ˆra h ρ prèpei na eÐnai mia apì tic (1 2)σi . 'Estw ìti oi ˆrtiec metajèseic thc Sn eÐnai oi σ1 = i. 2 4. . .14 Parathr seic.

Sunep¸c an kai to apotèlesma miac pragmatopoi simhc kÐnhshc mac dÐnei mia metˆjesh thc S15 . Mia ˆllh apìdeixh dÐdetai sto biblÐo twn Mc Coy kai Janusez [18]). Autì shmaÐnei ìti sth nèa jèsh twn plakidÐwn. Prˆgmati. Sunep¸c mia metakÐnhsh enìc plakidÐou sth jèsh enìc amèswc parakeimènou tou epibˆllei thn enallag  tou 16 me kˆpoio ˆllo arijmì kai ˆra mia tètoia metakÐnhsh antistoiqeÐ se mia antimetˆjesh thc S16 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 303 paignÐdi eÐnai ètsi kataskeuasmèno oÔtwc ¸ste h kÐnhsh twn plakidÐwn na periorÐzetai sto epÐpedo tou plaisÐou kai na gÐnetai kˆjeta kai orizìntia kai autì eÐnai dunatìn epeid  perisseÔei èna kenì tetragwnÐdio sto plaÐsio. ekteloÔme mia peperasmènh akoloujÐa epipèdwn metakin sewn me tètoio trìpo ¸ste sto tèloc to tetrˆgwno sth dexiˆ kˆtw gwnÐa na eÐnai kenì. Xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh twn plakidÐwn (Sq ma 1). H apˆnthsh eÐnai h ex c. dhlad  èna stoiqeÐo thc S15 . Sunep¸c to sÔnolo G twn metajèsewn pou antistoiqoÔn stic pragmatopoi simec kin seic eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 15. metˆ thn ektèlesh miac akoloujÐac epitrept¸n metakin se¸n touc. dhlad  qwrismèno se enallassìmena maÔra kai ˆspra tetragwnÐdia. H omˆda G eÐnai h enallˆssousa omˆda A15 . h diadikasÐa twn metakin sewn gia na pˆroume aut  thn metˆjesh gÐnetai me antimetajèseic thc S16 . metakineÐtai orizìntia   kˆjeta sto epÐpedo tou plaisÐou. To er¸thma eÐnai poiec eÐnai ìlec autèc oi dunatèc metajèseic kai sunep¸c oi pragmatopoi simec kin seic. antistoiqeÐ mia metˆjesh twn 1. to opoÐo to arijmoÔme me to 16. 15. . Archer [1] . .4. Mia tètoia ektèlesh onomˆzetai “pragmatopoi simh kÐnhsh”. . (Mia pl rhc kai ekleptismènh apìdeixh autoÔ tou isqurismoÔ èqei dojeÐ apì ton A. Ac fantasjoÔme to epÐpedo tou plaisÐou san na eÐnai to epÐpedo miac skakièrac. 2. .4.F. xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh katˆ th diˆrkeia thc diadikasÐac thc ektèleshc thc pragmatopoi simhc kÐnhshc to kenì tetragwnÐdio. Kˆje orizìntia   kˆjeth kÐnhsh katˆ èna tetragwnÐdio . kanèna apì autˆ de ja prèpei na brÐsketai sth dexiˆ kˆtw gwnÐa tou plaisÐou. Dhlad  metˆ thn ektèlesh an kai ta plakÐdia ja èqoun katalˆbei nèec jèseic. Kanonik  jèsh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Sq ma 1 An ektelèsoume diadoqikˆ dÔo pragmatopoi simec kin seic tìte profan¸c to apotèlesma eÐnai pˆli mia pragmatopoi simh kÐnhsh.

IdiaÐtera.304 4. dhlad  mia metˆjesh thc A16 . β = (1 2 3 4 8 12 15 14 13 9 5) = (16 15)(15 14)(14 13)(13 9)(9 5)(5 1)(1 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16). gia kˆje k . Autì shmaÐnei ìti G ≤ A16 ∩S15 = A15 . β k (8)) kai γ k (11 7 8)γ −k = (11. Omˆdec mac phgaÐnei apì èna tetragwnÐdio enìc qr¸matoc se èna tetragwnÐdio antijètou qr¸matoc. 'Ara β k (11 7 8)β −k = (11. 7. 7. dhlad  ektelesjeÐ mia pragmatopoi simh kÐnhsh. γ k (8)). Allˆ an x eÐnai ènac arijmìc metaxÔ tou 1 kai 15 . ParathroÔme ìmwc ìti α5 (11 12 15)α−5 = (11 7 8) kai β(7) = 7 = γ(7). 1 5 9 13 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 15 3 7 16 11 3 7 12 11 4 8 12 16 4 8 12 15 4 8 15 16 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 16 3 7 12 11 4 8 12 15 4 8 16 15 −−→ −− (16 15) −−→ −− (11 16) −−→ −− (16 12) −−→ −− (16 15) (11 12 15) = (16 15)(16 12)(11 16)(16 15) EpÐshc oi metajèseic α = (6 7 8 12 15 14 10) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 7)(7 8)(8 12)(12 16). tìte h antÐstoiqh metˆjesh thc S15 pou ja prokÔyei ja eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Gia parˆdeigma. 'Ara èna perittì pl joc tètoiwn kin sewn ja telei¸nei epÐ enìc tetragwnidÐou antijètou qr¸matoc. γ = (4 8 12 15 14 10 6 2 3) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16) eÐnai stoiqeÐa thc G. oi epìmenec akoloujÐec metakin sewn apoteloÔn mia pragmatopoi simh kÐnhsh. en¸ èna ˆrtio pl joc tètoiwn kin sewn ja stamatˆei se èna tetragwnÐdio tou idÐou qr¸matoc. β(11) = 11 = γ(11). an to kenì tetragwnÐdio 16 xekin sei na metakineÐtai apì thn kˆtw dexiˆ gwnÐa (pou èqei èna sugkekrimèno qr¸ma) kai epanèljei sthn arqik  tou jèsh (kai sunep¸c sto Ðdio qr¸ma) metˆ apì mia akoloujÐa metakin sewn.

An h H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda tìte kanèna apì ta stoiqeÐa h1 h2 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 305 diˆforoc tou 11 kai tou 7. H2 kai onomˆzetai ginìmeno thc H2 epÐ thn H1 . x = β j (8)   x = γ j (8). to sÔnolo ìlwn twn ginomènwn hh . H2 . gia kˆpoio j . ìpou hi ∈ H1 ∪ H2 kai εi = ±1. an jewr soume tic upoomˆdec H1 = { i.4. (1 3). Sunep¸c kˆje 3-kÔkloc thc morf c (11 7 x) an kei sthn G. ìpou h2 ∈ H2 . An H1 kai H2 eÐnai dÔo upoomˆdec miac omˆdac G tìte to ginìmeno H1 H2 eÐnai upoomˆda an kai mìnon an H1 H2 = H2 H1 . Ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac eÐnai ex orismoÔ thc morf c hε1 hε2 · · · hεk . upˆrqoun h ∈ H1 kai h ∈ H2 tètoia ¸ste h1 h2 = h h.4. (1 2 3) }. h2 ∈ H2 . Epomènwc èqoume (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = (h1 h2 )(h h)−1 = (h1 h2 )(h−1 h −1 ) = h1 (h2 h−1 )h −1 . Apìdeixh. 'Estw ìti H1 H2 = H2 H1 . H2 . h1 ∈ H1 kai h2 . H2 H1 den eÐnai upoomˆdec. (1 3). JewroÔme t¸ra thn upoomˆda H1 ∪ H2 pou parˆgetai apì thn ènwsh H1 ∪ H2 . H ènwsh H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda an kai mìno an h mia apì tic dÔo upoomˆdec perièqetai sthn ˆllh. (1 2). h ∈ H2 . h ∈ H1 . den mporeÐ na an kei sthn H2 (giatÐ?). Gia na deÐxoume ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda.3. èqoume ìti H1 H2 = { i. . (1 2). h ∈ H1 eÐnai uposÔnolo thc H1 . tìte. 4. (1 3 2) } en¸ H2 H1 = { i. Apì thn upìjesh. (1 3) } thc S3 . Opìte G = A15 . Sthn perÐptwsh aut  èqoume H1 H2 = H2 H1 = H1 . Sun jwc grˆfoume H1 ∪ H2 = H1 . 'Etsi. gia kˆje h1 . (1 2) } kai H2 = { i.4. 'Ara ìla autˆ ta stoiqeÐa ja an koun sthn H1 . Epeid  h1 ∈ H1 prokÔptei ìti H2 ⊆ H1 . Ginìmena Upoomˆdwn 'Estw H1 . H2 kai th lème upoomˆda paragìmenh apì tic upoomˆdec H1 kai H2 .4. Prˆgmati. èstw ìti H1 H2 . Allˆ h A15 parˆgetai apì ìlouc autoÔc touc 3-kÔklouc (giatÐ?) kai ˆra A15 ⊆ G. arkeÐ na deÐxoume ìti (h1 h2 )(h1 h2 )−1 ∈ H1 H2 . H isìthta H1 H2 = H2 H1 shmaÐnei ìti gia kˆje ginìmeno hh . h ∈ H2 . 1 ≤ i ≤ k . h ∈ H2 eÐnai uposÔnolo thc upoomˆdac H1 . H2 dÔo upoomˆdec miac omˆdac G. Shmei¸noume de ìti S3 = H1 . EpÐshc kai to antÐstoiqo sÔnolo ìlwn twn ginomènwn h h. Autì to sÔnolo onomˆzetai ginìmeno thc H1 epÐ thn H2 kai sumbolÐzetai me H1 H2 . h ∈ H1 .16 Prìtash. sÔmfwna me to 4. Profan¸c 1 ∈ H1 H2 kai sunep¸c H1 H2 = ∅. Eklègoume èna stoiqeÐo h1 thc H1 pou na mhn an kei sthn H2 . Sunep¸c. Genik¸c isqÔei H1 H2 = H2 H1 . gia kˆ1 2 k poio k jetikì akèraio. H2 kai ìti ta ginìmena H1 H2 . upˆrqei kˆpoio h1 ∈ H1 kai h2 ∈ H2 ètsi ¸ste hh = h2 h1 (kai antistrìfwc).

ìla ta ginìmena g1 h eÐnai stoiqeÐa tou sunìlou g2 H   me ˆlla lìgia g1 H ⊆ g2 H . Gia èna stoiqeÐo g thc G jewroÔme to uposÔnolo gH = { gh | h ∈ H } thc G. afoÔ H1 . èqoume ìti h2 h1 = (h−1 h−1 )−1 ∈ H1 H2 . (1 3 2) } tìte. h teleutaÐa isìthta 1 1 1 dhl¸nei ìti g1 ∈ g2 H .4. T¸ra an g ∈ G tìte g = g · 1 ∈ gH . Prˆgmati. Sunep¸c.17 Prìtash. h2 ∈ H2 . H2 kai 1 2 H1 H2 eÐnai upoomˆdec. Pollaplasiˆzontac apì ta dexiˆ me h−1 . H = SLn (K) kai A eÐnai ènac pÐnakac sth G pou èqei orÐzousa λ ∈ K ∗ . AntÐstrofa. 'Estw h = h1 h2 . (2 3). ìla ta stoiqeÐa thc G pou brÐskontai ektìc thc H . ìpou to uposÔnolo A thc G perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje sÔnolo gH . gia g = (1 2). H trÐth isìthta prokÔptei eÔkola kai af netai wc ˆskhsh ston anagn¸sth. g2 ∈ G. DeÐqnoume t¸ra ìti ja isqÔei kai H1 H2 ⊆ H2 H1 . Gia èna stoiqeÐo h2 h1 ∈ H2 H1 . 'Estw g1 . Kaj¸c h2 h−1 ∈ H . Me ìmoio trìpo prokÔptei ìti kai g2 H ⊆ g1 H . tìte kˆje stoiqeÐo tou sunìlou A SLn (K) èqei orÐzousa λ. h1 ∈ H1 . to stoiqeÐo h1 h2 eÐnai to antÐstrofo kˆpoiou stoiqeÐou h thc upoomˆdac H1 H2 . èstw ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. gia kˆpoio h ∈ H1 kai h2 ∈ H2 . h2 ∈ H2 . G= g∈A gH. An G = GLn (K). h2 ∈ H tètoia ¸ste g3 = g1 h1 = g2 h2 . Ja doÔme t¸ra ìti mporoÔme na taxinom soume m ènan fusiologikì trìpo. Tìte upˆrqoun h1 .306 4. 'Ara g1 H = g2 H = g3 H . an G = S3 kai H = { i. An g1 H ∩ g2 H = ∅ tìte g1 H = g2 H . Epomènwc h1 h2 = h−1 = (h1 h2 )−1 = h2−1 h1−1 ∈ H2 H1 . (1 3) }. gia kˆje h ∈ H . Epeid  h exÐswsh (h1 h2 )x = 1 èqei lÔsh sthn H1 H2 . 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G. Klˆseic mod H kai to Je¸rhma tou Lagrange. pou exartˆtai apì thn H . 'Ara H2 H1 ⊆ H1 H2 . h G eÐnai h xènh ènwsh g∈A gH . paÐrnoume thn 1 isìthta g1 = (g2 h2 )h−1 = g2 (h2 h−1 ). 'Ara (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = h1 (h h2 )h −1 = (h1 h )(h2 h −1 ) ∈ H1 H2 . (1 2 3). Apìdeixh. Epiplèon h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh 4. h1 ∈ H1 . Omˆdec Gia ton Ðdio lìgo èqoume h2 h−1 = h h2 . to (1 2)H eÐnai to sÔnolo { (1 2). Gia parˆdeigma. h1 ∈ H1 . 'Estw g3 ∈ g1 H ∩ g2 H . èstw h1 h2 ∈ H1 H2 . h2 ∈ H2 . . Sunep¸c.

eÐnai ìlec oi klˆseic isodunamÐac x. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 307 pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac: 4. Ta uposÔnola gH . Ta sÔnola Hg lègontai dexièc klˆseic mod H .1) ìti upˆrqei 1−1 antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diamerÐsewn enìc sunìlou X wc xènh ènwsh mh-ken¸n uposunìlwn tou kai ìlwn twn sqèsewn isodunamÐac epÐ tou X . Shmei¸noume ìti an A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H tìte to A−1 pou perièqei ìla ta antÐstrofa stoiqeÐa tou A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn dexi¸n klˆsewn mod H . lègetai sÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H . To uposÔnolo A thc G pou perièqei apì kˆje mia arister  klˆsh mod H mìno èna stoiqeÐo. Sthn sugkekrimènh · perÐptwsh. y ∈ G eÐnai isodÔnama an kai mìnon an kai ta dÔo an koun sto Ðdio sÔnolo gH gia kˆpoio g ∈ G. g ∈ G. 1. Tìte oi aristerèc klˆseic . 'Ola ta apotelèsmata pou isqÔoun gia tic aristerèc klˆseic mod H isqÔoun kai gia tic dexièc klˆseic mod H . JewroÔme ton dianusmatikì q¸ro R2 (to epÐpedo) epÐ tou R san mia Abelian  prosjetik  omˆda.4. Prˆgmati h antistoiqÐa xH −→ Hx−1 metaxÔ tou aristeroÔ sunìlou phlÐko kai dexioÔ sunìlou phlÐko thc G dia H eÐnai èna proc èna kai epÐ (giatÐ?). dhlad  an g1 . To sÔnolo ìlwn twn arister¸n klˆsewn mod H to lème aristerì sÔnolo phlÐko thc G dia thn H . 4. GnwrÐzoume (blèpe Parˆrthma 6.18 Pìrisma. 4. g2 ∈ A tìte g1 H ∩ g2 H = ∅ kai G = gH . 'Estw H ⊆ R2 ènac monodiˆstatoc dianusmatikìc upìqwroc (sunep¸c mia upoomˆda). y ∈ gH gia kˆpoio g ∈ G an kai mìnon an x−1 y ∈ H .4.4.18 isqÔei gia ta Hg an antÐ gia “x−1 y ∈ H” grˆyoume xy −1 ∈ H .4. sthn xènh diakekrimènh ènwsh G = g∈G gH antistoiqeÐ h sqèsh iso- dunamÐac epÐ thc G pou orÐzetai wc ex c: dÔo stoiqeÐa x. Apìdeixh. x ∼ y an kai mìnon an x−1 y ∈ H. To sÔnolo gH lègetai arister  klˆsh mod H sthn G pou perièqei to g (  me antiprìswpo to g ).4.20 Parat rhsh. EÐnai ìmwc eÔkolo na deiqteÐ ìti x.4.19 Orismìc. y ∈ G.4.   thc G mod H kai sumbolÐzetai me G/H .21 ParadeÐgmata. Ed¸ emeÐc ja qrhsimopoi soume tic aristerèc klˆseic mod H . g∈A Hg = { hg | h ∈ H }.17 isqÔei kai gia ta sÔnola thc morf c 4. H Prìtash 4. en¸ to Pìrisma 4. g ∈ G.4.

dhlad  ìlec oi eujeÐec pou eÐnai parˆllhlec proc thn H .6. Omˆdec mod H (pou ed¸ sumpÐptoun me tic dexièc) eÐnai ìloi oi “omoparallhlikoД upìqwroi v+H .6. An G = Z kai H = nZ.308 4. An z = ρ(sunφ + i hmφ) eÐnai ènac migadikìc arijmìc. ousiastikˆ apodeÐxame ìti oi aristerèc klˆseic mod An sthn Sn eÐnai dÔo. tìte oi aristerèc (  dexièc) klˆseic eÐnai akrib¸c oi klˆseic upoloÐpwn mod n. Gia diaforetikèc timèc tou ρ paÐrnoume ìlec tic ˆllec aristerèc klˆseic mod T (ed¸ oi aristerèc kai dexièc klˆseic mod T sumpÐptoun (giatÐ?) ). ìpwc sto Sq ma 4.1 2.1 . 'Estw C∗ h pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n arijm¸n. v+H H v Sq ma 4. 3.13. v ∈ R2 . h An (ˆrtiec metajèseic) kai h (1 2)An (perittèc metajèseic). mod nZ 4. Aparijm¸ntac tic ˆrtiec kai tic perittèc metajèseic.4. tìte h arister  klˆsh mod T pou perièqei to z apoteleÐtai apì ìlouc touc migadikoÔc arijmoÔc pou èqoun mètro ρ. AutoÐ brÐskontai epÐ tou kÔklou me kèntro O kai aktÐna Ðsh me ρ. GnwrÐzoume ìti to uposÔnolo T = { z ∈ C∗ me |z| = 1 } = { sunθ + i hmθ | θ ∈ R } eÐnai mia upoomˆda thc C∗ kai gewmetrikˆ aut  eÐnai o kÔkloc aktÐnac 1 me kèntro to O. 'Etsi ìlec oi klˆseic . metˆ to Pìrisma 4.

−ω.4. To uposÔnolo H = { 1.6. 4. −1. −ω 2 }.4.4. √ −zω −ω 2 −1ω φ2= ρ(cosφ + isinφ) zω ρ z −z −zω −ω zω1 ω 22 Sq ma 4. H arister  klˆsh mod H me antiprìswpo to migadikì arijmì ρ(sun φ + i hm φ) parÐstatai gewmetrikˆ apì tic korufèc enìc kanonikoÔ kurtoÔ exˆgwnou.6. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 309 mod T eÐnai oi omìkentroi kÔkloi.22 Je¸rhma (Lagrange). 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. eÐnai 2 mia peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac C∗ . ìpou ω = −1+i 3 . ω 2 . 1 ρ Sq ma 4.2 5. ω. Tìte ìlec oi aristerèc (kai oi dexièc) klˆseic mod H sth G èqoun to Ðdio .3 T¸ra apodeiknÔoume to Je¸rhma tou Lagrange pou eÐnai èna apì ta basikìtera jewr mata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn.

èstw n h tˆxh tou g . 'Ara to n diaireÐ thn tˆxh |G| kai ˆra g |G| = 1. Apìdeixh. An g k = g l autì shmaÐnei g k−l = 1 kai autì me th seirˆ tou shmaÐnei ìti k ≡ l mod n (blèpe Prìtash 4. 4.310 pl joc stoiqeÐwn kai isqÔei 4. tìte h apeikìnish f : H −→ gH .25 Pìrisma. |H | Se mia peperasmènh omˆda G h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc g diaireÐ thn tˆxh thc G kai isqÔei g |G| = 1. .23 Pìrisma. Prˆgmati. JewroÔme thn pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn antistrèyimwn klˆsewn upoloÐpwn mod m.4.4. twn opoÐwn to pl joc eÐnai akrib¸c n. Omˆdec |G| = |H| |G : H| ìpou me |G : H| sumbolÐzoume to pl joc twn arister¸n (  dexi¸n) klˆsewn mod H . JewroÔme thn upoomˆda thc G pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . 4. Prˆgmati. Apìdeixh. Allˆ h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh twn |G : H| to pl joc arister¸n klˆsewn mod H pou. 4. 'Ara |G| = |H| |G : H|. H2 eÐnai upoomˆdec miac peperasmènhc omˆdac G kai H1 ≤ H2 . Sunep¸c an h G eÐnai mia peperasmènh omˆda tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic kai apì touc deÐktec ìlwn twn upoomˆdwn thc. ˆra h f eÐnai 1 − 1.24 Pìrisma (Je¸rhma tou Euler).11). Dhlad  ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac (pou eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou g ) antistoiqoÔn 1−1 me tic klˆseic upoloÐpwn mod n. To pl joc autì onomˆzetai deÐkthc thc H sthn G. Apì to prohgoÔmeno pìrisma paÐrnoume to apotèlesma. h −→ gh eÐnai 1 − 1 kai epÐ. An H1 . dhlad  h1 = h2 . An h G eÐnai peperasmènh. ìpwc mìlic deÐxame.3. 'Eqoume |G : H2 | = |G| |H2 | = |G|/|H1 | |H2 |/|H1 | = |G:H1 | |H2 :H1 | . GnwrÐzoume ìti h tˆxh thc eÐnai ϕ(m) ìpou ϕ eÐnai h gnwst  sunˆrthsh tou Euler. autì shmaÐnei ìti |G : H | = |G| . an gh1 = gh2 tìte g −1 (gh1 ) = g −1 (gh2 )   (g −1 g)h1 = (g −1 g)h2 . tìte |G : H1 | = |G : H2 | · |H2 : H1 |. Aut  eÐnai epÐ.4. 'Estw g ∈ G. kˆje mia èqei to Ðdio pl joc stoiqeÐa. 'Estw a kai m dÔo jetikoÐ akèraioi pr¸toi metaxÔ touc. Tìte h tˆxh aut c eÐnai Ðsh me th tˆxh tou g . Tìte aϕ(m) ≡ 1 mod m. afoÔ to tuqìn stoiqeÐo gh ∈ gH eÐnai eikìna tou h. Apìdeixh. Apìdeixh.

èstw g . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 311 an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. h ∈ H . Upojètoume ìti an { 1 } ≤ H < G tìte H = { 1 }. (1 3)(2 4) }. (1 4). gia kˆje peperasmènh Abelian  omˆda kai kˆje diairèth k thc tˆxhc thc upˆrqei pˆnta upoomˆda tˆxhc k (blèpe Je¸rhma 4. h upoomˆda pou parˆgetai apì th dÔnamh g n tou g ja  tan gn sia upoomˆda. an h tˆxh |G| eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. n > 1. Tìte h upoomˆda g pou parˆgetai apì to g prèpei na eÐnai ìlh h G. to je¸rhma tou Lagrange oi pijanèc tˆxeic twn gn siwn upoomˆdwn thc A4 eÐnai 2. to antÐstrofo Parˆdeigma. an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac omˆdac tìte den eÐnai anagkaÐo na upˆrqei upoomˆda tˆxhc k . Sunep¸c oi aristerèc klˆseic mod H . tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange èpetai ìti h G de mporeÐ na èqei gn siec upoomˆdec. Oi upoomˆdec pou èqoun tˆxh 2. diìti diaforetikˆ an k  tan ènac gn sioc diairèthc tou. 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. { i. (1 3 2) }.27 Parat rhsh. Sunep¸c to g 2 ∈ H   to g 2 ∈ gH . (2 4 3) }. tou jewr matoc tou Lagrange den isqÔei genikˆ gia peperasmènec omˆdec. (1 3 4). (1 4 3) }.4.4. Me ˆlla lìgia. Mia mh-tetrimmènh omˆda G den èqei kamiˆ gn sia upoomˆda Apìdeixh. 'Ara den mporeÐ na upˆrqei tètoia upoomˆda. { i.4 . tìte epeid  |H| = 6 kai h A4 èqei 8 stoiqeÐa tˆxhc 3. 4. to opoÐo anafèrei ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia diairètec thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac. ja  tan xènec metaxÔ touc. ja èprepe A4 = H ∪ gH . ˆra an g 2 ∈ H tìte to g ∈ H kai an g 2 = gh. Isqurizìmaste t¸ra ìti h A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6. (1 2)(3 4). 'Ara h g = G prèpei na eÐnai peperasmènhc tˆxhc èstw m. pˆli prokÔptei ìti g = h ∈ H . Upoomˆdec tˆxhc 2 : { i. afoÔ diaforetikˆ gia èna n ∈ N.4. Aut  den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. ja doÔme ìti autì isqÔei gia tic kuklikèc omˆdec.1). 3. Epeid  |A4 : H| = 2. { i.8. H kai gH . an upojèsoume ìti up rqe mia tètoia upoomˆda H . Apì Ask seic 4. { i. (1 2 4). (1 4)(2 3) }. Upoomˆdec tˆxhc 4 : { i. 4 kai 6. (1 2 3). Allˆ g 2 = g −1 . Sthn epìmenh parˆgrafo. pou eÐnai ˆtopo. (2 3 4). Upoomˆdec tˆxhc 3 : { i. Prˆgmati.4. oi opoÐec eÐnai dunˆmeic pr¸twn arijm¸n. (1 4 2) }. Shmei¸noume epÐshc ìti sthn epomènh Enìthta ja apodeÐxoume to je¸rhma tou Sylow. (1 3)(2 4). Genikìtera. T¸ra o m prèpei na eÐnai pr¸toc. (1 2)(3 4) }. AntÐstrofa. JewroÔme thn enallˆsousa omˆda A4 pou èqei tˆxh 12.26 Pìrisma. 'Opwc ja doÔme sto epìmeno parˆdeigma. 3 kai 4 eÐnai oi ex c. pou na mhn an kei sthn H . mporoÔme na dialèxoume èna apì autˆ. (2 3) }. { i. 4. to stoiqeÐo g m/k kai sunep¸c h upoomˆda g m/k ja eÐqan tˆxh k (giatÐ?).

Omˆdec 1.k. ii) G = < a > = < b > = < c >. b. b. DeÐxte ìti: i) H G eÐnai Abelian . a) H1 = g) H2 = α β 0 1 1 β 0 1 |α=0 |β∈R . 3. 6. k ∈ Z. c > kai a2 = b. a c = c a−1 . Na brejoÔn oi aristerèc kai dexièc klˆseic thc S3 sthn S4 . 7. b. 10. 'Estw omˆda G = x. c ∈ G trÐa stoiqeÐa. y me thn idiìthta x−1 yx = y k . tètoia ¸ste a3 = b3 = c4 = 1. 8. Perigrˆyte tic peperasmènec upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac enìc tridiˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. b2 = c. DeÐxte ìti ta ex c sÔnola eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GL2 (R). DeÐxte ìti h upoomˆda a. 'Estw G omˆda me tˆxh 12. ìpou H eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì thn metˆjesh ( 1 2 3 4 ). an h G den eÐnai tetrimmènh. Pìsa sÔnola aristèrwn antipros¸pwn upˆrqoun gia mia upoomˆda thc H me tˆxh 3 ? 5.p.( r. 'Estw G peperasmènh omˆda kai a. 'Estw G omˆda kai a. a b a2 = bcb−1 . Na brejoÔn oi aristerèc klˆseic mod H sthn S4 . β ) To pl joc twn stoiqeÐwn tˆxhc p thc G eÐnai pollaplˆsio tou p − 1. c2 = a. iii) Na brejeÐ h tˆxh thc G. deÐxte ìti e. DeÐxte ìti: α) a ∩ b = 1   a = b . Na deiqjeÐ ìti h Dn eÐnai mia upoomˆda thc D2n (jewr ste tic summetrÐec enìc kanonikoÔ 2n-gwnou). n ∈ Z. . c eÐnai h tetrimènh upoomˆda. 9. b) H3 = α 0 0 1 |α=0 4. 2. m. s ) ≤ | G | ≤ rs. DeÐxte ìti kˆje stoiqeÐo thc G eÐnai thc morf c xm y n . 'Estw G omˆda me G = < a. An epiplèon ta x kai y èqoun tˆxeic r kai s antÐstoiqa.312 4. b dÔo stoiqeÐa thc me tˆxh p èna pr¸to arijmì.

4. DeÐxte ìti | AB | = |A| |B| . . 19. 'Estw A. 20. ii) An m. . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 313 11. y ∈ G. tìte A ∩ B = 1. 'Estw H. γ ) IsqÔei | H : H ∩ K | = | G : K | an kai mìnon an G = HK(= KH). B ≤ G kai x. σ2 . σk . 15. . β ) An | H : H ∩ K | > 1/2 | G : K |. i) Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìla ta sÔmploka wc proc mÐa gn sia upoomˆda thc. | B |) = 1. K : K | ≥ | H : H ∩ K |. DeÐxte ìti upˆrqei akèraioc m. tètoioc ¸ste g m ∈ H . tìte H. 12. . 'Estw A. a4 . . 'Estw G omˆda. 'Estw A. DeÐxte ìti H ∩ K = { 1 }. | G : B |) = 1.(| A |. DeÐxte ìti: i) An m. a6 } ta stoiqeÐa thc S4 pou èqoun tˆxh 4. EÐnai anagkastikˆ h ènwsh σG ∪ G upoomˆda thc Sn ? An h G parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . 'Estw G mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai èstw σ mia metˆjesh pou den an kei sthn G.) e 18. DeÐxte ìti to S 2 = S · S perièqei ìla ta stoiqeÐa thc A4 .(| G : A |. a3 . b ∈ G me a6 = b8 = 1. B upoomˆdec thc omˆdac G. ii) 'Estw a. a2 . tìte | G : A ∩ B | = | G : A | · | G : B |. 16. 'Estw G Abelian  omˆda me tˆxh 15. opìte x(A ∩ B) = xA ∩ xB . 'Estw S = { a1 . An o deÐkthc thc B sth G eÐnai peperasmènoc.4. H upoomˆda thc me deÐkth | G : H | = n kai g ∈ G. . . a5 . 13. 17. DeÐxte ìti b = 1 kai eÐte a = 1. DeÐxte ìti α ) | H. deÐxte ìti h A ∩ B èqei epÐshc peperasmèno deÐkth sthn A kai mˆlista | A : A ∩ B | ≤ | G : B |. . B upoomˆdec thc omˆdac G. σk p¸c mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc upoomˆdac pou parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . DeÐxte ìti to sÔnolo xA ∩ yB eÐnai eÐte to kenì eÐte èna aristerì sÔmploko thc A ∩ B sth G.d. |A∩B| .k.k. σ ? 14. (Aut  h anisìthta anafèretai wc Je¸rhma tou Poincar´. 'Estw G peperasmènh omˆda kai H. 1 < m ≤ n. K ≤ G. K upoomˆdec miac omˆdac G me tˆxeic 5 kai 8 antÐstoiqa. eÐte h tˆxh tou a eÐnai 3. K = G. B dÔo peperasmènec upoomˆdec thc omˆdac G. 'Estw A. σ2 .d.

g > = G. 26. 23. deÐxte ìti eÐte < An . π > = Sn . ìpou a ∈ X . β) To sÔnolo Ha = { g | g ∈ G tètoio ¸ste g(a) = a }. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa miac Abelian c omˆdac tˆxhc 2 mazÐ me to monadiaÐo apoteloÔn upoomˆda. 28. Exetˆste an h metˆjesh ( 1 3 6 ) eÐnai mÐa dÔnamh thc σ . èstw to z . DeÐxte ìti akrib¸c ta misˆ apo ta stoiqeÐa thc H eÐnai perittèc metajèseic. i) 'Estw π ∈ Sn . gia a. eÐte π ∈ An . b ∈ X eÐnai mia sqèsh isodunamÐac sto X . iii ) Na deiqteÐ ìti h exÐswsh x2 = 1 èqei ˆrtio to pl joc lÔseic sth G. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqei monadikì x ∈ G tètoio ¸ste x11 = g . IsqÔei to prohgoÔmeno apotèlesma an h omˆda den eÐnai Abelian  ? 29. 22. i) 'Estw G omˆda me | G | = 121. tìte na deiqteÐ ìti z ∈ Z(G). 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai G ≤ SX .314 4. DeÐxte ìti h exÐswsh x7 = g èqei lÔsh sthn G gia kˆje g ∈ G. Omˆdec 21. Na brejoÔn ta a. i ) Na deiqteÐ ìti h G èqei (toulˆqiston) èna stoiqeÐo tˆxhc 2. oρ α) Na deiqjeÐ ìti h sqèsh a ∼ b ⇐⇒ upˆrqei g ∈ G tètoio ¸ste b = g(a). . γ) MporeÐte na perigrˆyete tic klˆseic isodunamÐac tou sunìlou X ? 24. 'Estw G mia omˆda ˆrtiac tˆxhc. d¸ste ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste h exÐswsh xk = a na èqei lÔsh sthn G. p pr¸toc. 27. eÐte < H. g > = H . 25. 'Estw H ≤ Sn pou perièqei toulˆqiston mia peritt  metˆjesh. b. ii) Genikˆ an G eÐnai mia omˆda kai H ≤ G me | G : H | = p. ii) Na brejoÔn oi lÔseic twn exis¸sewn 7x ≡ 28 (mod 11). eÐnai upoomˆda thc G. DeÐxte ìti h A4 eÐnai h mình upoomˆda thc S4 me tˆxh 12. ii ) An h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. x7 ≡ 28 (mod 11). ii) 'Estw G mia omˆda me tˆxh 100. tìte gia kˆje g ∈ G eÐte < H. i) 'Estw G peperasmènh omˆda kai a ∈ G. gia ta opoÐa h metˆjesh σ = 1 2 3 4 5 6 7 5 a 1 b 6 7 3 ∈ S7 eÐnai peritt .

ii ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. gia kˆje z ∈ G kai kˆje h ∈ H .4. z −1 f (z) ∈ H. f (zh) = f (z). DeÐxte ìti to sÔnolo f (G) apoteleÐ èna dexiì sÔnolo antipros¸pwn thc H sth G. DeÐxte ìti h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. iii ) Stic dÔo prohgoÔmenec peript¸seic prosdiorÐste thn tom  twn H kai K me thn pollaplasiastik  kai prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n antÐstoiqa. c. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 315 30. ìpou o m eÐnai perittìc. 'Estw H ≤ K ≤ G. dèixte ìti to sÔnolo R S eÐnai èna sÔnolo aristerwn antipros¸pwn thc H sth G.25 ). DeÐxte ìti oi pÐnakec a b me a. An R eÐnai èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc H sthn K kai S èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc K sthn G. 31. Upìdeixh: DeÐxte ìti an mia Abelian  omˆda èqei dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2. 0 0 c Poiˆ eÐnai h arister  klˆsh mod H pou perièqei to stoiqeÐo   0 0 −1  0 −1 0 ? −1 0 0 32. Perigrˆyte tic klˆseic mod H . d ∈ 2 Z apoteloÔn mia omˆda c d H wc proc thn prìsjesh pinˆkwn. 33. Na prosdiorÐsete tic upoomˆdec H = − 1 i kai K = 2. a · b · c = 0. tìte h upoomˆda pou parˆgoun autˆ ta stoiqeÐa èqei tˆxh 4. 35. 34.4. 'Estw G mia Abelian  omˆda me tˆxh | G | = 2 m. . 'Estw H mia upoomˆda thc omˆdac G kai f : G −→ G mia apeikìnish me tic ex c idiìthtec f ( f (z) ) = f (z). JewroÔme thn upoomˆda H thc GL3 ( R ) twn pinˆkwn thc morf c   a 0 0  0 b 0 . an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2×2 pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc. ( SÔgkrine me to Pìrisma 4. −5 2 i ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. b.4.

39. E12 + E23 + · · · + En−1. 37. xσ(n) ) = f (x1 . EpÐshc oi pÐnakec In + Eij (n2 − n to pl joc) parˆgoun thn SLn (Z) allˆ kai oi pÐnakec In + E12 . .n + (−1)n−1 En. β. 38. 40. . .1 parˆgoun thn SLn (Z). DeÐxte ìti oi pÐnakec thc morf c n r upoomˆdec α β me α. tìte orÐzoume f σ = f (xσ(1) . 4. . xσ(n) ). 'Estw α. 41. xn ). x4 .316 4. DeÐxte ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia thn S4 kai Dn n ≥ 3. Omˆdec 36. . x7 d) 1. ¯ 42. δ ∈ Z tètoioi ¸ste γ δ αδ − βγ = 1 kai γ ≡ 0 mod n apoteloÔn mia upoomˆda thc SL2 (Z). . 'Estw f = f (x1 . j) sthn opoÐa èqei 1. x2 . . . . 43. DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc pm ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai m = 2. γ. . . perièqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. An σ ∈ Sn . . . 3. x2 . . parˆgoun thn SLn (C). xn ) èna polu¸numo n metablht¸n x1 . 45. x. Oi summetrÐec autoÔ tou poluwnÔmou orÐzontai na eÐnai ìlec oi metajèseic σ ∈ Sn tètoiec ¸ste f (xσ(1) . DeÐxte ìti ìlec oi summetrÐec tou f apoteloÔn mia upoomˆda thc Sn . xn me suntelestèc apì to s¸ma Q. Na brejoÔn oi upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn poluwnÔmwn pou parˆgontai apì ta: a) x b) 1. x3 g) x. 44. x2 . . . . Na brejeÐ èna parˆdeigma miac omˆdac G pou perièqei èna uposÔnolo S to opoÐo eÐnai omˆda wc proc èna diaforetikì pollaplasiasmì apì ekeÐnon thc G allˆ na mhn eÐnai upoomˆda thc G. Na deiqteÐ ìti se mia omˆda dÔo stoiqeÐa pou metatÐjentai parˆgoun mia Abelian  upoomˆda. β ∈ N. . DeÐxte ìti α = β ⊆ U(Zαβ−1 ) ìpou α = α ¯ ¯ ¯ = β mod (αβ − 1). x6 e) 3x + 1. α ∈ C. x3 . . x5 . Na brejoÔn oi summetrÐec twn poluwnÔmwn. Na deiqteÐ ìti h summetrik  omˆda Sn èqei toulˆqiston tˆxhc r. . mod (αβ − 1) kai β Upìdeixh: Ta α kai β eÐnai to èna antÐstrofo tou ˆllou sthn U(Zαβ−1 ). . DeÐxte ìti oi pÐnakec In + αEij . . i = j . 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. . .

. An mia upoomˆda thc Sn perièqei kai ˆrtiec kai perittèc metajèseic. .4. . ( Profan¸c isqÔei f σ1 σ2 = (f σ1 )σ2 ). . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange a) f = x1 x2 + x3 x4 b) f = x1 x2 + x4 2 g) f = i≤i<j≤n 317 xi xj An H eÐnai omˆda twn summetri¸n enìc poluwnÔmou f kai ˙ ˙ ˙ ˙ Sn = H ∪σ1 H ∪σ2 H ∪ · · · ∪σk H eÐnai h anˆlush thc Sn stic aristerèc klˆseic mod H deÐxte ìti ìla ta polu¸numa f σ eÐnai akrib¸c ta f.4. . 46. f σ1 . Upˆrqei omˆda G pou parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa thc kai perièqei mia upoomˆda H pou den parˆgetai apì 2 stoiqeÐa? 47. f σk . tìte to pl joc twn ˆrtiwn isoÔtai me to pl joc twn peritt¸n.

= Thn eikìna Imφ = { φ(g) | g ∈ G } thc φ th lème omomorfik  eikìna thc G mèsw thc φ kai gi aut  suqnˆ qrhsimopoieÐtai o sumbolismìc φ(G).1 Orismìc. 'Enac omomorfismìc φ apì mia omˆda G se mia omˆda G eÐnai mia apeikìnish apì thn G sthn G tètoia ¸ste φ(a ∗ b) = φ(a) φ(b). Apì autì prokÔptei (epagwgikˆ) ìti φ(g n ) = φ(g)n gia kˆje g ∈ G kai n ∈ N. EpÐshc eÐnai fanerì ìti h dom  thc φ(G) kajorÐzetai pl rwc apì th dom  thc G kai ton omomorfismì φ. grˆfoume G ∼ H . gia kˆje g ∈ G. an H eÐnai mia upoomˆda thc G. Sthn perÐptwsh aut . An ènac omomorfismìc eÐnai 1 − 1 tìte lème ìti eÐnai monomorfismìc (s aut  thn perÐptwsh lème ìti h G emfuteÔetai sth G ) kai an eÐnai epÐ tìte ton lème epimorfismì. gia kˆje g ∈ G. Genikìtera. DÔo omˆdec G kai H kaloÔntai isìmorfec an upˆrqei isomorfismìc φ : G −→ H . h tˆxh tou φ(g) diaireÐ to n (giatÐ ?). Prˆgmati. o upologismìc twn ginomènwn sthn φ(G) mporeÐ na gÐnei afoÔ prohgoumènwc upologÐsoume ta (gnwstˆ) ginìmena sthn G kai katìpin mèsw thc φ ta metafèroume sthn . 'Enac isomorfismìc omˆdwn eÐnai ènac omomorfismìc pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. isqÔei φ(g) = φ(1g) = φ(1)φ(g) kai φ(gg −1 ) = φ(g)φ(g −1 ). Sun jwc den kˆnoume diˆkrish sto sumbolismì twn prˆxewn kai tic paraleÐpoume. tìte h eikìna φ(H) thc H eÐnai mia upoomˆda thc φ(G) kai o periorismìc φ|H thc φ sthn H eÐnai ènac epimorfismìc thc H sthn φ(H). ìtan den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc qrhsimopoioÔme koinì sumbolismì gia ta oudètera stoiqeÐa twn G kai G sumbolÐzontˆc ta me 1. EpÐshc. dhlad  grˆfoume apl¸c φ(a b) = φ(a) φ(b). Profan¸c to uposÔnolo φ(G) eÐnai mia upoomˆda thc G kai sunep¸c ènac omomorfismìc φ : G −→ G orÐzei pˆnta ton epimorfismì φ : G −→ φ(G). Eidikˆ an n eÐnai h tˆxh tou g . b ∈ G ìpou ∗ kai eÐnai antÐstoiqa oi prˆxeic thc G kai G . Epeid . a. Omˆdec 4. èqoume ìti φ(1) = 1 kai φ(g −1 ) = φ(g)−1 . 4.5.318 4. tìte epeid  φ(g)n = 1.5 OmomorfismoÐ Omˆdwn To kÔrio ergaleÐo pou qrhsimopoieÐtai gia thn eÔresh kai melèth twn koin¸n idiot twn pou èqoun dÔo omˆdec eÐnai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn.

h antÐstrofh eikìna tou. k ∈ K . eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. tìte φ(k1 k2 ) = φ(k1 )φ(k2 ) = 1 kai ˆra k1 k2 ∈ K .5. φ(r) = e2πir . τ (g) = 1. apì thn R+ sthn pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n migadik¸n arijm¸n. Prˆgmati. diìti an g eÐnai èna stoiqeÐo thc φ(G). afoÔ aut  apoteleÐtai apì ìla ta ginìmena thc morf c gk . Ac jewr soume t¸ra thn prosjetik  omˆda R+ twn pragmatik¸n arijm¸n kai thn antistoiqÐa φ : R+ −→ C∗ . Sunep¸c h antÐstrofh eikìna φ−1 (φ(g)) tou φ(g) eÐnai h arister  klˆsh modK pou perièqei to g . Tìte φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = φ(g) } = { h ∈ G | φ(g −1 h) = 1 } = { h ∈ G | h = g k. Autì deÐqnei ìti h antistoiqÐa φ(g) −→ φ−1 (φ(g)) = gK metaxÔ thc φ(G) kai tou aristeroÔ sunìlou phlÐko { gK | g ∈ G } eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. gia kˆje g ∈ G. OmomorfismoÐ Omˆdwn 319 φ(G). AntÐjeta. gia kˆje k ∈ K .4. k ∈ K . epeid  φ(1) = 1 kai 1 = φ(k)−1 = φ(k −1 ). h dom  thc G den kajorÐzetai pl rwc apì aut  thc φ(G). afoÔ o pur nac tou eÐnai h Ðdia h omˆda G. eÐnai fanerì ìti to uposÔnolo K = { k ∈ G | φ(k) = 1 } = φ−1 (1) thc G eÐnai autì pou kajorÐzei thn antÐstrofh eikìna tou φ(g). 'Estw g ∈ φ−1 (g ). AntÐjeta. Profan¸c h φ eÐnai mia apeikìnish kai epeid  φ(r1 + r2 ) = e2πi(r1 +r2 ) = . Sunep¸c gia na melet soume th dom  thc G mèsw thc dom c thc φ(G) prèpei na prosdiorÐsoume tic antÐstrofec eikìnec twn stoiqeÐwn thc φ(G). dhlad  to φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = g }. ektìc an h φ eÐnai monomorfismìc. MporoÔme de na grˆyoume thn anˆlush thc G wc proc thn K sth morf  φ−1 (g ). EpÐshc an k1 . Dhlad  gia èna opoiod pote stoiqeÐo g ∈ φ(G) na prosdiorÐsoume th morf  twn stoiqeÐwn tou uposunìlou φ−1 (g ). Epomènwc. Fusikˆ s aut  thn perÐptwsh h dom  thc φ(G) mac dÐnei pl rwc thn dom  thc G (afoÔ G ∼ φ(G)). G= g ∈φ(G) Sta epìmena thn upoomˆda K = φ−1 (1) ja thn lème pur na tou omomorfismoÔ φ kai ja thn sumbolÐzoume me ker φ. k2 ∈ K . dhlad  φ(g) = g . den mac prosfèrei kamiˆ plhroforÐa gia th dom  thc G. EÐnai de fanerì ìti h eikìna φ(gK) tou uposunìlou gK eÐnai to monosÔnolo { φ(g) }. to 1 ∈ K kai k −1 ∈ K . dhlad  h gK . ParathroÔme t¸ra ìti autì to uposÔnolo K eÐnai mia upoomˆda thc G. Sunep¸c o φ eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn an kai mìnon an o pur nac tou eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. φ(k) = 1 } = { gk ∈ G | φ(k) = 1 }. = o legìmenoc tetrimmènoc omomorfismìc τ : G −→ G .

yx. f (x2 ) = f (x5 ) = (1 3 2) f (x) = f (x4 ) = (1 2 3) f (y) = f (yx3 ) = (1 2) f ((yx) = f (yx4 ) = (2 3). yx5 } = yx2 f −1 (i). yx4 } = yxf −1 (i) f −1 (1 2 3) = { x. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai φ : G −→ G ènac |H| = |φ(H)| | ker φH | kai |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH | ìpou φH sumbolÐzei ton periorismì tou φ sthn H . Wc èna parˆdeigma enìc omomorfismoÔ mh-Abelian¸n omˆdwn. Omˆdec e2πir1 e2πir2 = φ(r1 )φ(r2 ). Apì tic idiìthtec twn migadik¸n arijm¸n prokÔptei ìti φ(R+ ) = { z | |z| = 1 } = S 1 (h omˆda tou monadiaÐou kÔklou) kai ker φ = { r ∈ R+ | e2πir = 1 } = Z. x5 } = x2 f −1 (i). f −1 (1 3 2) = { x2 .320 4. 'Eqoume de D6 = { 1. h tˆxh thc eikìnac φ(H) thc H diaireÐ thn tˆxh thc H kai o deÐkthc thc φ(H) sthn φ(G) diaireÐ to deÐkth thc H sthn G. yx5 }. x. tètoia ¸ste x6 = y 2 = (yx)2 = 1. y. kai f −1 (1 3) = { yx2 . x4 . yx2 . f −1 (1 2) = { y. 'Ara D6 = f −1 (i) ∪ f −1 (1 2 3) ∪ f −1 (1 3 2) ∪ f −1 (1 2) ∪ f −1 (1 3) ∪ f −1 (2 3). yx4 . f −1 (2 3) = { yx. x5 . MporoÔme eÔkola na elègxoume ìti h antistoiqÐa f : D6 −→ S3 me f (1) = f (x3 ) = i. Sunep¸c èqoume thn 1 − 1 antistoiqÐa e2πir = φ(r) ←→ r + Z = φ−1 (e2πir ) kai thn anˆlush thc R+ wc proc thn upoomˆda Z R+ = z∈S 1 φ−1 (z). Sunep¸c èqoume: f −1 (i) = { 1. x2 . yx3 . eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai h upoomˆda { 1. Tìte gia kˆje upoomˆda H thc G. x3 } thc D6 . . x3 }. omomorfismìc omˆdwn. T¸ra me bˆsh autˆ pou proanafèrame apodeiknÔoume èna je¸rhma anˆlogo tou jewr matoc tou Lagrange pou aforˆ tic tˆxeic kai touc deÐktec twn omomorfik¸n eikìnwn twn upoomˆdwn miac peperasmènhc omˆdac G. x4 } = xf −1 (i).5. Aut  parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa x kai y . Sugkekrimèna isqÔei 4. x3 . h φ eÐnai ènac omomorfismìc. jewroÔme th diedrik  omˆda D6 . f (yx2 ) = f (yx5 ) = (1 3).2 Je¸rhma. yx3 } = yf −1 (i).

gia kˆpoio h ∈ H kai φ−1 (h ) = h ker φH . Sunep¸c.d. kai apì aut  th sqèsh paÐrnoume |G| = |φ(H)| |φ(G) : φ(H)| | ker φH | | ker φ : ker φH | = |H| |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |. tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic twn omomorfik¸n eikìnwn thc. ìpwc H kai sto je¸rhma tou Lagrange.d. ìpwc eÐdame prin.(|H|. 4. tˆxh |φ(H)| thc H diaireÐ ton m. 'Estw ìti G.5 Pìrisma.5.6 Pìrisma. H ìpou h = φH (h).5.k. |φ(G)|) kai o deÐkthc |φ(G) : φ(H)| thc H sth G diaireÐ ton m. Autì prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange kai to Je¸rhma 4. upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc upoomˆdac φH (H) thc G kai twn klˆsewn h ker φH . tìte φ(H) = { 1 } kai ˆra H ≤ ker φ.5. Eidikˆ èqoume |G| = |φ(G)| | ker φ|. Opìte |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |.5. An m.2.3 Pìrisma.k.(|H|. |φ(G)|). Autì prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4.5.4. h ∈ H .k. prokÔptei ìti |H| = | ker φH | |φ(H)|. |φ(G)|) = 1. Anafèrjhke prohgoumènwc ìti h tˆxh thc eikìnac φ(g) enìc stoiqeÐou g thc G diaireÐ thn tˆxh tou g . 4. OmomorfismoÐ Omˆdwn 321 Apìdeixh. To Je¸rhma 4. Eidikˆ an m.d. Apìdeixh. 4.d. gia kˆje h ∈ H .2. 4. Epiplèon èqoume H= h ∈φ(H) φ−1 (h ). 'Estw H ≤ G. Sunep¸c.2 eÐnai akrib¸c h genÐkeush aut c thc epis manshc.(|G : H|.k.5. JewroÔme ton periorismì φH = φ|H : H −→ G pou eÐnai ènac omomorfismìc me pur na ker φH = H ∩ ker φ (giatÐ?).5. H kai φ eÐnai ìpwc sto Je¸rhma 4. epeid  | ker φH | = |h ker φH |.2.4 Parat rhsh. |φ(G)|) = 1 tìte H ≤ ker φ.(|H|.5. An h G eÐnai peperasmènh. . Tìte h Apìdeixh. An G kai G eÐnai dÔo peperasmènec omˆdec twn opoÐwn oi tˆxeic eÐnai pr¸tec metaxÔ touc tìte ektìc apì ton tetrimmèno omomorfismì den upˆrqei ˆlloc omomorfismìc apì thn G sthn G .5.

Gia tic prosjetikèc omˆdec. 4. tìte h tˆxh |φ(G)| diaireÐ ton m. o pur nac tou φ eÐnai to uposÔnolo { r ∈ R | φ(r) = 0 } en¸ o pur nac tou φ jewroÔmenou wc omomorfismoÔ metaxÔ twn pollaplasiastik¸n omˆdwn U (R) kai U (R ) eÐnai to uposÔnolo { r ∈ U (R) | φ(r) = 1 }.322 4. Apì autì prokÔptei to zhtoÔmeno. 1.d. i1 ik gia kˆpoia xij ∈ X kai nj ∈ Z. . OmomorfismoÐ DaktulÐwn.5. 4. 'Estw V kai W dÔo dianusmatikoÐ q¸roi. diastˆsewn n kai m antÐstoiqa. Sunep¸c. epÐ enìc s¸matoc F . epeid  kˆje stoiqeÐo g ∈ φ(G) eÐnai thc morf c g = φ(g). . a) Kˆje stoiqeÐo g ∈ G grˆfetai wc ginìmeno g = xn1 · · · xnk . |G |) = 1 kai ˆra |φ(G)| = 1. Tìte o φ eÐnai afenìc ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou R sthn antÐstoiqh tou R kai afetèrou ènac omomorfismìc thc pollaplasiastik c omˆdac U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou R sthn antÐstoiqh U (R ). Apìdeixh. An φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc.(|G|. 'Ara φ(G) = φ(X) . . Mia grammik  apeikìnish eÐnai ènac omomorfismìc . 'Ara φ1 (g) = φ1 (xi1 )n1 ik i1 · · · φ1 (xik )nk = φ2 (xi1 )n1 · · · φ2 (xik )nk = φ2 (g).k. Omˆdec Apìdeixh. dhlad  φ1 (x) = φ2 (x) gia kˆje x ∈ X ⇐⇒ φ1 = φ2 . Perissìterec endiafèrousec idiìthtec twn omomorfism¸n omˆdwn ja melethjoÔn sthn epìmenh parˆgrafo. 'Opwc prin èqoume g = xn1 · · · xnk .5. 'Estw X èna sÔnolo gennhtìrwn miac omˆdac G. b) DÔo omomorfismoÐ φ1 kai φ2 apì thn G se mia omˆda G sumpÐptoun sto X an kai mìnon an sumpÐptoun se ìlh th G. gia kˆpoio g ∈ G ja èqoume g = φ(xi1 )n1 · · · φ(xik )nk . Tìte a) φ(G) = φ(X) . .7 Prìtash. 'Estw φ : R −→ R ènac omomorfismìc apì to daktÔlio R sto daktÔlio R .8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc. j = 1. T¸ra dÐnoume merikˆ qr sima paradeÐgmata kai efarmogèc twn apotelesmˆtwn pou anaptÔqthsan s aut  thn parˆgrafo. gia kˆje omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G . Grammikèc ApeikonÐseic. k . b) 'Estw g ∈ G. Upojètoume ìti oi daktÔlioi R kai R èqoun monˆdec 1R kai 1R antistoiqa kai isqÔei φ(1R ) = 1R . 2.

tìte o periorismìc thc det s aut  thn omˆda eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (F) sthn pollaplasiastik  omˆda F∗ tou s¸matoc F. H Orizousiak  Apeikìnish. ìpou f (x) eÐnai h parˆgwgoc tou f (x) eÐnai ènac omomorfismìc thc R[x] ston eautì thc. Sunep¸c h antÐstrofh eikìna enìc polu¸numou g(x) mèsw thc d eÐnai h klˆsh modR. Genikˆ an w ∈ W . Allˆ eÐnai gnwstì ìti det(AB) = det(A) det(B). dhlad  h det den eÐnai ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou Mn (F). v ∈ V. GnwrÐzoume ìti to Mn (F) eÐnai ènac daktÔlioc epÐ tou opoÐou orÐzetai h orizousiak  apeikìnish det : Mn (F) −→ F. 'Estw R[x] h prosjetik  omˆda tou daktulÐou twn poluwnÔmwn miac metablht c me suntelestèc pragmatikoÔc arijmoÔc. tìte to sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = 0W eÐnai akrib¸c o pur nac K tou T .5. tìte T −1 (w) = v + K = { v + k | k ∈ K }. O pur nac K tou T eÐnai h antÐstrofh eikìna T −1 (0W ) = { k ∈ V | T (k) = 0W }. Sunep¸c. (gia ton upologismì thc det A blèpe epìmeno parˆdeigma). dhlad  thn genik  grammik  omˆda GLn (F). 4. ìpou f (x) = g(x)dx eÐnai mia ”parˆgousa ” thc g(x) . ìpou det(A) eÐnai h orÐzousa tou pÐnaka A ∈ Mn (F). 'Estw Mn (F) to sÔnolo twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to s¸ma F. Epeid  ta polu¸numa pou èqoun parˆgwgo mhdèn eÐnai ta stajerˆ polu¸numa. EÐnai gnwstì ìti genikˆ den isqÔei det(A + B) = det(A) + det(B). d(f (x)) = f (x).4. o pÐnakac . ìpou 0W eÐnai to mhdenikì diˆnusma tou W . An jewr soume ta stoiqeÐa tou V (antÐstoiqa tou W ) wc dianÔsmata st lec me suntetagmènec pou orÐzontai apì mia bˆsh tou V (antÐstoiqa mia bˆsh tou W ) kai an A eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ ston T wc proc autèc tic bˆseic. To de sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = b eÐnai h klˆsh v + K ìpou v eÐnai mia lÔsh tou sust matoc. 3. èqoume ker d = R. H apeikìnish d : R[x] −→ R[x]. λ ∈ F. Epeid  de gia r ∈ F∗ . H Parˆgwgoc Apeikìnish. OmomorfismoÐ Omˆdwn 323 T : V −→ W thc prosjetik c omˆdac V sthn prosjetik  omˆda W pou epiplèon ikanopoieÐ th sunj kh T (λv) = λT (v). d−1 (g(x)) = f (x) + R. ìpou v ∈ V eÐnai èna diˆnusma me T (v) = w. an jewr soume thn pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn pinˆkwn.

.. . 0 1 epimorfismìc.    r 0          1   ∗ ParathroÔme epÐshc ìti to sÔnolo L =  |r∈F . . dhlad  L ∼ F∗ .. ker det |L = L ∩ SLn (F) =   .       0 1 eÐnai mia upoomˆda thc GLn (F) kai o periorismìc det|L tou omomorfismoÔ det sthn L eÐnai ènac isomorfismìc. 0 1 0 1 0 1 kai   0   1     ..  det −1 GLn (F) = r∈ F∗ (r) = r∈ F     ∗ r .    SLn (F). 1 det B = r. 0     èqei orÐzousa r. .     0 1 .   ...      .. ìpou det S = 1 kai . Prˆgmati. O pur nac tou omomorfismoÔ det eÐnai h eidik  grammik  omˆda ker det = { S ∈ GLn (F) | det(S) = 1 } = SLn (F)..324 4. .. Omˆdec    A=  r 1 . t ∈ F   −1  −1  r 0 t 0 rt 0      1 1 1         = ∈L .    . . o omomorfismìc det eÐnai ènac  . 0 èqoume 1  1 .  1 Autì shmaÐnei ìti kˆje antistrèyimoc pÐnakac B ∈ GLn (F) grˆfetai   r   1   monadikˆ sth morf  B =   S .   . gia = ∗ èqoume r. H antÐstrofh   r 0   1   eikìna tou r eÐnai h klˆsh det−1 (r) =   SLn (F) kai ˆra .

afoÔ den upˆrqei pragmatikìc arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai −1. e2 . 'Etsi. 'Estw e1 èna apì autˆ ta q n − 1 dianÔsmata. . epeid  |Fn | = q n . EpishmaÐnoume ed¸ ìti ta stoiqeÐa thc L kai thc SLn (F) den antimetatÐjentai allˆ h sqèsh L · SLn (F) = SLn (F) · L shmaÐnei ìti gia A ∈ L kai S ∈ SLn (F) upˆrqoun A ∈ L kai S ∈ SLn (F) tètoia ¸ste AS = S A .5). Sunep¸c h tˆxh thc GLn (F) eÐnai Ðsh me to pl joc twn bˆsewn tou Fn . Sthn prokeimènh perÐptwsh ìmwc. dhlad  ìla ta dianÔsmata λe1 . eÐnai eukairÐa ed¸ na upologÐsoume tic tˆxeic thc GLn (F) kai thc SLn (F). an F = R. Me aform  ta prohgoÔmena.4. . Ac epishmˆnoume epiplèon ìti h L eÐnai isìmorfh me to kèntro Z thc GLn (F) afoÔ kai oi dÔo eÐnai isìmorfec me thn F∗ (blèpe 4. . prèpei A = A . to e1 mporeÐ na epilegeÐ me q n − 1 trìpouc. . Sunep¸c. er . to r prèpei na eÐnai h n-ost  dÔnamh enìc −1 0 stoiqeÐou λ ∈ F∗ . r tètoia dianÔsmata. e2 . SLn (F) = L·SLn (F) = SLn (F)·L.4. Tìte h omˆda GLn (F) eÐnai peperasmènh kai mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc wc ex c. Autì eÐnai èna parˆdeigma dÔo upoomˆdwn miac omˆdac pou to ginìmenì touc eÐnai upoomˆda kai fusikˆ isqÔei GLn (F) = L. . . IsqÔei de Z · SLn (F) = SLn (F) · Z . 'Enac pÐnakac A ∈ Mn (F) an kei sthn GLn (F) an kai mìnon an oi st lec tou apoteloÔn mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸rou Fn . ìpwc èpetai kai apì to 4. . o pÐnakac den an kei sthn 0 1 Z · SL2 (R). afoÔ ta stoiqeÐa thc Z antimetatÐjentai m autˆ thc SLn (F) (ja doÔme sthn epìmenh parˆgrafo ìti gia kˆje upoomˆda H thc GLn (F) isqÔei H · SLn (F) = SLn (F) · H ). Ta dianÔsmata thc morf c λ1 e1 + λ2 e2 + · · · + λr er . en } mia bˆsh tou Fn . 'Estw { e1 . paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) to pl joc zeugˆria dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta. 'Estw |F| = q .5. λ ∈ F pou to pl joc touc eÐnai q . . . sthn perÐptwsh pou to s¸ma F eÐnai peperasmèno. Allˆ genikˆ h Z ∩ SLn (F) = { I }. Upojètoume t¸ra ìti to pl joc twn grammikˆ anexart twn r dianusmˆtwn eÐnai (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r−1 ). tìte h Z · SLn (F) eÐnai gn sia upoomˆda thc GLn (F) afoÔ an r eÐnai h orÐzousa enìc pÐnaka thc Z · SLn (F).4. lìgw thc prohgoÔmenhc idiìthtac twn orizous¸n. . λi ∈ F. EpÐshc an to F den perièqei tic n-ostèc rÐzec ìlwn twn stoiqeÐwn tou. . eÐnai ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì ta e1 . OmomorfismoÐ Omˆdwn 325 Sunep¸c èqoume GLn (F) = L · SLn (F). MporoÔme na jewr soume ìti to e1 eÐnai èna opoiod pote mh-mhdenikì diˆnusma tou Fn . er . Tìte ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì to e1 eÐnai ta pollaplˆsia tou e1 . . . kai èstw e1 .16. 'Etsi. 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì to e1 isoÔtai me q n − q .

. . . PÐnakec Metajèsewn JewroÔme ènan n−diˆstato dianusmatikì q¸ro epÐ enìc s¸matoc K kai mÐa bˆsh tou { e1 . i = 1. er eÐnai Ðso me (q n − q r ) kai sunep¸c paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r ) to pl joc uposÔnola { e1 . . λr ). h M ( σ ) eÐnai antistrèyimh apeikìnish. Prˆgmati. . . 5. 'Ara M ( σ1 σ2 ) = M ( σ1 ) M ( σ2 ). . . e2 . en¸ h mình metˆjesh . 2. . Omˆdec To pl joc aut¸n eÐnai q r pou eÐnai to pl joc twn r-adwn (λ1 . Gia touc antÐstoiqouc pur nec kai tic omomorfikèc eikìnec prokÔptei ìti ker φ1 ≤ ker φ2 ◦ φ1 kai Im(φ2 ◦ φ1 ) ≤ Imφ2 . Epomènwc telikˆ èqoume |GLn (F)| = (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q n−1 ) =q kai n(n−1) 2 (q − 1)(q 2 − 1) · · · (q n − 1) (q 2 − 1) · · · (q n − 1). 2. . . . G2 kai G3 treic omˆdec. φ2 : G2 −→ G3 eÐnai omomorfismoÐ tìte h sÔnjes  touc φ2 ◦ φ1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac omomorfismìc. . Gia σ1 . 'Estw G1 . gia kˆje i = 1. . . 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì ta e1 . SÔnjesh Omomorfism¸n. An φ1 : G1 −→ G2 . . . n. . An o φ2 ◦ φ1 eÐnai epimorfismìc tìte kai o φ2 eÐnai to Ðdio. 2. .326 4. epekteÐnetai monadikˆ se mia grammik  apeikìnish tou V ston eautì tou. . . . .2 èqoume |SLn (F)| = |GLn (F)|/|F∗ |. λi ∈ F. thn opoÐa sumbolÐzoume me M ( σ ). 6. σ2 ∈ Sn èqoume M ( σ1 σ2 )(ei ) = eσ1 σ2 (i) = M ( σ1 )(eσ2 (i) ) = M ( σ1 )( M ( σ2 )(ei ) ) = ( M ( σ1 ) M ( σ2 ) )(ei ). |SLn (F)| = q n(n−1) 2 afoÔ ker det = SLn (F) kai apì to Je¸rhma 4. i = 1. apoteloÔn bˆsh tou V . n. . en } Gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn h apeikìnish ei −→ eσ(i) . . en eÐnai bˆsh tou V . e2 . . e2 . n. .5. . e2 . EpÐshc kaj¸c ta dianÔsmata M ( σ )(ei ). . er+1 } r + 1 grammikˆ anexˆrthtwn dianusmˆtwn. Sunep¸c an h sÔnjesh φ2 ◦ φ1 eÐnai monomorfismìc tìte kai o φ1 eÐnai monomorfismìc. . . afoÔ ta e1 . (φ2 ◦ φ1 )(g1 g2 ) = φ2 (φ1 (g1 )φ1 (g2 )) = φ2 (φ1 (g1 ))φ2 (φ1 (g2 )) = (φ2 ◦ φ1 )(g1 ) · (φ2 ◦ φ1 )(g2 ). . λ2 .

. 'Etsi. . wc proc th bˆsh { e1 . sÔmfwna me to 4. O pur nac ker π eÐnai h enallˆsousa upoomˆda An . 'Ara h apeikìnish M : Sn −→ GL( V ) me σ −→ M ( σ ) eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn. Eidikˆ. èstw H ≤ Sn .4. gia i = 1.5 èpetai ìti h tˆxh |π(H)| thc eikìnac π(H) prèpei na diaireÐ ton m. ìpou π(σ) = 1 an h σ eÐnai ˆrtia −1 an h σ eÐnai peritt  eÐnai.5. apì th summetrik  omada Sn sthn pollaplasiastik  omˆda { 1. −1 }.k.  1 0 0 . Kaj¸c |π(Sn )| = 2. An parast soume tic grammikèc apeikonÐseic M ( σ ). Prˆgmati. tìte o pÐnakac M ( σ ) eÐnai autìc pou ìla ta stoiqeÐa tou se kˆje gramm  kai kˆje st lh eÐnai mhdèn ektìc apì ta stoiqeÐa pou brÐskontai stic ( σ(i). n. . apì to Pìrisma 4. 2.5. an o V èqei diˆstash 3. σ ∈ Sn me pÐnakec.  0 0 1  kai  1 0 0 . en }. . O pÐnakac M ( σ ) kaleÐtai pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sthn σ . O π lègetai epimorfismìc pros mwn twn metajèsewn kai h eikìna π(σ) thc σ kaleÐtai prìshmo thc σ. OmomorfismoÐ Omˆdwn 327 σ gia thn opoÐa M ( σ ) = 1V eÐnai profan¸c h tautotik  i. i ) jèseic. |H|). To Prìshmo Metˆjeshc. 0 1 0 1 0 0 0 1 0 7. −1 }.d.5. An h tˆxh |H| thc H eÐnai perittìc arijmìc tìte |π(H)| = 1 kai sunep¸c h H eÐnai upoomˆda tou pur na ker π = An . San mia pr¸th efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn twn metajèsewn se sunduasmì me to Pìrisma 4. tìte h omˆda Im M apoteleÐtai apì touc pÐnakec       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 1 0 . 0 0 1 0 0 1 1 0 0       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 0 1 . autì mac dhl¸nei ìti “kˆje metˆjesh σ pou h tˆxh thc eÐnai peritt  prèpei na eÐnai ˆrtia . e2 .4. . .4 ja deÐxoume ìti “Kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n peritt c tˆxhc eÐnai upoomˆda thc enallˆsousac omˆdac An ”. ènac epimorfismìc omˆdwn.(2.12. H apeikìnish π : Sn −→ { 1. . .  0 1 0 .

Opìte. blèpoume ìti gia thn orÐzousa tou M (σ) èqoume k det M (σ) = i=1 det M (σi ) 1 an o k eÐnai ˆrtioc (dhlad  σ ˆrtia) = π(σ). . JewroÔme th gnwst .328 4. Mia ˆllh efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn eÐnai o upologismìc thc orÐzousac enìc pÐnaka. apì tic idiìthtec twn orizous¸n. An σ eÐnai mia antimetˆjesh (i j). s2 . σ −→ M (σ). .i . . ìpou M (σ) eÐnai o pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ . . afoÔ h upoomˆda pou parˆgetai apì th σ eÐnai peritt c tˆxhc. sj−1 . ekfrˆzontac thn σ wc èna ginìmeno antimetajèsewn. Sunep¸c kˆje peritt  metˆjesh eÐnai ˆrtiac tˆxhc. Sunep¸c. T¸ra ja qrhsimopoi soume to prìshmo twn metajèsewn gia na deÐxoume ìti h orÐzousa det A enìc n × n pÐnaka A = (αij ) me stoiqeÐa αij apì èna s¸ma K grˆfetai sth morf  n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). sn ) . anˆptuxh thc orÐzousac wc proc th j -st lh: n det A = i=1 αij βij ìpou βij = (−1)i+j det Aij kai Aij eÐnai o (n − 1) × (n − 1) pÐnakac pou prokÔptei apì ton A apaleÐfontac thn i-gramm  kai j -st lh. Sto parˆdeigma 6 jewr same ton monomorfismì M : Sn −→ GLn (K). . èstw σ = σ1 σ2 · · · σk . tìte o pÐnakac M (σ) eÐnai autìc pou paÐrnoume apì tìn tautotikì pÐnaka me enallag  thc i kai j st lhc. ei . apì th Grammik  'Algebra. . h orÐzousa det M (σ) = −1. . Omˆdec metˆjesh”. EÐnai fanerì ìti βij = det(s1 . sj+1 . . −1 an o k eÐnai perittìc (dhlad  σ peritt ) = Epomènwc o epimorfismìc π eÐnai h sÔnjesh det|ImM ◦M tou M epÐ ton periorismì thc orÐzousac apeikìnishc det : GLn (K) −→ K ∗ sthn eikìna ImM .

.2 · · · ασ(n). . an se mia n-ada deikt¸n (i1 .. . ein ) anˆ dÔo oi deÐktec i1 . (h opoÐa topojeteÐtai sthn j -st lh tou A). .5. . sn ) . . . .. ein ).1 det(ei1 . . . . . . tìte h orÐzousa aut  eÐnai mhdèn.i .1 ασ(2). in ) emfanÐzontai sto prohgoÔmeno ˆjroisma. . OmomorfismoÐ Omˆdwn 329  α1k  . . ei2 . anaptÔssontac thn orÐzousa tou A wc proc thn pr¸th st lh.. ei2 . AnaptÔssoume t¸ra thn orÐzousa det(ei1 . s3 . in ) dÔo   perissìteroi deÐktec eÐnai Ðsoi. sn ) me ton Ðdio trìpo wc proc th deÔterh st lh kai paÐrnoume n n det A = i1 =1 αi1 1 i2 =1 αi2 2 det(ei1 . s2 . . .4.n det M (σ) = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). èqoume n n  det A = i1 =1 αi1 1 βi1 1 = i1 =1 αi1 . . sn ). Epanalambˆnontac aut  th diadikasÐa gia ìlec tic en lìgw orÐzousec. ei2 .. 'Olec de oi n! tètoiec epilogèc n-adwn (i1 . s2 . Sunep¸c.i2 . . in eÐnai diˆforoi tìte o pÐnakac autìc eÐnai o pÐnakac metˆjesh M (σ) pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ= 1 2 ··· i1 i2 · · · n in . . EpÐshc s autì to ˆjroisma. me ˆlla lìgia mia   perissìterec st lec tou pÐnaka eÐnai Ðsec. = i1 . .  tou pÐnaka A kai ei sumbolÐzei . . i2 . . sto tèloc ja pˆroume thn èkfrash: n n det A = i1 =1 ··· in =1 αi1 1 αi2 2 · · · αin n det(ei1 . . αnk thn i-st lh tou tautotikoÔ pÐnaka In . . . . .in T¸ra parathroÔme ìti an ston pÐnaka (ei1 . . . ein ) αi1 1 · · · αin n det(ei1 . . .  ìpou sk sumbolÐzei thn k -st lh  . s3 . . . . Epomènwc telikˆ èqoume n det A = σ∈Sn ασ(1). . .

apì ton orismì tou ginomènou pinˆkwn. pou sto ex c ja thn sumbolÐzoume pˆli me φ diathreÐ ton pollaplasiasmì pinˆkwn. n −→ g n eÐnai ènac omomorfismìc. 9. Sunep¸c h antistoiqÐa A −→ φ(A) eÐnai mia antistoiqÐa thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ) kai eÐnai fanerì ìti aut  eÐnai mia apeikìnish (pou den eÐnai epÐ).i ) = φ σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). Omˆdec Apì thn idiìthta g m g n = g m+n twn dunˆmewn enìc stoiqeÐou g miac omˆdac G. me det A = ±1. paÐrnoume th gnwst  apeikìnish φ : Z −→ Zr . n → n mod r. epÐshc èqoume kai n n det φ(A) = σ∈Sn π(σ) i=1 φ(ασ(i). H Omomorfik  Eikìna twn AkeraÐwn. pou eÐnai ènac epimorfismìc me pur na thn upoomˆda rZ tou Z. Me bˆsh autìn ton omomorfismì apodeiknÔoume t¸ra to ex c endiafèron apotèlesma. eÔkola prokÔptei ìti h apeikìnish A −→ φ(A). Wc eidik  perÐptwsh tou paradeÐgmatoc autoÔ. αij ∈ Z. prokÔptei ìti an H = g = { g n | n ∈ Z } eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . O Omomorfismìc GLn (Z) −→ GLn (Zp ). 'Ara h φ eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ). Sto prohgoÔmeno parˆdeigma jewr same ton epimorfismì φ : Z → Zr . Dhlad  isqÔei φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. ìpou φ(αij ) = αij mod p. kaj¸c φ(m + n) = g m+n = g m g n = φ(m)φ(n).i = φ(±1) = ±1 mod p. Se kˆje n × n pÐnaka A = ( αij ). tìte h apeikìnish φ : Z −→ G.330 8. An to r eÐnai ènac pr¸toc arijmìc p tìte autìc o epimorfismìc orÐzei ton ex c omomorfismì thc omˆdac GLn (Z) sthn omˆda GLn (Zp ). Epiplèon kaj¸c o φ : Z −→ Zp eÐnai kai epimorfismìc daktulÐwn. IsqÔei de Imφ = H kai ker φ = { 0 } an h tˆxh tou g eÐnai ˆpeirh rZ an h tˆxh tou g eÐnai peperasmènh Ðsh me r. n −→ n mod r. Ton pÐnaka (φ(αij )) ton sumbolÐzoume me φ(A) Epeid  èqoume n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). B ∈ GLn (Z).i = ±1 (dec prohgoÔmeno parˆdeigma 5). antistoiqoÔme ton pÐnaka (φ(αij )). . 4.

gia 1 ≤ i = j ≤ n. Coxeter. OmomorfismoÐ Omˆdwn 331 “Gia kˆje n ∈ N. 10. MporoÔme na ekfrˆsoume ton pÐnaka A sth morf  A = In + pk A . n. . . Sunep¸c H ∩ ker φ = { In } kai ˆra H ∼ φ(H). Autìc apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec A = (αij ) ∈ GLn (Z) gia touc opoÐouc φ(A) = In . gia kˆpoion jetikì akèraio k kai kˆpoion pÐnaka A = (αij ) ∈ Mn (Z) me èna toulˆqiston apì ta stoiqeÐa tou αij na mhn eÐnai isìtimo me to 0 mod p. Kaj¸c = h omˆda GLn (Zp ) eÐnai peperasmènh. Prˆgmati.5.M. gia kˆpoion A ∈ Mn (Z). to pl joc twn upoomˆdwn thc eÐnai fusikˆ peperasmèno. èqoun ˆpeirh tˆxh. Dhlad  o A èqei th morf  A = In + pA . to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z) eÐnai peperasmèno”. To uposÔnolo thc summetrik c . i = 1. H Omˆda Automorfism¸n miac Omˆdac. Isqurizìmaste ìti an H eÐnai mia peperasmènh upoomˆda thc GLn (Z) tìte. Yale “Geometry and Symmetry” [33]   to biblÐo tou H. 'Ara. Upojètontac to antÐjeto. jewroÔme ton pur na ker φ thc φ : GLn (Z) −→ GLn (Zp ). “Introduction to Geometry” [7]). Apì to diwnumikì anˆptugma gia touc pÐnakec. . 2. èqoume m In = A m = (In + p A ) k m = i=0 m ki i p A = In + i m i=1 m ki i p A i kai epomènwc m i=2 m ki i p A = −mpk A . 'Enac automorfismìc miac omˆdac G eÐnai mia metˆjesh tou sunìlou G pou tautìqrona eÐnai kai omomorfismìc. ektìc apì ton tautotikì pÐnaka In . gia p = 2. prèpei na upˆrqei peperasmèno pl joc mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z). kai αij ≡ 0 mod p. i Autì eÐnai adÔnato na isqÔei afoÔ ìloi oi ìroi tou ajroÐsmatoc diairoÔntai apì mia dÔnamh tou p pou eÐnai megalÔterh apì aut  pou diaireÐ ton mpk (giatÐ?). h tom  H ∩ ker φ = { In } kai sunep¸c h H eÐnai isìmorfh me thn eikìna thc φ(H) (giatÐ?). Autì shmaÐnei ìti αii ≡ 1 mod p.S. Upˆrqoun 10 tètoiec klˆseic gia thn GL2 (Z) kai 32 gia thn GL3 (Z) (dec to biblÐo tou P.4. gia kˆpoion jetikì akèraio m. . èstw A ∈ ker φ me Am = In . Anafèroume plhroforiakˆ ìti oi klˆseic isomorfÐac twn peperasmènwn upoomˆdwn thc GL2 (Z) kai GL3 (Z) èqoun taxinomhjeÐ kai paÐzoun shmantikì rìlo sthn krustallografÐa. arkeÐ na deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa tou ker φ. Gia to skopì autì.

AntÐstrofa. ε parˆgoun thn omˆda S3 . me s = 0. H eikìna thc monˆdac mèsw tou ϑ eÐnai ènac mh mhdenikìc rhtìc arijmìc. δ. φ(δ) = σ(δ). thn tautotik  metˆjesh i. 'Ara to sÔnolo AutG eÐnai mia omˆda metajèsewn tou sunìlou G pou onomˆzetai h omˆda automorfism¸n thc G. ja eÐnai ϑ ( 1/s ) + · · · + ϑ ( 1/s ) = ϑ ( 1/s + · · · + 1/s ) = ϑ ( 1 ) = κ/λ. Gia parˆdeigma. φ(β) = σ(γ) σ(ε) kai φ(γ) = σ(γ). ε. δ. 'Estw to klˆsma 1/s . 'Enac automorfismìc miac omˆdac diathreÐ thn tˆxh twn stoiqeÐwn (giatÐ?). δ. s s . Gia dÔo stoiqeÐa g1 . 'Ara Aut(S3 ) ∼ S3 . φ(α) = σ(γ) σ(δ). (aþ) Aut(S3 ): H S3 èqei 6 stoiqeÐa. x −→ gxg −1 . Omˆdec omˆdac SG tou sunìlou G pou eÐnai automorfismoÐ thc omˆdac G ja to sumbolÐzoume me Aut(G). Tìte èqoume ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). dÔo stoiqeÐa α. prokÔptei ìti τg ∈ Aut(G). α2 ∈ Aut(G). (bþ) Aut( Q+ ): 'Estw ϑ ènac automorfismìc thc Q+ . aut  eÐnai ènac automorfismìc thc S3 . δ. Ac prosdiorÐsoume ed¸ thn omˆda automorfism¸n twn gnwst¸n omˆdwn S3 . g2 ∈ G.332 4. φ(ε) = σ(ε). an σ eÐnai mia metˆjesh twn γ. EpÐshc eÔkola prokÔptei ìti = Inn(S3 ) = Aut(S3 ). Kaj¸c τg (xy) = g(xy)g −1 = (gxg −1 )(gyg −1 ) = τg (x)τg (y) kai τg τg−1 = τg−1 τg = 1G . β kai xeqwristˆ ta trÐa stoiqeÐa γ. 'Ena stoiqeÐo tou Aut(G) eÐnai h tautotik  −1 apeikìnish 1G : G −→ G kai an α1 . Aut  h omˆda dÐnei qr simec plhroforÐec gia th dom  thc G. −1 −1 èqoume (τg1 τg2 )(x) = g1 g2 xg2 g1 = g1 g2 x(g1 g2 )−1 = τg1 g2 (x) gia kˆje x ∈ G kai ˆra τg1 τg2 = τg1 g2 . ènac automorfismìc kajorÐzetai pl rwc apì thn metˆjesh pou autìc epˆgei sta trÐa stoiqeÐa γ. Prˆgmati epeid  o ϑ eÐnai automorfismìc. ε tìte orÐzontac thn apeikìnish φ : S3 −→ S3 me φ(i) = i. ε tˆxhc 2. Kaj¸c ta stoiqeÐa γ. β tˆxhc 3 kai trÐa stoiqeÐa γ. tìte α1 α2 ∈ Aut(G) (giatÐ?). δ. idiaÐtero endiafèron parousiˆzoun oi legìmenoi eswterikoÐ automorfismoÐ pou orÐzontai wc ex c: Gia g ∈ G orÐzoume thn apeikìnish τg : G −→ G. Q+ kai thc omˆdac K4 tou Klein. èstw ϑ ( 1 ) = κ/λ. ε. EÐnai fanerì ìti to uposÔnolo InnG ìlwn twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai mia upoomˆda thc AutG. Sunep¸c ènac automorfismìc thc S3 metajètei xeqwristˆ ta stoiqeÐa α.

1 kai epÐ. mporoÔme na jewroÔme ìti dÔo omˆdec tautÐzontai an autèc eÐnai isìmorfec. φ(b). + ) −→ ( Q∗ . 'Estw φ mia metˆjesh twn tri¸n sumbìlwn a. b. b kai c. b. MetaxÔ twn a. Epiplèon h f eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn dhlad  f ( ϑ1 ◦ ϑ2 ) = ( ϑ1 ◦ ϑ2 )( 1 ) = ϑ1 ( 1 ) · ϑ2 ( 1 ) = f ( ϑ1 ) · f ( ϑ2 ) (giatÐ?). Ja prèpei na parathr soume ìti h ènnoia thc isomorfÐac orÐzei mia sqèsh isodunamÐac metaxÔ ìlwn twn omˆdwn. to oudètero e kai ta a. = (gþ) Aut(K4 ): H omˆda K4 tou Klein apoteleÐtai apì tèssera stoiqeÐa.5.5. Kaj¸c h fÔsh aut¸n kaj eaut¸n twn stoiqeÐwn miac omˆdac eÐnai deutereÔousac shmasÐac sthn 'Algebra. Epiplèon an f1 : G1 −→ G2 kai f2 : G2 −→ G3 = = eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn. φ(c) } = { a. 'Ara h f eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ thc omˆdac automorfism¸n thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n kai thc pollaplasiastik c omˆdac twn rht¸n ( Aut( Q. epeid  { φ(a). φ(b).9 ParadeÐgmata mh-isìmorfwn omˆdwn.4. φ(c) isqÔoun akrib¸c oi parapˆnw sqèseic. c. a·c = c·a = b kai b·c = c·b = a. · ) ). metaxÔ twn stoiqeÐwn φ(a). Dhlad  h φ orÐzei ènan automorfismì thc K4 (jètontac φ(e) = e). afoÔ kˆje au= tomorfismìc thc K4 metajètei ta stoiqeÐa thc K4 (diathr¸ntac to oudètero stoiqeÐo e stajerì ). dhlad  an G1 ∼ G2 kai G2 ∼ G3 tìte G1 ∼ G3 . An f : G1 −→ G2 eÐnai ènac iso= morfismìc apì thn omˆda G1 sthn omˆda G2 . b. = = = 4. tìte kai h sÔnjesh f2 f1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. · ) me f ( ϑ ) = ϑ( 1 ) eÐnai 1 . + ) me ϑ( 1 ) = κ/λ. Dhlad  apodeÐxame ìti o automorfismìc ϑ eÐnai pl rwc kajorismènoc apì thn eikìna tou 1. x −→ x eÐnai ènac isomorfiamìc. + ) ∼ ( Q∗ . h tautotik  apeikìnish 1G : G −→ G. Opìte sthn pragmatikìthta èqoume apodeÐxei ìti Aut(K4 ) ∼ S3 . c }. OmomorfismoÐ Omˆdwn 333 opìte anagkastikˆ ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). pˆli epeid  o ϑ diathreÐ thn prìsjesh. gia kˆje omˆda G. h eikìna tou tuqaÐou klˆsmatoc r/s mèsw tou ϑ eÐnai ϑ ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ). Dhlad  an G1 ∼ G2 tìte G2 ∼ G1 . 1. Tìte. Prˆgmati. H prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. Epomènwc. afoÔ to sÔnolo twn rht¸n eÐnai . Apì ta prohgoÔmena èpetai ìti h apeikìnish f : Aut( Q. dhlad  φ ∈ S3 . dhlad  pˆnta isqÔei G ∼ G. AntÐstrofa den eÐnai dÔskolo na apodeÐxoume ìti an κ/λ eÐnai ènac tuqaÐoc mh mhdenikìc rhtìc arijmìc tìte h apeikìnish ϑ : Q −→ Q me ϑ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ) orÐzei ènan automorfismì thc ( Q. c isqÔoun oi sqèseic a·b = b·a = c. tìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish f −1 : G2 −→ G1 pou eÐnai kai aut  isomorfismìc (giatÐ?).

Omˆdec arijm simo en¸ to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n eÐnai mh arijm simo. 4 } kai thn omˆda K4 = { 1. k mod n −→ e n eÐnai apeikìnish. dhlad  h f den eÐnai epÐ. H pollaplasiastik  omˆda F ∗ enìc s¸matoc F den eÐnai potè isìmorfh me thn prosjetik  tou omˆda F + . sthn perÐptwsh aut . an p eÐnai ènac pr¸toc pou den diaireÐ to b. ParathroÔme ìti h E4 èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2 kai dÔo stoiqeÐa tˆxhc 4. EpÐshc h φ diathreÐ 2π(k1 −k2 )i 2πk1 i 2πk2 i . 2. H omˆda twn akeraÐwn arijm¸n den einai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ . An h qarakthristik  tou F eÐnai Ðsh me 2. en¸ h F ∗ den èqei.1. Zn ∼ En . tìte kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo thc F + eÐnai tˆxhc 2. ˆtopo. 'Ara h E4 den eÐnai isìmorfh me thn K4 . afoÔ an k1 ≡ k2 (mod n). tìte ja èprepe na èqoume φ(1) = 0. JewroÔme thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modn kai thn pollaplasiastik  omˆda En twn n−ost¸n riz¸n thc monˆdac.334 4. tìte h eikìna enìc jetikoÔ akeraÐou n ja  tan f (n) = n a/b. tìte e Parìmoioc isqurismìc deÐqnei ìti h φ eÐnai 1 . H 2πki antistoiqÐa φ : Zn −→ En . ( 1 2 ) ( 3 4 ). an φ : F ∗ −→ F +  tan ènac isomorfismìc. kanèna stoiqeÐo tˆxhc 2. EpÐshc aploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h apeikìnish Z −→ n Z. Ac sugkrÐnoume thn omˆda E4 = { e 4 | k = 0. = n > 0. 4. Prˆgmati. An h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. an up rqe mia apeikìnish f : Z −→ Q+ pou na eÐnai isomorfismìc me f (1) = a/b. Autì eÐnai èna parˆdeigma omˆdac pou eÐnai isìmorfh me gn siec upoomˆdec thc. Z+ ∼ n Z. 1. 3. To sÔnolo n Z = { n z | z ∈ Z } twn akeraÐwn pollaplasÐwn enìc jetikoÔ akeraÐou arijmoÔ n mazÐ me thn prìsjesh twn akeraÐwn eÔkola diapist¸netai ìti apoteleÐ omˆda. 2. dhlad  φ(−1) = 0 kai h φ den ja  tan 1 .1 . Epomènwc. ( 1 3 ) ( 2 4 ). gia ton rhtì 1/p den upˆrqei akèraioc m tètoioc ¸ste f (m) = 1/p (giatÐ?). z −→ n z eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn.5. Prˆgmati. tìte ja eÐqame 0 = φ(1) = φ((−1) (−1)) = φ(−1) + φ(−1) = 2φ(−1). n = 1. 1. 2.10 ParadeÐgmata isìmorfwn omˆdwn. dhlad  e n = e n . ( 1 4 ) ( 2 3 ) }. = n > 0. 3. en¸ h K4 èqei trÐa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4. 2πik 4.

to opoÐo eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. Kˆje stoiqeÐo tou S 1 . Epeid  A(θ) = A(θ + 2kπ) kai A(θ) A(θ ) = A(θ + θ ) −→ ei(θ+θ ) = eθ eθ . R× ∼ R+ . Q× ∼ Q× × C2 . 2π(k1 +k2 )i 2πk1 i 2πk2 i n . o opoÐoc den = . = >0 C× ∼ R× × S 1 . ìpou q ∈ Q× . epÐshc log( x y ) = log x + log y . O isomor>0 fismìc autìc faner¸nei ìti h prìsjesh pragmatik¸n arijm¸n apì algebrik c pleurˆc eÐnai ousiastikˆ Ðdia me ton pollaplasiasmì jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n kai h metˆbash apì th mÐa sthn ˆllh gÐnetai mèsw tou gnwstoÔ "logarijmikoÔ kanìna". = JewroÔme to sÔnolo S 1 = { z ∈ C | | z | = 1 } tou C. parist¸meno sto migadikì epÐpedo. (antÐstoiqa q ∈ R× ) eÐnai profan¸c isomorfismoÐ omˆdwn. eiθ ) eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn C× kai R× × S 1 . OmomorfismoÐ Omˆdwn 335 tic prˆxeic. >0 1 me log 1 = 0 kai log x = − log x. dhlad  h pollaplasiastik  omˆda twn jetik¸n rht¸n den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n. −1 }. opìte oi antistoiqÐec Q −→ Q× × C2 kai R× −→ R× × C2 me q −→ ( q. tìte ja èqoume 2 = φ(x) = φ( x/2 + x/2 ) = φ(x/2) · φ(x/2) = u2 . ˆtopo.5. Ac shmeiwjeÐ ìti to Ðdio den sumbaÐnei gia touc rhtoÔc arijmoÔc. sumperaÐnoume ìti aut  3. afoÔ φ( k1 mod n + k2 mod n ) = φ( (k1 + k2 ) mod n ) = n = e n ·e e eÐnai isomorfismìc. an u ∈ Q× eÐnai >0 h eikìna tou x/2 mèsw tou φ. H antÐstrofh apeikìnish thc log eÐnai h ekjetik  apeikìnish R+ −→ R× me x −→ ex . Prˆgmati. eÐnai èna shmeÐo tou kÔklou me kèntro thn arq  twn axìnwn kai aktÐna Ðsh me èna. −1 ) an q < 0. SO2 ( R ) ∼ S 1 . Kaj¸c h φ eÐnai epÐ. èstw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc φ : Q+ −→ Q× kai >0 èstw x ∈ Q+ tètoio ¸ste φ(x) = 2.1 kai thn apeikìnish SO2 ( R ) −→ S 1 . >0 = Apì th stoiqei¸dh anˆlush eÐnai gnwstì ìti h logarijmik  apeikìnish log : R× −→ R+ eÐnai 1 . 5. dhlad  an φ(x/2) = u.1 kai epÐ. Dhlad  to 2 eÐnai to tetrˆgwno enìc rhtoÔ arijmoÔ. Tìte ìmwc. A(θ) −→ eiθ . Ac jewr soume thn eidik  orjog¸nia omˆda SO2 ( R ). h apeikìnish aut  eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. EpÐshc h apeikìnish r eiθ −→ ( r. 1 ) >0 >0 an q > 0 kai q −→ ( | q |. = >0 R× ∼ R× × C2 . >0 Ac shmeiwjeÐ ìmwc ìti upˆrqei isomorfismìc C× ∼ S 1 . pou perigrˆyame sthn Parˆgrafo 4. 4.4. = >0 Me C2 paristˆnoume thn pollaplasiastik  omˆda { 1. Gia to lìgo autì h omˆda S 1 onomˆzetai omˆda tou monadiaÐou kÔklou.

tìte oi omˆdec SX kai SY mporoÔn na tautisjoÔn me thn omˆda Sn . tìte genikˆ upˆrqoun polloÐ isomorfismoÐ apì th G sthn H . Autì ja to doÔme kai sto Parˆdeigma 9. afoÔ α ◦ σ1 ◦ α−1 = α ◦ σ2 ◦ α−1 an kai mìno an σ1 = σ2 kai epiplèon f ( σ1 σ2 ) = α ◦ σ1 σ2 ◦ α−1 = α ◦ σ1 ◦ α−1 α ◦ σ2 ◦ α−1 = f ( σ1 ) f ( σ2 ).336 4. Prˆgmati. 8. 2 2 0 0 1 1 . ìpou q0 < q1 < q2 < · · · eÐnai ìloi oi β pr¸toi kai αi eÐnai akèraioi arijmoÐ ìloi mhdèn ektìc apì peperasmèno pl joc. o opoÐoc epÐshc den mporeÐ = na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c gnwrÐzoume ìti kˆje rhtìc α > 0 grˆfetai monadikˆ sth β α α α morf  α = q0 0 q1 1 · · · qi i · · · . apì touc 2 × 2 pÐnakec twn opoÐwn oi st lec eÐnai grammikˆ anexˆrthta dianÔsmata tou dianusmatikoÔ q¸rou Z2 . ìpou se kˆje bˆsh enìc n-diˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou V antistoiqoÔme ènan isomorfismì thc GL( V ) sthn GLn ( K ). | X | = n. EÐnai fanerì ìti h apeikìnish α α α f (x) = αn xn + · · · + α0 −→ q0 0 q1 1 · · · qn n eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn Z[x] kai Q× . GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . 6. >0 = Me Z[x] paristˆnoume thn prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn miac metablht c me akeraÐouc suntelestèc. O q¸roc Z2 apoteleÐtai apì ta dianÔsmata 0 . Tìte gia kˆje σ ∈ SX h apeikìnish α ◦ σ ◦ α−1 : Y −→ Y eÐnai mia metˆjesh tou Y (giatÐ?). H apìdeixh thc Ôparxhc autoÔ tou isomorfismoÔ apaiteÐ gn¸seic pou eÐnai pèra ap' to skopì autoÔ tou biblÐou. ìpou α−1 eÐnai h antÐstrofh apeikìnish Y −→ X thc α.2 ìti an X kai Y eÐnai dÔo sÔnola me to Ðdio pl joc stoiqeÐa. tìte kai h apeikìnish SX σ −→ β σ β −1 ∈ SY eÐnai ènac ˆlloc isomorfismìc thc SX sthn SY . >0 7.1 antistoiqÐa α : X −→ Y . EpÐshc shmei¸noume ìti upˆrqei isomorfismìc C+ ∼ R+ . Omˆdec mporeÐ na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. an kai apodeiknÔetai h Ôparx  tou. isodÔnama. Q× ∼ Z[x]. 0 kai 1 . T¸ra h apeikìnish f : SX −→ SY me σ −→ α ◦ σ ◦ α−1 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. jewroÔme mÐa 1 . Sn ∼ SX . Ed¸ parathroÔme ìti an β  tan mia ˆllh 1 . = 'Hdh èqoume anafèrei sthn parˆgrafo 4. = H omˆda GL2 ( Z2 ) apoteleÐtai apì touc 2 × 2 antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì to s¸ma Z2  . Autì deÐqnei ìti an G kai H eÐnai duo isìmorfec omˆdec. ìpou n = | X |.1 apeikìnish apì to X sto Y . 1 .

= 9. en } tou V . 0 .1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc GL( V ) kai thc genik c grammik c omˆdac GLn ( K ). f2 ∈ GL( V ). Γ = 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 .4. . dhlad  2a = 0. 1 1 . 'Ara ta stoiqeÐa thc GL2 ( Z2 ) eÐnai 1 0 0 1 1 0 ta ex c: I = . E = . . EpÐshc parathroÔme ìti h omˆda G mporeÐ na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Z2 kai epeid  eÐnai peperasmènh. en } mÐa bˆsh tou. Sunep¸c. e2 . 1 1 A(v1 ) = v2 . ∆ = . e2 . H ˆlgebra tou Boole. b ∈ G. èqoume ìti a + b = b + a. . . Upojètoume ìti a + a = 0 (to 0 eÐnai to oudètero stoiqeÐo). ∆ ←→ ( 1 2 3 ). . . en } eÐnai mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸- . Sunep¸c èqoume thn antistoiqÐa A ←→ ( 1 2 ). e2 . . AploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h antistoiqÐa aut  diathreÐ kai tic prˆxeic kai epomènwc GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . . dhlad  an f1 . B ←→ ( 1 3 ). 'Estw G mÐa peperasmènh omˆda gia thn prˆxh thc opoÐac ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì thc prìsjeshc. . . tìte o pÐnakac pou antistoiqeÐ sth sÔnjesh f1 ◦f2 eÐnai to ginìmeno twn antistoÐqwn pinˆkwn. A(v2 ) = v1 . wc dianusmatikìc q¸roc. ∆(v2 ) = v3 . . Sunep¸c h antistoiqÐa aut  eÐnai ènac isomorfismìc apì thn GL( V ) sthn GLn ( K ) pou exartˆtai apì th bˆsh { e1 . A(v3 ) = v3 B(v1 ) = v3 . èqei peperasmènh diˆstash. E(v2 ) = v1 .   isodÔnama a + b = −( a + b ) = −b − a. B(v3 ) = v1 Γ(v1 ) = v1 . 1 0 . E ←→ ( 1 3 2 ) kai I ←→ 1. An jèsoume v1 = 0 1 1 1 1 0 1 v2 = 0 . Tìte 2( a + b ) = 0 gia a. Dhlad  gia kˆje epilog  bˆshc paÐrnoume kai ènan diaforetikì isomorfismì. Apì th Grammik  'Algebra gnwrÐzoume ìti wc proc th bˆsh { e1 .5. dhlad  h G eÐnai Abelian  omˆda. E(v3 ) = v2 . an { e1 . Epiplèon h antistoiqÐa aut  diathreÐ to ginìmeno. èstw n. en } upˆrqei mÐa 1 . . v3 = 1 . Γ ←→ ( 2 3 ). B = . blèpoume ìti 0 . JewroÔme thn omˆda GL( V ) ìlwn twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn apì ton V ston eautì tou. GL( V ) ∼ GLn ( K ). . e2 . Γ(v2 ) = v3 . . = 'Estw V ènac n−diˆstatoc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc K kai { e1 . A = . B(v2 ) = v2 . gia kˆje a ∈ G. Γ(v3 ) = v2 ∆(v1 ) = v2 . Allˆ epeid  a = −a kai b = −b. 10. 1 mikˆ anexˆrthta zeÔgh dianusmˆtwn. ∆(v3 ) = v1 E(v1 ) = v3 . OmomorfismoÐ Omˆdwn Ta zeÔgh 1 0 337 1 1 0 1 kai eÐnai ta mìna gram. . .

B ∈ P( X ). . Apì to Pìrisma 4. Prˆgmati. . 5   7 tìte h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc g kai eÐnai isìmorfh me thn omˆda Zn . Gia kˆje g ∈ G jewroÔme thn apeikìnish Lg : G −→ G me x −→ gx. tìte h apeikìnish G −→ P( X ). Sthn arq  thc Paragrˆfou 4. . afoÔ gia kˆje dÔo stoiqeÐa g1 . sto P( X ) “antistoiqeД sthn tom  A ∩ B dÔo stoiqeÐwn A.5 (4). . dhlad  thn omˆda P( X ) pou eÐnai efodiasmènh me thn prˆxh (th summetrik  diaforˆ). . . .26 prokÔptei ìti an h tˆxh thc G eÐnai 2. . g −→ Lg eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. . An = { en } thc G. Kˆje peperasmènh omˆda G eÐnai isìmorfh me mia omˆda Apìdeixh. kˆje a. .5.338 4. h opoÐa eÐnai 1-1 kai epÐ. An eÐnai ta monosÔnola A1 = { e1 }. bn ) = ( a1 b1 . taxinom¸ntac ìlec tic omˆdec G pou èqoun tˆxh ≤ 7. Omˆdec rou G tìte kˆje stoiqeÐo a tou G mporeÐ na parastajeÐ (wc proc th bˆsh aut ) san mia n−ˆda ( a1 . . x ∈ G. g2 . .1864) gia touc “tupikoÔc isqurismoÔc” (sunepagwgèc) pou isqÔoun sth Majhmatik  Logik  [19]. O pollaplasiasmìc. me ei −→ Ai orÐzei ènan isomorfismì (giatÐ?). a b = ( a1 . . Opìte. . H omˆda G eÐnai isìmorfh me thn omˆda tou ParadeÐgmatoc 4. an bn ).4. .2 tonÐsame ìti ènac lìgoc pou oi summetrikèc omˆdec paÐzoun shmantikì rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn ofeÐletai sto epìmeno je¸rhma tou Cayley: metajèsewn. . . = Ja oloklhr¸soume thn parˆgrafo aut . A2 . Epiplèon h L eÐnai 1-1. g2 ∈ G me g1 = g2 èqoume L(g1 ) = Lg1 = Lg2 = L(g2 ). pou orÐsthke sthn G. . 4. an ) · ( b1 . isqÔei a2 = a. . 3. me thn bo jeia tou pollaplasiasmoÔ twn stoiqeÐwn tou Z2 . A2 = { e2 }. 'Ara. . orÐzetai o ex c pollaplasiasmìc sth G. ìpou P( X ) eÐnai to dunamosÔnolo enìc sunìlou X me n stoiqeÐa. . . .11 Je¸rhma. gia kˆje a ∈ G. ai ∈ Z2 . b ∈ G. ìpou Im L eÐnai mia omˆda metajèsewn. Sunep¸c G ∼ Im L.3. Sunep¸c h apeikìnish L : G −→ S|G| . . gia kˆje A ∈ P( X ) isqÔei A A = ∅ kai an A1 . . An g1 . O dianusmatikìc q¸roc G me ton pollaplasiasmì autì lègetai ˆlgebra tou Boole. tìte èqoume Lg1 g2 (x) = (g1 g2 ) x = g1 (g2 x) = g1 (Lg2 (x)) = Lg1 (Lg2 (x)) = (Lg1 Lg2 ) (x) kai ˆra Lg1 g2 = Lg1 Lg2 . H je¸rhsh thc G wc to dunamosÔnolo enìc sunìlou X apetèlese to majhmatikì montèlo tou 'Agglou majhmatikoÔ George Boole (1815 . an ).

(1 3)(2 4). Sunep¸c ìla ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc 2   3. tìte to stoiqeÐo thc g1 g2 eÐnai diˆforo apì ta 1.5 1. afoÔ h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 2 2 ja èdine g2 = 1   g1 = 1 kai h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 ja èdine g1 = g2 . g2 . An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 6 tìte aut  parˆgetai apì to g kai eÐnai isìmorfh me th Z6 . An g1 . 'Ara h G prèpei na èqei kai èna stoiqeÐo tˆxhc 2. sÔmfwna me to je¸rhma tou Lagrange. g2 . Na brejeÐ o pur nac tou ϑ. Sunep¸c h omˆda G = { 1. b2 } kai èqoume G = b ∪ a b = { 1. ab2 }. −1. (1 4)(2 3) } (giatÐ?).4. g1 . Sthn pr¸th perÐptwsh mporeÐ eÔkola na elegjeÐ ìti h tˆxh tou ba eÐnai 6 kai ˆra aporrÐptetai afoÔ upojèsoume ìti h G den èqei stoiqeÐo tˆxhc 6. pou shmaÐnei ìti to uposÔnolo { 1. b. 'Estw loipìn a kai b dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2 kai tˆxhc 3 antÐstoiqa. b. (1 2)(3 4). a. 5 kai 7 antÐstoiqa. Upojètoume ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc. 'Estw t¸ra ìti h G èqei tˆxh 6. g1 g2 } ja  tan mia upoomˆda tˆxhc 4 pou eÐnai adÔnato. An ìla autˆ  tan tˆxhc 2 kai g1 . 'Enac isomorfismìc eÐnai h apeikìnish g k −→ k mod n. ab. g2  tan dÔo apì autˆ tìte kai to ginìmenì touc g1 g2 ja  tan tˆxhc 2. DeÐxte 0 1 ìti o ϑ eÐnai epimorfismìc omˆdwn. −i } me tic gnwstèc prˆxeic kai ϑ : G −→ H me 1 ν ϑ −→ iν . Allˆ epÐshc sth G den mporoÔn ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa na eÐnai tˆxhc 3. g2 ∈ G { 1 }. 'Estw ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo.4. 3. Sth deÔterh perÐptwsh.4. DÐnontai oi omˆdec G = 1 ν 0 1 | ν∈Z kai H = { 1. OmomorfismoÐ Omˆdwn 339 n = 2. dhlad  ìti h G den èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 6. An h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo tìte ìpwc prin G ∼ Z4 .23 èpetai ìti kˆje stoiqeÐo thc diˆforo tou 1 prèpei na eÐnai tˆxhc 2 2 2. b2 . / Epeid  h G eÐnai omˆda. S aut  th perÐptwsh ta stoiqeÐa g 2 kai g 4 eÐnai tˆxhc 3 kai to stoiqeÐo g 3 eÐnai tˆxhc 2 en¸ to stoiqeÐo g 5 eÐnai tˆxhc 6.3 kai 6. Tìte apì to = Pìrisma 4. i. . 'Ara h G prèpei na èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 3. afoÔ gia kajèna apì autˆ to antÐstrofì tou ja  tan tˆxhc 3 opìte h G den ja  tan tˆxhc 6. g1 . to ba ∈ G kai ja prèpei   ba = ab   ba = ab2 (giatÐ?).23 oi pijanèc tˆxeic twn mh tetrimmènwn stoiqeÐwn thc G eÐnai 2. g1 g2 } eÐnai isìmorfh me thn omˆda { i. Gi autì to −1 −1 ginìmeno isqÔei ìmwc ìti g1 g2 = (g1 g2 )−1 = g2 g1 = g2 g1 . g1 . 'Estw t¸ra ìti |G| = 4.5. g2 . Apì to 4. Ask seic 4. g1 = g2 kai g1 = g2 = 1. mporoÔme eÔkola na doÔme ìti h omˆda G eÐnai isìmorfh me thn S3 . Sunep¸c a ∈ b = { 1.

β ) 'Estw G mia omˆda kai g ∈ G. y) = x − 2y eÐnai ènac omomorfismìc prosjetik¸n omˆdwn kai breÐte thn f (Z × Z) = Imf . f (x. . Poia eÐnai h Imf an h tˆxh tou g eÐnai 6   7? 3. Omˆdec 2. poioi eÐnai isomorfismoÐ ? 4. α ) DeÐxte ìti h f : Z × Z −→ Z . Poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n ston eautì thc eÐnai omomorfismoÐ ? (aþ) z −→ z 6 (bþ) z −→ z 8 (gþ) z −→ z ¯ (dþ) z −→ 2z + 1 (eþ) z −→ 1 z Sthn perÐptwsh pou mia apeikìnish eÐnai omomorfismìc prosdiorÐste ton pur na thc. DeÐxte ìti h f : Z −→ G me f (k) = g 2k eÐnai ènac omomorfismìc. Dinontai oi parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n ston eautì thc (aþ) x −→ −x (bþ) x −→ x2 (gþ) x −→ x3 (dþ) x −→ x4 (eþ) x −→ x−1 ( þ) x −→ −x2 (zþ) x −→ 2x (hþ) x −→ 3x 1 (jþ) x −→ − x (iþ) x −→ 10x (iaþ) x −→ |x| Poiec apì autèc eÐnai omomorfismoÐ omˆdwn? Ap touc omomorfismoÔc.340 4.

−1. i) Pìsoi omomorfismoÐ omˆdwn Z20 −→ Z8 upˆrqoun ? ii) Upˆrqei mh tetrimmènoc omomorfismìc omˆdwn Z20 −→ Z27 ? 12. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ φ apì thn pollaplasiastik  omˆda twn rht¸n ston eautì thc tètoioi ¸ste Imφ ⊆ { −2. 11. 'Estw Q[x] h prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn me rhtoÔc suntelestèc kai G = { αx + β | α. β ) DeÐxte ìti kˆje endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai thc parapˆnw morf c. . 9. 'Estw φ : G1 −→ G2 ènac epimorfismìc peperasmènwn omˆdwn. 0. DeÐxte ìti h antistoiqÐa f : A −→ orÐzei ènan 0 1 endomorfismì thc G. ìpou αx + β eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) dia tou x2 + 1.4. DeÐxte ìti h φ eÐnai omomorfismìc omˆdwn. r ∈ Q eÐnai ènac endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n. DeÐxte ìti an kai o pÐnakac 2 0 an kei sto kèntro thc G. tìte deÐxte ìti h omˆda G1 perièqei epÐshc stoiqeÐo tˆxhc m. sumbolÐzei to eswterikì ginìmeno.5. α ) DeÐxte ìti h apeikìnish λr ( x ) = r·x. Poioc eÐnai o pur nac tou? EÐnai h apeikìnish aut  “ epÐ ”? 6. b. DeÐxte ìti h apeikìnish aut  eÐnai omomorfismìc omˆdwn. c ∈ R . 0 c Poioc eÐnai o pur nac thc? 8. OmomorfismoÐ Omˆdwn 341 5. 1. Poioc eÐnai o pur nac thc? 7. 'Estw V ènac trisdiˆstatoc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc me eswterikì ginìmeno kai v ∈ V . a . h eikìna tou mèsw thc f den an kei 0 2 sto kèntro. An h omˆda G2 perièqei stoiqeÐo tˆxhc m. n ìpou m. 10. A ∈ G kai d = m 2 A h orÐzousa tou pÐnaka A. JewroÔme thn antistoiqÐa Q[x] −→ G. 'Estw G = GL2 ( Q ). a · c = 0 kai φ : G −→ R+ a b −→ log(a · c). f (x) −→ αx + β . n eÐnai perittoÐ akèraioi kai A akèraioc ( pou exartˆtai apì ton 1 A pÐnaka A ). 2 }. BreÐte ton pur na thc. ìpou . β ∈ Q } h prosjetik  omˆda twn grammik¸n poluwnÔmwn. OrÐzoume thn apeikìnish V −→ R+ me x −→ x. γ ) DeÐxte ìti kˆje mh-mhdenikìc endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai automorfismìc. DeÐxte ìti autìc eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. 'Estw G = me a b 0 c | a.

. An h G èqei peritt  tˆxh deÐxte ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc x = yz ìpou φ(y) = y kai φ(z) = z −1 . λ = 1. tìte o φ eÐnai isomorfismìc. g2 . a. tìte to n diaireÐ to 15. (gþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. An g1 . 'Estw G peperasmènh omˆda me tˆxh n kai φ : G −→ Z15 omomorfismìc omˆdwn. ii) G = ker f · Im f kai ker f ∩ Im f = { 1 }. prosdiorÐste ton pur na thc f . (m. Poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai swstèc kai poiec lˆjoc? (Tekmhri¸ste thn apˆnths  sac). 4. b ∈ G dÔo stoiqeÐa thc kai f : Z × Z −→ G h apeikìnish me f ( (x. tìte o f den eÐnai epÐ. 19. (dþ) An o φ eÐnai epimorfismìc. DeÐxte ìti: i) An o f den eÐnai o tautotikìc. . . 15. tìte to 15 diaireÐ to n. 'Estw f : G −→ G endomorfismìc omˆdwn me f 2 = f . b peperasmènhc tˆxhc me tˆxeic m kai n antÐstoiqa. thn Im f kai to deÐkth tou ker f sthn omˆda Z × Z. (bþ) To n diaireÐ to 15. 'Estw G omˆda.λ) . gn eÐnai ta stoiqeÐa miac omˆdac G.k. . jètoume gκ gλ = gψ(κ.d. tìte to n diaireÐ to 15. κ. 16. y) ) = ax by . An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai φ : G → G eÐnai ènac automorfismìc tètoioc ¸ste φ(x) = x−1 gia perissìtera apì ta 3/4 twn stoiqeÐwn thc G tìte deÐxte ìti h G eÐnai Abelian . . 18. an h omˆda G eÐnai Abelian ? ii) Gia poia n upˆrqei monomorfismìc omˆdwn Sn −→ G. (aþ) To 15 diaireÐ to n. (zþ) An n = 15. n. tìte to 15 diaireÐ to n. Omˆdec i) Gia poia n upˆrqei epimorfismìc omˆdwn G −→ Sn . 'Estw G mia Abelian  omˆda kai α ∈ Aut(G) me α2 = 1G . Upìdeixh: Exetˆste pr¸ta thn perÐptwsh ìpou m. . . n) = 1. . ii) An h omˆda G eÐnai Abelian  kai ta a. 17. i) Diatup¸ste kai apodeÐxte ikan  kai anagkaÐa sunj kh pou prèpei na plhroÔn ta a kai b ¸ste h f na eÐnai omomorfismìc omˆdwn.342 13. an h omˆda G eÐnai Abelian ? 14. . (eþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. ( þ) An o φ eÐnai epimorfismìc.

n }. . . DeÐxte ìti oi omˆdec autèc eÐnai isìmorfec an oi dÔo q¸roi èqoun thn Ðdia diˆstash. β) Thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n kai thc R+ × R+ . . . n ∈ Z } eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì isìmorfh me thn Z × Z. .4. IsqÔei to antÐstrofo? 23. 24. . DeÐxte ìti to G eÐnai mia omˆda metajèsewn isìmorfh me thn Sk . X èna sÔnolo kai ϑ : G −→ X mia apeikìnish pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. am ∈ { 1. . b ∈ G. V2 dÔo dianusmatikoÐ q¸roi peperasmènhc diˆstashc epÐ tou idÐou s¸matoc. n = 0. 2. 22. a) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ A4 . GiatÐ den mporoÔme na broÔme ènan isomorfismì metaxÔ twn omˆdwn α) Thc prosjetik c omˆdac twn akeraÐwn kai thc Zn . 25. . 'Estw G to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn me thn idiìthta σ(ai ) = ai . γ) Thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou kai thc omˆdac twn strof¸n enìc exag¸nou. DeÐxte ìti to sÔnolo G = { 2m 3n | m. ìpou K4 eÐnai h omˆda = tou Klein? b) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ Z4 × Z2 ? = 21. 26. . gia kˆje i = 1. gia kˆje a. λ) eÐnai ènac monomorfismìc thc G sthn Sn . tètoia ¸ste na upˆrqei stoiqeÐo g ∈ G me φ(g) = (1 2 3 4)(5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16). . ìpou k = n − m. 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc. . m. OmomorfismoÐ Omˆdwn 343 i) DeÐxte ìti h apeikìnish φ pou orÐzetai apì ton tÔpo (φ(gκ ))(λ) = ψ(κ. Apant ste to Ðdio gia φ(g) = (1 2) ∈ S16 . JewroÔme touc dÔo q¸rouc wc Abelianèc omˆdec me prˆxh thn prìsjesh. 20. 'Estw Sn h summetrik  omˆda bajmoÔ n kai a1 . ii) BreÐte an upˆrqei omˆda G me | G | = 16. Sto sÔnolo X orÐzoume mia prˆxh wc ex c ϑ(a) ◦ ϑ(b) = ϑ( a ∗ b ). . 'Estw G mia omˆda me mia prˆxh ∗. DeÐxte ìti oi pollaplasiastikèc omˆdec U ( Zp ) kai U ( Z2p ) eÐnai isìmorfec.5. ìpou R+ eÐnai h prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. DeÐxte ìti to sÔnolo X me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda isìmorfh me thn omˆda G. . 'Estw V1 . ìpou φ eÐnai h apeikìnish pou orÐsthke parapˆnw.

344 4. . . = = Apìdeixh. gia kˆpoio jetikì akèraio n. . thc G upˆrqei kˆpoio i = 0. an G = Cn . 'Eqoume  dh sunant sei arketˆ paradeÐgmata kuklik¸n omˆdwn. tìte Cn ∼ Zn kai an G = C∞ . kaj¸c r − s < n). Tèloc parathroÔme ìti an m > n. to sÔnolo { r ∈ N | xr = 1 } èqei ènan elˆqisto jetikì akèraio n. 4. Mia perÐptwsh eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou x anˆ dÔo na eÐnai diˆforec. 1. tìte xr−s = 1 pou eÐnai ˆtopo. tètoio ¸ste xk = xi (an k = n s + v me 0 ≤ v < n. . An G = x eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo x. tìte xm = xm−n kai ìti h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai Ðsh me thn tˆxh thc G. JewroÔme thn antistoiqÐa φ : C∞ −→ Z. opìte h G èqei ˆpeiro pl joc stoiqeÐa kai lègetai ˆpeirh kuklik  omˆda. . x. . EpÐshc. . S aut  thn parˆgrafo afoÔ taxinom soume ìlec tic kuklikèc omˆdec ja melet soume th dom  touc kai ja doÔme ìti aut  kajorÐzetai pl rwc apì thn tˆxhc touc. . SumbolÐzetai de me Cn . tìte xk = (xn )s xv = xv ). x ∈ Z.1 Je¸rhma. n − 1.6. Sugkekrimèna. Prˆgmati. xn−1 } me xr xs = xr+s an r + s < n r+s−n an r + s ≥ n x kai lègetai peperasmènh kuklik  omˆda tˆxhc n. . Omˆdec 4. . . r ∈ Z tou x.6 Kuklikèc Omˆdec Mia omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo onomˆzetai kuklik . xr −→ r. . Kˆje kuklik  omˆda G eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n gia kˆpoio n = 0. SumbolÐzetai de me C∞ . (Taxinìmhshc Kuklik¸n Omˆdwn). h pollaplasiastik  omˆda En twn n-ost¸n riz¸n thc monˆdac eÐnai kuklik . 'Ena ˆllo eÐnai h prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn mod n pou parˆgetai apì thn klˆsh 1 mod n. tìte C∞ ∼ Z0 = Z. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. . x2 . 'Enac lìgoc pou autèc oi omˆdec jewroÔntai shmantikèc eÐnai giatÐ emfanÐzontai san upoomˆdec mèsa se kˆje omˆda afoÔ kˆje stoiqeÐo miac omˆdac parˆgei mia upoomˆda pou eÐnai kuklik . Efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc ja mac odhg sei sth lÔsh problhmˆtwn thc JewrÐac Arijm¸n. Apì to AxÐwma tou ElaqÐstou. . h G eÐnai to sÔnolo { 1. x. . af enìc ta n stoiqeÐa 1. 1. S aut  thn perÐptwsh. Tìte xr−s = 1 (upojètoume r > s). H ˆllh perÐptwsh eÐnai gia kˆpoiouc r. 'Ena apì autˆ eÐnai h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn pou parˆgetai apì to 1 (  apì to −1). af etèrou gia kˆje stoiqeÐo xk . xn−1 eÐnai anˆ dÔo diˆfora (giatÐ an xr = xs me 0 ≤ s < r < n. s ∈ Z na èqoume xr = xs . . 'Estw C∞ = x . . tìte kˆje stoiqeÐo thc y eÐnai mia dÔnamh xr .

. . . . Epiplèon isqÔei φ(xr1 xr2 ) = φ(xr1 +r2 ) = r1 + r2 = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). Epomènwc Cn ∼ Zn .6. 330◦ .1 . . Ta stoiqeÐa ìlwn aut¸n twn omˆdwn mporoÔn na tautisjoÔn me tic korufèc enìc kurtoÔ kanonikoÔ dwdekag¸nou.6. Pˆli ed¸ h antistoiqÐa φ : Cn −→ Zn . xr −→ r mod n apì ton orismì thc eÐnai mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 30◦ . = 4. 4 532 7 1 6 0 81011 9 Sq ma 4. 'Ara h φ eÐnai ènac isomorfismìc. . 'Estw n = 12. . xn−1 } tˆxhc n ≥ 1. 60◦ . Epiplèon èqoume φ(xr1 xr2 ) = = φ(xr1 +r2 ) an r1 + r2 < n φ(xr1 +r2 −n ) an r1 + r2 ≥ n (r1 + r2 ) mod n an r1 + r2 < n (r1 + r2 − n) mod n an r1 + r2 ≥ n = (r1 + r2 ) mod n = r1 mod n + r2 mod n = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). 1 mod n. Kuklikèc Omˆdec 345 Apì ton orismì thc φ aut  eÐnai apeikìnish kai mˆlista 1 − 1 kai epÐ.6. (n − 1) mod n }. H kuklik  omˆda C12 mporeÐ na jewrhjeÐ ìti eÐnai h Z12   h E12   h U (Z13 )   h omˆda ìlwn twn strof¸n enìc dwdekˆgwnou (pou eÐnai upoomˆda thc D12 deÐktou 2). JewroÔme t¸ra thn peperasmènh kuklik  omˆda Cn = { 1. .4. . . dhlad  aut  pou apoteleÐtai apì tic strofèc katˆ gwnÐa 0. . . x. afoÔ Zn = { 0 mod n.2 Parˆdeigma.

'Estw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (ˆpeirhc   peperasmènhc). 0 ≤ v < m. ArqÐzontac apì thn koruf  0. èqoume k = ms + v . eÐnai akrib¸c ìlec oi upoomˆdec thc G. to prohgoÔmeno apotèlesma mac epitrèpei na apodeÐxoume ton ex c isqurismì: Upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ tou sunìlou twn fusik¸n arijm¸n N kai twn upoomˆdwn thc G. Omˆdec H koruf  k . gia thn omˆda Z12 . Dhlad  h H eÐnai h kuklik  omˆda H = g m pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g m . gia tic strofèc thn A(30◦ )k kai gia tic metajèseic thn ( 0 1 2 . 'Etsi. A(30◦ ) kai ( 0 1 2 . e2πi/12 . Apì thn upìjesh pou kˆname gia to m. gia thn U (Z13 ) thn klˆsh 2k mod 13. Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai ˆpeirh. diair¸ntac to k me to m. to g v eÐnai stoiqeÐo thc H mìnon an v = 0. s ∈ Z.3. An h ∈ H . ìlec oi mh-tetrimmènec upoomˆdec thc G eÐnai isìmorfec me thn Ðdia thn G (giatÐ?). U (Z13 ) pollaplasiˆzoume k forèc to genn tora 2 mod 13. isqÔei gia tic peperasmènec kuklikèc omˆdec.(n. . opìte kai h−1 = g −k ∈ H .n/k) = k (bl. s ∈ Z. gia ton opoÐo g m ∈ H . Tìte kˆje stoiqeÐo thc H eÐnai thc morf c (g m )s . pou den isqÔei genikˆ. Autì shmaÐnei ìti h H perièqei dunˆmeic g t tou g me t ∈ N. . diìti an k1 = k2 tìte g k1 = g k2 . 11)k . gia thn E12 th dwdèkath rÐza e2kπi/12 . 2 mod 13. h upoomˆda pou n parˆgetai apì to g n/k èqei tˆxh Ðsh me m. M autìn ton trìpo paÐrnoume ìlec tic korufèc tou dwdekag¸nou. sthn prokeimènh perÐptwsh. k ∈ N.d. antÐstoiqa twn en lìgw omˆdwn. (g −m )s ∈ H kai sunep¸c g v ∈ H .346 4.11). . Ed¸ èqoume jewr sei touc genn torec 1 mod 12. gia na pˆme sthn koruf  k . . Prìtash 4. Prˆgmati. gia thn Z12 . Oi Upoomˆdec miac Kuklik c Omˆdac T¸ra ja melet soume th dom  ìlwn twn upoomˆdwn miac kuklik c omˆdac kai ja doÔme ìti to antÐstrofo tou Jewr matoc tou Lagrange. . Prˆgmati. Allˆ g k . 'Estw m o mikrìteroc jetikìc akèraioc arijmìc. h antistoiqÐa aut  eÐnai k −→ g k . Aut  eÐnai 1 − 1. en¸ gia thn omˆda. an g k ∈ H . T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. Autì shmaÐnei ìti ìla ta stoqeÐa thc H eÐnai thc morf c (g m )s . ìpwc deÐxame upˆrqei kˆpoioc fusikìc arijmìc k tètoioc ¸ste H = g k kai ˆra h en lìgw antistoiqÐa eÐnai epÐ. tìte h antistoiqÐa k −→ g n/k eÐnai mÐa 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diairet¸n tou n kai ìlwn twn upoomˆdwn thc G. tìte h = g k . Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. an k | n. prosjètoume k forèc to genn tora 1 mod 12 sto 0. paristˆ thn klˆsh k mod 12. opìte g k = (g m )s g v   isodÔnama g v = g k (g −m )s .k. gia kˆpoio k ∈ Z. 'Ara kˆje upoomˆda miac kuklik c omˆdac eÐnai kuklik . 11 ). Me ˆlla lìgia gia thn ˆpeirh kuklik  omˆda G = g oi upoomˆdec g k .

k. telikˆ èqoume H = g n/k .d. To pl joc aut¸n eÐnai ϕ(k) ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.k. autì pou deÐxame eÐnai ìti gia kˆje diairèth k thc tˆxhc thc G upˆrqei mia monadik  upoomˆda tˆxhc k kai aut  eÐnai h g n/k . n . Autì shmaÐnei ìti oi dunˆmeic g m eÐnai genn torec thc g n/k gia ìlouc touc m. Apì to Je¸rhma 4. Grˆfontac autoÔc touc m sth morf  m = n λ èqoume 1 ≤ λ ≤ k kai m. 6 mod 12.d(m. dhlad  mk = λn. èstw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (peperasmènhc   ˆpeirhc). Autì deÐqnei ìti èna opoiod pote stoiqeÐo g t = (g m )s g v thc g èqei mia monadik  parˆstash thc morf c g t = ug β me u ∈ g m . n) = 1 kai to pl joc aut¸n eÐnai ϕ(n). k k Autì shmaÐnei ìti h H ≤ g n/k . Tìte (g m )k = 1 kai ˆra o n | mk . n) = n/k . dhlad  o g k λ eÐnai ènac genn torac thc k k g n/k . T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. n) = m. an G = Z12 kai H = 3 mod 12 = { 0 mod 12. gia kˆpoio diairèth k tou n. 0 ≤ v ≤ m − 1. èpetai ìti k | n kai sunep¸c èqoume mk = λn = λ n k . dhlak k k d  m. IdiaÐtera.d(m. 'Estw k h tˆxh thc H . n) = m.d(λ. ektìc apì to g n/k . n) . k) = m.d(m.4. aut  prèpei na parˆgetai apì mia dÔnamh g m tou g .k.4.k. Isqurizìmaste ìti m = n/k . Gia kˆje t ∈ Z. Epeid  ìmwc |H| = k = | g n/k |.(λ. AntÐstrofa. apì autì prokÔptei ìti mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac thc g an kai mìnon an m.k.k. 3 mod 12.(m. k) = 1 èqoume n n/k = n m.d. n k = n/k . (n/k.k. Me ˆlla lìgia.22. 1 ≤ m ≤ n. λ ∈ N. Autˆ ta stoiqeÐa.d.d(λ. JewroÔme to mikrìtero fusikì arijmì m gia ton opoÐo g m ∈ H .k.3. Dhlad  m. opìte m = λ n . GnwrÐzoume (blèpe Prìtash 4. eÐnai oi genn torec thc omˆdac Zn .11 (ii)) ìti g m = g n/k an kai mìnon an k = n m. 1 ≤ λ ≤ k me m.d. Ac parathrhjeÐ ed¸ ìti o n/k eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn fusik¸n m gia touc opoÐouc g m ∈ g n/k .d λ n .6. an 1 ≤ λ ≤ k kai m. . afoÔ autì to pl joc eÐnai to pl joc twn λ. pou ikanopoioÔn thn sunj kh m. Epomènwc g m = (g n/k )λ .d n λ.k. Gia parˆdeigma. k) = 1. Tèloc. n) = n/k . ìpwc eÐdame mìlic prin. 0 ≤ β ≤ n − 1. Gennˆtai t¸ra to ex c eÔlogo er¸thma: Poiˆ ˆlla stoiqeÐa thc g n/k . 9 mod 12 } tìte eÔkola blèpoume ìti kai to stoiqeÐo 9 mod 12 parˆgei thn H . upˆrqoun monadikoÐ akèraioi s kai v tètoioi ¸ste t = s m + v .(m. Ac shmeiwjeÐ ìti o ϕ(n) eÐnai h tˆxh thc omˆdac U (Zn ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou Zn .k. Kuklikèc Omˆdec 347 Epomènwc gia dÔo diaforetikoÔc diairètec tou n oi antÐstoiqec upoomˆdec eÐnai diakekrimènec afoÔ èqoun diaforetikèc tˆxeic.d. ìpwc eÐdame prohgoumènwc. k) = 1.k.k. parˆgoun thn g n/k .(λ.

3. Apì to Je¸rhma 4. g) An h G eÐnai peperasmènh tˆxhc n. k) = 1 }.k. 'Etsi. g3 = 7 mod 12 kai g4 = 11 mod 12.d. 'Estw G mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo g . an i = 3. a) Kˆje upoomˆda thc G eÐnai kuklik . Sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐqame tautÐsei ta stoiqeÐa thc kuklik c omˆdac Z12 me tic korufèc enìc dwdekˆgwnou. ArqÐzontac apì to 0 h epìmenh koruf  eÐnai h gi . ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. èpetai ìti oi genn torec thc Z12 eÐnai ta stoiqeÐa g1 = 1 mod 12.6.6. metˆ h koruf  2gi kai oÔtw kaj ex c. èqoume de | g : g m | = m.k.(λ. m ∈ N. n) = 1. m. to pl joc twn gennhtìrwn thc eÐnai ϕ(k). Omˆdec G = g m ∪ g g m ∪ · · · ∪ g m−1 g m . 4. b) An h G eÐnai ˆpeirh.. to pl joc twn gennhtìrwn thc G eÐnai ϕ(n) kai mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac an kai mìnon an m. 'Ena stoiqeÐo thc g n/k eÐnai genn torˆc thc an kai mìnon an autì an kei sto sÔnolo { (g n/k )λ | 1 ≤ λ ≤ k. 4.3 Je¸rhma. aut  eÐnai h g n/k . dhlad  o deÐkthc miac mh-tetrimmènhc upoomˆdac thc G sthn G eÐnai pˆnta peperasmènoc. . Tìte isqÔoun ta ex c. 'Olec autèc eÐnai diakekrimènec. SunoyÐzoume ta prohgoÔmena apotelèsmata sto epìmeno je¸rhma to opoÐo ja onomˆzoume Je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. Epiplèon upˆrqei mia 1 − 1 antistoiqÐa metaxÔ twn arister¸n klˆsewn mod g m kai twn klˆsewn upoloÐpwn modm. Epiplèon. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti an jewr soume ènan genn tora gi tìte kˆje koruf  tou eÐnai èna pollaplˆsio tou gi .6. tìte gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei mia monadik  upoomˆda thc G tˆxhc k . h opoÐa èqei deÐkth | g : g n/k | = n/k . IdiaÐtera.d(m. to dwdekˆgwno pou ja prokÔyei eÐnai autì sto Sq ma. Sunep¸c. oi mìnec upoomˆdec thc eÐnai thc morf c g m . g2 = 5 mod 12. H seirˆ me thn opoÐa paÐrnoume tic korufèc exartˆtai apì to gi .348 Sunep¸c h anˆlush thc G = g wc proc thn g m eÐnai h 4.4 Parˆdeigma.

6.k. s) = 1. H3 = 3 mod 12 kai H4 = 2 mod 12 . tìte ja λ prèpei h = g n/s .d(λ.3 èpetai ìti h ènwsh k|n Hk eÐnai diakekrimènh kai exantleÐ thn G. to trÐgwno { 0. 4. 6 }. 4. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti ta mìna kanonikˆ polÔgwna pou oi korufèc touc eÐnai korufèc tou dwdekag¸nou arqÐzontac apì to 0 eÐnai to eujÔgrammo tm ma { 0.k. me | h | = s. Autˆ kajorÐzontai apì tic upoomˆdec H1 = 6 mod 12 . 9 } kai to exˆgwno { 0. Kuklikèc Omˆdec 349 33 11g≡ ≡ ≡ 9g≡ 2g3 4 3 4g5 2 3 6g3 ≡ 6 1 ≡ 7g3 g 7 0 8g3 ≡ ≡ 3g3≡ 10g3 11 9 8 10 5g3 Sq ma 4. H2 = 4 mod 12 . 2.6. 10 }. 6. Apì to Je¸rhma 4. 8 }. 4 kai 6 kajorÐzoun tic upoomˆdec thc Z12 . 'Estw G = g mia kuklik  omˆda tˆxhc n.5 Pìrisma. to tetrˆgwno { 0. 8. dhlad  h ∈ Hs . Apìdeixh. 4. m.2 Oi diairètec 2. Gia kajèna apì autoÔc upˆrqei mìno mia upoomˆda thc Z12 me thn antÐstoiqh tˆxh. k tou n jewroÔme to sÔnolo Hk = Profan¸c | Hk | = ϕ(k). Qrhsimopoi¸ntac autì to Pìrisma mporoÔme na d¸soume ton ex c qarakthrismì twn peperasmènwn kuklik¸n omˆdwn. 3.d(λ. 6. afoÔ an h ∈ G. Gia kˆje jetikì akèraio n isqÔei ϕ(k) = n k|n ìpou to k diatrèqei ìlouc touc jetikoÔc diairètec tou n.4.6. k) = 1 . gia kˆpoio λ.6. 1 ≤ λ ≤ s kai m. λ . Sunep¸c | G | = k|n | Hk | = k|n ϕ(k). Gia kˆje diairèth g n/k | 1 ≤ λ ≤ k. 3.

Epomènwc den mporeÐ na mhn upˆrqei èna stoiqeÐo tˆxhc k gia kˆje diairèth k tou n. Apìdeixh. n n An n eÐnai h tˆxh tou g . Tìte kˆje stoiqeÐo thc eÐnai thc morf c g λ = ( g1 . Gk k to pl joc omˆdec. . . . ParadeÐgmatoc qˆrh.(mi .6 Je¸rhma. .k. . . . .k. apì to Je¸rhma 4. . Allˆ. . . i = 1. . . 'Ara m = n. . .5 èqoume ìti |G| = n = k|n ϕ(k).3. j ≤ k .350 4. . . An h G eÐnai kuklik  tìte apì to Je¸rhma 4. isqÔei g m = ( 1.6. . . mj ) = 1. Opìte an k eÐnai ènac diairèthc tou n   den upˆrqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc k   upˆrqoun akrib¸c ϕ(k) to pl joc stoiqeÐa tˆxhc k . Mia peperasmènh omˆda G tˆxhc n eÐnai kuklik  an kai mìnon an gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda thc G pou èqei tˆxh k . H tˆxh thc G eÐnai Ðsh me m = m1 m2 · · · mk . gk ) thc G eÐnai genn torac an kai mìnon an to gi . . . upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc n (kai mˆlista upˆrqoun ϕ(n) tètoia stoiqeÐa) kai sunep¸c h G eÐnai kuklik . 'Ara. 'Estw t¸ra G1 .6. gk gk ) kai wc proc thn opoÐa to G eÐnai omˆda. IsqÔei ìmwc to ex c. prèpei n | m. . . upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  kai èstw g = ( g1 . kˆje stoiqeÐo thc G èqei kˆpoia tˆxh s pou diaireÐ to n. . gk ) λ λ ènac genn torac. j ≤ k isqÔei m. . . . gk ) = (g1 g1 . . gia to n. JewroÔme to stoiqeÐo g = ( g1 . mj ) = 1 kai èstw Cmi = gi . Omˆdec 4. . k . . 1 ≤ i.d. . Sto parˆdeigma 4. . Dhlad  to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc G kai ˆra G ∼ Cm . eÐnai genn torac thc Cmi . . epeid  g n = ( g1 . oi omˆdec Z × Z kai Z3 × Z3 den eÐnai kuklikèc omˆdec (giatÐ?). ( mi . AntÐstrofa. . (mi . . gk ). ìpou m = m1 · · · · · mk .6. 1 ).k. . . i = 1. j ≤ k me i = j . dhlad  gi = 1. . . . S aut  thn perÐptwsh èna stoiqeÐo g = ( g1 . . aut  pou parˆgetai apì to stoiqeÐo tˆxhc s. .d. Apìdeixh. .3 g) . An oi omˆdec Gi eÐnai kuklikèc tìte genikˆ h omˆda G den eÐnai kuklik . 4. . Allˆ apì to Pìrisma 4. . . . gk ) = n ( 1. .5 (10) eÐqame jewr sei to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gk sto opoÐo orÐzetai h prˆxh (g1 . gk ).7 Je¸rhma. . . . mj ) = 1 gia kˆje i ≤ i. .6. afoÔ m. Epeid  |G| = m. wc diairèthc tou eautoÔ tou. prèpei mi | n. k . G2 . diìti diaforetikˆ ja eÐqame |G| < k|n ϕ(k). i = 1. = AntÐstrofa.d.6. H omˆda G = Cm1 × Cm2 × · · · × Cmk eÐnai kuklik  omˆda tˆxhc m. . Sunep¸c ja prèpei m | n. . 'Estw ìti gia kˆje 1 ≤ i. gk )(g1 . 1 ). k . an kai mìno an m.3 èpetai ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei akrib¸c mia kuklik  upoomˆda thc G tˆxhc k . . Allˆ apì thn upìjesh upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc s kai sunep¸c upˆrqei akrib¸c mia. . .

Mia ˆllh efarmog  tou Jewr matoc 4.8 Efarmogèc. . mj ) = 1. . . . Prˆgmati. . dhlad  to gi eÐnai genn torac thc Cmi kai ˆra eÐnai tˆxhc mi . 1 )(1. . Kuklikèc Omˆdec 351 λ Autì shmaÐnei ìti kˆje stoiqeÐo thc Cmi eÐnai thc morf c gi . . apì to 4. . prokÔptei telikˆ ìti ta mi i = 1. Sunep¸c λ ≡ αi mod mi . Prˆgmati. Sunep¸c to stoiqeÐo ( α1 mod m1 . λ mod mk ) = ( α1 mod m1 . .7. Allˆ upojèsame ìti to g eÐnai genn torac thc G kai ˆra h tˆxh tou eÐnai m. . αk mod mk ). h δx ≡ 0 mod n dÐnei kx ≡ 0 mod n afoÔ δ | k .6.d.7. . h tˆxh tou g = ( g1 . .3 g) prokÔptei ìti h monadik  upoomˆda thc Zn pou èqei tˆxh k eÐnai to sÔnolo { x mod n | kx ≡ 0 mod n } (giatÐ?). . .3 kai 4. Parˆgrafo 1. . . an k ∈ N. 2.6.k.6. EpÐshc h pollaplasiastik  idiìthta thc sunˆrthshc ϕ tou Euler (bl. EpÐshc upˆrqoun s.p. to stoiqeÐo x0 = ( 1 mod m1 . . . 1.6. .(m1 .6. . an ènac fusikìc arijmìc k diaireÐ ton n tìte apì to Je¸rhma 4. αk mod mk ) eÐnai èna pollaplˆsio (dhlad  mia dÔnamh) λx0 tou x0 .7). .6.k. . . . . Pio genikˆ. 2.6) prokÔptei ˆmesa efarmìzontac ta 4.6. 1. i ≤ i. . . 1. tìte to sÔnolo twn lÔsewn thc exÐswshc kx ≡ 0 mod n eÐnai akrib¸c to sÔnolo twn lÔsewn thc δx ≡ 0 mod n. 1 )( 1. tìte apì to 4. Apì ton orismì tou e. Prˆgmati.4. . Dhlad  isqÔei kx ≡ 0 mod n an kai mìnon an δx ≡ 0 mod n. . . dhlad  λx0 = ( λ mod m1 . . k .6 (20) ) gia thn Ôparxh lÔshc enìc sust matoc isotimi¸n thc morf c x = αi mod mi . apì to 4. mk ).7 eÐnai to Kinèziko Je¸rhma ('Askhsh 2. 'Ara h exÐswsh kx ≡ 0 mod n dÐnei δx ≡ 0 mod n. k . . g2 . . to pl joc twn gennhtìrwn thc kuklik c omˆdac Cm eÐnai Ðso me ϕ(m). gk ) eÐnai to e. Kaj¸c h omˆda G eÐnai Abelian . .p. . . i = 1. Sth deÔterh Enìthta eÐdame afenìc ìti gia kˆje pr¸to arijmì p o daktÔlioc Zp eÐnai s¸ma kai afetèrou ìti kˆje peperasmèno s¸ma F perièqei èna upìswma pou eÐnai isìmorfo me to Zp gia kˆpoio pr¸to p. Epeid  ìlec oi kuklikèc omˆdec tˆxhc n eÐnai isìmorfec me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n. 'Ara to pl joc autì eÐnai Ðso me to ginìmeno ϕ(m1 )ϕ(m2 ) · · · ϕ(mk ) an kai mìnon an Cm ∼ Cm1 × · · · × Cmk pou autì isqÔei an kai mìnon an (mi . .6. . .7. . . mj ) = 1. . Sunep¸c m = m1 · · · mk = e. ìpou δ = m. . gk ) = ( g1 . . Me ˆlla lìgia autì shmaÐnei ìti h exÐswsh kx ≡ 0 mod n èqei akrib¸c k lÔseic modulo n. j ≤ k . = 1 ≤ i.6. . m2 . i = 1. . k prèpei na eÐnai anˆ dÔo pr¸ta metaxÔ touc. eÐnai anamenìmeno ta prohgoÔmena apotelèsmata na èqoun efarmogèc sth jewrÐa arijm¸n. an jewr soume tic kuklikèc omˆdec Zmi . .3.p. j ≤ k . .(m1 . . . mk ) (blèpe 'Askhsh 4.6. . i = 1. Sunep¸c 4. . .k.(k. . k . 1 mod mk ) eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Zm1 × · · · × Zmk . 'Etsi. t ∈ Z tètoia ¸ste δ = sn + tk kai ˆra δx ≡ (snx + tkx) mod n = tkx mod n. ìpou αi ∈ Z kai ( mi .k. n). . . .

Prˆgmati. Sth deÔterh apìdeixh h epiqeirhmatologÐa eÐnai h ex c. T¸ra ja deÐxoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ tou F eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc pn − 1. H pr¸th apìdeixh dÐnei kˆti perissìtero apì autì pou jèloume na deÐxoume. Shmei¸noume.5 (8) gia to s¸ma twn migadik¸n C). Sthn perÐptwsh pou h Ðdia h F ∗ eÐnai peperasmènh.6. i = 1. To polu¸numo xk(λ−1) + · · · + xk + 1 èqei to polÔ kλ − k n mh mhdenikèc lÔseic sto F∗ kai apì thn 2. . opìte èqei k akrib¸c lÔseic. Epeid  pni | pn − 1. An v1 . To xk − 1 ìmwc èqei to polÔ k rÐzec sto F . EpÐshc o Zp vi eÐnai h kuklik  upoomˆda thc prosjetik c omˆdac F pou parˆgetai apì to stoiqeÐo vi tou F kai èqei tˆxh p. . . ìti an o n = 1 tìte h prosjetik  omˆda F den mporeÐ na eÐnai kuklik .6 en¸ h ˆllh apokalÔptei perissìtera stoiqeÐa gia th dom  thc F ∗ pou eÐnai Abelian  allˆ genikˆ den eÐnai kuklik  ìtan to F eÐnai ˆpeiro s¸ma. vn eÐnai mia bˆsh tou F epÐ tou Zp tìte èqoume to eujÔ ˆjroisma F = Zp v1 ⊕ · · · ⊕ Zp vn ìpou Zp vi eÐnai o monodiˆstatoc upìqwroc pou parˆgetai apì to diˆnusma vi . Apì autèc tic rÐzec. sÔmfwna me ta prohgoÔi ni mena h exÐswsh xpi −1 = 0 èqei akrib¸c pni rÐzec sto F .7. gia kˆje diairèth k tou pn − 1 h exÐswsh xk − 1 èqei akrib¸c k lÔseic sthn F∗ .6 h G eÐnai kuklik . An α ∈ G me αk = 1 ìpou k | m. èstw G mia tètoia omˆda tˆxhc. Omˆdec mporoÔme na upojèsoume ìti Zp ≤ F kai ètsi to s¸ma F na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diˆstashc epÐ tou Zp . 'Estw t¸ra pn − 1 = pn1 pn2 · · · pns s 1 2 h anˆlush tou pn − 1 se pr¸touc. oi i . . Isqurizìmaste ìti an F eÐnai èna opoiod pote s¸ma (ˆpeiro   peperasmèno) tìte kˆje peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ eÐnai kuklik  (kˆti anˆlogo eÐqame dei sto Parˆdeigma 4. tìte to α eÐnai mia rÐza tou poluwnÔmou xk − 1 ∈ F [x]. kaj¸c kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F èqei tˆxh p (giatÐ?) kai h F èqei perissìtera apì p stoiqeÐa.352 4. . Prˆgmati. aut  prèpei na eÐnai kuklik . . 'Ara to polu¸numo xk − 1 èqei toulˆqiston k mh mhdenikèc lÔseic sto F . 2. Gi autì ja d¸soume dÔo apodeÐxeic giatÐ jewroÔme ìti h kˆje mia èqei xeqwrist  axÐa kajìti h mia eÐnai ˆmesh sunèpeia tou 4. èstw n (afoÔ to F eÐnai peperasmèno). èstw m. Kat arq n.9 to polu¸numo xp −1 − 1 èqei akrib¸c pn − 1 lÔseic sthn F∗ . .3. n. Sunep¸c gia kˆje diairèth k tou m upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc k kai ˆra apì to Je¸rhma 4. EÐnai t¸ra fanerì ìti to s¸ma F èqei pn stoiqeÐa. .6. isqÔei h tautìthta xp n −1 − 1 = (xk − 1)(xk(λ−1) + xk(λ−2) + · · · + xk + 1) ìpou pk − 1 = kλ.

dhlad  h pollaplasiastik  omˆda Q∗ eÐnai kuklik . to Zp .4. èstw th i. EpÐshc qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 4.7 ). Kuklikèc Omˆdec 353 ni −1 pni −1 eÐnai ìlec akrib¸c oi rÐzec thc exÐswshc xpi i rÐzec thc pi i i n i xpi n −1 = 0.k. To i eÐnai stoiqeÐo thc pni . IdiaÐtera to F èqei mìno èna upìswma me p stoiqeÐa. g 2r .8. dhlad : “An F eÐnai èna s¸ma gia to opoÐo h pollaplasiastik  omˆda F ∗ eÐnai kuklik  tìte to F eÐnai peperasmèno”. Autì mac lèei ìti h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ lÔseic sthn G. afoÔ = 1 kai = 1. . an h F ∗ eÐnai peperasmènh kuklik .3 g) kai basikˆ stoiqeÐa thc jewrÐac swmˆtwn mporoÔme eÔkola na deÐxoume ìti eˆn se kˆje upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ enìc s¸matoc F me pn stoiqeÐa episunˆyoume to mhdenikì stoiqeÐo 0 tou F tìte paÐrnoume ìla ta upos¸mata tou F pou kajèna apì autˆ èqei pk stoiqeÐa gia kˆpoio diairèth k tou n. An |G| = n1 λ1 + n2 .6. 3. |G| ) kai sunep¸c Gn = { 1. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr.6. IsqÔei kai to antÐstrofo. tˆxh p Shmei¸noume ìti to ginìmeno s ϕ(pn − 1) mac dÐnei to pl joc twn dunat¸n epilog¸n twn ginomènwn 1 2 · · · s . To stoiqeÐo 1 2 · · · s eÐnai èna stoiqeÐo thc F ∗ me n − 1 (giatÐ?) kai ˆra h F ∗ eÐnai kuklik . Prˆgmati.6. pou eÐnai akrib¸c autì pou anafèretai kai sto Je¸rhma 4.( n. Upojètoume ìti h F ∗ eÐnai ˆpeirh kuklik . .7. 'Opwc eÐdame sthn Parˆgrafo 2. pou profan¸c eÐnai upoomˆda.3 g). 0 ≤ n1 < |G| kai sunep¸c αn1 = 1. i 1 pi .6. . Apì tic upìloipec F∗ me tˆxh − 1 = 0. autì mac lèei ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei èna monadikì upìswma tou F pou èqei pk stoiqeÐa kai ìti ìla autˆ exantloÔn ìla ta upos¸mata tou F . autì eÐnai ˆtopo. g r . Apì to Je¸rhma 4.3 g) prokÔptei ìti an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac G = g tìte h upoomˆda pou èqei tˆxh k eÐnai to uposÔnolo { α ∈ G | αk = 1 }. 'Estw α ∈ Gn . èqei tˆxh δ = m. i=1 (pni − pni −1 ) = (pn − 1) i i s 1− i=1 1 pi = . twn opoÐwn to pl joc eÐnai pni − pni −1 = pni 1 − i i i pi i i n −1 dialègoume mia. dhlad  to pl joc twn stoiqeÐwn thc F ∗ pou èqoun tˆxh pn −1. Tìte F to s¸ma èqei qarakthristik  mhdèn kai ˆra perièqei to s¸ma twn rht¸n wc upìswma (blèpe Je¸rhma 2. 0 ≤ n2 < n paÐrnoume αn2 = 1 kai proqwr¸ntac me ton Ðdio trìpo. san upoomˆda thc polaplasiastik c omˆdac tou s¸matoc pou èqoume upojèsei ìti eÐnai kuklik . . tìte kai to s¸ma F = ∗ ∪ { 0 } eÐnai peperasmèno. T¸ra ja deÐxoume ìti an n eÐnai ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc to sÔnolo Gn = { α ∈ G | αn = 1 }. Apì thn EukleÐdeia diaÐresh èqoume n = |G|λ + n1 . apì ton algìrijmo tou EukleÐdh ja broÔme èna i gia to opoÐo ni = 0 kai δ = ni−1 ja èqoume loipìn αδ = 1.d.

èqei tˆxh δ . an jewr soume ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 8 mod 32. . q − 1). An φ(1 mod 12) = α mod 32. Autì mac lèei epÐshc ìti h tˆxh tou kèntrou Z(SLn (F )).5). tìte kai h eikìna Imφ eÐnai peperasmènhc tˆxhc kai h tˆxh thc diaireÐ to n.d. dhlad  ja prèpei na eÐnai 1. An h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. o Ðdioc isqurismìc tou paradeÐgmatoc dÐnei ìti to pl joc twn diakekrimènwn omomorfism¸n φ : Zm −→ Zn eÐnai to ˆjroisma ϕ(δ).(m. touc n×n pÐnakec   me λ ∈ F ∗ kai λn = 1 (blèpe Je¸rhma 4.(12. tìte φ(k mod 12) = kα mod 32 kai h tˆxh tou α mod 32 prèpei na diaireÐ to 12 (Parat rhsh 4. g 2r .( n. Sunep¸c an h omˆda G èqei stoiqeÐa pou h tˆxh touc diaireÐ thn tˆxh n tou g autˆ eÐnai upoy fiec eikìnec tou g .3) allˆ epÐshc apì to je¸rhma tou Lagrange prèpei na diaireÐ kai to 32. ìpou δ diatrèqei ìlouc touc diairètec tou m.k.6. en¸ h eikìna Imφ parˆgetai apì to stoiqeÐo φ(g). . h upoomˆda Z(SLn (F )) apoteleÐtai apì   λ   . OmomorfismoÐ Kuklik¸n Omˆdwn H Prìtash 4. tìte h omomorfik  eikìna thc Z12 eÐnai h upoomˆda { 0 mod 32. 2   4. q−1 ) lÔseic sto F . dhlad  α ∈ Gn . n) = d (mˆlista apì to Pìrisma 4. An h G eÐnai ˆpeirh kai to φ(g) = èqei tˆxh peperasmènh r. tìte o pur nac eÐnai h upoomˆda g r . 24 mod 32 } thc Z32 pou parˆgetai apì to 8 mod 32. 'Ara |Z(SLn (F ))| = δ . g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. . gia tuqaÐouc jetikoÔc akeraÐouc m kai n. H Ðdia omomorfik  eikìna prokÔptei apì ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 24 mod 32.5 èqoume ìti ϕ(δ) = d ). Gia parˆdeigma. an G = Z12 kai G = Z32 tìte exetˆzoume tic pijanèc eikìnec tou 1 mod 12. g r . tìte h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ = m. Sth genik  perÐptwsh.k. an α ∈ G me αδ = 1 tìte kai αn = 1.. .5.354 4.6 mac lèei ìti an G eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g tìte ènac omomorfismìc φ : G −→ G kajorÐzetai apì thn eikìna φ(g) tou g . 32) = 4. An h tˆxh tou φ(g) eÐnai ˆpeirh tìte G ∼ Imφ. dhlad  touc pijanoÔc omomorfismoÔc φ : Z12 −→ Z32 . thc eidik c grammik c omˆdac twn n×n pinˆkwn pˆnw apì to F .5. 8 mod 32.4. Prˆgmati. λ ∗ Sunep¸c aut  eÐnai isìmorfh me thn Fn = { λ ∈ F ∗ | λn = 1 } pou h tˆxh thc ìpwc eÐdame eÐnai δ = (n. 'Ara ja prèpei h tˆxh tou α mod 32 na diaireÐ ton m. .k. Omˆdec Fusikˆ.d.d. 16 mod 32. Sto parˆdeigmˆ mac. . Autì shmaÐnei ìti Gn = { α ∈ G | αδ = 1 } = g |G|/δ = { 1. IdiaÐtera èstw F èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa.

1 mod m −→ k mod m. EpÐshc. Enhmerwtikˆ anafèroume ed¸. Autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h Z èqei mìno dÔo genn torec to 1 kai to −1. dhlad  ìlec oi klˆseic λ mod n. An h tˆxh tou α eÐnai 12 na brejoÔn ìla ta stoiqeÐa thc < α >. kai ja apodeÐxoume sthn Efarmog  4. −1 } kai ˆra h prosjetik  = omˆda twn akèraiwn èqei mìno dÔo automorfismoÔc. jewroÔme ton endomorfismì φk : Zm −→ Zm . .3. Allˆ ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou Z/nZ eÐnai ìlec oi antistrèyimec klˆseic upoloÐpwn modulo n. k −→ φk . Kuklikèc Omˆdec 355 morfism¸n thc omˆdac Zm eÐnai m. Kaj¸c h apeikìnish Z −→ End(Zm ). to pl joc twn endo- Zpn −pn−1 . to sÔnolo twn endomorfism¸n aut¸n.6.9 Parat rhsh. h sÔnjesh endomorfism¸n orÐzei ton pollaplasiasmì sto End(Zm ) kai h prìsjesh dÔo endomorfism¸n φ1 kai φ2 tou Zm orÐzetai jètontac (φ1 + φ2 )(α) = φ1 (α) + φ2 (α). x −→ −x. apoteleÐ daktÔlio isìmorfo me ton Zm . to opoÐo sumbolÐzoume me End(Zm ). Sthn eidik  perÐptwsh n = 0. Prˆgmati. ìti o Gauss to 1801 apèdeixe ìti: An p eÐnai pr¸toc diˆforoc tou 2 tìte gia kˆje n h omˆda Upn eÐnai kuklik  isìmorfh me thn Zpn −pn−1 . An kˆje gn sia upoomˆda miac omˆdac G.6 1.8. gia k ∈ Z. 2. pou apoteloÔn thn pollaplasiastik  omˆda Un = Aut(Zn ). Mˆlista. α47 . Ac parathr soume epÐshc ìti ènac automorfismìc θ thc Zn eÐnai pl rwc kajorismènoc an gnwrÐzoume thn eikìna θ(k mod n) = λk mod n enìc genn tora k thc Zn . h opoÐa prèpei na eÐnai genn torac thc Zn . = Ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou End(Zn ) eÐnai akrib¸c oi automorfismoÐ thc omˆdac Zn . eÐnai kuklik  eÐnai h G kuklik ? 4. n) = 1. DeÐxte ìti h G èqei mia kuklik  upoomˆda tˆxhc 140. ton tautotikì Z −→ Z. dhlad  Aut(Zpn ) ∼ = 4. Upˆrqoun gn siec upoomˆdec thc S3 pou den eÐnai kuklikèc? 3. n) = 1. 'Estw H1 . h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou End(Z) ∼ Z eÐnai h { 1. α70 . Na brejoÔn sthn < α > ta stoiqeÐa α32 . (λ. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou m = n. eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to ide¸dec pou parˆgetai apì to m (giatÐ?). Autì to apotèlesma eÐnai polÔ qr simo s mera sthn kruptografÐa. Ask seic 4. 'Estw α èna stoiqeÐo miac omˆdac G. sumperaÐnoume ìti Z/mZ ∼ End(Zm ). Autì shmaÐnei ìti (λ.4. H2 dÔo kuklikèc upoomˆdec miac Abelian c omˆdac G me | H1 |= 10 kai | H2 |= 28. x −→ x kai thn apeikìnish Z −→ Z.6.

IsqÔei to antÐstrofo? 9. 11. b ∈ G peperasmènhc tˆxhc tètoia ¸ste a b = b a. 15.p. n) = 1. i ) 'Estw π. τ ∈ Sn dÔo kÔkloi xènoi metaxÔ touc me m kh n.3 13. GnwrÐzoume (Efarmog  4. Upˆrqei mia eikasÐa tou Artin. 8. tìte h upoomˆda pou parˆgetai apì ta a. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  paragìmenh apì to g . b eÐnai kuklik .k. 12. ii ) DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou Z18 eÐnai kuklik . Na deiqteÐ ìti U ( Z26 ) eÐnai kuklik  kai na brejoÔn ìloi oi genn torèc thc. i ) DeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda me tˆxh Ðsh me pq . Upojètoume ìti a ∩ b = 1. p 3 . ìpou p. An am = bn = 1 me (m.8 (2) ) ìti h pollaplasiastik  omˆda Z∗ eÐnai p kuklik . DeÐxte ìti to stoiqeÐo a b èqei peperasmènh tˆxh Ðsh me to e. Upojètoume m ìti gia kˆje pr¸to diairèth p tou m eÐnai g p = e.356 4.6. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p < 1000 gia touc opoÐouc to 2 mod p eÐnai genn torac. m sqetikˆ pr¸toi. ii) 'Estw G omˆda kai a. 7. 'Estw h kuklik  omˆda G = < a > me tˆxh 120. h opoÐa den èqei apodeiqjeÐ mèqri s mera. 14. Na brejeÐ èna stoiqeÐo c ∈ G. q eÐnai diaforetikoÐ pr¸toi eÐnai kuklik . 'Estw g ∈ G. m antÐstoiqa kai n. 'Estw G mia peperasmènh omˆda tˆxhc m. b ∈ G me a · b = b · a. DeÐxte ìti upˆrqei upoomˆda thc G me tˆxh 45. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc 15. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc pn . ìpou p-pr¸toc kai H . sÔmfwna me thn opoÐa upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi p gia touc opoÐouc to 2 mod p parˆgei thn Z∗ . Omˆdec 5. i ) DeÐxte ìti < a54 > = < a6 >. JewroÔme thn omˆda U ( Z26 ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z26 . Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìlec oi klˆseic modulo H gia kˆje upoomˆda H . DeÐxte ìti h upoomˆda K pou parˆgetai apì tic metajèseic π kai τ eÐnai kulik . DeÐxte ìti mÐa omˆda eÐnai ˆpeirh kuklik  an kai mìno an eÐnai isìmorfh me kˆje mh tetrimmènh upoomˆda thc. 10. tètoio ¸ste < c > = < a. 'Estw a > 1 fusikìc arijmìc pr¸toc proc ton 9 kai G kuklik  omˆda me tˆxh n = a11 − a7 − a5 + a. DeÐxte ìti eÐte H ⊆ K eÐte K ⊆ H . b >. twn tˆxewn tou a kai b. 'Estw G mia omˆda kai a. 6. K upoomˆdec thc G.

/ 23. Mia omˆda G èqei akrib¸c treÐc upoomˆdec. Na brejoÔn dÔo diakekrimènec upoomˆdec H1 . GiatÐ h omˆda U ( Z310 ) × U ( Z520 ) den eÐnai kuklik  ? 20. DeÐxte ìti kˆje gn sia upoomˆda thc eÐnai kuklik . 24. 'Estw G =< g > me | G |= 20. 22. EpÐshc parathr ste ìti an 2n = 2k (2m + 1). 16. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik . tìte = . 18. Apì autì deÐxte to je¸rhma tou Wilson: (p − 1)! ≡ −1 mod p. ìpou p pr¸toc. to mìno stoiqeÐo pou èqei tˆxh 2 eÐnai to p − 1. DeÐxte ìti sthn omˆda U (Zp ). DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  me tˆxh Ðsh me to tetrˆgwno enìc pr¸tou arijmoÔ. An epiplèon h G eÐnai Abelian . 17. Upojètoume ìti upˆrqoun duo upoomˆdec me tˆxeic 7 kai 13 antÐstoiqa. EÐnai dunatìn h G na perièqei stoiqeÐo tˆxhc 2 ? 21. 'Ara U (Z100 ) ∼ C20 × C2 . Gia thn omˆda U (Z100 ) na brejoÔn a) h tˆxh thc b) h tˆxh tou 73 mod 100 g) to antÐstrofo tou 19 mod 100 d) Na deiqjeÐ ìti an o n ∈ N eÐnai tètoioc ¸ste o 2n + 1 kai o 2n den diairoÔntai me to 5 tìte (2n + 1)20 ≡ 1 mod 100 kai (2n)20 ≡ 76 mod 100. tìte eÐnai kuklik . H2 = {1} me H1 H2 ìpou g 4 ∈ H2 . ìpou G kuklik  me tˆxh 100. 19. DeÐxte ìti kˆje omˆda G pou perièqei toulˆqiston trÐa stoiqeÐa tˆxhc 6 den eÐnai kuklik . Na brejoÔn oi koinèc lÔseic twn exis¸sewn x25 = 1 kai x3 = 1 sthn omˆda G.4. 'Estw G mia omˆda me | G |≤ 180. Kuklikèc Omˆdec 357 ii ) Na brejeÐ o mikrìteroc jetikìc akèraioc ν ètsi ¸ste < a26 > = < aν >. Sunep¸c h U (Z100 ) den mporeÐ na eÐnai kuklik  diìti ja èprepe na up rqe ènac arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai 3. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda me tˆxh pou den diaireÐtai apì to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1.6. Upìdeixh: Parathr ste ìti 320 = (10 − 1)10 ≡ 1 mod 100 kai ˆra h tˆxh tou 3 eÐnai 20.

36. 16. Shmei¸ste ìti to 76 eÐnai to tautotikì stoiqeÐo thc pollaplasiastik c omˆdac { 76. 44 } mod 100. 24. 96.358 4. Omˆdec (2n)20 = 220k (2m + 1)20 = (220 )k (2m + 1)20 = 76k · 1 ≡ 76 mod 100. 4. . 64. 56. 84.

kai sunep¸c g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K . AntÐstrofa. Dhlad  an K eÐnai mia upoomˆda thc G gia thn opoÐa isqÔei g1 Kg2 K = g1 g2 K (kai sunep¸c.7 Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka JewroÔme ènan omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G me pur na K . to ginìmeno dÔo klˆsewn g1 K . blèpoume ìti h antistoiqÐa G/K × G/K −→ G/K. ìpwc prin. g2 K) −→ g1 Kg2 K = g1 g2 K eÐnai mia apeikìnish. to G/K wc proc thn prˆxh G/K × G/K −→ G/K eÐnai omˆda) tìte h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. H2 thc G wc to sÔnolo H1 H2 = { h1 h2 | h1 ∈ H1 . 2. g2 K eÐnai h klˆsh g1 g2 K . dhlad  g1 h1 g2 h2 ∈ g1 g2 K . H prˆxh aut  ikanopoieÐ tic treic basikèc idiìthtec gia na apoteleÐ to sÔnolo G/K wc proc aut  thn prˆxh omˆda: 1. 'Eqoume dei ìti an g ∈ φ(G) tìte to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou apeikonÐzontai sto g mèsw tou φ eÐnai h arister  klˆsh gK tou g modulo K . afoÔ apì ton orismì thc eÐnai mia apeikìnish kai isqÔei φ(g1 g2 ) = g1 g2 K = g1 Kg2 K = φ(g1 )φ(g2 ). orÐzontac to ginìmeno dÔo mh ken¸n uposunìlwn H1 . èqoume gKK = gK . 'Etsi. kˆje stoiqeÐo thc g1 g2 K eÐnai thc morf c g1 1 · g2 h. H klˆsh K eÐnai to oudètero stoiqeÐo. .7. an h1 . h ∈ K . Autì dhl¸nei ìti gia kˆje h1 . h2 ∈ H2 }. gia kˆpoio g ∈ G tètoio ¸ste φ(g) = g . To antÐstrofo stoiqeÐo thc gK eÐnai to g −1 K . ApodeiknÔoume t¸ra ìti isqÔei kai to antÐstrofo. h2 ∈ K ta ginìmena g1 h1 g2 h2 an koun sthn arister  klˆsh modK pou orÐzetai apì to ginìmeno g1 g2 . h antistoiqÐa φ : G −→ G/K . H prosetairistik  idiìthta ikanopoieÐtai afoÔ aut  ikanopoieÐtai sthn G: g1 K(g2 Kg3 K) = g1 K(g2 g3 K) = g1 (g2 g3 )K = (g1 g2 )g3 K = (g1 g2 K)g3 K = (g1 Kg2 K)g3 K.4. (g1 K. tìte g1 g2 K = g1 Kg2 K = g1 Kg2 K = g1 g2 K . g −→ gK eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. an g1 K = g1 K kai g2 K = g2 K . gia kˆje g ∈ G. dhlad  mia prˆxh epÐ tou G/K . Prˆgmati. Prˆgmati. ParathroÔme ìti. afoÔ KK = K . 3. h2 ∈ K tìte φ(g1 h1 g2 h2 ) = φ(g1 )φ(h1 )φ(g2 )φ(h2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 g2 ). Epiplèon. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 359 4. afoÔ gKg −1 K = gg −1 K = K.

h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h antistoiqÐa 4. Me ˆlla lìgia. Allˆ gKg −1 = τg (K). gia kˆje g ∈ G. èstw ìti g1 Kg2 K ∈ G/K gia kˆje g1 . afoÔ gK = K an kai mìnon an g ∈ K . k ∈ K . (g1 K. Ja deÐxoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 . S aut  thn perÐptwsh to G/K wc proc aut  thn prˆxh eÐnai omˆda kai onomˆzetai omˆda phlÐko thc G dia K   thc G mod K . Sunep¸c kˆje upoomˆda K thc G pou eÐnai pur nac enìc automorfismoÔ thc G eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. Mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai o pur nac enìc omo- G/K × G/K −→ G/K. . Dhlad  to uposÔnolo gKg −1 eÐnai uposÔnolo tou K . g −→ gK eÐnai h upoomˆda K . mìlic prin. oi upoomˆdec miac omˆdac G pou eÐnai pur nec omomorfism¸n thc qarakthrÐzontai sto epìmeno je¸rhma. Prˆgmati. IsqÔei kai to antÐstrofo.360 O pur nac eÐnai 4. 'Estw K ≤ G tètoia ¸ste τg (K) = gKg −1 ⊆ K . Dhlad  g1 g2 ∈ g3 K   isodÔnama g1 g2 K = g3 K = g1 Kg2 K . An h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. Omˆdec ker φ = { g ∈ G | φ(g) = K } = { g ∈ G | gK = K } = { g ∈ G | g ∈ K } = K. Autì shmaÐnei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 . Lìgw aut¸n pou anafèrjhkan prohgoumènwc. upˆrqei g3 ∈ G tètoio ¸ste g1 Kg2 K = g3 K .1 Je¸rhma. Sunep¸c gia h1 = h2 = 1 ∈ K . Apìdeixh. ìti h antistoiqÐa pou anafèretai sto je¸rhma eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K wc proc thn opoÐa to G/K eÐnai omˆda. tìte deÐxame. g2 ∈ K . gia kˆje g ∈ G. g2 K) −→ g1 Kg2 K eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K . Dhlad  gia kˆje g1 . 'Eqontac upìyh ta proanaferjènta. Sunep¸c to ginìmeno g1 Kg2 K kajorÐzetai pl rwc apì to ginìmeno g1 g2 . wc proc autì to ginìmeno to sÔnolo G/K eÐnai omˆda. g2 ∈ G. en¸ o pur nac tou omomorfismoÔ φ : G −→ G/K . ParathroÔme ìti an K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ φ : G −→ G tìte gia kˆje stoiqeÐo g ∈ G ìla ta stoiqeÐa thc morf c gkg −1 . morfismoÔ thc G an kai mìnon an to ginìmeno kˆje dÔo arister¸n klˆsewn modK eÐnai mia arister  klˆsh modK . h2 ∈ K upˆrqei h3 ∈ K tètoio ¸ste g1 h1 g2 h2 = g3 h3 . upˆrqei h ∈ K tètoio ¸ste g1 g2 = g3 h. g2 ∈ G. afoÔ φ(gkg −1 ) = φ(g)φ(k)φ(g −1 ) = φ(g)φ(g −1 ) = 1 . eÐnai stoiqeÐa tou K . AntÐstrofa.7. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc pou orÐzetai apì to g .

7. 2. Autì shmaÐnei ìti g1 Kg2 K ⊆ g1 g2 K .− β . Allˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 ⊆ K autì den sunepˆgetai genikˆ ìti ja isqÔei kai gKg −1 = K . α.z ◦ f 1 .β .2 Prìtash.z | z ∈ Z } eÐnai upoomˆda (isìmorfh me th prosjetik  omˆda Z). Apìdeixh. k1 . Gia parˆdeigma. To uposÔnolo K = { f1. Epomènwc mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h K eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. 'Etsi oi lèxeic kanonik  upoomˆda kai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G eÐnai tautìshmec. gK = Kg .β ∈ G eÐnai h apeikìnish f 1 .β (x) = αx + β me α = 0. Upojètoume ìti isqÔei h 2. To antÐstrofo enìc stoiqeÐou fα. grˆfetai sth morf  g1 g2 k1 k2 me k1 ∈ K . ìpou fα. gia kˆje g ∈ G. h K eÐnai kanonik  upoomˆda. Prˆgmati g1 Kg2 K = g1 (Kg2 )K = g1 (g2 K)K = g1 g2 KK = g1 g2 K . Sunep¸c K ⊆ (g −1 )−1 Kg −1 = gKg −1 . An h K eÐnai kanonik . 'Ara K = gKg −1 . deÐqnoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 g2 ∈ G. 'Ara kˆje stoiqeÐo g1 k1 g2 k2 . apì th sqèsh gKg −1 ⊆ K prokÔptei g −1 (gKg −1 )g ⊆ g −1 Kg   K ⊆ g −1 Kg . Gia na dhl¸soume ìti mia upoomˆda K eÐnai kanonik  grˆfoume K G.3 Parat rhsh. gnwst  wc h omoparallhlik  omˆda thc eujeÐac. 4. 'Eqei epikrat sei autèc tic upoomˆdec na tic kaloÔme kanonikèc upoomˆdec thc G. 3. upˆrqei k ∈ K . tìte.7. Me ton Ðdio trìpo sumperaÐnoume ìti g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K kai ˆra g1 Kg2 K = g1 g2 K . Fusikˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 = K tìte isqÔei kai gKg −1 ⊆ K . 1. Allˆ ìtan to g diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc G to g −1 diatrèqei kai autì ìla ta stoiqeÐa thc G. 4. Upojètontac ìti isqÔei h teleutaÐa sqèsh.−kβ ◦ f1. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 361 −1 −1 epeid  τg−1 (k) = g2 kg2 ∈ K . tìte epeid  k fk. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama.7. An jewr α α soume to stoiqeÐo f 1 . β ∈ R. me g2 kg2 = k   isodÔnama 2 kg2 = g2 k . β ∈ R.kz k . gia kˆje g ∈ G. TonÐzoume ìti h isodunamÐa gKg −1 = K ⇐⇒ gKg −1 ⊆ K den isqÔei gia ìla ta g ∈ G. an jewr soume to sÔnolo G ìlwn twn apeikonÐsewn fα.β = f1.β : R −→ R. k2 ∈ K . tìte to G me prˆxh th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai mia mh-Abelian  omˆda. Tìte (gKg −1 )g = Kg   isodÔnama gK = Kg . ìpou k ∈ Z. gKg −1 = K . 'Estw K mia upoomˆda miac omˆdac G. gia kˆje g ∈ G.4.

362 isqÔei f −1 Kf 1 ,β 1 ,β
k k

4. Omˆdec

K , afoÔ to f −1 Kf 1 ,β eÐnai mia upoomˆda (isìmorfh me 1 ,β
k k

thn kZ) kai den perièqei, gia parˆdeigma, to f1,1 ∈ K . Sunep¸c h K den eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. 'Allwste to sumpèrasma prokÔptei amèswc apì to gegonìc ìti −1 z / fα,β ◦ f1,z ◦ fα,β = f1, α ∈ K, gia z ∈ Z kai
z α

∈ Z. /

kanonik  upoomˆda thc G, tìte h tˆxh tou stoiqeÐou gK thc G/K eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc k gia ton opoÐo g k ∈ K . b) Kˆje upoomˆda K miac Abelian c omˆdac G eÐnai kanonik  kai h omˆda G/K eÐnai Abelian . g) An G eÐnai mia kuklik  omˆda, tìte h G/K eÐnai kuklik  gia kˆje upoomˆda thc K . Apìdeixh. a) 'Estw k h tˆxh tou stoiqeÐou gK . Ex orismoÔ to k eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc gia ton opoÐo (gK)k = K . Allˆ (gK)k = g k K kai g k K = K an kai mìnon an g k ∈ K . b) 'Estw K mia upoomˆda thc G kai g1 , g2 ∈ G. Epeid  (g1 k1 )(g2 k2 ) = g1 g2 k1 k2 = g2 g1 k1 k2 = g2 k2 g1 k1 , èqoume ìti g1 Kg2 K = g1 gK = g2 Kg1 K pou eÐnai to zhtoÔmeno. g) Af netai san ˆskhsh.

4.7.4 Prìtash. a) An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G kai K eÐnai mia

4.7.5 ParadeÐgmata.
1. 'Estw D6 = { 1, x, x2 , x3 , x4 , x5 , y, yx, yx2 , yx3 , yx4 , yx5 } h diedrik  omˆda. JewroÔme thn upoomˆda K = { 1, x3 } thc D6 kai to sÔnolo phlÐko D6 /K = { K, xK, x2 K, yK, yxK, yx2 K }. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti h K eÐnai kanonik  kai ˆra apì to Je¸rhma 4.7.1 èpetai ìti to sÔnolo D6 /K eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì twn klˆsewn modK . H D6 /K èqei èxi stoiqeÐa kai den eÐnai Abelian  omˆda, afoÔ, gia parˆdeigma, xKyK = xyK = yx−1 K = yx5 K = yxK = yKxK . Epomènwc, sÔmfwna me thn taxinìmhsh twn mh isìmorfwn omˆdwn tˆxhc 6 (pou ègine sto tèloc thc Paragrˆfou 4.5), h D6 /K eÐnai isìmorfh me thn S3 . 2. Efarmìzontac to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.5.11) gia thn omˆda D6 /K , èqoume ton monomorfismì

T : D6 /K −→ S6 ,

gK −→ TgK

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

363

me TgK (g K) = gg K . SumbolÐzontac tic klˆseic K, xK, x2 K, yK, yxK kai yx2 K me 1, 2, 3, 4, 5 kai 6 antÐstoiqa, blèpoume ìti TxK = (1 2 3)(4 6 5) kai TyK = (1 4)(2 5)(3 6). Jewr¸ntac t¸ra ton epimorfismì φ : D6 −→ D6 /K , g −→ gK , paÐrnoume th sÔnjesh f = T ◦ φ : D6 −→ S6 . 'Etsi, èqoume f (x) = (1 2 3)(4 6 5) kai f (y) = (1 4)(2 5)(3 6). Sto epìmeno diˆgramma parajètoume ìlec tic upoomˆdec thc D6 . Kˆje mia apì autèc parÐstatai me genn torec. Oi eujeÐec pou sundèoun autèc upodeiknÔoun ìti h upoomˆda pou brÐsketai sto ˆnw ˆkro aut c perièqei thn upoomˆda pou brÐsketai sto kˆtw ˆkro thc eujeÐac. Oi upoomˆdec { 1 }, x3 , x2 , x , x2 , y , x2 , yx kai D6 eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc D6 . 'Eqoume de x3 ∼ C2 , x2 ∼ C3 , x ∼ = = = C6 , x2 , y ∼ x2 , yx ∼ S3 . EpÐshc èqoume x3 , y ∼ x3 , yx4 ∼ = = = = x3 , yx2 ∼ C2 × C2 kai ìlec oi upìloipec upoomˆdec eÐnai isìmorfec me = thn C2 .

D6 =< x, y >

< x > < x3 , y >

< x2 , y > < x3 , yx4 > < x3 , yx2 >< x2 , yx >

< x2 >< x3 > < y > < yx > < yx2 >

< yx3 >

< yx4 >

< yx5 >

{1}
To epìmeno je¸rhma eÐnai to pr¸to basikì je¸rhma twn omomorfism¸n.

4.7.6 Je¸rhma.

'Estw φ : G −→ G ènac omomorfismìc omˆdwn. Tìte isqÔei

Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n
G/ ker φ ∼ φ(G). =

364 Apìdeixh. 'Estw K = ker φ. JewroÔme thn antistoiqÐa

4. Omˆdec

¯ φ : G/K −→ φ(G),

gK −→ φ(g).

Arqikˆ parathroÔme ìti h antistoiqÐa aut  eÐnai mia apeikìnish. Prˆgmati, an g, g ∈ G eÐnai dÔo stoiqeÐa me gK = g K , tìte g −1 g K = K kai ˆra g −1 g ∈ K . Tìte ìmwc èqoume φ(g −1 g ) = 1 kai ˆra φ(g) = φ(g ). Ta ¯ parapˆnw epiqeir mata antistrèfontai kai deÐqnoun ìti h apeikìnish φ eÐnai ¯ 1 − 1. Epiplèon, h φ eÐnai epÐ, afoÔ gia kˆje g ∈ φ(G) upˆrqei èna g ∈ G me ¯ φ(g) = g kai èqoume φ(gK) = φ(g) = g . Tèloc, isqÔei

¯ ¯ ¯ ¯ φ(g1 Kg2 K) = φ(g1 g2 K) = φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 K)φ(g2 K), ¯ dhlad  o φ eÐnai omomorfismìc.

4.7.7 Parathr seic.
1. To Je¸rhma 4.7.6 mac upodeiknÔei mia diadikasÐa na brÐskoume omomorfismoÔc apì mia omˆda G se mia ˆllh G wc ex c. MporoÔme pr¸ta na broÔme tic upoomˆdec K thc G gia tic opoÐec h G/K eÐnai omˆda kai metˆ na doÔme an h G èqei kˆpoia upoomˆda H pou eÐnai isìmorfh me mia ∼ omˆda phlÐko G/K . 'Etsi ja èqoume th sÔnjesh G −→ G/K −→ H . Gia parˆdeigma, an G = D6 kai G = A4 èqoume dei sto Parˆdeigma 3.9.2 (2) ìti gia thn D6 oi dunatèc omˆdec phlÐka eÐnai oi D6 / x3 , D6 / x2 , D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 x2 , yx (kai fusikˆ oi D6 /D6 kai D6 /{ 1 }). Gia th dom  thc

D6 / x2 = { x2 , x x2 , y x2 , yx x2 }
blèpoume ìti, epeid  y 2 = (yx)2 = x4 = 1, èqoume (x x2 )2 = (y x2 )2 = (yx x2 )2 = x2 kai sunep¸c h D6 / x2 eÐnai isìmorfh me thn C2 ×C2 . H A4 perièqei thn upoomˆda H = { i, (1 2)(3 4), (1 3)(2 4), (1 4)(2 3) } pou eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . 'Enac isomorfismìc thc D6 / x2 sthn H eÐnai h apeikìnish f : D6 / x2 −→ H , x x2 −→ (1 2)(3 4), y x2 −→ (1 3)(2 4), h opoÐa dÐnei ton omomorfismì φ : D6 −→ D6 / x2 −→ A4 , φ(x) = (1 2)(3 4), φ(y) = (1 3)(2 4), me pur na thn upoomˆda x2 . 'Eqoume dei ìti h omˆda phlÐko D6 / x3 eÐnai isìmorfh me thn S3 , en¸ h A4 den èqei kamiˆ upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma metˆ Parat rhsh 4.4.27). 'Ara den upˆrqei omomorfismìc thc D6 sthn A4 me pur na thn x3 . Apì tic omˆdec phlÐka D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 / x2 , yx pou eÐnai isìmorfec me thn C2 paÐrnoume omomorfismoÔc thc D6 sthn A4 kaj¸c h A4 èqei upoomˆdec tˆxhc 2.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

365

2. 'Eqoume dei ìti se kˆje omomorfismì φ miac omˆdac G antistoiqeÐ o pur nac K tou φ gia ton opoÐo to sÔnolo G/K eÐnai omˆda kai antÐstrofa se kˆje upoomˆda K gia thn opoÐa to sÔnolo G/K eÐnai omˆda antistoiqeÐ ènac omomorfismìc thc G. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸, gia na mhn upˆrqei sÔgqush, ìti aut  h antistoiqÐa den eÐnai èna proc èna. 'Opwc eÐdame, mìlic prohgoumènwc, o omomorfismìc G −→ G/K kai ènac monomorfismìc apì thn G/K se mia omˆda H dÐnoun èna omomorfismì thc G sthn H me pur na ton K . EpÐshc ja jèlame na tonÐsoume ìti mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 miac omˆdac G gia touc opoÐouc oi pur nec K1 kai K2 antÐstoiqa eÐnai isìmorfec upoomˆdec allˆ oi antÐstoiqec omˆdec phlÐka na mhn eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, oi omomorfismoÐ Z −→ Zn , z −→ z mod n kai Z −→ Zm , z −→ z mod m, èqoun isìmorfouc pur nec afoÔ autoÐ eÐnai oi upoomˆdec nZ kai mZ antÐstoiqa. Allˆ Zn = Z/nZ ∼ Z/mZ = Zm . = Allˆ kai antÐstrofa, mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 me pedÐo orismoÔ thn G, twn opoÐwn oi pur nec K1 kai K2 den eÐnai isìmorfec omˆdec, allˆ oi omˆdec pulÐka G/K1 , G/K2 eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, eÐdame ìti oi upoomˆdec x kai x2 , y thc D6 eÐnai kanonikèc kai D6 / x ∼ D6 / x2 , y ∼ C2 , allˆ x ∼ C6 kai x2 , y ∼ S3 . = = = = Mia ˆllh perÐptwsh pou prèpei na tonisteÐ eÐnai h ex c. MporoÔme na èqoume dÔo mh isìmorfec omˆdec G1 kai G2 oi opoÐec èqoun upoomˆdec K1 kai K2 antÐstoiqa pou eÐnai pur nec omomorfism¸n kai isqÔei K1 ∼ K2 = kai G1 /K1 ∼ G2 /K2 . Gia parˆdeigma, =

Z4 /Z2 ∼ (Z2 × Z2 )/(Z2 × { 1 }) ∼ Z2 . = =

1. To kèntro Z(G) = { z ∈ G | gz = zg, g ∈ G } eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Apì ton orismì tou kèntrou eÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an G = Z(G). Sto ˆllo ˆkro, èqoume dei sthn Parˆgrafo 4.2 ìti h summetrik  omˆda Sn gia n > 2 èqei tetrimmèno kèntro. Sunep¸c, h melèth thc omˆdac phlÐko G/Z(G) mporeÐ na d¸sei plhrforÐec gia th mh-metajetikìthta thc G. IsqÔei to ex c krit rio (blèpe 'Askhsh 4.7.18): H omˆda G eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) eÐnai kuklik  omˆda. H pio sun jhc diatÔpwsh tou prohgoÔmenou apotelèsmatoc pou qrhsimopoieÐtai sthn prˆxh eÐnai h ex c. H omˆda G den eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) den eÐnai kuklik . Gia parˆdeigma, an h G den eÐnai Abelian  kai èqei tˆxh pq gia p kai q pr¸touc, tìte aut  èqei tetrimmèno kèntro. Prˆgmati, afoÔ h G den eÐnai Abelian  sÔmfwna me ta prohgoÔmena h G/Z(G) den eÐnai kuklik  kai ˆra to kèntro Z(G) prèpei

4.7.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc.

366

4. Omˆdec

na eÐnai h tetrimmènh upoomˆda (giatÐ?). 'Ena ˆllo endiafèron apotèlesma pou anafèretai sto phlÐko G/Z(G) eÐnai to ex c (blèpe 'Askhsh 4.7.19): Gia kˆje omˆda G isqÔei

G/Z(G) ∼ Inn(G). =
Apì autì kai to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ìti h omˆda twn eswterik¸n automorfism¸n miac mh Abelian c omˆdac den eÐnai kuklik . An h omˆda G eÐnai Abelian  tìte Inn(G) = { 1 }. EpÐshc apì to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ˆmesa ìti Inn(Sn ) ∼ Sn gia n > 2. H pl rhc eikìna thc dom c twn = automorfism¸n thc Sn dÐnetai apì to ex c apotèlesma:

Sn ∼ Aut(Sn ) = Inn(Sn ) , =
gia n ≥ 3 kai n = 6. Gia n = 6 o deÐkthc | Aut(S6 ) : Inn(S6 ) |= 2. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ eÐnai pèra apì touc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. 2. An x, y eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac G tìte to stoiqeÐo x−1 y −1 xy pou to sumbolÐzoume me [x, y] lègetai metajèthc twn x kai y kai lègetai ètsi epeid  xy = yx[x, y]. H upoomˆda thc G pou parˆgetai apì ìlouc touc metajètec [x, y], x, y ∈ G onomˆzetai upoomˆda twn metajet¸n thc G kai sumbolÐzetai sun jwc me [G, G]. EÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] = { 1 }. EpÐshc, gia kˆje omomorfismì ε thc G ston eautì thc isqÔei ε[x, y] = [ε(x), ε(y)], dhlad 

ε([G, G]) ⊆ [ε(G), ε(G)] ⊆ [G, G] .
Eidikˆ, gia kˆje g ∈ G isqÔei

τg ([G, G]) ⊆ [τg (G), τg (G)] = [G, G] ,
dhlad  g[G, G]g −1 ⊆ [G, G]. Autì shmaÐnei ìti h [G, G] eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. EÐnai de h mikrìterh kanonik  upoomˆda thc G metaxÔ ìlwn twn upoomˆdwn K gia tic opoÐec h omˆda phlÐko G/K eÐnai Abelian  omˆda. Me ˆlla lìgia, isqÔei to ex c:

“An K

G, tìte h G/K eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] ⊆ K”.

Prˆgmati, h omˆda G/K eÐnai Abelian  an kai mìno an g1 Kg2 K = g2 Kg1 K  , isodÔnama, an kai mìno an g1 g2 K = g2 g1 K . H teleutaÐa sunj kh shmaÐnei −1 −1 akrib¸c ìti g1 g2 g1 g2 K = K , dhlad  ìti [g1 , g2 ] ∈ K gia kˆje g1 , g2 ∈ G. Gia parˆdeigma, an φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc apì thn G se mia Abelian  omˆda G tìte [G, G] ⊆ ker φ afoÔ to phlÐko G/ ker φ ∼ φ(G) =

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

367

eÐnai Abelian  omˆda. 'Opwc eÐdame oi orismoÐ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n miac omˆdac G dÐnoun thn isodunamÐa “G = Z(G) an kai mìnon an [G, G] = { 1 }”. An kai isqÔei aut  h isodunamÐa, den upˆrqei kˆpoio eÐdoc duðkìthtac metaxÔ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n. Prˆgmati, an to kèntro Z(G) miac omˆdac G eÐnai tetrimmèno, den èpetai kat anˆgkh ìti ja isqÔei G = [G, G]. Gia parˆdeigma, èqoume Z(S3 ) = { i } kai [S3 , S3 ] = A3 (giatÐ?). EpÐplèon, den isqÔei oÔte h antÐstrofh sunepagwg : Me ˆlla lìgia, eÐnai dunatì na èqoume G = [G, G] kai Z(G) = { 1 }. Gia parˆdeigma, an G = SL3 (Z7 ) tìte to kèntro Z(G) den eÐnai tetrimmèno (blèpe Je¸rhma 4.4.5), allˆ mporeÐ na apodeiqteÐ ìti G = [G, G] (blèpe 'Askhsh 4.7.22). Shmei¸noume ìti h ènnoia thc upoomˆdac metajet¸n paÐzei shmantikì rìlo sthn epilushmìthta twn algebrik¸n exis¸sewn, ìpwc aut  anaptÔqjhke apì ton E. Galois. 3. H enallˆsousa upoomˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . Prˆgmati, qrhsimopoi¸ntac ton orismì, prèpei na deÐxoume ìti σAn σ −1 ⊆ An gia kˆje σ ∈ Sn , dhlad  ìti gia kˆje σ ∈ Sn kai π ∈ An isqÔei σπσ −1 ∈ An . Allˆ, ekfrˆzontac thn ˆrtia metˆjesh π wc ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn, π = π1 π2 · · · πk , èqoume σπσ −1 = σπ1 σ −1 σπ2 σ −1 · · · σπk σ −1 , ìpou σπi σ −1 eÐnai, wc gnwstìn, antimetˆjesh. 'Etsi, kai h σπσ −1 eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Enallaktikˆ, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai afoÔ aut  eÐnai o pur nac tou “pros mou metajèsewn” (Parˆdeigma 4.5.8 (7) ). Kaj¸c | Sn : An |= 2, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai epÐshc apì to ex c genikì apotèlesma:

4.7.9 L mma. Kˆje upoomˆda K miac omˆdac G deÐktou 2 eÐnai kanonik .
Apìdeixh. Prˆgmati, an g ∈ K , g ∈ G, tìte h G = K ∪ gK = K ∪ Kg / eÐnai h anˆlush thc G se aristerèc kai dexièc klˆseic modK . Epeid  h ènwsh eÐnai xènh, prèpei gK = Kg = G K . Kaj¸c Sn /An ∼ C2 , apì to to prohgoÔmeno parˆdeigma prokÔptei ìti = [Sn , Sn ] ≤ An . Allˆ, gia n ≥ 3, to Je¸rhma 4.4.15 deÐqnei ìti h An parˆgetai apì tic metajèseic (1 a b), 2 ≤ a, b ≤ n, en¸ h Sn parˆgetai apì tic antimetajèseic (1 a). EÐnai de (1 a)−1 (1 b)−1 (1 a)(1 b) = (1 a b). Sunep¸c An ≤ [Sn , Sn ] kai ˆra An = [Sn , Sn ]. 4. H eidik  grammik  omˆda SLn (K) eÐnai kanonik  upoomˆda thc genik c grammik c omˆdac GLn (K), ìpou K eÐnai èna s¸ma. Autì prokÔptei apì thn idiìthta twn orizous¸n: det(ABA−1 ) = det B . EpÐshc autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h SLn (K) eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ

det : GLn (K) −→ K ∗ .

368

4. Omˆdec

5. H upoomˆda K = φ thc diedrik c omˆdac Dn pou parˆgetai apì th strof  tou kanonikoÔ n-g¸nou katˆ gwnÐa 2π/n, eÐnai kanonik . H Dn parˆgetai apì thn φ kai mia anˆklash τ kai isqÔei τ −1 φτ = φn−1 . H kanonikìthta thc K prokÔptei kai apì to gegonìc ìti | Dn : K |= 2. 6. 'Estw G = R∗ kai K = R∗ (jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ). Profan¸c >0 h K eÐnai kanonik  upoomˆda afoÔ eÐnai upoomˆda miac Abelian c omˆdac. 'Eqoume de G = K ∪ (−1)K , dhlad  h omˆda G/K èqei tˆxh dÔo kai ta dÔo stoiqeÐa thc ta sumbolÐzoume me ¯ K) kai −¯ = ((−1)K). IsqÔei de ¯ · −¯ = 1(= 1 1 1 ¯ kai −¯ · −¯ = ¯. An jewr soume ton epimorfismì −1 1 1 1

det : GLn (R) −→ R∗
kai to uposÔnolo GLn (R)+ ìlwn twn pinˆkwn thc GLn (R) pou h orÐzousˆ touc eÐnai jetikìc arijmìc, autì eÐnai mia kanonik  upoomˆda pou h omomorfik  thc eikìna det(GLn (R)+ ) eÐnai h R∗ . >0 7. Mia qr simh efarmog  thc omˆdac phlÐko eÐnai ìti pollèc forèc mac epitrèpei na qrhsimopoi soume th majhmatik  epagwg  gia na apodeÐxoume idiìthtec pou ikanopoioÔntai apì sugkekrimènec omˆdec. Gia parˆdeigma, deÐqnoume ìti kˆje peperasmènh Abelian  omˆda G thc opoÐac h tˆxh diaireÐtai apì èna pr¸to arijmì p èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p (ìpwc ja doÔme sthn epìmenh Enìthta autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda). SÔmfwna me to Pìrisma 4.4.26, an h G den èqei gn siec upoomˆdec aut  eÐnai kuklik  tˆxhc p, opìte kˆje (mh tetrimèno) stoiqeÐo thc eÐnai tˆxhc p. Upojètoume ìti H eÐnai mia gn sia upoomˆda thc G. An to p diaireÐ thn tˆxh thc H tìte epagwgikˆ h H èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p pou bèbaia an kei sthn G. An to p den diaireÐ thn tˆxh thc H , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange to p prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc G/H kai epagwgikˆ h G/H èqei èna stoiqeÐo gH tˆxhc p, dhlad  g p ∈ H (blèpe 4.7.4a) ). EpÐshc isqÔei (gH)|H| = H , afoÔ diaforetikˆ, epeid  h tˆxh tou gH eÐnai p, ja èprepe to p na diairoÔse thn tˆxh | H | thc H . Epeid  g p ∈ H , sÔmfwna me to 4.4.23, isqÔei (g p )|H| = 1. 'Ara to stoiqeÐo g |H| èqei tˆxh p.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

369

8. Qarakt rec Peperasmènwn Kuklik¸n Omˆdwn 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 'Enac omomorfismìc X : G −→ S 1 , ìpou S 1 = { z ∈ C | | z |= 1 } lègetai qarakt rac thc G. An g eÐnai ènac genn torac thc G tìte h apeikìnish

Xt : G −→ S 1 , g r −→ e2πirt/n ,

t∈Z

eÐnai ènac qarakt rac thc G kai ìloi oi qarakt rec thc G eÐnai akrib¸c autoÐ. Prˆgmati, an X eÐnai ènac qarakt rac tìte o X (g) eÐnai mia n-ost  rÐza thc monˆdac, èstw X (g) = e2πik/n , kai ˆra X = Xk . An Xk , X eÐnai dÔo qarakt rec, tìte orÐzoume to ginìmeno Xk X jètontac (Xk X )(g) = Xk (g)X (g) kai ˆra Xk+ an k + < n Xk X = X(k+ ) mod n = Xk+ − n an k + ≥ n.

ˆ To sÔnolo G = { X0 , X1 , . . . , Xn−1 }, ìlwn twn qarakt rwn thc G, wc proc autì to ginìmeno eÐnai mia omˆda. To oudètero stoiqeÐo eÐnai o qarakt rac X0 kai to antÐstrofo stoiqeÐo tou Xk eÐnai o qarakt rac X−k = Xn−k . ParathroÔme ìti ˆ ˆ o X1 èqei tˆxh n kai ˆra h G eÐnai isìmorfh me thn G. H apeikìnish G −→ G, k −→ X , eÐnai ènac isomorfismìc (pou ìmwc exartˆtai apì to genn tora g g k thc G). 'Estw t¸ra H mia upoomˆda thc G. JewroÔme to sÔnolo ˆ M (H) = {X ∈ G | X (h) = 1, gia kˆje h ∈ H}. ˆ EÐnai fanerì ìti to M (H) eÐnai mia upoomˆda thc G kai isqÔei M (H) ∼ G/H . = Prˆgmati, h antistoiqÐa M (H) −→ (G/H), X −→ ϑX , ìpou ϑX (g i H) = X (g i ) eÐnai mia apeikìnish pou apì ton orismì thc eÐnai 1 − 1. An ϑ ∈ (G/H), tìte o qarakt rac X thc G gia ton opoÐo X (g) = ϑ(gH) profan¸c an kei sthn M (H). Dhlad  h apeikìnish aut  eÐnai kai epÐ. 'Eqoume de ϑX1 X2 (g i H) = X1 X2 (g i ) = X1 (g i )X2 (g i ) = ϑX1 (g i H)ϑX2 (g i H) = ϑX1 ϑX2 (g i H).
Sunep¸c X1 X2 −→ ϑX1 ϑX2 , dhlad  aut  h apeikìnish eÐnai ènac isomorfismìc. Epeid  (G/H) ∼ G/H ja eÐnai kai M (H) ∼ G/H . = = Oi qarakt rec twn kuklik¸n omˆdwn èqoun efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. To epìmeno apotèlesma anafèretai stic omomorfikèc eikìnec twn upoomˆdwn miac omˆdac.

370

4. Omˆdec

'Estw φ : G −→ G ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na K = ker φ. Tìte o φ epˆgei mia 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa Φ metaxÔ tou sunìlou S(G, K) ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun thn K kai tou sunìlou S(G ) ìlwn twn upoomˆdwn thc G . IsqÔei de 1. K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G an kai mìnon an Φ(H1 ) ≤ Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut  eÐnai | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | 2. K ≤ H1 H2 an kai mìnon an Φ(H1 ) eÐnai H2 /H1 ∼ Φ(H2 )/Φ(H1 ). =

4.7.10 Je¸rhma (Je¸rhma AntistoiqÐac).

Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut 

Apìdeixh. GnwrÐzoume ìti h omomorfik  eikìna φ(H) miac upoomˆdac H thc G eÐnai upoomˆda thc G . Epiplèon an H eÐnai mia upoomˆda thc G tìte h antÐstrofh eikìna thc H pou orÐzetai wc to uposÔnolo

φ−1 (H ) = { g ∈ G | φ(g) ∈ H }
thc G eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, an g1 , g2 ∈ φ−1 (H ) tìte, epeid  −1 −1 φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 )−1 ∈ H to g1 g2 ∈ φ−1 (H ). EpÐshc èqoume dei ìti φ−1 (1) = K kai ˆra K ⊆ φ−1 (H ). T¸ra ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

Φ : S(G, K) −→ S(G ), H −→ φ(H),
eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 'Opwc mìlic eÐdame h antistoiqÐa

Φ−1 : S(G ) −→ S(G, K), H −→ φ−1 (H )
eÐnai mia apeikìnish. Ja deÐxoume ìti h sÔnjesh Φ−1 Φ kai h ΦΦ−1 eÐnai h tautotik  apeikìnish 1S(G,K) kai h 1S(G ) antÐstoiqa. Prˆgmati, an H ∈ S(G, K) tìte Φ−1 (Φ(H)) = φ−1 (φ(H)) = { g ∈ G | φ(g) ∈ φ(H) } kai ˆra H ⊆ φ−1 (φ(H)). 'Estw g ∈ φ−1 (φ(H)). Tìte φ(g) ∈ φ(H), dhlad  upˆrqei èna h ∈ H tètoio ¸ste φ(g) = φ(h)   isodÔnama φ(gh−1 ) = 1 pou shmaÐnei ìti gh−1 ∈ K , dhlad  g ∈ hK . Epeid  K ⊆ H èpetai ìti g ∈ H . Epomènwc (Φ−1 Φ)(H) = H , gia kˆje H ∈ S(G, K). 'Ara Φ−1 Φ = 1S(G,K) . H isìthta ΦΦ−1 = 1S(G ) prokÔptei apì thn upìjesh ìti h φ eÐnai epÐ apeikìnish: An H ∈ S(G ) kai h ∈ H tìte upˆrqei g ∈ G me φ(g) = h pou shmaÐnei ìti g ∈ φ−1 (H ) kai sunep¸c h = φ(g) ∈ φ(φ−1 (H )), dhlad  H ⊆ φ(φ−1 (H )). Epeid  profan¸c isqÔei φ(φ−1 (H )) ⊆ H , èqoume φ(φ−1 (H )) = H gia kˆje H ∈ S(G ).

dhlad  1 h−1 h h1 h−1 ∈ K ⊂ H1 kai ˆra h−1 h ∈ H1 pou eÐnai ˆtopo. gia h1 . φ(h) −→ φ(h)φ(H1 ).4. 'Ara φ(H1 ) φ(H2 ). dhlad  hH1 h−1 = H1 .6.5) kai mˆlista epimorfismìc. an hH1 = h H1 . èstw K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G ìpou φ(H1 ) φ(H2 ). Prˆgmati. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 371 T¸ra h sunj kh 1. 'Ara Φ−1 (φ(hH1 h−1 )) = Φ−1 (φ(H1 )) kai ìpwc eÐdame prin èpetai ìti hH1 h−1 = H1 . h.8. tou opoÐou o pur nac eÐnai ker(ρ ◦ φ |H2 ) = { h2 ∈ H2 | ρ ◦ φ |H2 (h2 ) = φ(H1 ) } = { h2 ∈ H2 | φ |H2 (h2 )φ(H1 ) = φ(H1 } = { h2 ∈ H2 | φ(h2 ) ∈ φ(H1 ) } = φ−1 (φ(H1 )) = H1 Epomènwc to apotèlesma èpetai apì to Je¸rhma 4. . EÐnai de fanerì ìti eÐnai kai epÐ. dhlad  h φ(H )h −1 = kˆje h ∈ H2 . upojètoume ìti H1 H2 . gia kˆje h ∈ H2 .7. afoÔ apì th sqèsh K ≤ H1 prokÔptei K = hKh−1 ≤ hH1 h−1 .. gia −1 = φ(H ). eÐnai profan c apì ton orismì twn upoomˆdwn φ(H) kai φ−1 (H ). Gia thn isìthta | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | arkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ twn arister¸n sunìlwn phlÐko H2 /H1 kai φ(H2 )/φ(H1 ). Diìti an g = φ(h)φ(h1 ) = φ(h )φ(h1 ).7. afoÔ ρ ◦ φ |H2 (H2 ) = ρ(φ |H2 (H2 )) = φ(H2 )/φ(H1 ).5. H2 /H1 ∼ φ(H2 )/φ(H1 ) = jewroÔme touc omomorfismoÔc omˆdwn ρ : φ(H2 ) −→ φ(H2 )/φ(H1 ). dhlad  hH1 ∩ h H1 = ∅. kai φ |H2 : H2 −→ φ(H2 ) me pur nec φ(H1 ) kai K antÐstoiqa. h ∈ H2 . Gia th sunj kh 2. tìte φ(h−1 h h1 h−1 ) = 1. h1 ∈ H1 . K). Tìte èqoume φ(hH1 h−1 ) = φ(h)φ(H1 )φ(h)−1 = φ(H1 ) . H sÔnjesh ρ ◦ φ |H2 eÐnai ènac omomorfismìc (blèpe Parˆdeigma 4. Mia tètoia eÐnai h antistoiqÐa hH1 −→ φ(h)φ(H1 ). AntÐstrofa. tìte φ(h)φ(H1 ) ∩ φ(h )φ(H1 ) = ∅. Tìte èqoume φ(h)φ(H1 )φ(h) 1 1 φ(H1 ) gia kˆje h ∈ φ(H2 ). dhlad  H1 Gia na deÐxoume thn Ôparxh tou isomorfismoÔ H2 . 'Ara h f eÐnai 1 1 − 1. Allˆ hH1 h−1 ∈ S(G.

372 4. Epiplèon. apì to Pìrisma 4. dÐdetai sto epìmeno je¸rhma to opoÐo sun jwc onomˆzetai “DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n”.7.7. tìte G ∼ G/K = L L/K Apìdeixh.11 Pìrisma. = K H ∩K Apìdeixh.7. 'Estw K mia kaφ : G −→ G . ìpou φ : G −→ G/K . tìte kˆje upoomˆda thc omˆdac phlÐko G/K eÐnai thc morf c H/K gia kˆpoia monadik  upoomˆda H thc G pou perièqei thn K . K HK K . an L G kai K ≤ L.11 upˆrqei mia monadik  upoomˆda M thc G pou perièqei thn K gia thn opoÐa ja èqoume M φ(H) = . An K G. g −→ gK. to ginìmeno HK eÐnai upoomˆda thc G kai φ(H) = Epiplèon h tom  H ∩ K eÐnai kanonik  upoomˆda thc H kai isqÔei HK ∼ H . Kaj¸c h φ(H) eÐnai upoomˆda thc G/K . Eidikˆ. Tìte gia kˆje H ≤ G. g −→ gK .7. JewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G/K . JewroÔme ton epimorfismì 4.12 Je¸rhma (DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n). Omˆdec 4.10 mporoÔme na prosdiorÐsoume poia eÐnai h M . ìlec oi upoomˆdec thc G/K eÐnai aut c thc morf c kai H1 /K = H2 /K an kai mìnon an H1 = H2 . h Φ−1 (φ(H)) = φ−1 (φ(H)) eÐnai h upoomˆda thc G pou . tìte h omomorfik  eikìna φ(H). K Apì to Je¸rhma antistoiqÐac 4. L = L/K Sthn perÐptwsh pou mia upoomˆda H thc G den perièqei thn kanonik  upoomˆda K . stic upoomˆdec G kai L antistoiqoÔn oi upoomˆdec G/K kai L/K kai isqÔei o isomorfismìc G ∼ G/K pou anafèretai sto Pìrisma. Epomènwc. Prˆgmati. nonik  upoomˆda miac omˆdac G. sÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma. An H ≤ G me K ≤ H tìte φ(H) = { hK | h ∈ H } = H/K .

apì to je¸rhma 4. tìte φ−1 (H ) G kai isqÔei G/φ−1 (H ) ∼ G /H . Prˆgmati.4. Sunep¸c h HK eÐnai upoomˆda thc G ( autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti HK = { hK | h ∈ H } = { Kh | h ∈ H } = KH ).12 an h upoomˆda H thc G eÐnai kanonik . tìte kai to ginìmeno HK eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. An ìmwc H G . To antÐstrofo den isqÔei. afoÔ. Opìte sto Je¸rhma 4. tìte h upoomˆda φ(H) thc G eÐnai kanonik . afoÔ sthn φ(H) antistoiqeÐ mèsw thc Φ−1 h upoomˆda HK . Epomènwc.2.7. jewroÔme ton periorismì φH thc φ sthn H kai èqoume ker φH = H ∩ ker φ = H ∩ K . h sqèsh φ(ghg −1 ) ∈ φ(H) den shmaÐnei ìti ghg −1 ∈ H . T¸ra.10(2) èpetai ìti to Pìrisma 4.6 èpetai ìti φ(H) = HK ∼ H . oi kanonikèc upoomˆdec thc G/K eÐnai thc morf c H/K . allˆ ìti ghg −1 ∈ φ−1 ( φ(H) ) kai genikˆ isqÔei H ⊆ φ−1 ( φ(H) ) = H ker φ. Ja jèlame na shmei¸soume ìti apì to Je¸rhma 4. gia kˆje g ∈ G kai φ(h) ∈ φ(H) èqoume g φ(h) g −1 = φ(ghg −1 ) ∈ φ(H). = K H ∩K me ton isomorfismì HK/K −→ H/H ∩ K na dÐnetai apì thn antistoiqÐa hK −→ h(H ∩ K). Allˆ φ−1 (φ(H)) = { φ−1 (φ(h)) | h ∈ H } = { hK | h ∈ H } = HK . aut  eÐnai h monadik  upoomˆda M thc G gia thn opoÐa èqoume φ(H) = HK/H . anexˆrthta an h H perièqei   ìqi thn K . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. opìte h sÔnjesh twn epimorfism¸n φ ◦ φ : G −→ G /H èqei pur na ker(φ ◦ φ) = { g ∈ G | φ ◦ φ(g) = H } = { g ∈ G | φ(g)H = H } = { g ∈ G | φ(g) ∈ H } = φ−1 (H ) .7. jewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G /H .7. 4. Kaj¸c φH (H) = φ(H). ìpou g ∈ G me φ(g) = g .7. afoÔ φ−1 (φ(h)) = { g ∈ G | φ(g) = φ(h) } = { g ∈ G | gK = hK } = { g ∈ G | g ∈ hK } = hK. an φ : G −→ G eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda K kai H G. Dhlad . allˆ h H na mhn eÐnai kanonik  upoomˆda thc G.7. = Prˆgmati.7. .11 isqÔei kai gia tic kanonikèc upoomˆdec. ìpou H G me K ≤ H . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 373 perièqei thn K (pou eÐnai o pur nac thc φ) kai antistoiqeÐ sthn φ(H). Genikìtera.13 Parat rhsh. dhlad  mporeÐ na isqÔei φ(H) G .5.

374 4. i = 1. x2 } { 1. j) | 0 ≤ i. x2 . 3. x2 } { 1. (1. yx2 } kai { 1.7. H3 = { (0. Omˆdec omˆda tètoia ¸ste o m. x. Epeid  h tˆxh thc HK/K diaireÐ thn tˆxh | G/K |. 'Estw H mia upoomˆda thc G me tˆxh | K |. afoÔ ìlec oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai kanonikèc (autì bèbaia eÐnai fanerì kai apì to ìti oi φ−1 (Hi ). j ≤ 1 } me prˆxh thn prìsjesh (i1 . | H | / | K ∩ H |) = 1. | HK/K |) = 1. sÔmfwna me to 4.d. 1) }. i = 1. 5. H4 = Z2 × Z2 kai H5 = { (0. x2 . x2 }. { 1. 2. y.14 Pìrisma. yx2 } = { 1. en¸ apì to Je¸rhma 4. Epeid  = | K |=| H |. y } ∩ { 1. Tìte h K eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc | K | thc G. 3 eÐnai deÐktou 2 kai h φ−1 (H5 ) eÐnai o pur nac tou φ. { 1. 5.11 prokÔptei ìti oi upoomˆdec thc D4 /K eÐnai akrib¸c oi φ−1 (Hi )/K . 2. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 = x. ja èqoume m.(| K |. j) h opoÐa eÐnai ènac omomorfismìc tou opoÐou o pur nac eÐnai h upoomˆda K = { 1. j1 + j2 ).k. Oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai oi H1 = Z2 × { 0 }. y. y } { 1. yx2 } φ−1 (H4 ) = D4 φ−1 (H2 ) = { 1. sumbaÐnei na eÐnai autèc oi mìnec mh-tetrimmènec kanonikèc upoomˆdec thc D4 en¸ oi upìloipec upoomˆdec thc D4 eÐnai oi { 1. y } ∼ φ−1 (H1 ) ∼ = = = = C2 . i = 1. 4. yx }. OrÐzoume thn antistoiqÐa φ : D4 −→ Z2 × Z2 . Apì to Pìrisma 4. Autèc eÐnai ìlec kanonikèc upoomˆdec thc D4 . yx. yx3 }. x3 } φ−1 (H5 ) = { 1.(| K |.7. Sthn perÐptwsh aut . 2.d. 4.d. ja prèpei | K ∩ H |=| H |. 0 ≤ j ≤ 3 } kai thn omˆda Z2 × Z2 = { (i.(| K |. 3. y | x4 = y 2 = (yx)2 = { y i xj | 0 ≤ i ≤ 1.7. 4. H2 = { 0 } × Z2 . 4. 1. y }) = { 1. x2 . y i xi −→ (i. y }. y }{ 1. yx3 } φ 3 Sunep¸c oi upoomˆdec thc D4 . dhlad  H = K . | G/K |) = 1. x {1} . x2 . 0) } kai èqoume φ−1 (H1 ) = { 1. Allˆ HK/K ∼ H/K ∩ H kai ˆra m. j1 ) + (i2 . 2} K { 1.7. 0). j2 ) = (i1 + i2 . −1 (H ) = { 1.7.10.15 ParadeÐgmata. x2 } (giatÐ?). 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai K mia kanonik  upo- Apìdeixh.k. x2 } { 1.12 paÐrnoume φ({ 1. pou perièqoun thn K eÐnai oi φ−1 (Hi ).k.

11.5. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai to sÔnolo nZ kai epomènwc mZ/nZ ∼ Zk . ParathroÔme ìti oi upoomˆdec D kai L den eÐnai kanonikèc upoomˆdec (giatÐ?) allˆ ta ginìmena D · SLn (K) kai L · SLn (K) eÐnai kanonikèc upoomˆdec. apì to Pìrisma 4. ìpou     r         1   ∗ L=   me r ∈ K . mz −→ z + kZ. Efarmìzontac to Je¸rhma 4. GnwrÐzoume ìti ìlec oi upoomˆdec thc Z eÐnai thc morf c nZ. 4. O pur nac tou . yx }) = φ−1 (H3 ) ∼ = C2 kai K φ−1 (H1 ) ∼ φ({ 1.7. paÐrnoume K∗ ∼ L ∼ = = D L ∼ GLn (K) ∼ .7. ìpou nZ ⊆ mZ. Sunep¸c apì to Ðdio pìrisma èqoume ìti Zm = Z ∼ = mZ n m n Z Z = Zn .7.8(4) eÐqame dei ìti L · SLn (K) = GLn (K). = = SLn (K) ∩ L SLn (K) D ∩ SLn (K) An Z eÐnai to kèntro thc GLn (K) tìte h upoomˆda Z · SLn (K) eÐnai kanonik  afoÔ kai oi dÔo upoomˆdec Z kai SLn (K) eÐnai kanonikèc. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti upˆrqei ènac monadikìc epimorfismìc omˆdwn φ : S4 −→ S3 me (1 2) −→ (1 2) kai (1 3 4) −→ (1 2 3). 3. yx3 }) = = C2 K 2. Sto Parˆdeigma 4. Sunep¸c gia kˆje upoomˆda H thc GLn (K) to ginìmeno H·SLn (K) eÐnai upoomˆda thc GLn (K). ìlec oi upoomˆdec thc Zn = Z/nZ eÐnai thc morf c mZ/nZ. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 375 φ({ 1. Sunep¸c.. Z mZ Z nZ Allˆ h antistoiqÐa mZ −→ Zk . = 'Ara Zm ∼ Zm·k /Zk (autì to èqoume xanadeÐ sto je¸rhma thc dom c twn = kuklik¸n omˆdwn). n ∈ N. JewroÔme thn prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn. EÐdame sto Parˆdeigma 4. dhlad  n = m · k .4.8(4) ìti SLn (K) GLn (K). yx2 }) = = C2 K φ−1 (H3 ) ∼ φ({ 1.12.       1 kai L∩SLn (K) = {I}.7.    . EpÐshc an D eÐnai h upoomˆda ìlwn twn diagwnÐwn pinˆkwn thc GLn (K) pˆli èqoume D · SLn (K) = GLn (K) allˆ D ∩ SLn (K) = { I }.

'Ara den mporeÐ na eÐnai | H |= 3 kai sunep¸c KH = A4 . Sunep¸c H ∩ K = K . (2 3) } { 1. ja eÐqame KH/K ∼ H/K ∩ H ∼ H ∼ S3 . h KH eÐnai kanonik  upoomˆda pou perièqei thn K ˆra h KH ja eÐnai h A4   ìlh h omˆda S4 . epeid  ìlec oi metajèseic. oi ex c: { 1. Epeid  | KH |=| K || H |. (1 2)(3 4). (1 2 3). Allˆ an σ ∈ K ∩ H me σ = i. 'Enac ˆlloc pio komyìc trìpoc eÐnai o ex c. Omˆdec φ eÐnai h upoomˆda K = { 1.2. An | H |= 3. (1 4 2). An { i } = H S4 . Epeid  h S4 eÐnai sqetikˆ mikr  omˆda ja mporoÔsame na broÔme ìlec tic upoomˆdec thc kai na exetˆzame poiec apì autèc eÐnai kanonikèc. Sunep¸c oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 pou perièqoun thn K eÐnai oi K . Autèc oi upoomˆdec eÐnai. dhlad  K ≤ H . (2 3 4). Ja deÐxoume ìti autèc eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 . (1 4)(2 3) } tou Klein. 'Etsi èqoume φ−1 ({ i }) = K φ−1 ({ i. (1 3 2) }) = K ∪ (1 2 3)K ∪ (1 3 2)K = A4 φ−1 (S3 ) = S4 . An  tan | H |= 6. oi diˆforec thc tautotik c. tìte K ≤ H . Mia = = = = upoomˆda thc S4 pou eÐnai isìmorfh me thn S3 ja prèpei na perièqei dÔo mìno 3-kÔklouc (o ènac antÐstrofoc tou ˆllou). Allˆ ìloi oi 3-kÔkloi eÐnai suzugeÐc metajèseic (blèpe Je¸rhma 4. (1 2 4). Sunep¸c mia tètoia upoomˆda den mporeÐ na eÐnai kanonik . pou an koun sthn K eÐnai tou Ðdiou tÔpou kai eÐnai oi mìnec metajèseic autoÔ tou tÔpou sthn S4 . (2 4) } { 1. (1 3). (2 4 3). (2 3) }) = K ∪ (2 3)K φ−1 ({ i. . 'Estw ìti H ∩ K = { i }. (1 3)(2 4). (1 3 4). (1 3). (1 2 3). ja prèpei ìlec autèc na an koun sthn H ∩ K (giatÐ?). (1 4 3). (3 4) }. (4 3) } { 1. dhlad  KH = S4 . (1 4). (1 2). (2 4). (1 3) }) = K ∪ (1 3)K φ−1 ({ i. (1 2). A4 kai S4 . proc qˆrh thc plhrìthtac.15). Epeid  kai oi dÔo eÐnai kanonikèc upoomˆdec. an K H tìte K ∩ H = { i }   K ∩ H = { i }. (1 2) }) = K ∪ (1 2)K φ−1 ({ i. Prˆgmati. epeid  S4 /K ∼ S3 . ja prèpei | H |= 3   6. tìte h H perièqei èna 3-kÔklo kai epeid  eÐnai kanonik  ja prèpei na perièqei ìlouc touc 3-kÔklouc (giatÐ?).376 4. (1 4). (1 3 2). (2 3).

DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 . 'Estw G = 2x 3y 5z x. DeÐxte ìti KM G.7. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 gia kˆje g ∈ G. y. tìte x ∈ K . Na brejeÐ h omˆda phlÐko G/H . . gia kˆje g ∈ G. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 377 Ask seic 4. 8. Na brejoÔn ìlec oi kanonikèc upoomˆdec thc. 'Estw ìti h H eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc m miac omˆdac G. i) DeÐxte ìti x30 ∈ K gia kˆje x ∈ G. z ∈ Z kai H = thn omˆda phlÐko G/H . DeÐxte ìti: i ) τ · π · τ = π −1 . 'Estw G omˆda kai a èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. iii ) D5 ∼ < π. 5. 'Estw G omˆda me tˆxh 26. ìpou G = Q8 eÐnai h omˆda twn quaternions kai H = Z(Q8 ). gia ìla ta h ∈ H kai k ∈ K . K kanonikèc upoomˆdec thc me H ∩ K = { 1 }. DeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio n upˆrqei kanonik  upoomˆda Nn thc G me | G : Nn | = n. 6. ii) An x ∈ G me x7 ∈ K . 'Estw G omˆda me tˆxh 210 kai K kanonik  upoomˆda thc G me tˆxh 7. x ∈ Z . DeÐxte ìti h H eÐnai kanonik  sth G. 10. τ >. 'Estw G mia omˆda kai a ∈ G me a th monadik  upoomˆda tˆxhc 3. 2x . 2. ¸ste < a > G. iii) DeÐxte ìti gia to stoiqeÐo g ∈ G isqÔei h isodunamÐa g ∈ K ⇐⇒ g 37 ∈ K . Perigrˆyte 11. 9. DeÐxte ìti h G èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc an kai mìno h H   h G/H èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc.4. τ >. 'Estw G omˆda kai H. τ = ( 2 5 ) · ( 3 4 ) ∈ S5 . iv) An M G me | M | = 6. 'Estw G omˆda kai H kanonik  upoomˆda thc. DeÐxte ìti hk = kh. 3. ii ) < π > < π. = 4. 'Estw G omˆda kai M kanonik  upoomˆda thc ètsi ¸ste to phlÐko G/M na eÐnai ˆpeirh kuklik . Poiìc eÐnai o deÐkthc thc KM sthn G? GiatÐ h G/KM eÐnai kuklik ? 7. 'Omoia an G = D4 kai H = Z(D4 ). 'Estw π = ( 1 2 3 4 5 ) .7 1.

Upojètoume ìti gia kˆpoio n > 1 kai gia ìla ta α. Upojètoume ìti to phlÐko G/A eÐnai kuklikì. 'Estw G mia omˆda kai N mia upoomˆda thc me thn idiìthta N ∩ G = 1. Omˆdec 12. 16. Tìte deÐxte ìti a) {xn | x ∈ G} b) G kai {xn−1 | x ∈ G} G. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc τg (x) = gxg −1 . . . DeÐxte ìti h omˆda automorfism¸n AutG thc G den eÐnai kuklik . h opoÐa perièqetai sto kèntro Z(G) thc G. ìpou Z(G) einai to kèntro thc G. 19. β ∈ G isqÔei (αβ)n = αn β n . deÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . 'Estw G mia omˆda. 2. 17. β) An Z(G) eÐnai to kèntro thc G. 'Estw G mia omˆda. DeÐxte ìti an H eÐnai mia kuklik  kanonik  upoomˆda miac omˆdac tìte kˆje upoomˆda thc H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. G] = { α1 α2 · · · αn α1 · · · αn | αi ∈ G. DeÐxte ìti h ϕ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn kai ìti h ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an N1 ∩ N2 = 1. 'Estw G omˆda kai N1 . An epiplèon h N eÐnai kanonik  upoomˆda deÐxte ìti N ≤ Z(G). JewroÔme thn omˆda U (Z16 ). gN2 ). x ∈ G. n ≥ 2}. gia ìla ta α. Upìdeixh: DeÐxte ìti h A eÐnai upoomˆda tou kèntrou thc G. 14. n. DeÐxte ìti h N eÐnai Abelian . Upìdeixh: Jewr ste thn apeikìnish G −→ Aut(G). 13. 21. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. . β ∈ G. N2 kanonikèc upoomˆdec thc. DÐnetai h apeikìnish ϕ : G −→ G/N1 × G/N2 me g −→ ( gN1 . ìpou G eÐnai h omˆda metajet¸n thc G. −1 −1 20. 'Estw G mia mh Abelian  omˆda. DeÐxte ìti [G . DeÐxte ìti to 16 diaireÐ ton arijmì m4 − 1 gia kˆje perittì arijmì m. 18. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . DÐnetai mia omˆda G. . i = 1. g −→ τg . An h omˆda phlÐko G/H eÐnai kuklik . 15. 'Estw G mia omˆda kai A kanonik  upoomˆda thc tˆxhc 2. α) Na deiqteÐ ìi h omˆda Inn(G) twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai kanonik  upoomˆda thc omˆdac ìlwn twn automorfism¸n thc G. αn−1 β n = β n αn−1 . . na deiqteÐ ìti h omˆda phlÐko G/Z(G) eÐnai isìmorfh me thn omˆda Inn(G).378 4.

'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. .4. EpÐshc deÐxte ìti an n ≥ 3 [GLn (C). tìte upˆrqei ènac isomorfismìc L K/H K ∼ L/(L ∩ K) H . GLn (C)] = SLn (C) = [SLn (C).7. . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka g) (αβα−1 β −1 )n(n−1) = 1. H kai L eÐnai upoomˆdec thc G kai K G.7. βn ) o diag¸nioc pÐnakac me stoiqeÐa sthn kÔria diag¸nio ta β1 . . · βn = 0 [In + αEij . βn . . H L. . . 379 22. β ∈ G. . DeÐxte ìti gia i = j kai β1 · . ApodeÐxte thn ex c genÐkeush tou Jewr matoc 4. βn )] = In + kai epiplèon ìti gia i = j = k α(βj − βi ) Eij βi [In + αEij . . . . SLn (C)]. j) sthn opoÐa èqei 1 kai diag( β1 . 23. = . .12: An K. gia ìla ta α. . diag(β1 . . . In + βEjk ] = In + αβEik .

26). 'Opwc mìlic deÐxame upˆrqoun dÔo upoomˆdec G1 .8 (7) ). autìc o katˆlogoc apoteleÐtai apì omˆdec thc morf c Cpn1 × Cpn2 × · · · × Cpns . 1 < m < n. ìpou o m. ja prèpei hm1 = hm2 = 1. Upojètoume ìti o n eÐnai sÔnjetoc arijmìc kai èstw m ènac gn sioc diairèthc tou n.14. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n. sÔmfwna me to Parˆdeigma 4. G2 tˆxewn m1 . An n = m1 m2 . p eÐnai thc morf c H/ g gia mia (monadik ) upoomˆda H thc G pou perièqei thn g .7.23.(m1 . m2 antÐstoiqa kai isqÔei G = G1 G2 kai G1 ∩ G2 = { 1 }.8. 'Opwc ja doÔme. Tìte isqÔoun ta ex c.1 Je¸rhma. Epeid  h ∈ G1 kai h2 ∈ G2 . Aut  h upoomˆda. oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc.7. Allˆ h tˆxh tou h ja prèpei na diaireÐ . S aut  thn perÐptwsh kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 . EpÐshc an o n eÐnai ènac pr¸toc arijmìc oi mìnec upoomˆdec thc G eÐnai h { 1 } kai h G (blèpe 4. Sunep¸c | H/ g | = m pou shmaÐnei ìti | H | = m. an p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc tou m. 'Ara | G : G1 | = m2 kai | G : G2 | = m1 . p 'Estw t¸ra ìti n = m1 m2 ìpou o m. 'Estw h ∈ G1 ∩ G2 .4. 1. Kat arq n apodeiknÔoume ìti gia tic peperasmènec Abelianèc omˆdec isqÔei to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange. Efarmìzoume epagwg  sto n.380 4. h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p. sÔmfwna me to Pìrisma 4. H perÐptwsh n = 1 eÐnai tetrimmènh. dÐnontac ènan katˆlogo ìlwn twn mh isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn miac dedomènhc tˆxhc. m2 ) = 1. g2 ∈ G2 kai h G eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno G1 × G2 .8 Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Efarmìzontac ta prohgoÔmena apotelèsmata mporoÔme t¸ra na taxinom soume ìlec tic peperasmènec Abelianèc omˆdec.d. g1 ∈ G1 . m2 ) = 1.k. H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh n kai sunep¸c epagwgikˆ h G/ g p èqei mia upoomˆda tˆxhc m .4. tìte h G èqei dÔo monadikèc upoomˆdec G1 . 4. sÔmfwna me to 4. Tìte. Apìdeixh. G2 me | G1 | = m1 kai | G2 | = m2 .(m1 . Omˆdec 4.d. Dhlad  mporoÔme na apant soume sto basikì er¸thma pìte dÔo tètoiec omˆdec eÐnai isìmorfec   ìqi. s 1 2 ìpou ta pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ ìqi kat anˆgkh diakekrimènoi.7.k. SÔmfwna me to Pìrisma 4.11. Gia kˆje diairèth m tou n upˆrqei mia upoomˆda thc G pou èqei tˆxh m. 2.

1.1 ja deÐxoume ìti metaxÔ . (g1 . 'Omoia g1 = g1 . 4 kai 6. Apì to gegonìc autì prokÔptei ìti o omomorfismìc G1 × G2 −→ G. 4   thc morf c 2pn   pn . An h G eÐnai kuklik . autì eÐnai to monadikì stoiqeÐo tˆxhc 3 thc ˙ s . twn Abelian¸n omˆdwn U (Zm ) oi mìnec kuklikèc eÐnai autèc gia tic opoÐec to m eÐnai 2. Sunep¸c t2 = t−1 ∈ s pou shmaÐnei ìti t ∈ s pou eÐnai ˆtopo.8. 'Etsi èqoume | G1 G2 | = | G1 | |G1 ∩G2| = | G1 | | G2 | = m1 m2 = | G | kai ˆra G = G1 G2 .2 Parˆdeigma. g2 ∈ G2 kai −1 −1 −1 s = g1 g2 . pou eÐnai pl jouc 6. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc 12.4. g1 ∈ G1 . Prˆgmati. afoÔ o m. |G2| Epomènwc G1 ∩ G2 = { 1 }.8. rètec tou 12 eÐnai 2. Epomènwc upˆrqei w ∈ G pou den an kei sthn s kai èqei tˆxh 2. Apì thn ˆllh pleurˆ. thn Ôparxh twn opoÐwn anafèrei kai to prohgoÔmeno je¸rhma.3. Autì = = to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4.8. g 3 kai g 2 antÐstoiqa.8. h G èqei monadikèc upoomˆdec tˆxhc 2. 3. tìte G = s ∪ t s . To stoiqeÐo h = s2 eÐnai to monadikì = = stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. g1 ∈ G1 . kaj¸c eÐnai 12 = 3 · 4 kai sunep¸c upˆrqoun dÔo monadikèc upoomˆdec thc G tˆxhc 3 kai 4. an s ∈G s eÐqe tˆxh 6 tìte to s 3 ∈ s kai s 2 ∈ s kai ˆra s = s pou eÐnai ˆtopo.3 Efarmog . s = g1 g2 .8. Epeid  h G den eÐnai kuklik . afoÔ −1 −1 g1 g1 ∈ G1 . ˆra g2 g2 ∈ G1 .d.11). g 4 .(m1 . ìpou p eÐnai ènac perittìc pr¸toc arijmìc 4. tìte autèc eÐnai oi g 6 . ja èprepe na eÐnai tˆxhc 4   6. An t eÐnai èna ˆllo stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. ja prèpei na èqei kai ˆllo stoiqeÐo tˆxhc 2. Oi gn sioi diai- g = g4 g 3 ∼ g 4 × g 3 ∼ C3 × C4 . eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. pou eÐnai to monadikì stoiqeÐo thc s tˆxhc 2. aut  den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 (giatÐ?). 4 kai 6. Diìti diaforetikˆ ta stoiqeÐa tou uposunìlou G s . Sthn prokeimènh perÐptwsh. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 381 to m1 kai to m2 (blèpe 4. 3. EpÐshc h G ektìc apì to g . = = 'Estw ìti h G den eÐnai kuklik . m2 ) = 1. Wc efarmog  tou Je¸r matoc 4. g2 ∈ G2 . An G = g . 'Ara èqoume G = w g h ∼ w × g × h ∼ C2 × C2 × C3 . Aut  èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 2 kai èna stoiqeÐo h tˆxhc 3. IsqÔei de 4. sÔmfwna me to je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. Sunep¸c h = 1. èstw s ∈ G. Dhlad  g2 g2 ∈ G1 ∩ G2 = { 1 } pou shmaÐnei g2 = g2 . Opìte to ginìmenì touc s = gh èqei tˆxh 6 (giatÐ?) kai èqoume s = g h ∼ g × h ∼ C2 × C3 . g2 ) −→ g1 g2 . Tìte g1 g1 g2 g2 = 1.k. Aut  pou eÐnai tˆxhc 4 an den eÐnai kuklik  eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno C2 × C2 kai sunep¸c h G eÐnai isìmorfh me thn C4 × C3   me thn C2 × C2 × C3 .

Autì to apotèlesma èqei efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. Gia t = 0 èqoume (1 + p) ≡ 1 mod p en¸ (1 + p) ≡ t 1 mod p2 . Me ˆlla lìgia. Kat arq n èqoume U (Z2 ) = { 1 } kai U (Z4 ) ∼ C2 . i t+1 afoÔ p ≥ 3 kai p ≡ 0 mod p. èqoume U (Zpn )/G1 = G1 G2 /G1 ∼ G2 /G1 ∩ G2 ∼ G2 . ìpwc exhg same parapˆnw. ja isqÔei (1 + p)pn−1 ≡ 1 mod p n−2 1 mod pn en¸ (1 + p)p ≡ 1 mod pn . MporoÔme na perioristoÔme sthn perÐptwsh ìpou n ≥ 2.1 13)) ìti U (Z2pn ) ∼ U (Z2 × Zpn ) = U (Z2 ) × U (Zpn ) ∼ U (Zpn ). aut  ja parˆgei thn 1 + p èqei tˆxh p omˆda G1 . = = ArkeÐ loipìn na deiqteÐ ìti h omˆda U (Zpn ) eÐnai kuklik . r mod pn −→ r mod p. kaj¸c oi akèraioi pn−1 kai p − 1 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. T¸ra.382 4.7. Omˆdec kai n ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc. i ≤ i ≤ p − 1 . ìpwc gia parˆdeigma sth dekadik  parˆstash enìc rhtoÔ arijmoÔ. | G2 | = p − 1 gia tic opoÐec èqoume U (Zpn ) = G1 G2 . p H tˆxh thc omˆdac U (Zpn ) eÐnai Ðsh me ϕ(pn ) = pn−1 (p − 1) kai ètsi. t DeÐqnoume epagwgikˆ ìti gia kˆje t ∈ N isqÔei (1 + p)p ≡ 1 mod pt+1 allˆ t (1 + p)p ≡ 1 mod pt+2 . upˆrqoun monadikèc upoomˆdec G1 kai G2 me | G1 | = pn−1 . eÐnai ènac epimomorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda G1 . ìpwc èqoume deÐxei sthn Efarmog  4. An deÐxoume ìti autèc oi dÔo upoomˆdec eÐnai kuklikèc tìte h U (Zpn ) eÐnai kuklik  (giatÐ?). h opoÐa eÐnai epÐ (giatÐ?). Kaj¸c h G1 eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc pn−1 . 'Etsi èqoume p (1 + p) pt+1 = (1 + rp t+1 p ) = 1 + rp t+2 + i=2 p (rpt+1 )i = 1 + rpt+2 + spt+3 . h klˆsh modulo pn tou n−1 kai ˆra. . 'Estw t¸ra p ènac perittìc = pr¸toc arijmìc. lìgw tou Jewr matoc 4.6.12. Autì deÐqnei ìti (1 + p)p ≡ i t+2 allˆ (1 + p)pt+1 ≡ 1 mod pt+3 .6. h antistoiqÐa aut  eÐnai mia kalˆ orismènh apeikìnish. Prˆgmati. tìte aut  ja parˆgei thn G1 . an broÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo pn pou èqei tˆxh pn−1 . h omˆda U (Zp ) = Z∗ eÐnai kuklik . G1 ∩ G2 = { 1 }. Tìte gnwrÐzoume (blèpe Je¸rhma 4. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume ìti (1 + p)p ≡ 1 + rpt+1 allˆ r ≡ 0 mod p.8(2). afoÔ. = = ParathroÔme ìmwc ìti h antistoiqÐa φ : U (Zpn ) −→ U (Zp ).7 kai 'Askhsh 2. Eidikìtera.

5). EÐnai de ker φ = {r mod pn ∈ U (Zpn ) | r ≡ 1 mod p } kai ˆra (1 + p) mod pn ∈ ker φ. ApodeiknÔoume epagwgikˆ ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc U (Zm ) eÐnai mikrìterh apì thn tˆxh 2α−1 thc U (Zm ). prokÔptei ìti U (Z2α ) ∼ C2 × C2α−2 gia α ≥ 3. An apodeÐxoume ìti h omˆda U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . Prˆgmati.k. kai sunep¸c h U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 383 Epiplèon. parathroÔme ìti an h anˆlush tou m se diakekrimènouc pr¸touc eÐnai thc morf c 2α pm1 · · · pmk . m2 ) = 1.k.6 parakˆtw. Epeid  oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc me autèc tic tˆxeic.1 eÐnai kai anagkaÐa. tìte h omˆda U (Zm ) den eÐnai kuklik . dhlad  ìti r2 = 1 + λ2t gia kˆpoion t−2 2 t−1 t−1 akèraio λ.p. ja prèpei H = G kai ˆra m. Prˆgmati. Kat arq n.8. Den eÐnai dÔskolo na broÔme mia klˆsh pou èqei tˆxh 2α−2 . sÔmfwna me to 1) tou Jewr matoc. afoÔ isqÔei 32 ≡ 1 mod 2α . m2 ) = 1. 1 kai me to ginìmeno C2 ×C(p ×· · ·×C(p 1 k kai ˆra den eÐnai kuklik  (giatÐ?).8. ìpou p perittìc pr¸toc. Me bˆsh thn parat rhsh aut  kai to L mma 4. dhlad  G1 ⊆ ker φ. r = 4k + 1   r = 4k − 1 kai ˆra r2 = 1 ± 8k + 16k 2 . ìpou k ≥ 2. dhlad  32 ≡ α−2 α−1 α 2 α−1 2 2 2α α−1 α+1 α−1 2 α+1 1+2 +λ2 . r2 ≡ 1 mod 8. dhlad  ìti an to m den eÐnai 2. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸ ìti h sunj kh 2) sto Je¸- .9. isqÔei φ(r1 r2 mod pn ) = φ(r1 mod p)φ(r2 mod p) kai ˆra h φ eÐnai omomorfismìc. Apomènei t¸ra na apodeÐxoume ìti isqÔei kai to antÐstrofo. Gia α = 3 jewroÔme mia klˆsh r mod 8 ∈ U (Z8 ).k.4. Dhlad  an G1 kai G2 eÐnai monadikèc upoomˆdec tˆxhc m1 kai m2 antÐstoiqa.(m1 . = 4 4. tìte m. tìte kai h U (Zm ) den ja eÐnai kuklik  gia m = 2α pm1 · · · pmk 1 k me α ≥ 3. èqoume 3 = (−1 + α−3 α−3 4) mod 8 ≡ 1 mod 8 kai an upojèsoume ìti 32 ≡ 1 + 2α−1 mod 2α . Tìte. 'Ara gia kˆje r mod 2α ∈ U (Z2α ) isqÔei r2 ≡ 1 mod 2α .(m1 . 1. gia α = 3. ja prèpei G1 = ker φ kai ˆra h omˆda G2 ∼ U (Zpn )/G1 ∼ U (Zp ) = Zp−1 eÐnai = = epÐshc kuklik . 1 k tìte h U (Zm ) eÐnai isìmorfh me to ginìmeno C(p −1)pm1 −1 × · · · × C(p −1)pmk −1 1 1 −1)p1 m1 −1 gia α = 0. en¸ h omˆda U (Z8 ) èqei tˆxh t−2 t−2 4. α ≥ 3. α = 0. 4   thc morf c pn   2pn . upˆrqoun upoomˆdec thc H tˆxhc m1 kai m2 .d. Kaj¸c | U (Zpn )/G1 | = p − 1 = | U (Zpn )/ ker φ |. Sunep¸c.4 k −1)pk mk −1 gia α = 2 k rhma 4.4 Parat rhsh. tètoiec ¸ste G = G1 G2 . Tìte (r2 ) = r2 = 1 + λ2t+1 + λ2 22t kai sunep¸c r2 ≡ α−2 1 mod 2t+1 . H klˆsh 3 mod 2α eÐnai α−3 mia apì autèc.d(m1 . G1 ∩ G2 = { 1 }. upˆrqei upoomˆda H thc G me tˆxh Ðsh me to e. 'Estw loipìn m = 2α .8. tìte 3 = (1+2 ) +λ 2 +λ(1+2 )2 ≡ (1+2 ) mod 2 = (1+2α +22α−2 ) mod 2α+1 ≡ (1+2α ) mod 2α+1 . Upojètoume ìti r2 ≡ 1 mod 2t . m2 ) (blèpe 'Askhsh 4. 2. Epeid  oi m1 kai m2 diairoÔn thn tˆxh | H | thc H .8.

thc opoÐac h tˆxh thc diaireÐtai me to ni . . . .8. . . Sunep¸c. Qi oi monadikèc upoomˆdec twn G kai H antÐstoiqa pou èqoun tˆxh pαi . k tˆxhc ni tètoiec ¸ste G = G1 · · · Gk kai Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 }. H pou èqoun thn Ðdia tˆxh n. afoÔ Gi ⊆ G1 · · · Gk . s. . . 'Ara o periorismìc thc φ sthn i Pi eÐnai ènac isomorfismìc thc Pi sthn Qi . 4. eÐnai s 1 diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. . s eÐnai ènac isomorfismìc tìte h antistoiqÐa φ : G −→ H .384 4. . . Prˆgmati. . 2. . . AntÐstrofa an φi : Pi −→ Qi . an G = G1 G2 me G1 ∩G2 = { 1 } kai m. s. an n = pα1 · · · pαs . . | G2 |) = 1. . . k . èqoume | G1 · · · Gk | ≥ | G | kai ˆra G1 · · · Gk = G. 2. . (1 3)(2 4). . 2. . i = 1. h tˆxh aut  eÐnai sqetikˆ pr¸th proc to ni . G ∼ H an kai mìnon an Pi ∼ Qi gia = = i kˆje i = 1. i = 1.d. ìpou Pi eÐnai h monadik  upoomˆda thc G tˆxhc pαi . . ìpou oi pi . i = 1. tìte G = P1 · · · Ps kai Pi ∩ P1 · · · Pi−1 Pi+1 · · · Ps = {1}. Tìte. Apì autì. . . . 'Estw n = pα1 · · · pαs h anˆlush tou n se ginìmeno diakes 1 krimènwn pr¸twn kai Pi . to ginìmeno G1 · · · Gk eÐnai mia upoomˆda thc G. . . . Prˆgmati.1. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n = n1 · · · nk . Apomènei na deÐxoume ìti Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 } gia kˆje i = 1. s. Prˆgmati. Omˆdec Epomènwc.(| G1 |. T¸ra. prokÔptei eÔkola ìti kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gs . k . . . s. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4.5 Pìrisma. ìpou G1 = (1 2)(3 4) . Tìte upˆrqoun monadikèc upoomˆdec Gi . i Apìdeixh. 2. . Sunep¸c. G2 = (1 3)(2 4) kai upˆrqei h upoomˆda G3 = (1 4)(2 3) pou eÐnai diˆforh twn G1 kai G2 . G1 ∩ G2 = { 1 }. H Ôparxh kai h monadikìthta twn upoomˆdwn Gi me | Gi | = ni prokÔptei apì to prohgoÔmeno je¸rhma. i = 1. . tìte upˆrqoun kai ˆllec upoomˆdec thc G me tˆxh Ðsh me | G1 |   | G2 |. .k. (1 4)(2 3) } èqoume K4 = G1 G2 . kaj¸c h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc upoomˆdac G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk diaireÐ to ginìmeno n1 · · · ni−1 ni+1 · · · nk . Gia parˆdeigma. . èpetai ˆmesa ìti h upoomˆda Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk eÐnai tetrimmènh. tìte | φ(Pi ) | = pαi (giatÐ?) kai ˆra φ(Pi ) = Qi . . g1 g2 · · · gs −→ φ1 (g1 ) · · · φs (gs ). eÐnai de | G1 |=| G2 |=| G3 |= 2. an φ : G −→ H eÐnai ènac isomorfismìc. . . ìpou oi ni eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. (1 2)(3 4).8. eÐnai ènac isomorfismìc. . i = 1. gia thn omˆda tou Klein K4 = { i. i = 1. . ìpou gi ∈ Pi . gia i = 1. Ac jewr soume t¸ra dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec G. s.

oi upoomˆdec g p kai g p perièqoun n−1 p thn g . EpÐshc gia kˆje diairèth pi . i = 1. 2. dhlad  | G | = pn gia kˆpoio n ∈ N. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Sunep¸c h φ eÐnai apeikìnish.6 L mma. ìpou m = n − k . j = 0. 1. Tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ G isqÔei m x = 1 (giatÐ?). s. . . . .7. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . EÐnai fanerìn loipìn ìti h taxinìmhsh twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn anˆgetai sthn taxinìmhsh twn Abelian¸n omˆdwn G twn opoÐwn h tˆxh eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ p. Dhlad  h G den mporeÐ na grafeÐ wc ginìmeno gn siwn upoomˆdwn thc. Shmei¸noume ìti k ≥ m. Sunep¸c an G eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc m kai m = pn1 · · · pns eÐnai s 1 h anˆlush tou m se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. n. Gia i. ìpou g eÐnai ènac n−i n−j genn torac thc G. g eÐnai èna stoiqeÐo thc G mègisthc tˆxhc kai h omˆda phlÐko G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc pm . tou pn upˆrqei = n−i mia monadik  upoomˆda tˆxhc pi kai aut  eÐnai h g p . . Tìte gnwrÐzoume ìti G ∼ Cpn . tìte h anˆlush thc G wc ginìmeno upoomˆdwn thc pou ikanopoioÔn thn idiìthta pou anafèretai sto Pìrisma 4. opìte f p = g λ .4. Apìdeixh. g ∈ G wc ginìmena stoiqeÐwn twn Pi . An 1 = (f p )p m k−m = g λp k−m . i To epìmeno L mma eÐnai to shmantikìtero b ma gia thn taxinìmhsh ìlwn twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn. i = 0. . 'Estw pk h tˆxh tou g . . gia kˆpoio λ ∈ N. 'Etsi èqoume pk 4. . ìpou g = g1 · · · gs kai g = g1 · · · gs eÐnai oi monadikèc ekfrˆseic dÔo stoiqeÐwn g.6. 'Eqoume de 385 φ(gg ) = φ(g1 · · · gs g1 · · · gs ) = φ(g1 g1 · · · gs gs ) = φ1 (g1 g1 ) · · · φs (gs gs ) = φ1 (g1 ) · · · φs (gs )φ1 (g1 ) · · · φs (gs ) = φ(g)φ(g ). Autì eÐqe deiqteÐ kai sto Je¸rhma 4. 'Estw f g ènac genn torac thc G/ g . ìpou p pr¸toc. tìte upˆrqei èna h ∈ G tètoio ¸ste h klˆsh h g na parˆgei thn G/ g kai h tˆxh tou h na eÐnai Ðsh me pm .5 me touc ìso to dunatìn perissìterouc parˆgontec eÐnai h G = P1 · · · Ps ìpou | Pi | = pni . afoÔ h tˆxh tou f g k eÐnai pm kai f p = 1 ∈ g . Kat arq n exetˆzoume to aploÔstero eÐdoc Abelian¸n omˆdwn pou eÐnai oi kuklikèc. Upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  tˆxhc pn .8. Sthn perÐptwsh aut  eÐnai G = h g kai h ∩ g = { 1 }.8.8. .

Sunep¸c G ∼ Cp × Cp2 . 'Estw G mia omˆda tˆxhc p3 . allˆ ìqi kuklik . Tìte upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec G1 .7 Parˆdeigma. ìpwc apaiteÐtai. ìpou p pr¸toc. k. H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh p2 kai den mporeÐ na eÐnai kuklik . GnwrÐzoume ìti h G èqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. . 2. Upojètoume ìti h Prìtash . eÐnai gnwstì ìti h G eÐnai kuklik . G2 . Telikˆ blèpoume ìti an ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc G èqoun tˆxh p. 'Estw h g èna tètoio stoiqeÐo. opìte h = 1. Efarmìzoume epagwg  sthn tˆxh | G | thc G (dhlad  sto n). i = 1. ìpou p eÐnai pr¸toc. 4. 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. èstw rpk = λpk−m .7. Sunep¸c ìla ta stoiqeÐa. . Apì to Je¸rhma 4. tìte ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc eÐnai tˆxhc p. an h G den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc p2 . . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . . Gk thc G tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gk . diìti diaforetikˆ h G ja eÐqe èna stoiqeÐo h tˆxhc p2 tètoio ¸ste h klˆsh h g ja par gage thn G/ g .8. èqoume m m m ìti hp = f p g −rp = g λ g −λ = 1 kai h g = f g . T¸ra h omˆda phlÐko 4. .386 4. Autì sunˆgetai ˆmesa kai apì thn epìmenh prìtash. tìte upˆrqoun stoiqeÐa g. gi ∈ Gi .12 sthn upoomˆda h g thc G antistoiqeÐ h upoomˆda h g / g thc G/ g pou eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo thc h g . Apìdeixh. f ∈ G tètoia ¸ste G = g h f kai g ∩ h f = h ∩ f g = f ∩ h g = { 1 } (giatÐ?). Tèloc eÐnai fanerì ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc ginìmeno x = hi g j kai ˆra G = h g . . U- G g h g g ∼ = G h g eÐnai tˆxhc p kai parˆgetai apì kˆje mh oudètero stoiqeÐo thc f h g ìpou f p = 1 kai f ∩ h g = 1. . An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p2 . diìti mia sqèsh h = g t shmaÐnei ìti (h g ) = g kai ˆra to pm diaireÐ to . pojètoume ìti h G eÐnai Abelian . Gia n = 1. thc G/ g eÐnai tˆxhc p. Tìte hp = 1 kai sunep¸c h ∩ g = { 1 }. h. Jètontac h = f g −r . Apì autì prokÔptei ìti h ∩ g = { 1 }. . 'Ara G = h g me h ∩ g = { 1 }. tìte h G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc p kai sÔmfwna me to prohgoÔmeno L mma h G èqei èna stoiqeÐo h tˆxhc p tètoio ¸ste h klˆsh h g parˆgei thn G/ g . Omˆdec 'Ara to pk diaireÐ to λpk−m .8 Prìtash. ektìc apì to oudètero. = T¸ra.8.

. 'Estw m < n. Allˆ h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou gi g kai α ˆra prèpei gi i −βi = 1. 1 ≤ i ≤ k .8. 2. Allˆ apì thn epagwgik  upìjesh to oudètero stoiqeÐo g thc G/ g èqei α th monadik  èkfrash g = g · · · g (k forèc). arijmoÔ p tètoiec ¸ste n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk > 1 kai m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ ms > 1. i = 1. . tìte èpetai ìti α α g1 1 −β1 g · · · gs s −βs g = g . Prˆgmati. nk kai m1 . . upˆrqei èna stoiqeÐo gi ∈ Gi pou h klˆsh gi g parˆgei thn Gi / g kai h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me | Gi / g |. . m2 . α α α dhlad  g1 1 −β1 g2 2 −β2 · · · gs s −βs g λ−µ = 1. . 'Estw n1 . thc H na grˆfetai monadikˆ sth morf  h g = h1 g · · · hk g . . Tìte ta kartesianˆ ginìmena 4. Apì to prohgoÔmeno L mma. . . ms dunˆmeic enìc pr¸tou G = Cm1 × · · · × Cnk kai H = Cm1 × · · · × Cms eÐnai isìmorfec omˆdec an kai mìnon an k = s kai ni = mi gia kˆje i. Hs thc H tètoiec ¸ste to kˆje stoiqeÐo h g . 'Estw g èna stoiqeÐo thc G pou èqei mègisth tˆxh. s. hi g ∈ Hi . èstw pm . . .11 upˆrqei monadik  upoomˆda Gi thc G tètoia ¸ste Hi = Gi / g . Apì to Pìrisma 4. . . . epeid  h Gi èqei tˆxh mia dÔnamh tou p kai h Gi / g eÐnai kuklik . Epomènwc to kˆje stoiqeÐo h ∈ G grˆfetai sth morf  α α α h = g1 1 g2 2 · · · gs s g λ . . . Sunep¸c h = h1 h2 · · · hk g λ . Tìte h Prìtash isqÔei gia thn omˆda phlÐko G/ g = H pou èqei tˆxh pn−m . i = 1. An m = n tìte h G eÐnai kuklik  kai h Prìtash isqÔei. opìte λ = µ. an eÐqame β β α α α β g1 1 g2 2 · · · gs s g λ = g1 1 g2 2 · · · gs s g µ .9 L mma. λ < pm . . . h ∈ G. s. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 387 isqÔei gia ìlec tic omˆdec tˆxhc mikrìterhc apì pn . H2 . gia kˆpoio λ ∈ N. 0 ≤ αi < Gi . 0 ≤ λ < pm g kai aut  h èkfrash tou h eÐnai monadik . . Dhlad  gi i −βi g = g   α isodÔnama gi i −βi ∈ g .7. . Dhlad  upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec H1 .8. n2 . Autì mporeÐ na sumbeÐ mìno an αi = βi .4. . . 2.

. . èpetai ìti φ(Gp ) = H p kai ˆra Gp ∼ H p . . 1 ≤ i ≤ k kai mj = pβj . dhlad  sto n. . Epeid  tìte pk = | G | = | H | = ps . . . gk ). . . h upìjesh thc epagwg c dÐnei α1 −1 = β1 −1. ja prèpei kai ìla ta βj . èqoume g = (g1 . . gia kˆje i. tìte G = Cp = H kai α1 = 1 = β1 .8. opìte p p g p = (g1 . . . gk )p = (g1 . gia G = = kˆpoio n. . 4. Autì shmaÐnei telikˆ ìti G = H . Kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn èqei mia monadik  anˆlush wc ginìmeno kuklik¸n upoomˆdwn thc ìpwc aut  perigrˆfetai sthn Prìtash 4. GnwrÐzoume ìti an x eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Cpr . . Epomènwc èqoume p p Gp = Cn1 × · · · × Cnr = Cpα1 −1 × · · · × Cpαr −1 kai p p H p = Cm1 × · · · × Cmt = Cpβ1 −1 × · · · × Cpβt −1 . . opìte αr+1 = αr+2 = · · · = αk = 1. tìte to stoiqeÐo xp eÐnai genn torac thc upoomˆdac p Cpr−1 = xp = { (xp )i = (xi )p | xi ∈ Cpr } = Cpr .388 4. AntÐstrofa. en¸ α1 + α2 + · · · + αk = n = β1 + β2 + · · · + βs . . gk ). . Sunep¸c. k = 1 = s. Tìte α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai β1 ≥ β2 ≥ · · · ≥ βs ≥ 1. .10 Pìrisma. . 1 ≤ i ≤ k tìte G = H (opìte ∼ H ). . Sunep¸c s = k . . . An α1 = 1. gk ) = (g1 . tìte gia kˆpoia gi ∈ Cni . . . . 'Estw ni = pαi . upojètoume ìti G ∼ H .10. tìte α2 = · · · = αk = 1 kai ˆra ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc p (giatÐ?). . Prˆgmati. prokÔptei ìti k = s. αr −1 = = βt − 1 kai ˆra n1 = m1 . Efarmìzoume = t¸ra epagwg  sthn tˆxh | G | = | H | thc G. . . gk ) · · · (g1 . JewroÔme ta uposÔnola Gp = { g p | g ∈ G } kai H p = { hp | h ∈ H } ta opoÐa eÐnai upoomˆdec thc G kai H antÐstoiqa (giatÐ?). s na eÐnai Ðsa me 1 (giatÐ?). Omˆdec Apìdeixh. EÐnai de p p p p Gp = Cn1 × · · · × Cnk kai H p = Cm1 × · · · × Cms .8. . Epeid  Gp ∼ H p . j = 1. Upojètoume ìti α1 = 1 kai èstw r o megalÔteroc deÐkthc i me αi = 1. 'Ara | Gp | = p(α1 −1)+···+(αk −1) kai | H p | = p(β1 −1)+···+(βs −1) . nr = mt kai r = t (afoÔ | Gp | = | H p | < | G |). Ac jewr soume ènan isomorfismì φ : G −→ H . an g ∈ G. Tìte | G |=| H |= pn . An n = 1. Epeid  φ(g p ) = φ(g)p gia kˆje g ∈ G kai H = { φ(g) | g ∈ G }. . 1 ≤ j ≤ s. . EpÐshc èstw t o megalÔteroc deÐkthc j me βj = 1 opìte βt+1 = · · · = βs = 1. . IsqÔei ìmwc pα1 +α2 +···+αr +(k−r) = | G | = | H | = pα1 +···+αr +(s−r) . 'Estw ìti n > 1. An k = s kai ni = mi . afoÔ h tˆxh thc G diaireÐtai mìno apì dunˆmeic tou p (giatÐ?). . .

. . g1 · · · gk −→ (g1 .8. . . .11 Je¸rhma. . s eÐnai kuklikèc upoomˆdec. sk . tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ stic morfèc g = g1 · · · gk kai g = g1 · · · gs . gj ∈ Gj . . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 389 Apìdeixh. gi ∈ Gi . An 1 k Pi kai Qi eÐnai oi monadikèc upoomˆdec twn G kai G tˆxhc pni (Pìrisma 4. k kai Gj gia j = 1. i = 1. . . Ja deÐxoume ìti k = s kai metˆ apì mia katˆllhlh arÐjmhsh Gi ∼ Gi . . . . tìte mazÐ me tic j=1 nij = . gi ∈ Gi . . k . . . . . k . Me aut  thn orologÐa mporoÔme na diatup¸soume to ex c basikì je¸rhma. .8. . = Apì to Pìrisma autì kai to L mma 4. lìgw tou prohgoÔmenou L mmatoc.8. 2.11 sumperaÐnoume ìti kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn eÐnai isìmorfh me èna kai mìno èna kartesianì ginìmeno thc morf c Cpα1 × Cpα2 × · · · × Cpαk ìpou α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai α1 + α2 + · · · + αk = n. s ∼ eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn kai ˆra H = E . .8. . gk ). Sunep¸c = = G ∼ G an kai mìnon an oi Pi kai Qi èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec gia = kˆje i = 1. i = 1. . . . j = 1. . ìpou Gi gia i = 1. . gk ). . An eÐnai anagkaÐo. . . g1 · · · gk −→ (g1 . 'Estw G = G1 · · · Gk = G1 · · · Gs . . Epomènwc kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn tˆxhc n kajorÐzetai pl rwc apì èna sÔnolo dunˆmewn pi ij twn pi . . Tìte oi antistoiqÐec G −→ H. . i = 1. k kai G −→ E. . . . = i = 1. ìpou ni1 ≥ ni2 ≥ · · · ≥ nisi ≥ 1 kai n si ni . k . Duì Abelianèc omˆdec G kai H thc Ðdiac tˆxhc pn eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec. 4. diatˆssoume tic Gi kai Gj ètsi ¸ste | G1 | ≥ · · · ≥ | Gk | kai | G1 | ≥ · · · ≥ | Gs |. . . . . . JewroÔme ta kartesianˆ ginìmena H = G1 × · · · × Gk kai E = G1 × · · · × Gs .5) i èqoume dei ìti G ∼ G an kai mìnon an Pi ∼ Qi . . gj ∈ Gj .4. . i = 1. Oi kuklikèc omˆdec Cpαi onomˆzontai sun jwc stoiqei¸deic kuklikoÐ parˆgontec thc G kai oi tˆxeic twn pαi onomˆzontai stoiqei¸deic diairètec thc G. k . ja prèpei k = s kai Gi ∼ Gi . 'Estw t¸ra G kai G dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec tˆxhc n kai n = pn1 · · · pnk h anˆlush tou n se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. . . k . Tìte. . . . . An s eÐnai o megalÔteroc deÐkthc metaxÔ twn s1 .

s . . Omˆdec prohgoÔmenec dunˆmeic tou pi . . 2. 3. . . ìpou Gi . eÐnai isìmorfa.390 4.12 Je¸rhma.si +2 = · · · = ni. . . . s (1) n = m1 m2 · · · ms kai mj | mj−1 . . . . s. ms | ms−1 . . an eÐnai anagkaÐo. Ta i de ginìmena twn stoiqeÐwn kˆje st lhc eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc G. s. r. analloÐwtoi kuklikoÐ parˆgontec kˆje Abelian c omˆdac pou eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno (3). . . Oi fusikoÐ arijmoÐ m1 . lambˆnontac upìyin ìti ìla ta kartesianˆ ginìmena Gσ(1) × · · · × Gσ(r) . . (2) AntÐstrofa an o n analÔetai ìpwc sthn (2) tìte ta mj èqoun th morf  (1). . m3 | m2 . èqoume ìti Cmj ∼ Cpn1j × · · · × Cpnkj . . pi i. j = 1.6. eÐnai opoiesd pote omˆdec (giatÐ?). Sunep¸c mporoÔme na poÔme ìti oi klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n = pn1 · · · pnk brÐskontai se 1 − 1 antistoiqÐa me touc pÐnakec thc 1 k morf c   n11 n12 n p1 p1 · · · p1 1s  pn21 pn21 · · · pn2s  2  P = 2 2   ··· ··· nks nk1 nk2 pk pk · · · pk ìpou ta nij orÐzontai ìpwc perigrˆyame mìlic prin. . ìpou ni. An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc n kai P eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ sthn klˆsh isomorfÐac sthn opoÐa an kei h G tìte ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc i gramm c eÐnai oi stoiqei¸deic diairètec thc monadik c upoomˆdac Pi thc G pou èqei tˆxh pni . . .7   apì ta prohgoÔmena apotelèsmata. . . 4. . 'Estw n n mj = p1 1j · · · pk kj .8. DÔo Abelianèc peperasmènec omˆdec eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc analloÐwtouc parˆgontec . . gia kˆje σ ∈ Sn . jewroÔme kai tic dunˆmeic ni. . SunoyÐzontac t¸ra mporoÔme na diatup¸soume to Jemeli¸dec Je¸rhma twn Peperasmènwn Abelian¸n Omˆdwn. . i = 1.s +1 n pi i . . . ms s aut  thn perÐptwsh onomˆzontai analloÐwtoi parˆgontec kai oi kuklikèc omˆdec Cmj .s = 0. = 1 k Epomènwc. j = 2. j = 1.si +1 = ni. . kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n antiproswpeÔetai apì èna kartesianì ginìmeno Cm1 × Cm2 × · · · × Cms (3) ìpou n = m1 m2 · · · ms kai m2 | m1 . . T¸ra apì to Je¸rhma 4.

5) kai (5. . Tìte oi prohgoÔmenoi dunatoÐ pÐnakec eÐnai oi ex c. .  3 3 1  7 1 7 1 1 7 1 1 Oi antÐstoiqoi antiprìswpoi twn klˆsewn isomorfÐac eÐnai ta kartesianˆ ginìmena C23 × C32 × C7 ∼ C504 . 1.8.13 ParadeÐgmata. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 391 4.  3 3  . = ∼ C22 × C3 × C7 × C2 × C3 = C84 × C6 C2 × C32 × C7 × C2 × C2 ∼ C126 × C2 × C2 . (52 . . Autèc eÐnai oi mìnec dunatèc. = C2 × C3 × C7 × C2 × C3 × C2 ∼ C56 × C6 × C2 = Sunep¸c dÔo Abelianèc omˆdec tˆxhc 504 eÐnai isìmorfec an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontèc touc eÐnai to 504   to 168 kai to 3   to 252 kai to 2   to 84 kai to 6   to 126. C52 × C5 kai C5 × C5 × C5 2. ìpou mj | mj−1 .  32 1 1  . .8. Oi antÐstoiqec analÔseic tou 504 se ginìmeno m1 m2 · · · ms .  32 1  7 7 1 7 1       22 2 2 2 2 2 2 2  3 3  . 254 · 2. 168 · 3. Oi antÐstoiqec klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc 125 antiproswpeÔontai apì ta kartesianˆ ginìmena C53 . to 6 kai to 2.    3   2  2 1 2 2 23  32  . 1. = C23 × C3 × C7 × C3 ∼ C168 × C3 = C22 × C32 × C7 × C2 ∼ C252 × C2 .14 Parathr seic. j = 2.8. 5). 5. 'Estw n = 23 · 32 · 7. eÐnai 504. 126 · 2 · 2 kai 56 · 6 · 2. (53 ). an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontec kai oi .4. Oi en lìgw pÐnakec P eÐnai oi ex c 6. p pr¸toc. 84 · 6. s. eÐnai fanerì ìti h G èqei tˆxh pn . 'Estw n = 53 . Apì ton orismì twn analloi¸twn paragìntwn kai twn stoiqeiwd¸n diairet¸n miac peperasmènhc Abelian c omˆdac G. to 2 kai to 2   to 56. 4.

Epeid  kˆje stoiqeÐo tou F ektìc tou mhdenikoÔ eÐnai rÐza autoÔ tou poluwnÔmou prèpei m1 = | F∗ | kai ˆra h F∗ eÐnai kuklik . s kai isqÔei αm1 = 1 gia kˆje α ∈ F∗ . . . . An F∗ eÐnai h pollaplasiastik  omˆda enìc peperasmènou s¸matoc. .6. . . . Mia tètoia omˆda G qarakthrÐzetai apì thn idiìthta Gp = { e }. . . . tìte h prosjetik  omˆda F+ tou F eÐnai mia stoiqei¸dhc Abelian  omˆda afoÔ pF+ = 0 kai ˆra F+ ∼ Cp × Cp × · · · × Cp (n forèc). .8 (2)). tìte ìla ta stoiqeÐa thc G ikanopoioÔn thn exÐswsh xm1 = 1 (giatÐ?). m2 | m1 . . p. k = 2. = 2. . 'Ena tètoio uposÔnolo lègetai bˆsh thc G. 1 ≤ m ≤ n eÐnai (pn − 1)(pn−1 − 1) · · · (pn−m+1 − 1) . p (n forèc) kai {g1 . Omˆdec stoiqei¸deic diairètec sumpÐptoun. .392 4. . . m2 . (pm − 1)(pm−1 − 1) · · · (p − 1) . Gia to lìgo autì o akèraioc m1 onomˆzetai ekjèthc thc G. b) DeÐxte epÐshc ìti to pl joc ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh pm . . . . . me ms | ms−1 . n. . Ask seic 4. gn } èna uposÔnolo thc G tètoio ¸ste G =< g1 >< g2 > · · · < gn > me < gi > ∩ < g1 > · · · < gi−1 >< gi+1 > · · · < gn > = {1} gia i = 1. . Kaj¸c kˆje polu¸numo tou F[x] èqei to polÔ n rÐzec ìpou n eÐnai o bajmìc tou poluwnÔmou. h omˆda lègetai stoiqei¸dhc Abelian  omˆda. Epomènwc h G eÐnai kuklik  an kai mìnon an o ekjèthc thc eÐnai h tˆxh thc | G | (giatÐ?). ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec miac Abelian c omˆdac G tˆxhc n. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn me analloÐwtouc parˆgontec p. An m1 . . a) DeÐxte ìti to pl joc ìlwn twn bˆsewn thc G eÐnai Ðso me (pn − 1)(pn − p) · · · (pn − pn−1 ) . . . An F eÐnai èna peperasmèno s¸ma. . Autì mac dÐnei mia ˆllh apìdeixh thc kuklikìthtac thc F∗ (blèpe Efarmog  4. ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc F∗ me mk | mk−1 . to polu¸numo xm1 − 1 èqei to polÔ m1 rÐzec sto F.9 1. ìpou | F+ | = pn . . S aut  thn perÐptwsh ìtan oi stoiqei¸deic diairètec eÐnai ìloi Ðsoi me p. apì to jemeli¸dec je¸rhma twn Abelian¸n omˆdwn èqoume F∗ ∼ Cm1 × Cm2 × · · · × Cms = ìpou m1 . .

8. . s. 2. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc p5 ìpou p pr¸toc. n ). An G eÐnai mia peperasmènh Abelian  omˆda kai A.p. .4. i = 1. 3. B eÐnai upoomˆdec thc tˆxhc n kai m tìte h G èqei mia upoomˆda Γ tˆxhc Ðshc me to e.k. TÐ mporeÐte na sumperˆnete gia ènan dianusmatikì q¸ro diˆstashc n pˆnw apì èna s¸ma me p stoiqeÐa? 2.( m. An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc | G |= pn me analloÐwtouc parˆgontec m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ mk > 0 kai H eÐnai upoomˆda thc me analloÐwtouc parˆgontec 1 ≥ 2 ≥ · · · ≥ s > 0 deÐxte ìti k ≥ s kai i ≤ mi . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 393 Sunep¸c to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh p isoÔtai me to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun deÐkth p sthn G. . An oi analloÐwtoi parˆgontec eÐnai o p3 kai o p2 pìsec upoomˆdec tˆxhc p2 èqei h G? 5. Perigrˆyte ìlec tic Abelianèc omˆdec tˆxhc 3240 kai 2004. . . 4.

394 4. Oi omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc den èqoun kamiˆ mh-tetrimmènh gn sia upoomˆda kai kˆje Abelian  omˆda pou eÐnai apl  eÐnai mia kuklik  omˆda pou èqei tˆxh ènan pr¸to arijmì (giatÐ?). Gi autì to grˆmma. To 1869 o Jordan uiojèthse ton ìro apl  omˆda gia mia omˆda metajèsewn pou den èqei mh-tetrimmènec gn siec kanonikèc upoomˆdec kai autìc o ìroc qrhsimopoieÐtai kai s mera gia mia opoiad pote omˆda pou èqei aut  thn idiìthta. To jemelei¸dec èrgo tou Galois ousiastikˆ perilambˆnetai sto grˆmma pou èsteile autìc se èna fÐlo tou. AxÐzei na tonisteÐ ìti o Abel kai o Galois qrhsimopoÐhsan katˆ ousiastikì trìpo tic mejìdouc pou  dh eÐqe anaptÔxei gia ton Ðdio skopì o Joseph-Louis Lagrange (1736-1813). Sunep¸c h G eÐnai mia apl  omˆda an kai mìnon an kˆje mh-tetrimmènoc omomorfismìc thc eÐnai ènac monomorfismìc. H ˆkrh tou n matoc pou od ghse ton Galois ston akatanìhto kai must rio. 'Eqoume orÐsei tic kanonikèc upoomˆdec miac omˆdac G na eÐnai oi pur nec twn omomorfism¸n thc G. Autì  tan èna apì ta kentrikìtera majhmatikˆ probl mata thn epoq  ekeÐnh kai eÐqe sqedìn tautìqrona lujeÐ apì ton Niels Kewrik Abel (18021829) me upologistikèc mejìdouc se antÐjesh me tic omadojewrhtikèc mejìdouc tou Galois. oi opoÐec apetèlesan to xekÐnhma thc sÔgqronhc ˆlgebrac. den èqei kanonikèc upoomˆdec ektìc apì thn tetrimmènh kai ton eautì thc. H omˆda aut  lègetai s mera omˆda tou Galois tou poluwnÔmou f (x). gia n = 4.9 Aplèc Omˆdec 'Opwc èqoume  dh anafèrei. Omˆdec 4. Wc efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc apèdeixe ìti eÐnai adÔnaton na lujeÐ me rizikˆ h genik  exÐswsh thc morf c αn xn + αn−1 xn−1 + · · · + α0 = 0 ìtan n ≥ 5. . “This letter. dhlad  thc melèthc twn algebrik¸n dom¸n. h ènnoia thc omˆdac prwtoemfanÐsthke stic ergasÐec tou Evariste Galois (1811-1832). ton Auguste Chevalier. to teleutaÐo brˆdu thc zw c tou (29 Maòou 1832). o megˆloc majhmatikìc Hermann Weyl anafèrei sto biblÐo tou “Symmetry” [30] to ex c. is perhaps the most substantial piece of writing in the whole literature of mankind” H basik  idèa tou Galois  tan h je¸rhsh miac eidik c omˆdac metajèsewn tou sunìlou twn riz¸n enìc anˆgwgou poluwnÔmou f (x) me rhtoÔc suntelestèc. if judged by the novelty and profundity of ideas it contains. 'Eqoume  dh sunant sei tètoiec omˆdec. orismì thc omˆdac brÐsketai sth shmantik  anakˆluy  tou ìti h omˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n. gia thn epoq  ekeÐnh.

4.1 Je¸rhma. SuneqÐzontac aut  th diadikasÐa. tou opoÐou h o apìdeixh den eÐnai mèsa stouc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. tìte jewroÔme thn omˆda phlÐko G/K apì thn opoÐa paÐrnoume ton epimorfismì G → G/K. Gia parˆdeigma. an h G eÐnai peperasmènou m kouc. Gia opoiesd pote dÔo akoloujÐec upoomˆdwn thc G thc mor- . Epanalambˆnontac thn Ðdia diadikasÐa gia thn omˆda L1 . IsqÔei ìmwc to ex c shmantikì apotèlesma twn Jordan kai H¨lder. SuneqÐzontac m autì ton trìpo paÐrnoume mia peperasmènh akoloujÐa L0 = G L1 L2 ··· Ln Ln+1 = {1} (∗) upoomˆdwn Li thc G tètoiwn ¸ste oi omˆdec phlÐka Li /Li+1 . Autì exhgeÐtai wc ex c. . .9. n. g −→ gK . Sthn prohgoÔmenh diadikasÐa ja mporoÔsan antÐ gia tic upoomˆdec Li na eÐqan epilegeÐ ˆllec upoomˆdec Lj gia tic opoÐec na eÐqame thn akoloujÐa (∗∗) L0 = G L1 L2 ··· Lm Lm+1 = {1} sthn opoÐa ta phlÐka Lj /Lj+1 . Aplèc Omˆdec 395 Apì autì to gegonìc ja mporoÔsame na fantastoÔme thn emfˆnish twn apl¸n omˆdwn metaxÔ twn ˆllwn omˆdwn ìpwc oi pr¸toi arijmoÐ emfanÐzontai metaxÔ twn fusik¸n arijm¸n. ja prèpei na pˆroume mia omˆda phlÐko G/L1 h opoÐa na eÐnai apl  omˆda. apì to je¸rhma thc antistoiqÐac upˆrqei gn sia kanonik  upoomˆda N thc G pou perièqei gn sia thn K . S aut  thn perÐptwsh lème ìti h G eÐnai mia omˆda peperasmènou m kouc. . pou èqei pur na thn K . dhlad  gia kˆje tètoia akoloujÐa upˆrqei kˆpoio k ètsi ¸ste Gk = {1}. An h G den eÐnai apl  kai K eÐnai mia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. mporoÔme na broÔme mia gn sia kanonik  upoomˆda L2 thc L1 tètoia ¸ste h L1 /L2 na eÐnai apl . na eÐnai aplèc omˆdec. kˆje peperasmènh omˆda eÐnai peperasmènou m kouc en¸ h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn den eÐnai (giatÐ?). . na eÐnai aplèc omˆdec. An h G/K den eÐnai apl . Autì shmaÐnei ìti h L1 eÐnai mia gn sia kanonik  upoomˆda thc G h opoÐa den perièqetai gn sia se kamiˆ ˆllh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. j = 0. . . .4.9. JewroÔme ìlec tic omˆdec G gia tic opoÐec kˆje akoloujÐa upoomˆdwn thc G G1 G2 ··· Gk ··· eÐnai peperasmènh. i = 0. m. f c (∗) kai (∗∗) isqÔei m = n kai Li /Li+1 ∼ Lσ(j) /Lσ(j)+1 gia kˆpoia metˆjesh = σ ∈ Sn . .

. an jewr soume thn kuklik  omˆda G = < x > tˆxhc n. SugkrÐnontˆc thn me thn prohgoÔmenh. = = < xp2 > / < xp1 p2 > ∼ G/ < xp1 > ∼ Cp1 = = .. . blèpoume ìti G/ < xp2 > ∼ < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 .. Ln {1} Ln Gia parˆdeigma..396 4. tìte h akoloujÐa G =< x > < xp1 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1} eÐnai mia akoloujÐa thc morf c (∗). . . Autì to deÐqnoume sqhmatikˆ wc ex c G G/L1 L1 L1 /L2 L2 L2 /L3 L3 . pi pr¸toi arijmoÐ. s.. . . Mia ˆllh akoloujÐa thc Ðdiac morf c eÐnai h G =< x > < xp2 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1}. An h G eÐnai peperasmènh kai M1 .. . < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 .. Ms eÐnai oi anˆ dÔo mh-isìmorfec aplèc omˆdec Li /Li+1 pou emfanÐzontai sthn en lìgw akoloujÐa (∗) tìte eÔkola prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange ìti h tˆxh thc G eÐnai Ðsh me | G | = | M1 |m1 · | M2 |m2 · . M2 . . eÐnai h pollaplìthta. . . Omˆdec Epomènwc gia mia omˆda G peperasmènou m kouc oi aplèc omˆdec phlÐka Li /Li+1 mazÐ me tic pollaplìthtec me tic opoÐec emfanÐzontai se mia akoloujÐa (∗) upoomˆdwn thc G apoteloÔn analloÐwta stoiqeÐa thc G. ìpou n = p1 p2 · · · pt . .< xp1 ···pt−1 > ∼ = = = Cpt . i = 1. . . Oi antÐstoiqec aplèc omˆdec Li /Li+1 ed¸ eÐnai oi G/ < xp1 > ∼ Cp1 . . · | Ms |ms ìpou mi . me thn opoÐa emfanÐzetai h Mi sthn akoloujÐa (∗). . .

Autì akrib¸c anafèrei to Je¸rhma 4. β. me to “Cole Prize” sta majhmatikˆ. to megalÔtero brabeÐo pou aponèmetai kˆje tèssera qrìnia sta majhmatikˆ.2 Prìtash. γ .9. dhlad  ìti oi omˆdec phlÐka pou prokÔptoun apì mia o akoloujÐa upoomˆdwn thc G thc morf c (∗) eÐnai anexˆrthtec apì thn akoloujÐa kai exart¸ntai mìno apì thn Ðdia thn G. afoÔ (α β)(γ δ) ∈ An . β . . (1 2 3). den upˆrqei kamiˆ upoomˆda thc G.4. . Apì autˆ pou anafèrjhkan. . gia kˆje δ = α. Apìdeixh. mporoÔme na upojèsoume ìti n ≥ 4.4. Me ˆlla lìgia.15 ta 1 kai 2 me α kai β antÐstoiqa blèpoume ìti ìloi oi 3-kukloi (α β δ) parˆgoun thn An kai ˆra K = An . en¸ to 1970 aponem jhke ston Thompson to Fields Medal. èqoume ( (α β)(γ δ) )(α γ β)( (α β)(γ δ) )−1 = (α β)(γ δ)(α γ β)(γ δ)(α β) = (α β δ).3 Parat rhsh. . sa to apotèlesma tou ParadeÐgmatoc pou akoloujeÐ thn Parat rhshc 4. Sunep¸c (α β δ) ∈ K . EpÐshc to ìti kˆje fusikìc arijmìc analÔetai se ginìmeno pr¸twn arijm¸n prokÔptei apì to gegonìc ìti gia thn kuklik  omˆda Cn tˆxhc n mporoÔme na jewr soume mia akoloujÐa upoomˆdwn L0 = Cn > L1 > L2 > · · · > Lk = {1} ètsi ¸ste metaxÔ thc Li kai thc Li+1 . prokÔptei ˆme5 Gia thn ergasÐa aut  oi Feit kai Thompson brabeÔjhkan to 1965.5 Autì to apotèlesma to eÐqe eikˆsei to 1900 ènac apì touc jemeliwtèc thc JewrÐac Omˆdwn o W. antikajist¸ntac sto Je¸rhma 4. To 1963 oi majhmatikoÐ Feit kai Thompson apèdeixan ìti an mia mh-Abelian  omˆda èqei peritt  tˆxh aut  den eÐnai apl . . i = 0. ìpou p pr¸toc.9. Sunep¸c o n ja prèpei na eÐnai ginìmeno dunˆmewn pr¸twn arijm¸n. Burnside. 4. An K eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc An pou perièqei ènan 3-kuklo. Tìte. (1 3 2)}. 4. Autì mac dÐnei kai mia ˆllh apìdeixh thc monadikìthtac thc anˆlushc tou n se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. Allˆ. Apì thn epoq  tou Jordan kai kurÐwc ton 20o ai¸na polloÐ korufaÐoi majhmatikoÐ asqol jhkan me to prìblhma thc taxinìmhshc twn peperasmènwn apl¸n omˆdwn. To apotèlesma autì kai kurÐwc h teqnik  pou qrhsimopoieÐtai gia thn apìdeix  tou od ghsan telikˆ sth lÔsh tou probl matoc thc taxinìmhshc twn apl¸n omˆdwn. Qrhsimopoi¸ntac thn parapˆnw Prìtash. 'Estw (α β γ) ∈ K .4. eÐnai fanerì ìti oi aplèc omˆdec paÐzoun shmantikìtato rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn.1 twn Jordan kai H¨lder. tìte K = An . Kaj¸c A1 = A2 = {1} kai A3 = {1.9. an δ = α. k − 1. . h omˆda phlÐko Li /Li+1 eÐnai apl  Abelian  kai ˆra tˆxhc p.27. Allˆ (α γ β) = (α β γ)2 ∈ K kai (α β)(γ δ)K( (α β)(γ δ) )−1 = K .9. 1. Aplèc Omˆdec 397 kai ìla ta ˆlla phlÐka sumpÐptoun.

PerÐptwsh 1h. Upojètoume ìti m > 3 kai diakrÐnoume dÔo peript¸seic. H èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn perièqei toulˆqiston ènan kÔklo pou den eÐnai antimetˆjesh. EÐnai fanerì ìti h K4 eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc S4 . 4.4 Je¸rhma (Galois). σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 )(α4 α5 ) · · · na eÐnai stoiqeÐo thc K . opìte apì thn prohgoÔmenh prìtash ja prèpei K = An . . Allˆ to mìno sÔmbolo pou den mènei stajerì apì th σ kai mènei stajerì apì th σ eÐnai Ðswc to α5 . Ja deÐxoume ìti h K perièqei ènan 3-kuklo. afoÔ afenìc mia tètoia upoomˆda ja  tan kanonik  kai afetèrou ja perieÐqe ènan 3-kuklo kaj¸c h A4 èqei 8 3-kÔklouc. h An eÐnai apl  omˆda. Autì eÐnai ˆtopo. EpÐshc eÐnai fanerì ìti h A3 eÐnai apl  omˆda kai ìti eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc S3 . mporoÔme na jewr soume metaxÔ twn mh-tautotik¸n metajèsewn pou an koun sthn K mia metˆjesh σ tètoia ¸ste to pl joc twn sumbìlwn pou den mènoun stajerˆ kˆtw apì thn σ na eÐnai to elˆqisto dunatì. Qrhsimopoi¸ntac to AxÐwma tou ElaqÐstou. Gia thn perÐptwsh n = 4. (1 2)(3 4). 4. i = 1. AfoÔ h σ eÐnai ˆrtia ja prèpei m ≥ 3.398 4. Kaj¸c èqoume K ja prèpei h metˆjesh An . 'Estw n ≥ 5. èstw σ = (α1 α2 α3 · · · ) · · · . Upojètoume ìti K eÐnai mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc An . Gia kˆje n = 4. Omˆdec Prˆgmati. 2. h S4 perièqei mìno dÔo kanonikèc mh-tetrimmènec upoomˆdec: thn A4 kai thn upoomˆda K4 = { 1.9. (1 4)(2 3) } tou Klein. Apìdeixh. 'Estw α5 èna sÔmbolo diˆforo twn αi . Kaj¸c ìmwc h σ af nei stajerˆ ta sÔmbola α1 kai α2 . afoÔ σ = σ . H σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo antimetajèsewn σ = (α1 α2 )(α3 α4 ) · · · . 'Estw m autì to pl joc. 3. Tìte ìmwc ja èqoume σ = σ −1 σ ∈ K kai σ = i. PerÐptwsh 2h. (1 3)(2 4). h A4 den mporeÐ na èqei kamiˆ gn sia upoomˆda tˆxhc 6. èpetai ìti aut  af nei stajerˆ perissìtera sÔmbola apì ìsa af nei h σ . Epiplèon gia n = 3 kai n ≥ 5 h An eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc Sn .

Tìte h ˆpeirh ènwsh H= ∞ deÐktec i1 . An K ∩ An = {1}. dhlad  An ⊆ K . èqoume σ = σ −1 σ ∈ K . An K ∩ Hj = Hj = { i } gia kˆpoio j . m > n } eÐnai isìmorfh me thn Sn kai Gn < Gn+1 . 2 An K H . Aplèc Omˆdec 399 Kaj¸c h σ eÐnai ˆrtia kai den af nei stajerˆ m > 3 sÔmbola. KleÐnoume aut  thn parˆgrafo me mia genÐkeush tou jewr matoc tou Cayley mèsw thc opoÐac mporoÔme na exetˆzoume an mia omˆda eÐnai apl    ìqi. mènoun stajerˆ kai apì th σ . Gia kˆje n ∈ N. opìte gia j = max{ i1 . epeid  | Sn : An | = 2. ja prèpei na eÐnai K = An   K = Sn . tìte K = { i }. An K ∩ Hj = { i } gia kˆje j . tìte. ja prèpei | K | = 2. h2 ∈ Hi2 .9. Hi1 ≤ Hj kai Hi2 ≤ Hj kai ˆra h1 h−1 ∈ Hj . mporoÔme na kata- skeuˆsoume mia ˆpeirh apl  omˆda wc ex c. ta opoÐa h σ den af nei stajerˆ. sÔmfwna me ta prohgoÔmena. èstw ta α4 kai α5 . T¸ra èstw Hn . 'Eqoume de G = ∞ n=1 Gn .4. 4. Apì to gegonìc ìti h An eÐnai apl . en¸ h σ af nei stajerì to sÔmbolo α1 pou den to af nei stajerì h σ . Kaj¸c h K eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . n! epeid  | K An | = | K | | An | = | K | ≤ n! kai | K | = 1. IsqÔei de | G : H | = 2 (giatÐ?). τ }. ìpou σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 α4 · · · ) · · · . JewroÔme t¸ra mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda K thc Sn . upˆrqoun toulˆqiston dÔo ˆlla sÔmbola. An K ∩ An = An . Tìte. afoÔ H = ∅ kai gia h1 . tìte K ∩ Hj = Hj gia kˆje j kai ˆra K = H .5 Parat rhsh. gia n > 1. tìte gia kˆje j isqÔei K ∩ Hj Hj kai ˆra apì to prohgoÔmeno je¸rhma gia j ≥ 5 K ∩ Hj = Hj   { i }. h2 ∈ H upˆrqoun . EÐnai fanerì ìti ìla ta sÔmbola pou mènoun stajerˆ kˆtw apì th σ . Autì eÐnai kai pˆli ˆtopo. tìte. 'Estw G h upoomˆda thc SN ìlwn twn metajèsewn pou af noun mìno peperasmèno pl joc sÔmbola mhstajerˆ. Tìte ìmwc eÐnai τ ∈ Z(Sn ) = {i}. h monadik  upoomˆda thc Gn pou èqei deÐkth 2 sthn Gn . i2 tètoioi ¸ste h1 ∈ Hi1 . dhlad  h upoomˆda Hn thc Gn eÐnai isìmorfh me thn An . h upoomˆda Gn = {σ ∈ G | σ(m) = m gia kˆje m ∈ N. 2 'Estw K = { i. H tom  K ∩ An eÐnai kanonik  upoomˆda thc An kai ˆra. ja prèpei na isqÔei ρτ ρ−1 = τ gia kˆje ρ ∈ Sn . JewroÔme th summetrik  omˆda SN ìlwn twn metajèsewn epÐ twn fusik¸n arijm¸n. prèpei K ∩ An = An   {1}. i=1 Hi eÐnai mia upoomˆda thc G. i2 }.9.

6 Je¸rhma. Sunep¸c o pur nac K perièqetai sthn H . An h G eÐnai peperasmènh kai h tˆxh thc | G | den diaireÐ to δH ! gia mia gn sia upoomˆda H thc G. g −→ τg h opoÐa eÐnai profan¸c mia apeikìnish. Tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei thn metˆjesh τg epÐ tou G/H me xH −→ gxH .6 Epiplèon autìc o pur nac perièqei kˆje kanonik  upoomˆda thc G pou perièqetai sthn H . JewroÔme ton prohgoÔmeno omomorfismì ρH . upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou perièqetai sthn H tètoia ¸ste o δH diaireÐ ton deÐkth | G : K | = δK kai o δK diaireÐ to δH !.9. Dhlad  h ρH eÐnai ènac omomorfismìc. Tìte. Apìdeixh.7. gia ton pur na K tou opoÐou èqoume | G/K | = | G/K : H/K | | H/K | ìpou | G/K : H/K | = | G : H | = δH . .7.10. èqoume K = { g ∈ G | τg = i } = { g ∈ G | τg (xH) = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | gxH = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gxH = H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gx ∈ H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | g ∈ xHx−1 gia ìla ta x ∈ G } = x∈G xHx−1 . Tìte. EpÐshc. 'Etsi èqoume thn antistoiqÐa ρH : G −→ S|G/H| . y ∈ g∈G gHg −1 = K gia kˆje y ∈ N kai ˆra N ≤ K .5.12. Gia ton pur na K = ker ρH . tìte h G èqei mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda pou perièqetai sthn H kai ˆra h G den eÐnai apl . Epiplèon isqÔei τg1 g2 = τg1 τg2 . èstw N G me N ≤ H . 4.11). 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc G pou èqei peperasmèno deÐkth | G : H | = δH . Autì shmaÐnei ìti gia kˆje g ∈ G kai y ∈ N isqÔei g −1 yg ∈ H . Omˆdec 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G kai G/H to aristerì sÔnolo phlÐko. Prˆgmati. h eikìna ρH (G) eÐnai isìmorfh me thn G/K 6 Shmei¸noume ed¸ ìti gia H = {1} paÐrnoume to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4. apì to Je¸rhma thc AntistoiqÐac 4.400 4. apì to Je¸rhma 4. kaj¸c τg1 g2 (xH) = g1 g2 xH = τg1 ( τg2 (xH) ) = τg1 τg2 (xH) .

'Ara δK = p = δH . Tìte. tìte ja èqoume g1 g2 = g i hj g t hk = g t hk g i hj = g2 g1 . Epeid  to p2 den diaireÐ to p! = | G : H |!. mporoÔme g 2 hg −2 = ghk g −1 = ghg −1 k = hk p k = hk 2 kai epagwgikˆ èqoume ìti h = g p hg −p = hk . Aplèc Omˆdec 401 kai ˆra h tˆxh | G/K | = | G : K | = δK diaireÐ thn tˆxh δH ! = | S|G/H| |. H upìjesh ìti h tˆxh | G | thc G den diaireÐ to δH !.9. h H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. g2 ∈ G me g1 = g i hj kai g2 = g t hk .k. | G | ).9 . Apì autì prokÔptei ìti 4. gia kˆpoio k me 1 ≤ k < p. Tìte. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. ja eÐnai hk −1 = 1 kai ˆra k p ≡ 1 mod p. upˆrqei g ∈ G ¸ste G/H = gH . p Ask seic 4.(p!. 'Estw h = 1 èna stoiqeÐo thc G kai H = h .9. Tìte ghg −1 = hk .d. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou o deÐkthc thc δK diaireÐ to p! = | G : H |!. Epeid  K ≤ H ja prèpei telikˆ na eÐnai K = H. h G èqei p + 1 mh-tetrimmènec upoomˆdec h kˆje mia tˆxhc p (giatÐ?). Allˆ o deÐkthc δK diaireÐ kai thn tˆxh | G | thc G. 'Ara h G èqei mia tetrimmènh kanonik  upoomˆda.9. Qrhsimopoi¸ntac to prohgoÔmeno Je¸rhma. pou perièqetai sthn H . Sunep¸c.4. pou diaireÐ thn tˆxh thc G. 4. | G |) = p. ja prèpei m.d. An h G èqei mia upoomˆda H pou èqei deÐkth p tìte h H eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Kaj¸c to phlÐko G/H eÐnai kuklik  omˆda. ton pur na K thc ρH . shmaÐnei ìti o omomorfismìc ρH den mporeÐ na eÐnai ènac monomorfismìc diìti diaforetikˆ h eikìna ρH (G) ja  tan isìmorfh me thn G kai ja èprepe h tˆxh | G | na diairoÔse thn tˆxh δH ! thc S|G/H| . 'Etsi. Prˆgmati. Sunep¸c o δK ja diaireÐ ton m. afoÔ h ρH (G) eÐnai upoomˆda thc S|G/H| . Sunep¸c h G den eÐnai apl . arkeÐ na jewr soume thn perÐptwsh katˆ thn opoÐa ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc èqoun tˆxh p. eÐnai Abelian .8 ParadeÐgmata. Allˆ epeid  o p eÐnai o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc | G |. T¸ra.k.(p!. an g1 . 'Estw g ∈ G. na deÐxoume ìti kˆje omˆda G tˆxhc p2 . Autì shmaÐnei ìti to h metatÐjetai me to g kai epeid  to g eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo thc G to h metatÐjetai me ìla ta stoiqeÐa thc G. upojètoume ìti h G eÐnai peperasmènh kai ìti H G. ja prèpei k = 1 (giatÐ?). 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc Apìdeixh.7 Pìrisma.

4. 3. JewroÔme thn omˆda G = GL2 (Z3 ). 'Estw K to kèntro Z(G). β. EpÐshc jewroÔme thn upoomˆda H= α β 0 γ | α. = Upìdeixh: Qrhsimopoi ste ton omomorfismì φ : G → S|G:H| . opìte | G | = 48. αγ = 0 xHx−1 x∈G a) DeÐxte ìti | H |= 12 kai ìti K = b) DeÐxte ìti G/K ∼ S4 . opìte | K |= 2. DeÐxte ìti h G den eÐnai apl . Upojètoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 11. γ ∈ Z3 . Omˆdec 1. = 2. Upìdeixh: An eÐqe.402 4. DeÐxte ìti an G eÐnai mia apl  peperasmènh omˆda kai H mia upoomˆda thc pou èqei deÐkth èna pr¸to arijmì p. tìte o p eÐnai o megalÔteroc pr¸toc pou diaireÐ thn tˆxh | G | thc G kai o p2 den diaireÐ thn | G |. DeÐxte ìti mia ˆpeirh apl  omˆda G den mporeÐ na èqei mia upoomˆda H peperasmènou deÐkth. afoÔ G/K ∼ φ(G) ≤ S|G:H| . . 'Estw G mia omˆda tˆxhc 143. ja up rqe ènac omomorfismìc φ : G → S|G:H| me pur na mia mh-tetrimmènh upoomˆda K .

.

404 4. Omˆdec .

kai genikìtera twn majhmatik¸n. Mèsw aut c thc je¸rhshc mporeÐ na melethjeÐ h dom  aut c kaj eaut c thc omˆdac.3. Oi perissìterec efarmogèc thc jewrÐac omˆdwn ekfrˆzontai mèsw aut c akrib¸c thc je¸rhshc tou Klein. ènac apì autoÔc pou sunèdese to ìnomˆ tou me th JewrÐa Omˆdwn eÐnai o Felix Klein (1849-1925). ìpwc eÐdame. 405 .5 Drˆseic Omˆdwn H spoudaiìthta thc jewrÐac omˆdwn. thn ènnoia thc omˆdac kai tautìqrona thn qrhsimopoÐhse gia thn diereÔnhsh twn lÔsewn miac algebrik c exÐswshc. ìpwc aut  dÐnetai sthn parˆgrafo 5. o opoÐoc ìrise. Autìc to 1872 sthn enarkt rio omilÐa wc kajhght c tou PanepisthmÐou Erlangen thc GermanÐac (gnwst c wc “Prìgramma Erlangen”) èkane thn taxinìmhsh twn diˆforwn tÔpwn “gewmetrÐac” mèsa se èna q¸ro. Se aut  thn teleutaÐa Enìthta tou biblÐou anaptÔssoume orismèna stoiqeÐa aut c thc jewrÐac. Epiplèon mac parèqontai apotelesmatikˆ ergaleÐa gia th lÔsh sunduastik¸n problhmˆtwn. MÐa apì tic shmantikèc efarmogèc thc ènnoiac thc “drˆshc” eÐnai h sÔntomh kai komy  apìdeixh tou Helmut Wielandt [31] twn jewrhmˆtwn tou Sylow. thn opoÐa s mera onomˆzoume “drˆsh” omˆdac pˆnw se q¸rouc kai genikìtera pˆnw se sÔnola. upodhl¸netai apì tic dunatìthtec efarmog c thc se diˆforouc episthmonikoÔc klˆdouc. Metˆ ton Evariste Galois. qrhsimopoi¸ntac tic omˆdec metasqhmatism¸n tou q¸rou oi opoÐoi af noun analloÐwtec orismènec gewmetrikèc idiìthtèc tou.

a) δ(1. (g. ϑ(g) = σg . x)) = δ(g1 g2 . x) = x b) δ(g1 . afoÔ an g · x = g · x .1. dhlad  1 · x = 1 · x kai sunep¸c x = x . pur nac thc drˆshc thc G pˆnw sto X . sun jwc tic lème metasqhmatismoÔc tou X orizìmenouc apì ta stoiqeÐa thc G. x). AntÐstrofa. eÐnai 1 − 1 kai epÐ.1 Parathr seic. afoÔ (g1 g2 ) · x = ϑ(g1 g2 )(x) = (ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ))(x) = ϑ(g1 )(ϑ(g2 )(x)) = ϑ(g1 )(g2 · x) = g1 · (g2 · x) kai 1 · x = ϑ(1)(x) = 1X (x) = x. Prˆgmati. kaj¸c tìte h ϑ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn tou opoÐou o pur nac onomˆzetai σg1 g2 (x) =(g1 g2 ) · x = g1 · (g2 · x) = g1 · σg2 (x) = σg1 (σg2 (x)) =(σg1 ◦ σg2 )(x). x ∈ X. Sun jwc thn eikìna δ(g. h apeikìnish σg : X −→ X. Ja lème ìti h G dra pˆnw sto X an èqoume mia apeikìnish δ : G × X −→ X. Dhlad  h apeikìnish σg eÐnai èna stoiqeÐo thc summetrik c omˆdac SX tou X . . gia kˆje g1 . Tic apeikonÐseic σg . kˆje omomorfismìc ϑ : G → SX orÐzei mia drˆsh thc G pˆnw sto X jètontac ϑ(g)(x) = g · x. δ(g2 . g2 ∈ G kai x ∈ X . x) thn sumbolÐzoume me g · x.1 OrismoÐ kai ParadeÐgmata 'Estw G mia omˆda kai X èna mh kenì sÔnolo. 'Etsi oi idiìthtec a) kai b) grˆfontai 1 · x = x kai g1 · (g2 · x) = (g1 g2 ) · x antÐstoiqa. tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish tou X ston eautì tou. tìte g −1 (g · x) = g −1 · (g · x )   (g −1 g) · x = (g −1 · g) · x . g ∈ G. 'Otan mia omˆda G dra pˆnw sto sÔnolo X . gia kˆje x ∈ X kai g ∈ G. x) pou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. σg (x) = g · x.406 5. Mia tètoia apeikìnish δ onomˆzetai drˆsh thc G pˆnw sto X . 5. x) −→ δ(g. Epiplèon kˆje stoiqeÐo x ∈ X eÐnai eikìna tou stoiqeÐou g −1 · x. Drˆseic Omˆdwn 5. An t¸ra orÐsoume thn antistoiqÐa ϑ : G −→ SX . x) tou stoiqeÐou (g. Prˆgmati èqoume ϑ(g1 g2 ) =σg1 g2 = σg1 ◦ σg2 = ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ). gia kˆje x ∈ X.

. tìte T · x = T (x) = x. MporoÔme ìmwc na jewr soume thn D4 na dra pˆnw sto sÔnolo X = {δ1 . en¸ h sÔnjesh twn metajèsewn ikanopoieÐ thn idiìthta b) tou orismoÔ thc drˆshc. . tìte h G dra profan¸c pˆnw sto X . gia kˆje x ∈ V .1.5. 'Estw V ènac mh mhdenikìc dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F. 2. To Ðdio isqÔei kai gia kˆje upoomˆda thc Dn . an kai mìnon an T = 1V . Pˆli ed¸ o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. Tìte h G mporeÐ na “anaparastajeД apì thn upoomˆda {i. 'Estw G h diedrik  omˆda Dn kai X to sÔnolo twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ n-gwnou. èstw G = {1. Aut  onomˆzetai tetrimmènh drˆsh. Tìte to bajmwtì ginìmeno λv . JewroÔme th diedrik  omˆda D4 h opoÐa ìpwc eÐdame dra pˆnw stic korufèc enìc tetrag¸nou kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. An X = {1. o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. OrismoÐ kai ParadeÐgmata 407 5. 2. 3. h omˆda Dn dra epÐ tou X kai aut  h drˆsh dÐnei ènan monomorfismì thc Dn sthn Sn . n} kai G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. .2 ParadeÐgmata.1. 'Opwc èqoume dei sthn Parˆgrafo 3. 6} oi korufèc enìc exag¸nou. h tautotik  metˆjesh af nei stajerì kˆje stoiqeÐo tou X . tìte to bajmwtì ginìmeno den eÐnai mia drˆsh thc F+ pˆnw sto V . δ2 } twn diagwnÐwn tou tetrag¸nou: . EpÐshc. 5. O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda {1} thc F∗ (giatÐ?). Sunep¸c h Dn eÐnai ousiastikˆ mia upoomˆda thc Sn . ρ2 } ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 120◦ kai èstw X = {1. An jewroÔsame thn prosjetik  omˆda F+ tou F. . Prˆgmati. 3. Gia opoiad pote omˆda G kai opoiod pote sÔnolo X = ∅ orÐzoume th drˆsh g ·x = x. Ed¸. gia kˆje g ∈ G kai x ∈ X . 'Etsi. ρ. gia kˆje v ∈ V . afoÔ 0v = 0. eÐnai mia drˆsh thc pollaplasiastik c omˆdac F∗ tou F pˆnw sto sÔnolo V . 2. O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai ìlh h omˆda G.1. h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn tou V (ìpwc kai kˆje upoomˆda thc) dra me profan  trìpo pˆnw sto V . λ ∈ F. (1 3 5)(2 4 6). 1. 4. afoÔ an T eÐnai mia grammik  apeikìnish tou V . 4. 5. (1 5 3)(2 6 4)} thc S6 . v ∈ V .

qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia thc drˆshc miac omˆdac. to ex c. allˆ h upoomˆda {1. α1 . 'Otan jèloume na melet soume th dom  miac omˆdac G sun jwc th jewroÔme na dra pˆnw ston eautì thc. dhlad  to sÔnolo X eÐnai h Ðdia h G. −1 −1 (g1 g2 ) · x = g1 g2 xg2 g1 = g1 · (g2 · x)). (EÐnai drˆsh. Drˆseic Omˆdwn q1 d 3 δ1   d   d   d   q dq d δ2   4 O pur nac aut c thc drˆshc den eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. 'Estw X = P(G) to dunamosÔnolo (sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn) thc omˆdac G. Ed¸. Aut  h drˆsh onomˆzetai drˆsh suzugÐac. α2 }. ìpou o m > 1 eÐnai perittìc. ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 90◦ kai αi h anˆklash wc proc th diag¸nio δi .4 'Enac ˆlloc trìpoc eÐnai an jèsoume g · x = gxg −1 . 8. apodeiknÔoume t¸ra.408 2 q 5. o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG/H (ton opoÐo jewr same sthn Parˆgrafo 4.5. OrÐzoume mia drˆsh thc G sto X .3 Prìtash. . 7. Opìte o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG eÐnai autìc akrib¸c pou jewr jhke sto je¸rhma tou Cayley 3. An orÐsoume g · U = gU = {gu | u ∈ U} gia kˆje U ∈ X . 'Estw X = G/H to sÔnolo twn arister¸n klˆsewn miac upoomˆdac H miac omˆdac G. jètontac g · (xH) = (gx)H gia kˆje g ∈ G kai xH ∈ G/H . kaj¸c 1·x = x. 'Enac trìpoc drˆshc eÐnai an jèsoume g · x = gx (o pollaplasiasmìc thc G). Sthn pr¸th perÐptwsh o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda en¸ sth deÔterh eÐnai to kèntro Z(G) thc G (giatÐ?). g.9) èqei pur na thn tom  xHx−1 . ρ2 . g ∈ G tìte aut  eÐnai mia drˆsh pˆnw sto X . en¸ an jèsoume g · U = Ug = { ug | u ∈ U } tìte aut  den eÐnai drˆsh (an h omˆda den eÐnai Abelian ) afoÔ g1 · (g2 · U) = g1 · (Ug2 ) = Ug2 g1 = (g2 g1 ) · U . 5. 6. den eÐnai apl . Kˆje omˆda G me tˆxh 2m. x∈G Wc èna pr¸to apotèlesma. x ∈ G.1.

'Estw X1 kai X2 dÔo sÔnola pˆnw sta opoÐa dra h Ðdia omˆda G. ja prèpei oi prohgoÔmenoi kÔkloi na eÐnai mìno antimetajèseic. An G2 = ∅.k. U) −→ gUg −1 eÐnai drˆsh. ja prèpei to pl joc | G1 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G1 na eÐnai epÐshc ˆrtio. Sunep¸c to pl joc touc prèpei na eÐnai perittì (Ðso me m). 'Etsi. Ask seic 5. 'Ara h metˆjesh σg ∈ SG den af nei kanèna stoiqeÐo thc G stajerì. DeÐxte ìti h antistoiqÐa G × P(H) −→ P(H) (g. opìte G = G1 ∪G2 . Kaj¸c ìmwc h σg den af nei kanèna stoiqeÐo stajerì. Prˆgma˙ ti. Jewr¸ntac thn èkfrash thc σg se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. ìpou L : G → SG eÐnai o omomorfismìc pou orÐsthke sto je¸rhma tou Cayley (dhlad  L(g)(g ) = gg gia kˆje g. 'Ara to pl joc | G2 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G2 eÐnai ˆrtio.1 1. .p.1. tìte bèbaia o isqurismìc eÐnai profan c. Arqikˆ. èstw G1 = {g ∈ G | g 2 = 1} kai G2 = {g ∈ G | g 2 = 1}.5. Kaj¸c 1 ∈ G1 . 'Estw G = O2 (R). h σg eÐnai mia peritt  metˆjesh kai ˆra gia to prìshmì thc ja isqÔei π(σg ) = −1. o omomorfismìc π ◦ L : G → {1. 'Estw G mia omˆda kai H mia kanonik  upoomˆda thc. ja deÐxoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2. 'Etsi. 2. g ∈ G). 'Estw ìti G2 = ∅.(twn mhk¸n twn kÔklwn). ja prèpei | G1 | ≥ 2 kai ˆra upˆrqei g ∈ G me g 2 = 1 kai g = 1. isqÔei g · x = x gia kˆje x ∈ G. 3. x ∈ G. afoÔ to pl joc twn sumbìlwn pou perilambˆnontai se autèc eÐnai 2m. Tìte. DeÐxte ìti gia kˆje dÔo shmeÐa P kai Q tou epÐpedou R2 upˆrqei A ∈ G tètoio ¸ste A(P ) = Q an kai mìnon an to P kai to Q eÐnai shmeÐa tou Ðdiou kÔklou x2 + y 2 = r2 gia kˆpoio r ≥ 0. Na orÐsete mia “fusiologik ” drˆsh thc G pˆnw sto sÔnolo X = X1 ∪ X2 . OrismoÐ kai ParadeÐgmata 409 Apìdeixh. −1}. Epeid  | G | = 2m = | G1 | + | G2 |. eÐnai epÐ kai ˆra o pur nac tou èqei deÐkth 2. JewroÔme t¸ra th G na dra pˆnw ston eautì thc G me g · x = gx gia kˆje g. Upojètoume ìti X1 ∩ X2 = ∅. blèpoume ìti autoÐ oi kÔkloi prèpei 2 na eÐnai ìloi antimetajèseic   1-kÔkloi afoÔ σg = i kai ˆra 2 =e. gia kˆje g ∈ G2 . Kaj¸c g = 1. g = g −1 kai g −1 ∈ G2 .

Autì shmaÐnei ìti (g −1 g ) · y = x. h ∈ H . tìte eÐnai fanerì ìti oi troqièc aut c thc drˆshc eÐnai oi aristerèc klˆseic mod H sth G. 3. h K eÐnai kanonik  an kai mìno an aut  eÐnai ènwsh klˆsewn suzugÐac. 4 tou tetrag¸nou. to uposÔnolo Tx = {g · x | g ∈ G} tou X onomˆzetai troqiˆ tou stoiqeÐou x kˆtw apì th drˆsh thc G. y ∈ X eÐnai isodÔnama wc proc th drˆsh thc G an kai mìnon an x = g · y gia kˆpoio g ∈ G. opìte Tx = Ty . oi klˆseic suzugÐac èqoun  dh kajoristeÐ sthn Parˆgrafo 4. 'Etsi oi troqièc eÐnai oi klˆseic isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diamèrish tou X . Prˆgmati. dhlad  x ∈ Ty kai ˆra Tx ⊆ Ty . Sunep¸c dÔo stoiqeÐa x. tìte z = g · x = g · y gia kˆpoia g. Gia thn omˆda Sn . Gi aut  th drˆsh. Sunep¸c. oi klˆseic suzugÐac eÐnai gnwstèc apì th Grammik  'Algebra. ìpou L eÐnai èna uposÔnolo tou X pou perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje troqiˆ. èpetai ìti oi klˆseic suzugÐac paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth thc dom c miac omˆdac. T¸ra jewroÔme th drˆsh suzugÐac miac omˆdac G. Gia èna stoiqeÐo x ∈ X . 2. g ∈ G. an jewr soume thn omˆda D4 na dra pˆnw stic korufèc 1. h troqiˆ enìc stoiqeÐou g ∈ G onomˆzetai klˆsh suzugÐac tou g kai sumbolÐzetai sun jwc me C (g) = {xgx−1 | x ∈ G}. g ∈ G. Apì autèc tic epishmˆnseic. an z ∈ Tx ∩ Ty . Sunep¸c èqoume thn xènh ènwsh · X= x∈L Tx .2 Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec JewroÔme mia omˆda G h opoÐa dra pˆnw se èna sÔnolo X .410 5.2. An H eÐnai mia upoomˆda miac omˆdac G kai orÐsoume th drˆsh thc H pˆnw sto sÔnolo G me h · g = gh−1 . tìte h Tx ∩ Ty = ∅   Tx = Ty . Drˆseic Omˆdwn 5. 'Omoia prokÔptei ìti Ty ⊆ Tx . EÐnai fanerì ìti X = x∈X Tx . tìte h troqiˆ T1 thc koruf c 1 eÐnai ìlo to sÔnolo X kai sunep¸c ìlec oi korufèc eÐnai isodÔnamec wc proc aut  th drˆsh. 'Etsi. tìte h klˆsh suzugÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc ìmoiouc me ton A pÐnakec. an A eÐnai ènac n×n migadikìc pÐnakac me det A = 0. kaj¸c epÐshc kai stic efarmogèc thc JewrÐac Omˆdwn. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi troqièc twn stoiqeÐwn tou X apoteloÔn mia diamèrish tou X . Prˆgmati. Gia thn omˆda GLn (C). h C (A) kajorÐzetai apì th morf  Jordan tou A. y ∈ X . Me ˆlla lìgia. ArkeÐ loipìn na deÐxoume ìti an x. . EpÐshc eÐnai fanerì ìti mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai kanonik  an kai mìno an h klˆsh suzugÐac kˆje stoiqeÐou thc K eÐnai uposÔnolo thc K .

1 Je¸rhma. .22 prokÔptei apì to 5. . Upojètoume ìti mia omˆda G dra pˆnw se èna sÔnolo X kai | T x | = | G : Gx | IdiaÐtera. Apìdeixh. T¸ra gia èna y ∈ Tx .4. èqoume | G | = | Tx | | Gx | kai ˆra to pl joc twn stoiqeÐwn miac troqiˆc diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac.2. upˆrqei h arister  klˆsh gGx gia thn opoÐa ϑ(gGx ) = y . gnwstì wc Je¸rhma twn troqi¸n. efarmìzontˆc to gia th drˆsh pou dÐnetai sto Parˆdeigma 5.2. EÐnai profanèc ìti to Gx eÐnai mia upoomˆda thc G kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tom  Gx . Mia qr simh plhroforÐa pou mac dÐnoun oi klˆseic suzugÐac eÐnai ìti h tˆxh miac omˆdac G eÐnai to ˆjroisma twn tˆxewn twn klˆsewn suzugÐac thc: |G| = i | C (gi ) | ìpou g1 . 'Estw g1 .5. Prˆgmati.1. H qrhsimìthta aut c thc exÐswshc ègkeitai sto gegonìc ìti kˆje prosjetèoc eÐnai diairèthc thc | G |.8. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 411 H troqiˆ enìc stoiqeÐou x tou X èqei ˆmesh sqèsh me th legìmenh stajeropoioÔsa upoomˆda tou x thc G.to Je¸rhma 4. an h G eÐnai peperasmènh. To parapˆnw Je¸rhma mporeÐ na jewrhjeÐ wc mia genÐ- keush tou Jewr matoc tou Lagrange. Mia . x∈X èstw Tx h troqiˆ enìc stoiqeÐou x. .2. Tìte 5. g1 .1. IsqÔei de to ex c basikì apotèlesma. gk eÐnai stoiqeÐa thc G anˆ dÔo mh suzug  tètoia ¸ste gia kˆje g ∈ G upˆrqei i gia to opoÐo g ∈ C (gi ). JewroÔme to sÔnolo G/Gx twn arister¸n klˆsewn mod Gx sthn G kai thn antistoiqÐa ϑ : G/Gx −→ Tx me ϑ(gGx ) −→ g · x. dhlad  g1 Gx = g2 Gx . Tìte g1 · x = g2 · x −1 pou shmaÐnei g1 g2 ∈ Gx . g2 ∈ G me ϑ(g1 Gx ) = ϑ(g2 Gx ). g2 ∈ G tìte g1 g2 ∈ Gx kai ˆra −1 (g1 g2 ) · x = x. 5. Apomènei na deÐxoume ìti h ϑ eÐnai 1 − 1. Aut  orÐzetai wc to uposÔnolo Gx = {g ∈ G | g · x = x} thc G.2 Parat rhsh.2. g2 .2. . ìpou g · x = y . dhlad  g1 · x = g2 x. Aut  eÐnai −1 mia apeikìnish. afoÔ an g1 Gx = g2 Gx . dhlad  to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G pou af noun stajerì to x kˆtw apì th dosmènh drˆsh.

. EpÐshc ènac i-kÔkloc mporeÐ na grafeÐ me i diaforetikoÔc trìpouc qwrÐc na allˆxei h . . λ2 . αt t-kÔklouc. Sunep¸c to pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. autèc mporoÔn na parastajoÔn me to ex c sq ma t (•)(•) · · · (•) (••)(••) · · · (••) · · · · · · (• • • · · · •) α1 α2 αt Se autì to sq ma. . Aut  h exÐswsh lègetai exÐswsh klˆsewn thc G. . to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G twn opoÐwn h klˆsh suzugÐac apoteleÐtai mìno apì èna stoiqeÐo. αt !. oi kentropoioÔsec upoomˆdec suzug¸n stoiqeÐwn eÐnai suzugeÐc. . Me ˆlla lìgia. 5.3 Parˆdeigma. h σk èqei m koc λk .2. λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . . 2. oi metajèseic pou prokÔptoun den eÐnai ìlec diakekrimènec afoÔ oi αi i-kÔkloi mporoÔn na metatejoÔn metaxÔ touc qwrÐc na allˆxei h metˆjesh. GnwrÐzoume ìti dÔo metajèseic eÐnai suzugeÐc an kai mìnon an eÐnai tou idÐou tÔpou. 'Etsi. Allˆ. Sunep¸c jèloume na broÔme to pl joc twn metajèsewn twn opoÐwn oi ekfrˆseic wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn perilambˆnoun α1 1-kÔklouc. arkeÐ na upologÐsoume to pl joc twn metajèsewn pou eÐnai suzugeÐc me th σ . H stajeropoioÔsa upoomˆda enìc stoiqeÐou g ∈ G gia th drˆsh suzugÐac pˆnw sthn G sun jwc onomˆzetai kentropoioÔsa upoomˆda tou g kai sumbolÐzetai me CG (g). . . . èqoume | G | = | Z(G) | + i | C (gi ) | ìpou ta gi èqoun epilegeÐ apì klˆseic suzugÐac pou èqoun perissìtera tou enìc stoiqeÐa. n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh me autì ton trìpo eÐnai α1 !α2 ! . . α2 2-kÔklouc .412 5. oi teleÐec antikajÐstantai apì ta sÔmbola 1. . EpÐshc. . n me n! trìpouc. 'Estw ìti o tÔpoc autìc eÐnai h diamèrish tou n (λ1 . . parathroÔme ìti o pur nac thc drˆshc suzugÐac eÐnai to kèntro Z(G) = g∈G CG (g). Me ˆlla lìgia ìlec.1. Upojètoume ìti to pl joc twn σk pou èqoun m koc λk eÐnai αk . g2 ∈ G eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa. λs ). èstw g1 = xg2 x−1 . Autì shmaÐnei ìti an σ = σ1 σ2 · · · σs eÐnai h èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn (sumperilambˆnontac kai touc 1-kÔklouc). . λ1 + λ + · · · + λs = n. .2. Drˆseic Omˆdwn pio eÔqrhsth morf  thc exÐswshc aut c prokÔptei an jewr soume to kèntro Z(G). 2. Me bˆsh to Je¸rhma 5. Ac upologÐsoume thn tˆxh thc kentropoioÔsac upoomˆdac miac metˆjeshc σ thc Sn . . . . tìte eÔkola prokÔptei ìti CG (g1 ) = xCG (g2 )x−1 . An g1 .

| CG (g) | |G| = i=1 |G| = |G| | CG (gi ) | k k i=1 1 | CG (gi ) | kai sunep¸c 1= i=1 1 | CG (gi ) | (∗) ìpou k eÐnai to pl joc twn klˆsewn suzugÐac. ja pˆroume n! 1α1 α 1 !2α2 α α 2 ! .2. | C (g) | = 'Ara h exÐswsh klˆsewn gÐnetai k |G| . . . Gia to lìgo autì.1 èqoume gia mia peperasmènh omˆda G. n. 2. an n = 5. . . Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 413 metˆjesh. n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh eÐnai 1α1 α1 !2α2 α2 ! . .5. ja qreiastoÔme to epìmeno apotèlesma. . Epomènwc to sunolikì pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. tαt αt ! Gia parˆdeigma. oi tˆxeic twn kentropoious¸n upoomˆdwn dÐnetai ston epìmeno pÐnaka TÔpoc 1 1 1 1 1 1 1 2 1 4 2 3 5 metˆjeshc 1 1 1 1 2 3 2 Tˆxh kentropoioÔsac 15 · 5! = 5! 13 · 3! 21 · 1! = 12 12 · 2! 31 · 1! = 6 11 · 1! 22 · 2! = 8 11 · 1! 41 · 1! = 4 21 · 1! 31 · 1! = 6 51 · 1! = 5 Apì to Je¸rhma 5. ja apodeÐxoume t¸ra ìti to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k akrib¸c klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. . . . tαt αt ! 'Ara an antikatast soume sto prohgoÔmeno sq ma tic teleÐec me ta sÔmbola 1. Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh (∗). . . . . . . 2.2. 'Ara h kentropoioÔsa upoomˆda kˆje tètoiac metˆjeshc èqei tˆxh 1α1 α1 !2α2 α2 ! . t t αt ! diaforetikèc metajèseic oi opoÐec eÐnai ìlec oi suzugeÐc metajèseic pou èqoun ton prohgoÔmeno tÔpo.

arkeÐ na deiqteÐ ìti isqÔei to L mma gia fjÐnousec akoloujÐec n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk . . . T¸ra apì ìlec tic akoloujÐec jetik¸n akeraÐwn lÔsewn (n1 . nk ) jetik¸n akeraÐwn arijm¸n pou eÐnai lÔseic thc k 5. | CG (gk ) |). Gia k = 1 kai r thc morf c β upˆrqei mÐa mìno akoloujÐa. Tìte 1 xi r= i=1 (∗∗) eÐnai peperasmèno. . Apìdeixh. MporoÔme na upojèsoume ìti r > 0. 'Estw k ∈ N − {0} kai r ∈ R. . diìti diaforetikˆ den upˆrqei kamiˆ tètoia akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn arijm¸n. Drˆseic Omˆdwn to pl joc twn akolouji¸n (n1 . gia èna dedomèno k . Tìte nk ≤ .414 5. 5. . . 1 Efarmìzoume epagwg  sto k . . . . nk−1 ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk−1 . . Epeir k d  t¸ra oi dunatèc epilogèc jetik¸n akèraiwn n me n ≤ eÐnai peperasmènou r pl jouc kai (qrhsimopoi¸ntac thn epagwgik  upìjesh) gia kˆje tètoia epilog  h exÐswsh r− 1 = n k−1 i=1 1 xi èqei peperasmèno pl joc akeraÐwn jetik¸n lÔsewn (n1 . Apìdeixh.4 L mma (E. . . Tìte. . k 'Estw ìti h n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk eÐnai mia zhtoÔmenh lÔsh.2. èqoume | G | ≤ C(k).6 Pìrisma. Landau 1903). 5. . (| CG (g2 ) |. Gia ìlec tic peperasmènec omˆdec G pou èqoun k klˆseic suzugÐac. Epiplèon. nk ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk jewroÔme mia gia thn opoÐa to n1 eÐnai o megalÔteroc dunatìc akèraioc. .2. . To pl joc twn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. .5 Je¸rhma. JewroÔme ìti g1 = 1. n2 . n2 . en¸ gia opoiod pote ˆllo r den upˆrqei kamÐa akoloujÐa. 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou èqei k klˆseic suzugÐac. opìte CG (g1 ) = G. to L mma isqÔei. h (β). An sto prohgoÔmeno L mma jèsoume r = 1 tìte mia lÔsh thc (∗∗) eÐnai h akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn (| G |).2. n2 . ton opoÐo sumbolÐzoume me C(k) (afoÔ exartˆtai apì to k ). upˆrqei ènac jetikìc akèraioc C(k) tètoioc ¸ste | G | ≤ C(k).

5. Mia ˆllh shmantik  efarmog  tou Jewr matoc 5.5. dhlad  | Z(G) | = 1. mporoÔme na pˆroume to ex c  dh gnwstì apotèlesma. ja eÐqame k p =1+ i=1 n psi . 'Ara | G | ≥ 2(| G | −1). Neumann apèdeixan ìti upˆrqoun ˆpeirec to pl joc omˆdec oi opoÐec èqoun mìno dÔo klˆseic suzugÐac. en¸ kˆje ˆpeirh omˆda thc opoÐac ìla ta stoiqeÐa ektìc tou 1 èqoun ˆpeirh tˆxh mporeÐ na emfuteuteÐ se mÐa apì autèc. Tìte | HK | = |H | |K | . wc pìrisma tou Jewr matoc 5. λ ≥ 2. gia parˆdeigma.2.7 Parat rhsh.1 to | G | −1 ja diaireÐ thn | G |.1. kˆje mia apì autèc eÐnai isìmorfh me mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n.2.1. tìte apì thn exÐswsh klˆsewn kai to Je¸rhma 5. Higman. Tìte. 'Estw H. To 1949 oi G. Allˆ gia n ∈ N. Kˆje tètoia omˆda èqei tˆxh mikrìterh   Ðsh apì C(k). si = 0 ìpou psi eÐnai h tˆxh thc klˆshc suzugÐac C (gi ) me gi = 1. 'Estw | G | = pn . dhlad  | G | = λ(| G | −1) gia kˆpoio λ ∈ Z.2. Allˆ h tˆxh | Z(G) | tou kèntrou diaireÐ to pn . to kèntro Z(G) thc G den eÐnai tetrimmèno. Apìdeixh. opìte | G | ≤ 2 kai epeid  | G | = 1. K dÔo peperasmènec upoomˆdec miac omˆdac G. Neumann kai H. twn klˆsewn suzugÐac eÐnai Ðso me thn tˆxh | G | thc G an kai mìnon an h G eÐnai Abelian . Epiplèon. Dhlad  h G eÐnai h kuklik  omˆda tˆxhc 2. upˆrqoun peperasmènou pl jouc omˆdec tˆxhc n (afoÔ.2.8 Je¸rhma.2. |H ∩ K | .1 eÐnai h ex c. EÐnai fanerì ìti gia mia peperasmènh omˆda G to pl joc 5. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 415 Apìdeixh. Autì eÐnai ˆtopo.2. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai n ≥ 1. 'Ara prèpei m = 0.H. èqoume | G | = 2.2. B. 'Ena stoiqeÐo g ∈ G an kei sto kèntro Z(G) an kai mìnon an h klˆsh suzugÐac tou perièqei mìno èna stoiqeÐo (to Ðdio to g ).9 Pìrisma. An h G èqei mìno mÐa klˆsh suzugÐac tìte fusikˆ aut  eÐnai h tetrimmènh omˆda. apì to je¸rhma tou Cayley). An loipìn  tan m = 0. tìte h mia apì autèc èqei | G | −1 stoiqeÐa kai apì to Je¸rhma 5. An aut  perièqei dÔo klˆseic suzugÐac. kai ˆra Z(G) = pm . 5.2.

JewroÔme thn omˆda H na dra pˆnw sto sÔnolo X = {xK | x ∈ G} me h · xK = (hx)K . an U eÐnai mia upoomˆda miac peperasmènhc omˆdac G kai jewr soume thn ènwsh gUg −1 .2. Opìte.416 5. tìte h ènwsh gUg −1 perièqei ìla ta stoiqeÐa thc G kai ˆra aut  h ènwsh ja prèpei na eÐnai Ðsh me th G. Allˆ epÐshc h stajeropoioÔsa upoomˆda GK eÐnai profan¸c h tom  H ∩ K . An h U perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac thc G. An A eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac tìte h G parˆgetai apì to A. Opìte. Kaj¸c hK = h · K . apì thn prohgoÔmenh anisìthta prokÔptei ìti | G : U | ≤ 1 kai ˆra G = U . prèpei | HK | = | K | | TK |. apì to Je¸rhma 5. afoÔ oi aristerèc klˆseic mod K pou perièqontai sthn troqiˆ TK eÐnai xènec anˆ dÔo kai kˆje mia perièqei | K | stoiqeÐa. Apì autì sumperaÐnoume ìti: g∈G 5. 'Ara. prokÔptei an jewr soume mia omˆda G na dra pˆnw sto dunamosÔnolo thc X = P(G) wc ex c. Allˆ isqÔei | G : NG (U) | ≤ | G : U |. apì to Je¸rhma 5. Eidikˆ. H stajeropoioÔsa upoomˆda GU enìc uposunìlou U thc G sumbolÐzetai me NG (U) kai onomˆzetai kanonikopoioÔsa upoomˆda tou U . blèpoume ìti to sÔnolo HK eÐnai h ènwsh ekeÐnwn twn arister¸n klˆsewn mod K sth G pou eÐnai stoiqeÐa thc troqiˆc TK . afoÔ | gUg −1 | = | U | gia kˆje g ∈ G. .2.10 Prìtash.1. Profan¸c èqoume HK = h∈H hK . g ∈ G. |H ∩ K | |K | Mia akìma qr simh efarmog  tou Jewr matoc 5. g · U = gUg −1 . g ∈ G.2. Drˆseic Omˆdwn Apìdeixh. 'Ara | gUg −1 | −1 ≤ | G : U | (| U | −1) = | G | − | G : U | kai telikˆ gUg −1 ≤ 1+ | G | − | G : U | . o deÐkthc | G : NG (U) | eÐnai to pl joc twn diakekrimènwn uposunìlwn thc morf c gUg −1 . Sunep¸c. tìte èqoume g∈G gUg −1 − 1 = (gUg −1 g∈G {1}) ≤ | G : NG (U) | (| U | −1).1.1 èqoume | TK | = |H | | HK | = .2. u ∈ X.

'Estw G1 . Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 417 Apìdeixh. DeÐxte ìti sthn G1 × G2 ta stoiqeÐa (a1 . α. b ∈ G dÔo suzug  stoiqeÐa. 4. β ∈ R kai X = R. b1 ) kai (a2 . DeÐxte ìti upˆrqei èna toulˆqiston stoiqeÐo tou X pou paramènei stajerì kˆtw apì th drˆsh thc G. Poioc eÐnai o pur nac thc drˆshc? Gia kˆje dÔo pragmatikoÔc x1 . 'Estw G mia omˆda kai a. 6. D¸ste èna parˆdeigma dÔo stoiqeÐwn se mia omˆda pou èqoun thn Ðdia tˆxh allˆ den eÐnai suzug . 8. DeÐxte ìti an X eÐnai èna uposÔnolo miac omˆdac G pou perièqei ènan antiprìswpo apì kˆje klˆsh suzugÐac kai ta stoiqeÐa tou antimetatÐjentai tìte h G eÐnai Abelian . Qrhsimopoi ste thn exÐswsh klˆsewn gia na breÐte ìlec tic peperasmènec omˆdec G gia tÐc opoÐec h kentropoioÔsa upoomˆda CG (g) kˆje stoiqeÐou g ∈ G \ {1} eÐnai h {1. aut  ja prèpei na eÐnai ìlh h G. b2 ) eÐnai suzug  an kai mìnon an to a1 eÐnai suzugèc tou a2 kai to b1 eÐnai suzugèc tou b2 . opìte sÔmfwna me ta prohgoÔmena. . ArkeÐ na jewr soume thn upoomˆda U pou parˆgetai apì to A.2. g. G2 dÔo omˆdec. 'Estw G mia omˆda tˆxhc pn kai X èna sÔnolo pou to pl joc twn stoiqeÐwn tou den diaireÐtai me to p. Ask seic 5. DeÐxte ìti upˆrqei stoiqeÐo tou X pou mènei stajerì kˆtw apo th drˆsh thc G.2 1. x2 upˆrqei g ∈ G ètsi ¸ste g · x1 = x2 ? 5. DeÐxte ìti dÔo suzug  stoiqeÐa se mia omˆda èqoun thn Ðdia tˆxh. 3. na brejeÐ h troqiˆ kai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou mhdenìc. Upojètoume ìti h G dra sto X . AfoÔ deiqteÐ ìti h G dra pˆnw 0 1 sto X . 7. 2.5. g −1 } (me thn perÐptwsh g = g −1 na mhn apokleÐetai). Na deiqteÐ ìti oi kentropoioÔsec upoomˆdec twn a kai b eÐnai Ðsec an (toulˆqiston) mÐa apì autèc eÐnai kanonik . 'Estw G mia omˆda me 16 stoiqeÐa. OrÐzoume g ·x = 0 1 α β αx + β . 'Estw G = α β | α = 0. gia g = kai x ∈ R. h opoÐa dra se èna sÔnolo X me 31 stoiqeÐa.

DeÐxte ìti upˆrqei kanonik  upoomˆda N thc G me 1 = N = G. 13.418 5. Drˆseic Omˆdwn 9. 'Estw G mia omˆda me tˆxh n. DeÐxte ìti | CG (x) | ≥ | G |. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F me diˆstash n. Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh klˆsewn miac peperasmènhc omˆdac apodeÐxte ìti h omˆda èqei èna toulˆqiston stoiqeÐo g tˆxhc p ìpou p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc omˆdac (Je¸rhma tou Cauchy. blèpe epìmenh parˆgrafo). gia kˆje u ∈ H } eÐnai upoomˆda thc G kai mˆlista kanonik  upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac thc H . upologÐste thn kentropoioÔsa upoomˆda CSn (τ ). ìpou G = G/[G. An τ = (1 3)(2 4) ∈ Sn . 10. 12. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. DeÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . . y dÔo suzug  stoiqeÐa thc G. Pìsec klˆseic suzugÐac upˆrqoun stic omˆdec S7 kai S8 ? 11. g∈GLn ( ) C 15. Epiplèon deÐxte ìti h omˆda phlÐko NG (H)/CG (H) eÐnai isìmorfh me mia upoomˆda thc omˆdac automorfism¸n thc H . 17. G]. tìte deÐxte ìti to sÔnolo H eÐnai upoomˆda thc G = GLn (F) kai ìti an F = C. 16. 'Estw G mia peperasmènh mh kuklik  omˆda thc opoÐac kˆje gn sia upoomˆda eÐnai Abelian . DeÐxte ìti o arijmìc twn stoiqeÐwn g ∈ G pou eÐnai tètoia ¸ste g x g −1 = y eÐnai Ðsoc me | CG (x) |. Upojètoume ìti o n eÐnai sqetikˆ pr¸toc me ton ϕ(n). 14. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x ∈ G. An u eÐnai èna mh mhdenikì diˆnusma tou V kai H = {A ∈ GLn (F) : to diˆnusma u eÐnai idiodiˆnusma tou A}. gia kˆpoio n ≥ 4. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x. tìte GLn (C) = gHg −1 . DeÐxte ìti to CG ( H ) = { g ∈ G | gu = ug.

'Estw Br to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn tou sunìlou A = ∼ Apìdeixh. σ(r) }. . me bˆsh to Je¸rhma 5. ur } kai U2 = {u1 .2.1. σ(2). . Apì to je¸rhma tou Lagrange. qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 5.3 Ta Jewr mata tou Sylow 'Estw G mia peperasmènh omˆda. r kai h metˆjesh σ(r + 1). DÐnoume mia apìdeixh tou epìmenou L mmatoc. . qrhsimopoi¸ntac drˆseic. tìte h stajeropoioÔsa upoomˆda GU tou U eÐnai to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ= 1 2 ··· σ(1) σ(2) · · · r r+1 ··· σ(r) σ(r + 1) · · · n σ(n) ètsi ¸ste U = { σ(1). . Sylow apèdeixe ìti an h tˆxh thc G eÐnai thc morf c pα m. tìte upˆrqei èna stoiqeÐo σ ∈ Sn . . . r . h omˆda A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma pou akoloujeÐ metˆ thn Parat rhsh 4. . n. . dhlad  èqoume mìno mia troqiˆ gi aut  th drˆsh. 2. . OrÐzoume mia drˆsh thc summetrik c omˆdac SA = Sn sto Br . . Ta Jewr mata tou Sylow 419 5. . ParathroÔme ìti an U1 = {u1 . xèroume ìti h tˆxh kˆje upoomˆdac thc G diaireÐ thn tˆxh thc G. .5. . . Autì shmaÐnei ìti h troqiˆ enìc opoioud pote stoiqeÐou tou Br eÐnai ìlo to Br . tètoio ¸ste σ·U1 = U2 . jètontac σ · U = {σ(u) | u ∈ U} gia kˆje σ ∈ Sn kai U ∈ Br . r }. n} pou to pl joc twn stoiqeÐwn touc eÐnai Ðso me r. σ(2). .3.7). Gia parˆdeigma. 2. tìte h G èqei mia upoomˆda tˆxhc pα . . .1. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. . 'Ara h metˆjesh σ(1). dhlad  an m eÐnai ènac diairèthc thc | G |. . Tìte | Br | = n! r!(n − r)! 5. .4. tìte mporeÐ na mhn upˆrqei upoomˆda thc G pou na èqei tˆxh m. {1. ur } eÐnai dÔo stoiqeÐa tou Br .1 L mma. Autì to apotèlesma jewreÐtai wc to jemeli¸dec je¸rhma thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. To 1872 o Norbhgìc majhmatikìc L. Sunep¸c | GU | = r!(n − r)! kai epeid  to Br eÐnai h troqiˆ tou U èqoume. An jewr soume to sÔnolo U = { 1. . To antÐstrofo autoÔ tou jewr matoc den isqÔei. . . | Br | = | Sn : GU | = n! = r!(n − r)! n . . . . . Mia apl  apìdeixh autoÔ tou jewr matoc èqei dojeÐ apì ton Wielandt [31]. σ(n) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic (n − r)! metajèseic twn r + 1.3. . . . .1. . . . . . σ(r) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic r! metajèseic twn 1. to opoÐo èqoume sunant sei kai sthn pr¸th Enìthta (blèpe Efarmog  1.2.27).

. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn thc G pou èqoun tˆxh pα . u ∈ Ui . An Hi eÐnai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou Ui . apì to 5. . . .2 L mma. tìte xu ∈ Ui afoÔ x · Ui = Ui . 2. i = 1.3. .2. èqoume ìti | Xi | = |G| . . Sunep¸c èqoume | Hi | = pαi . Apìdeixh. Drˆseic Omˆdwn 5. Xs oi troqièc aut c thc drˆshc.1. 'Ara to Ui eÐnai h ènwsh ìlwn twn dexi¸n klˆsewn Hi u. . . Autì deÐqnei ìti h tˆxh | Hi | thc Hi diaireÐ thn tˆxh | Ui | = pα . An p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ to fusikì arijmì m tìte o ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou pα m p pou diaireÐ kai ton . . Krat¸ntac to u stajerì kai jewr¸ntac to x na diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc Hi . 'Estw n = | G | = pα m. 5. Apì tic (2) kai (3) èpetai ìti (3) | Xi | = pdi m ìpou di = α − αi . Tìte h G dra pˆnw sto X me g · U = { gu | u ∈ U }. tìte. s. . . 'Estw X1 . 'Estw ri to pl joc twn diˆforwn anˆ dÔo klˆsewn Hi u. 'Eqoume pα m pα = pα m(pα m − 1) · · · (pα m − i) · · · (pα m − pα + 1) pα (pα − 1) · · · (pα − i) · · · (pα − pα + 1) ParathroÔme ìti h mègisth dÔnamh tou p pou diaireÐ ton (pα m − i) eÐnai h Ðdia ìpwc aut  pou diaireÐ kai ton pα − i. X2 .3 1o Je¸rhma tou Sylow.3. 'Eqoume s |X | = i=1 | Xi | . Tìte | Ui | = ri | Hi |. Sunep¸c ìlec oi dunˆmeic tou p apaleÐfontai ektìc apì th dÔnamh pou diaireÐ to m . . tìte h G perièqei mia upoomˆda tˆxhc pα . s. u ∈ Ui (fusikˆ ìlec autèc oi klˆseic mporeÐ na mhn eÐnai diˆforec metaxÔ touc). An pα eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ pou diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac G. αi ≤ α. i = 1. (1) 'Estw ìti Xi eÐnai h troqiˆ tou uposunìlou Ui thc G pou èqei pα stoiqeÐa. paÐrnoume Hi u ⊆ Ui .420 5. pα Apìdeixh. . | Hi | (2) An u ∈ Ui kai x ∈ Hi .

To sÔnolo ìlwn twn pr¸twn arijm¸n pou diairoÔn thn tˆxh 5. 'Ara prèpei na upˆrqei kˆpoio i = 1. 2.3. IdiaÐtera an pα eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh | G |.3. 5. tìte prèpei pi = p2 = · · · = ps = p. m aut  thn orologÐa wc ex c: “ Mia peperasmènh omˆda eÐnai mia p-omˆda an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p.1 èqoume 421 |X | = pα m pα kai an pt eÐnai h megalÔterh dÔnamh pou diaireÐ ton m tìte. Gi autì to i ja èqoume αi = α. . dhlad  | Hi | = pα pou apodeiknÔei to zhtoÔmeno.6 Pìrisma.5 Pìrisma.3. Allˆ an kˆje stoiqeÐo thc G èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.6 ja mporoÔse na diatupwjeÐ.5.3. gia ìla ta i = 1. 5.3.” . . An  tan di > 0. s upˆrqei toulˆqiston èna stoiqeÐo tou opoÐou h tˆxh eÐnai pi .3. ètsi ¸ste di = 0. Se mia peperasmènh omˆda G kˆje stoiqeÐo thc. . Apì to Pìrisma 5.4 .3. èpetai ìti gia kˆje i = 1. . 'Estw | G | = pn1 · · · pns h anˆlush thc tˆxhc thc G se pr¸touc s 1 parˆgontec. Sunep¸c to Pìrisma 5. tìte h dÔnamh pt+1 ja diairoÔse ton | X | pou eÐnai ˆtopo. Mia omˆda (peperasmènh   ˆpeirh) lègetai p-omˆda an kˆje stoiqeÐo thc èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. èqei tˆxh Ðsh me mia dÔnamh enìc pr¸tou p an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p. . tìte oi upoomˆdec thc G pou èqoun tˆxh pα lègontai p-upoomˆdec tou Sylow.4 Pìrisma (Je¸rhma tou Cauchy). s. . s. 2. tìte upˆrqei èna stoiqeÐo thc G pou èqei tˆxh p. apì to 5.3. Autì prokÔptei apì to Je¸rhma tou Lagrange kai to Pìrisma 5. . . apì to L mma 5.2. Apìdeixh. Ta Jewr mata tou Sylow EpÐshc. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc.3. .4. . h dÔnamh pt+1 den diaireÐ ton | X | = m(pd1 + · · · + pds ). Apìdeixh. . . An p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc | G | miac peperasmènhc omˆdac G. miac peperasmènhc omˆdac G eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n oi opoÐoi eÐnai tˆxeic stoiqeÐwn thc omˆdac.

25.4. Qrhsimopoi¸ntac pˆli to Pìrisma 4. .3. Apìdeixh. Apìdeixh. 5. Apì to Pìrisma 4.8 Prìtash. H P eÐnai fusikˆ kanonik  upoomˆda thc NG (P ).422 5. a) Apì to 2o Je¸rhma twn isomorfism¸n èqoume PN ∼ P .3. Apì ton orismì twn p-upoomˆdwn tou Sylow. èpetai ìti kai o deÐkthc | N : P ∩ N | eÐnai pr¸toc proc ton p. Sunep¸c. Drˆseic Omˆdwn 5. èqoume |G : P | = |G : PN | |PN : P | kai ˆra o p den diaireÐ to | G : P N |. h P eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p kai o deÐkthc thc P sthn G eÐnai pr¸toc proc ton p. = N P ∩N 'Ara h tˆxh thc P N/N eÐnai mia dÔnamh tou p.25. Epeid  ìmwc | P N/N | = | P/P ∩ N |.25. = P P ∩P Autì deÐqnei ìti h tˆxh | P P | thc P P eÐnai mia dÔnamh tou p. b) H tom  P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . h P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . An P eÐnai mia p-upoomˆda Sylow kai N eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc peperasmènhc omˆdac G.7 Prìtash. prokÔptei ìti |G : N | = |G : PN | |PN : N | sumperaÐnoume ìti h P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . prokÔptei ìti | N : P ∩ N | = | P N : P |. tìte a) H upoomˆda P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N .4. Allˆ epeid  o deÐkthc | P N : P | diaireÐ to deÐkth | G : P | (pou eÐnai pr¸toc proc ton p). Mia p-upoomˆda tou Sylow thc G eÐnai h mình p-upoomˆda tou Sylow thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (P ). Allˆ h tˆxh | P | thc P eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. b) Apì to Pìrisma 4.4. 'Ara | P P | = | P | kai sunep¸c P = P . Apì to 2o Je¸rhma isomorfism¸n èqoume PP ∼ P . èqoume |PN : N | |N : P ∩ N | = |PN : P ∩ N | = |PN : P | |P : P ∩ N | . Upojètoume ìti P eÐnai mia ˆllh p-upoomˆda tou Sylow thc NG (P ).

. . apì to Je¸rhma 5. .3. tìte p | r − 1 dhlad  r ≡ 1 mod p. H P1 dra pˆnw sto sÔnolo {P1 .10 2o Je¸rhma tou Sylow. . to apotèlesma autì to èqoume dei kai nwrÐtera (blèpe Pìrisma 4. Me katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti autèc eÐnai oi Ps+1 . . Pr ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow thc G. . . to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou perièqontai se mia troqiˆ diˆforh thc {P1 } prèpei na diaireÐ thn tˆxh | P1 | thc P1 . Prˆgmati.10. 'Ara. Sylow miac peperasmènhc omˆdac G. Pr suzugeÐc metaxÔ touc. Ps+2 .3. . 2. . gi aut  th drˆsh. 5. An r eÐnai to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Apìdeixh. a) 'Estw ìti den eÐnai ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow P1 . . tìte h P1 ja  tan upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (Pi ) thc Pi . . g ∈ P1 . . mìno mia troqiˆ perièqei mìno èna stoiqeÐo kai aut  eÐnai to monosÔnolo {P1 }.3. Sto sÔnolo { Ps+1 . dra epÐ tou sunìlou {P1 . Sunep¸c. H p-upoomˆda tou Sylow P1 . . Apìdeixh. t ≡ 1 mod p pou eÐnai ˆtopo. Ps } kai sunep¸c s ≡ 1 mod p.8. . . Kˆtw apì aut  th drˆsh h mình p-upoomˆda pou mènei stajer  eÐnai h P1 . b) Kˆje upoomˆda thc G me tˆxh mia dÔnamh tou p eÐnai upoomˆda miac p-upoomˆdac tou Sylow. Sunep¸c r = 1 + (ˆjroisma dunˆmewn tou p) kai ˆra p | r − 1 . allˆ sÔmfwna me thn Prìtash 5. suzugeÐc. P2 . 'Estw t to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou eÐnai suzugeÐc me thn Ps+1 . .3. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. . an up rqe i ∈ { 2. eÐnai suzugeÐc. dhlad  autì to pl joc prèpei na eÐnai mia dÔnamh tou p. 'Ara prèpei na eÐnai s = r.5). . 3. i = 1.8 autì eÐnai ˆtopo. Ps+t } dra t¸ra kai h P1 kai h Ps+1 . Ta Jewr mata tou Sylow 423 5.3. t ≡ 0 mod p kai apì th drˆsh thc Ps+1 . . Me mia katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti oi pr¸tec P1 .3. . .3. . . 'Estw P1 . Fusikˆ. Ps+t . .10. . tìte aut  èqei mìno mia pupoomˆda tou Sylow (afoÔ NG (P ) = G).9 Pìrisma. gia kˆje g ∈ P1 . . .5.2. . r ( afoÔ h gPi g −1 eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow ). . ja èqoume apì th drˆsh thc P1 . . r } me gPi g −1 = Pi . P2 . . Ps me s < r. . 'Ara. ìpwc akrib¸c sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. 5.1. Pr } me drˆsh g · Pi = gPi g −1 . An h G eÐnai Abelian  omˆda. . . .11 3o Je¸rhma tou Sylow. . a) 'Olec oi p-upoomˆdec tou Sylow eÐnai .

Tìte o r diaireÐ ton deÐkth | G : P |.3. Epeid  t¸ra Pk ⊆ Pk K kai h tˆxh | Pk | thc Pk eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. ja prèpei ϑ(P ) ⊆ P kai ˆra ϑ(P ) = P . d)⇒a) Profanèc.4. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai èstw P ∈ Sylp (G). x ∈ K . H G dra me suzugÐa pˆnw sto sÔnolo SylP (G).11b). . g)⇒d) 'Estw ϑ ∈ Aut(G). . gia kˆje x ∈ K . 5. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai r = | Sylp (G) |. h opoÐa exantleÐ to sÔnolo Sylp (G). . èpetai ìti aut  h drˆsh èqei mìno mia troqiˆ.25 paÐrnoume | G : P | = r | NG (P ) : P |.3.2. toulˆqiston mia troqiˆ prèpei na apoteleÐtai mìno apì mia p-upoomˆda tou Sylow. oi opoÐec mìlic deÐxame ìti eÐnai suzugeÐc metaxÔ touc. .3. prèpei kˆje troqiˆ aut c thc drˆshc na èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.3.   xPk = Pk x. Apì to Pìrisma 5. to zhtoÔmeno èpetai apì to Je¸rhma 5.12 èqoume r = | G : NG (P ) | kai apì to Pìrisma 4. Tìte | Sylp (G) | = | G : NG (P ) | . Tìte | ϑ(P ) | = | P |. d) H P eÐnai qarakthristik  upoomˆda thc G.11(a). Apì èdw kai sto ex c. apì to Je¸rhma 5.1. Tìte KPk = Pk K kai ˆra to sÔnolo Pk K eÐnai upoomˆda. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. Drˆseic Omˆdwn b) 'Estw K mia p-upoomˆda thc G.14 Pìrisma. i = 1. Epeid  ìmwc r ≡ 1 mod p. Apìdeixh. Apìdeixh. g) Kˆje p-upoomˆda thc G perièqetai sthn P . b)⇒g) Profanèc pˆli apì to 5.12 Pìrisma. Kaj¸c h ϑ(P ) eÐnai mia p-upoomˆda apì thn upìjesh.2. ja sumbolÐzoume me Sylp (G) to sÔnolo {P1 . Apì to Je¸rhma 5. h tˆxh thc Pk K eÐnai mÐa dÔnamh tou p. a)⇒b) Profanèc apì to 5. . .424 5. dhlad  gia kˆje automorfismì ϑ thc G isqÔei ϑ(P ) = P . Epiplèon. Dhlad  xPk x−1 = Pk . a) P G. 5. H K dra sto sÔnolo {P1 . . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai P ∈ Sylp (G). prèpei Pk = Pk K kai ˆra K ⊆ Pk . b) H P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow. r.13 Pìrisma.1. Epeid  h tˆxh thc K eÐnai mia dÔnamh tou p. . èstw thn Pk .3. . . 5. Pr } me x · Pi = xPi x−1 . .11. Pr } ìlwn twn p-upoomˆdwn tou Sylow thc omˆdac G. afoÔ | Pk K | = | Pk | | K | / | Pk ∩ K |. .3. 'Ara. gia kˆje x ∈ K .3. Apìdeixh. .

17 Pìrisma. Epeid  gHg −1 = H . Apì to Je¸rhma 5. tìte h NG (H) perièqei mia p-upoomˆda tou Sylow P pou perièqei thn H gn sia.3. Apì to L mma 5. Apìdeixh. An H eÐnai mia p-upoomˆda thc G. h opoÐa den eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow. oi p-upoomˆdec tou Sylow P kai g −1 P g eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . afoÔ h H den eÐnai p-upoomˆda tou Sylow. kai kˆje troqiˆ èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.3. Apìdeixh. 'Estw {U1 }. Sunep¸c isqÔei NG (NG (P )) = NG (P ).3. . ìti ìlec oi troqièc aut c thc drˆshc. 'Estw g ∈ NG (H). 5. S ∈ Sylp (G). gia kˆje u ∈ H . H P dra pˆnw sto sÔnolo Sylp (G) me suzugÐa. JewroÔme epÐshc thn H na dra me suzugÐa pˆnw s autì to sÔnolo. Tìte ìlec oi p-upoomˆdec thc NG (P ) eÐnai upoomˆdec thc P . tìte H NG (H). 5. ektìc thc troqiˆc thc P .3. JewroÔme to sÔnolo ìlwn twn upoomˆdwn pou eÐnai suzugeÐc me thn H . prèpei na upˆrqoun kai ˆllec troqièc pou eÐnai monosÔnola. Sunep¸c h troqiˆ tou S èqei tˆxh | P : P ∩ S |. tìte NG (H) = H . Epomènwc gh ∈ NG (P ) kai ˆra gh ∈ H kai epeid  h ∈ H prokÔptei g ∈ H . An o p den diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |.11. H troqiˆ thc S èqei tˆxh | P : NP (S) |. Mia troqiˆ aut c thc drˆshc eÐnai to monosÔnolo {H}. Apìdeixh.10: 5. Sunep¸c H NG (H). 'Ara H NG (H) = g −1 NG (U1 )g . T¸ra upojètoume ìti o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. 'Estw P ∈ Sylp (G).18 L mma. 'Eqoume dei. sto Je¸rhma 5. Ta Jewr mata tou Sylow 425 5. dhlad  uU1 u−1 = U1 .3.14. upˆrqei h ∈ H ètsi ¸ste h−1 g −1 P gh = P . U1 = gHg −1 mia tètoia troqiˆ. Qrhsimopoi¸ntac to l mma mporoÔme na deÐxoume t¸ra kˆti isqurìtero apì to Je¸rhma 5.3. Autì shmaÐnei ìti H ≤ NG (U1 ) kai epeid  H = U1 prèpei U1 NG (U1 ). P ∈ Sylp (G). Apìdeixh. An mia upoomˆda H thc G perièqei thn NG (P ). 'Estw P ∈ Sylp (G).3. 'Estw S = P .3.5.10. Epeid  o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |.16 L mma. To zhtoÔmeno prokÔptei apì to Pìrisma 5. S ∈ Sylp (G) me P = S . twn opoÐwn to pl joc eÐnai | G : NG (H) |. IsqÔei | Sylp (G) | ≡ 1 mod pe an pe ≤ | P : P ∩ S | gia ìlec tic P.3.15 L mma. èqoun tˆxh mia jetik  dÔnamh tou p.3. o opoÐoc isoÔtai me to ˆjroisma twn tˆxewn twn troqi¸n.16 èqoume ìti NP (S) ⊆ S kai ˆra NP (S) = P ∩ S .

èqoume ìti p | r − 1 kai ˆra (kaj¸c p > q > 1) prèpei r = 1. èqoume xh−1 P (xh−1 )−1 = P .20 Je¸rhma. an h G den eÐnai Abelian . tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . Sunep¸c upˆrqei mìno mia p-upoomˆda tou Sylow.13. tìte G = NG (P )H . meletoÔme t¸ra th dom  orismènwn omˆdwn. 'Estw r = | Sylp (G) | kai P ∈ Sylp (G). An h G den eÐnai Abelian . Sunep¸c [G. Autì shmaÐnei ìti x = nh me h ∈ H kai n ∈ N (P ). q pr¸toi kai p > q . Sunep¸c [G.3. 5. ìpwc prohgoumènwc.3. h opoÐa mporeÐ na gÐnei qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia twn hmieujèwn ginomènwn. ja prèpei s = p kai apì to Je¸rhma 5. èpetai ìti q = p kai ˆra o r = p   p2 . tìte oi P kai x−1 P x eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . 5. ìpou p kai q pr¸toi arijmoÐ. 5.10. Apì to Pìrisma 5. dhlad  h G eÐnai Abelian . pou fusikˆ eÐnai kanonik .3.3. Sunep¸c h G eÐnai Abelian  ektìc an q | p − 1. h P . ìpou p. Apìdeixh. prèpei s = 1   p. .3. Apìdeixh.22 Je¸rhma. 'Estw | G | = p2 q . GnwrÐzoume ìti | Sylq (G) | = | G : N (Q) | = r. Tìte. tìte q | p − 1 kai h G èqei p akrib¸c q -upoomˆdec tou Sylow. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow   mia kanonik  q -upoomˆda tou Sylow.19 L mma. 'Omwc h G/Q eÐnai kuklik  kai ˆra [G. dhlad  xh−1 ∈ NG (P ). Gia na deÐxoume pìso qr sima eÐnai ta jewr mata tou Sylow. An s = 1 kai Q eÐnai h q -upoomˆda tou Sylow.10 èqoume ìti q | p − 1. Oi p-upoomˆdec tou Sylow thc H eÐnai kai p-upoomˆdec tou Sylow thc G. Apì to Je¸rhma 5. 5. GnwrÐzoume epÐshc ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : Q | = p2 . h opoÐa eÐnai monadik  (wc proc isomorfismì). paraleÐpetai. An | Sylq (G) | = 1. gnwrÐzoume ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : P | = q kai ˆra r = 1   q . H kataskeu  miac tètoiac omˆdac. apì to Je¸rhma 5. 'Ara. 'Etsi.3. H omˆda G/P èqei tˆxh q kai ˆra eÐnai kuklik . 'Etsi.426 5. Epeid  q | r − 1.11 èpetai ìti upˆrqei h ∈ H tètoio ¸ste h−1 P h = x−1 P x. tìte aut  eÐnai kanonik . An mia kanonik  upoomˆda H thc G perièqei mia p-upoomˆda Apìdeixh. Drˆseic Omˆdwn tou Sylow P . 'Estw | G | = pq . MporeÐ na deiqteÐ ìti gia kˆje epilog  pr¸twn arijm¸n p kai q me q | p − 1 upˆrqei mia mh-Abelian  omˆda tˆxhc pq . An x ∈ G.3.3. G] ⊆ Q. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow. ìpou Q eÐnai mia q -upoomˆda tou Sylow. G] ⊂ P ∩ Q = 1. 'Estw ìti | Sylq (G) | > 1.21 Parat rhsh. G] ⊆ P . 'Estw s = | Sylq (G) |.

Tèloc. an Q1 . afoÔ kˆje q -upoomˆda tou Sylow perièqei q − 1 tètoia stoiqeÐa.24 Parat rhsh.23 Je¸rhma. 'Estw ìti | Sylq (G) | = r > 1 kai ˆra p = q kai r = p   p2   p3 . 5. Tìte p2 ≡ 1 mod q . | P | = p2 kai ˆra P = X . Q2 ∈ Sylq (G) me Q1 = Q2 . T¸ra èstw r = p3 .  3-upoomˆda tou Sylow den eÐnai kanonik . Tìte p ≡ 1 mod q kai ˆra p > q . q = 3 kai | G | = 24. Tìte upˆrqoun (q −1)p2 stoiqeÐa me tˆxh q . Tìte | X | = | G | −(q − 1)p2 = p2 . Prˆgmati ìmwc h S4 den èqei kamiˆ upoomˆda kanonik  tˆxhc 8   3 (giatÐ?). to opoÐo ìmwc de ja apodeÐxoume se autì to biblÐo. tìte Q1 ∩ Q2 = 1. 'Ara to sÔnolo X ìlwn twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q eÐnai | X | = | G | −p3 (q − 1) = p3 . 'Ara r = p2   p3 . èstw r = p2 . ìpou P eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow. tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . gia thn opoÐa kamiˆ 2. 'Ara q ≡ 1 mod p kai ètsi den mporoÔme na èqoume | Sylp (G) | = q . Epeid  upˆrqoun p2 q -upoomˆdec tou Sylow pou h kˆje mia èqei q − 1 stoiqeÐa tˆxhc q . ìla ta stoiqeÐa tˆxhc q eÐnai p3 (q − 1). Ta Jewr mata tou Sylow 427 'Estw ìti r = p. 'Opwc kai prohgoumènwc. EpÐshc mporoÔme na upojèsoume ìti | Sylp (G) | > 1 kai ˆra | Sylp (G) | = q kai q ≡ 1 mod p. Shmei¸noume ed¸ ìti ìlec oi omˆdec tˆxhc pα q β . Metrˆme ta stoiqeÐa thc G pou èqoun tˆxh q . q pr¸toi. ìpou p. To parapˆnw je¸rhma de mac exasfalÐzei thn Ôparxh miac omˆdac tˆxhc 24. 'Ara mia p-upoomˆda tou Sylow eÐnai ìlo to X . h omˆda G èqei (q −1)p2 stoiqeÐa tˆxhc q . Tìte eÐte h G Apìdeixh. q pr¸toi arijmoÐ. 5. . èqei mia kanonik  p   q -upoomˆda tou Sylow   p = 2. Epeid  ìmwc q > p to q p − 1 kai ˆra q | p + 1. den eÐnai aplèc. 'Estw | G | = p3 q .3.5. Sunep¸c èqoume p < q ≤ p+1. Dhlad  prèpei p = 2 kai q = 3 (afoÔ to 2 kai to 3 eÐnai oi mìnoi diadoqikoÐ pr¸toi arijmoÐ). Autì ìmwc eÐnai ˆtopo afoÔ h upìjesh eÐnai | Sylp (G) | > 1. Epomènwc prèpei q = p+1. Q2 eÐnai dÔo q -upoomˆdec tou Sylow me Q1 = Q2 tìte Q1 ∩ Q2 = 1. dhlad  perièqoun kˆpoia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda ektìc an α = 1 kai β = 0   α = 0 kai β = 1. Tìte P ⊆ X . Sunep¸c h P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow kai ˆra aut  eÐnai kanonik . 'Estw X to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q .3.3. 'Estw P ∈ Sylp (G). An | Sylq (G) | = 1. Autì to apotèlesma eÐnai èna apì ta basikˆ jewr mata tou Burnside. ìpou p. Prˆgmati. 'Estw ìti r = p2 . afoÔ kˆje mia apì autèc èqei tˆxh q . 'Ara to q | p+1   q | p − 1. dhlad  upˆrqei mìno mia tètoia upoomˆda pou prèpei na eÐnai kanonik . Sunep¸c q > p kai den mporeÐ na isqÔei p ≡ 1 mod q . dhlad  | G | = 24. dhlad  q | p2 −1. 'Ara | Sylp (G) | = 1. Epeid  upˆrqoun p3 q -upoomˆdec tou Sylow. an Q1 . afoÔ o arijmìc | Sylp (G) | diaireÐ to deÐkth | G : P | = q .

ìpou p > q > r pr¸toi arijmoÐ. Tìte.7 ja prèpei P Q G.3. Tìte h G 5. q kai r antÐstoiqa kai S mia apì tic upoomˆdec Q kai R pou eÐnai kanonik .13 prokÔptei ìti 1 + kp | pqr. Drˆseic Omˆdwn èqei mia kanonik  upoomˆda tˆxhc p. An h G eÐnai apl . . Q.428 5. R Sylow upoomˆdec tˆxhc p. 'Estw | G | = pqr. 'Estw G mia omˆda me tˆxh | G | = 1.13 kai 5.9. 'Ara ip ≡ 1 mod m. ˆra i ≡ 1 mod m.3. Prˆgmati. Kaj¸c h G eÐnai apl .000.000 = 26 · 56 .10 antÐstoiqa. 1. |G| dhlad  g ∈ NG (P ).k. 1 + tr eÐnai Ðsoc me 1. 'Estw epÐshc P =< h >. Sunep¸c hgh−1 = g   g −1 hg = h. 'Estw ìti gia ton pr¸to p èqoume perissìterec apì mia upoomˆdec tou Sylow.3. Apìdeixh.(p. An p ≡ 1 mod q tìte h P Q eÐnai kuklik  sÔmfwna me to Je¸rhma 5. 'Estw P. b) r ≡ 1 mod p. tìte 1 + λq = p. Tìte.3. an h G  tan apl  ja èprepe kˆpoioc arijmìc 1 + 5k na 5.   pr kai 1 + tr ≥ q . 'Ara 1 + kp = 1. ìpou α > 0. Tìte h G den eÐnai apl .3. 'Etsi èqoume | G | ≥ qr(p − 1) + p(q − 1) + q(r − 1) + 1 = pqr − qr + pq − p + qr − q + 1 = pqr + (p − 1)(q − 1) > pqr pou eÐnai ˆtopo. hgh−1 = g i kai p sunep¸c g = hp gh−p = g i . tìte to pl joc r = | Sylp (G) | ikanopoieÐ tic ex c sunj kec: a) O r diaireÐ ton m. An epiplèon p ≡ 1 mod q tìte h G èqei kai mia kanonik  upoomˆda tˆxhc q . èstw m h tˆxh tou.3.6 sumperaÐnoume ìti h tˆxh | G | diaireÐ to r!.3. g) H tˆxh | G | thc G diaireÐ to r!. apì to Je¸rhma 4. 'Ara 1 + kp | qr kai sunep¸c 1 + kp = qr. Gia to g) èstw P ∈ Sylp (G). Allˆ o m. Upojètoume ìti | G | = pα m. 5. Allˆ | NG (P ) | = = p kai to g èqei tˆxh q   r pou 1 + kp eÐnai ˆtopo. Apì to Pìrisma 5. Apìdeixh. An to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc S . Tìte èqoume 1 + kp p-upoomˆdec tou Sylow me k = 0. Telei¸noume aut  thn parˆgrafo efarmìzontac ta Jewr mata tou Sylow gia na apodeÐxoume èna je¸rhma to opoÐo anafèretai stic aplèc omˆdec. An to pl joc 1 + λq kai 1 + tr twn upoomˆdwn tˆxhc q kai r antÐstoiqa eÐnai megalÔtero tou 1.26 Je¸rhma.12 èqoume r = | G : NG (P ) |.9. Sunep¸c ènac apì touc arijmoÔc 1 + λq .20 kai ˆra Q G (giatÐ?).27 ParadeÐgmata. T¸ra èqoume | G : P Q | = r kai sÔmfwna me to Pìrisma 4.3.d. Epomènwc upˆrqoun qr(p − 1) stoiqeÐa tˆxhc p. Apì autì prokÔptei ìti upˆrqoun p(q − 1) stoiqeÐa tˆxhc q kai q(r − 1) stoiqeÐa tˆxhc r. dhlad  P G. Ta a) kai b) eÐnai ta Jewr mata 5. m − 1) = 1 kai im−1 ≡ 1 mod m.25 Je¸rhma. m > 1 kai p m. apì to Pìrisma 5.

apì to Je¸rhma 5.4. Epeid  o rH diaireÐ ton | H : P1 | ja prèpei na diaireÐ ton 26 . P2 ∈ Syl5 (G) me P1 = P2 kai 52 > | P1 : P1 ∩ P2 |. Sunep¸c o 24 diaireÐ thn tˆxh | H |. Upˆrqei mìno mia kanonik  upoomˆda K2 tˆxhc 4 kai mìno mia kanonik  upoomˆda K3 tˆxhc 3. G = H × K . 'Ara apì to Je¸rhma tou Lagrange prokÔptei ìti P1 . Tìte h G den eÐnai apl .9. èstw K kai H mia 5-upoomˆda kai 3-upoomˆda tou Sylow antÐstoiqa.3. Sunep¸c. Ta Jewr mata tou Sylow 429 diairoÔse ton 26 . S aut  thn perÐptwsh ìmwc K2 ∩K3 = {1}. Allˆ kaneÐc apì autoÔc den eÐnai tètoioc ¸ste 26 · 56 | 1!   16! 2. 'Ara G = K2 K3 . P2 ∈ Syl5 (H).10 èpetai ìti (p − 2)! − 1 ≡ 0 mod p kai ˆra (p − 1)! + 1 ≡ 0 mod p. Sunep¸c. 'Ara rH = | Syl5 (H) | > 1. 15 kai 45 tou 45. (Me ˆlla lìgia dÔo stoiqeÐa tˆxhc p sthn Sp eÐnai pˆnta suzug ). tìte κ2 (κ3 κ−1 κ−1 ) = 2 3 . EpÐshc. Tètoioc eÐnai o 1 kai o 1 + 3 · 5 mìno. Kaj¸c kanènac arijmìc thc morf c 1 + 5k kai 1 + 3k me k > 0 den eÐnai ènac apì touc diairètec 1.3.3.5. den upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc p pou den eÐnai suzugèc me to σ . Prˆgmati.6. 4. Allˆ prèpei rH ≡ 1 mod 5 kai ˆra rH = 24 . EpÐshc autèc eÐnai Abelianèc kai G = HK afoÔ H∩K = {e}. Prˆgmati. 3. 5. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. Allˆ an κ2 ∈ K2 kai κ3 ∈ K3 . sumperaÐnoume ìti h K kai h H eÐnai kanonikèc upoomˆdec.3. Allˆ 16 ≡ 1 mod 52 . Autì eÐnai ˆtopo sÔmfwna me to Je¸rhma 4. 'Estw H = NG (P1 ∩ P2 ). 9. 'Ara | P1 : P1 ∩ P2 | = 5 kai epomènwc apì to Je¸rhma 4. 'Eqoume loipìn treic dunatèc periptwseic: 1h PerÐptwsh.22) ìti autèc oi omˆdec èqoun   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 4   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 3. 5. Prˆgmati. Kˆje èna stoiqeÐo apì autˆ parˆgei mia kuklik  omˆda tˆxhc p.17 upˆrqoun P1 . 'Estw ìti | G | = 8000 = 26 · 53 . 'Estw ìti | G | = 45 = 5 · 32 .26 den isqÔei. tìte h summetrik  omˆda Sp èqei (p − 2)! p-upoomˆdec tou Sylow. giatÐ an r = 1 tìte h sunj kh g) tou Jewr matoc 5. 'Ara apì to Pìrisma 5. gnwrÐzoume ìti h klˆsh suzugÐac tou stoiqeÐou σ = (1 2 · · · p) èqei (p − 1)! stoiqeÐa. T¸ra èqoume hkh−1 k −1 = (hkh−1 )k −1 ∈ K kai h(kh−1 k −1 ) ∈ H kai ˆra hkh−1 k −1 = 1 gia h ∈ H kai k ∈ K . èstw ìti h G  tan apl . kaj¸c h upoomˆda K2 ∩ K3 èqei tˆxh pou prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc K2 kai thc K3 .6 3)). 'Ara o 24 · 53 diaireÐ thn tˆxh | H | thc H kai sunep¸c | G : H | ≤ 22 . T¸ra èqoume P1 ≤ H kai P2 ≤ H . H taxinìmhsh twn omˆdwn tˆxhc 12: 'Eqoume dei (Je¸rhma 5. Autì eÐnai to gnwstì Je¸rhma tou Wilson thc JewrÐac Arijm¸n (bl. Gia p = 5 paÐrnoume r = 16. Epeid  h G eÐnai apl  kai P1 ∩ P2 > {e}.6 èpetai ìti P1 ∩ P2 P1 kai ìmoia P1 ∩ P2 P2 . Tìte h omˆda G prèpei na eÐnai Abelian .9.3. 3. Efarmog  2. èqoume H G.

2h PerÐptwsh. x4 = 1. β 2 α. èqoume G = K2 ∪ βK2 ∪ β 2 K2 . Epeid  dÔo opoiad pote stoiqeÐa thc K2 diˆfora tou 1 kajorÐzoun pl rwc thn K2 . (1 3)(2 4). βγ. γ = (1 3)(2 4). βα = (1 3 4). βα. 'Estw K3 mia opoiad pote 3-upoomˆda tou Sylow. An = β ∈ K3 . en¸ h K2 den èqei tètoio automorfismì. Aut  eÐnai tˆxhc 4 kai sunep¸c eÐnai isìmorfh me thn kuklik  omˆda C4 tˆxhc 4   me thn omˆda tou Klein C2 × C2 . èqoume β −1 αβ = γ . afoÔ kˆje = automorfismìc thc K2 ja stèlnei to x   ston eautì tou   sto x3 = x−1 . 'Estw K2 h monadik  2-upoomˆda tou Sylow. β 2 α. {(1 2)(3 4). 'Ara to xy èqei tˆxh 12 kai h G ja  tan kuklik . epeid  K2 ∩ K3 = {1}. βγ = (2 4 3). ta opoÐa pollaplasiˆzontai kˆtw apì touc periorismoÔc α2 = γ 2 = β 3 = 1. (1 4 2). dhlad  βγ = αβ . Kaj¸c β −1 K2 β = K2 kai h G den eÐnai Abelian . γ. βα. β 2 . α. αγ. Epeid  to 1 + 3t diaireÐ to 12 prèpei t = 1. αγ = γα. upˆrqei èna x ∈ K2 . Drˆseic Omˆdwn (κ2 κ3 κ−1 )κ3 ∈ K2 ∩ K3 = {1} afoÔ oi K2 kai K3 eÐnai kanonikèc. Klˆseic suzugÐac {(1)}. Jètoume β −1 xβ = y ∈ K2 . (2 3 4)} . 'Estw ìti upˆrqei mìno mia upoomˆda tˆxhc 4 (pou eÐnai kanonik ) kai 1 + 3t me t = 0 upoomˆdec tˆxhc 3. β 2 γ = (1 2 4). (2 4 3)}. γ. Ta stoiqeÐa thc A4 mporoÔn na grafoÔn: i = (1). tìte Aut(K2 ) ∼ C2 . Sunep¸c s aut  thn perÐptwsh prèpei K2 ∼ C2 × C2 . 'Etsi. me G/K2 ∼ C3 . An h K2  tan kuklik  èstw K2 = < x >. mporoÔme na upojèsoume ìti x = α kai y = γ . β 2 γ. Mia tètoia omˆda prˆgmati upˆrqei kai eÐnai h A4 . βαγ. αγ = (1 4)(2 3) β = (1 2 3). me β −1 xβ = x.430 5. β 2 αγ}. γβ = βαγ kai αγβ = βα. βαγ. βαγ = (1 4 2) β 2 = (1 3 2). β 2 αγ = (1 4 3). {(1 3 2). (1 2 4). β 2 αγ}. (1 3 4). α. Allˆ an èna y ∈ G èqei tˆxh 3 (dhlad  eÐnai genn torac miac 3-upoomˆdac tou Sylow) tìte y ∈ K2 kai to y orÐzei ènan automorfismì (mèsw suzugÐac) thc K2 . β = 1. Sunep¸c an upˆrqei mia omˆda G me 12 stoiqeÐa pou èqei tèsserec 3-upoomˆdec tou Sylow kai mia 2-upoomˆda tou Sylow aut  prèpei na perièqei ta stoiqeÐa {1. β 2 . Sunep¸c ja prèpei y x y −1 = x. αγ. 'Ara upˆrqoun 4 upoomˆdec tˆxhc 3. β. Dhlad  γβ = βαγ kai sunep¸c αγβ = βα. β 2 γ. Autì 2 shmaÐnei ìti h G eÐnai Abelian . = 'Ara G = {1. αβ = βγ. (1 4)(2 3)} {(1 2 3). Autìc / o automorfismìc prèpei na eÐnai o tautotikìc. β. afoÔ diaforetikˆ ja  tan tˆxhc 3. α = (1 2)(3 4). EpÐshc to β −1 γβ ∈ K2 kai ˆra to β −1 γβ = αγ . β 2 α = (2 3 4). (1 4 3). βγ.

k = 0. ìpou K3 = < β >. α3 β 2 }. H7 =< βαγ > . αβ 2 . Epeid  to pl joc twn upoomˆdwn tˆxhc 4 eÐnai 1 + 2k . H5 =< βγ >.5. H2 =< γ >. / i = 1. H3 =< αγ >. 'Estw ìti K2 = < α >. β. JewroÔme to βα. αβ 2 } kai ˆra βα = αβ 2 (oi sqèseic βα = α kai βα = αβ den mporoÔn na isqÔoun).3. 'Eqoume βα ∈ K3 α = αK3 . αβ. An jewr soume touc pÐnakec A= 0 i i 0 kai B = ω 0 0 ω2 . 'Ara βα ∈ {α. H6 =< βγ >. (1 2)(3 4). αβ. Diˆgramma Upoomˆdwn 431 A4 A4 H1 H2 H3 H4 H5 H6 H7 Z(A4 ) = {(1)} H1 =< α >. Kaj¸c K2 ∩ K3 = {1}. to k prèpei na eÐnai Ðso me 1. α2 β. H4 =< β >. prèpei αi ∈ K3 . α. 3. (1 3)(2 4). β 2 . α4 = 1. α3 . 'Ara G = {1. Upoomˆda metajet¸n: A4 = K2 = {(1). Epeid  | G/K3 | = 4 èqoume ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ α2 K3 ∪ α3 K3 . 'Ara o pÐnakac pollaplasiasmoÔ ja upìkeitai stic sqèseic α4 = β 3 kai βα = αβ 2 . 'Estw K2 mia opoiad pote apì autèc. α3 β. α2 . Ta Jewr mata tou Sylow Kèntro thc A4 Z(A4 ) = { (1) }. (1 4)(2 3)}. α2 β 2 . Upojètoume ìti upˆrqei mìno mia (kanonik ) upoomˆda K3 tˆxhc 3 kai perissìterec apì mia upoomˆdec tˆxhc 4. 3h PerÐptwsh. 2.

αγ}. gia kˆje x ∈ K2 èqoume x−1 βx ∈ K3 . afoÔ | G/K3 | = 4. 2 Upˆrqoun treic kuklikèc upoomˆdec tˆxhc 4. α3 β. {α. 'Ara upˆrqei mìno mia. γ | α2 = γ 2 = (αγ)2 = 1 > = {1. dhlad  ìti K2 = < α. Diˆgramma Upoomˆdwn G <α> < αβ > < αβ 2 > < α2 β > Z(G) G {1} T¸ra upojètoume ìti h K2 eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . K3 ⊃ G ˆra | G | = 3. 3 = < αβ 2 >. Epeid  K3 G. H perÐptwsh x−1 βx = β den mporeÐ na isqÔei giatÐ h G ja  tan Abelian . Drˆseic Omˆdwn √ 1 3 me = −1 kai ω = − + i tìte eÔkola mporoÔme na diapist¸soume ìti 2 2 h omˆda pou parˆgetai apì touc pÐnakec A kai B eÐnai èna parˆdeigma miac tètoiac omˆdac. 'Ara gia kˆpoio x ∈ K2 prèpei x−1 βx = β . β 2 . α. {α3 . {α2 }. α3 β 2 }. Kèntro thc G: Z(G) = {1. αβ. 'Ara G = {1. 'Ara eÐnai h ènwsh suzug¸n klˆsewn kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 den an kei se mia tètoia. . γβ 2 . K2 = < αβ >. α2 }. 'Ara α−1 βα = β 2 . αβ. αγβ 2 }. EÔkola prokÔptei ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ γK3 ∪ αγK3 . K2 Kˆje upoomˆda tˆxhc 6 eÐnai kanonik  (deÐktou 2). Upoomˆda metajet¸n: G = K3 .432 5. αγβ. αβ 2 . α2 β 2 }. γ. γ. {α2 β. K2 = < α >. MporoÔme na upojèsoume ìti α−1 βα = β . αβ 2 }. β 2 }. {β. β. γβ. αγ. α. i2 Klˆseic suzugÐac {1}. h < α2 β >. K3 = < β > kai K2 ∩ K3 = {1}. 'Opwc prin.

'Opoio kai an isqÔei paÐrnoume isìmorfec omˆdec G. Shmei¸noume ìti metaxÔ twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 1000 upˆrqoun mìno 5 aplèc mh Abelianèc omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai 60. γβ 2 . αγβ} me ton pollaplasiasmì na upìkeitai stic sqèseic α2 = γ 2 = 1. Abelian¸n omˆdwn tˆxhc megalÔterhc tou 15 gÐnetai arketˆ pio dÔskolo kai autì mporeÐ na faneÐ apì ton pio kˆtw pÐnaka ston opoÐo dÐnoume to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 100. EÔkola epÐshc prokÔptei ìti γ −1 βγ = β   β 2 . 'Estw loipìn ìti γ −1 βγ = β kai (αγ)−1 βαγ = β 2 . Thomas and G. Wood [29] ). An eÐnai β tìte (αγ)−1 βαγ = β 2 kai antÐstrofa. 168.5. To prìblhma thc taxinìmhshc twn mh-isìmorfwn mh- Ed¸ T eÐnai h tˆxh miac omˆdac kai P to pl joc twn mh-isìmorfwn mh-Abelian¸n omˆdwn me tˆxh T. αβ 2 .3. Mia tètoia omˆda eÐnai h diedrik  D6 . βγ = γβ kai βα = αβ 2 . γβ. ( Blèpe A.28 Parat rhsh. αγ = γα. . β 2 .V. γ. α. 'Etsi èqoume ìti G = {1. β 3 = 1. αγ. T 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 P 0 0 0 0 0 1 0 2 0 1 0 3 0 1 0 9 0 3 0 3 T 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 P 1 1 0 12 0 1 2 2 0 3 0 44 0 1 0 10 0 1 1 11 T 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 P 0 5 0 2 0 1 0 47 0 3 0 3 0 12 1 10 1 2 0 11 T 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 P 0 1 2 256 0 3 0 3 0 3 0 44 0 1 1 0 0 5 0 47 T 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 P 10 1 0 13 0 1 0 9 0 8 0 2 1 1 0 223 0 3 0 10 5.D. αβ.3. Ta Jewr mata tou Sylow 433 Sunep¸c βα = αβ 2 . αγβ. β.

. G] eÐnai megalÔterh   Ðsh tou p2 .K. 6. Pn . sumpÐptei me thn upoomˆda [G. DeÐxte ìti h tˆxh thc omˆdac G/[G. 5. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 7 upˆrqoun se mia apl  omˆda tˆxhc 168? 8. Ask seic 5. Gia tic omˆdec tˆxhc 2n .434 5. 'Omoia. Na brejeÐ o pur nac ker φ sunart sei twn kanonikopoious¸n upoomˆdwn NG (Pi ) twn Pi : a) Genikˆ b) An mia apì tic Sylow p-upoomˆdec eÐnai kanonik  sthn G. DeÐxte ìti an | G | = 56 tìte h G den eÐnai apl . 2. . 4. Na brejoÔn oi Sylow p-upoomˆdec thc GL2 (Zp ) kai genikˆ thc GLn (Zp ).3 1. 9. G] twn metajet¸n kai èqei tˆxh p. 504 kai 600 kai oi dÔo apì autèc eÐnai h A5 kai h A6 . Prìsfata èqei brejeÐ to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 2000. . DeÐxte ìti upˆrqei mìno mia omˆda tˆxhc 33. Hall kai J. Senior [12]. n ≤ 6. 'Estw G mia peperasmènh mh Abelian  p−omˆda. DeÐxte ìti to kèntro Z(G) miac mh-Abelian c omˆdac tˆxhc p3 . Drˆseic Omˆdwn 360. ìpou p pr¸toc. . blèpe M. P2 . Na deiqjeÐ ìti upˆrqei ènac omomorfismìc φ : G −→ Sn ìpou Sn eÐnai h summetrik  omˆda bajmoÔ n. . 3. g) An G = A4 kai p = 3. DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc 30 den eÐnai apl . Na kataskeuˆsete mia mh Abelian  omˆda tˆxhc 39 . 'Estw ìti mia peperasmènh omˆda G èqei n to pl joc p-upoomˆdec tou Sylow P1 . 7. mia omˆda tˆxhc 312 den eÐnai apl .

β) opìte |S | = α∈U | S(α.4. èstw U kai V dÔo peperasmèna sÔnola kai S ⊆ U × V . x) ∈ G × X | g · x = x. . Tìte èqoume | S(g. Tìte èqoume tic xènec en¸seic · · S= α∈U S(α. 5.5. β) = { (u. H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 435 5. v) ∈ S | v = β }.4. ·) | = | F (g) | kai | S(·. Tìte N= ìpou F (g) = { x ∈ X | g · x = x }. x) | = | Gx | kai ˆra |S | = g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | .1 Je¸rhma. O teleutaÐoc to qrhsimopoÐhse se probl mata thc jewrÐac omˆdwn. JewroÔme to uposÔnolo S = { (g. ·) = β∈V S(·. β) | = s.4 H AparÐjmhsh twn Troqi¸n Mia basik  mèjodoc thc Sunduastik c eÐnai na aparijm soume ta stoiqeÐa enìc peperasmènou sunìlou me dÔo diaforetikoÔc trìpouc kai metˆ na exis¸soume ta apotelèsmata pou brÐskoume. 'Estw N to pl joc twn troqi¸n thc drˆshc thc omˆdac G pˆnw sto X . x ∈ X } tou G × X . opìte paÐrnoume san apotèlesma r |U | = s |V | . v) ∈ S | u = α } S(·. ·) | = β∈V | S(·. To epìmeno apotèlesma ofeÐletai stouc Cauchy kai Frobenius allˆ èqei epikrat sei na onomˆzetai L mma tou Burnside. gia kˆje β ∈ V . ·) = { (u. Akribèstera. Ed¸ ja efarmìsoume aut  th mèjodo gia na aparijm soume to pl joc twn troqi¸n enìc peperasmènou sunìlou X kˆtw apì th drˆsh miac peperasmènhc omˆdac. Se pollèc peript¸seic sumbaÐnei na èqoume | S(α. OrÐzoume S(α. β) | . g ∈ G. 1 |G| | F (g) | g∈G Apìdeixh. ·) | = r gia kˆje α ∈ U kai | S(·.

Ta stoiqeÐa tou X ta topojetoÔme katˆ m koc sthn epˆnw gramm  tou pÐnaka kai autˆ thc G ta topojetoÔme sthn arister  kˆjeth st lh tou pÐnaka.436 5. Kˆnontac to Ðdio gia tic st lec paÐrnoume to antÐstoiqo ˆjroisma g∈G x∈X 5. èqoume ton parakˆtw pÐnaka gia thn perÐptwsh thc omˆdac S3 . Sunep¸c gia kˆje x ∈ Txi èqoume | Gx | = | gGxi g −1 | = | Gxi | kai ˆra N N | F (g) | = i=1 | Txi | · | Gxi | = i=1 |G| = N |G| . Me ton Ðdio trìpo prokÔptei ìti gGxi g −1 ⊆ Gx kai ˆra Gx = gGxi g −1 . h opoÐa dra sto sÔnolo X = {1.2 Parat rhsh. . 2. thta g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | eÐnai o ex c.4. Opìte g −1 · ((g g) · xi ) = xi . gia kˆje g ∈ Gx . tìte gia g ∈ Gx èqoume (g g) · xi = x. x2 . Allˆ an x ∈ Txi . . . dhlad  Gx ⊆ gGxi g −1 . xN ∈ X antiproswpeÔoun tic N troqièc. èstw g · xi = x. JewroÔme èna pÐnaka me | G | grammèc kai | X | st lec. To stoiqeÐo tou pÐnaka pou antistoiqeÐ sthn (g. . 'Ara g −1 g g ∈ Gxi pou shmaÐnei ìti g ∈ gGxi g −1 . 'Enac katˆllhloc trìpoc gia na katano soume thn isì- | Gx | pou eÐnai Ðso me to prohgoÔmeno ˆjroisma. Gia parˆdeigma. dhlad  N= 1 |G| | F (g) | . Se kˆje gramm  antistoiqoÔme èna stoiqeÐo g thc G kai se kˆje st lh èna stoiqeÐo x tou X . An prosjèsoume tic monˆdec se kˆje gramm  tìte to ˆjroisma twn arijm¸n pou ja broÔme eÐnai akrib¸c to | F (g) |. x) jèsh eÐnai 1   0 an g ∈ Gx (  isodÔnama an x ∈ F (g))   g ∈ Gx / antÐstoiqa. tìte N | F (g) | = g∈G i=1 x∈Txi | Gx | . Drˆseic Omˆdwn An x1 . 3}: i (12) (13) (23) (123) (132) 1 1 0 0 1 0 0 2 2 1 0 1 0 0 0 2 3 1 1 0 0 0 0 2 3 1 1 1 0 0 6 = | Gx | = | F (g) | .

. . t} kai èstw F to sÔnolo twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt . 3 tou trig¸nou ètsi ¸ste toulˆqiston dÔo grˆmmata se kˆje koruf  na eÐnai diaforetikˆ. . To pl joc twn stoiqeÐwn tou X eÐnai = 3!7! 120 (giatÐ?). f ∈ F (g) an kai mìnon an h f eÐnai stajer  . EÐnai fanerì ìti eÐnai | F (i) | = 120. β)) kai | F (123) |= 0. 3. Dhlad  f (g k · x) = f (x). B. 2.3 ParadeÐgmata. | F ((12)) | = 20 (afoÔ h (12) af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa (α. 2. (132) }. ∆. g2 . α. E } stic korufèc 1. 2. γ) ìpou α.5. Me ˆlla lìgia. èpetai ìti to pl joc twn troqi¸n aut c thc drˆshc eÐnai o akèraioc arijmìc 1 |G| | F (g) | g∈G ìpou F (g) = { f ∈ F | g ·f = f }. (13). Allˆ g ·f = f shmaÐnei ìti f (g −1 ·x) = f (x). gia kˆje x ∈ X . β. x ∈ X. 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou dra pˆnw se èna peperasmèno sÔnolo X . 6 2. β. 5. C ((12)) = { (12).4. JewroÔme thn omˆda summetrÐac S3 tou trig¸nou na dra pˆnw sto sÔnolo X ìlwn twn triˆdwn (α. Γ. . Ac broÔme to pl joc N ìlwn twn dunat¸n trìpwn topojèthshc twn pènte grammˆtwn tou sunìlou S = { A. γ ∈ S kai dÔo toulˆqiston apì 10! autˆ eÐnai diakekrimèna. An t eÐnai ènac jetikìc akèraioc. (23) } kai C ((123)) = {(123). gs } eÐnai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn twn klˆsewn suzugÐac thc G kai | C (gi ) |= ki . Apì to je¸rhma tou Burnside (Je¸rhma 5. 1.1). 'Etsi èqoume N= 1 |G| s ki | F (gi ) | i=1 ìpou {g1 . jewroÔme to sÔnolo Xt = {1. JewroÔme èna isìpleuro trÐgwno me korufèc 1. . 'Ara N = 1 (120 + 60 + 0) = 30. f ∈ F. . g ∈ G. EpÐshc h S3 èqei tic klˆseic C (i) = { i }. gia kˆje x ∈ X kai kˆje k ∈ Z. . . H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 437 Sto prohgoÔmeno je¸rhma o tÔpoc pou mac dÐnei to pl joc N twn troqi¸n mporeÐ na beltiwjeÐ apì thn parat rhsh ìti an g1 kai g2 eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa thc G tìte | F (g1 ) | = | F (g2 ) |.4.4. Tìte h G dra pˆnw sto F me (gf )(x) = f (g −1 · x).

'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc diˆstashc n epÐ tou s¸matoc Zp kai G mia upoomˆda thc GLn ( Zp ) pou èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. tìte k(G) > | Z(G) | +1. Tìte. DeÐxte ìti upˆrqei èna mh mhdenikì diˆnusma u tou V tètoio ¸ste g u = u. ac jewr soume mia kuklik  omˆda G tˆxhc p. Autì mac lèei ìti o arijmìc 1 |G| tα(g) eÐnai akèraioc gia kˆje jetikì akèraio arijmì t. tìte Z(G) = 1. An k(G) ≥ | G | /p. 5. JewroÔme epÐshc th drˆsh thc G sto sÔnolo X = G. h opoÐa orÐzetai apì ton pollaplasiasmì thc G. Autì eÐnai to mikrì Je¸rhma p Ask seic 5. DeÐxte ìti an h tˆxh miac mh-Abelian c omˆdac G eÐnai p3 gia kˆpoion pr¸to arijmì p. 2. Autì to pl joc twn apeikonÐsewn eÐnai tα(g) ìpou α(g) eÐnai to pl joc twn troqi¸n thc g pˆnw sto X . Gia parˆdeigma. . Drˆseic Omˆdwn apeikìnish epÐ twn troqi¸n thc kuklik c omˆdac < g > pˆnw sto X . tìte k(G) = p2 + p − 1. g∈G 3.4 1. 'Estw G peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc | G |. deÐxte ìti k(G) = 1 |G| | CG (g) | . An G eÐnai mia mh Abelian  peperasmènh omˆda.438 5. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai k(G) to pl joc twn klˆsewn suzugÐac thc. Sunep¸c to pl joc | F (g) | eÐnai Ðso me to pl joc twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt pou eÐnai stajerèc stic troqièc thc g pˆnw sto X . 1 p (t − t) ∈ Z. gia kˆje g ∈ G. gia kˆje akèraio t o arijmìc 1 |G| t g∈G α(g) 1 = p p−1 tα(g k=0 k) 1 1 = (tp + (p − 1)t) = (tp − t + pt) p p eÐnai epÐshc akèraioc kai ˆra tou Fermat. 4. ìpou p pr¸toc arijmìc.

2. dhlad  an gia x. y ∈ X isqÔei x ∼ y . dhlad  x ∼ x gia kˆje x ∈ X . Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an o x kai o y èqoun gennhjeÐ katˆ th diˆrkeia tou idÐou ètouc. MÐa sqèsh sto sÔnolo X eÐnai èna Mia sqèsh se èna sÔnolo X lègetai sqèsh isodunamÐac kai sumbolÐzetai (sunhj¸c) me ∼ an ikanopoieÐ tic akìloujec idiìthtec: α) EÐnai autopaj c. γ) EÐnai metabatik . dhlad  an gia x. 3. y. 439 . Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an to shmeÐo x kai to shmeÐo y isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. 'Estw ϕ : X −→ Y mia apeikìnish pou eÐnai epÐ. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn shmeÐwn enìc epipèdou. Orismìc 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. z ∈ X isqÔei x ∼ y kai y ∼ z . tìte x ∼ z . ParadeÐgmata 1. Sto sÔnolo X orÐzetai mia sqèsh wc ex c x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). tìte y ∼ x. 'Estw X to sÔnolo ìlou tou plhjusmoÔ thc ghc.1 Sqèseic IsodunamÐac mh kenì uposÔnolo tou X × X .Parart mata 6. An R ⊆ X × X eÐnai mÐa sqèsh ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì x R y gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (x. y) an kei sto R kai diabˆzoume: ”To x sqetÐzetai me to y mèsw thc sqèshc R”. β) EÐnai summetrik .

an y ∈ [x] ∩ [z]. tìte sqhmatÐzoume èna sÔnolo. antipros¸pwn. afoÔ x ∼ x. An apì kˆje klˆsh isodunamÐac pˆroume ènan antiprìswpo. Opìte. 'Opwc eÔkola mporoÔme na epalhjeÔsoume. gia tic klˆseic isodunamÐac isqÔoun oi ex c idiìthtec. h opoÐa eÐnai epÐ. 'Opwc eÐdame. Apì thn teleutaÐa idiìthta èqoume ìti to sÔnolo X eÐnai h diakekrimènh (xènh) ènwsh twn klˆsewn isodunamÐac tou. . Orismìc 'Estw ∼ mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo X . H apeikìnish aut  onomˆzetai “fusik ” apeikìnish apì to X sto X/ ∼. Sto sÔnolo X orÐzoume mÐa sqèsh ∼ wc ex c x ∼ y an kai mìno an upˆrqei i ∈ I ètsi ¸ste x. Ja doÔme ìti isqÔei kai to antÐstrofo. α) Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou X . β) To sÔnolo X eÐnai Ðso me thn ènwsh twn klˆsewn isodÔnamÐac tou. To sÔnolo ìlwn twn klˆsewn isodunamÐac enìc sunìlou X lègetai sÔnolo phlÐko kai sumbolÐzetai X/ ∼. H teleutaÐa idiìthta eÐnai isodÔnamh me thn γ ) DÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai   eÐnai xènec metaxÔ touc. Gia kˆje x ∈ X orÐzetai to sÔnolo { y ∈ X | x ∼ y }. γ) Gia dÔo stoiqeÐa x. pou èqoun orisjeÐ sta prohgoÔmena paradeÐgmata. y ∈ X isqÔei x ∼ y an kai mìno an [x] = [y]. to opoÐo onomˆzetai klˆsh isodunamÐac tou x. mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo diamerÐzei to sÔnolo se klˆseic isodunamÐac oi opoÐec ikanopoioÔn tic parapˆnw idiìthtec a) g). opìte apì th summetrik  kai th metabatik  idiìthta èqoume x ∼ z . eÐnai sqèseic isodunamÐac.440 Parart mata Den eÐnai dÔskolo na epalhjeÔsoume ìti oi sqèseic. i ∈ I mia diamèrish enìc sunìlou X . Mia diamèrish enìc sunìlou X eÐnai mia oikogèneia mh ken¸n uposunìlwn tou. tìte x ∼ y kai z ∼ y . H antistoiqÐa π : X −→ X/ ∼ me π(x) = [x] profan¸c orÐzei mia apeikìnish. èstw T . gia kˆje x ∈ X èqoume x ∈ [x]. Prˆgmati. y ∈ Ai . anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. Mia klˆsh isodunamÐac (sun jwc) sumbolÐzetai me [x] (  Cx ) kai to x onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [x]. apì ta prohgoÔmena èqoume ìti X = ˙ x∈T [x]. Prˆgmati. twn opoÐwn h ènwsh eÐnai ìlo to sÔnolo X . Apì apì thn γ) èqoume tìte [x] = [z]. afoÔ gia kˆje x ∈ X upˆrqei h klˆsh isodunamÐac [x] ètsi ¸ste x ∈ [x]. 'Estw ( Ai ).

EpÐshc an x ∼ y kai y ∼ z .1. Epomènwc apodeÐxame ìti mia diamèrish orÐzei mia sqèsh isodunamÐac. Den eÐnai dÔskolo na doÔme ìti xekin¸ntac apì mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo lambˆnoume mia diamèris  tou.1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ tou sunìlou phlÐko X/ ∼ kai tou sunìlou Y . Sqèseic IsodunamÐac 441 Profan¸c x ∼ x kai an x ∼ y . tìte y ∈ Ai ∩ Aj kai epeid  to ( Ai ). Epiplèon isqÔei [x] = Ai (giatÐ ?). z ∈ Aj . . Sto parˆdeigma 3 eÐqame jewr sei mia apeikìnish ϕ : X −→ Y pou  tan epÐ kai sto sÔnolo X eÐqame orÐsei mia sqèsh isodunamÐac x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). y ∈ Ai kai y. dhlad  upˆrqoun i. 'Opwc epÐshc xekin¸ntac apì mia diamèrish enìc sunìlou lambˆnoume mia sqèsh isodunamÐac. Dhlad  to sÔnolo phlÐko eÐnai to X/ ∼ = { ϕ−1 (y) | y ∈ Y }. dhlad  x ∼ z . twn diamerÐsewn tic opoÐec dèqetai to X kai twn apeikonÐsewn apì to X epÐ enìc (tuqaÐou) sunìlou Y . h ϕ eÐnai h monadik  apeikìnish me ϕ ◦ π = ϕ. thc opoÐac oi klˆseic isodunamÐac eÐnai ta mèlh thc diamèrishc. ParathroÔme ìti oi antÐstrofec eikìnec ϕ−1 (y) twn stoiqeÐwn tou sunìlou Y eÐnai oi klˆseic isodunamÐac. H antistoiqÐa ϕ : X/ ∼ −→ Y me ϕ(ϕ−1 (y)) = y ¯ ¯ orÐzei mia 1 . Epiplèon.6. me thn ènnoia pou perigrˆyame parapˆnw. Dhlad  h sqèsh ∼ eÐnai sqèsh isodunamÐac. ¯ ¯ Sunep¸c. i ∈ I apoteleÐ diamèrish tou X . h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  sqèsh isodunamÐac. j ∈ I ètsi ¸ste x. tìte y ∼ x. èqoume i = j . h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  diamèrish. upˆrqei mia èna proc èna antistoiqÐa metaxÔ twn sqèsewn isodunamÐac pou orÐzontai se èna sÔnolo X .

An den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc. Orismìc 'Estw A. Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja sumbolÐzetai suqnˆ me X : A → B . 2) ∈ X dhlad  a → 1.2 Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta Orismìc 'Estw A. 2). x) ∈ R≥0 × R|x ∈ R} eÐnai mÐa antistoiqÐa apì to sÔnolo R≥0 twn mh arnhtik¸n pragmatik¸n arijm¸n sto sÔnolo R twn pragmatik¸n arijm¸n. 2)} H antistoiqÐa X den eÐnai apeikìnish apì to A sto B giatÐ gia to stoiqeÐo X X a ∈ A èqoume dÔo zeÔgh (a. (b. c} kai B = {1. a → 2. H antistoiqÐa aut  den eÐnai apeikìnish afoÔ. (b. Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja lègetai apeikìnish (  sunˆrthsh) an gia kˆje a ∈ A upˆrqei monadikì b ∈ B tètoio ¸ste a → b. Ta parakˆtw sÔnola eÐnai antistoiqÐec apì to A sto B X = {(a.442 Parart mata 6. b. 1). tìte gia kˆje zeÔgoc (a. ParadeÐgmata 1) 'Estw A = {a. 1). b) ∈ A × A upˆrqei monadikì c ∈ A tètoio ¸ste (a. ja grˆfoume a → b sth jèsh tou a → b. gia parˆdeigma. Orismìc 'Ena algebrikì sÔsthma eÐnai èna mh kenì sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. Sunep¸c. b) → c. 2). 2}. 2) To sÔnolo X = {(x2 . B dÔo mh kenˆ sÔnola. (a. B dÔo mh kenˆ sÔnola. . (c. b) an kei sto X . i) pou na an kei sto Y . (c. H antistoiqÐa Y den eÐnai apeikìnish apì to A sto B afoÔ den upˆrqei zeÔgoc thc morf c (a. an X : A × A → A eÐnai mÐa prˆxh sto A. 1)} Z = {(a. (a. Y Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish apì to A × A sto A. MÐa antistoiqÐa apì to A sto B eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou A × B . 1). H antistoiqÐa Z eÐnai mia apeikìnish apì to A sto B . 1). 2)} Y = {(b. X An X ⊆ A × B eÐnai mÐa antistoiqÐa ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì X a → b gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (a. (c. 1). Dhlad  den upˆrqei i tètoio ¸ste a → i. 1 → 1 kai 1 → −1.

Kˆje stoiqeÐo tou A pou mporeÐ na sqhmatisteÐ apì ta a1 . gia kˆje n. . wc ex c: Gia n = 1 eÐnai en¸ gia n ≥ 1 orÐzoume n i=1 n+1 i=1 n ai ∈ A me ai = a1 . . H perÐptwsh m = 1 eÐnai profan c. (a.6. . An a1 . (a1 (a2 a3 ))a4 . an eÐnai Ðsa. . 'Estw a1 . L mma 'Estw A èna sÔnolo kai A × A → A. Gia parˆdeigma. . a4 antistoiqoÔn ta ex c stoiqeÐa a1 (a2 (a3 a4 )). a2 . n i=1 i=1 ai an+1 . (a1 a2 )(a3 a4 ). a2 . . b. 'Estw . en¸ gia to epagwgikì b ma èqoume      n m+1 j=1 n m ai i=1  an+j  =  = i=1 ai n   ai  j=1 j=1 m anj  an+m+1   an+j  an+m+1 i=1 n+m = = k=1 ak k=1 n+m+1 an+m+1 ak . QrhsimopoioÔme epagwg  ston m. . Je¸rhma (Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta). (a. . . a3 . an (me th sugkekrimènh seirˆ) me thn parembol  parenjèsewn ja lème ìti antistoiqeÐ sth diatetagmènh n-ˆda a1 . orÐzoume to stoiqeÐo n epagwg  sto pl joc n twn paragìntwn. . an . a1 ((a2 a3 )a4 ). . 'Estw A èna sÔno- lo efodiasmèno me mia prosetairistik  prˆxh A × A → A. . Tìte. b) → ab. . . . (a. b) → ab mÐa prˆxh sto sÔnolo A tètoia ¸ste (ab)c = a(bc) gia kˆje a. . Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta 443 'Estw A × A → A. mia prosetairistik  prˆxh. Ja deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sth diatetagmènh n-ˆda a1 . m ≥ 1 isqÔei Apìdeixh. ((a1 a2 )a3 )a4 . . an eÐnai stoiqeÐa tou A. c ∈ A. an n = 4 tìte sthn tetrˆda a1 . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. . b) → ab. Mia tètoia prˆxh onomˆzetai prosetairistik . . ai m j=1 an+j = i=1 n+m k=1 ai = ak .2. .

. . QrhsimopoioÔme epagwg  ston n. . Kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn n-ˆda a1 . a2 . gia kˆje m-ˆda me m < n. . to d) eÐnai èna stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ se mÐa m-ˆda a1 . a1 (a2 a3 ). a3 eÐnai ta (a1 a2 )a3 . Epiplèon 3 i=1 ai . . . Apì th sqèsh (1) èqoume ìti cd = ai .444 Parart mata a1 . ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sthn triˆda a1 . an eÐnai thc morf c cd. Tìte kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diatetagmènh n-ˆda eÐnai Ðso me to n Apìdeixh. am (antÐstoiqa. . . . . . se mÐa n − m-ˆda am+1 . Gia n = 3. 'Estw t¸ra n ≥ 4 kai èstw ìti to je¸rhma isqÔei c= i=1 ai kai d = j=1 n i=1 am+j . . ìpou 1 < m < n. . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m n−m i=1 ai = (a1 a2 )a3 . an ). . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. ìpou to c (antÐstoiqa. . Autˆ eÐnai Ðsa. . n ≥ 3. .

. dhlad  to (0R . (b0 . . . . 0R . . 0R .)x + · · · + (am .). . . . 0R . .) me cn = a0 bn + a1 bn−1 + · · · + an−1 b1 + an b0 gia kˆje n ∈ N. b ∈ R. 'Etsi o R mporeÐ na jewrhjeÐ san upodaktÔlioc tou . . . .3 Polu¸numa (a0 .) + (b0 . a1 . . . . .) + (a1 . . . . 0R . . . . tautÐzetai me to 0R kai to monadiaÐo stoiqeÐo tou tautÐzetai me to 1R .) = (a0 + b0 . An (a0 . . a → (a. . . 0R . . b2 . . . .). 0R . . 0R . . b1 . An jèsoume x = (0R . .) ∈ RN orÐzoume 6. 1R . .6.) = (c0 .)(1R . . c1 . . a1 . . 0R . .) + · · · + (am . . am . 0R . to mhdenikì stoiqeÐo tou . . tìte me epagwg  sto n apodeiknÔetai eÔkola ìti xn = (0R . . . 0R . . en¸ isqÔei f (a + b) = f (a) + f (b) kai f (ab) = f (a)f (b) gia kˆje a. . . . . .) =(a0 . 0R . 0R .)xm . . . . . . 0R . a2 . .3. EÐnai fanerì ìti to ènac upodaktÔlioc tou RN .). . 1R . ìpou to 1R eurÐsketai sth jèsh n + 1. 1R . . . . a2 . ìpou ai ∈ R gia kˆje i ∈ N.) =(a0 . h apeikìnish pˆrqei m ∈ N me ak = 0 gia kˆje k > m. 0R . . a2 .) =(a0 .) eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn. Oi epalhjeÔseic twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai eÔkolec kai af nontai san ˆskhsh. . . . . . Apìdeixh. Epiplèon. . . Ja tautÐzoume èna a ∈ R me to antÐstoiqo polu¸numo (a. a1 . . kˆje stoiqeÐo tou eÐnai thc morf c (a0 . . 0R . . . . .) + (0R . . eÐnai f : R → . b1 . . . . . 0R . .) kai (a0 . 0R . .)(b0 . Polu¸numa 445 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai RN to sÔnolo twn akolouji¸n (a0 . . . . Apì ton orismì. 0R . . ParathroÔme ìti (a0 .) tou RN onomˆzetai polu¸numo an u'Estw to sÔnolo twn poluwnÔmwn tou RN . 1R . Prˆgmati. Kˆtw apì aut n thn taÔtish. . . b1 . 0R . . a1 . 0R . am .). 0R .)(0R . 0R . . . . . . 0R .). .) + · · · + (0R . . . h f eÐnai 1 − 1.) gia kˆje n ∈ N. a1 + b1 . . . . .). ). Prìtash To RN me tic parapˆnw prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to (1R .)x0 + (a1 . . . . . am . Orismìc 'Ena stoiqeÐo (a0 . a1 . . 0R .)(0R . 0R . . . . . a1 . a1 . . . 0R . 0R . 0R . . a1 . . . .

0R . m ≥ n kai a0 . .   f. n ∈ N. Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai sun jwc me f (x). g(x). Tìte upˆrqei daktÔ- • Kˆje stoiqeÐo tou èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . 1. m. tìte ai = bi gia kˆje i ≤ n kai aj = 0 gia kˆje j = n + 1.. . . . . . m èqoume aj = 0R . . . . . . . . Tèloc eÐnai profanèc ìti an a0 +a1 x+· · ·+am xm = b0 +b1 x+· · · bn xn me m ≥ n. . a1 . m. . èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . . . Je¸rhma 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. . . . SunoyÐzontac.). tìte ai = 0R gia kˆje i = 0. . 1. . . . g. . . am . . to stoiqeÐo (a0 .2). 1. b0 . . èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma (to opoÐo diatup¸same sthn Parˆgrafo 2. n èqoume ai = bi kai gia kˆje j = n + 1. O daktÔlioc sumbolÐzetai me R[x]. . . m. . i = 0. kˆtw apì thn taÔtish pou anafèrame prin. . IdiaÐtera an a0 + a1 x + · · · + am xm = 0R . lioc me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei ton R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ tètoio ¸ste ax = xa gia kˆje a ∈ R. ìpou m ∈ N kai ai ∈ R. . Epiplèon eÐnai fanerì ìti ax = xa gia kˆje a ∈ R. . . . bn ∈ R tìte gia kˆje i = 0. . • An a0 + a1 x + · · · + am xm = b0 + b1 x + · · · + bn xn me m. . am . . . .446 Parart mata 'Ara. .

Grosswald. Dover Publications.M.O’Shea. Cox. 6. 7. Pacific J.1 Anaforèc 1. Amer. S. D. 1992. 1985. Talèllh. Campoli.Anaforèc kai BibliografÐa 7. 95 (1988). Ekdìseic SofÐa. Clarendon Press. Solvability of groups of odd order. Bˆrsoc. Representations of Integers as Sums of Squares. Archer. T. O. Introduction to Geometry. Maliˆkac. Prentice Hall.S. 447 . Parker. G. Math. Curtis. A. Rˆpthc. 9. 868-871. Tìmoc A. ATLAS of finite groups. Classical Mechanics. Wiley Classical Library. 1973. S. 11. 13(1963) 775-1029. J. New York. Artin. O. Addison-Wesley Publishing Company. H. D Derizi¸thc. F. 1989. P.G PapastaurÐdhc. M. 1950. Little and D. W. Eisagwg  sth Grammik  'Algebra. Springer. Monthly 106. S.. H. London. A. H. Ideals. R. A principal ideal domain that is not Euclidean. R. Conway. 10. Algebra. Coxeter. E. Coxeter. R. 4. E. Feit and J. Wislon. Goldstein. Inc. M. D. A Modern Treatment of the 15 Puzzle. 8. John Wiley. Springer. Varieties and Algorithms. Norton. Math. M. Monthly. A. Regular Polytopes. 1991. 2nd Edition. 1985. 2. 3. 2003. November 1999. H. Thompson. J. 5.

20. 293. lecture Note Series 22 London Mathematical Society. G. Topics in Algebra. Robinson. 23. 18. Introduction to Modern Algebra. Rosen. Mosqobˆkhc. Ekdìseic Nefèlh. Allyn & Bacon (4th edition) 1987. Chapman. Undergraduate Algebraic Geometry. D. Cambridge University Press. K. Galois Theory. Metajetik  'Algebra kai Efarmogèc: Eisagwgikèc Shmei¸seic. Applied Combinatorics. H. Math. Permutation in a group table. 16. 59-61. 1975. I. L. M. H. 14. Senior. 28. Ryser. 27. 21. The Groups of order 2n (n ≤ 6) The Macmillan N. I. . Springer-Verlag. N.. J. McCoy and G. Graduate Texts in Mathematics. Shmei¸seic sth SunolojewrÐa. 19. M. Hall and J. Wright. New York. 1964. Reid. Monthly 89 (1982). N.Kurosh. An Introduction to the Theory of Groups. 1995. Rotman. MAA. F. 1993. Prentice Hall. A. Math. 1993. Maliˆkac. I. D. M. M. Elementary Number Theory and its Applications. Second Edition. Small. An Introduction to the Theory of Numbers. Amer. Cambridge University Press 1976. Second Edition. Herstein. Janusz. II.Y.Y. I. Wiley. Stewart. Presentations of Groups. Gazette (1969). Panepist mio Ajhn¸n. Hardy and E. Chelsea Publicashing Company. H.448 Anaforèc kai BibliografÐa 12. 1999. 15. 24. 1989. Reid. 26. Third Edition. 1990. 4th Edition. Addison-Wesley. 13. C. F.. 1979. S. 25. K. 22. A simple proof of the four squares theorem. J. Cambridge University Press. 1960. 17. Roberts. N. 1984. 1988. Claredon press. 1963. The Theory of Groups Vols. Undergraduate Commutative Algebra. M. Combinatorial Mathematics. Johnson.

Group tables. 33. Yale. 31. Dover Publications. 1988. Finite Permutation Groups. A. The MIT Press. New Jersey. Princeton University Press. Weyl. Massachusetts. Wood. Shiva Publishing Limited. Academic Press. Symmetry.1. 1980. Cambridge. Wielandt. V. Geometry and Symmetry. D. H. Anaforèc 449 29. Princeton. 1984. First Princeton Paperbank printing. The Genesis of the Abstract Group Concept. P. H. Thomas and G. H. 30. Wussing. 32.7. 1982. 1964. .

Addison-Wesley (4th edition). 1975. I. 2000. . Papantonopoulou. Hermann. Algebra Prentice Hall 1991. Cohn.2 BibliografÐa Gia mia peraitèrw melèth sthn 'Algebra. G.M. A First Course in Abstract Algebra. C. J. Machane. Springer. M.T Allenby. B. Algebra. N. A. Hungerford. Inc. Gallian.. A. Cohen. 1999. 1977.Y. N. B. R. J. J. Modern Algebra. 1963. Fields and Groups. H. Heath and Company 1994. Abstract Algebra. 1974. Herstein. I. (3rd edition) D. Artin. H. Algebra (a Graduate Course). Wiley. Van der Waerden. Cuypers. Algebra Interactive. Prentice Hall. L. Ungar. T. ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Panepisthmiakèc Ekdìseic Kr thc). J . Brooks/Cole Publishing Company. Prentice Hall. 1970. 1989. Macmillan (4th edition). I. Isaacs. N. N. Contemporary Abstract Algebra. Rinehart and Winston. 1977. sunaf  jèmata kai efarmogèc proteÐnoume metaxÔ twn ˆllwn ta parakˆtw eisagwgikˆ biblÐa: Genik  'Algebra R. Rotman. M. A Survey of Modern Algebra. Cours d’ Algebre. A First Course in Abstract Algebra 2nd ed. Rings. J. J.450 Anaforèc kai BibliografÐa 7. B. 1974. Algebra Pure and Applied. Godement. M. 1983. Edward Arnold. Topics in Algebra. Sterk. W. Fraleigh. 1990. Holt. (2nd edition) Wiley. 2002. Birkoff and S. 1994. A. New York. Algebra 2 Vols.J. Prentice Hall. Herstein.

Rose.. The Theory of Groups. N. 1964. Adams and P.2. Ginn. Schmidt. An Introduction to the Theory of Groups 4th ed. An Introduction to the Theory of Groups. 1994. Macmillan. Kaplansky. 1990. 1964. Cambridge University Press. 1966. Suzuki. D. J. Springer. Van Nostrand. BibliografÐa 451 JewrÐa DaktulÐwn W. Abstract Theory of Groups. R. Sharp. JewrÐa Omˆdwn W. . Burton. Kurosh. Undergraduate Commutative Algebra. M. E. Steps in Commutative Algebra. Burnside. 1995. 1965. A.R.Y. G. McCoy. W. 1990. Loustaunau. Reid. Cambridge University Press. Macmillan. 1959. A. Oliver and Boyd. J.7. Fields and Rings.. I. M. N. 2nd ed. 1937. Hall Jr. 1974. M. Carmichael. J. (2 Vols) 2nd English ed. The Theory of Groups. Chatters and C. 1982 and 1986. Group Theory. Chelsea. 1960. 1970. A Course on Group Theory. 1973. Group Theory. 1994. Rotman. Theory of groups of finite order. A First Course in Rings and Ideals. O. Oxford University Press. W. Springer. Cambridge 1911 (Rover reprint 1955). I and II. Scott. Hajarvanis. Chicago. Freeman. Dover Publications. Addison Wesley. 1998. 2nd ed. Univ. An Introductory Course in Commutative Algebra. S.Y. AMS. J. The Theory of Rings. Introduction to Group Theory. Ledermann. Prentice-Hall. Schenkman. N. R. Group Theory. An Introduction to Grobner Bases. R.

1988. Dickson. London. P.. 1988. H. Springer. E. F.('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic EkdìseicLeader Books) J. JewrÐa Arijm¸n L. 2nd ed. Gilbert. Stewart. The Theory of Groups. Introduction to Number Theory. E.Galois Theory. N. Springer. Rees. M. K. An Introduction to the Theory of Numbers.. JewrÐa tou Galois J.452 Anaforèc kai BibliografÐa H. Wiley. Abstract Algebra with Applications. Addison-Wesley. M. Dover Publications. 1988 ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Ekdìseic Leader Books). New York. 1967. 1998. Prentice hall. 1988. J. Geometry and Symmetry. SummetrÐa kai Omˆdec M. J. W. Symmetry. 2001. 1971. Introduction to Geometry. 2nd English ed. H. E. Armstrong. N. . Chelsea. Zassenhaus. 2nd ed. 1976. Chapman and Hall. 1989. 1989. 1958. A. Notes on Geometry. Elementary Number Theory and its applications. B. Introduction to the Theory of Numbers. Claredon press. Dover Publications. Holt. J. Richman. 1952. Wiley. Efarmogèc thc 'Algebrac N. Wright. 1979. G.Y. Rotman. H. J. Shockley.Y. Silverman.. Coxeter. H. Modern Algebra with Applications. Galois Theory. Bloch. S. Weyl. A Friendly Introduction to Number Theory. Rinehart and Winston. Yale.. Princeton University Press. 1957. 2nd ed. Number Theory: An Introduction to Algebra. Wiley 1987. Springer. Brooks/Cole. Rosen. Groups and Symmetry. J. Hardy and E.

W. Wiley. Pilz. Kim and F. Springer. Roush. A Course in Number Theory and Cryptography. Koblitz. Applied Abstract Algebra. L. 1985.7. Lidl and G. Springer. 1984.2. R. 1983. H. A History of Algebra. Istorikèc Phgèc B. Applied Abstract Algebra. N. . 1994. Van der Waerden. Springer. BibliografÐa 453 K.

.

Epomènwc. allˆ sqèseic metaxÔ antikei- mènwn. diajètoun thn eleujerÐa na antikatast soun kˆpoia antikeÐmena me ˆlla efìson oi sqèseic paramènoun ametˆblhtec.“Oi majhmatikoÐ den meletoÔn antikeÐmena.” Jules Henri Poincar´ (1854-1912) e .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful