“ GnwrÐzete ìti grˆfw me argì rujmì.

Autì ofeÐletai kurÐwc sto ìti den eÐmai potè ikanopoihmènoc èwc ìtou èqw pei ìso to dunatìn perissìtera me lÐgec lèxeic, kai h sunoptik  graf  apaiteÐ polÔ perissìtero qrìno apì thn ekten  graf .” Carl Friedrich Gauss (1777-1855)

Mia Eisagwg  sthn 'Algebra
DeÔterh 'Ekdosh

Dhm trioc A. Bˆrsoc Dhm trioc I. Derizi¸thc Iwˆnnhc P. Emmanou l Miqa l P. Maliˆkac OlumpÐa Talèllh

[RO,LE]2 [LO] [RE] [CE,CO]

Prìlogoc
Autì to biblÐo apeujÔnetai kurÐwc se proptuqiakoÔc foithtèc twn Majhmatik¸n. Didˆskontac epÐ seirˆ et¸n Majhmatikˆ, brej kame apènanti se èna shmantikì paidagwgikì prìblhma: Ta Majhmatikˆ -kai eidikˆ h 'Algebra- eÐnai apì th fÔsh touc “afairetikˆ”. EkeÐ ègkeitai h dunamik  touc allˆ kai h sqedìn kajolik  qrhsimìthtˆ touc. P¸c loipìn epitugqˆnetai se èna eisagwgikì mˆjhma 'Algebrac mia isorropÐa tou afairetikoÔ stoiqeÐou me to sugkekrimèno? Oi prospˆjeièc mac gia to skopì autì apotup¸nontai sto parìn biblÐo. KÔrio qarakthristikì thc apotÔpwshc aut c eÐnai ìti katabl jhke idiaÐterh prospˆjeia ètsi ¸ste afenìc h afaÐresh na pragmatopoieÐtai stadiakˆ, dhlad  na parèqontai kÐnhtra pou na dikaiologoÔn thn eisagwg  nèwn ennoi¸n, kai afetèrou na epexhgoÔntai me ìso to dunatìn aplì trìpo oi shmantikèc teqnikèc pou qrhsimopoioÔntai stic apodeÐxeic twn apotelesmˆtwn. Gia to skopì autì, sto parìn biblÐo upˆrqei ènac megˆloc arijmìc epexergasmènwn paradeigmˆtwn kai efarmog¸n. Epeid  de pepoÐjhs  mac eÐnai ìti h melèth twn Majhmatik¸n den armìzei se jeatèc allˆ apaiteÐ energhtik  summetoq , epiqeir same na parembˆloume mèsa sto keÐmeno aplèc erwt seic, ¸ste na epibebai¸netai apì ton anagn¸sth katˆ pìso èqei katano sei tic prohghjeÐsec twn erwt sewn ènnoiec. EpÐshc, èqoun sumperilhfjeÐ arketèc ask seic ètsi ¸ste o foitht c pou meletˆ to biblÐo na enjarrÔnetai na qrhsimopoieÐ “qartÐ kai molÔbi”. H lèxh “'Algebra” eÐnai mèroc tou tÐtlou enìc ArabikoÔ keimènou tou 800 m.Q. to opoÐo anaferìtan stouc kanìnec gia th lÔsh twn exis¸sewn kai mèqri perÐpou ta mèsa tou 19ou ai¸na h 'Algebra  tan o klˆdoc twn Majhmatik¸n pou asqoleÐto me th melèth twn exis¸sewn. Den upˆrqei amfibolÐa ìti o ìroc “dom ” katèqei mia apì tic kuriìterec jèseic sta sÔgqrona Majhmatikˆ. Prˆgmati, h swst  katanìhsh kai melèth twn dom¸n jewreÐtai jemeli¸dec ergaleÐo gia thn pro¸jhsh miac enopoihmènhc anˆptuxhc twn Majhmatik¸n. 'Ena apì ta shmantikìtera eÐdh dom¸n apoteleÐ èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. S mera, h 'Algebra 3

4

Prìlogoc

eÐnai h melèth akrib¸c aut¸n twn dom¸n. Gia to lìgo autì, mporeÐ kaneÐc na pei dikaiologhmèna ìti h 'Algebra den apoteleÐ mìno èna mèroc twn Majhmatik¸n, allˆ ìti paÐzei gia ta Majhmatikˆ to rìlo pou autˆ èpaixan kai paÐzoun sthn anˆptuxh twn jetik¸n episthm¸n. EÐnai koin  pepoÐjhsh ìti h nèa antÐlhyh gia to rìlo thc 'Algebrac pou epikrˆthse sth dekaetÐa tou 1920, h opoÐa sundèetai me ta onìmata thc Emmy Noether, twn Emil Artin, B.L. Van der Waerden, Hermann Weyl kai ˆllwn epifan¸n majhmatik¸n, basÐsthke sth melèth jemeliwd¸n dom¸n ìpwc oi Omˆdec, oi DaktÔlioi, ta Prìtupa kai ta S¸mata. Aut  h antÐlhyh thc “SÔgqronhc 'Algebrac” (onomasÐa pou uiojet jhke gia aut  th nèa tˆsh) od ghse se mia jemeli¸dh, kainotìmo kai exairetikˆ apodotik  anˆptuxh thc 'Algebrac. KÔrio qarakthristikì aut c thc anˆptuxhc eÐnai ìti prin lÐga qrìnia lÔjhkan shmantikèc eikasÐec twn prohgoÔmenwn ai¸nwn, pou anafèrontai se klasikˆ Majhmatikˆ. Wc èna tètoio parˆdeigma prèpei na anafèroume th mnhmei¸dh eikasÐa tou Fermat, sÔmfwna me thn opoÐa h exÐswsh xn + y n = z n den èqei kamiˆ akèraia lÔsh (x, y, z), me ta x, y, z ìla diˆfora tou mhdenìc, ìtan to n ≥ 3. H eikasÐa aut  apodeÐqthke ìti isqÔei, apì ton Wiles, èpeita apì 350 qrìnia. 'Alla qarakthristikˆ paradeÐgmata eÐnai to 10o, 14o kai 17o prìblhma tou Hilbert, ìpwc epÐshc kai oi eikasÐec tou Andr´ Weil. 'Ena de apì e ta shmantikìtera apotelèsmata pou èqei epiteuqjeÐ mèqri s mera sthn 'Algebra jewreÐtai h apìdeixh thc eikasÐac twn Burnside kai Galois, pou anafèretai sthn Ðdia th JewrÐa Omˆdwn, gia thn Ôparxh thc taxinìmhshc twn apl¸n peperasmènwn omˆdwn. ApodeÐqjhke to 1980 kai apasqìlhse touc megalÔterouc algebristèc tou perasmènou ai¸na, kurÐwc thc periìdou 1950-1980. To biblÐo autì eÐnai ìso to dunatìn autodÔnamo kai kalÔptei th basik  jewrÐa twn daktulÐwn kai twn omˆdwn. H dom  twn daktulÐwn exetˆzetai stic Enìthtec 2 kai 3, en¸ stic Enìthtec 4 kai 5 anaptÔssetai h jewrÐa twn omˆdwn. Oi Enìthtec 2 kai 4 eÐnai ètsi domhmènec, oÔtwc ¸ste na eÐnai anexˆrthtec h mÐa thc ˆllhc. Sunep¸c, o foitht c eÐnai eleÔjeroc na melet sei touc daktulÐouc prin   metˆ tic omˆdec. Sthn Enìthta 1 melet¸ntai oi basikèc idiìthtec twn akeraÐwn, kaj¸c kai h ènnoia thc monadik c paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. 'Enac apì touc stìqouc thc Enìthtac 3 eÐnai na katadeÐxei thn ènnoia aut  genikìtera stouc daktulÐouc monadik c paragontopoÐhshc kai katìpin na thn efarmìsei gia thn epÐlush sugkekrimènwn Diofantik¸n exis¸sewn. Sthn Enìthta 1 meletˆtai epÐshc h arijmhtik  twn isotimi¸n, èna jemeli¸dec parˆdeigma pou anaptÔssetai genikìtera stic Enìthtec 2 kai 4. Sthn Enìthta 4 meletˆtai h ènnoia thc summetrÐac, pou odhgeÐ fusiologikˆ sthn ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia, anaptÔssetai h basik  jewrÐa twn omˆdwn kai h nèa aut  gn¸sh efarmìzetai gia na lhfjoÔn apotelèsmata sth stoiqei¸dh jew-

5 rÐa arijm¸n. Tèloc, sthn Enìthta 5 anaptÔssetai h ènnoia thc drˆshc miac omˆdac, h opoÐa ousiastikˆ genikeÔei thn ènnoia thc summetrÐac. Wc basik  efarmog  aut c thc ènnoiac, apodeiknÔoume ta jewr mata tou Sylow, pou eÐnai apì ta pio shmantikˆ apotelèsmata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. Epeid  pisteÔoume ìti èna eisagwgikì biblÐo ofeÐlei na parèqei kateujÔnseic ston endiaferìmeno anagn¸sth gia mia peraitèrw embˆjunsh, upˆrqoun sto keÐmeno arketèc parapompèc se jèmata thc JewrÐac Arijm¸n, thc Metajetik c 'Algebrac, thc JewrÐac Omˆdwn, k.ˆ. Ekfrˆzoume tic jermèc euqaristÐec mac stic kurÐec Rìza Gardèrh kai Pìph Mpoli¸th gia thn taqeÐa kai apotelesmatik  daktulogrˆfhsh tou keimènou sto sÔsthma LaTeX. EpÐshc, euqaristoÔme to foitht  BasÐlh Pasqˆlh tou Tm matìc mac pou sunèbale sth diamìrfwsh twn sqhmˆtwn. Oi kÔriec allagèc sth deÔterh aut  èkdosh, pèra apì th diìrjwsh ìlwn twn paroramˆtwn ta opoÐa upèpesan sthn antÐlhy  mac, eÐnai oi ex c: H Enìthta 2 thc pr¸thc èkdoshc diaspˆsthke se dÔo Enìthtec, kaj¸c oi tèsseric teleutaÐec ParˆgrafoÐ thc apoteloÔn t¸ra thn Enìthta 3. Epiplèon, ˆllaxe h seirˆ twn Paragrˆfwn §2.7 kai §2.8 kai prostèjhke h Parˆgrafoc §2.9 (Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc). Anamorf¸jhke h anˆptuxh thc Ôlhc thc Enìthtac 3 thc pr¸thc èkdoshc (pou apoteleÐ t¸ra thn Enìthta 4), me apotèlesma na sugqwneujoÔn oi Parˆgrafoi §3.3 kai §3.4 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.3), oi Parˆgrafoi §3.5 kai §3.8 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.5) kai na diaspasteÐ h Parˆgrafoc §3.9 thc pr¸thc èkdoshc (stic Paragrˆfouc §4.7 kai §4.8). Oi suggrafeÐc Aj na, Septèmbrioc 2005

Perieqìmena

7

8 PERIEQŸOMENA .

Z. } To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n. 0. R>0 To sÔnolo twn jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n. . s¸mata kai omˆdec. Z>0 To sÔnolo twn jetik¸n akeraÐwn. . . 1. pou emfanÐzontai parakˆtw. O skopìc mac eÐnai dittìc. R To sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n. sthn eidik  perÐptwsh twn akeraÐwn... . N = {0. dÐnetai h eukairÐa ston anagn¸sth na melet sei arketèc apì tic ènnoiec thc 'Algebrac. Oi teqnikèc twn apodeÐxewn pou ja doÔme ed¸ eÐnai tupikèc gia thn 'Algebra. pou upˆrqei sto Z me tic opoÐec eÐmaste exoikeiwmènoi apì ta pr¸ta majhtikˆ mac qrìnia. . 1. . Afenìc ja melet soume tic idiìthtec tou Z pou ja qrhsimopoi soume se epìmenec Enìthtec kai afetèrou ja eisˆgoume mèsw tou Z merikèc jemeli¸deic ènnoiec thc 'Algebrac. 'Etsi. Ja jewr soume gnwstèc tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn ìpwc kai thc diˆtaxhc. Q To sÔnolo twn rht¸n arijm¸n. Sto biblÐo autì ja qrhsimopoioÔme touc parakˆtw sumbolismoÔc. Se kamiˆ perÐptwsh h Enìthta aut  den apoteleÐ eisagwg  ston ploÔsio klˆdo thc JewrÐac Arijm¸n. Z = {. < −1 < 0 < 1 < . C To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n. .. 9 . Q>0 To sÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. prˆgma pou ja diapist¸soume parakˆtw ìtan melet soume daktulÐouc. . } To sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n. −1. 2. ...1 Akèraioi Sthn Enìthta aut  ja melet soume idiìthtec tou sunìlou twn akeraÐwn arijm¸n. .

H upìjesh 1) sto prohgoÔmeno Je¸rhma sun jwc onomˆzetai “arqikì b ma thc epagwg c” en¸ h upìjesh 2) “epagwgikì b ma. 'Estw m ∈ N. Apìdeixh. Kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei elˆqisto stoiqeÐo. Shmei¸noume ìti antÐstoiqh idiìthta den isqÔei stouc pragmatikoÔc   rhtoÔc arijmoÔc. èstw m. parathroÔme ìti kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei monadikì elˆqisto stoiqeÐo. . Tìte apì to AxÐwma ElaqÐstou to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. 1/4. 'Estw A to uposÔnolo tou N pou apoteleÐtai apì touc n gia touc opoÐouc h prìtash P (n) den alhjeÔei.1 AxÐwma (AxÐwma ElaqÐstou). Ja deÐxoume ìti to A eÐnai kenì. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì 2) gia kˆje n. Autì eÐnai ˆtopo. . Apì thn upìjesh 1) èqoume m > 0. Tìte ìmwc h upìjesh 2) dÐnei ìti h P (m) alhjeÔei. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. EÐdame ìti to prohgoÔmeno Je¸rhma èpetai apì to AxÐwma ElaqÐstou.. to sÔnolo {1. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. Gia parˆdeigma. Apì ton orismì tou m èpetai ìti h prìtash P (m − 1) alhjeÔei.1. anafèroume mia parallag  pou diafèrei sto arqikì b ma thc epagwg c. Ac upojèsoume ìti A = ∅. kai 1. an h P (n) alhjeÔei.1 Majhmatik  Epagwg . DiwnumikoÐ Suntelestèc Sthn Parˆgrafo aut  ja upenjumÐsoume th mèjodo apìdeixhc pou onomazetai Majhmatik  Epagwg . Apì th diˆtaxh pou upˆrqei sto Z. 1/2. EpÐshc ja asqolhjoÔme me touc diwnumikoÔc suntelestèc. 1.1.1.. n dÐnetai mia prìtash P (n). 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n me n ≥ m dÐnetai mia prìtash P (n). A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei}. pou aforˆ ton n.10 1 Akèraioi 1. MporeÐ na apodeiqjeÐ ìti to Je¸rhma thc Majhmatik c Epagwg c eÐnai isodÔnamo me to AxÐwma ElaqÐstou ('Askhsh 8). pou aforˆ ton n.” Prin proqwr soume se paradeÐgmata. tètoia ¸ste 1.} den perièqei elˆqisto stoiqeÐo an kai eÐnai uposÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. 1/3. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. H afethrÐa mac eÐnai to epìmeno axÐwma.3 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg  me arqikì b ma apì to m).2 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg ).

H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh kai af netai san ˆskhsh. kai n2 + 3n ≥ n2 + 2n + 1 = (n + 1)2 . P (n + 1) Apì thn P (n) èqoume ìti 2n+1 = 2 · 2n > 2n2 .1.4 ParadeÐgmata. ìpou n ≥ 5. Apì tic prohgoÔmenec sqèseic prokÔptei to zhtoÔmeno. DiwnumikoÐ Suntelestèc 1) h P (m) alhjeÔei. 2 P (n + 1) To aristerì mèloc thc P (n + 1) grˆfetai me th bo jeia thc P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = 1 + 2 + · · · + n + (n + 1) = n(n + 1) + (n + 1). Epiplèon isqÔei 2n2 = n2 + n · n ≥ n2 + 3n (giatÐ n ≥ 3). Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje n ∈ N me n ≥ m. an h P (n) alhjeÔei. kai 2) gia kˆje n ≥ m. 2) 2n > n2 gia kˆje akèraio n ≥ 5. Majhmatik  Epagwg . h apodeiktèa sqèsh 1 eÐnai 1 = 1(1 + 1). Upojètoume t¸ra ìti isqÔei 2n > n2 . 1.1. 1 1) 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1) gia kˆje jetikì akèraio n. 11 Apìdeixh. QrhsimopoioÔme epagwg . pou isqÔei. Gia n = 5 h apodeiktèa sqèsh eÐnai h 25 > 52 . pou isqÔei. Epagwgikì b ma: 'Estw ìti isqÔei 2 1 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1). 2 1 To dexiì mèloc thc parapˆnw isìthtac eÐnai (n + 1)(n + 2). Arqikì b ma: Gia n = 1. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. 2 Ja apodeÐxoume ìti isqÔei P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = (n + 1)(n + 2). 2 QrhsimopoioÔme epagwg .1. pou eÐnai to 2 zhtoÔmeno. kai ja apodeÐxoume ìti P (n) 2n+1 > (n + 1)2 . .

h prìtash alhjeÔei kaj¸c to kenì sÔnolo èqei 20 = 1 uposÔnola. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ N. / Tìte Γ ⊆ B kai sunep¸c to pl joc twn Γ eÐnai 2n . Upˆrqei mÐa ˆllh morf  thc majhmatik c epagwg c pou eÐnai qr simh. 2) 'Estw α ∈ Γ. Tìte Γ = ∆ ∪ {α} me ∆ ⊆ B . 1. Ja metr soume to pl joc twn uposunìlwn tou A. opìte sumperaÐnoume ìti to pl joc twn Γ eÐnai pˆli 2n . . 'Estw θ ∈ R. 4) Je¸rhma de Moivre. Gia n = 0. Qrhsimopoi¸ntac tic gnwstèc trigwnometrikèc tautìthtec sun(θ + ϕ) = sunθsunϕ − hmθhmϕ kai hm(θ + ϕ) = hmθsunϕ + hmϕsunθ. Sunolikˆ. Upojètoume t¸ra ìti h prìtash alhjeÔei gia kˆje sÔnolo me n ∈ N stoiqeÐa. an h P (k) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì k me 0 ≤ k ≤ n. tìte h P (n + 1) alhjeÔei.1. kai 2) gia kˆje n. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. Gia n = 0 h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. pou aforˆ ton n.12 1 Akèraioi 3) 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo pou èqei n stoiqeÐa. To sÔnolo B = A − {α} èqei n stoiqeÐa kai sunep¸c to pl joc twn uposunìlwn tou eÐnai 2n . upˆrqoun 2n + 2n = 2n+1 uposÔnola tou A. pou eÐnai to zhtoÔmeno. 'Estw ìti to A èqei n+1 stoiqeÐa kai α ∈ A. èqoume (sunθ + ihmθ)n+1 = (sunθ + ihmθ)n (sunθ + ihmθ) = (sun(nθ) + ihm(nθ))(sunθ + ihmθ) = sun(nθ)sunθ − hm(nθ)hmθ + i(sun(nθ)hmθ + hm(nθ)sunθ) = sun(nθ + θ) + ihm(nθ + θ) = sun((n + 1)θ) + ihm((n + 1)θ). DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 'Estw Γ ⊆ A. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n dÐnetai mia prìtash P (n). Tìte to pl joc twn uposunìlwn tou A eÐnai 2n . 1) 'Estw α ∈ Γ.5 Je¸rhma (DeÔterh Morf  thc Majhmatik c Epagwg c). Upojètoume ìti aut  isqÔei gia n. QrhsimopoioÔme epagwg .

ShmeÐwsh. ArkeÐ na apodeiqjeÐ ìti to sÔnolo A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei} eÐnai kenì. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me to diwnumikì anˆptugma pou ja qrhsin mopoihjeÐ sta epìmena. Apìdeixh.1.6 Prìtash. 0 1 2 n Sthn perÐptwsh pou èqoume i > n sumfwnoÔme ìti n = 0. Autì epitrèpei i kˆpoia omoiomorfÐa stic diatup¸seic protˆsewn pou aforoÔn touc diwnumikoÔc suntelestèc.1.1. Me sumbolÐzoume i ton suntelest  tou xi sto anˆptugma tou diwnÔmou (1 + x)n . Apì thn upìjesh 2) prokÔptei ìti h P (m) alhjeÔei. n fusikoÐ arijmoÐ me i ≤ n . èstw m. to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. Majhmatik  Epagwg . = 3.1. Tìte n i = n! i!(n − i)! (1) ìpou jètoume 0! = 1 kai gia kˆje jetikì akèraio n. pou eÐnai ˆtopo. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti h prìtash P (k) alhjeÔei gia kˆje k ≤ m − 1. 'Estw ìti to A den eÐnai kenì. = 1. SÔgkrine me to Je¸rhma 1. afoÔ (1 + x)2 = 1 + 2x + x2 . DiwnumikoÐ Suntelestèc 13 Apìdeixh. 'Omoia 0 1 2 3 3 3 èqoume = 1. Sth DeÔterh Morf  thc Majhmatik c epagwg c eÐnai dunatìn to arqikì b ma na mhn eÐnai to 0 allˆ opoiosd pote m ∈ N.) 1.1. 1) JewroÔme thn tautìthta poluwnÔmwn (1 + x)n+1 = (1 + x)n (1 + x) = (1 + x)n + (1 + x)n x . n fusikoÐ arijmoÐ me 1 ≤ i ≤ n + 1 . Tìte lìgw tou Axi¸matoc 1. Gia parˆdeigma. = 1. 2 2 2 èqoume = 1.1. 'Etsi 0 1 3 grˆfoume ex orismoÔ DiwnumikoÐ suntelestèc (1 + x)n = n n n 2 n n + x+ x + ··· + x . 1) 'Estw i. afoÔ (1 + x)3 = 1 + 3x + 3x2 + x3 .3. Tìte n+1 i = n n + . = 2. thn pr¸th sqèsh thc parakˆtw prìtashc gia i = n + 1. (Bl. Apì thn upìjesh 1) èqoume ìti m ≥ 1. n! = 1 · 2 · · · · · n. i−1 i 2) 'Estw i. 'Estw i ≤ n fusikoÐ arijmoÐ.

diakrÐnoume dÔo peript¸seic. opìte i = 0.7 Efarmog . Gia n = 0. en¸ sto dexiì eÐnai + i i n . 'Estw a ∈ A kai B = A − {α}. Tìte to pl joc twn uposunìn lwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa eÐnai Ðso me gia kˆje i me 0 ≤ i ≤ n. n > 0. Apì thn / n upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn Γ eÐnai . Ja metr soume t¸ra to pl joc twn uposunìlwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa.1. 'Estw ìti to A èqei n + 1 stoiqeÐa. èqei uposÔnola me i i stoiqeÐa. eÔkola epalhjeÔetai h (2). opìte apì to 1) thc prìtashc kai thn isìthta (1) èqoume n+1 i = n n + i−1 i n! n! + (i − 1)!(n − i + 1)! i!(n − i)! n! 1 1 = + (i − 1)!(n − i)! n − i + 1 i n! n+1 = (i − 1)!(n − i)! (n − i + 1)i (n + 1)! = . 'Estw Γ èna uposÔnolo tou A pou èqei i stoiqeÐa. 'Estw ì0 n ti kˆje peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. Sto n+1 n aristerì mèloc o en lìgw suntelest c eÐnai . i Efarmìzoume epagwg  sto n. afoÔ to kenì sÔnolo èqei akrib¸c = 1 uposÔnolo. i!(n + 1 − i)! = kai ˆra h (2) isqÔei. Tìte Γ ⊆ B . Apì thn upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn 1.4 3). h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. i!(n + 1 − i)! (2) An i = 0. 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. 'Estw loipìn 0 < i ≤ n + 1.14 1 Akèraioi kai sugkrÐnoume touc suntelestèc tou xi sto aristerì kai dexiì mèloc.1. 2) 'Estw α ∈ Γ. An n = 0. i Tìte Γ − {α} ⊆ B . 'Opwc sto Parˆdeigma 1. Upojètontac thn (1) ja apodeÐxoume ìti n+1 i = (n + 1)! . i−1 2) QrhsimopoioÔme epagwg  sto n. tìte i = 0 kai to zhtoÔmeno eÐnai 0 profanèc. 1) 'Estw α ∈ Γ. .

i) ii) iii) iii) n n n n − + − · · · + (−1)n 0 1 2 n n n n n + + + ··· + 0 1 2 n 2n n = n 0 = 2 = 0. Gia thn trÐth. m. Majhmatik  Epagwg . ii) mn < nm gia kˆje m. DiwnumikoÐ Suntelestèc 15 Γ − {α} (kai epomènwc to pl joc twn Γ) eÐnai n n + i i−1 = n+1 i n . 4) ApodeÐxte ìti gia kˆje k. sugkrÐnete touc suntelestèc tou xn sthn tautìthta (1 + x)2n = (1 + x)n (1 + x)n . n ∈ N me m ≥ 3 kai n ≥ 2. f1 = 1 kai fn = fn−1 + fn−2 gia n ≥ 2 (akoloujÐa tou Fibonacci). 5) 'Estw f0 = 0. = 2n .1 1) ApodeÐxte ìti akèraio n. 1 1 1 n + + ··· + = gia kˆje jetikì 1·2 2·3 n(n + 1) n+1 1 2) ApodeÐxte ìti 13 + 23 + · · · + n3 = n2 (n + 1)2 = (1 + 2 + · · · + n)2 gia 4 kˆje jetikì akèraio n. Ask seic 1.1. m+n k m 0 n m + k 1 n m + ··· + k−1 k n . n ≥ 2. 2 n + 1 2 n + ··· + n . 0 Upìdeixh: Gia thn pr¸th tautìthta qrhsimopoi ste ìti (1 + (−1))n = 0. 2 ii) fn+2 fn − fn+1 = (−1)n+1 . Sunolikˆ upˆrqoun i−1 uposÔnola tou A pou èqoun i stoiqeÐa. 3) ApodeÐxte ìti i) 3n < n3 gia kˆje n ∈ N.1. ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔoun: i) f0 + f1 + · · · + fn = fn+2 − 1. n ∈ N isqÔoun oi parakˆtw tautìthtec. . Upìdeixh: epagwg  sto m.

n n n iv) f2n = f0 + f1 + · · · + fn . Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ Z.1. ìpou α = kai β = (oi α. n ∈ N me r ≤ n apodeÐxte ìti r r+1 n + +···+ r r r = n+1 .1 (AxÐwma ElaqÐstou). r+1 7) 'Estw θ ∈ R.2 (Majhmatik  Epagwg ) iii) Je¸rhma 1. .16 1 Akèraioi √ √ 1− 5 1 1+ 5 n n iii) fn = √ (α − β ). 0 1 n Upìdeixh: Qrhsimopoi ste to iii).1.1. β 2 2 5 ikanopoioÔn thn exÐswsh x2 − x − 1 = 0). ii) Je¸rhma 1. 6) Gia kˆje r.5 (DeÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c). 8) ApodeÐxte ìti ta akìlouja eÐnai isodÔnama. i) AxÐwma 1.

2. 6. Diairetìthta kai pr¸toi arijmoÐ 'Estw a. Diairetìthta 17 1. b. tìte a|bx + cy gia kˆje x. 4. AfoÔ apodeÐxoume ton Algìrijmo DiaÐreshc. 3. ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). • An a|b kai a|c. tic opoÐec ja qrhsimopoioÔme sth sunèqeia qwrÐc idiaÐterh mneÐa. Ja grˆfoume tìte a|b. . ja anaptÔxoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth me th bo jeia tou opoÐou ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. y ∈ Z. 5. EpÐshc h idèa thc monadik c paragontopoÐhshc anaptÔssetai pio genikˆ sthn Enìthta 3. 1. tìte a ≤ b. Endeiktikˆ apodeiknÔoume thn pr¸th idiìthta: apì thn upìjesh.1. AntÐstoiqo apotèlesma ja sunant soume sthn Enìthta 2.2 Diairetìthta Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z. sÔmfwna me to opoÐo kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0 kai ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì. tìte a|c • An a|b kai oi a. ParathroÔme ìti kˆje akèraioc eÐnai diairèthc tou 0 en¸ to 0 eÐnai diairèthc mìno tou eautoÔ tou. 8 kai 9 oi pr¸toi arijmoÐ eÐnai oi 2. EÔkola diapist¸noume ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. f tètoioi ¸ste b = ae kai c = af . 'Enac jetikìc akèraioc p = 1 lègetai pr¸toc arijmìc an oi mìnoi diairètec tou eÐnai oi ±1 kai ±p. 'Estw a. upˆrqoun akèraioi e. IdiaÐtera. 7. • An a|b kai b|a. Sthn diatÔpwsh thc akìloujhc Prìtashc deqìmaste ìti kˆje pr¸toc arijmìc eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n katˆ tetrimmèno trìpo. a|bx + cy . • An a|b kai b|c.2. apì touc 1. Sunep¸c. 5 kai 7. Ja lème ìti o a diaireÐ ton b (  ìti o a eÐnai diairèthc tou b   ìti o b eÐnai pollaplˆsio tou a) an upˆrqei c ∈ Z me b = ac. a|b ± c. b eÐnai jetikoÐ. Antikajist¸ntac èqoume ìti bx + cy = aex + af y = a(ex + f y). tìte a = ±b. b ∈ Z. 2. Kˆje jetikìc akèraioc diˆforoc tou 1 eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n. ìtan melet soume polu¸numa. Gia parˆdeigma. c treic akèraioi arijmoÐ.1 Prìtash. O kÔrioc skopìc mac sthn Parˆgrafo aut  eÐnai na apodeÐxoume ìti kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0. 3.

b ìpou 1 < a < m kai 1 < b < m. / Sunep¸c blèpoume ìti kˆje akèraioc diˆforoc twn 0. pk . AfoÔ pi |p1 p2 . 'Estw ìti to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n eÐnai peperasmèno kai ìti eÐnai to {p1 . . . ìpou q. 1. .1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo r ∈ M . b eÐnai / / ginìmena pr¸twn arijm¸n. ìpou q . . . Autì eÐnai ˆtopo. kai ja deÐxoume ìti r < a. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti a ∈ M kai b ∈ M . .2. perièqontai sto èrgo StoiqeÐa tou EukleÐdh. pm + 1 èqei ènan pr¸to diairèth sÔmfwna me thn Prìtash 1. pm }. . Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou r. dhlad  pi |1.18 1 Akèraioi Apìdeixh. IsqÔei M = ∅ (arkeÐ na jewr soume t < 0 me |t| arketˆ megˆlo. Autì eÐnai ˆtopo. An Ðsque r ≥ a. 1. r ∈ Z. . 1 Upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. . dhlad  m ∈ M .2.±1 grˆfetai sthn morf  ±p1 . Tìte lambˆnoume (q − q )a = r − r H apìdeixh aut . 'Estw a. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti eÐqame b = qa + r. ìpou me |t| sumbolÐzoume thn apìluth tim  tou t).2.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo m ∈ M .1. b ∈ Z me a > 0.1. Tìte M = ∅ kai apì to AxÐwma 1. ìpou oi pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ (ìqi anagkastikˆ diakekrimènoi). Tìte upˆrqoun monadikoÐ q. . gia kˆpoion akèraio q . 1)'Uparxh: Jètoume M = {b − ta ≥ 0|t ∈ Z}. 0 ≤ r < a. 'Estw ìti h prìtash den isqÔei kai èstw M to sÔnolo twn akeraÐwn n > 1 oi opoÐoi den eÐnai ginìmena pr¸twn arijm¸n. Apìdeixh.1. opìte apì to AxÐwma 1. pm sumperaÐnoume ìti o pi diaireÐ th diaforˆ. 0 ≤ r < a. 'Eqoume m > 1 kai o m den eÐnai pr¸toc (afoÔ kˆje pr¸toc eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno pr¸twn). Sunep¸c m = ab gia kˆpoiouc akeraÐouc a. èstw pi . Apìdeixh. dhlad  oi a. r ∈ Z kai b = q a + r . tìte antikajist¸ntac ja eÐqame b − (q + 1)a ≥ 0. ìpwc kai o EukleÐdeioc Algìrijmoc. O akèraioc p1 p2 .3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc   EukleÐdeia DiaÐresh). 'Eqoume r = b − qa. To epìmeno apotèlesma perigrˆfei mia apì tic pio shmantikèc idiìthtec tou Z kai ja qrhsimopoihjeÐ pollèc forèc sta parakˆtw. 1 . giatÐ r > r − a = b − (q + 1)a.2 Je¸rhma (EukleÐdhc). pm + 1 kai pi |p1 p2 . Tìte ìmwc to Ðdio sumbaÐnei gia to ginìmenì touc m = ab. opìte b − (q + 1)a ∈ M . . . r ∈ Z me tic idiìthtec b = qa + r kai 0 ≤ r < a.

Epeid  q − q ∈ Z. . Sunep¸c r − r = (q − q )a = 0. Diairetìthta kai 19 −a < r − r < a. sumperaÐnoume ìti q − q = 0. 'Ara −a < (q − q )a < a kai sunep¸c (afoÔ a > 0) − 1 < q − q < 1.2.1.

to parakˆtw apotèlesma parèqei mÐa shmantik  parˆstash tou µκδ pou ja qrhsimopoihjeÐ suqnˆ sta parakˆtw. Sto stˆdio autì den eÐnai teleÐwc safèc ìti upˆrqei µκδ gia kˆje a. ètsi ¸ste h diaforˆ b − ta na paramènei mh arnhtik . 'Eqoume d = ax + by gia kˆpoiouc x. tìte to mìno pou allˆzei eÐnai h anisìthta tou sumperˆsmatoc pou prèpei na eÐnai t¸ra 0 ≤ r < |a|. to opoÐo upˆrqei sÔmfwna me to AxÐwma 1. 'Estw a. (H apìdeixh èpetai amèswc apì to Je¸rhma: an o a eÐnai arnhtikìc.. Gia parˆdeigma. ParathroÔme ìti an d = µκδ(a. . èqoume µκδ(12. .1. Pèra apì thn Ôparxh. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. an c ∈ Z me c|a kai c|b. .2. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. 'Enac mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b (sumbolikˆ µκδ(a. . b) = ax + by . To teleutaÐo tètoio pollaplˆsio eÐnai to qa kai h diaforˆ b − qa eÐnai to r. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. 'Estw d to elˆqisto stoiqeÐo tou M . efarmìzoume to Je¸rhma gia −a sth jèsh tou a). 3a. b)) eÐnai ènac jetikìc akèraioc d pou èqei tic idiìthtec 1. tìte c|d. y ∈ Z kai ax + by > 0} kai parathroÔme ìti M = ∅ (giatÐ a2 + b2 > 0). 2.1. 'Estw a. y ∈ Z tètoioi ¸ste µκδ(a.20 1 Akèraioi Shmei¸seic 1. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b. dhlad  ta 0. Apìdeixh. 2a. Mègistoc koinìc diairèthc 1. Ac upojèsoume gia eukolÐa ìti b > 0. tìte kˆje ˆlloc koinìc diairèthc c twn a kai b eÐnai tètoioc ¸ste c ≤ d lìgw thc sunj khc 2 tou orismoÔ. H apìdeixh thc Ôparxhc twn q kai r sto prohgoÔmeno Je¸rhma sunÐstatai sthn austhr  diatÔpwsh thc akìloujhc apl c idèac. An paraleÐyoume to a > 0 apì thn upìjesh tou prohgoÔmenou Jewr matoc kai jewr soume a = 0. 'Uparxh: Jètoume M = {ax + by|x. a. 'Etsi exhgeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. b)   (a. b). O fusikìc arijmìc r tou algorÐjmou diaÐreshc onomˆzetai to upìloipo thc diaÐreshc tou b me to a. Epiplèon upˆrqoun x. 30) = 6. AfairoÔme apì ton b ta mh arnhtikˆ pollaplˆsia tou a. y ∈ Z.4 Je¸rhma. d|a kai d|b 2. 3.

To L mma 1. p) = 1. b). Mia tupik  efarmog  tou eÐnai √ √ h apìdeixh ìti o arijmìc 2 eÐnai ˆrrhtoc. 0 ≤ r < d. Tìte p|m2 kai ˆra p|m. H prohgoÔmenh apìdeixh parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou µκδ (wc to elˆqisto tou sunìlou M ). MporoÔme na upojèsoume ìti n µκδ(m.4. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma. tìte o p diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc a kai b. 'Omoia apodeiknÔetai ìti d|b. pou eÐnai ˆtopo. ja eÐqame d|d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. pou eÐnai ˆtopo. Apì to Je¸rhma 1. ìpou oi m. èstw ìti 2 = m . kai afoÔ d. giatÐ diaforetikˆ aplopoioÔme to klˆsma. ìmwc. 'Ara b = abx + pyb.6 Parathr seic. tìte r ∈ M .2. pou èpetai apì to Je¸rhma 1. deÐqnoume pr¸ta ìti d|a kai d|b. dhlad  p|b. 'Eqoume m2 = 2n2 . upˆrqoun akèraioi q. An o p diaireÐ to ginìmeno ab. Me epagwg  mporeÐ na genikeujeÐ to prohgoÔmeno L mma sthn perÐptwsh perissotèrwn paragìntwn: An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou diaireÐ to ginìmeno a1 . SÔmfwna me to Je¸rhma 1.1.2. An n = 1. am . AfoÔ o p eÐnai pr¸toc èqoume µκδ(a. (ai ∈ Z).5. Prˆgmati.2. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. apì to L mma 1.2. 'Estw a. . 1.5 eÐnai idiaÐtera qr simo. 2. 'Ara r = 0 kai sunep¸c d|a. 'Eqoume r = a−qd = a−q(ax+by) = a(1−qx)+b(−qy). tìte sÔmfwna me thn Prìtash 1. n) = 1. 1.5 L mma. b. Monadikìthta: An d kai d  tan mègistoi koinoÐ diairètec twn a. r tètoioi ¸ste a = qd+r. . Diairetìthta 21 Ja apodeÐxoume ìti d = µκδ(a. 'Ara n = 1.2. b) kai d |d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a.2. 1. Allˆ tìte 2 = m ∈ Z.2. d > 0 paÐrnoume d = d . √ dhlad  p|1. Epeid  p|abx kai p|pyb prokÔptei ìti p|abx + pyb. Autì shmaÐnei ìti an r = 0.1 upˆrqei pr¸toc p me p|n. . Epeid  èqoume d = ax + by sumperaÐnoume ìti c|d.3. Apìdeixh. ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.2. T¸ra èstw c|a kai c|b. 'Ara d = ±d . tìte ja diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc ai . b). 'Ara prˆgmati o d eÐnai ènac µκδ twn a kai b. Prin apì autì. Upˆrqei ìmwc ènac pio praktikìc trìpoc (EukleÐdeioc Algìrijmoc) pou perigrˆfetai parakˆtw. Gia ton skopì autì. b. pou ìmwc eÐnai ˆtopo lìgw tou elaqÐstou tou d. n eÐnai jetikoÐ akèraioi.4 upˆrqoun akèraioi x kai y tètoioi ¸ste 1 = ax + py .2. 'Estw ìti o p den diaireÐ ton a. n). p ∈ Z ìpou o p eÐnai pr¸toc arijmìc. Sunep¸c p|µκδ(m. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqjeÐ ìti gia kˆje jetikì √ akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou o arijmìc a eÐnai ˆrrhtoc ('Askhsh 15).

pm . qn paÐrnoume ìpwc prin. . .b onomˆzontai sqetikˆ pr¸toi an µκδ(a. a = p1 . èqoume p1 = q1 . qn (pi . EukleÐdeioc Algìrijmoc Perigrˆfoume t¸ra mÐa praktik  diadikasÐa pou upologÐzei to µκδ(a. . pm pou èqoun thn idiìthta a = p1 . b) = µκδ(r. a). . pm = q1 .4. . dÔo akèraioi eÐnai sqetikˆ pr¸toi an den èqoun koinì pr¸to parˆgonta. . a). . . pm = q1 . SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. pm = q2 . apì tic dÔo teleutaÐec sqèseic prokÔptei ìti µκδ(a. 'Estw t¸ra m > 1. . . . . pm = qm . prˆgma pou shmaÐnei ìti n = 1. apì thn isìthta b = aq + r èpetai ìti µκδ(a. . opìte efarmìzoume epagwg  sto m. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti µκδ(r.6. . b) = 1. ìpou oi pi . H paragontopoÐhsh aut  kaleÐtai anˆlush tou a se ginìmeno pr¸twn kai oi pr¸toi arijmoÐ p1 . . ±1 èqei monadik  parˆstash (qwrÐc na lambˆnetai upìyh h seirˆ twn paragìntwn) thc morf c a = ±pa1 . qn . tìte m = n kai. qj pr¸toi). . Ja deÐxoume t¸ra th monadikìthta thc parˆstashc aut c. èstw ton q1 . a). Apì thn isìthta p1 . . MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. . To zhtoÔmeno prokÔptei t¸ra apì thn epagwgik  upìjesh.22 1 Akèraioi 1. . b)|r.7 Je¸rhma (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). y ètsi ¸ste na isqÔei µκδ(a. .2. . ìti p2 . . . b). 'Etsi 1 = q2 .2. .1 deÐxame ìti upˆrqoun pr¸toi arijmoÐ p1 . b)|µκδ(r. qj eÐnai pr¸toi arijmoÐ. a)|µκδ(a. pm . Kˆje akè- raioc a > 1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn arijm¸n. pn onomˆzontai pr¸toi parˆgontec tou a.2. Apìdeixh. Sthn Prìtash 1. pi pr¸toc. . qn . 'Estw a > 1 ènac akèraioc arijmìc. b)|r kai µκδ(a. . . Gia m = 1 èqoume p1 = q1 . DÔo akèraioi a. opìte apì ton orismì tou µκδ paÐrnoume µκδ(a. b) = ax + by sÔmfwna me to Je¸rhma 1. . . qn .2. H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia: an a = p1 . b) = µκδ(r. . ìpou oi pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi arijmoÐ kai n 1 oi ai eÐnai jetikoÐ akèraioi. . . . b) kai epiplèon prosdiorÐzei akeraÐouc x. qn opìte o p1 ja diaireÐ kˆpoion apì touc qj sÔmfwna me thn Parat rhsh 1. . . kˆje akèraioc a = 0. Epeid  o q1 eÐnai pr¸toc paÐrnoume p1 = q1 . (1) Prˆgmati. metˆ endeqomènwc apì mia anadiˆtaxh twn qj . 'Estw ìti a = p1 . . IsodÔnama. b)|a. pan . . Onomˆzetai de EukleÐdeioc algìrijmoc kai sthrÐzetai sthn epanalambanìmenh efarmog  thc akìloujhc apl c parat rhshc: b = aq + r ⇒ µκδ(a. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. pm = q1 . . 'Eqoume dhlad  µκδ(a. Epeid  o µκδ eÐnai jetikìc akèraioc. .

Prˆgmati. Apì thn tautìthta diaÐreshc lambˆnoume diadoqikˆ 240 = 4 · 50 + 40 50 = 1 · 40 + 10 40 = 4 · 10 + 0 Efarmìzontac thn (1) se kˆje mia apì tic treic isìthtec. Diairetìthta 23 Parˆdeigma 'Estw a = 50 kai b = 240. 50) = µκδ(10. b) = µκδ(r. 0 ≤ r3 < r2 ··· rn−2 = rn−1 qn + rn . 240) = µκδ(40. 10 = 50 − 1 · 40 = = 50 − 1 · (240 − 4 · 50) = = 50 · 5 + 240 · (−1). 0 ≤ r1 < r r = r1 q2 + r2 . rn ) = rn .2. 0 ≤ rn < rn−1 rn−1 = rn qn+1 + 0.1. Gia na prosdiorÐsoume akeraÐouc x. èqoume µκδ(50. opìte x = 5 kai y = −1. rn−1 ) = µκδ(0. Apì to prohgoÔmeno parˆdeigma blèpoume ìti o µκδ dÔo akeraÐwn a kai b(a = 0) isoÔtai me to teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo (rn ) pou sunantˆme ston antÐstoiqo EukleÐdeio algìrijmo: b = aq + r. . y tètoiouc ¸ste 10 = 50x + 240y xekinˆme apì thn teleutaÐa tautìthta diaÐreshc pou èqei mh mhdenikì upìloipo (thn 50 = 1 · 40 + 10) kai ekteloÔme diadoqikèc antikatastˆseic “ergazìmenoi proc ta pˆnw”. 10) = 10. 0 ≤ r < a a = rq1 + r1 . r1 ) = · · · = µκδ(rn . 40) = µκδ(0. efarmìzontac diadoqikˆ thn (1) èqoume µκδ(a. (H diadikasÐa aut  onomˆzetai antanaÐresh). r) = µκδ(r2 . a) = µκδ(r1 . 0 ≤ r2 < r1 r1 = r2 q3 + r3 .

'Estw a. afoÔ ax + by = a(x + b) + b(y − a). Sth nèa exÐswsh antikajistoÔme thn èkfrash pou èqoume gia ton rn−2 . bi ∈ N. ParathroÔme ìti h parapˆnw mèjodoc parèqei mia nèa apìdeixh thc Ôparxhc tou µκδ(a. y ∈ Z pou èqoun thn idiìthta µκδ(a. . . IsqÔei ìmwc µκδ(x. b) sth morf  ax + by pr¸ta epilÔoume tic parapˆnw exis¸seic wc proc ta upìloipa lambˆnontac r = b − aq r1 = a − rq1 r2 = r − r1 q2 r3 = r1 − r2 q3 ··· rn−2 = rn−4 − rn−3 qn−2 rn−1 = rn−3 − rn−2 qn−1 rn = rn−2 − rn−1 qn . b jetikoÐ akèraioi kai a = pa1 · · · pan kai b = pb1 · · · pbn n n 1 1 (2) ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi kai ai . Parathr seic sthn anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn 1) H anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn parèqei ènan ˆllo trìpo upologismoÔ tou µκδ . SuneqÐzontac katˆ ton trìpo autì fjˆnoume telikˆ se mia parˆstash thc morf c rn = ax + by . dhlad  èqoume a > r > r1 > · · · > rn . (Kai oi dÔo paragontopoi seic perièqoun touc Ðdiouc pr¸touc p1 . b) = ax + by . Sth sunèqeia antikajistoÔme sthn teleutaÐa exÐswsh ton rn−1 apì thn proteleutaÐa rn = rn−2 − (rn−3 − rn−2 qn−1 )qn = rn−2 (1 + qn−1 qn ) + rn−3 (−qn ). . Shmei¸noume ìti oi x. Gia na grˆyoume ton µκδ(a. . y den eÐnai anagkastikˆ monadikoÐ . b) kai thc Ôparxhc x. rn = rn−2 (1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ) = (rn−4 −rn−3 qn−2 )(1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ). y) = 1 ('Askhsh 9). pn giatÐ epitrèpoume ed¸ mhdenikoÔc . giatÐ ta upìloipa sqhmatÐzoun mia austhrˆ fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n me arq  to a.24 1 Akèraioi Ed¸ upˆrqei to er¸thma an h diadikasÐa twn diadoqik¸n diairèsewn termatÐzetai metˆ apì peperasmèno arijmì epanal yewn. H apˆnthsh eÐnai jetik .

(3) Prˆgmati. ìpwc gia parˆdeigma thn µκδ(ca. . . pen . an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . h apìdeixh thc kateÔjunshc ‘⇐’ eÐnai ˆmesh. Se autì akrib¸c to gegonìc sthrÐzetai mia axiìpisth kai diadedomènh mèjodoc kruptogrˆfhshc mhnumˆtwn. akìma kai an qrhsimopoihjoÔn isquroÐ upologistèc. Apì thn (4) mporoÔme na sunˆgoume qr simec sqèseic. ìpou gia kˆje i eÐnai di = min{ai . blèpoume ìti o e ikanopoieÐ tic dÔo sunj kec ston orismì tou ekp. . Apì thn Parat rhsh 1. EÐnai safèc ìti an upˆrqei κπ twn a. pbn . . cb) = c · µκδ(a. Ac jewr soume tic paragontopoi seic twn a. Gia kˆje i jètoume ei = max{ai . b) = 2 · 34 · 50 .6 parakˆtw. a = ±pa1 . Sunep¸c to κπ twn a. ParathroÔme ìti isqÔei 25 a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. Gia parˆdeigma.1. bi }. n 1 tìte e = 25 · 36 · 52 . Genikˆ h eÔresh thc anˆlushc enìc megˆlou arijmoÔ se ginìmeno pr¸twn eÐnai ènac qronobìroc upologismìc pou pollèc forèc kajÐstatai praktikˆ adÔnatoc. Qrhsimopoi¸ntac thn (3) kai ton orismì tou µκδ mporoÔme na doÔme ìti µκδ(a. pan diaireÐ n 2 ton pb2 . . 'Ena elˆqisto koinì pollaplˆsio ( κπ) twn a. pdn . . . tìte e|c. b) = pd1 . . b). tìte µκδ(a. pan kai n 1 b = ±pb1 . pbn . b eÐnai ènac jetikìc akèraioc e pou èqei tic idiìthtec • a|e kai b|e • an o c ∈ Z eÐnai tètoioc ¸ste a|c kai b|c. b upˆrqei kai eÐnai monadikì. . Qrhsimopoi¸ntac thn (3). SumbolÐzetai de me κπ(a. 2) 'Estw a. b tìte autì eÐnai monadikì. b akèraioi apì touc opoÐouc toulˆqiston ènac eÐnai mh mhdenikìc. an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . b). b se ginìmena pr¸twn. Thn mèjodo aut  parousiˆzoume sunoptikˆ sthn Parˆgrafo 1. . Diairetìthta ekjètec). blèpoume ìti p1 |pi gia kˆpoio n 2 i = 1. . (5) Shmei¸noume ìti o trìpoc upologismoÔ tou µκδ pou dÐnetai sthn (4) den eÐnai polÔ praktikìc gia megˆlouc arijmoÔc giatÐ proôpojètei th gn¸sh analÔsewn se ginìmena pr¸twn. AntÐstrofa. bi } kai orÐzoume ton jetikì n 1 akèraio e = pe1 .2. Tìte apì thn (2) paÐrnoume ìti o p11 −b1 pa2 . .2. n 1 (4) Gia parˆdeigma.6 1. Autì eÐnai ˆtopo. h RSA. . èstw a|b a kai èstw ìti a1 > b1 .

bi eÐnai mh mhdenikìc. . b = pb1 . p2cr kai th monadikìthta thc r r r 1 1 1 paragontopoÐhshc sto Z èqoume ìti ai + bi = 2ci gia kˆje i. An o akèraioc c diaireÐ kai ton a/d kai ton b/d. b) κπ(a. n6 − 1 = n2 (n4 − 1) + n2 − 1. 2. Sunep¸c kˆje ai (kai bi ) eÐnai Ðso eÐte me 0 eÐte me 2ci . n ∈ Z me m|a kai n|a. An isqÔei µκδ(a. (SÔgkrine me to L mma 1. c = pc1 . tìte a|c. . pbr ) = p2c1 .2.8 ParadeÐgmata. 3. PaÐrnoume c = cax + cby . tìte mn|a. upˆrqoun x. b eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. . Epeid  µκδ(a. tìte o cd diaireÐ kai ton a kai ton b. An to ginìmeno dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn arijm¸n a. An µκδ(m. 5. tìte oi a. b) = 1. 'Estw ab = c2 kai a = pa1 . . par )(pb1 . 1. Apì th sqèsh (pa1 . 'Eqoume a|cax kai apì thn upìjesh èpetai ìti a|cby . paÐrnoume e|a. Epomènwc o a (kai o b) eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. b. n) = 1. blèpoume ìti gia kˆje i to polÔ ènac apì touc ai . n). (Mia ˆllh apìdeixh mporeÐ na dojeÐ qrhsimopoi¸ntac analÔseic se ginìmena pr¸twn).5). . b) = 1. Allˆ apì thn (6) èqoume κπ(m. . Epeid  èqoume m|a kai n|a. Epeid  isqÔei µκδ(a. Na brejeÐ o µκδ(n6 − 1. 'Ara o cd ja diaireÐ ton µκδ(a. b) = d. b) = |ab|. . . n) = 1. 'Estw a.26 1 Akèraioi Apì th deÔterh idiìthta ston orismì tou κπ eÐnai safèc ìti anˆmesa stouc jetikoÔc akeraÐouc pou eÐnai koinˆ pollaplˆsia twn a kai b to κπ(a.2. b) eÐnai o elˆqistoc. (6) 1. b eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. tìte µκδ(a/d. Qrhsimopoi¸ntac th sqèsh min{ai . m. eÔkola apodeiknÔetai ìti µκδ(a. y ∈ Z me 1 = ax + by (Je¸rhma 1. . An a. b/d) = 1. 'Estw a. . . n10 − 1) Apì tic sqèseic n10 − 1 = n4 (n6 − 1) + n4 − 1. pcr analÔseic r r r 1 1 1 se ginìmena pr¸twn ìpwc sthn (2). n) = |mn|. giatÐ µκδ(m. par . n4 − 1 = (n2 + 1)(n2 − 1). 'Ara o a ja diaireÐ ton cax+cby = c.4). pbr . b) = d pou shmaÐnei ìti c = ±1.2. c ∈ Z me a|bc. b) = 1. bi } = ai + bi . . 4. . ìpou e = κπ(m. bi } + max{ai . b ∈ Z kai µκδ(a.

'Estw µκδ(m. 'Omwc eÐnai eÔkolo na deiqjeÐ me epagwg  sto a ìti an < na gia kˆje a ≥ 3 kai n ≥ 2 ('Askhsh 1. m) ìpou m eÐnai jetikìc akèraoc. 'Estw a. Sunep¸c a = 1   2. Ja deÐxoume ìti ta zhtoÔmena zeÔgh (m. . . 2n).1. (4. 'Estw m = an. Gia m = 2. 8. n4 − 1) = µκδ(n4 − 1.4). Apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume n|m. par kai b = pb1 . MporoÔme na upojèsoume ìti m ≥ n ≥ 2. n = 1 èqoume d = 2. Na brejoÔn ìloi oi jetikoÐ akèraioi m. 'Estw a = pa1 . . .2. r r 1 1 Apì th sqèsh (3) paÐrnoume an |bn ⇔ nai ≤ nbi gia kˆje i ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i ⇔ a|b. nb − 1) = nd − 1. bn = pnb1 . n jetikoÐ akèraioi. Na brejoÔn oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m + n. . bi ∈ N. Tìte an |bn an kai mìno an a|b. n2 − 1) = n2 − 1. 6. Tìte kˆje jetikìc akèraioc n èqei monadik  parˆstash thc morf c n = ak bk + ak−1 bk−1 + · · · + a1 b + a0 .1. opìte n = 2. Epeid  d|m + n kai d|m − n. en¸ gia m = 3. pbr ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi r r 1 1 pr¸toi arijmoÐ kai ai . Sunep¸c oi dunatèc timèc tou d eÐnai 1   2. dhlad  d = 1   2. . paÐrnoume d|(m + n) + (m − n) kai d|(m + n) − (m − n). . Ja deÐxoume ìti h apˆnthsh eÐnai 1   2. 7.3). Diairetìthta sunˆgoume ìti 27 µκδ(n10 − 1. m − n). ìpou d = µκδ(a. 'Omwc µκδ(2m. m − n). Tìte nn |nm dhlad  nn |mn . Tìte antikajist¸ntac sthn arqik  exÐswsh kai lambˆnontac n-stec rÐzec paÐrnoume an = na .2) kai (m. 9) 'Estw b ènac akèraioc me b > 1. dhlad  d|2m kai d|2n. 'Estw d = µκδ(m + n. pnar . 2n) = 2µκδ(m. . b) ('Askhsh 17). . Genikˆ isqÔei µκδ(na − 1. n = 1 èqoume d = 1. n6 − 1) = µκδ(n6 − 1. n) apì thn (??) kai ˆra d|2. Gia a = 1 èqoume m = n kai gia a = 2 èqoume 2n = n2 . pnbr . 'Eqoume an = pna1 . b. n) = 1. n tètoioi ¸ste mn = nm . ApodeÐxame ìti oi pijanèc timèc tou d eÐnai 1 kai 2. 'Ara d|µκδ(2m. n) eÐnai ta ex c: (2.

. H parapˆnw isìthta pou apodeÐxame onomˆzetai h parˆstash tou n wc proc th bˆsh b.5 2) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|a kai p|a2 + b2 . 'Eqoume a0 = c0 . 1. Gia b = 10 èqoume th sun jh dekadik  parˆstash tou n. . y tètoiouc ¸ste µκδ(36. Upojètoume ìti h monadikìthta isqÔei gia kˆje jetikì akèraio mikrìtero tou n. ìpou l. 'Eqoume q0 > q1 > . . efarmìzontac diadoqikˆ ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume n = bq0 + a0 . . Gia b = 2 èqoume th duadik  parˆstash tou n. Prˆgmati. Upìdeixh: L mma 1. 0 ≤ ak−1 ≤ b − 1 qk−1 = b0 + ak . Ask seic 1. 0 ≤ a0 ≤ b − 1 q0 = bq1 + a1 . Telikˆ prokÔptei mÐa parˆstash thc morf c n = ak bk +ak−1 bk−1 +· · ·+a1 b+a0 . sth sunèqeia to q1 apì thn trÐth kai oÔtw kaj' ex c. Upojètoume ìti qk eÐnai to pr¸to phlÐko pou isoÔtai me 0. . . . . . Gia thn apìdeixh thc monadikìthtac qrhsimopoioÔme th deÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c. giatÐ kajèna apì autˆ eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou n me ton b. . . apodeÐxte ìti pn |an . 210) = 36x + 210y . k kai ak = 0. 0 < ak ≤ b − 1. . .. 'Estw ìti èqoume kai thn parˆstash n = cl bl + cl−1 bl−1 + · · · + c1 b + c0 . 3) ProsdiorÐste ton µκδ(36. 0 ≤ a1 ≤ b − 1 . aj ∈ N me 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. . .2. To zhtoÔmeno eÐnai profanèc gia n = 1. EpishmaÐnoume ìti h apìdeixh thc Ôparxhc pou d¸same parèqei ènan algìrijmo me ton opoÐo mporoÔme na broÔme ta 'yhfÐa' ai sthn parˆstash tou n wc proc mia bˆsh b.28 1 Akèraioi ìpou k. apodeÐxte ìti p|b. ìpwc kai akeraÐouc x. 1. 210). Sthn pr¸th isìthta n = bq0 + a0 antikajistoÔme to q0 apì th deÔterh. . 1. ìpou 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0.2 1) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|an . cj ∈ N me 0 ≤ cj ≤ b − 1 gia j = 0. qk−2 = bqk−1 + ak−1 . l kai cl = 0. To zhtoÔmeno prokÔptei an efarmosteÐ h upìjesh thc epagwg c ston akèraio (n − a0 )/b.. k kai ak = 0. 'Estw n > 1.

205. a + 2) = 1 kai µκδ(a. c} − min{a. . Diairetìthta 4) Na brejeÐ o akèraioc a > 1 an µκδ(a. kai 2) an c ∈ Z me c|ai gia kˆje i tìte c|d. . a2 )µκδ(a2 . . a3 ) Upìdeixh: Gia kˆje arijmoÔc a. µκδ(an−1 . 29 6) ApodeÐxte ìti 6|a an kai mìno an µκδ(a. . . ii) ApodeÐxte ìti an ai = 0 gia kˆje i kai n ≥ 3 tìte µκδ(a1 . n) = µκδ(m + kn. . . c o max{a. . c} eÐnai Ðsoc me a + b + c − min{a. ii) An ta ai eÐnai mh mhdenikˆ kai n ≥ 3. . . a−1 am − 1 Upìdeixh: = (am−1 − 1) + (am−2 − 1) + · · · + (a − 1) + m. . a1 a2 a3 µκδ(a1 . 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei µκδ(3n + 1. . 9) An d = µκδ(m. 11) 'Estw a. mn) = 1 an µκδ(m. an ∈ Z (ìqi ìloi mhdèn) orÐzoume ton µκδ(a1 . n) kai d = mx + ny . an ) upˆrqei. an ) upˆrqei. . . 10n + 3) = 1. c}. . b. orÐzoume to κπ(a1 . κπ(a2 . a + 3) = 1. i) ApodeÐxte ìti o µκδ(a1 .1. an )). m). . . . 310). a3 ) = µκδ(a1 . 10) ApodeÐxte th sqèsh (6). iii) UpologÐste ton µκδ(135. . . . . . iv) GenikeÔste th sqèsh (4). an ) = µκδ(a1 . b. an )) = κπ(a1 . . . . apodeÐxte ìti κπ(a1 . an ∈ Z eÐnai mh mhdenikoÐ akèraioi. c} + min{a. an eÐnai to elˆqisto. apodeÐxte ìti µκδ(x. a2 . . a3 )µκδ(a1 . an−2 . b. an ) wc ènan jetikì akèraio d pou èqei tic idiìthtec 1) d|ai gia kˆje i. . . a2 . . . . . eÐnai monadikìc kai epiplèon upˆrqoun xi ∈ Z me µκδ(a1 . . 5) ApodeÐxte ìti µκδ(m. . an )) = µκδ(a1 . . ApodeÐxte ìti am − 1 µκδ . . . . . a + 3) = a. κπ(an−1 . a3 ) iii) ApodeÐxte ìti κπ(a1 . an ) = κπ(a1 . 13) An a1 . a−1 12) An a1 . i) ApodeÐxte ìti to κπ(a1 . . y) = 1. kai 2) an c ∈ Z me ai |c gia kˆje i tìte e|c. b} − min{b. n) gia kˆje k ∈ N. . . . . . . n) = 1. eÐnai monadikì kai anˆmesa sta jetikˆ koinˆ pollaplˆsia twn a1 .2. m ∈ Z me m > 0 kai a = 1. µκδ(a2 . . . . 170. . an )). . . . a − 1 = µκδ(a − 1. . an ) wc ènan jetikì akèraio e pou èqei tic idiìthtec 1) ai |e gia kˆje i. 7) ApodeÐxte ìti µκδ(m + n. . an−2 . an ) = a1 x1 + · · · + an xn . .

p + 2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ.30 1 Akèraioi 14) ProsdiorÐste ìlouc touc jetikoÔc akeraÐouc m. a. 21) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N o akèraioc 52n+1 + 62n+1 eÐnai pollaplˆsio tou 11. ìpou oi p. apodeÐxte ìti a = 2 kai o n eÐnai pr¸toc. ApodeÐxte ìti upˆrqoun monadikˆ q. . b ∈ Z. p + 4 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. a > 1. . ShmeÐwsh: 'Ena fhmismèno kai dÔskolo je¸rhma thc JewrÐac Arijm¸n eÐnai autì tou Dirichlet. 19) i) ApodeÐxte ìti kˆje pr¸toc arijmìc diˆforoc tou 2 eÐnai thc morf c 4n + 1   4n + 3. . ShmeÐwsh. a1 . . 15) ApodeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou √ to a eÐnai ˆrrhtoc. n ∈ N. i) {24a + 36b > 0|a. p + 4). 22) Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste o p + 5 na eÐnai pr¸toc. b. b. p + 2). ìpou d = µκδ(a. nb − 1) = nd − 1. . r ∈ Z me b = qa + r kai −a/2 ≤ r < a/2. 16) Poiˆ eÐnai ta elˆqista stoiqeÐa twn parakˆtw sunìlwn. pou lèei ìti se kˆje arijmhtik  prìodo an + b. n ∈ N. n) = 100. iii) ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ thc morf c 4n + 3. . 20) An a. b) = 1. ìpou n ∈ N. tètoioi ¸ste n > 1 kai o an −1 eÐnai pr¸toc. b). Paramènei mèqri s mera anoiktì to er¸thma an upˆrqoun ˆpeira zeÔgh thc morf c (p. ii) ApodeÐxte ìti kˆje fusikìc arijmìc thc morf c 4n + 3 èqei ènan toulˆqiston pr¸to diairèth thc morf c 4n + 3. 23) ApodeÐxte ìti upˆrqei monadik  triˆda thc morf c (p. ìpou oi p. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. Upìdeixh: Tropopoi ste katˆllhla thn apìdeixh tou EukleÐdh ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ jewr¸ntac ton arijmì 4a1 . ìpou µκδ(a. n ¸ste κπ(m. . c ∈ Z} iii) {a > 0|a eÐnai pollaplˆsio tou 24 kai tou 36}. p + 2. am +3. p + 2. ìpou {3. am } eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn thc morf c 4n + 3. 18) 'Estw a. upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. b ∈ Z} ii) {24a + 36b + 8c > 0|a. n > 1. 17) ApodeÐxte ìti µκδ(na − 1.

x y 7 (Upìdeixh: Paragontopoi ste). b ∈ 2Z me q = ab. Diairetìthta 31 24) H ˆskhsh aut  dÐnei èna parˆdeigma uposunìlou tou N ìpou. Gia parˆdeigma. 32) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. y ∈ Z. 6. 28) m n m n i) ApodeÐxte ìti h exÐswsh x2 − y 2 = 2 den èqei lÔsh me x. an den upˆrqoun a. poièc eÐnai oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m2 +n2 . 'Estw a. a2 + 1) = 1   2. 30) DeÐxte ìti gia gia kˆje n ∈ N.1. 29) DeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei p pr¸toc me n < p ≤ n! + 1 kai katˆ sunèpeia upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi.5) deÐxte ìti µκδ(fn . b ∈ Z kai n ∈ N. 'Ena stoiqeÐo q tou 2Z onomˆzetai “pr¸to”. Parathr ste ìti to 60 = 2 · 30 = 6 · 10 grˆfetai katˆ dÔo diaforetikoÔc trìpouc wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn tou 2Z. m. ii) ApodeÐxte ìti µκδ(a2 + 1. • a|bn ⇒ a|b • an |bn ⇒ a|b • an |b ⇒ a|b • a3 |b2 ⇒ a|b 27) 'Estw a. 30 eÐnai pr¸ta stoiqeÐa tou 2Z. 'Estw 2Z to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. kai ètsi den isqÔei se autì to anˆlogo Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. h graf  den eÐnai monadik . 10. n ≥ 2. den upˆrqei pr¸toc arijmìc p me n! + 2 ≤ p ≤ n! + n. m+n).5) apodeÐxte ìti to fn diaireÐtai me to 3 an kai mìno an to n diaireÐtai me to 4. y ∈ Z. iii) Qrhsimopoi¸ntac to ii) apodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. 25) An µκδ(m.1. ApodeÐxte ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou 2Z grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn. fn+1 ) = 1 gia kˆje n ∈ N. en¸ kˆje stoiqeÐo grˆfetai wc ginìmeno “pr¸twn”. ta 2.1. . i) ApodeÐxte ìti a2 + 1|a2 − 1.2. 1 1 1 ii) LÔste thn exÐswsh + = ìpou x. n) = 1. 31) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. n jetikoÐ akèraioi me m < n. 26) Exetˆste poièc apì tic parakˆtw sunepagwgèc eÐnai swstèc.

n)). ApodeÐxte ìti µκδ(m. Upìdeixh: 'Estw ìti 1+1/2+1/3+· · ·+1/n = q ∈ N. deÐxte ìti upˆrqei y ∈ Z tètoioc ¸ste o f (y) den eÐnai pr¸toc. . 'Estw r to ginìmeno twn mègistwn dunˆmewn twn peritt¸n pr¸twn pou eÐnai mikrìterec   Ðsec apì to n. An èna toulˆqiston apì ta ai den eÐnai mhdèn.32 33) 'Estw m. ìpou ai ∈ Z kai n ≥ 1. n dÔo jetikoÐ akèraioi. 1 Akèraioi 34) ApodeÐxete ìti gia kˆje akèraio n > 1. Pollaplasiˆste me 2α−1 r gia na fjˆsete se ˆtopo. n) = µκδ(m + n. 35) 'Estw f (x) = a0 + · · · + an xn èna polu¸numo. 'Estw 2α h mègisth dÔnamh tou 2 pou eÐnai mikrìterh   Ðsh apì to n. o rhtìc arijmìc 1 + 1/2 + 1/3 + · · · + 1/n den eÐnai akèraioc. κπ(m.

DÔo akèraioi a kai b ja lègontai isìtimoi modulo m (  isoôpìloipoi modulo m ) an o m diaireÐ th diaforˆ a − b. 'Ara dÔo akèraioi eÐnai isìtimoi modulo 0 an kai mìno an eÐnai Ðsoi.1. Tìte: 1) IsqÔei a ≡ b mod m an kai mìno an oi a kai b af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to m. AnaptÔqjhke de susthmatikˆ apì ton Gauss sto èrgo tou Disquitiones Arithmeticae (1801). 2) Upˆrqei akrib¸c ènac akèraioc r me a ≡ r mod m kai 0 ≤ r < m. 0 ≤ r2 < m. dhlad  an kai mìno an a = b. b dÔo akèraioi. mporoÔme na jewr soume ston parapˆnw orismì ìti o m eÐnai mh arnhtikìc. Apìdeixh. EÐnai axioshmeÐwto ìti. dhlad 1 a ≡ b mod m ⇔ m|a − b.3. 15   opoiond pote fusikì arijmì thc morf c 7m + 1. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume a ≡ b mod m.3. 1. IsotimÐec 33 1. H ènnoia thc isotimÐac eÐnai exairetikˆ qr simh sth JewrÐa Arijm¸n allˆ kai sthn 'Algebra ìpou emfanÐzetai pio genikˆ upì th morf  twn dom¸n phlÐko. EkeÐ eis qjhke o sumbolismìc a ≡ b mod m o opoÐoc epikrˆthse apì tìte. Sthn Ðdia apˆnthsh ja fjˆname an sth jèsh tou 7001 eÐqame 8. Sunep¸c h apˆnthsh eÐnai Deutèra. 1) Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume a = mq1 + r1 . 1. Epeid  isqÔei m|a − b an kai mìno an −m|a − b. EpÐshc 14 ≡ −2 mod 8 afoÔ o 8 diaireÐ ton 14 − (−2) = 16.1 Orismìc.2 Prìtash. to biblÐo autì jewreÐtai ‘ sÔgqrono ’ kai diabˆzetai me eukolÐa. tìte a ≡ b mod m an kai mìno an 0|a − b. 0 ≤ r1 < m b = mq2 + r2 . 'Estw m ènac akèraioc. Gia parˆdeigma. H apˆnthsh sto er¸thma ‘poiˆ hmèra thc edbomˆdac ja eÐnai 7001 hmèrec apì thn epìmenh Kuriak ’ faÐnetai amèswc an skefjoÔme ìti oi hmèrec thc ebdomˆdac epanalambˆnontai me perÐodo 7 kai ìti 7001 = 7·1000+1. ParathroÔme ìti an m = 0. an kai èqoun perˆsei perissìtera apì 200 qrìnia apì thn kukloforÐa tou Disquitiones Arithmeticae.3 IsotimÐec Suqnˆ sumbaÐnei oi lÔseic problhmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc na exart¸ntai mìno apì upìloipa diairèsewn.3. Ac jewr soume èna polÔ aplì parˆdeigma. 1 . 'Estw m ènac jetikìc akèraioc kai a. èqoume 7001 ≡ 1 mod 7 afoÔ o 7 diaireÐ ton 7001 − 1 = 7000.

tìte a + c ≡ b + c mod m. ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. h prohgoÔmenh isìthta dÐnei: m|a − b an kai mìno an m|r1 − r2 . Epomènwc. Gia th monadikìthta parathroÔme ìti an a ≡ r mod m. Tìte 1 Akèraioi a − b = m(q1 − q2 ) + r1 − r2 kai apì tic anisìthtec paÐrnoume |r1 − r2 | < m. tìte a ≡ c mod m. 2) 'Enac r pou ikanopoieÐ tic sunj kec thc prìtashc eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou a me ton m. afoÔ apì tic sqèseic m|a − b kai m|b − c èpetai ìti m|(a − b) + (b − c). q2 . Epeid  ìmwc |r1 − r2 | < m. 3) an a ≡ b mod m kai b ≡ c mod m. pou eÐnai pollaplˆsio tou m afoÔ m|a − b kai m|c − d. tìte a + c ≡ b + d mod m kai ac ≡ bd mod m Apìdeixh. 0 ≤ s < m. 1.3. DeÐqnoume t¸ra ìti oi isotimÐec ‘ sumperifèrontai kalˆ ’ se sqèsh me thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. Apì thn upìjesh èqoume m|a − b kai m|c − d. tìte b ≡ a mod m. 2) an a ≡ b mod m. Telikˆ. 1. afoÔ apì m|a − b èpetai ìti m| − (a − b). parathroÔme ìti ac − bd = ac − bc + bc − bd = (a − b)c + b(c − d). mod m . Epeid  m|m(q1 − q2 ).3. afoÔ m|a − a gia kˆje a ∈ Z.3. 0 ≤ r < m kai a ≡ s mod m. paÐrnoume: m|r1 − r2 an kai mìno an r1 − r2 = 0. r1 .5 Pìrisma. m|a − b an kai mìno an r1 − r2 = 0. An a ≡ b mod m. 'Ara ac ≡ bd mod m. dhlad  m|b − a.34 ìpou q1 . 1. ac ≡ bc mod m kai an ≡ bn gia kˆje fusikì arijmì n. dhlad  m|(a + c) − (b + d) pou shmaÐnei ìti a + c ≡ b + d mod m. Gia thn ˆllh sqèsh. An a ≡ b mod m kai c ≡ d mod m. r2 ∈ Z. dhlad  m|a − c.3 ShmeÐwsh. tìte apì to 1) kai th monadikìthta tou upoloÐpou diaÐreshc me to m prokÔptei r = s.4 Prìtash. 1) a ≡ a mod m gia kˆje a ∈ Z. m|(a − b) + (c − d).

Apìdeixh. allˆ ìqi 7 ≡ 4 mod 6. y ∈ Z me a = x2 + y 2 . MporoÔme na pollaplasiˆsoume   na prosjèsoume katˆ mèlh dÔo isotimÐec. 1. paÐrnoume x ≡ 0   1   2   3 mod 4. 2. 1. tìte a ≡ b mod m. Allˆ 4 ≡ 0 .2. Gia prˆdeigma èqoume 7 · 2 ≡ 4 · 2 mod 6. kai an a ≡ b m mod . Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc me to 4. 3.3. 'Omwc µκδ .3. dhlad  an a ≡ b mod m. Sqetikˆ isqÔei to ex c apotèlesma. An ìmwc isqÔei µκδ(c. 'Estw a ∈ N thc morf c 4n + 3 kai èstw x.6 ShmeÐwsh. d ìpou d = µκδ(c. tìte m a ≡ b mod . Epeid  4n + r ≡ r mod 4. Epomènwc x2 ≡ 0   1   4   9 mod 4. d EÐnai fanerì ìti isqÔoun ta antÐstrofa twn 1) kai 2) sthn prohgoÔmenh Prìtash.1.8 1). ìpou r = 0. ìpou c eÐnai diˆforoc tou mhdenìc. EpÐshc mporoÔme na uy¸soume ta mèlh miac isotimÐac se fusik  dÔnamh. 2) An ac ≡ bc mod m. tìte ac ≡ bc mod (cm). 1. d 1. tìte a − b = em. IsotimÐec 35 me tic isotimÐec modulo m san isìthtec. èpetai ìti kˆje akèraioc eÐnai thc morf c 4n + r. tìte apì thn isotimÐa ac ≡ bc mod m sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod m sÔmfwna me to Parˆdeigma 1. m). Apì ta prohgoÔmena sunˆgoume ìti mporoÔme na qeiristoÔ- Nìmoc Diagraf c Den alhjeÔei genikˆ ìti apì ac ≡ bc mod m èpetai ìti a = b mod m. 1. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 3 (n ∈ N) pou na eÐnai to ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. ìpou d = µκδ(c. m). ìpou toulˆqiston ènac apì touc c. 'Ara d d d d m 1 kai ˆra a − b. tìte ac ≡ bc mod m. = 2) Apì thn upìjesh èqoume m|c(a−b). m c m c (a−b).7 Prìtash. m) = 1.8 Efarmogèc. 1) An ac − bc = ecm me c = 0. m eÐnai mh mhdenikìc. 1) An ac ≡ bc mod (cm). 'Omwc qreiˆzetai prosoq  sth ‘diaÐresh’ ìpwc exhgoÔme amèswc parakˆtw.3.3.

blèpoume ìti gia p = 3 oi 13 kai 17 eÐnai pr¸toi. . tìte p + 14 ≡ 15 mod 3. 1   4 mod 5. 'Omwc 5y 2 ≡ 0 mod 5 kai 13 ≡ 3 mod 5. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo. 5. Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc anˆlushc akeraÐwn se ginìmena pr¸twn allˆ kai aplèc idiìthtec isotimi¸n ja prosdiorÐsoume ìlouc touc akeraÐouc x. afoÔ gia kˆje akèraio x èqoume x ≡ 0.36 1 Akèraioi mod 4 kai 9 ≡ 1 mod 4. 1. kai katˆ sunèpeia 1n + 2n + · · · + (n − 1)n ≡ 0 mod n. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo giatÐ apì thn upìjesh èqoume a ≡ 3 mod 4. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqoun akèraioi x. èqoume 33n = (33 )n = 27n ≡ 5n mod 11. y. giatÐ o n eÐnai perittìc. Ara k n + (n − k)n ≡ 0 mod n. An p ≡ 2 mod 3. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste oi p + 10 kai p + 14 na eÐnai pr¸toi. An p ≡ 1 mod 3. ParathroÔme ìti to ˆjroisma mporeÐ na grafeÐ k= n−1 2 k= n−1 2 k= n−1 2 1n +2n +· · ·+(n−1)n = k=1 kn + k=1 (n−k)n = k=1 (k n +(n−k)n ). 'Ara x2 ≡ 0   1 mod 4. 'Ara x2 ≡ 3 mod 5. 'Ara 33n − 5n ≡ 0 mod 11. Dokimˆzontac merikoÔc mikroÔc pr¸touc arijmoÔc. tìte p + 10 ≡ 12 mod 3. dhlad  p + 14 ≡ 0 mod 3. 2. 1. Gia kˆje n ∈ N. 9   16 mod 5. dhlad  p + 10 ≡ 0 mod 3. kai katˆ sunèpeia o p + 10 den eÐnai pr¸toc. Ja deÐxoume t¸ra ìti den upˆrqei ˆlloc p. z pou èqoun thn idiìthta x2 + y 2 = z 2 . Sthn Parˆgrafo 2. 3. o akèraioc 33n − 5n eÐnai pollaplˆsioc tou 11. 3   4 mod 5 kai katˆ sunèpeia x2 ≡ 0. 'Estw ìti upˆrqoun tètoioi akèraioi. Gia kˆje perittì n ∈ N o 1n + 2n + · · · + (n − 1)n eÐnai pollaplˆsioc tou n. Epeid  33 = 27 ≡ 5 mod 11. Pujagìreiec triˆdec. Tìte p ≡ 1   2 mod 3. kai epomènwc o p + 14 den eÐnai pr¸toc afoÔ eÐnai pollaplˆsio tou 3 kai diˆforoc tou 3. 'Estw p pr¸toc me p > 3. dhlad  x2 ≡ 0. 4. 'Ara èqoume x2 + y 2 ≡ 0   1   2 mod 4. y me x2 − 5y 2 = 13.12 apodeiknÔetai èna Je¸rhma pou qarakthrÐzei touc fusikoÔc arijmouc pou eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. 4. 6. 'Omoia èqoume y 2 ≡ 0   1 mod 4. 2. dhlad  a ≡ 0   1   2 mod 4. 'Eqoume n − k ≡ −k mod n kai ˆra (n − k)n ≡ (−k)n ≡ (−1)n k n ≡ −k n mod n. Tìte èqoume x2 − 5y 2 ≡ 13 mod 5.

opìte d|µκδ(2z. ApodeÐxame ìti kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc x2 +y 2 = z 2 me x. ParathroÔme ìti o z den eÐnai ˆrtioc. y = 2uv. y0 . c = (z − x)/2 (pou eÐnai mh arnhtikoÐ akèraioi) opìte b2 = ac. v) = 1. Epomènwc kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc ja eÐnai thc morf c (dx0 . dz0 ). b = y/2. v ∈ N. oi a. z eÐnai mh arnhtikoÐ. z) ('Askhsh 1. 'Ara z + x = 2u2 . x) = 2. z + x eÐnai ˆrtioi. IdiaÐtera. Epiplèon isqÔei u ≥ v .2. c = v 2 . z) = 1. y. y ˆrtioc kai z perittìc.1.3. 2x) = 2µκδ(z. AntÐstrofa. tìte (x/d)2 + (y/d)2 = (z/d)2 kai µκδ(x/d. . an o z  tan ˆrtioc. Oi triˆdec akeraÐwn thc morf c (d(u2 − v 2 ). z + x) = 2. y. dy0 .2. z0 ) eÐnai mia lÔsh me µκδ(x0 . a) = 1. z0 ) = 1. y 2 = (2u2 )(2v 2 ) kai epomènwc x = u2 − v 2 . Epeid  µκδ(z −x. z) eÐnai mia lÔsh thc exÐswshc x2 + y 2 = z 2 . y/d. Apì t¸ra kai sto ex c upojètoume ìti µκδ(x. z +x) = 2. v) = 1. z) = 1) eÐnai thc morf c x = d(u2 − v 2 )+. afoÔ µκδ(x. d(u2 + v 2 )). z) = 1. z ∈ N (qwrÐc ton periorismì µκδ(x. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ apì th mia meriˆ èqoume z 2 ≡ 0 mod 4 kai apì thn ˆllh z 2 = x2 + y 2 ≡ 1 + 1 ≡ 2 mod 4. z − x = 2v 2 .12). u ≥ v kai µκδ(u. ±z) eÐnai lÔseic kai epomènwc mporoÔme na upojèsoume ìti oi x.8 4). me ènan eÔkolo upologismì epalhjeÔetai ìti oi parapˆnw akèraioi x. y. u. tìte kai oi (±x. y. y. Prˆgmati. z = d(u2 + v 2 ). µκδ(u. IsotimÐec 37 An h triˆda (x. oi x. 'Eqoume y 2 = z 2 − x2 = (z − x)(z + x). paÐrnoume d = 2. z/d) = 1. y. ìpou d. y ja  tan perittoÐ. y = 2duv. z eÐnai lÔseic. sÔmfwna me thn Efarmog  1. 2duv. ìpou d eÐnai jetikìc akèraioc kai (x0 . èqoume µκδ(c. ParathroÔme ìti an d = µκδ(x. y. a = u2 . z + x). tìte d|(z − x) + (z + x) = 2z kai d|(z − x) − (z + x) = −2x. akrib¸c ènac apì touc x. opìte. Sunep¸c mporoÔme na upojèsoume ìti: x perittìc. ±y. Epeid  ìmwc oi z − x. onomˆzontai ‘Pujagìreiec triˆdec’. z eÐnai ˆrtioc. z eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. y. Prˆgmati. y. an d = µκδ(z − x. Sthn perÐptwsh aut . v) = 1. Jètoume a = (z + x)/2. y. ìpou µκδ(u. z = u2 + v 2 . y0 . Isqurizìmaste ìti µκδ(z − x. c eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. tìte oi x.

d) = 1 tètoioi ¸ste x = c2 − d2 . d eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. 2 . Epeid  b2 = ν = cd. ParathroÔme ìti o ν eÐnai ˆrtioc kai oi x. apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume x2 = u2 − ν 2 . O Fermat (perÐ to 1637) pÐsteue ìti br ke mia apìdeixh. u) = 1. u perittoÐ kai ìti µκδ(x. Epeid  y 2 = 4uν kai µκδ(u. z) thc (*) me x. d = f 2 . S mera epikrateÐ h ˆpoyh ìti o Fermat èkane lˆjoc. d me µκδ(c. Je¸rhma tou Fermat2 gia n = 4. 'Eqoume e4 + f 4 = a2 . c = e2 .38 1 Akèraioi 7. pou eÐnai ˆtopo (bl. ν eÐnai jetikoÐ akèraioi kai µκδ(u. allˆ den ˆfhse kanèna sqetikì graptì èrgo. y. y/p. z pou èqoun thn idiìthta x4 + y 4 = z 4 . ν ) = 1. c) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 4 . Me th bo jeia twn PujagoreÐwn triˆdwn ja apodeÐxoume ed¸ ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. ν = 2cd. ν eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn: u = a2 . prˆgma ˆtopo afoÔ z/p2 < z . y. An o u eÐnai ˆrtioc. b.1. y. ν eÐnai ˆrtioc. pou eÐnai mia apì tic an¸tatec diakrÐseic sta Majhmatikˆ. z = u2 + ν 2 ìpou u. z/p2 ). sumperaÐnoume ìti oi c. SÔmfwna me to ‘Je¸rhma tou Fermat’ .8 4). 'Estw ìti upˆrqei lÔsh (x. Epeidh y 2 = 2uν èqoume 4|y 2 kai ˆra toulˆqiston ènac apì touc u. c2 ) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 2 . H apìdeixh eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai gia thn ergasÐa aut  apenem jh ston Wiles to Cole Prize. u = c2 + d2 . Epilègoume mia lÔsh me z elˆqisto. Epomènwc upˆrqoun jetikoÐ akèraioi c. y 2 = 2uν. Efarmìzoume pˆli tic Pujagìreiec triˆdec. Wiles (1995). ν = b2 (Parˆdeigma 1. b. z > 0 jetikoÐ akèraioi. y. H prospˆjeia apìdeixhc tou isqurismoÔ tou Fermat od ghse sthn anˆptuxh nèwn shmantik¸n klˆdwn twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai h Algebrik  JewrÐa Arijm¸n kai h Metajetik  'Algebra. ν = 2ν . y. tìte (a. z o p4 diaireÐ ton x4 + y 4 kai ˆra o p2 diaireÐ ton z . h exÐswsh xn + y n = z n den èqei jetikèc akèraiec lÔseic ìtan n ≥ 3. Tìte µκδ(x. z) = 1 giatÐ an p eÐnai ènac pr¸toc koinìc diairèthc twn x. Grˆfontac (x2 )2 + (y 2 )2 = z 2 . Telikˆ o isqurismìc tou Fermat apodeÐqthke apì ton A. ν. Epomènwc o u eÐnai perittìc kai o ν ˆrtioc. Autì arkeÐ giatÐ an (a. Efarmog  1). oi u. Allˆ tìte mÐa lÔsh thc (*) eÐnai h (x/p. ν) = 1. aut  th forˆ sthn exÐswsh x2 + ν 2 = u2 . Gia ton skopì autì ja apodeÐxoume ìti h exÐswsh x4 + y 4 = z 2 (∗) den èqei jetikèc akèraiec lÔseic. o ν eÐnai perittìc kai katˆ sunèpeia x2 = u2 − ν 2 ≡ −1 mod 4.

. a9 eÐnai o AFM tìte prèpei na isqÔei 28 a1 + 27 a2 + · · · + 2a8 ≡ a9 mod 11. . Se kˆje 'Ellhna forologoÔmeno polÐth antistoiqeÐ ènac enniay fioc Arijmìc ForologikoÔ Mhtr¸ou (AFM). Ta pr¸ta 9 yhfÐa parèqoun plhroforÐec gia to biblÐo. . sÔmfwna me thn opoÐa kataskeuˆsame mia lÔsh pou eÐnai ‘ mikrìterh’ apì mia ‘ elˆqisth’. f. Diaforetikˆ. H apìdeixh eÐnai pl rhc. ìtan to aristerì mèloc den eÐnai isodÔnamo me to 10 mod 11. a9 ∈ {0. . 8. 2) Exetˆste an isqÔoun ta parakˆtw isotimÐec i) 2004 ≡ 1003 mod 11 ii) (7 − a)2 ≡ a2 mod 7 gia kˆje a ∈ Z iii) (1 − 2n)2 ≡ (4n + 1)10 mod 4n gia kˆje n ∈ Z iv) (6n + 5)2 ≡ 1 mod 4 gia kˆje n ∈ Z 3) ApodeÐxte ìti . dhlad  z > a. Ask seic 1. Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou z . To teleutaÐo yhfÐo qrhsimeÔei na entopÐzontai lˆjh. Allˆ èqoume z = u2 + ν 2 = a4 + 4b4 > a4 ≥ a.3 1) ApodeÐxte ìti an a ≡ b mod m kai n|m tìte a ≡ b mod n. .1. An o kwdikìc ISBN eÐnai a1 a2 . IsotimÐec 39 dhlad  mia lÔsh thc arqik c exÐswshc eÐnai h (e. . . 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. 10} tìte prèpei na isqÔei a1 + 2a2 + · · · + 9a9 ≡ a10 mod 11. . . Sugkekrimèna.3. . AFM. . . 9} kai a10 ∈ {0. O kwdikìc autìc onomˆzetai ISBN (International Standard Book Number). a10 . to teleutaÐo yhfÐo upˆrqei gia na apofeÔgontai lˆjh   kai na entopÐzontai plastoÐ AFM. o opoÐoc apoteleÐtai apì 9 yhfÐa kai ènan akèraio metaxÔ 0 kai 10. . H teqnik  pou akolouj same sthn parapˆnw apìdeixh. ìpwc ton tìpo kai qrìno èkdoshc. Oi kwdikoÐ ISBN. Kˆje dhmosieumèno biblÐo perièqei ènan kwdikì. . . an a1 . prèpei na isqÔei a9 = 0. a). ìpou a1 . ofeÐletai ston Fermat kai onomˆzetai h ‘mèjodoc thc kajìdou’. 9. .

diaireÐtai me to 9. Upìdeixh: Metr ste modulo 7 arqÐzontac apì thn 13h IanouarÐou. den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 6) ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ Z isqÔei a2 ≡ 0. pou eÐnai diaforˆ dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. ìpou m. tìte x ≡ 0   1 mod p. . 10) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi 0 ≤ x ≤ 101 pou ikanopoioÔn x2 ≡ 1 mod 101. 12) Poiì eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 11. Exetˆste an alhjeÔei to antÐstrofo. ìpou n ∈ Z. m) = µκδ(b. 11) 'Estw p pr¸toc arijmìc. ApodeÐxte ìti an gia ton akèraio x isqÔei x2 ≡ x mod p. 1   4 mod 8. i 16) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 11 an kai mìno an o arijmìc (−1)i ai diaireÐtai me to 11. 8) ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 2. ai . Katˆ sunèpeia o arijmìc 200340067085 den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. m) an a ≡ b mod m.40 1 Akèraioi i) a ≡ b mod 2 ⇒ a2 ≡ b2 mod 4 ii) a ≡ b mod 3 ⇒ a3 ≡ b3 mod 9 4) ApodeÐxte ìti a ≡ b mod m an kai mìno an a2 + b2 ≡ 2ab mod m2 . 7) ApodeÐxte ìti kanènac akèraioc thc morf c 3m +3n +1. Upìdeixh: Efarmog  1. 13) ApodeÐxete ìti kˆje hmerologiakì ètoc (dÐsekto   mh) èqei mÐa toulˆqiston “TrÐth kai 13”. n jetikoÐ akèraioi. Upìdeixh: ErgasteÐte mod 8.8 7). 14) ApodeÐxte ìti µκδ(a.2. i 17) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 5 an kai mìno an o arijmìc a0 diaireÐtai me to 5. 15) 'Enac akèraioc arijmìc (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 9 an kai mìno an to ˆjroisma twn yhfÐwn tou. 9) Gia kˆje n ∈ N apodeÐxte ìti 4n ≡ 1 + 3n mod 9. 5) ApodeÐxte ìti gia kˆje perittì akèraio a isqÔei a2 ≡ 1 mod 8.

m. ìpou e = κπ(m. 2 2 n−3 n−1 −1.1. y0 . 1. . y. . 26) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei i) 10n + 3 · 4n+2 ≡ 4 mod 9 ii) (n + 1)2n + 4n2n+1 den eÐnai pollaplˆsio tou 3. .− . y. Apì x2 +y 2 = 3z 2 . ii) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x pou ikanopoioÔn x ≡ 7 mod 8 kai x ≡ 7 mod 9 19) Na brejoÔn ìlec oi triˆdec (p.. z me x2 +y 2 = 3z 2 . .. 24) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 11|33n+1 + 24n+3 . ApodeÐxte ìti kˆje akèraioc eÐnai isìn−1 n−3 timoc modulo n me akrib¸c ènan akèraio apì touc − . . 21) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. IsotimÐec 18) 41 i) 'Estw a ≡ b mod m kai a ≡ b mod n.. . 20) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun akèraioi x. 29) 'Estw n perittìc fusikìc arijmìc. 2 2 . . n). 25) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 21|4n+2 + 52n+1 . y. p + 4. y me 7x2 − 15y 2 = 1. tìte eÐnai thc morf c 7k   7k + 1. n ∈ N me ton n perittì. Autì eÐnai ˆtopo. p + 4. z ∈ Z) apodeÐxte ìti èna toulˆqiston apì touc x. 28) ApodeÐxte ìti an oi m.. p + 8) ìpou oi p. z0 ) me 0 < x0 < x. z eÐnai pollaplˆsio tou 3. 27) 'Estw m. y. . 0. Upìdeixh:Mèjodoc thc kajìdou: 'Estw (x. n eÐnai perittoÐ tìte 1m + 2m + · · · + (n − 1)m ≡ 0 mod n.3. sumperˆnate ìti kajèna apì ta x. Tìte o akèraioc in + (m − i)n eÐnai pollaplˆsioc tou m gia kˆje i = 0. ApodeÐxte ìti a ≡ b mod e. . Aplopoi¸ntac lambˆnoume mia nèa lÔsh (x0 . p + 8 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. y. z eÐnai pollaplˆsio tou 5. 22) An o x2 + y 2 + z 2 eÐnai pollaplˆsio tou 5 (ìpou x. z) ∈ Z × Z × Z mia lÔsh me x jetikì kai elˆqisto. . 23) ApodeÐxte ìti an o m ∈ N eÐnai tetrˆgwno akeraÐou kai kÔboc akeraÐou.

kai 3) an a ∼ b kai b ∼ c. tìte a ∼ c (metabatik  idiìthta). JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: P ∼ Q an kai mìno an ta shmeÐa P .4. . 1) a ∼ a gia kˆje a ∈ A (anaklastik  idiìthta) 2) an a ∼ b. Mia sqèsh se èna sÔnolo A eÐnai èna uposÔnolo tou kartesianoÔ ginomènou A × A = {(a. b) ∈ X . 2) 'Estw A to sÔnolo twn shmeÐwn tou pragmatikoÔ epipèdou. 'Estw X mia sqèsh sto A. ìtan eÐnai fanerì poio sÔnolo X ennooÔme. AntÐ na grˆfoume (a. b)|a. 1) 'Estw A èna mh kenì sÔnolo.4 Oi Akèraioi modulo m Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo diapist¸same ìti oi isotimÐec modulo m ikanopoioÔn arijmhtikèc idiìthtec parìmoiec me idiìthtec twn akeraÐwn. Tìte orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A.42 1 Akèraioi 1. To sÔnolo Zm me tic prˆxeic autèc parousiˆzei idiaÐtero endiafèron. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a = b. Sunep¸c oi sumbolismoÐ (a. Ja qreiastoÔme ed¸ (allˆ kai se epìmenec Enìthtec) basikˆ stoiqeÐa apì tic isodunamÐec ta opoÐa ja upenjumÐsoume. b ∈ A}. pollèc forèc ja grˆfoume a ∼ b. EpÐshc.1 ParadeÐgmata. afetèrou de autì apoteleÐ èna shmantikì parˆdeigma dÔo genikìterwn ennoi¸n pou ja melet soume stic epìmenec Enìthtec. X Sqèseic isodunamÐac 1. Ja doÔme ìti oi arijmhtik  sto Zm èqei ˆmesh sqèsh me thn arijmhtik  isotimi¸n modulo m. Mia sqèsh sto mh kenì sÔnolo A ja lègetai sqèsh isodunamÐac sto A an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. suqnˆ qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ∼ b. Q isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. giatÐ afenìc men oi upologismoÐ se autì epitrèpoun suqnˆ thn exagwg  me sÔntomo kai komyì trìpo qr simwn sumperasmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc. b) ∈ X kai a ∼ b eÐnai isodÔnamoi. Sthn Parˆgrafo aut  ja kataskeuˆsoume èna peperasmèno sÔnolo Zm kai ja orÐsoume katˆ fusikì trìpo to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. Tìte eÐnai safèc ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. tìte b ∼ a (summetrik  idiìthta).

4. b den eÐnai isodÔnama. 'Estw [a] = [b]. onomˆzetai 1. isqÔei [a] = {a}. 'Estw ìti ta a kai b den eÐnai isodÔnama kai èstw x ∈ [a] ∩ [b]. dhlad  to sÔnolo twn stoiqeÐwn tou A pou eÐnai isodÔnama me to a. Sunep¸c [a] ⊆ [b]. b ∈ A. 'Omoia. [a] = [b] an kai mìno an ta a. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti [b] ⊆ [a]. Eidikˆ èqoume [k] = Z gia kˆje k ∈ Z. Tèloc an ta a. Tìte 1. ìpwc . [a] ∩ [b] = ∅ an kai mìno ta a. pou eÐnai ˆtopo. An x ∈ [a]. tìte [a] = [b]. (sunèqeia) H arÐjmhsh ed¸ anafèretai sta prohgoÔmena paradeÐgmata. 1. Profan¸c èqoume a ∈ [a] afoÔ a ∼ a. h klˆsh isodunamÐac [P ] eÐnai to sÔnolo twn shmeÐwn tou kÔklou pou dièrqetai apì to P kai èqei kèntro thn arq  twn axìnwn. 3) Gia kˆje a ∈ R. tìte x ∼ a. opìte a ∼ b. prˆgma pou mporoÔme na poÔme lìgw thc summetrik c idiìthtac). 'Ara [a] = [b]. apì ton orismì thc klˆshc isodunamÐac. 2) Gia kˆje shmeÐo P . H epìmenh Prìtash perigrˆfei tic idiìthtec twn klˆsewn isodunamÐac pou ja qreiastoÔme. Apì th sqèsh x ∈ [a] sumperaÐnoume ìti a ∼ x. Epeid  a ∼ b. ja lème ìti to a eÐnai isodÔnamo me to b (  ìti ta a kai b eÐnai isodÔnama. b eÐnai isodÔnama. h metabatik  idiìthta dÐnei x ∼ b. An a. Oi Akèraioi modulo m 43 3) 'Estw A = R. èstw a ∼ b kai x ∈ A. Tìte a ∈ [a] = [b]. To sÔnolo A mporeÐ na parastajeÐ wc xènh ènwsh klˆsewn isodunamÐac. èqoume ìti x ∼ β . 2. AntÐstrofa. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a. Apìdeixh. EÔkola diapist¸netai ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto R.4. klˆsh isodunamÐac tou a. b ∈ A me a ∼ b. 1. 1) Gia kˆje a ∈ A.2 ParadeÐgmata.4. JewroÔme th sqèsh sto R pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a − b ∈ Z. 3. isqÔei [a] = {a + m ∈ R|m ∈ Z}. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A. Epomènwc èqoume a ∼ b. opìte èqoume x ∈ [b]. 2. b eÐnai isodÔnama. To sÔnolo [a] = {x ∈ A|x ∼ a}.1.3 Prìtash.

4. 0. (2) Dhlad . Kˆje stoiqeÐo thc klˆshc isodunamÐac [a] onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. an kai mìno an [a] = [b]. sun jwc qrhsimopoioÔme ton sumbolismì [a]m . Sto sÔnolo Z jewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c b∈B a∈A To sÔnolo Zm a ∼ b ⇔ a ≡ b mod m (1) Sth ShmeÐwsh 1. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. gia kˆje b. Gia ton lìgo autì sunhjÐzetai o sumbolismìc [a] = a + mZ. Ja efarmìsoume t¸ra ta parapˆnw se mÐa endiafèrousa perÐptwsh. (3) To sÔnolo twn klˆsewn isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac (1) sumbolÐzetai me Zm .3 èqoume ìti [a] = [b] ⇔ a ≡ b mod m. . 4. Tìte èqoume A = [b] kai epiplèon apì to 2 sumperaÐnoume ìti [b] ∩ [b ] = ∅.3 eÐdame ìti h parapˆnw sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. èstw m = 2. k ∈ Z. . H ènwsh aut  den eÐnai anagkastikˆ xènh. H klˆsh isodunamÐac tou a ∈ Z eÐnai [a] = {x ∈ Z|x ≡ a mod m} = {x ∈ Z|m diaireÐ ton x − a} = {x ∈ Z|x − a = km. opìte [a] ∩ [b] = [a] = [b] = ∅. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A.44 1 Akèraioi eÐdame prohgoumènwc. . Zm = {[a] | a ∈ Z}. dhlad  an kai mìno an a ∼ b. 'Otan jèloume na dhl¸soume thn exˆrthsh tou sunìlou [a] apì to m. 3. Apì thn Prìtash 1.3. −4. Kˆje tètoio sÔnolo B onomˆzetai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn thc sqèshc isodunamÐac X . 2. −2. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x ˆrtioc} kai [1] = {x ∈ Z|x perittìc}.   a mod m. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a ∈ A. b ∈ B me b = b . 'Estw m ènac fusikìc arijmìc. . Gia parˆdeigma. Epeid  oi akèraioi . gia kˆpoio k ∈ Z} = {a + km ∈ Z|k ∈ Z}. EÐnai fanerì ìti A = [a]. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash èpetai ìti èna b ∈ A eÐnai antiprìswpoc thc klˆshc [a]. ta stoiqeÐa tou sunìlou [a] eÐnai thc morf c a + km.

[a1 ]. . . . [am−1 ]}. . [1]. . . . . i = 0.4 Prìtash. . [a1 ]}. . Kˆje klˆsh isodunamÐac [a] an kei sto sÔnolo {[a0 ]. ìpwc epÐshc . Dhlad . . . [2]} = . . 2m + 1. . [1]. Parathr seic 1) 'Enac diaisjhtikìc trìpoc na skeftìmaste to sÔnolo Zm eÐnai o ex c. [−2]. opìte apì thn Prìtash 1. . .. .   klˆseic upoloÐpwn modulo m. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x = 3k. . 'Ara Z3 = {[0]. . . .4. . [am−1 ]}. [a2 ]} ìpou ai ≡ i mod 3. ìpou 0 ≤ r ≤ m − 1. . Apì th sqèsh (3) èqoume ìti . m − 1 eÐnai diakekrimènec. ìpou ai ≡ i mod 2. [1]} = . . Pio genikˆ èqoume Zm = {[a0 ]. . [a1 ]. lìgw thc (3). = [−1] = [2] = [5] = . EpÐshc. . . . . Oi Akèraioi modulo m 45 . ParathroÔme ìti èqoume Z3 = {[−3]. . .2 2) èqoume i = j . . . 1. = [−4] = [−2] = [0] = [2] = [4] = . kai genikˆ Z2 = {[a0 ]. [−1]} = {[−3]. . eÐnai isìtimoi mod 2. . tou ˆxona ja tautistoÔn pˆnw ston kÔklo. . . . −3.3. . [am−1 ]}. Tìte ta shmeÐa . [1]}. . k ∈ Z}. [0] = {. . . . . èqoume . . . Prˆgmati. [−3]} = {[−4]. . [1] = {. . eÐnai isìtimoi mod 2 èqoume. m. . 2m. 4. opìte a ≡ r mod m kai ˆra [a] = [r] = [ar ]. . . . m + 1. = [−2] = [1] = [4] = . [1] = {x ∈ Z|x = 3k + 1. . −2. j ≤ m − 1. . . . apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume α = qm + r. 5.1. . afoÔ oi akèraioi . 3. . 'Ara Z2 = {[0].4. Prˆgmati. . . −m + 1. ìti . . . 0. . ParathroÔme ìti Z2 = {[−4]. Apìdeixh. . = [−3] = [−1] = [1] = [3] = . . 3. .. .} kai [2] = {. . = [−3] = [0] = [3] = . Epomènwc Zm = {[a0 ]. .. To Zm onomˆzetai to sÔnolo twn akeraÐwn modulo m kai ta stoiqeÐa tou onomˆzontai klˆseic isotimÐac modulo m. .. . 1. . −1. an [ai ] = [aj ] me 0 ≤ i. . ParathroÔme ìti oi klˆseic isodunamÐac [ai ]. GÔrw apì ènan kÔklo me m koc perifèreiac m tulÐgoume ton ˆxona twn pragmatik¸n arijm¸n. [am−1 ]}. . 'Estw t¸ra m = 3. Gia kˆje jetikì akèraio m èqoume Zm = {[0]. . Sunep¸c apodeÐxame ìti Zm ⊆ {[a0 ]. . . ..}. k ∈ Z} kai [2] = {x ∈ Z|x = 3k + 2. [a1 ]. . −3. kai . . tìte apì thn (3) èqoume i ≡ j mod m. . 1. . ìpou oi ai eÐnai akèraioi tètoioi ¸ste ai ≡ i mod m gia kˆje i. 1. 2. . [a1 ]. kai genikˆ Z3 = {[a0 ].. . . [2]}.}. OmoÐwc ja tautistoÔn ta shmeÐa . [m−1]}. −1. k ∈ Z}. [a1 ]. 0. −m. [1].

H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc sto Zm Kataskeuˆsame to sÔnolo Zm me th bo jeia miac sqèshc isodunamÐac sto sÔnolo Z. (a. Gia parˆdeigma. [d]). ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. [b]) → [a + b] · : Zm × Zm → Zm . Me ˆlla lìgia. dhlad  an [a] = [c] kai [b] = [d]. An m = 0. gnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa. tìte a + b ≡ c + d mod m kai ab ≡ cd mod m. [2][2] = [4] = [1]. o pollaplasiasmìc) akeraÐwn antistoiqeÐ se kˆje zeÔgoc (a. tìte èpetai ìti [a + b] = [c + d] kai [ab] = [cd]. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b an kai mìno an a = b. b. [b]. 3) An m = 1. Dhlad  èqoume apeikonÐseic + : Z × Z → Z. Sto Z10 èqoume [4] + [7] = [11] = [1]. Gia thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐsame sto Zm isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec pou jumÐzoun genikèc idiìthtec thc Arijmhtik c.4. [b]) → [ab]. b) → ab. ton ab). Sto Z. 'Omwc autì isqÔei apì thn Prìtash 1. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac enìc akeraÐou a eÐnai ìlo to sÔnolo Z kai ˆra to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 1 eÐnai èna monosÔnolo. an a ≡ c mod m kai b ≡ d mod m. [5][6] = [30] = [0]. ([a] + [b]) + [c] = [a] + ([b] + [c]) . Prèpei na deÐxoume ìti: an ([a].3. dhlad  akeraÐwn. ([a]. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac tou a apoteleÐtai apì èna mìno stoiqeÐo. + : Zm × Zm → Zm . Gia kˆje [a]. sto Z3 èqoume [4] + [2] = [6] = [0]. Blèpoume ìti h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc klˆsewn upoloÐpwn anˆgontai sth prìsjesh kai ston pollaplasiasmì antipros¸pwn touc. tautÐzontac to sÔnolo {a} me to stoiqeÐo a. (a. Me th bo jeia aut¸n. Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma an mporoÔme na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa tou Zm me anˆlogo trìpo. ([a]. [a] = {a}. b) akeraÐwn monadikì akèraio. [c] ∈ Zm èqoume ìti: 1. H prìsjesh (antÐstoiqa. orÐzoume tic antistoiqÐec. [4][7] = [28] = [8]. mporoÔme na jewr soume ìti to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 0 eÐnai to Z. ton a+b (antÐstoiqa. ìmwc. b) → a + b · : Z × Z → Z.46 1 Akèraioi 2) Sthn prohgoÔmenh Prìtash eÐqame upojèsei ìti o m eÐnai jetikìc. Tìte. [b]) = ([c]. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b gia kˆje dÔo akeraÐouc a.

'Omwc den upˆrqei pˆnta tètoia klˆsh [a ]. pou eÐnai ˆtopo. dhlad  an upˆrqei akèraioc a tètoioc ¸ste aa ≡ 1 mod m. Gia parˆdeigma. EpÐshc ja lème ìti èna antÐstrofo modulo m tou akeraÐou a eÐnai o akèraioc . Antistrèyima stoiqeÐa sto Zm [a][x] = [b] ⇒ [a ]([a][x]) = [a ][b] ⇒ [x] = [a b]. sto Z to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n stoiqeÐwn eÐnai mh mhdenikì. èqoume [1][3] = [5][3] me [3] = [0] kai [1] = [5]. [a] + [b] = [b] + [a] 5. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. b. [a] + [−a] = [−a] + [a] = [0] 4. An up rqe [a ] ∈ Z6 me [2][a ] = [1]. [a][b] = [b][a] 9. 'Ena stoiqeÐo [a] ∈ Zm lègetai antistrèyimo an upˆrqei [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. Sth melèth thc Arijmhtik c tou Zm (dhlad  twn idiot twn thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ tou Zm ) eÐnai fusikì na jewr soume poluwnumikèc exis¸seic sto Zm . dhlad  2a = 1 + 6n. èqoume [2][3] = [0]. Sto Z6 . upˆrqoun shmantikèc diaforèc. MÐa apì tic aploÔsterec apì autèc tic exis¸seic eÐnai h [a][x] = [b]. an oi akèraioi a.4. Sto Z6 . [a][1] = [1][a] = [a] Oi apodeÐxeic eÐnai aplèc kai paraleÐpontai. tìte [2a ] = [1] kai ˆra 2a ≡ 1 mod 6. Sthn perÐptwsh aut . Oi idiìthtec 1-9 ja efarmìzontai sta parakˆtw qwrÐc idiaÐterh mneÐa. ìti an kai h prìsjesh kai o pollapla- siasmìc stoiqeÐwn tou Zm èqoun idiìthtec pou jumÐzoun thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì akeraÐwn. c eÐnai tètoioi ¸ste ac = bc kai c = 0. Oi Akèraioi modulo m 2. èstw [2] ∈ Z6 . dhlad  poluwnumikèc exis¸seic me suntelestèc stoiqeÐa tou Zm .1. n ∈ Z. [a] + [0] = [0] + [a] 3. to stoiqeÐo [a ] onomˆzetai antÐstrofo tou [a]. ìmwc. tìte a = b. [a]([b] + [c]) = [a][b] + [a][c] 7. ìmwc. 47 Parat rhsh Prèpei na tonisteÐ ed¸. Gia parˆdeigma. EpÐshc. ([a] + [b])[c] = [a][c] + [b][c] 8. Sthn perÐptwsh pou upˆrqei klˆsh [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a ][a] = [1] mporoÔme eÔkola na lÔsoume thn exÐswsh pollaplasiˆzontˆc thn me thn [a ]. ([a][b])[c] = [a]([b][c]) 6.

'Eqoume [ax + my] = [1] ⇒ [ax] + [my] = [1] ⇒ [a][x] + [m][y] = [1] ⇒ [a][x] + [0][y] = [1] ⇒ [a][x] = [1]. to antÐstrofo tou [a] eÐnai to [x]. Pollaplasiˆzontac thn (1) me [y] paÐrnoume [x] = [11y]. To stoiqeÐo [a] ∈ Zm eÐnai antistrèyimo an kai mìno an Apìdeixh.2. Mˆlista. Sthn epìmenh Prìtash prosdiorÐzonta ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zm . ShmeÐwsh H parapˆnw apìdeixh perièqei ènan praktikì trìpo upologismoÔ tou antistrìfou (efìson autì upˆrqei)tou [a]. Ja brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 8x ≡ 11 mod 15. dhlad  ab = mn + 1 gia kˆpoio n ∈ Z. Gia parˆdeigma. en¸ to [2] den eÐnai. m) = 1. Tìte upˆrqoun x. 15) = 1.48 1 Akèraioi a . 'Estw [8][y] = [1]. Sto Z7 to[2] eÐnai antistrèyimo afoÔ [2][4] = [1]. sto Z6 to[5] eÐnai antistrèyimo afoÔ [5][5] = [1]. m) = 1. [8][x] = [11]. Ja doÔme amèswc parakˆtw èna sqetikì parˆdeigma. 'Enac tètoioc akèraioc x mporeÐ na brejeÐ qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo. m) = 1. Qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo gia to zeÔgoc (8. Ergazìmenoi sto Z15 èqoume [8x] = [11]. y ∈ Z tètoioi ¸ste ax + my = 1 (Je¸rhma 1.4).2. 8 = 1 · 7 + 1. Prˆgmati. 'Estw [a] èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Zm . tìte [a ] = [a ][1] = [a ]([a][a ]) = ([a ][a])[a ] = ([a ][a])[a ] = [1][a ] = [a ]. 'Estw ìti [a][b] = 1. ìpwc eÐdame prin. [5]. 1.5 Prìtash.4. Tìte upˆrqei monadikì stoiqeÐo [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. ìpwc gnwrÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. Apì thn teleutaÐa sqèsh prokÔptei ìti µκδ(a.6 Efarmog . ta mìna antistrèyima stoiqeÐa tou Z6 eÐnai ta [1].4. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm sumbolÐzetai me U (Zm ). µκδ(a. . 15) èqoume 15 = 1 · 8 + 7. dhlad  to [a] eÐnai antistrèyimo. kai sunep¸c arkeÐ na prosdiorÐsoume ènan akèraio y . Tìte ab ≡ 1 mod m. (1) Epeid  µκδ(8. AntÐstrofa. Me to sumbolismì thc apìdeixhc. èstw µκδ(a. to stoiqeÐo [8] eÐnai antistrèyimo sto Z15 sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash. dhlad  1. an eÐqame [a][a ] = [1] kai [a][a ] = [1].

. . opìte p diaireÐ ton . Prˆgmati. .2 .4.6 1.6. Sthn perÐptwsh aut . i. isqÔei [a]k = [1] gia kˆje [a] ∈ U (Zm ).1. 'Estw a ∈ Z kai p ènac pr¸toc arijmìc. Autì ja apodeiqjeÐ sthn Parˆgrafo 1. . . Tìte ap ≡ a mod p. . Sunep¸c [1] = [8 · 2] + [15 · (−1)] = [8][2] kai ˆra mporoÔme na jèsoume y = 2. n ∈ Z. Ed¸ ja apodeÐxoume thn eidik  perÐptwsh pou o m = p eÐnai pr¸toc. Epomènwc èqoume ìti i Isqurizìmaste ìti oi akèraioi (a + 1)p ≡ ap + 1 mod p. . Oi Akèraioi modulo m 49 'Ara 1 = 8 − 1 · 7 = 8 − 1 · (15 − 1 · 8) = 8 · 2 + 15(−1). . Upojètontac ìti isqÔei h isotimÐa gia ton a.7 Je¸rhma (Mikrì Je¸rhma tou Fermat). p − 1.4. Apìdeixh. (p − 1)p = p 1 · 2 · · · · · i parathroÔme ìti o p diaireÐ to aristerì mèloc kai ˆra to i dexiì. Gia a = 0. 2.5 èqoume ìti k = p − 1. Telikˆ [x] = [11 · 2] = [22] = [7]. . To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm èqei endiafèrousec idiìthtec wc proc ton pollaplasiasmì tou Zm . An epiplèon o p den diaireÐ ton a. Gia parˆdeigma. dhlad  x = 15n + 7. pou eÐnai to zhtoÔmeno. AfoÔ o p eÐnai pr¸toc ja diaireÐ ènan toulˆqiston parˆgonta lìgw thc Parat rhshc 1. h sqèsh eÐnai profan c. ja thn apodeÐxoume gia ton a + 1. Apì thn epagwgik  upìjesh isqÔei ap ≡ a mod p kai sunep¸c (a + 1)p ≡ a + 1 mod p. 1. Gia na deÐxoume thn pr¸th sqèsh. Apì to diwnumikì anˆptugma èqoume (a + 1)p = ap + p p−1 p p−2 p a + a + ··· + a + 1. 1 2 p−1 p (p − i + 1) · · · (p − 1)p = eÐnai pollaplˆsioi i 1. 2.4. . .2.4 kai thn Prìtash 1. jewroÔme arqikˆ thn perÐptwsh a ∈ N kai qrhsimopoioÔme epagwg  ston a. apì thn Prìtash 1. . 'Omwc o p den diaireÐ kanèna apì touc 1. tìte ap−1 ≡ 1 mod p. grˆfontac (p − i + 1) .4. i tou p ìtan i = 1. ìpou k eÐnai to pl joc twn stoiqeÐwn tou U (Zm ).

To zhtoÔmeno upìloipo eÐnai 6. Gia parˆdeigma.8 Parat rhsh. to stoiqeÐo [a] eÐnai antistrèyimo sto Zp (Prìtash 1.9 ParadeÐgmata. Sunep¸c b = a + kp.4. Allˆ −a ≡ a mod 2 kai katˆ sunèpeia a2 ≡ a mod 2. 1. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume 56 ≡ 1 mod 7. Epeid  èqoume 222 = 31 · 7 + 5 paÐrnoume 222 ≡ 5 mod 7. tìte to antÐstrofo tou [a] sto Zp eÐnai to [ap−2 ]. 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai a. Allˆ 53 ≡ (−2)3 ≡ −8 ≡ 6 mod 7.4. Tìte qrhsimopoi¸ntac to diwnumikì anˆptugma èqoume bp − ap = (a + kp)p − ap = p p−1 p p−2 p a (kp) + a (kp)2 + · · · + (kp)p . a < 0. An o p eÐnai perittìc èqoume ap = −(−a)p ≡ −(−a) mod p apì thn perÐptwsh thc isotimÐac pou apodeÐxame prin. 'Estw [b][a] = [1]. a) = 1. Apì th deÔterh isotimÐa sto Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ìti an o p eÐnai pr¸toc kai o a ∈ Z den diaireÐtai me ton p. 'Ara ap ≡ a mod p. Apì th sqèsh 555 = 92 · 6 + 3 paÐrnoume 5555 = (56 )92 · 53 . Pollaplasiˆzontac th sqèsh [ap ] = [a] me [b] prokÔptei ìti [ap−1 ] = [1]. 1. tìte a2 = (−a)2 ≡ −a mod 2. apì thn upìjesh sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod p. 'An p = 2. 'Ara 222555 ≡ 5555 mod 7. 1 2 p EÐnai profanèc ìti sto dexiì mèloc kˆje prosjetèoc diaireÐtai me ton p2 . qrhsimoipoi¸ntac to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. k ∈ Z. Sunep¸c 5555 ≡ 53 mod 7. 1) To Mikrì Je¸rhma tou Fermat mac dieukolÔnei na upologÐsoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n me pr¸touc.5). Ja apodeÐxoume t¸ra th deÔterh sqèsh.4. Tìte ap ≡ bp mod p2 Prˆgmati.50 1 Akèraioi 'Eqoume apodeÐxei thn pr¸th sqèsh gia a ∈ N. Epeid  èqoume µκδ(p. . b ∈ Z me ap ≡ bp mod p. ac upologÐsoume to upìloipo thc diaÐreshc tou 222555 me to 7. 'Estw t¸ra a ∈ Z.

8 2). 2) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 12x ≡ 11 mod 13. 3) Na lujeÐ sto Z127 h exÐswsh [58][x] = [3].2.4 1) Poia eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z10 .4. Gia kajèna apì autˆ upologÐste to antÐstrofo stoiqeÐo. Apì to Parˆdeigma 1. 'Eqoume 42 = 2 · 3 · 7. m)|b. . 5) ApodeÐxte ìti h exÐswsh [a][x] = [b] èqei lÔsh sto Zm an kai mìno an µκδ(a.1. 6) Na lujoÔn oi parakˆtw exis¸seic • [x]2 = [1] sto Z8 • [x]4 = [1] sto Z5 • [x]3 = [1] sto Z5 • [x]2 + [3][x] + [2] = [0] sto Z6 • [x] + [x] + [x] = [0] sto Z3 . arkeÐ na apodeiqjeÐ ìti isqÔei kˆje mia apì tic isotimÐec n7 ≡ n mod 7 n7 ≡ n mod 3 n7 ≡ n mod 2 H pr¸th isqÔei apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 7. Poia apì ta antistrèyima stoiqeÐa sumpÐptoun me to antÐstrofo touc. Oi Akèraioi modulo m 51 3) Gia kˆje n ∈ N isqÔei 42|n7 − n. Gia th deÔterh parathroÔme ìti efarmìzontac dÔo forèc to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 3 èqoume n7 = (n3 )2 n ≡ n2 n ≡ n mod 3 Me parìmoio trìpo (  kai ˆmesa) apodeiknÔetai kai h trÐth isotimÐa. 4) AlhjeÔei ìti h exÐswsh [4][x] = [3] èqei lÔsh sto Z6 . Ask seic 1.

18) 'Estw Zm = {[a1 ]. . n ∈ N. 5. [a + am ]}. i = 1. . 4. . . . ApodeÐxte ìti an o m eÐnai perittìc. . 6. [am ]} kai [a] ∈ Zm . . AlhjeÔei ìti ta stoiqeÐa [a][ai ]. 17) 'Estw p pr¸toc arijmìc me p ≡ 3 mod 4. 14) Na brejeÐ èna stoiqeÐo [a] tou U (Z5 ) ¸ste kˆje ˆllo stoiqeÐo tou U (Z5 ) na eÐnai thc morf c [a]n . 16) UpologÐste to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm ìtan m = 3. 10) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei (n + 1)9 + 4n5 ≡ 1 mod 5 11) ApodeÐxte ìti n12 + 12n ≡ 5 mod 11 an kai mìno an n ≡ 2. . m. m. Me tÐ isoÔtai to en lìgw ˆjroisma ìtan o m eÐnai ˆrtioc. . 9) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n49 ≡ n mod 1547. . . ìpou i = 1. ApodeÐxte ìti o elˆqistoc jetikìc akèraioc n gia ton opoÐo isqÔei sto U (Zp ) ìti [a]n = [1] eÐnai diairèthc tou p − 1. . 'Estw epiplèon ìti [a] = [0]. . tìte to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai Ðso me [0]. Upìdeixh: 1547 = 7 · 13 · 17.52 1 Akèraioi 7) ApodeÐxte ìti o akèraioc p eÐnai pr¸toc an kai mìno an to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zp eÐnai p − 1. 15) 'Estw p pr¸toc kai a ∈ Z pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. eÐnai diakekrimèna. 13) Poia hmèra thc ebdomˆdac ja eÐnai 333444 hmèrec apì s mera. ApodeÐxte ìti ta stoiqeÐa [a] + [ai ]. Upˆrqei tètoio stoiqeÐo sto U (Z8 ). 12) Poio eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 13. 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n5 ≡ n mod 30. eÐnai diakekrimèna kai epomènwc Zm = {[a + a1 ]. . ApodeÐxte ìti den upˆrqei [a] ∈ Zp me [a]2 = [−1]. . . 9 mod 11. 19) Exetˆste an alhjeÔei ìti to ˆjroisma dÔo antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai antistrèyimo.

xn ) eÐnai èna polu¸numo twn x1 . Ja asqolhjoÔme ed¸ me thn pr¸th mh tetrimmènh Diofantik  exÐswsh.5. pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = se. 1) An o d den diaireÐ ton c. c ∈ Z tètoioi ¸ste toulˆqiston ènac apì touc a. . . Ja deÐxoume ìti h dojeÐsa Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. tìte h Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. 2) An o d diaireÐ ton c. . . Oi exis¸seic aut c thc morf c paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n kai sthn 'Algebra. . ax + by = c. t ∈ Z me d = as + bt AfoÔ d|c. . kai ja perigrˆyoume pl rwc tic lÔseic thc. EÔkola epalhjeÔetai me prˆxeic ìti d d ax + by = c. 2) Upojètoume ìti o d diaireÐ ton c. pou eÐnai ˆtopo. Apì thn (2) paÐrnoume (2) c = de = a(se) + b(te). ìpou to f (x1 . y0 = te. Epeid  µκδ(a. ìpou e ∈ Z. . . 1) Upojètoume ìti o d den diaireÐ ton c. 'Estw b a x = x0 + n kai y = y0 − n.1. y0 ) eÐnai mÐa lÔsh. èqoume c = de. AfoÔ d|a kai d|b. xn me akeraÐouc suntelestèc. 'Estw ìti upˆrqoun akèraioi x. Jètoume d = µκδ(a. b den eÐnai mhden. . tìte kˆje ˆllh lÔsh èqei th morf  b a x = x0 + n. Mia exÐswsh thc morf c f (x1 . y = y0 − n. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 53 1. d d (1) Apìdeixh. .5. Tèloc ja asqolhjoÔme me sust mata isotimi¸n (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn).5 Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec Pollˆ majhmatikˆ probl mata pou sunantˆme sthn kajhmerin  mac zw  anˆgontai se exis¸seic stic opoÐec epizhtoÔme lÔseic pou na eÐnai akèraioi arijmoÐ. Me th qr sh aut c ja lÔsoume thn isotimÐa ax ≡ b mod m. upˆrqoun s. b). b) = d. 'Estw a. onomˆzetai Diofantik  ìtan mac endiafèroun mìno oi akèraiec lÔseic thc. n ∈ Z.1 Je¸rhma. xn ) = 0. n ∈ Z. paÐrnoume d|c. tìte h Diofantik  exÐswsh ax + by = c den èqei lÔseic. y tètoioi ¸ste ax + by = c. 1. Epiplèon an (x0 . b.

d d d d d a a 'Ara upˆrqei n ∈ Z me y0 − y = n. Ja lÔsoume th Diofantik  exÐswsh 4x + 6y = 80 kai ja broÔme th lÔsh (x. dhlad  y = y0 − n . tìte den upˆrqoun lÔseic.5.4 Eur¸ pou apaitoÔntai. BrÐskoume tic lÔseic wc ex c: Apì ton EukleÐdeio algìrijmo èqoume 21 = 1 · 14 + 7. x. 'Etsi mÐa lÔsh eÐnai h x0 = 10. = 1. y0 = −10. 3) Jèloume na agorˆsoume grammatìshma twn 0. d d b An o a den eÐnai mhdèn. y0 .2 ParadeÐgmata.54 1 Akèraioi T¸ra ja deÐxoume ìti kˆje lÔsh eÐnai thc morf c (1). To prohgoÔmeno Je¸rhma mac bohjˆ na melet soume isotimÐec. Epomènwc kˆje lÔsh.6 Eur¸ gia mia epistol  pou kostÐzei 8 Eur¸. 14) = 7 pou diaireÐ to 70. H apìdeixh d sthn perÐptwsh pou o b den eÐnai mhdèn eÐnai parìmoia. Epomènwc 7 = 1 · 21 + (−1) · 14 kai ˆra 70 = 10 · 21 + (−10) · 14. y = 12. 'Ara h zhtoÔmenh lÔsh prokÔptei gia n = 14 kai eÐnai h x = 2. 1. y = 40 − 2n.5. Gia tic lÔseic thc isotimÐac isqÔoun ta ex c: 1) an d b. y) ìpou o x eÐnai mh arnhtikìc akèraioc kai elˆqistoc kai y ≥ 0. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc grammatos mwn 0. èqoume ìti y − y0 . kai ax ≡ b mod m . m ∈ Z me m = 0 kai d = µκδ(a. Apì ton EukleÐdeio Algìrijmo paÐrnoume 80 = (−40) · 4 + 40 · 6 pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = −40. sÔmfwna me to Je¸rhma 1. y ∈ Z me ax + by = c kai ax0 + by0 = c. tìte apì thn (3) paÐrnoume x = x0 + n. 14 = 2 · 7 = 0. AfoÔ µκδ . 'Estw a. upˆrqoun lÔseic. eÐnai thc morf c x = 10 + 2n kai y = −10 − 3n. 1. m). ìpou n ∈ Z. 8) = 4 pou den diaireÐ ton 10.4 Eur¸ kai 0.5. y0 = 40. 'Estw x0 . 6) = 2 pou diaireÐ to 80. AfoÔ µκδ(4. Afair¸ntac katˆ mèlh paÐrnoume a(x − x0 ) = b(y0 − y) kai ˆra (3) a b a b a (x − x0 ) = (y − y0 ). 'Ara kˆje lÔsh eÐnai thc morf c x = −40 + 3n. 2) H Diofantik  exÐswsh 21x+14y = 70 èqei ˆpeirec lÔseic afoÔ µκδ(21.3 Je¸rhma. Epeid  x ≥ 0 èqoume n ≥ 14.1. 1) H Diofantik  exÐswsh 4x + 8y = 10 den èqei lÔseic afoÔ µκδ(4. b.

1: an d b tìte den upˆrqoun lÔseic.7 prokÔptei ìti t1 ≡ t2 mod d. 2) Epeid  h isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me thn exÐswsh [a][x] = [b] sto Zm . an t1 ≡ t2 mod d. en¸ an d|b tìte upˆrqoun ˆpeirec lÔseic pou dÐnontai apì tic sqèseic x = x0 + −m a t. ja lème ìti h isotimÐa ax ≡ b mod m èqei akrib¸c d lÔseic. 1. blèpoume ìti mia prwtobˆjmia exÐswsh sto Zm mporeÐ na mhn èqei lÔseic. 1) An c ∈ Z eÐnai mia lÔsh thc isotimÐac ax ≡ b mod m tìte kˆje c ∈ Z me c ≡ c mod m ja eÐnai lÔsh thc isotimÐac lìgw thc Prìtashc 1.4. na èqei akrib¸c mia lÔsh   na èqei perissìterec lÔseic. AntÐstrofa. m m Prˆgmati. d (4) Shmei¸seic . .3. Sunep¸c. m t.5. MÐa epilog  d mh isodunˆmwn lÔsewn modulo m dÐnetai apì th sqèsh x = x0 − gia t = 0. d d 'Ara apodeÐxame ìti upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. 55 Apìdeixh. tìte t1 ≡ t2 mod m. . Apì thn Prìtash d d 1. . d d ìpou (x0 . 'Etsi sth deÔterh perÐptwsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc. . y = y0 − t (t ∈ Z). apì t¸ra kai sto ex c ìtan lème lÔsh miac isotimÐac ax ≡ b mod m ennooÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo m.5. d d x1 ≡ x2 mod m ⇔ t1 ≡ t2 mod d. y0 ) eÐnai mia sugkekrimènh lÔsh thc exÐswshc.3. Oi lÔseic aut c perigrˆfontai apì to Je¸rhma 1. an x1 ≡ x2 mod m. tètoia ¸ste kˆje stoiqeÐo x thc klˆshc ikanopoieÐ thn isotimÐa. tìte m m t1 ≡ t2 mod m kai ˆra x1 ≡ x2 mod m. 'Estw t1 . d − 1. t2 ∈ Z kai x1 = x0 − Ja apodeÐxoume t¸ra ìti m m t1 kai x2 = x0 − t2 .1. H isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me th Diofantik  exÐswsh ax − my = b. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 2) an d|b tìte upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m.

4 1) mporoÔme na ergastoÔme kai wc ex c.4 ParadeÐgmata.5).4. Jètoume (x0 .5. 'Ara x ≡ 66 ≡ 6 mod 10 (deÐte kai thn Efarmog  metˆ thn Prìtash 1. 4).4 1). 'Eqoume d = µκδ(9. H [3]5 = [3]15 ∪ [8]15 ∪ [13]15 . thn x ≡ 3 mod 5. 2) MporoÔme na lÔsoume thn isotimÐa 7x ≡ 22 mod 10 me thn prohgoÔmenh mèjodo   enallaktikˆ na parathr soume ìti afoÔ µκδ(7. pou èqei akrib¸c mÐa lÔsh apì to Je¸rhma 1.5. m −1 d d m . 'Ara 3 = 9 − 6 · 1 = 9 − (15 − 9 · 1) = 9 · 2 − 15 · 1 kai pollaplasiˆzontac me 4 èqoume 9 · 8 − 15 · 4 = 12.5.3.5.3.56 1 Akèraioi 1. isìthta (4). èstw 7a ≡ 1 mod 10. m jetikoÐ akèraioi tètoioi ¸ste d|m. mporeÐ na apodeiqjeÐ to ex c. 1) Ja prosdiorÐsoume touc x ∈ Z pou èqoun thn idiìthta 9x ≡ 12 mod 15.5). Pio genikˆ. ìlec oi lÔseic thc arqik c isotimÐac eÐnai x ≡ 8 mod 15. Me ton EukleÐdeio algìrijmo (  me ìpoion ˆllo trìpo jèloume) brÐskoume to antÐstrofo tou 7 modulo 10. Tìte gia kˆje akèraio r èqoume thn xènh ènwsh [r]d = [r]m ∪ [r + d]m ∪ · · · ∪ r + H apìdeixh af netai san ˆskhsh. a ≡ 3 mod 10. Me ˆlla lìgia blèpoume ìti èqoume dÔo perigrafèc tou idÐou sunìlou. 10) = 1. y0 ) = (8. 'Estw d. dojeÐsa isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn 3x ≡ 4 mod 5. x ≡ 13 mod 15. Apì thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. Gia na broÔme mia lÔsh thc antÐstoiqhc Diofantik c exÐswshc 9x−15y = 12 efarmìzoume ton EukleÐdeio algìrijmo 15 = 9 · 1 + 6 9=1·6+3 6 = 2 · 3. 15) = 3 kai 3|12. 'Ara upˆrqoun akrib¸c 3 klˆseic upoloÐpwn mod 15 pou eÐnai lÔseic. . P¸c sqetÐzetai aut  h lÔsh me tic treic lÔseic pou br kame sto Parˆdeigma 1. Pollaplasiˆzontac thn arqik  isotimÐa me a paÐrnoume x ≡ 22a mod 10. dhlad  tou {x ∈ Z|9x ≡ 12 mod 15}.4. An sumbolÐsoume thn klˆsh upoloÐpwn mod m tou a me [a]m . tìte eÐnai eÔkolo na doÔme ìti ShmeÐwsh Sto Parˆdeigma 1. x ≡ 3 mod 15. to 7 eÐnai antistrèyimo modulo 10 (Prìtash 1.5.

. n) = 1. mr . ìpou e = κπ(m. k = 1. 'Uparxh: Jètoume Mk = x = a1 M1 y1 + · · · + ar Mr yr (5) Epeid  gia i = k èqoume mi |Mk h (5) dÐnei x ≡ ak Mk yk mod mk . . 1. 2. . r. . . Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 57 Sust mata isotimi¸n Sth sunèqeia ja jewr soume sust mata isotimi¸n.5 Je¸rhma (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). r.5. M kai parathroÔme ìti. isqÔei µκδ(Mk . Autì den èqei lÔsh. . k = 1.1. . aut  eÐnai monadik  mod e. dhlad  mod (mn)). . dhlad  m|x − x kai n|x − x . to sÔsthma x ≡ 1 mod 2 x ≡ 2 mod 6. . 'Otan lème lÔsh enìc sust matoc isotimi¸n ennooÔme kˆje akèraio pou ikanopoieÐ ìlec tic isotimÐec tou sust matoc. lìgw thc umk pìjeshc. Arqikˆ parathroÔme ìti eÐnai dunatìn èna sÔsthma na mhn èqei lÔsh an kai kˆje isotimÐa tou sust matoc èqei lÔsh. an upˆrqei lÔsh. . . Sthn perÐptwsh pou upˆrqoun akèraioi x. . Sthn eidik  perÐptwsh pou isqÔei µκδ(m. 2. Epomènwc to Mk eÐnai antistrèyimo modulo mk 'Estw Mk yk ≡ 1 mod mk . Sqetikì eÐnai to parakˆtw Je¸rhma. . 'Ara x ≡ ak mod mk . mr anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi jetikoÐ akèraioi. m2 . x pou ikanopoioÔn to sÔsthma x ≡ a mod m x ≡ b mod n paÐrnoume x ≡ x mod m kai x ≡ x mod n. . 'Estw m1 . mk ) = 1. . . Ac jewr soume. Tìte to sÔsthma isotimi¸n x ≡ a1 x ≡ ar mod m1 . tìte mporoÔme na deÐxoume ìti to prohgoÔmeno sÔsthma èqei lÔsh (kai eÐnai monadik  mod e. n). mod mr èqei monadik  lÔsh modulo M = m1 m2 . Sunep¸c. . Jètoume Apìdeixh. gia parˆdeigma. kai epomènwc e|x − x .5. giatÐ apì thn pr¸th isotimÐa paÐrnoume 2|x − 1 kai apì th deÔterh paÐrnoume 2|x − 2 kai epomènwc 2|1.

ìti to sÔnolo twn akeraÐwn pou eÐnai lÔseic tou sust matoc tou prohgoumènou Jewr matoc eÐnai h tom  twn klˆsewn [a1 ]m1 . . 1) Gia na lÔsoume to sÔsthma x≡1 x≡2 mod 3 mod 5 x ≡ 3 mod 7 jètoume. BrÐskoume to y2 apì thn 21y2 ≡ 1 mod 5. u ∈ Z. 'Eqoume y1 ≡ 2 mod 3.6 ParadeÐgmata. TonÐzoume ed¸. dhlad  mk |x − x . . sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. Antikajist¸ntac sth deÔterh èqoume 5t ≡ 1 mod 6. allˆ sthn perÐptwsh aut  den gnwrÐzoume ek twn protèrwn an upˆrqei lÔsh). Apì to Parˆdeigma 1. M = 3 · 5 · 7 = 105 105 105 = 35.58 1 Akèraioi Monadikìthta: 'Estw x kai x dÔo lÔseic tou arqikoÔ sust matoc. dhlad  thn 2y1 ≡ 1 mod 3. 2) MporoÔme suqnˆ na lÔsoume sust mata isotimi¸n kai me diadoqikèc antikatastˆseic.2. M2 = = 21 kai M3 = = 15. dhlad  x ≡ 157 ≡ 52 mod 105. Tìte gia kˆje k = 1. 2.5. Apì thn pr¸th isotimÐa èqoume x = 5t + 1. 1.5. (Gia th mèjodo aut  den qreiˆzontai ta moduli mk na eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. 'Eqoume y3 ≡ 1 mod 7. 'Eqoume y2 ≡ 1 mod 5. afoÔ oi mk eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. Gia na 105. . [ar ]mr . . Gia parˆdeigma èstw x ≡ 1 mod 5 x ≡ 2 mod 6 x≡3 mod 7 GnwrÐzoume apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ìti to sÔsthma èqei monadik  lÔsh mod 210 thn opoÐa mporoÔme na broÔme wc ex c. . 'Ara t = 6u + 5. BrÐskoume to y3 apì thn 15y3 ≡ 1 mod 7. . Telikˆ x ≡ 1 · 35 · 2 + 2 · 21 · 1 + 3 · 15 · 1 mod 105. .5.8 2) sumperaÐnoume ìti M |x − x . . t ∈ Z. r èqoume x ≡ x mod mk . thn opoÐa lÔnoume gia na broÔme t ≡ 5 mod 6. . Sunep¸c x = 5(6u + 5) + 1 = 30u + 26. M1 = 3 5 7 broÔme to y1 lÔnoume thn isotimÐa 35y1 ≡ 1 mod 3.

Epeid  x2 − 1 = (x + 1)(x − 1) kai 77 = 7 · 11. b) x ≡ 1 mod 77. To sÔsthma autì mporeÐ na lujeÐ me to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. eÔkola epalhjeÔoume ìti h en lìgw isotimÐa isodunameÐ me ta ex c 4 sust mata isotimi¸n a) x + 1 ≡ 0 mod 77 b) x − 1 ≡ 0 mod 77 g) x + 1 ≡ 0 mod 7 x − 1 ≡ 0 mod 11 d) x + 1 ≡ 0 mod 11 x − 1 ≡ 0 mod 7. d) x ≡ 43 mod 77. 'Ara u = 7v + 6. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 59 Antikajist¸ntac sthn trÐth isotimÐa paÐrnoume 30u ≡ 5 mod 7.5. Blèpoume ìti oi lÔseic eÐnai: a) x ≡ 76 mod 77. blèpoume ìti h deÔterh isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 6 mod 7. h pr¸th isotimÐa tou sust matoc eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 2 mod 3. Sunep¸c to arqikì sÔsthma eÐnai isodÔnamo me to x≡2 mod 3 x ≡ 6 mod 7. Telikˆ x = 30(7v + 6) + 26 = 210v + 206. 4) Ac jewr soume to sÔsthma 2x ≡ 1 mod 3 5x ≡ 2 mod 7. H lÔsh eÐnai u ≡ 6 mod 7. 3) Me th bo jeia tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn mporoÔme merikèc forèc na lÔsoume isotimÐec pio polÔplokec apì autèc pou melet same sto Je¸rhma 1. g) x ≡ 34 mod 77.1. Sunep¸c x ≡ 206 mod 210. Oi a) kai b) lÔnontai ˆmesa en¸ sta g) kai d) efarmìzoume to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. Me parìmoio trìpo.5. ac jewr soume thn x2 ≡ 1 mod 77. Gia parˆdeigma.3. . Epeid  to 2 eÐnai antistrèyimo modulo 3 (kai èna antÐstrofì tou eÐnai to 2). v ∈ Z. ParathroÔme ìti se autì den mporoÔme na efarmìsoume ˆmesa to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn.

i) ApodeÐxte ìti h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei lÔsh an kai mìno an µκδ(a. LÔste tic Diofantikèc exis¸seic i) 2x + 3y + 4z = 79 Upìdeixh: Jèste w = 3y + 4z kai lÔste pr¸ta thn 2x + w = 79. i) 5x + 8y = 99 ii) 6x + 4y = 100 iii) 6x + 4y = 99 iv) 110x + 150y = 30 v) 14x + 49y = 42 2. b. c)|d. tìte èqei ˆpeirec. ii) 10x + 6y + 15z = 40 6. 7. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun) i) 2x ≡ 6 mod 12 ii) 101x ≡ 7 mod 102 . EÐnai dunatìn me sunolikˆ 50 nomÐsmata twn 2. LÔste tic parakˆtw Diofantikèc exis¸seic. c ∈ Z − {0} kai d ∈ Z. ii) ApodeÐxte ìti an h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei mÐa lÔsh. b.60 1 Akèraioi Ask seic 1. 5.5 1. 3. y) ∈ N × N upˆrqoun tètoia ¸ste 2x + 3y = 70. 8. Pìsa zeÔgh (x. 'Estw a. z ∈ Z pou eÐnai lÔseic tou sust matoc x + y + z = 100 x + 8y + 50z = 156. 10 kai 50 Eur¸ na sqhmatisteÐ posì 760 Eur¸. y. Na brejoÔn oi akèraioi x. Katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc mporeÐ na sqhmatisteÐ èna posì 510 Eur¸ apì qartonomÐsmata twn 20 kai 50 Eur¸. Poiec apì tic parakˆtw isotimÐec èqoun lÔseic. 4.

pr r h anˆlus  tou se ginìmeno 1 pr¸twn me pi = pj an i = j . Poia apì ta parakˆtw sust mata èqoun lÔseic. 'Estw m ∈ N perittìc kai m = pm1 . GnwrÐzoume ìti i) t ≤ 24. i) x ≡ 3 mod 5 x ≡ 5 mod 6 x ≡ 1 mod 7 ii) 2x ≡ 1 mod 7 x ≡ 4 mod 8 iii) 6x ≡ 2 mod 9 5x ≡ 1 mod 10 iv) 4x ≡ 2 mod 10 3x ≡ 4 mod 11 10. ApodeÐxte ìti h isotimÐa x2 ≡ 1 mod m èqei akrib¸c 2r lÔseic mod m. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun). . LÔste to sÔsthma x≡4 mod 6 x ≡ 13 mod 15 12. . 11. 13. 'Enac dorufìroc pou kineÐtai gÔrw apì thn Gh èqei perÐodo t pou eÐnai akèraio pollaplˆsio thc miac ¸rac. 2. 3 antÐstoiqa. BreÐte ìlouc touc x ∈ Z tètoiouc ¸ste x2 ≡ 1 mod 91. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 61 iii) 14x ≡ 3 mod 21 iv) 9x ≡ 5 mod 35. Na brejeÐ o t.1. m 14. 7 kai 9 af nei upìloipa 1.5. BreÐte ton elˆqisto jetikì akèraio pou ìtan diairejeÐ me touc 5. kai ii) o dorufìroc sumplhr¸nei 11 peristrofèc se qronik  perÐodo pou arqÐzei ìtan èna 24wro rolìi deÐqnei 0 kai l gei (kˆpoiec hmèrec argìtera) ìtan to rolìi deÐqnei 17. 9. .

An afairejoÔn ta augˆ apì èna kalˆji anˆ 2. tìte x = [1]   x = [−1]. 19. JewroÔme to sÔsthma mod 11 mod 11 ax + by ≡ e mod m cx + dy ≡ f mod m kai jètoume ∆ = ad − bc. 'Otan ìmwc afairejoÔn ta augˆ anˆ 7 sto tèloc to kalˆji eÐnai ˆdeio. BreÐte ìlouc touc x. a = [0]) èqei lÔsh sto Zm . 3. tìte upˆrqei monadik  lÔsh mod m pou dÐnetai apì ¯ x = ∆(de − bf ) mod m ¯ y = ∆(af − ce) mod m. 4. iii) An x2 = [1] sto Zm . 17. 20. . 4. ('Ena arqaÐo Indikì prìblhma). b ∈ Zm ) èqei to polÔ mia lÔsh sto Zm . 2. ¯ ìpou ∆ eÐnai to antÐstrofo tou ∆ modulo m. 16. ApodeÐxte ìti an µκδ(∆. y ∈ Z ¸ste to sÔsthma 1 Akèraioi 2x + 4y ≡ 3 3x + 2y ≡ 5 na èqei lÔsh. 18. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc aug¸n pou ja mporoÔse na perièqei to kalˆji. (SugkrÐnate me ton kanìna tou Cramer gia th lÔsh 2 × 2 grammik¸n susthmˆtwn epÐ tou R). tìte x = [0]. ApodeÐxte ìti upˆrqoun m to pl joc diadoqikoÐ jetikoÐ akèraioi kajènac apì touc opoÐouc diaireÐtai me èna toulˆqiston tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. ii) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. iv) An x2 = [0] sto Zm . 3. ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc arijmìc tètoioc ¸ste ta dÔo teleutaÐa yhfÐa tou tetrag¸nou tou (sth sun jh dekadik  graf ) na eÐnai 35. b ∈ Zm .62 15. Exetˆste an oi parakˆtw protˆseic pou aforoÔn to Zm eÐnai alhjeÐc   yeudeÐc i) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. m) = 1. 5 kai 6 tìte paramènoun antÐstoiqa 1. 5 augˆ.

Exetˆste an upˆrqei b ∈ Z. Upìdeixh: 'Estw f (x) = x3 + 2x2 − x − 5. BreÐte ìlouc touc akeraÐouc x tètoiouc ¸ste x3 + 2x2 − x − 5 ≡ 0 mod 105. Me dokimèc lÔste kˆje mÐa apì tic isotimèc f (x) ≡ 0 mod 3. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 21. SuneqÐste efarmìzontac to Kinezikì Je¸rhma. 0 ≤ b ≤ 60 tètoioc ¸ste to sÔsthma 63 12x ≡ b mod 30 22x ≡ b mod 11 na èqei lÔsh.1. f (x) ≡ 0 mod 5. f (x) ≡ 0 mod 7. .5. 22.

ϕ(4) = 2.5 èpetai ìti ϕ(m) eÐnai to pl joc twn akeraÐwn a.64 1 Akèraioi 1. Sunep¸c to pl joc twn jetik¸n akeraÐwn pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai sqetikˆ pr¸toi proc autìn eÐnai pi − pi−1 .4 ìti U (Zm ) = {[α] ∈ Zm |µκδ(α. Apì thn Prìtash 1.6 H Sunˆrthsh tou Euler Ja sumbolÐzoume me ϕ(m) to pl joc twn stoiqeÐwn tou sunìlou U (Zm ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm . 3) An h anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn eÐnai n = pn1 . ìpou me [a]k ∈ Zk paristˆnoume thn klˆsh upoloÐpwn modulo k tou a. 2) ArkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei 1-1 kai epÐ apeikìnish ψ : U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). . ϕ(2) = 1. Gia parˆdeigma èqoume ϕ(1) = 1.6. [a]n ). 2) An µκδ(m. OrÐzoume ψ([a]mn ) = ([a]m . 1) Gia kˆje pr¸to p isqÔei ϕ(pi ) = pi − pi−1 . ìpou oi pi s 1 eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. tìte ϕ(mn) = ϕ(m)ϕ(n). dhlad  [a]m = [b]m kai . opìte m|a − b kai n|a − b. pou onomˆzetai sunˆrthsh tou Euler . ϕ(6) = 2. ìpou 1 ≤ a ≤ pi−1 . UpenjumÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. tìte mn|a − b.. n) = 1. H antistoiqÐa ψ eÐnai mia apeikìnish. orÐzetai mia sunˆrthsh φ : Z>0 → Z>0 . giatÐ an [a]mn = [b]mn . pns . ϕ(5) = 4. 1. . m) = 1} 1) Oi jetikoÐ akèraioi pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai den eÐnai sqetikˆ pr¸toi me autìn eÐnai ta pollaplˆsia tou p thc morf c ap. EÐnai fanerì ìti qrhsimopoi¸ntac ton orismì den eÐnai eÔkolo na upologistoÔn oi timèc ϕ(m) gia megˆla m.1 Prìtash.4. tìte n ϕ(n) = (pn1 − pn1 −1 )(pn2 − p2 2 −1 ) . 1 − 1 ps .. . ϕ(3) = 2. m) = 1. . (pns − pns −1 ) s s 1 1 2 =n 1− 1 p1 1− 1 p2 . H parakˆtw Prìtash parèqei ènan diaforetikì trìpo upologismoÔ tou akeraÐou ϕ(m). To pl joc touc eÐnai pi−1 . Apìdeixh. Tìte. oi opoÐoi eÐnai tètoioi ¸ste H sunˆrthsh tou Euler 1 ≤ a ≤ m kai µκδ(a.

2. m) = 1 èqoume µκδ(ab. . H ψ eÐnai 1-1. 1 ps = . Epiplèon. (pns − pns −1 ) = s s 1 1 = pn1 .. [a]n ) ∈ U (Zm ) × U (Zn ). n) = 1. (1) . 'Omwc h apìdeixh pou d¸same ed¸ parousiˆzei endiafèron giatÐ qrhsimopoieÐ mia diasÔndesh metaxÔ twn U (Zmn ). [b]n ) ∈ U (Zm )× U (Zn ). an [a]mn ∈ U (Zmn ) tìte ([a]m . m ∈ Z. [b] ∈ U (Zm ). Ja apodeÐxoume ed¸ mia genÐkeush pou lèei ìti aϕ(m) ≡ 1 mod m. pns ) = s 1 = ϕ(pn1 ) . . p) = 1. Autì eÐnai ˆtopo. 1 − H sqèsh 3) eÐnai qr simh gia upologismoÔc. [b] ∈ U (Zm ) ⇒ [ab] ∈ U (Zm ). ìpou a. . èqoume ϕ(1000) = ϕ(23 53 ) = ϕ(23 )ϕ(53 ) = (8 − 4)(125 − 25) = 400. m > 0 kai µκδ(a. a) = 1. m) = 1. ìtan o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc me µκδ(a. n) = 1. parathroÔme ìti dojèntoc tou ([a]m . èqoume mn|a−b. opìte m|a − b kai n|a − b. tìte [a]m = [b]m kai [a]n = [b]n . m) = µκδ(a. m) = 1 kai µκδ(x. gia na doÔme ìti h ψ eÐnai epÐ. . a) = µκδ(n. . Tèloc. Shmei¸noume ìti h sqèsh 2) sto prohgoÔmeno Je¸rhma mporeÐ na apodeiqjeÐ qwrÐc th qr sh tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn. a) = 1. 3) H sqèsh aut  prokÔptei apì tic 1) kai 2): ϕ(n) = ϕ(pn1 . giatÐ an µκδ(mn.6. . dhlad  [a]mn = [b]mn . Epeid  µκδ(a. kˆje pr¸toc arijmìc pou eÐnai koinìc diairèthc twn ab kai m ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a.1. pns 1 − s 1 =n 1− 1 p1 1 p1 . Gia to x autì èqoume µκδ(x. Sunep¸c... . Epeid  ìmwc µκδ(m. apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn upˆrqei akèraioc x me x ≡ a mod m kai x ≡ b mod n. mn) = 1 kai ˆra [x]mn ∈ U (Zmn ). EpÐshc.5) kai katˆ sunèpeia ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc µκδ(a. m) = µκδ(b. µκδ(x. . Gia parˆdeigma. ψ([x]mn ) = ([x]m . Prˆgmati. [x]n ) = ([a]m . 1 − 1 ps . m) = 1. tìte µκδ(m. U (Zm ). µκδ(b. 'Estw [a]. b (L mma 1. m). Sunep¸c apodeÐxame ìti Je¸rhma tou Euler [a]. [b]n ). ϕ(pns ) = s 1 = (pn1 − pn1 −1 ) . m). U (Zn ) pou ja melethjeÐ genikìtera sthn Enìthta 2. n) = µκδ(b. giatÐ an ψ(a) = ψ(b). Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gnwrÐzoume ìti ap−1 ≡ 1 mod p. H Sunˆrthsh tou Euler 65 [a]n = [b]n ..

Ergˆsthke de se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n allˆ kai ˆllwn klˆdwn. 1. kai epeid  to k eÐnai peperasmèno. ak ] = [a1 .6. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h Nauphgik . m) = 1. . paÐrnoume U (Zm ) = {[aa1 ]. . kai ˆra [ai ] = [aj ]. i = 1. ak ] paÐrnoume [ak ] = [1]. ak ]. (4) Apì th sqèsh (1) èqoume [a1 . Sthn eidik  perÐptwsh tou Jewr matoc tou Euler pou o m = p eÐnai pr¸toc. . afoÔ µκδ(a. .2 Je¸rhma (Euler ). k . giatÐ an [aai ] = [aaj ]. 1 . . . tìte m|a(ai − aj ). k = ϕ(m). . Epeid  t¸ra to pl joc twn [aai ] eÐnai k . To episthmonikì èrgo tou eÐnai terˆstio kai o Euler jewreÐtai o polugrafìtatoc Majhmatikìc ìlwn twn epoq¸n. . Udrodunamik  kai Mhqanik .66 'Estw 1 Akèraioi U (Zm ) = {[a1 ]. tìte to antÐstrofo tou [a] ∈ Zm eÐnai to [aϕ(m)−1 ]. . [aak ]}. . [ak ] ⇒ [ak ][a1 . . . . . . tìte 1 'Estw a. (3) SqhmatÐzoume to ginìmeno ìlwn twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). . [aak ] = [a1 ] . Apì tic (3) kai (2) paÐrnoume [aa1 ] . (2) 'Estw [a] ∈ U (Zm ). m) = 1. 'Eqoume apodeÐxei to akìloujo apotèlesma. An µκδ(a. . Epiplèon ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. . . m) = 1. . èqoume ϕ(m) = p − 1 kai epiplèon isqÔei µκδ(a. [ak ]}. Apì to Je¸rhma autì blèpoume ìti an µκδ(a. opìte m|ai − aj . . . m ∈ Z kai m > 0. ak ] ∈ U (Zm ). Pollaplasiˆzontac thn (4) me to antÐstrofo tou [a1 . Apì to (1) èqoume ìti [aai ] ∈ U (Zm ). . pou eÐnai o plhjˆrijmoc tou U (Zm ). dhlad  aϕ(m) ≡ 1 mod m. . O Euler (1707-1783) xekÐnhse stic spoudèc tou sto Panepist mio tou Basel thc ElbetÐac ìtan  tan mìlic 13 qron¸n kai trÐa qrìnia argìtera apèkthse master’s sth FilosofÐa. p) = 1 an kai mìno an o p den diaireÐ ton a. 'Ara prokÔptei mia ˆllh apìdeixh gia to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. aϕ(m) ≡ 1 mod m.

ìpwc kai apì polÐtec se kajhmerinèc oikonomikèc sunallagèc (p.9 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. Ja perigrˆyoume ed¸ to sÔsthma kruptogrˆfhshc RSA. giatÐ oi akèraioi 8.1). apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume ϕ(m) = qk + r. m ∈ Z me m > 0 kai µκδ(a. Epomènwc èqoume a12 = (a4 )3 ≡ 1 mod 8. IsqÔei 365 = 15 · 24 + 5 kai ˆra 365 ≡ 5 mod 24. Sunep¸c aϕ(m) = (ak )q ar . Gia kˆje akèraio a me µκδ(a. Sth sunèqeia jètei n = pq kai epilègei ènan jetikì akèraio e sqetikˆ pr¸to me ton 2 H mèjodoc kruptogrˆfhshc RSA To sÔsthma RSA epino jhke apì touc Rivest. 'Estw k o elˆqistoc jetikìc akèraioc tètoioc ¸ste ak ≡ 1 mod m (tètoioc k upˆrqei apì to Je¸rhma tou Euler kai to AxÐwma ElaqÐstou). 24) = 1. 8) = 1 kai ˆra apì to Je¸rhma tou Euler isqÔei aϕ(8) = a4 ≡ 1 mod 8. Kaj¸c µκδ(5. 'Estw a. 1. B ma 1 : O protijèmenoc paral pthc tou mhnÔmatoc epilègei dÔo diakekrimènouc megˆlouc pr¸touc arijmoÔc (pq thc tˆxhc tou 10100 ). To RSA sunÐstatai sta epìmena b mata.6. Epeid  2002 = 250 · 8 + 2 èqoume 3652002 = (3658 )250 · 3652 ≡ (58 )250 · 52 ≡ 1250 · 52 ≡ 1 mod 24. H KruptografÐa asqoleÐtai me thn eÔresh kai ulopoÐhsh mejìdwn apostol c kai l yhc mustik¸n mhnumˆtwn. 'Ara k|ϕ(m). . 72) = 1 isqÔei a12 ≡ 1 mod 72. 72) = 1 èqoume ìti µκδ(a. Gia autì ergazìmaste kˆpwc diaforetikˆ: ArkeÐ na deÐxoume ìti a12 ≡ 1 mod 8 kai a12 ≡ 1 mod 9. m) = 1.1.2 Autì eÐnai apì ta pio diadedomèna sust mata kaj¸c qrhsimopoieÐtai apì krˆth kai organismoÔc gia diplwmatikoÔc. lambˆnoume aϕ(72) = aϕ(8)ϕ(9) = a24 ≡ 1 mod 72 pou den eÐnai h zhtoÔmenh isotimÐa.6. 0 ≤ r < k . Tìte k|ϕ(m).3 ParadeÐgmata. ac broÔme to upìloipo thc diaÐreshc tou 3652002 me to 24. 1. agorèc me pistwtik  kˆrta). Apì to Je¸rhma tou Euler kai ton orismì tou k paÐrnoume 1 ≡ ar mod m. 'Omoia apodeiknÔetai kai h isotimÐa a12 ≡ 1 mod 9. apì to Je¸rhma tou Euler èqoume 58 ≡ 1 mod 24.q.6. stratiwtikoÔc kai oikonomikoÔc skopoÔc. An efarmìsoume ˆmesa to Je¸rhma tou Euler. H Sunˆrthsh tou Euler 67 To Je¸rhma tou Euler mac epitrèpei suqnˆ na upologÐzoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n. Shamir kai Adleman to 1978. EpÐshc ϕ(24) = ϕ(23 3) = (23 − 22 )(3 − 1) = 8 (Prìtash 1. Prˆgmati. 2. Lìgw tou elaqÐstou tou k paÐrnoume r = 0. Gia parˆdeigma. Epeid  µκδ(a.

O paral pthc upologÐzei èna tètoio d (pq me ton EukleÐdeio Algìrijmo). Y (X) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou X e me ton n. Gia parˆdeigma. ϕ(n)) = 1. apì touc tetray fiouc autoÔc arijmoÔc upologÐzei Y (X) ≡ X e mod n. Ac upojèsoume ìti jèloume na steÐloume to parakˆtw m numa (qwrÐc thn teleÐa) TA MAJHMATIKA EINAI QRHSIMA. isqÔei ed¸ giatÐ ta p. Dhlad . 'Ara upˆrqei d ∈ N me de = kϕ(n)+1. 2436) = 1. B → 02. ja prosjètame to “anÔparkto grˆmma” 25 dÔo forèc).5). B ma 2 (kruptogrˆfhsh): O apostolèac metatrèpei to m numa pou jèlei na steÐlei se mia seirˆ apì yhfÐa sÔmfwna me thn 1-1 antistoiqÐa A → 01. µκδ(X. B ma 3 (apokruptogrˆfhsh): Kaj¸c apì thn upìjesh eÐnai µκδ(e. (ParathroÔme ìti h upìjesh tou Jewr matoc tou Euler. . Gia kajènan. dhlad  to arqikì mh kruptografhmèno m numa. gia kˆpoio k ∈ Z. (Sthn prˆxh ja epilègame megˆlouc arijmoÔc). n) gnwstopoieÐtai ston protijèmeno apostolèa (katˆ fanerì trìpo). (An sthn teleutaÐa omadopoÐhsh eÐqame 2 yhfÐa.4. èstw p = 43 kai q = 59. Oi arijmoÐ Y (X) stèlnontai ston paral pth (katˆ fanerì trìpo). q eÐnai toulˆqiston pentay fioi arijmoÐ en¸ oi X eÐnai tetray fioi). X . Metatrèpoume to m numa se mia seirˆ apì yhfÐa kai omadopoioÔme se tetray fiouc arijmoÔc lambˆnontac 1901 1201 0807 1201 1909 1001 0509 1301 1922 1707 1809 1201 sÔmfwna me to pr¸to tm ma tou B matoc 2. . Ω → 24. 'Estw e = 13 opìte µκδ(13. 'Etsi epanakt¸ntai oi arijmoÐ X . Sth sunèqeia uy¸nei kˆje Y (X) sth dÔnamh d kai efarmìzei to Je¸rhma tou Euler Y (X)d ≡ X ed = X kϕ(n)+1 = (X ϕ(n) )k X ≡ X mod n. n) = 1. h klˆsh [e] sto Zϕ(n) eÐnai antistrèyimh (Prìtash 1. 0 < Y (X) < n. To zeÔgoc (e. Sth sunèqeia omadopoieÐ ta yhfÐa se tetray fiouc arijmoÔc. .68 1 Akèraioi ϕ(n) = (p − 1)(q − 1). UpologÐzontac ta Y (X) brÐskoume3 0445 2224 1123 2224 0572 0304 2315 2326 2256 0155 2334 2224 3 Oi sugkekrimènoi upologismoÐ èginan me to prìgramma GAP . . Tìte n = pq = 2537 kai ϕ(n) = (p − 1)(q − 1) = 2436.

Sth sunèqeia upologÐzei touc X sÔmfwna me to B ma 3.1. BreÐte to upìloipo thc diaÐreshc tou 51000 me to 14.na paragontopoihjoÔn megˆloi arijmoÐ. oktˆdec klp. (p − 1)(q − 1)) = 1. H omadopoÐhsh sto B ma 2 ja mporoÔse na gÐnei kai se exˆdec. H eÔresh megˆlwn pr¸twn arijm¸n p. tìte to kruptografhmèno m numa ja mporoÔse na apokruptografhjeÐ aplˆ lambˆnontac rÐzec e-tˆxhc twn Y (X). to e prèpei na eÐnai arketˆ megˆlo ¸ste sto B ma 2 na sumbaÐnei anagwg  modulo n. (Elègqoume ìti sto sugkekrimèno parˆdeigma ikanopoieÐtai aut  h sunj kh gia kˆje X . Me ˆlla lìgia. 2537) = 1. O paral pthc upologÐzei me th bo jeia tou EukleÐdeiou algìrijmou ìti sto Z2436 to antÐstrofo tou [13] eÐnai to [937] (bl Efarmog  1. X ≡ Y (X)937 mod 2537. Oi upologismoÐ sta B mata 2 kai 3 tou RSA apaitoÔn lÐga deuterìlepta se upologistèc ìtan oi arijmoÐ n.1. efìson µκδ(X. 3.6 1. Sunep¸c ja mporoÔse na upologisteÐ o akèraioc d kai sth sunèqeia na gÐnei h apokruptogrˆfhsh.kai ˆra praktikˆ adÔnato . eÐnai anoiktì er¸thma an upˆrqei trìpoc apokruptogrˆfhshc mhnumˆtwn pou èqoun kruptografhjeÐ me to RSA. 'Enac trìpoc epilog c tou e eÐnai h eÔresh ènoc pr¸tou megalÔterou twn p. 2. qwrÐc na qrhsimopoieÐtai h paragontopoÐhsh tou n. q den apaiteÐ parˆ elˆqista leptˆ se upologistèc. An eÐqame 2424e < n (o arijmìc 2424 antistoiqeÐ sta grˆmmata ΩΩ ). e.6. . An eÐqame epilèxei megˆla p.6). H Sunˆrthsh tou Euler 69 pou eÐnai to kruptografhmèno m numa pou stèlnoume ston paral pth. Parathr seic 1. Ask seic 1. d èqoun to polÔ 200 yhfÐa. H asfˆleia thc mejìdou RSA ofeÐletai sto gegonìc ìti mèqri s mera kai parˆ thn taqÔthta twn upologist¸n eÐnai exairetikˆ qronobìro . q tìte autìc o èlegqoc den ja  tan aparaÐthtoc). Mèqri s mera. ìpwc kai na epilegeÐ o e ja prèpei na ikanopoieÐ thn anisìthta 101e > n (o arijmìc 101=0101 antistoiqeÐ sta grˆmmata AA). 4.4. An h paragontopoÐhsh tou n  tan gnwst  (se ènan upoklopèa tou mhnÔmatoc) tìte ja  tan gnwst  h tim  ϕ(n) lìgw thc Prìtashc 1. Pˆntwc. q afoÔ tìte µκδ(e. 0 ≤ X < 2537.6.

b ∈ Z sqetikˆ pr¸toi akèraioi. k apodeÐxte ìti ϕ(nk ) = nk−1 ϕ(n). dÐnetai apì x ≡ a1 M1 ϕ(m1 ) ϕ(m + · · · + ar Mr r ) mod M.70 1 Akèraioi 2. 'Estw a. x ≡ ar mod m1 mod mr ìpou ta mi eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. m) = 1. Gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc n. 3. ApodeÐxte ìti h monadik  lÔsh modulo M tou sust matoc x ≡ a1 . An k > ϕ(m)/2. 7. . an n ˆrtioc 11. ApodeÐxte ìti 1 + a + a2 + · · · + aϕ(m)−1 ≡ 0 mod m. tìte 2k |ϕ(n). Poiˆ eÐnai ta teleutaÐa 2 yhfÐa tou 7100 sto dekadikì sÔsthma. 4. m jetikoÐ akèraioi me µκδ(a. ApodeÐxte ìti ϕ(mn) = d ϕ(m)ϕ(n). ϕ(d) 13. . ìpou d = µκδ(a. . Poiˆ èndeixh ja deÐqnei èna 24wro rolìi 719 ¸rec metˆ tic 1:00. 10. 12. m) = 1. apodeÐxte ìti k = ϕ(m). 3) = 1. kai k o elˆqistoc jetikìc akèraioc ¸ste ak ≡ 1 mod m. M = m1 m2 . ApodeÐxte ìti aϕ(b) + bϕ(a) ≡ 1 mod ab. i) Na brejeÐ o elˆqistoc jetikìc akèraioc k ¸ste 2k ≡ 1 mod 7. 'Estw a. b). ìpou Mi = M/mi . . 8. ApodeÐxte ìti ϕ(2n) = ϕ(n). . ApodeÐxte ìti a7 ≡ a mod 63 an µκδ(a. a ∈ Z. an n perittìc 2ϕ(n). ApodeÐxte ìti an o n diaireÐtai me k diakekrimènouc perittoÔc pr¸touc. m) = µκδ(a−1. me µκδ(a. mr . 6. 5. Gia poia n o ϕ(n) eÐnai ˆrtioc. 9. ii) 'Estw m ènac jetikìc akèraioc.

2) Sumperˆnate ìti n = d|n d|n ϕ(n/d) apì thn xènh ènwsh {1. H Sunˆrthsh tou Euler 71 14. n jetikoÐ akèraioi kai a ∈ Z me µκδ(m. . 1) ApodeÐxte ìti to sÔnolo Ad perièqei akrib¸c ϕ(n/d) stoiqeÐa. 'Estw d. . ìpou a.1. 18. n} = Ad . d|n 3) 'Ara n = ϕ(d). . b) = 1. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. . onomˆzetai anˆgwgo an µκδ(a. ApodeÐxte ìti ak ≡ 1 mod mn gia kˆje koinì pollaplˆsio k twn ϕ(m) kai ϕ(n). 'Estw m. 2a   2a · 3b . . b a ApodeÐxte ìti to pl joc twn anag¸gwn klasmˆtwn me 1 ≤ a < b ≤ n b n eÐnai ϕ(k). . n) = d}. . k=1 16. Apokruptograf sete to m numa 0456 1863 2228 1736 1588 2132 1134 2225 1092 1593 1278 0095 1588 0739 2495 0129 1157 0629 1786 pou kruptograf jhke me th mèjodo RSA gia n = 43 · 59 = 2537 kai e = 13. 17. a 15. Jètoume Ad = {m ∈ {1. GiatÐ sto B ma 2 tou RSA èqoume 0 < Y (X) < n kai ìqi 0 ≤ Y (X) < n. 19.6. ApodeÐxte ìti ϕ(n)|n an kai mìno an n = 1. 'Ena klˆsma . b ∈ Z−{0}. n}| µκδ(m. ìpou a. n jetikoÐ akèraioi me d|n. . . n) = µκδ(a. mn) = 1. (Ja qreiasteÐte kˆpoio upologistikì prìgramma giatÐ diaforetikˆ oi prˆxeic ja eÐnai qronobìrec).

.

Zn . EpÐshc. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h JewrÐa Arijm¸n kai h Algebrik  GewmetrÐa. twn akeraÐwn modulo n. 73 .oi parapˆnw prˆxeic pou orÐzontai se autˆ èqoun arketèc koinèc idiìthtec. ìti an kai ta sÔnola Z. OdhgoÔmaste ètsi sth melèth daktulÐwn.2 DaktÔlioi Sthn Enìthta 1. Mn (R) diafèroun shmantikˆ . allˆ kai se ˆlla episthmonikˆ antikeÐmena. H jewrÐa daktulÐwn apoteleÐ mia apì tic pio shmantikèc perioqèc thc sÔgqronhc 'Algebrac kai èqei pollèc efarmogèc se ˆllec perioqèc twn Majhmatik¸n. Zn kai Mn (R). kataskeuˆsame to sÔnolo. allˆ se kˆje sÔnolo pou eÐnai antikeÐmeno thc melèthc. Blèpoume.gia parˆdeigma to èna eÐnai peperasmèno kai ta ˆlla ˆpeira . h melèth se genikìtero plaÐsio pollèc forèc apokalÔptei nèec ptuqèc twn eidik¸n peript¸sewn. Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pragmatik¸n pinˆkwn oi prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . kai Mn (R). Ja doÔme sth sunèqeia kai pollˆ ˆlla paradeÐgmata sunìlwn sta opoÐa orÐzontai katˆ fusiologikì trìpo dÔo prˆxeic pou ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 .7. ìpwc eÐnai h KruptografÐa kai h JewrÐa KwdÐkwn. orÐsame dÔo prˆxeic se autì kai diapist¸same ìti autèc èqoun arketèc koinèc idiìthtec me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z (blèpe idiìthtec 1-7 sthn Parˆgrafo 1. To ìfeloc apì mia tètoia antimet¸pish eÐnai ìti kˆje sumpèrasma pou ja apodeiqjeÐ den ja isqÔei mìno sto Z. Zn . Sunep¸c eÐnai eÔlogo na epiqeir soume mia eniaÐa melèth sunìlwn efodiasmènwn me prˆxeic pou èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ twn Z. dhlad .7.4). Zn .

Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish thc morf c A × A → A. S¸mata Sthn Parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me touc orismoÔc kai tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec pou aforoÔn daktulÐouc. n) → mn ∈ Z. s) → rs−1 ∈ Q − {0}. Z×Z N×N (m. 4. H prìsjesh akeraÐwn kai o pollaplasiasmìc akeraÐwn orÐzoun prˆxeic sto Z kai N. n) → m + n ∈ Z. Jètoume max(m. Akèraiec Perioqèc. n) ∈ Z eÐnai mÐa prˆxh sto Z. (m. Kai stic dÔo peript¸seic antistoiqÐsame se kˆje zeÔgoc stoiqeÐwn tou Zn monadikì stoiqeÐo tou Zn .   ìpwc lème. H diaÐresh rht¸n arijm¸n. 3. (m. giatÐ endèqetai o paronomast c na eÐnai mhdèn.1 DaktÔlioi. eÐqame orÐsei dÔo apeikonÐseic Zn × Zn → Zn . ParadeÐgmata 1. 2. H antistoiqÐa Z × Z (m. n) = m an m ≥ n kai max(m. 'Estw m. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti mporoÔme na “prosjèsoume” kai na “pollaplasiˆsoume” dÔo stoiqeÐa tou Zn . dÔo “prˆxeic” sto Zn . n) → max(m. Z×Z N×N (m. .74 2 DaktÔlioi 2. en¸ den orÐzei prˆxh sto Q. Prˆxeic [a] + [b] = [a + b] [a][b] = [ab]. n) → m + n ∈ N. en¸ den orÐzei prˆxh sto N. (Q − {0}) × (Q − {0}) (r. n) → m − n ∈ Z. H afaÐresh akeraÐwn orÐzei prˆxh sto Z Z×Z (m. n) → mn ∈ N. n) = n an m < n. orÐzei prˆxh sto Q − {0}. giatÐ to apotèlesma m − n endèqetai na mhn eÐnai stoiqeÐo tou N. n ∈ Z. Dhlad .

DaktÔlioi.1. O perÐergoc trìpoc orismoÔ tou ginomènou dÔo pinˆkwn dikaiologeÐtai apì to gegonìc ìti o pÐnakac autìc antistoiqeÐ sth sÔnjesh dÔo grammik¸n apeikonÐsewn. sth jèsh tou sumbolismoÔ apeikonÐsewn f : A × A → A gia mia prˆxh sto A. EpÐshc parathroÔme ìti se sÔnola ìpou èqoun  dh orisjeÐ prˆxeic mporoÔme na orÐsoume nèec prˆxeic. b) na sumbolÐzetai antÐstoiqa a + b. tìte mporoÔn na orisjoÔn se autì 16 diaforetikèc prˆxeic. na qrhsimopoioÔme sumbolismoÔc ìpwc eÐnai oi +. b) → a ∈ A. gia parˆdeigma h A × A (a. EÔkola diapist¸noume ìti an to A apoteleÐtai apì dÔo stoiqeÐa. b) → a2 b − 3ab5 + 1 ∈ Z. 6. 'Ena ˆllo qarakthristikì parˆdeigma sunantˆme sth Grammik  'Algebra. Sqìlia1 H ènnoia thc prˆxhc eÐnai polÔ genik : Se kˆje mh kenì sÔnolo A mporeÐ na orisjeÐ mÐa prˆxh. a ⊗ b. crs = ars brs (“pollaplasiasmìc katˆ stoiqeÐo”). èstw kai an autèc den eÐnai diatupwmènec me austhrì trìpo. orÐzoun prˆxeic. Akèraiec Perioqèc. (bkl )) → (crs ). 1 Upì ton tÐtlo “Sqìlia” ja parajètoume epexhg seic   diaisjhtikèc parathr seic pou krÐnontai bohjhtikèc gia thn katanìhsh tou biblÐou. Prèpei na tonÐsoume ed¸ ìti h 'Algebra den asqoleÐtai me thn melèth thc ìpoiac prˆxhc pou mporeÐ na epino sei kˆpoioc. ∗. S¸mata 75 5.2. [b]) → [a][b] + [a] + [b] ∈ Zn . ·. Sto sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn h sun jhc prìsjesh pinˆkwn (aij )+(bij ) = (cij ). a ⊕ b. kai o sun jhc pollaplasiasmìc n (aij )(bkl ) = (crs ). ([a]. Parˆgrafo 1.4). SunhjÐzetai sthn 'Algebra. a ∗ b. a · b. cij = aij +bij . crs = t=1 art bts . ⊕. sthn melèth thc arijmhtik c tou Z shmantikì rìlo paÐzoun oi isotimÐec modulo n kai h arijmhtik  touc kai katˆ sunèpeia odhgoÔmaste sthn melèth tou Zn kai twn dÔo prˆxewn pou orÐsame se autì (bl. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi Z×Z Zn × Zn (a. . Gia parˆdeigma. ⊗ kai h eikìna tou stoiqeÐou (a. Sto sÔnolo Mn (C) orÐzetai h prˆxh Mn (C) × Mn (C) → Mn (C). ((aij ). Oi prˆxeic pou meletˆme phgˆzoun apì sugkekrimèna probl mata twn Majhmatik¸n.

ja grˆfoume suqnˆ 1R = 1. upˆrqei stoiqeÐo 0R ∈ R tètoio ¸ste a + 0R = 0R + a = a gia kˆje a ∈ R 3. dhlad  tic idiìthtec 1 . To stoiqeÐo 0R onomˆzetai mhdenikì stoiqeÐo tou daktulÐou R kai to stoiqeÐo a antÐjeto tou a. c ∈ R 6. onomˆzetai daktÔlioc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec: 1. h 5) sun jwc onomˆzetai h prosetairistik  idìthta thc prìsjeshc (antÐstoiqa. to 1R ja onomˆzetai monadiaÐo stoiqeÐo (  monˆda) tou R kai ja lème ìti o R eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (  me monˆda). Zn . gia to stoiqeÐo 0R tou R ja qrhsimopoioÔme suqnˆ to sumbolismì 0R = 0 kai. b ∈ R 5. H idiìthta 1 (antÐstoiqa. Ja doÔme parakˆtw ìti se kˆje daktÔlio R upˆrqei monadikì mhdenikì stoiqeÐo kai ìti kˆje a ∈ R èqei monadikì antÐjeto. o R ja lègetai metajetikìc. Oi idiìthtec 6 kai 7 sun jwc onomˆzontai epimeristikoÐ nìmoi. c ∈ R. An ston daktÔlio R isqÔei a · b = b · a. kai Mn (R). gia kˆje a ∈ R upˆrqei stoiqeÐo a ∈ R tètoio ¸ste a + a = a + a = 0R 4.7 thc Paragrˆfou 1. b. EpÐshc. Shmei¸seic 1) PolÔ suqnˆ. (a · b) · c = a · (b · c) gia kˆje a. b. tou pollaplasiasmoÔ). (a + b) · c = a · c + b · c gia kˆje a. H prˆxh + (antÐstoiqa. gia kˆje a.76 2 DaktÔlioi Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me thn perÐptwsh pou èqoun oristeÐ dÔo prˆxeic se èna sÔnolo oi opoÐec ikanopoioÔn idiìthtec pou mac jumÐzoun tic basikèc idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z. c ∈ R 2. a · (b + c) = a · b + a · c gia kˆje a. + : R × R → R kai · : R × R → R. b. a + b = b + a gia kˆje a. c ∈ R. 'Ena sÔnolo R efodiasmèno me dÔo prˆxeic.4. kai 7. . ·) ston parapˆnw orismì sun jwc onomˆzetai h prìsjesh (antÐstoiqa. Ja doÔme parakˆtw ìti to monadiaÐo stoiqeÐo (ìtan upˆrqei) eÐnai monadikì.1 Orismìc. sthn perÐptwsh pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo 1R . gia kˆje r ∈ R. b ∈ R. 2. ja qrhsimopoioÔme ton aploÔstero sumbolismì ab sth jèsh tou a · b. o pollaplasiasmìc) tou daktulÐou R.1. An sto daktÔlio R upˆrqei stoiqeÐo 1R me thn idiìthta 1R · r = r · 1R = r. b. To antÐjeto tou a ja to sumbolÐzoume suqnˆ me −a. (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a.

tìte kai o Mn (R) èqei monadiaÐo stoiqeÐo. A = (aij ). to sÔnolo Mn (Z) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc (me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn) eÐnai daktÔlioc.2. R) × F (R. (f. 4) To sÔnolo F (R. 2. B ∈ Mn (R). · : F (R. S¸mata 77 2) An jèloume na dhl¸soume ton sumbolismì twn dÔo prˆxewn + kai · se èna daktÔlio R. R) → F (R. (f. to antÐjeto thc klˆshc [a] eÐnai h klˆsh [−a] kai to monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [1]. R) ìlwn twn apeikonÐsewn f : R → R eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic k=1 aik bkj . ìpou cij = n Mn (R) eÐnai ènac daktÔlioc. ·). O Mn (C) den eÐnai metajetikìc an n = 1.2 ParadeÐgmata. B ∈ Mn (C) me AB = BA. Akèraiec Perioqèc. Q. B = (bij ). 1) Ta sÔnola Z. 2) Akèraioi modulo n To sÔnolo Zn me tic prˆxeic pou orÐsame sthn Parˆgrafo 1. 'Estw A. èstw R ènac daktÔlioc. OrÐzoume A + B = (aij + bij )kai AB = (cij ). DaktÔlioi. 0 0 ··· 1 To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai o pÐnakac tou opoÐou ìla ta stoiqeÐa eÐnai 0. R) × F (R. R). g) → f + g. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [0]. en¸ to antÐjeto tou A = (aij ) ∈ Mn (C) eÐnai to −A = (−aij ). Pio genikˆ. sun jwc ton paristˆnoume san triˆda (R. Tìte sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to R orÐzoume dÔo prˆxeic wc ex c.1. Wc proc tic prˆxeic autèc to sÔnolo + : F (R. R kai C me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ migadik¸n arijm¸n eÐnai paradeÐgmata metajetik¸n daktulÐwn me monˆda. R). EpÐshc.1. +. giatÐ tìte upˆrqoun A. g) → f · g . An o R èqei monaiaÐo stoiqeÐo.4 eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 3) n × n pÐnakec To sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ton tautotikì n × n pÐnaka   1 0 ··· 0  0 1 ··· 0   In =   · · · · · · · · · · · · .

(f + g)(x) = f (x) + g(x). R). ìpou m ∈ N.78 ìpou 2 DaktÔlioi f + g : R → R. To Ðdio alhjeÔei gia to sÔnolo mZ = {mk|k ∈ Z) me tic Ðdiec prˆxeic. ìpou f g(x) = f (x)g(x) gia kˆje x ∈ X . ParathroÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Z[i] an koun sto Z[i]. g ∈ F (X. (Gia na orÐzei h prìsjesh kai to ginìmeno apeikonÐsewn prˆxeic sto sÔnolo C(R. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai R ènac daktÔlioc. kai f g ∈ F (X. R). kai f · g : R → R. m > 1. R) ìlwn twn apeikonÐsewn X → R orÐzoume prˆxeic +. · me trìpo parìmoio proc ton prohgoÔmeno. 5) To sÔnolo C(R. √ √ 8) JewroÔme to uposÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. R) eÐnai ènac daktÔlioc. Me tic prˆxeic autèc. b ∈ Z}. (f · g)(x) = f (x)g(x) O daktÔlioc autìc èqei monadiaÐo stoiqeÐo thn stajer  apeikìnish R → R. Sto sÔnolo F (X. 7) Akèraioi tou Gauss JewroÔme to uposÔnolo twn migadik¸n arijm¸n Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Me tic prˆxeic autèc. kai eÐnai metajetikìc. to Q[ 2] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. b ∈ Q}. to Z[i] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. prèpei na jumhjoÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo suneq¸n apeikonÐsewn R → R eÐnai suneqeÐc apeikonÐseic). 9) To sÔnolo N me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ fusik¸n arijm¸n den eÐnai daktÔlioc. x → 1. . R). 6) To sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc pou den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. ParathroÔme ìti to ˆjroisma√ to ginìmeno dÔo pragkai matik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Q[ 2] eÐnai pˆli stoiqeÐa tou √ √ Q[ 2]. Wc proc tic prˆxeic autèc to F (X. orÐzoume f + g ∈ F (X. R) ìpou (f + g)(x) = f (x) + g(x) gia kˆje x ∈ X . Dhlad  an f. (Den isqÔei h idiìthta 3). R) ìlwn twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me tic prˆxeic tou paradeÐgmatoc 4 eÐnai ènac daktÔlioc.

a • b = ab − (a + b) + 2. Akèraiec Perioqèc. To P (X) me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to X . To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to kenì sÔnolo kai to antÐjeto tou A eÐnai to Ðdio to A. 'Ara (a • b) • c = a • (b • c) gia kˆje a. dhlad  −A = A. Blèpoume ìti to antÐjeto tou a to 2 − a. Apì autèc endeiktikˆ exetˆzoume mÐa. gia parˆdeigma thn prosetairistik  idiìthta thc •. H epal jeush twn idiot twn se autì to parˆdeigma den eÐnai teleÐwc ˆmesh. 11) DaktÔlioc tou Boole 'Estw X èna sÔnolo kai P (X) to sÔnolo twn uposunìlwn tou X . dhlad  apì thn a + b − 1 = 1. OrÐzoume dÔo prˆxeic sto P (X): an A. . 'Eqoume (a • b) • c = (ab − (a + b) + 2) • c = (ab − (a + b) + 2)c − (ab − (a + b) + 2 + c) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c kai a • (b • c) = a • (bc − (b + c) + 2) = a(bc − (b + c) + 2) − (a + bc − (b + c) + 2) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c. S¸mata 79 10) Sto sÔnolo Z orÐzoume tic prˆxeic ⊕ : Z × Z → Z. (Merikèc apì tic idiìthtec den eÐnai teleÐwc ˆmesec. To parˆdeigma autì deÐqnei ìti eÐnai dunatì èna sÔnolo na eÐnai daktÔlioc me polloÔc diaforetikoÔc trìpouc. jètoume A+B = A∪B−A∩B kai AB = A ∩ B .1. To sÔnolo Tn (C) efodiasmèno me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. •) eÐnai ènac daktÔlioc kai mˆlista metajetikìc me mhdenikì stoiqeÐo to 1 kai monadiaÐo stoiqeÐo to 2. Ta diagrˆmmata Venn Ðswc mac bohj soun epoptikˆ sthn apìdeix  touc). DaktÔlioi. b. c ∈ Z. ⊕. o opoÐoc den eÐnai metajetikìc (n > 1). • : Z × Z → Z. To antÐjeto tou a prosdiorÐzetai apì th sqèsh a ⊕ b = 1. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti to (Z. ìpou a ⊕ b = a + b − 1. Me anˆlogo trìpo orÐzetai o daktÔlioc Tn (R) twn n × n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn me stoiqeÐa apì èna daktÔlio R.2. B ∈ P (X). To ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n n × n pinˆkwn pou eÐnai ˆnw trigwnikoÐ eÐnai pˆli ˆnw trigwnikìc. 12) JewroÔme to sÔnolo Tn (C) twn migadik¸n n×n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn.

3. s ) = (r · r . ·). . s) + (r . . Me tic prˆxeic autèc. s ) = (r + r . ⊕. . (S. V ) orÐzoume tic apeikonÐseic f + g : V → V kai f ◦ g : V → V . 0S ) kai −(r. V ). 2. +. Sto kartesianì ginìmeno R × S = {(r. An f. 1. f ◦ g ∈ L(V. V ) to sÔnolo twn grammik¸n apeikonÐsewn V → V . Wc proc tic prˆxeic autèc to L(V. . tìte qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec èqoume a = a + 0R = a + (a + a ) = (a + a) + a = 0R + a = a . An gia ta a. s)(r . Ac doÔme t¸ra merikèc ˆmesec sunèpeiec tou orismoÔ.80 2 DaktÔlioi 13) EujÔ ginìmeno daktulÐwn 'Estw (R. s ∈ S} orÐzoume tic prˆxeic (r. g ∈ L(V. . v → v ). to R × S eÐnai ènac daktÔlioc pou onomˆzetai to eujÔ ginìmeno twn R kai S . 14) 'Estw V ènac R-dianusmatikìc q¸roc kai L(V. an up rqe kai èna ˆllo. EÔkola apodeiknÔetai ìti f + g. Nìmoc diagraf c. ) dÔo daktÔlioi. b. ìpou gia kˆje v ∈ V èqoume (f + g)(v) = f (v) + g(v) kai f ◦ g(v) = f (g(v)). kai afetèrou 0R + 0R = 0R lìgw thc Ðdiac idiìthtac gia to 0R . s) = (−r. Gia kˆje a ∈ R. s)|r ∈ R. −s). Prˆgmati. tìte afenìc 0R = 0R + 0R lìgw thc idiìthtac 2 gia to 0R . To stoiqeÐo 0R ∈ R eÐnai monadikì wc proc thn idiìthta 2. to kartesianì ginìmeno R1 × · · · × Rn eÐnai ènac daktÔlioc wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐzontai katˆ suntetagmènh. to a thc idiìthtac 3 eÐnai monadikì. s ⊕ s ) kai (r. Rn eÐnai daktÔlioi. c ∈ R isqÔei a + b = a + c. Prˆgmati. an up rqe kai èna ˆllo. Dhlad  h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc diatetagmènwn zeug¸n orÐzontai katˆ suntetagmènh. s s ). 'Estw R ènac daktÔlioc. Prˆgmati. An R1 . èstw a . prosjètontac katˆ mèlh to −a sthn pr¸th sqèsh kai qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec paÐrnoume −a + (a + b) = − a + (a + c) ⇒ (−a + a) + b = (a + a) + c ⇒ 0R + b = 0R + c ⇒ b = c. MporoÔme na kataskeuˆsoume ènan nèo daktÔlio wc ex c. V ) eÐnai ènac daktÔlioc pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo (thn tautotik  apeikìnish I : V → V . èstw 0R . tìte b = c. 'Eqoume 0R×S = (0R .

b ∈ R isqÔei (−a)(−b) = ab. Akèraiec perioqèc kai s¸mata . autì prokÔptei an jèsoume −b sth jèsh tou b sthn 8 kai qrhsimopoi soume ìti −(−b) = b. Sto Z6 . Prˆgmati. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Gia kˆje a. 9. Prˆgmati. autì eÐnai monadikì. 5. 'Etsi aa + 0R = aa = aa + a0R kai apì to nìmo thc diagraf c paÐrnoume 0R = a0R . Gia kˆje a. Gia kˆje a. S¸mata 81 4. 6. an u. Gia kˆje a ∈ R isqÔei −(−a) = a. parathroÔme ìti isqÔei [2][3] = [0].1. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. Oi prohgoÔmenec idiìthtec ja qrhsimopoioÔntai parakˆtw qwrÐc na gÐnetai idiaÐterh mneÐa. Pr¸ta parathroÔme ìti isqÔei (a + b) + ((−a) + (−b)) = 0R . UpenjumÐzoume ìti to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n akeraÐwn den eÐnai mhdèn. 10. Autì prokÔptei amèswc ìtan efarmìsoume ton nìmo thc diagraf c sth sqèsh a + b = a + (−a). 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. (5) Prˆgmati. Autì èpetai amèswc apì th sqèsh a + (−a) = (−a) + a = 0R (pou leei ìti to antÐjeto tou −a eÐnai to a). v  tan monadiaÐa stoiqeÐa ja eÐqame u = uv = v . Dhlad  eÐnai dunatì se èna daktÔlio R na upˆrqoun mh mhdenikˆ stoiqeÐa a kai b me thn idiìthta ab = 0. An gia ta a. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me kˆpoiec eidikèc allˆ shmantikèc kathgorÐec daktulÐwn. 'Eqoume aa = a(a + 0R ) = aa + a0R . Apì to 4 prokÔptei ìti a(−b) = −(ab). b ∈ R isqÔei a + b = 0R . 7. (EpÐshc prokÔptei apì th monadikìthta tou −a). DaktÔlioi. 8. Akèraiec Perioqèc.2. tìte b = −a. b ∈ R isqÔei a(−b) = (−a)b = −(ab). Apì thn (5) prokÔptei to zhtoÔmeno. Gia kˆje a ∈ R isqÔei a0R = 0R a = 0R . b ∈ R isqÔei −(a + b) = (−a) + (−b). èqoume (a + b) + ((−a) + (−b)) = ((a + b) + (−a)) + (−b) = ((b + a) + (−a)) + (−b) = (b + (a + (−a))) + (−b) = (b + 0R ) + (−b) = b + (−b) = 0R . 'Eqoume 0R = a0R = a(b + (−b)) = ab + a(−b). ìmwc.

1. AfoÔ o R eÐnai akeraÐa perioq  kai a = 0 paÐrnoume b − c = 0. to a onomˆzetai aristerìc mhdenodiairèthc tou R kai to b dexiìc mhdenodiairèthc tou R. den eÐnai akeraÐa perioq . tìte [0] = [n] = [a][b]. An o daktÔlioc R eÐnai metajetikìc. c ∈ R me ab = ac. giatÐ den eÐnai metajetikìc. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. Prˆgmati. b. H sunj kh 1R = 0R ston orismì 2. o 2Z den eÐnai akèraia perioq  giatÐ den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. b ∈ R me ab = 0. an R = {0}. 1) 'Estw ènac daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . AntÐstrofa. H sunj kh 1R = 0R (pou emfanÐzetai ston Orismì 2. 'Askhsh 21).1. Tìte ja perièqei dÔo toulˆqiston stoiqeÐa kai katˆ sunèpeia n > 1. Q. O Z6 . tìte b = c. gia parˆdeigma. R = {0R }. R. pou shmaÐnei ìti R = {0R }. tìte gia to tuqaÐo a ∈ R èqoume a = 1R a = 0R a = 0R .82 2 DaktÔlioi Sthn perÐptwsh aut . C eÐnai akèraiec perioqèc. An a = 0.3 shmaÐnei ìti deqìmaste ìti o mhdenikìc daktÔlioc den eÐnai akeraÐa perioq . 2) 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a.3) isodunameÐ me th sunj kh R = {0}.1. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R onomˆzetai akeraÐa perioq  an den èqei mhdenodiairètec. 4 2 −2 −2 2. Apìdeixh. afoÔ. onomˆzetai mhdenikìc daktÔlioc. ap' ìpou sumperaÐnoume ìti [a] = [0]   . EpÐshc oi √ Z[i] kai Q[ 2] eÐnai akèraiec perioqèc. an kai eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo diˆforo tou 0. Kˆje daktÔlioc R pou apoteleÐtai apì akrib¸c èna stoiqeÐo (pou anagkastikˆ eÐnai to mhdenikì stoiqeÐo tou R). Gia parˆdeigma. tìte bèbaia 1R = 0R . to [2] ∈ Z6 eÐnai mhdenodiairèthc tou Z6 . oi daktÔlioi Z. n > 1. An n = ab.3 Orismìc. To 2 1 ∈ M2 (C) 4 2 eÐnai aristerìc mhdenodiairèthc tou M2 (C). ìtan o daktÔlioc eÐnai metajetikìc kai upˆrqoun mh mhdenikˆ a.1. ja lème ìti to a (kai to b) eÐnai mhdenodiairèthc tou R.4 Prìtash. EpÐshc. To Ðdio sumbaÐnei gia ton F (R. Gia parˆdeigma. 'Estw ìti o Zn eÐnai akeraÐa perioq  kai n = 0. tìte oi aristeroÐ kai dexioÐ mhdenodiairètec tautÐzontai. O daktÔlioc Zn eÐnai akeraÐa perioq  an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc   mhdèn. isqÔei 2 1 1 1 = 0. èqoume ab − ac = 0 dhlad  a(b − c) = 0. Prˆgmati. 'Etsi. R) (bl. an 1R = 0R . ìpou a. O daktÔlioc Mn (C). Shmei¸seic 2. den eÐnai akeraÐa perioq  giatÐ èqei ènan toulˆqiston mhdenodiairèth.

. allˆ ìqi o Z4 . giatÐ an gia ta stoiqeÐa a. Akèraiec Perioqèc. gia parˆdeigma. a + b 2. b ∈ Z. To v onomˆzetai to antÐstrofo tou u kai sun jwc sumbolÐzetai me u−1 . 'Omwc isqÔei to ex c apotèlesma. UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Mn (C) eÐnai oi pÐnakec pou èqoun mh mhdenik  orÐzousa.5). eÐnai antistrèyimo afoÔ (a + b 2) = a+b 2a−b 2 √ a −b √ 2 ∈ Q[ 2]. 2.2. Gia parˆdeigma. Sthn perÐptwsh pou to stoiqeÐo u ∈ R eÐnai antistrèyimo. An [a][b] = [0]. ìpou oi prˆxeic eÐnai oi sun jeic prˆxeic twn √ pragmatik¸n arijm¸n. (Oi paronomastèc den eÐnai mhdèn giatÐ to + 2 2 − 2b2 2 a a − 2b √ 2 eÐnai ˆrrhtoc ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. eÔkola blèpoume ìti upˆrqei monadikì v ∈ R me uv = vu = 1R . AfoÔ o n eÐnai pr¸toc. den eÐnai s¸ma afoÔ. èstw ìti o n eÐnai pr¸toc. Gia √ parˆdeigma. ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a.2). o Z den eÐnai s¸ma. S¸mata 83 [b] = [0] lìgw thc upìjeshc.1. b ∈ Q} eÐnai s¸ma giatÐ kˆje mh mhdenikì√ stoi√ √ −1 1 a−b 2 √ √ = qeÐo tou. To antÐstrofo den alhjeÔei. b enìc s¸matoc isqÔei ab = 0 me a = 0. b (L mma 1. 'Ara n|a   n|b kai sunep¸c a = n   b = n. tìte [ab] = [0]. AntÐstrofa. tìte w = w1R = w(uv) = (wu)v = 1R v = v).1. ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z eÐnai ta 1. Epomènwc èqoume [a] = [0]   [b] = [0]. AntÐjeta. n) = 1. −1. tìte Zn = Z. Sto Q kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou R sumbolÐzetai me U (R). 2. èstw w. b ∈ Z}. afoÔ. 'Ena stoiqeÐo u enìc daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R onomˆzetai antistrèyimo sto R an upˆrqei v ∈ R me thn idiìthta uv = vu = 1R . 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R sto opoÐo kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo onomˆzetai s¸ma.5 Orismìc. gia parˆdeigma.6 Prìtash. (An up rqe kai ˆllo. tìte b = 0 kai epilÔontac √ √ wc proc 2 brÐskoume 2 ∈ Q. Kˆje peperasmènh akeraÐa perioq  eÐnai s¸ma. Tèloc.2. Oi Z2 kai Z3 eÐnai s¸mata. s¸mata eÐnai oi daktÔlioi Q. pou eÐnai ˆtopo. an n = 0. dhlad  o n eÐnai pr¸toc. Tìte n > 1 kai ˆra [1] = [0]. C allˆ ìqi o Z. R. ParathroÔme ìti kˆje s¸ma eÐnai akeraÐa perioq . tìte pollaplasiˆzontac me a−1 paÐrnoume b = 0. O daktÔ√ lioc Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zn eÐnai ta [a] ∈ Zn gia ta opoÐa isqÔei µκδ(a. to 2 ∈ Z[ 2] den √ eÐnai antistrèyimo: an 2(a + b 2) = 1 me a. dhlad  n|ab. DaktÔlioi.1. o daktÔlioc √ √ Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a.

. Gia parˆdeigma. tìte r(ri − rj ) = 0. rrn Autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora.4. Epeid  1R ∈ R. giatÐ r = 0 kai to R eÐnai akeraÐa perioq . . Prin d¸soume ton orismì.1. apì to opoÐo sumperaÐnoume ìti ri − rj = 0. 'Estw ∗ : R×R → R mia prˆxh sto sÔnolo R kai èstw S èna uposÔnolo tou R. . . . b ∈ S . eÐdame peript¸seic daktulÐwn R pou perièqoun uposÔnola S ⊆ R pou kai autˆ eÐnai daktÔlioi wc proc touc “periorismoÔc” sto S twn prˆxewn tou R. .1. . Mn (Z) ⊆ Mn (R) kai Tn (C) ⊆ Mn (C). {rr1 . h prìsjesh akeraÐwn den dÐnei prˆxh sto uposÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn giatÐ to ˆjroisma dÔo peritt¸n den eÐnai perittìc. . . rn }. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. . èqoume 2Z ⊆ Z. Lambˆnontac ton periorismì thc prˆxhc sto S×S èqoume mia apeikìnish S× S → R pou genikˆ den orÐzei prˆxh sto S . to 2Z eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh akeraÐwn kai ètsi lambˆnoume ton periorismì + : 2Z×2Z → 2Z thc prìsjeshc tou Z sto 2Z. èqoume 1R = rrj gia kˆpoio j . giatÐ an rri = rrj . JewroÔme ta stoiqeÐa tou R rr1 . Sta ParadeÐgmata 2. . . 'Ara. rr2 . Z ⊆ Q.5. epeid  to ˆjroisma dÔo artÐwn akeraÐwn eÐnai ˆrtioc. OdhgoÔmaste ètsi sthn ènnoia tou upodaktulÐou. Epeid  o R eÐnai metajetikìc. ja prèpei na katast soume safèc ti ennoÔme me ton ìro “periorismìc miac prˆxhc”. rrn } apoteleÐtai apì n stoiqeÐa kai eÐnai uposÔnolo tou R pou kai autì apoteleÐtai apì n stoiqeÐa. sumperaÐnoume ìti to r eÐnai antistrèyimo. rrn } = R. . . H melèth twn idiot twn enìc daktulÐou R suqnˆ dieukolÔnetai an estiˆsoume thn prosoq  mac se “katˆllhla” uposÔnola tou R. tìte orÐzetai mia prˆxh sto S pou sun jwc sumbolÐzoume pˆli me ∗ : S × S → S .6 sunˆgoume to ex c apotèlesma. An ìmwc to S eÐnai tètoio ¸ste a ∗ b ∈ S gia kˆje a.84 2 DaktÔlioi Apìdeixh. . O daktÔlioc Zn eÐnai s¸ma an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc. 'Estw ìti o R eÐnai peperasmènh akeraÐa perioq  kai èstw R = {r1 .4 kai thn Prìtash 2. rr2 . Sunep¸c to peperasmèno sÔnolo {rr1 . rr2 . Gia parˆdeigma. arkeÐ na deÐxoume ìti to tuqaÐo mh mhdenikì r ∈ R eÐnai antistrèyimo.7 Pìrisma.1.1. Shmei¸noume ìti to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ˆmesa kai apì thn Prìtash 1. Gia parˆdeigma. .2. 2. UpodaktÔlioi . Apì thn Prìtash 2. SÔmfwna me touc orismoÔc. Sthn perÐptwsh aut  lème ìti to S eÐnai kleistì wc proc thn ∗ : R × R → R kai ìti h prˆxh ∗ : S × S → S eÐnai o periorismìc sto S thc prˆxhc ∗ : R × R → R.

to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. AntÐstrofa.1. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R.1. S = ∅. b ∈ S ⇒ a + b ∈ S kai ab ∈ S • a ∈ S ⇒ −a ∈ S . oi periorismoÐ twn prˆxewn tou R sto S × S eÐnai prˆxeic sto S . Efìson isqÔoun sto R.1. Apìdeixh.8 Orismìc. 2.9 Prìtash. ja lème ìti to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. 7 ston Orismì 2. B ∈ Mn (Z). èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. Tìte apì thn deÔterh idiìthta thc Prìtashc èqoume −a ∈ S . 'Estw R ènac daktÔlioc kai S èna mh kenì uposÔnolo tou R + : S × S → S. · : S × S → S. . MporeÐ na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) sÔmfwna me ton orismì. Upˆrqei ìmwc ènac pio “oikonomikìc” trìpoc pou perigrˆfetai apì to akìloujo krit rio. + : R×R → R. Gia parˆdeigma. dhlad  0 ∈ S . An to S me tic prˆxeic autèc eÐnai daktÔlioc. AB ∈ Mn (Z) kai −A ∈ Mn (Z) gia kˆje A. sto S × S na eÐnai prˆxeic sto S . Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec • a. DaktÔlioi. S¸mata 85 EpÐshc. isqÔoun sto S . AntÐjeta. Tèloc h idiìthta 3 isqÔei lìgw thc deÔterhc idiìthtac. ja isqÔoun se kˆje mh kenì uposÔnolì tou.1 eÐnai tètoiec pou an isqÔoun se èna sÔnolo. eÐnai upodaktÔlioc tou Z. · : R×R → R. 2Z. èstw a ∈ S . 4. Mia isodÔnamh diatÔpwsh thc prohgoÔmenhc Prìtashc eÐnai h akìloujh. gia na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) arkeÐ na elègxei ìti A + B ∈ Mn (Z). opìte h pr¸th dÐnei a + (−a) ∈ S . Gia thn idiìthta 2.2. to uposÔnolo twn ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn tou Mn (C) eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh pinˆkwn kai wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. Akèraiec Perioqèc. tètoio ¸ste oi periorismoÐ twn dÔo prˆxewn tou R. 5. 2. SÔmfwna me thn pr¸th idiìthta. EpÐshc to sÔnolo twn artÐwn fusik¸n arijm¸n 2N den eÐnai upodaktÔlioc tou Z an kai eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z.1. EÐnai safèc ìti oi idiìthtec 1. to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. 6. An to S eÐnai upodaktÔlioc tou R tìte bèbaia isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. 'Etsi.

Tìte 0S = 0R . en¸ oi arijmoÐ 1 1 . √ √ 1) To sÔnolo Z[ 2] = {a+b 2 ∈ R|a. An o S eÐnai s¸ma. 'Estw a ∈ C tètoio ¸ste upˆrqoun akèraioi r0 .1. Prˆgmati. 'Estw S ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc R. Tìte an+m = an+m−1 a = (sn−1 an−1 +· · ·+s1 a+s0 ) a = sn−1 an +sn−2 an−1 +· · ·+s0 a = sn−1 (−rn−1 an−1 − · · · − r1 a − a0 ) + sn−2 an−1 + · · · + s0 a = (−sn−1 rn−1 + sn−2 )an−1 + (−sn−1 rn−2 + sn−3 )an−2 + · · · + (−sn−1 a0 ) ∈ R. Gia parˆdeigma. 0) ∈ Z × Z}. . èqoume an+m = an = −rn−1 an−1 − · · · − r1 a − r0 ∈ R. . tìte 1R = (1. b ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R √ √ √ sÔmfwna me thn Prìtash 2. EpÐshc. den alhjeÔei genikˆ ìti 1S = 1R . Prˆgmati. rn−1 . c + d 2 ∈ Z[ 2]. . 'Askhsh 23). ShmeÐwsh 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. . o 2 eÐnai algebrikìc akèraioc.86 2 DaktÔlioi 2. QrhsimopoioÔme epagwg  sto m.11 ParadeÐgmata. Tìte R = Z[a]. Tìte to Z[a] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou C. ApodeiknÔetai ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q (bl. Gia parˆdeigma to Q eÐnai èna upìswma tou C.2 'Estw R = {sn−1 an−1 + · · · + s1 a + s0 ∈ C|s0 . . Gia m = 0. 2 2 2 . . . . sn−1 ∈ Z}. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. ìpou n ≥ 1. 1. Sthn perÐptwsh aut . arkeÐ na deÐxoume ìti an+m ∈ R gia kˆje m = 0. Gia na apodeÐxoume ìti Z[a] ⊆ R. tìte √ √ √ √ • (a + b 2) + (c + d 2) = (a + c) + (b + d) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ √ • (a + b 2)(c + d 2) = (ac + 2bd) + (ad + bc) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ • −(a + b 2) = (−a) + (−b) 2 ∈ R[ 2] 2) 'Estw a ∈ C. Jètoume Z[a] = {sm am + · · · + s1 a + as0 ∈ C|s0 . ja lème ìti eÐnai èna upìswma tou R. . kˆje √ akèraioc eÐnai algebrikìc akèraioc. 0). an R = Z × Z kai S = {(a. sÔmfwna me thn Prìtash 2. me thn idiìthta an + rn−1 an−1 + · · · + r0 = 0. . Sthn 2. b ∈ S ⇒ a − b ∈ S kai ab ∈ S.9. Oi daktÔlioi thc morf c Z[a] paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun a. 'Estw ìti m ≥ 1 kai an+m−1 ∈ R. an a + b 2. sm ∈ Z. eÐnai fanerì ìti R ⊆ Z[a]. Prˆgmati. .9. o a onomˆzetai algebrikìc akèraioc. .1. perÐptwsh pou oi R. 1) kai 1S = (1. S = ∅. . . .1.10 Prìtash. √ den eÐnai algebrikoÐ akèraioi. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. m ≥ 1}.1. .

Epiplèon eÐnai èna upìswma ìpwc eÐdame pio pˆnw. EÐnai de metajetikìc giatÐ a b −b a c d −d c = = ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd c d −d c a b −b a kai epiplèon èqei monadiaÐo stoiqeÐo to I= 1 0 0 1 ∈R pou fusikˆ eÐnai diˆforo tou mhdenikoÔ pÐnaka. 5) 'Estw R to uposÔnolo tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b −b a me a. − a b −b a Apì thn Prìtash 2. √ √ 4) To sÔnolo Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. b ∈ R ìqi . b ∈ R. tou −b a −d c R èqoume a b −b a a b −b a + c d −d c c d −d c = = = a+c b+d −(b + d) a + c ∈R ∈R ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd −a −b −(−b) −a ∈ R.1. Arqikˆ deÐqnoume ìti to R eÐnai upodaa b c d ktÔlioc tou M2 (R). Prˆgmati.9. Akèraiec Perioqèc.2. √ √ giatÐ den eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì.9.1. Ja deÐxoume ìti to R eÐnai èna s¸ma me prˆxeic thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn. Mènei na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou R eÐnai antistrèyimo. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa . S¸mata 87 √ 3) To sÔnolo R = {a + b 3 2 ∈ R|a. b ∈ Z} den eÐnai upodaktÔlioc tou R.1. to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (R). b ∈ Q} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R sÔmfwna me thn Prìtash 2. 3 2 3 2 = √ 3 4 ∈ R (Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti den upˆrqoun akèraioi / √ √ a. DaktÔlioi. b me 3 4 = a + b 3 2). 'Estw a.

(Sto ex¸fullo tou parìntoc biblÐou ta dÔo tetrˆgwna paristˆnoun touc pÐnakec thc prìsjeshc tou Z4 kai tou Z2 × Z2 ). Mia endiafèrousa efarmog  twn pinˆkwn twn prˆxewn ja doÔme sthn Parˆgrafo 2. a + ((b + c) + d).7. Tìte B ∈ R kai AB = BA = I . To stoiqeÐo autì sumbolÐzetai me a + b + c. a + (b + (c + d)). blèpoume ston aristerì pÐnaka ìti [2] + [3] = [1] kai ston dexiì [2][3] = [2]. “Pollaplasiasmìc” stoiqeÐwn daktulÐou me akeraÐouc Se kˆje daktÔlio R èqoume (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. dexiì) pÐnaka PÐnakec prˆxewn + [0] [1] [2] [3] [0] [0] [1] [2] [3] [1] [1] [2] [3] [0] [2] [2] [3] [0] [1] [3] [3] [0] [1] [2] · [0] [1] [2] [3] [0] [0] [0] [0] [0] [1] [0] [1] [2] [1] [2] [0] [2] [0] [2] [3] [0] [3] [2] [1] PÐnakec prˆxewn sto Z4 Gia parˆdeigma. oi dÔo prˆxeic tou Z4 perigrˆfontai apì touc parakˆtw pÐnakec. To apotèlesma thc prˆxhc [a] + [b] (antÐstoiqa. dhlad  to A eÐnai antistrèyimo. 6) To sÔnolo R = a b a. b ∈ R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou T2 (R) 0 a kai to T2 (R) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou M2 (R). b. B= a2 1 + b2 a −b b a . An . Gia parˆdeigma.88 kai ta dÔo mhdèn kai 2 DaktÔlioi A= a b −b a . Anˆlogo apotèlesma isqÔei sthn perÐptwsh pou èqoume opoiod pote peperasmèno pl joc prosjetèwn kai ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a1 + a2 + · · · + an . EpÐshc. [a][b]) brÐsketai sthn tom  thc gramm c tou [a] me th st lh tou [b] ston aristerì (antÐstoiqa. Gia kˆje mia apì tic dÔo prˆxeic enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ènan pÐnaka pou dÐnei ta apotelèsmata thc antÐstoiqhc prˆxhc. c ∈ R. ((a + (b + c)) + d. ìlec oi parastˆseic ((a + b) + c) + d. (a + b) + (c + d). SunhjÐzetai de na paraleÐpontai oi parenjèseic kai na qrhsimopoieÐtai o aploÔsteroc sumbolismìc a + b + c + d. Oloklhr¸noume thn Parˆgrafo aut  me merikèc parathr seic kai paradeÐgmata. tautÐzontai.

a. mporoÔme na qrhsimopoioÔme antÐstoiqo sumbolismì a1 a2 . (ma)(nb) = (mn)(ab).12 ParadeÐgmata.2. 'Estw R ènac daktÔlioc. sto Zn èqoume n1Zn = n[1] = [n] = [0]. MporeÐ na diapist¸sei kaneÐc ìti isqÔoun idiìthtec ìpwc (m + n)a = ma + na. Oi apodeÐxeic eÐnai eÔkolec kai paraleÐpontai. 0. 2. Shmei¸noume ìti eÐnai dunatì na isqÔei ma = 0 ìpou m ∈ Z kai a ∈ R. ìpou to a kai to −a epanalambˆnetai |m| forèc. Gia to epagwgikì b ma èqoume (a + b)n+1 = (a + b)n (a + b) = (a + b)n a + (a + b)n b. akìma kai an m = 0 kai a = 0R . jètoume a0 = 1R gia kˆje a ∈ R. Epeid  isqÔei h prosetairistik  idìthta tou pollaplasiasmoÔ. S¸mata 89 kai h apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ den eÐnai dÔskolh. 1) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw a. . .2 giatÐ apaiteÐ dusanˆlogh èktash sth diatÔpws  thc. . ìpwc epÐshc kai (am )n = amn . am an = am+n gia kˆje m. . n > 0 kai a ∈ R. . m(ab) = (ma)b = a(mb).1. m < 0 am = a . (−m)a = m(−a) = −(ma) gia kˆje m. ¸ste ab = ba. Akèraiec Perioqèc. Gia n = 0 h apodeiktèa isìthta grˆfetai 1 = 1.1. OrÐzoume  m>0  a + · · · + a. m > 0. n ∈ Z kai a. DaktÔlioi. b ∈ R tètoia n n n−i i a b. m(a + b) = ma + mb. b ∈ R. Gia parˆdeigma. an gia ginìmena. Gia kˆje n ∈ N isqÔei (a + b)n = i=0 i Gia thn apìdeixh qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. m=0 ma = kai  (−a) + (−a) + · · · + (−a). a ∈ R kai m ∈ Z. Sthn perÐptwsh pou o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. ja thn af soume gia to Parˆrthma 6.

gia i = 1. ('Enac tètoioc daktÔlioc eÐnai o Zp ). m) = 1. i 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai R ènac metajetikìc daktÔlioc gia ton opoÐo isqÔei pa = 0 gia kˆje a ∈ R. Gia to epagwgikì b ma èqoume n n n (a + b)p = ((a + b)p )p (ap + bp )p n−1 n n n−1 n = ap + bp . b ∈ R èqoume i) (a + b)p = ap + bp . ìtan i = 1. sto dexiì n n n mèloc eÐnai + .1. Prˆgmati. m). Apì thn Prìtash 1. .5 èqoume µκδ(a. 'Estw d = µκδ(a. Sunep¸c i (a + b)p = ap + bp . Gia i = 0. Gia na apodeÐxoume th deÔterh sqèsh. p − 1. 3) 'Estw m > 0. p − 1. . . . h sqèsh èqei  dh apodeiqteÐ. . kai ii) (a + b)p = ap + bp gia kˆje jetikì akèraio n. n. Tìte kˆje [a] ∈ Zm − {[0]} eÐnai antistrèyimo   mhdenodiairèthc. n. eÐnai 1 = . . . . . qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. apì to prohgoÔmeno Parˆdeigma èqoume p p p−i i (a + b)p = a b. 'Estw [a] mh mhdenikì stoiqeÐo tou Zm pou den eÐnai antistrèyimo. 'Ara i n+1 (a + b)n+1 = i=0 n + 1 n+1−i i a b.4. . i i=0 p Allˆ gnwrÐzoume ìti p .6 1) èqoume + i i−1 i n n+1 = .4. 0 n+1 Sunep¸c se kˆje perÐptwsh o suntelest c tou an+1−i bi sto dexiì mèloc n+1 eÐnai . . . . Gia n = 1.90 2 DaktÔlioi Epeid  ab = ba o suntelest c tou an+1−i bi .7) kai katˆ sunèpeia a b = 0. . i = 1. . .(apìdeixh tou Jewr matoc i p p−i i 1. Tìte apì thn Prìtash 1. o suntelest c sto i−1 i n+1 n+1 dexiì mèloc eÐnai 1 = kai gia i = n + 1. i = 1. Tìte gia kˆje a. .

Gia na pollaplasiˆsoume dÔo stoiqeÐa tou H. 'Ara sto Zm èqoume d d m m [a][ ] = [0]. qrhsimopoioÔme touc epimeristikoÔc nìmouc kai tic parapˆnw isìthtec. j.2. j. To H qrhsimopoieÐtai sthn perigraf  peristrof¸n se tridiˆstatouc kai tetradiˆstatouc q¸rouc kai èqei pollèc efarmogèc sth Fusik . jk = i. Gia parˆdeigma. 4) (Quaternions1 epÐ tou C). katˆ trìpo anˆlogo pou to C perièqei to R. c. apait¸ntac to 1 na eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo kai ta stoiqeÐa tou R na metatÐjentai me ta i. Akèraiec Perioqèc. giatÐ ta a. EÐnai [a] = [0] kai epÐshc [ ] = 0 giatÐ d = 1. ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. Me tic prˆxeic thc prìsjeshc tou dianusmatikoÔ q¸rou H kai tou pollaplasiasmoÔ pou mìlic orÐsame mporeÐ na apodeiqjeÐ eÔkola ìti to H eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. pr¸ta ja orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn thc bˆshc. IsqÔei m m. b. èqoume (a+bi+cj +dk) 1 a − bi − cj − dk a − bi − cj − dk = (a+bi+cj +dk) = 1. S¸mata 91 m a Tìte d|a kai d|m. DÐnoume ed¸ èna shmantikì parˆdeigma mh metajetikoÔ daktulÐou H. Jètoume 1x = x1 = x gia kˆje x ∈ {1. An jèsoume β = a2 + b2 + c2 + d2 kai upojèsoume ìti a + bi + cj + dk = 0 tìte β = 0. i. To ìti o pollaplasiasmìc sto H den eÐnai metajetikìc kai ìti h diˆstash tou H epÐ tou R eÐnai 4 kai ìqi 3  tan thn epoq  aut  shmantikˆ b mata. Gia na orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. d eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ. DaktÔlioi. O H eÐnai ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou R pou èqei diˆstash 4. j. ki = j ji = −k. 'Estw {1. Epomènwc. èqoume (2+3i−5k)(1+7j) = 2+14j +3i+21ij −5k−35kj = 2 + 14j + 3i + 21k − 5k − 35(−i) = 2 + 32i + 14j + 16k . ik = −j. k} mÐa bˆsh tou H. . β β Oi quaternions epino jhkan apì ton Hamilton to 1843 ( o opoÐoc nwrÐtera eÐqe d¸sei thn pr¸th perigraf  tou C qrhsimopoi¸ntac zeÔgh pragmatik¸n arijm¸n) wc èna algebrikì sÔsthma pou perièqei to C. k} i2 = j 2 = k 2 = −1 ij = k. (To mìno axÐwma pou den eÐnai profanèc eÐnai h prosetairistikìthta tou pollaplasiasmoÔ pou qreiˆzetai upologismoÔc). UpologÐzontac parathroÔme ìti (a + bi + cj + dk)(a − bi − cj − dk) = a2 + b2 + c2 + d2 . i.1. kj = −i. dhlad  m a . k . Ja deÐxoume t¸ra ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou H eÐnai antistrèyimo. 'Ara to [a] d d eÐnai mhdenodiairèthc.

0 a √ √ √ iii) R = Z[ 2]. 3. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw prˆxeic sto A den ikanopoioÔn thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ tou daktulÐou. Stic peript¸seic pou o S eÐnai upodaktÔlioc tou R exetˆste an eÐnai metajetikìc. an eÐnai akeraÐa perioq . ìpou c = max{a. a ∗ b = c. S = ii) R = M2 (R). √ √ √ iv) R = Z[ 2]. ShmeÐwsh Ask seic 2. ìpou c = max{a. b} ii) A = Zm . kai an eÐnai s¸ma. Herstein [14]. a • b = a − b ii) A = {f : R → R}. Exetˆste an to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. EÐnai profanèc ìti ènac daktÔlioc me diaÐresh den eÐnai kat' anˆgkh s¸ma giatÐ den apaiteÐtai na eÐnai metajetikìc o pollaplasiasmìc. S = 0 0 0 a ∈ M2 (R) . b ˆrtioi}. f • g = f ◦ g − g ◦ f iii) A = Mn (R). [a] ∗ [b] = [c]. S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|a. b} iii) A = {f : R → R|f epÐ}.1 1. i) A = Z. 'Ena Je¸rhma tou Wedderburn lèei ìti kˆje peperasmènoc daktÔlioc diaÐreshc eÐnai s¸ma. i) R = M2 (R). B • C = BC − CB . f ∗ g = f ◦ g (sÔnjesh sunart sewn) 2. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw antistoiqÐec orÐzoun prˆxeic sto A. ParathroÔme ìti to sÔnolo twn migadik¸n C = {a + bi|a. Tètoioi daktÔlioi onomˆzontai daktÔlioi me diaÐresh (  mh metajetikˆ s¸mata). O H sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. b ∈ R} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou H. S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|b ˆrtioc}. i) A = Z.92 2 DaktÔlioi To stoiqeÐo a − bi − cj − dk onomˆzetai suzugèc tou a + bi + cj + dk katˆ analogÐa me touc migadikoÔc arijmoÔc. 1 0 ∈ M2 (R) . an èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Gia mia apìdeixh tou jewr matoc autoÔ parapèmpoume sto biblÐo tou I. .

apodeÐxte pr¸ta ìti rs + sr ∈ C(R) gia kˆje r. d ∈ Z. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R. [8]}. s ∈ R. iii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. S = {f : R → R|f (1) = 1}. Gia ton lìgo autì. Akèraiec Perioqèc. ApodeÐxte ìti h tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to 1R eÐnai o upodaktÔlioc {n1R |n ∈ Z}. xi) R = Zmn . S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. i ∈ I . ìpou oi a. iv) Poio eÐnai to kèntro tou Mn (R) . S dÔo daktÔlioi. 'Estw R. ix) R = F (R. S = {f : R → R|f (1) = 0}. vi) R = H. i) ApodeÐxte ìti C(R) = R an kai mìno an o R eÐnai metajetikìc. o daktÔlioc autìc eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc tou R pou perièqei to 1R . c. S¸mata 93 v) R = Z[i]. R). 5. 6. i∈I ii) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. d ∈ Q}. ii) ApodeÐxte ìti to C(R) eÐnai upodaktÔlioc tou R. . 8. b. S = {a + bi ∈ Z[i]|a ≡ b ≡ 0 mod 10}. viii) R = F (R. a ˆrtioc}. isqÔei r2 +r ∈ C(R) (bl. BreÐte èna m tètoio ¸ste mZ = 12Z ∩ 18Z. 7. iii) ApodeÐxte ìti C(M2 (R)) = a 0 0 a ∈ M2 (R) . x) R = Z12 . b). To kèntro tou R eÐnai to sÔnolo C(R) = {a ∈ R|ar = ra gia kˆje r ∈ R}. R). 'Askhsh 7). ApodeÐxte ìti h tom  Ri eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. [4]. b. S = {[0]. Poio eÐnai to kèntro twn quaternions. c. 10. S = {[kn]|k ∈ Z}.2. vii) R = H. upodaktÔlioi tou daktulÐou R. 9. b eÐnai jetikoÐ akèraioi kai e = εκπ(a.1. Upìdeixh: Jewr¸ntac to stoiqeÐo (r + s)2 + (r + s). ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou Z eÐnai thc morf c mZ. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. DaktÔlioi. 4. m ∈ Z. i) 'Estw Ri . ApodeÐxte ìti aZ ∩ bZ = eZ. 'Estw R ènac daktÔlioc.

(ParadeÐgmata tètoiwn daktulÐwn eÐnai o Z2 × Z2 kai o daktÔlioc tou Boole). Pìsa antistrèyima stoiqeÐa perièqei o daktÔlioc Z60 × Z10 . iii) ApodeÐxte ìti [a] [b] [0] [c] ∈ U (R) ⇔ [a]. iv) ApodeÐxte ìti o plhjˆrijmoc tou U (R) eÐnai mϕ(m)2 . 13. 0 c ii) Gia poiˆ m ∈ Z to M2 (R). ii) ApodeÐxte ìti o R × S èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai mìno an oi R. 12.94 2 DaktÔlioi i) ApodeÐxte ìti o R × S eÐnai metajetikìc an kai mìno an oi R. b ∈ R iii) (a − b)2 = a2 − 2ab + b2 gia kˆje a. 'Estw R ènac daktÔlioc. 15. S eÐnai metajetikoÐ. b ∈ R iv) a2 − b2 = (a + b)(a − b) gia kˆje a. ApodeÐxte ìti U (R × S) = U (R) × U (S) . ii) EÐnai o R metajetikìc. ApodeÐxte ìti oi akìloujec sunj kec eÐnai isodÔnamec. 'Estw R. 'Estw R = [a] [b] [0] [c] ∈ M2 (Zm ) . 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste a2 = a gia kˆje a ∈ R. 14. i) Poiˆ eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou a b ∈ M2 (Z) . i) o R eÐnai metajetikìc ii) (a + b)2 = a2 + 2ab + b2 gia kˆje a. S dÔo daktÔlioi me monadiaÐa stoiqeÐa. b ∈ R. swmˆtwn) eÐnai akeraÐa perioq  (antÐstoiqa. s¸ma). 2 m 3 m eÐnai antistrèyimo sto M2 (Z). ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ R isqÔei 2a = 0 kai ìti o R eÐnai metajetikìc. iii) AlhjeÔei ìti to kartesianì ginìmeno dÔo akeraÐwn perioq¸n (antÐstoiqa. i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (Zm ) . [c] ∈ U (Zm ). S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. Sto . iii) AlhjeÔei ìti U (M2 (Z)) = U (M2 (R)). 11.

'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a. a. 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. Pìsec lÔseic èqei sto H h exÐswsh x2 = x. ii) D¸ste èna parˆdeigma pou oi R. sumplhr¸ste touc pÐnakec autoÔc. 18. apodeÐxte ìti eÐnai s¸ma. i) ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q.1. 22. ApodeÐxte ìti sto daktÔlio twn quaternions H h exÐswsh x2 = −1 èqei ˆpeirec lÔseic. 'Estw d ∈ N. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + 0 e a b 0 0 e a b e e 0 b a a a b 0 e b b a e 0 · 0 e a b 0 0 0 0 0 e 0 e a b a 0 a b e b 0 b e a Upojètontac ìti o F eÐnai daktÔlioc. 'Estw F = {0. an oi R. i) D¸ste èna parˆdeigma pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo en¸ o S den èqei.2. s. S eÐnai akèraiec perioqèc. b ∈ Q} √ √ kai Q[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. 21. ApodeÐxte ìti to sÔnolo Q[ d] = {a + b d ∈ C|a. S èqoun diaforetikˆ monadiaÐa stoiqeÐa. . 23. S¸mata 95 16. Akèraiec Perioqèc. An o R = {r. Exhg ste giatÐ o daktÔlioc twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me prˆxeic (f + g)(x) = f (x) + g(x) kai (f g)(x) = f (x)g(x) den eÐnai akeraÐa perioq . DaktÔlioi. iii) Apodeixte ìti 1R = 1S . e. + r s t r r s t s t s t r s · r s t r s t r r r s t r 19. b ∈ R me a antistrèyimo kai b2 = 0. √ √ 20. b ∈ Q} me tic sun jeic prˆxeic migadik¸n arijm¸n eÐnai èna s¸ma. ApodeÐxte ìti to a + b eÐnai antistrèyimo. 17. b ∈ Q}. t} eÐnai daktÔlioc kai gnwrÐzoume ta parakˆtw tm mata twn pinˆkwn twn prˆxewn. √ √ ii) Poiˆ eÐnai h tom  twn uposwmˆtwn Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a.

apodeÐxte ìti a = b.1. 27. Upìdeixh: Jewr ste th gewmetrik  seirˆ. Upìdeixh: An rn = sm = 0. n) = 1. iii) ApodeÐxte ìti o R perièqetai se kˆje upodaktÔlio tou Q pou perièqei 1 1 ta stoiqeÐa kai . ii) ApodeÐxte ìti an o R eÐnai metajetikìc. tìte kai to 1 − ba eÐnai antistrèyimo.12. 29. 'Estw R = m m ∈ Z. 2 3 1 / iv) ApodeÐxte ìti ∈ R. 25. 'Estw R ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc kai m. Parˆdeigma 2. n ∈ N. b ∈ √ eÐnai ˆpeiro. . vi) AlhjeÔei ìti Z ⊆ R. tìte to ˆjroisma dÔo mhdenodÔnamwn stoiqeÐwn eÐnai mhdenodÔnamo. 30. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste x3 = x gia kˆje x ∈ R. 2a 3b i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Q. 28. ii) EÐnai o R akeraÐa perioq . 5 v) AlhjeÔei ìti o R eÐnai s¸ma. tìte to 1 − r eÐnai antistrèyimo. Upìdeixh: Kai ed¸ h je¸rhsh thc gewmetrik c seirˆc bohjˆei. a. 26. eÐnai antistrèyima. Upìdeixh: Ta stoiqeÐa (3 + 2 2)n . b ∈ N . apodeÐxte ìti (r+s)m+n−1 me th bo jeia tou diwnumikoÔ anaptÔgmatoc. ApodeÐxte ìti an sto daktÔlio R to 1 − ab eÐnai antistrèyimo. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. An a. b ∈ R eÐnai tètoia ¸ste am = bm kai an = bn . ApodeÐxte ìti kˆje peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc pou den èqei mhdenodiairètec perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai eÐnai s¸ma. Pou qrhsimopoi sate thn upìjesh ìti o R perièqetai se s¸ma .96 2 DaktÔlioi 24. n ∈ N me µκδ(m. i) ApodeÐxte ìti an o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai to r eÐnai mhdenodÔnamo. ApodeÐxte ìti to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou √ √ Z} Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. 'Ena stoiqeÐo r enìc daktulÐou R onomˆzetai mhdenodÔnamo an rn = 0 gia kˆpoio jetikì akèraio n.

2. n ≤ m kai ri .2. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. C   to Zp . m ∈ N. ìpou n ∈ N kai ri ∈ R gia kˆje i. Polu¸numa Apì ta majhtikˆ mac qrìnia eÐmaste exoikeiwmènoi me polu¸numa pou èqoun pragmatikoÔc suntelestèc. tìte f (x) + g(x) = 2x2 + 4 kai f (x)g(x) = 2x3 − 2x2 − x2 + x + 5x − 5 = 2x3 − 3x2 + 6x − 5. to opoÐo sumbolÐzoume me R[x]. ètsi ¸ste to R[x] na gÐnetai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai na perièqei to R wc upodaktÔlio. sj ∈ R gia kˆje i kai j . . • Kˆje stoiqeÐo tou R èqei mia parˆstash thc morf c r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn . Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 97 2. ìpou to p eÐnai pr¸toc. GnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume tètoia polu¸numa.2 Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic Stic epìmenec treic Paragrˆfouc ja melet soume to daktÔlio R[x] twn poluwnÔmwn miac metablht c twn opoÐwn oi suntelestèc an koun se tuqaÐo daktÔlio R. Gia parˆdeigma an f (x) = 2x2 − x + 5 kai g(x) = x − 1.2. R. ja doÔme ìti o daktÔlioc R[x] èqei algebrikèc idiìthtec parìmoiec me autèc tou Z pou melet same sthn Enìthta 1. Ja diapist¸soume ìti pollèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì ton R.. tìte ri = si gia kˆje i ≤ n kai sj = 0R gia kˆje j > n. 2. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . gia parˆdeigma to Q. Xekin¸ntac t¸ra apì tuqaÐo daktÔlio R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo ja kataskeuˆsoume to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun suntelestèc apì to R.1 Je¸rhma. ìpwc eÐnai o algìrijmoc diaÐreshc kai h monos manth anˆlush se ginìmeno pr¸twn. Tìte upˆrqei daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei to R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ R tètoio ¸ste rx = xr gia kˆje r ∈ R. Ja sumbolÐzoume ton daktÔlio R me R[x]. • An r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn = s0 + s1 x + s2 x2 + · · · + sm xm me n. Ja orÐsoume se autì dÔo prˆxeic qrhsimopoi¸ntac tic antÐstoiqec prˆxeic tou R.

tìte lème ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai n. giatÐ aut  de bohjˆ ˆmesa to skopì mac pou eÐnai h melèth twn idiot twn poluwnÔmwn. Epomènwc ta polu¸numa bajmoÔ 0 sto R[x] èqoun th morf  f (x) = c. Gia parˆdeigma. Ja epanèljoume sto shmeÐo autì lÐgo parakˆtw ìtan melet soume poluwnumikèc sunart seic. mporoÔme na grˆyoume f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn an autì krÐnetai skìpimo. Sto R[x] èqoume (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn ) + (g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn ) = (f0 + g0 ) + (f1 + g1 )x + (f2 + g2 )x2 + · · · + (fn + gn ) kai (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn )(g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm ) = (f0 g0 ) + (f0 g1 + f1 g0 )x + · · · + ci xi + · · · + (fn gm )xn+m . Sunep¸c mporoÔme na paraleÐpoume   na parembˆlloume ìrouc thc morf c 0R xi sthn parˆstash kˆje poluwnÔmou wc ˆjroisma monwnÔmwn. ìtan . O R[x] onomˆzetai o daktÔlioc twn poluwnÔmwn thc metablht c x me suntelestèc apì to R. (1) 2.3. . Ta polu¸numa bajmoÔ 0 mazÐ me to mhdenikì polu¸numo onomˆzontai stajerˆ polu¸numa. ìpou c ∈ R kai c = 0R . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. To stoiqeÐo autì ja to sumbolÐzoume suqnˆ me 0.. g(x) . EpÐshc deqìmaste ìti −∞ < n gia kˆje fusikì arijmì n. tìte kai o R[x] eÐnai metajetikìc. Autì mac epitrèpei kˆpoia oikonomÐa stic diatup¸seic protˆsewn. isqÔei 0R xi = 0R .98 2 DaktÔlioi Ja d¸soume thn apìdeixh tou Jewr matoc sto Parˆrthma 6. . To eidikì stoiqeÐo x ∈ R onomˆzetai metablht  kai ta stoiqeÐa tou R[x] onomˆzontai polu¸numa thc metablht c x me suntelestèc apì ton R. Epeid  o R[x] eÐnai daktÔlioc. Ta polu¸numa thc morf c rxi onomˆzontai mon¸numa. An f (x) ∈ R[x] kai f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn me fn = 0R . Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai me f (x). Epeid  o R eÐnai upodaktÔlioc tou R[x]. TonÐzoume ed¸ ìti to x eÐnai èna sugkekrimèno stoiqeÐo tou daktulÐou R[x].2. H qr sh tou ìrou “metablht ” gia autì eÐnai diaforetik  me thn ènnoia thc metablht c pou upˆrqei stic apeikonÐseic. g(x) eÐnai tuqaÐa stoiqeÐa tou R[x]. ìpou gia kˆje i èqoume ci = f0 gi + f1 gi−1 + f2 gi−2 + · · · + fi−1 g1 + fi g0 . Deqìmaste ex orismoÔ ìti o bajmìc tou mhdenikoÔ poluwnÔmou f (x) = 0R eÐnai −∞. EÐnai fanerì ìti an o R eÐnai metajetikìc.2 Parat rhsh. Epomènwc an f (x). èqoume 0R[x] = 0R .

EpÐshc 1R[x] = 1R = 0R = 0R[x] . onomˆzoume megistobˆjmio suntelest  tou f (x) ton fn . Sqetik  eÐnai h parakˆtw Prìtash. 1. tìte deg(f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) 3) Ta antistrèyima stoiqeÐa tou R[x] eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. Ta f (x) kai g(x) eÐnai mh mhdenikˆ (giatÐ 1R = 0R ). . 2. 2. Tìte 1) O R[x] eÐnai akeraÐa perioq . Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec isqÔei rn sm = 0 kai sunep¸c f (x)g(x) = 0. 3.   ìti eÐnai to mhdenikì polu¸numo. 'Estw R mia akeraÐa perioq .3 Parat rhsh. To f0 onomˆzetai stajerìc ìroc tou f (x). deg g(x)}. g(x) ∈ R[x] mh mhdenikˆ polu¸numa. Apì to 2) thc Prìtashc èqoume 0 = deg((f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) kai ˆra deg f (x) = deg g(x) = 0. èqoume ìti o R[x] eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 2) An f (x). dhlad  U (R[x]) = U (R). Apì ta parapˆnw èqoume deg(f (x)g(x)) = m + n = degf (x) + deg g(x).2. 'Estw f (x). g(x) ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikˆ polu¸numa.2. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Apìdeixh. Epomènwc o R[x] den èqei mhdenodiairètec. 'Eqoume f (x)g(x) = (r0 s0 ) + (r0 s1 + r1 s0 )x + · · · + (rn sm )xn+m . ennoÔme ìti to f (x) èqei bajmì 1   0. f (x) = f0 +f1 x+f2 x2 +· · ·+fn xn kai fn = 0R . An f (x) ∈ R[x].4 Prìtash. 2.2. eÐnai akrib¸c ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F . Sunep¸c ta f (x) kai g(x) eÐnai antistrèyima stoiqeÐa tou R.2. tìte f (x)g(x) = 1R gia kˆpoio g(x) ∈ R[x]. ta antistrèyima stoiqeÐa tou F [x]. Epeid  o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. IdiaÐtera. Apì ton orismì thc prìsjeshc poluwnÔmwn prokÔptei ìti deg(f (x) + g(x)) ≤ max{deg f (x). Anafèrame sthn eisagwg  thc Paragrˆfou aut c ìti pollèc algebrikèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì to R. An to f (x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R[x]. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 99 lème “èstw polu¸numo f (x) bajmoÔ mikrìterou   Ðsou tou 1”. Tìte f (x) = r0 +r1 x+r2 x2 +· · ·+rn xn kai g(x) = s0 +s1 x+s2 x2 +· · ·+sm xm me rn = 0 kai sm = 0.

Apì ed¸ kai sto ex c. 1) Gia tuqaÐo daktÔlio R me monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai fanerì ìti isqÔei deg(f (x)g(x)) ≤ deg f (x) + deg g(x) gia kˆje f (x). 1 2. EÐnai profanèc ìti Ðsa polu¸numa sto R[x] epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh sto R. ShmeÐwsh EÐnai polÔ pijanì na eÐqame sunhjÐsei sta majhtikˆ mac qrìnia na tautÐzoume èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] me thn antÐstoiqh poluwnumik  sunˆr¯ thsh f : R → R. h opoÐa onomˆzetai h poluwnumik  sunˆrthsh pou epˆgetai apì to f (x) sto R.6 Parat rhsh. an o R èqei mhdenodiairètec. An o R èqei mhdenodiairètec. an den upˆrqei prìblhma sÔgqushc. kai r ∈ R jètoume f (r) = f0 +f1 r+· · ·+fn rn . kai • (f g)(r) = f (r)g(r). Poluwnumikèc sunart seic ¯ f : R → R. sto Z4 [x] èqoume (2x+1)2 = 1. g(x) ∈ Z3 [x] ìpou f (x) = x3 + x . eÐnai dunatìn na isqÔei deg(f (x)g(x)) < deg f (x)+ deg g(x). Genikˆ isqÔei U (R) ⊆ U (R[x]).7 Parˆdeigma.2. to stoiqeÐo [a] ∈ Zn ja sumbolÐzetai aploÔstera a ∈ Zn . 2) EpÐshc.2. Tìte to ginìmeno f (x)g(x) = 6x2 + 5x + 1 = 5x + 1 èqei bajmì 1. kai g(x) = 2x. an sto R[x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + h(x). EÔkola diapist¸noume ìti gia kˆje f (x). g(x) ∈ R[x].100 2 DaktÔlioi 2. Gia parˆdeigma. eÐnai dunatìn na èqoume U (R[x]) = U (R). r → f (r). 'Ara 2x+1 ∈ U (Z4 [x]). Gia parˆdeigma. Gia parˆdeigma. ¯ OrÐzetai ètsi mia sunˆrthsh pou sumbolÐzoume me f . Metˆ apì upologismoÔc sto Z3 blèpoume ìti1 f (0) = 0 = g(0). tìte gia kˆje r ∈ R èqoume f (r) = q(r)g(r) + h(r). eÐnai dunatìn diaforetikˆ polu¸numa na epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Omwc. 2. To parakˆtw parˆdeigma deÐqnei ìti autì den eÐnai pˆnta epitreptì gia tuqaÐo R sth jèsh tou R. 'Estw R = Z3 kai f (x). An f (x) ∈ R[x]. èstw f (x) = 2x+1 ∈ Z6 [x] kai g(x) = 3x+1 ∈ Z6 [x]. ìpou f (x) = f0 +f1 x+· · ·+fn xn . Oi parapˆnw dÔo idiìthtec mac epitrèpoun na “antikatast soume to x me to r” se isìthtec poluwnÔmwn.2.5 Shmei¸seic. g(x) ∈ R[x] kai kˆje r ∈ R isqÔoun • (f + g)(r) = f (r) + g(r).

. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 101 f (1) = 2 = g(1) kai f (2) = 1 = g(2).8 Je¸rhma (Parembol  tou Lagrange ). . g(x) den eÐnai Ðsa. . Epeid  h lÔsh tou sust matoc eÐnai monadik  sumperaÐnoume ìti f (x) = g(x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. To f (x) eÐnai monadikì wc proc tic idiìthtec autèc. a2 . g : Z3 → Z3 eÐnai Ðsec. an kai ¯ ta polu¸numa f (x). An g(x) = gn−1 xn−1 + · · · + g1 x + g0 . an xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = b1 1 1 1 ··· xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = bn . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma kai g : F → F mia apeikìnish.9 Pìrisma.4). . f0 ). SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. Tìte èqoume f (ai ) = bi gia kˆje i. . . Oi suntelestèc an koun sto F . . H orÐzousa twn suntelest¸n eÐnai h an−1 · · · a1 a0 1 1 1 . . ··· an−1 · · · a1 a0 n n n Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti h orÐzousa aut  (pou eÐnai gnwst  wc orÐzousa tou Vandermonde) isoÔtai me to ginìmeno (ai − aj ). . ('Ena krit rio pou mac plhroforeÐ pìte dÔo poluwnumikèc sunart seic F → F eÐnai Ðsec. diakekrimèna stoiqeÐa tou F . Tìte upˆrqei èna polu¸numo f (x) ∈ F [x] bajmoÔ to polÔ n − 1 tètoio ¸ste f (ai ) = bi gia kˆje i.2. Jètoume f (x) = fn−1 xn−1 + · · · + f1 x + f0 ∈ F [x]. ¯ 'Ara. . Apì thn upìjesh èpetai ìti i<j (ai − aj ) = 0 kai ka- i<j tˆ sunèpeia to sÔsthma èqei (monadik ) lÔsh. oi poluwnumikèc sunart seic f : Z3 → Z3 . g0 ). ¯ Tìte upˆrqei polu¸numo f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f = g .2. n n n me agn¸stouc touc xi . 2. . .2. Apìdeixh. ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. . . èstw thn (xn−1 . . . . . b2 . . . . JewroÔme to n × n grammikì sÔsthma 2. . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . Mia eujeÐa kajorÐzetai apì dÔo diakekrimèna shmeÐa thc. . x0 ) = (fn−1 . . f1 . bn stoiqeÐa tou F .2. dhlad  f (s) = g(s) gia kˆje s ∈ Z3 . . g1 . èna polu¸numo f (x) bajmoÔ n me suntelestèc apì èna s¸ma kajorÐzetai apì n + 1 timèc tou f (a1 ). kai thn Parˆgrafo 3. x1 . 'Estw ìti upˆrqei kai ˆllo g(x) ∈ F [x] me deg g(x) ≤ n − 1 kai g(ai ) = bi gia kˆje i. tìte mÐa lÔsh tou sust matoc eÐnai h (gn−1 . exetˆzetai sthn epìmenh Parˆgrafo). (Bl. 'Estw b1 . f (an+1 ) ìpou ta ai eÐnai diakekrimèna.

i=0. (EpishmaÐnoume ìti h parapˆnw parˆstash tou poluwnÔmou autoÔ prokÔptei apì ton kanìna tou Cramer sthn epÐlush grammik¸n susthmˆtwn) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai S = R[x]. apodeiknÔetai ìti to monadikì f (x) me deg f (x) ≤ n−1 pou èqei thn idiìthta f (ai ) = bi . upˆrqei f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (ai ) = bi = g(ai ). . . . xn ] apoteleÐ mia eureÐa perioq  thc 'Algebrac kai eÐnai to kentrikì jèma thc Algebrik c GewmetrÐac i=0. . . . . . . Antikajist¸ntac ta fi (x) blèpoume ìti to tuqaÐo stoiqeÐo tou S[y] eÐnai thc morf c m.n Polu¸numa poll¸n metablht¸n rij xi y j = r00 + · · · + rij xi y j + · · · + rmn xm y n . y] kai onomˆzetai daktÔlioc twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x. O sun jhc sumbolismìc gia ta stoiqeÐa tou eÐnai f (x. . . Me anˆlogo trìpo kataskeuˆzetai o daktÔlioc R[x1 . Gia ˆpeira s¸mata to sumpèrasma autì den alhjeÔei. an } kai bi = g(ai ).8. y) = m.n daktÔlioc R[x] = S eÐnai profan¸c upodaktÔlioc tou S[y] = R[x.2. O . n. . h ekjetik  apeikìnish R → R. . to polu¸numo autì tautÐzetai me to f (x). y]. i = 1. .2. Efarmìzontac to Je¸rhma 2. . 'Estw F = {a1 . den eÐnai poluwnumik  (giatÐ. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Pìrisma. n.j=0 ìpou rij ∈ R. Apì th monadikìthta. x → ex . i = 1. kˆje apeikìnish apì èna peperasmèno s¸ma F ston eautì tou eÐnai poluwnumik . (ai − a1 ) · · · (ai − ai−1 )(ai − ai+1 ) · · · (ai − an ) Prˆgmati. i = 1. Gia parˆdeigma. n eÐnai to n f (x) = i=1 bi (x − a1 ) · · · (x − ai−1 )(x − ai+1 ) · · · (x − an ) .j=0 rij xi y i . . . . . . . . .).102 2 DaktÔlioi Apìdeixh. . H jewrÐa twn poluwnumik¸n daktulÐwn poll¸n metablht¸n R[x1 . . xn ] twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x1 . ìpou fi (x) ∈ R[x]. y me suntelestèc apì to R. . . . .1 gia to S sth jèsh tou R lambˆnoume to daktÔlio tou opoÐou ta stoiqeÐa eÐnai thc morf c fn (x)y n + · · · + f1 (x)y + f0 (x). O daktÔlioc S[y] sumbolÐzetai me R[x. . to polu¸numo tou dexioÔ mèlouc èqei bajmì to polÔ n−1 kai paÐrnei tic timèc bi ìtan to x antikatastajeÐ me to ai . Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma. Qrhsimopoi¸ntac to sumbolismì tou Jewr matoc 2. i = 1. n. xn me suntelestèc apì to R. .

ApodeÐxte ìti o S[x] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. Ask seic 2. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou F [x]. 7. Poia apì ta parakˆtw sÔnola eÐnai upodaktÔlioi tou Z[x]. 'Askhsh 2. . D¸ste èna parˆdeigma enìc daktulÐou R tètoio ¸ste U (R[x]) = U (R).26).2. ìpou F eÐnai s¸ma. ìpou an = 0. 8. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 103 kai thc Metajetik c 'Algebrac. 2. 3. 'Eqei de kai axioshmeÐwtec efarmogèc se ˆllouc tomeÐc twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai ta Upologistikˆ Majhmatikˆ kai h JewrÐa KwdÐkwn. 1. ApodeÐxte ìti to ax + b ∈ R[x] eÐnai antistrèyimo an kai mìno an to b eÐnai antistrèyimo sto R kai to a eÐnai mhdenodÔnamo sto R (bl. eÐnai mhdenodiairèthc. An o R eÐnai mÐa akeraÐa perioq  gnwrÐzoume ìti U (R[x]) = U (R). Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì 2. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì mikrìtero   Ðso tou 100.1. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ènac upodaktÔlioc tou R. ApodeÐxte ìti sto Z4 [x] upˆrqoun antistrèyima polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. deg g(x)}.2. i) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 0} ii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 2} iii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) ˆrtioc} iv) {f (x) ∈ Z[x]| deg f (x) ≤ 10} 6. 4. 5. An to polu¸numo an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x].2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi perièqoun monadiaÐo stoiqeÐo. 9. DeÐxte me parˆdeigma ìti eÐnai dunato na isqÔei deg(f (x) + g(x)) < max{deg f (x). an autìc perièqei toulˆqiston èna polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ. 10. BreÐte apeÐrou pl jouc tètoia polu¸numa. Upìdeixh: (2x + 1)2 = (4x2 + 4x + 1) = 1. BreÐte èna f (x) ∈ Z10 [x] tètoio ¸ste deg((2x + 1)f (x)) = deg f (x). eÐnai ˆpeiro sÔnolo. tìte to an ∈ R eÐnai mhdenodiairèthc.

Upìdeixh: Bl. ApodeÐxte ìti upˆrqoun g(x. ApodeÐxte ìti an o p eÐnai pr¸toc. y) + yh(x. y) = xg(x. 12. 14. i) 'Estw f (x. y) = 0. y) ∈ Q[x. . h(x. ii) Gia kˆje pr¸to arijmì p. y] tètoia ¸ste f (x.104 2 DaktÔlioi 11. tìte (f (x))p = f (xp ) gia kˆje f (x) ∈ Zp [x]. Poiˆ sunˆrthsh epˆgei to xp−1 − 1 ∈ Zp . 13. Parˆdeigma 2. AlhjeÔei ìti f (x.1. Upìdeixh: Mikrì Je¸rhma tou Fermat. ii) 'Estw f (x. y) ∈ Q[x. y). y) = 0. 0) = f (0. i) ApodeÐxte ìti to x3 − x ∈ Z6 [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Z6 → Z6 . y) ∈ Q[x.12 2). EÐnai dunatìn o daktÔlioc R[x] na eÐnai s¸ma. y] tou opoÐou o stajerìc ìroc isoÔtai me 0. y). apodeÐxte ìti to polu¸numo xp −x ∈ Zp [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Zp → Zp . y] tètoio ¸ste f (x.

tìte h(x)|f (x). Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. Apìdeixh. 2) An g(x)|f (x) kai h(x)|g(x). 4) An g(x)|f (x) ìpou f (x) = 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . èstw F .4 2).1 Prìtash. Diairetìthta PoluwnÔmwn 105 2. 3) Gia kˆje antistrèyimo c ∈ R èqoume c|f (x). b(x) ∈ R[x] paÐrnoume f (x) = f (x)b(x)a(x). ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. Gia parˆdeigma. tìte upˆrqei antistrèyimo c ∈ R. 2) kai 3) eÐnai ˆmesec kai af nontai san ask seic. H idiìthta 4) prokÔptei ˆmesa apì thn Prìtash 2.2. Ed¸ ja anaptÔxoume ènan algìrijmo diaÐreshc gia polu¸numa kai ja lˆboume anˆloga arijmhtikˆ apotelèsmata gia ton F [x]. to x − 3 diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x] giatÐ x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). ja diapist¸soume ìti oi daktÔlioi Z kai F [x] èqoun pollèc koinèc idiìthtec. b(x) ∈ R[x]. 'Estw f (x) = 0. g(x). Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti pollèc arijmhtikèc idiìthtèc tou Z  tan sunèpeiec tou algorÐjmou diaÐreshc. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). .2. ìpou c ∈ Q − {0}. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). Diairetìthta kai anˆgwga polu¸numa 2.3. tìte deg g(x) ≤ deg f (x). afoÔ x2 − 5x + 6 = (c(x − 2))(c−1 (x − 3)). tìte g(x)|a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆje a(x). o R[x] eÐnai akeraÐa perioq . me f (x) = cg(x). Tìte isqÔoun ta ex c: 1) An g(x)|f (x) kai g(x)|h(x). Epeid  f (x) = g(x)a(x) kai g(x) = f (x)b(x) gia kˆpoia a(x). Lème ìti to g(x) diaireÐ to f (x) sto R[x] (  ìti to f (x) eÐnai pollaplˆsio tou g(x) sto R[x]   ìti to g(x) eÐnai diairèthc tou f (x) sto R[x]) kai grˆfoume g(x)|f (x) an upˆrqei h(x) ∈ R[x] me f (x) = h(x)g(x). 5) An g(x)|f (x) kai f (x)|g(x) kai o R eÐnai akeraÐa perioq . Oi apodeÐxeic twn 1).3 Diairetìthta PoluwnÔmwn Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac ston poluwnumikì daktÔlio R[x]. Allˆ kai kˆje c(x − 3) diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x]. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq . kai epomènwc.3. g(x) ∈ R[x]. tìte g(x) = 0 kai eÐnai profanèc ìti isqÔei to zhtoÔmeno. h(x) ∈ R[x]. Gia thn apìdeixh thc 5) èqoume: An f (x) = 0.

'Ara to a(x) eÐnai antistrèyimo sto R[x].2. 'Estw F èna s¸ma. r(x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). To x2 + 1 ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo epÐ tou R allˆ ìqi epÐ tou C giatÐ sto C[x] isqÔei x2 + 1 = (x + i)(x − i). Lambˆnoume ètsi èna apotèlesma anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.2.106 2 DaktÔlioi 1 = b(x)a(x). g(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ me p(x) = f (x)g(x). To 5x + 1 ∈ Z6 [x] an kai eÐnai bajmoÔ 1 den eÐnai anˆgwgo sto Z6 [x] giatÐ isqÔei 5x+1 = (2x+1)(3x+1). Gia parˆdeigma. Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x] 2. (Ja doÔme parakˆtw ìti oi apant seic gia R = R kai R = C eÐnai gnwstèc). Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x).3. 2. an o R eÐnai akeraÐa perioq . An deg f (x) < deg g(x). Apìdeixh. opìte q(x) = 0 kai r(x) = f (x). b > 1 me p = ab. pou eÐnai h melèth thc arijmhtik c sto F [x]. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.4 2).2 Orismìc. Ja diapist¸soume sth sunèqeia ìti an F eÐnai èna s¸ma. g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0.4 3) paÐrnoume ìti to a(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. To parakˆtw apotèlesma eÐnai idiaÐtera shmantikì gia to skopì mac. tìte ta anˆgwga polu¸numa sto F [x] eqoun idiìthtec anˆlogec me ekeÐnec twn pr¸twn arijm¸n sto Z. . H antÐstoiqh ènnoia gia polu¸numa dÐnetai ston epìmeno orismì. 'Ena polu¸numo p(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ onomˆzetai anˆgwgo sto R[x] (  anˆgwgo epÐ tou R) an den upˆrqoun polu¸numa f (x).3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x]). UpenjumÐzoume ìti ènac akèraioc p > 1 eÐnai pr¸toc an den upˆrqoun akèraioi a > 1. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). kˆje polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 1 eÐnai anˆgwgo sto R[x] (Prìtash 2. EpishmaÐnoume ìti to er¸thma an èna dedomèno polu¸numo f (x) ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo sto R[x] eÐnai sth genikìthtˆ tou dÔskolo kai paramènei praktikˆ ˆluto akìma kai ìtan R = Q.3. Sth sunèqeia ja estiˆsoume to endiafèron mac sthn perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai mˆlista s¸ma. 1) 'Uparxh: 'Estw f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm me gm = 0. èqoume f (x) = 0g(x) + f (x). Apì thn Prìtash 2. dhlad  twn idiot twn twn dÔo prˆxewn tou F [x]. IdiaÐtera. ja apodeÐxoume ìti kˆje polu¸numo sto F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn.

r(x) me f (x) = q(x)g(x)+r(x) kai deg r(x) < deg g(x) gia kˆje polu¸numo f (x) me deg f (x) < n. JewroÔme to polu¸numo −1 h(x) = f (x) − fn gm xn−m g(x) ∈ F [x]. H apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc mac parèqei ènan .2. r (x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). Sunep¸c f0 = (f0 g0 )g0 + 0. r(x) ∈ F [x] me −1 f (x) − fn gm xn−m g(x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). Epomènwc −1 f (x) = (fn gm xn−m + q(x))g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). g(x) = 2x2 + 1 ∈ Z5 [x]. −1 O suntelest c tou xn sto h(x) eÐnai fn − fn gm gm = 0. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti upˆrqoun q(x). Ja efarmìsoume epagwg  sto deg f (x). 'Ara q(x) = q (x) kai ètsi r(x) = r (x). −1 opìte q(x) = f0 g0 kai r(x) = 0. ja upojèsoume ìti upˆrqoun q(x). 'Ara deg h(x) < n = deg f (x). tìte apì thn Prìtash 2. To g0 eÐnai mh −1 mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc kai ˆra antistrèyimo. 'Estw F = Z5 kai f (x) = x4 + 4x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. q(x)) sto prohgoÔmeno Je¸rhma onomˆzetai to upì- praktikì trìpo upologismoÔ twn q(x) kai r(x). me ton sumbolismì thc apìdeixhc) kai to antÐstrofì tou eÐnai to 3 ∈ Z5 .4 2) prokÔptei ìti deg(r (x) − r(x)) ≥ deg g(x). Autì eÐnai ˆtopo giatÐ deg r(x) < deg g(x) kai deg r (x) < deg g(x). Gia to epagwgikì b ma. SÔmfwna 2. loipo (antÐstoiqa. to phlÐko) thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x). Apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqoun q(x). q (x). Ja doÔme ed¸ èna parˆdeigma gia diaforetikì s¸ma. To r(x) (antÐstoiqa. O megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai to 2 ∈ Z5 (gm = 2. o trìpoc autìc diaÐreshc poluwnÔmwn eÐnai akrib¸c autìc pou gnwrÐzoume apì ta majhtikˆ mac qrìnia. r(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 107 'Estw ìti deg f (x) ≥ deg g(x).3. Afair¸ntac katˆ mèlh lambˆnoume (q(x) − q (x))g(x) = r (x) − r(x).4 Parˆdeigma. 'Otan to s¸ma F eÐnai to Q   to R.2. tìte deg g(x) = 0 kai ˆra f (x) = f0 kai g(x) = g0 .3. kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) kai deg r (x) < deg g(x). An q(x) − q (x) = 0. An deg f (x) = 0.

r(x) ∈ R[x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ to akìloujo apotèlesma. 2. Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). perioq  kai f (x). Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc brÐskoume xy 2 − 1 = (xy + x2 )(y − x) + x3 − 1. y] wc polu¸numa sth metablht  y me suntelestèc apì to daktÔlio Q[x]. Apì tic parapˆnw dÔo tautìthtec paÐrnoume f (x) = 3x2 g(x) + x2 + x + 1 = 3x2 g(x) + 3g(x) + x − 2 = (3x2 + 3)g(x) + x − 2. tìte to c−1 f (x) eÐnai monikì.5 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto R[x]).108 2 DaktÔlioi me thn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc (kai sugkekrimèna sto shmeÐo ìpou jewr same to h(x)) apì to f (x) afairoÔme to 3x4−2 g(x). 'Ara q(x) = 3x2 + 3 kai r(x) = x − 2. Ed¸ termatÐzetai h diadikasÐa twn afairèsewn giatÐ o bajmìc tou x − 2 eÐnai mikrìteroc tou bajmoÔ tou g(x). dhlad  Q[x. Epanalambˆnoume t¸ra thn Ðdia diadikasÐa gia to x2 + x + 1 sth jèsh tou f (x). Kat analogÐa me ton daktÔlio Z mporoÔme na orÐsoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth poluwnÔmwn sto F [x]. ParathroÔme ìti ìtan to F eÐnai s¸ma kai f (x) ∈ F [x] eÐnai mh mhdenikì me megistobˆjmio suntelest  c ∈ F . y) = y − x. To monadikì shmeÐo sthn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc ìpou qrhsimopoi same ìti ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai antistrèyima  tan gia na antistrèyoume ton megistobˆjmio suntelest  tou g(x). Mègistoc koinìc diairèthc . H apìdeixh af netai san ˆskhsh. y] = (Q[x])[y]. g(x) ∈ R[x] ètsi ¸ste o megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R.3. 'Estw R mia akeraÐa Parˆdeigma Ston daktÔlio Q[x. y) = xy 2 − 1 kai g(x. JewroÔme ta stoiqeÐa tou Q[x. 'Eqoume x2 + x + 1 − 3g(x) = x − 2. 'Eqoume f (x) − 3x2 g(x) = x2 + x + 1. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ R[x] onomˆzetai monikì an o megistobˆjmioc suntelest c tou eÐnai to 1. y] jewroÔme ta polu¸numa f (x. Sunep¸c.

SumbolÐzetai de me µκδ(f (x). H upìjesh ìti o µκδ eÐnai monikì polu¸numo qreiˆzetai gia na eÐnai autìc monadikìc. Gia parˆdeigma. Ja doÔme sto epìmeno je¸rhma ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn f (x).3. g(x)) = x + 1. H apìdeixh pou akoloujeÐ eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou antÐstoiqou Jewr matoc gia ton daktÔlio Z. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc µκδ(f (x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). g(x) èqei bajmì pou eÐnai mikrìteroc   Ðsoc tou deg d(x). to I perièqei mh mhdenikˆ polu¸numa. 'Etsi dikaiologeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. kˆje polu¸numo thc morf c c(x + 1). tìte apì thn idiìthta 2) kˆje ˆlloc koinìc diairèthc twn f (x). 'Uparxh: JewroÔme to sÔnolo I = {a(x)f (x) + b(x)g(x) ∈ F [x]|a(x). c ∈ R − {0} ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . Epeid  èna toulˆqiston apì ta f (x) kai g(x) den eÐnai mhdèn. Epiplèon. (1) . g(x). g(x) ∈ F [x] (apì ta opoÐa toulˆqiston èna eÐnai mh mhdenikì) upˆrqei kai eÐnai monadikìc. b(x) ∈ F [x]. Sto parˆdeigmˆ mac. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). 'Estw d(x) ∈ I èna mh mhdenikì polu¸numo elˆqistou bajmoÔ. an f (x) = 2x + 2 ∈ R[x] kai g(x) = x2 − 1 ∈ R[x]. g(x)).3. b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste µκδ(f (x).3. tìte µκδ(f (x). c(x)|f (x) kai c(x)|g(x) tìte c(x)|d(x). 2. 2. Apìdeixh.6 Orismìc. 'Ena monikì polu¸numo d(x) ∈ F [x] onomˆzetai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) an ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) d(x)|f (x) kai d(x)|g(x) sto F [x]. g(x)) twn f (x) kai g(x) sto F [x]. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 109 qiston èna eÐnai mh mhdenikì. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆqiston èna den eÐnai mhdèn. b(x) ∈ F [x]}.2. kai 2) an c(x) ∈ F [x]. upˆrqoun a(x).7 Je¸rhma. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆ- Shmei¸noume ìti an to d(x) eÐnai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). Tìte èqoume d(x) = a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆpoia a(x).

paÐrnoume r = 1. EÐnai dn = 0. r(x) ∈ F [x] me tic idiìthtec f (x) = q(x)d(x) + r(x). Apì th sqèsh (??) sumperaÐnoume ìti c(x)|d(x). Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma (bl. AfoÔ to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2). Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti d(x)|g(x). 'Eqoume apodeÐxei ìti upˆrqei d(x) ∈ F [x] pou ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . Apì th sqèsh deg r(x) < deg d(x) kai tou orismoÔ tou d(x) sunˆgoume ìti r(x) = 0. Prin asqolhjoÔme me autì. Epeid  ta c(x) kai d(x) eÐnai monikˆ. n n n Monadikìthta: 'Estw c(x). DÔo polu¸numa ja lègontai sqetikˆ pr¸ta an o µκδ touc eÐnai to 1.2.8 L mma. upˆrqoun q(x). An p(x)|f (x)g(x). deg r(x) < deg d(x). Endèqetai to d(x) na mhn eÐnai monikì. 'Opwc sthn perÐptwsh tou daktulÐou Z twn akeraÐwn. èstw c(x) ∈ F [x] me c(x)|f (x) kai c(x)|g(x).3. p(x) ∈ F [x]. Epomènwc d(x)|f (x). tìte to p(x) diaireÐ èna toulˆqiston apì ta f (x). èqoume d−1 d(x) = (d−1 a(x))f (x) + (d−1 b(x))g(x). d(x) ∈ F [x] dÔo mègistoi koinoÐ diairètec twn f (x) kai g(x). afoÔ d(x) = 0 kai epeid  to F eÐnai s¸ma to dn eÐnai antistrèyimo. Gia na deÐxoume thn idiìthta 2) ston orismì tou mkd. Apì thn Prìtash 2.5). kai to L mma 1. Tèloc. 'Omoia paÐrnoume d(x)|c(x). 'Estw dn o megistobˆjmioc suntelest c tou d(x).1 5) èqoume c(x) = rd(x) gia kˆpoio mh mhdenikì r ∈ F . Antikajist¸ntac èqoume r(x) = f (x) − q(x)d(x) = f (x) − q(x)(a(x)f (x) + b(x)g(x)) = (1 − q(x)a(x))f (x) + (−q(x)b(x))g(x) kai ˆra r(x) ∈ I. g(x). Epeid  c(x)|f (x).3. g(x). 2. c(x)|g(x) kai to d(x) eÐnai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) paÐrnoume apì thn idiìthta 2) tou orismoÔ ìti c(x)|d(x). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). g(x)) = a(x)f (x)+b(x)g(x). b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). eÔkola diapist¸noume ìti kai to monikì polu¸numo d−1 d(x) n tic ikanopoieÐ. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc. .110 2 DaktÔlioi Ja deÐxoume ìti to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . ac apodeÐxoume èna apotèlesma pou eÐnai anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. upˆrqei kai ed¸ ènac praktikìc trìpoc pou upologÐzei ton µκδ kai poluwnuma a(x).

to g(x) den eÐnai anˆgwgo (kˆje anˆgwgo polu¸numo eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno anag¸gwn). Apì to Je¸rhma 2. . . p(x)) = 1. . ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. Epeid  to q1 (x) eÐnai anˆgwgo.9 Pìrisma. Apì to elˆqisto tou bajmoÔ tou g(x) prokÔptei ìti a(x) ∈ M kai b(x) ∈ M kai katˆ sunèpeia ta a(x) / / kai b(x) grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn. 'Ara p1 (x) = c1 q1 (x) kai c1 q1 (x) = q1 (x) .2.3. 'Ara g(x) = a(x)b(x) gia kˆpoia a(x). pi (x) ∈ F [x]. 'Estw n > 1.9 èqoume (endeqomènwc metˆ apì kˆpoia anadiˆtaxh) ìti p1 (x)|q1 (x). b(x) ∈ F [x] me deg a(x) < deg g(x) kai deg b(x) < deg g(x). pi (x) anˆgwgo. . .3. . pou eÐnai ˆtopo. ìpou kˆje pi (x) kai qj (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. 'Estw F èna s¸ma kai a1 (x). an (x). Apìdeixh.3. An p(x)|a1 (x) . . Epeid  to p(x) diaireÐ to a(x)f (x)g(x) kai to b(x)p(x)g(x). Apì to Pìrisma 2. . qn (x).2. QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. to p1 (x) ja eÐnai thc morf c c1   c1 q1 (x). pm (x) = q1 (x) . Tìte kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn sto F [x]. ìpou ci ∈ F gia kˆje i.7 upˆrqoun a(x). ja diaireÐ kai to g(x). . Gia m = 1 èqoume p1 (x) = q1 (x) . qn (x). 'Estw ìti to p(x) den diaireÐ to f (x). . 2.7): MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. . . afoÔ to F [x] eÐnai akeraÐa perioq  kai . . H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia. . . tìte n = m kai metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh èqoume p1 (x) = c1 q1 (x).3. 'Estw F èna s¸ma. 'Uparxh (SÔgkrine me thn apìdeixh thc Prìtashc 1.10 Je¸rhma. An f (x) = p1 (x) . p(x) ∈ F [x]. .1): 'Estw M to sÔnolo twn f (x) ∈ F [x] pou den grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn kai èstw ìti M = ∅. . opìte paÐrnoume g(x) = a(x)f (x)g(x) + b(x)p(x)g(x). 2. Epilègoume èna g(x) ∈ M elˆqistou bajmoÔ. Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x). qn (x).2. ìpou c1 ∈ F − {0}. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. Diairetìthta PoluwnÔmwn 111 Apìdeixh. Monadikìthta (SÔgkrine me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. b(x) ∈ F [x] me 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). To Ðdio sumbaÐnei tìte kai gia to ginìmenì touc a(x)b(x) = g(x). . an (x). Apìdeixh. pm (x) = cm qm (x). pm (x). f (x) = p1 (x) . . tìte to p(x) ja diaireÐ èna toulˆqiston apì ta ai (x). 'Omwc to p1 (x) den eÐnai mia stajerˆ afoÔ eÐnai anˆgwgo. AfoÔ g(x) ∈ M .3. . Tìte.

Apì thn epagwgik  upìjesh prokÔptei ìti m − 1 = n − 1 kai ìti. 'Estw t¸ra m > 1. kai p2 (x) . rn−1 (x) = qn+1 (x)rn (x) + 0.). . H paragontopoÐhsh aut  onomˆzetai h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn Gia parˆdeigma. g(x) = q1 (x)r0 (x) + r1 (x). Autì eÐnai ˆtopo (Prìtash 2.3. deg r0 (x) < deg g(x) deg r1 (x) < deg r0 (x) deg r2 (x) < deg r1 (x) deg r3 (x) < deg r2 (x) deg rn (x) < deg rn−1 (x) (0) (1) (2) (3) (n) . O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] 'Estw F èna s¸ma. 'Estw f (x). EÐnai fanerì ìti an to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo kai èqei megistobˆjmio suntelest  s. g(x) ∈ F [x] kai thn eÔresh poluwnÔmwn a(x) kai b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). .112 2 DaktÔlioi q1 (x) = 0 paÐrnoume c1 = q2 (x) . . SÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma kˆje f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ monadikì trìpo wc f (x) = cp1 (x)r1 . . g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x).2. h anˆlush tou x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 ∈ R[x] se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 = (x2 + 1)2 (x − 1). qn (x). . r0 (x) = q2 (x)r1 (x) + r2 (x). pm (x) = c1 q2 (x) . tìte to s−1 p(x) eÐnai anˆgwgo kai monikì. r1 (x) = q3 (x)r2 (x) + r3 (x). g(x)) = µκδ(g(x). metˆ apì anadiˆtaxh. qn (x). r(x)) (giatÐ. H antÐstoiqh anˆlush tou idÐou poluwnÔmou an jewrhjeÐ wc stoiqeÐo tou C[x] eÐnai (x − i)2 (x + i)2 (x − 1). g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. tìte µκδ(f (x). m upˆrqoun ci ∈ F − {0} me pi (x) = ci qi (x). . Kata analogÐa me thn perÐptwsh tou Z. . gia kˆpoio c1 ∈ F −{0}. ìpou c ∈ F − {0}. . ········· rn−2 (x) = qn (x)rn−1 (x) + rn (x). gia kˆje i = 2. pm (x) = q1 (x) . qn (x) kai to Pìrisma 2. . O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] qrhsimopoieÐtai gia ton upologismì tou µκδ dÔo poluwnÔmwn f (x). o algìrijmoc autìc sunÐstatai se diadoqikèc efarmogèc tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x] kai thc akìloujhc parat rhshc: an sto F [x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + r(x). . .4) kai ˆra n = 1. ta pi (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa kai oi ri eÐnai jetikoÐ akèraioi.9 paÐrnoume ìpwc prin ìti p1 (x) = c1 q1 (x). . . Apì thn isìthta p1 (x) . pm (x)rm . . . . Apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume diadoqikˆ f (x) = q0 (x)g(x) + r0 (x).

2. rn+1 (x) = 0. kai oÔtw kˆje ex c. Efarmìzontac diadoqikˆ thn parat rhsh pou epishmˆname prin paÐrnoume µκδ(f (x). thn (n). g(x)) = µκδ(g(x). An s eÐnai o megistobˆjmioc ìroc tou (mh mhdenikoÔ poluwnÔmou) rn (x). 0). giatÐ h akoloujÐa twn fusik¸n arijm¸n deg g(x) > deg r0 (x) > deg r1 (x) > deg r2 (x) > . . Sto tèloc ja prokÔyei mia parˆstash thc morf c rn (x) = A(x)f (x) + B(x)g(x). 0) = s−1 rn (x).3. Upojètoume ìti to rn+1 (x) eÐnai to pr¸to upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. (0 ) (1 ) (2 ) (n − 1 ) (n ) AntikajistoÔme t¸ra to rn−1 (x) apì thn (n − 1) sthn (n) . . tìte eÐnai fanerì ìti µκδ(f (x). Ta a(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 113 Metˆ apì peperasmèno pl joc bhmˆtwn ja broÔme èna upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. Lambˆnoume ètsi mia parˆstash thc morf c rn (x) = an−3 (x)rn−3 (x) + bn−2 (x)rn−2 (x). Grˆfoume tic isìthtec (0) − (n) wc ex c r0 (x) = f (x) − q0 (x)g(x) r1 (x) = g(x) − q1 (x)r0 (x) r2 (x) = r0 (x) − q2 (x)r1 (x) ········· rn−1 (x) = rn−3 (x) − qn−1 (x)rn−2 (x) rn (x) = rn−2 (x) − qn (x)rn−1 (x). kai efarmìzontac thn parakˆtw diadikasÐa. r0 (x)) = µκδ(r0 (x). r1 (x)) = · · · = µκδ(rn (x). An s eÐnai o megistobˆjmioc suntelest c tou rn (x) èqoume s−1 rn (x) = s−1 A(x)f (x) + s−1 B(x)g(x) opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = s−1 A(x) kai b(x) = s−1 B(x). b(x) prosdiorÐzontai me diadoqikèc antikatastˆseic xekin¸ntac apì thn proteleutaÐa isìthta. Sthn isìthta aut  antikajistoÔme to rn−3 (x) apì thn isìthta (n − 2) . 'Ena parˆdeigma ìpou efarmìzetai o parapˆnw algìrijmoc upˆrqei amèswc parakˆtw. eÐnai gn sia fjÐnousa. g(x)) = µκδ(rn (x). .

4. kai ja prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x) tètoia ¸ste µκδ(f (x). ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. ¸ste µκδ(f (x). 'Ara µκδ(f (x). To antÐstrofo tou 4 sto Z7 eÐnai to 2.11 ParadeÐgmata. Gia poioÔc p o µκδ(f (x). g(x)). Metˆ apì prˆxeic brÐskoume 4x + 3 = (5x + 2)f (x) + (5x2 + 2x + 1)g(x). Pollaplasiˆzontac me to antÐstrofo tou 4 sto Z7 . g(x) ∈ Z7 [x] ìpou f (x) = 4x4 + 2x3 + 6x2 + 4x + 5 kai g(x) = 3x3 + 5x2 + 6x. Ja upologÐsoume ton µκδ(f (x).3. BrÐskoume ta ex c f (x) = (6x)g(x) + 5x2 + 4x + 5 g(x) = (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) + 4x + 3 5x2 + 4x + 5 = (3x + 4)(4x + 3) + 0. 1) 'Estw f (x). g(x)) = 2(4x + 3) = x + 6. . èqoume x + 6 = (3x + 4)f (x) + (3x2 + 4x + 2)g(x). g(x)) èqei bajmì 2. 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(f (x) − (6x)g(x)). qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio Algìrijmo. Gia na prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x). 2) 'Estw f (x) = x4 +2x3 +4x2 +8x+9 ∈ Zp [x] kai g(x) = x2 +2x+3 ∈ Zp [x]. Gia ton Algìrijmo DiaÐreshc efarmìzoume th mèjodo pou perigrˆyame sto Parˆdeigma 2. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). dhlad  to 2.114 2 DaktÔlioi 2. To teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo eÐnai to 4x + 3. opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = 3x + 4 kai b(x) = 3x2 + 4x + 2. grˆfoume thn proteleutaÐa isìthta wc 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) kai antikajistoÔme to 5x2 + 4x + 5 apì thn pr¸th.3. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x).

An p(x)|f (x) kai q(x)|f (x). g(x)) = 2 ⇔ g(x) = µκδ(f (x). h(x) ∈ F [x]. ìpou a(x). . tìte den upˆrqoun polu¸numa . blèpoume apì thn Prìtash 2. g(x))|g(x) kai to g(x) eÐnai deutèrou bajmoÔ kai monikì.7 èqoume 1 = a(x)p(x) + b(x)q(x). g(x)) = 1. To upìloipo 6x + 6 eÐnai 0 an kai mìno an p = 2   3. 'Ara p(x)q(x)|f (x). b(x) ∈ F [x]. Sunep¸c p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) kai p(x)q(x)|b(x)q(x)f (x).2. me f (x)|g(x)h(x) kai µκδ(f (x). q(x). 3) 'Estw F èna s¸ma kai p(x). .3.3. g(x)). pm (x)nm . dhlad  p(x)q(x)|f (x). Apì to Je¸rhma 2. ìpou f (x) ∈ F [x]. tìte p(x)q(x)|f (x).2. p3 (x). .8 1). g(x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Epomènwc p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). pm (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. Diairetìthta PoluwnÔmwn 115 Epeid  µκδ(f (x). g(x)) ⇔ g(x)|f (x). Apì thn upìjesh kai to Je¸rhma 2. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Zp [x] brÐskoume f (x) = (x2 + 1)g(x) + 6x + 6. 4) 'Estw f (x). Apì thn upìjesh isqÔei µκδ(p(x). H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou ParadeÐgmatoc 1. . 1.2. 5) Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa. q(x) ∈ F [x] diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. . Apì ton orismì tou µκδ kai epeid  to g(x) eÐnai monikì eÐnai fanerì ìti g(x) = µκδ(f (x). 2. IsqÔei p(x)q(x)|p(x)f (x). ìpou oi ni eÐnai jetikoÐ akèraioi kai ta p(x).4 2) ìti deg µκδ(f (x).3. q(x)) = 1. opìte f (x) = a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). .10 èpetai ìti h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai thc morf c f (x) = cp(x)n1 q(x)n2 p3 (x)n3 . Ja apodeÐxoume ed¸ ìti an n > 2. Tìte f (x)|h(x). Ac to apodeÐxoume autì me dÔo trìpouc.

h(x) eÐnai antÐstoiqa a. Epeid  µκδ(f (x). h apìdeixh tou Jewr matoc tou Fermat gia to Z eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai jewreÐtai èna apì ta shmantikˆ epiteÔgmata twn sÔgqronwn Majhmatik¸n. 'Estw ìti upˆrqoun f (x). h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ tètoia ¸ste µκδ(f (x). 'Ara èqoume µκδ(f (x). Gia parˆdeigma. g(x)) = 1 tètoia ¸ste (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n .3.9 kai katˆ sunèpeia diaireÐ ton µκδ(f (x). h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ me µκδ(f (x). QwrÐc blˆbh thc genikìthtac mporoÔme na upojèsoume ìti a ≥ b kai a ≥ c. c. pou eÐnai ˆtopo.116 2 DaktÔlioi f (x). g(x). An kai oi daktÔlioi Z kai F [x] parousiˆzoun pollèc shmantikèc omoiìthtec. (h(x))n−1 ) = 1. h(x)) = 1 èqoume ìti µκδ((f (x))n−1 . ìpwc èqoume  dh epishmˆnei sthn Efarmog  1.8 7. h(x)) = 1. Apì aut  kai thn arqik  sqèsh paÐrnoume (f (x))n−1 (f (x)g(x) − f (x) g(x)) = (h(x))n−1 (h(x)g(x) − h(x) g(x)). ShmeÐwsh To Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa den alhjeÔei gia tuqaÐo s¸ma F sth jèsh tou C. g(x). Kˆje anˆgwgoc koinìc parˆgontac twn f (x). g(x)) pou eÐnai 1. Epeid  isqÔei a ≥ b kai a ≥ c paÐrnoume 2a − 1 ≥ (n − 1)a opìte n ≤ 2. . b. sto Z3 [x] èqoume x3 + (x + 1)3 = (2x + 1)3 . Jewr¸ntac bajmoÔc èqoume b + c − 1 ≥ deg(h(x)g(x) − h(x) g(x)) ≥ deg(f (x))n−1 = (n − 1)a. h(x) diaireÐ to g(x) sÔmfwna me to Pìrisma 2.3. g(x)) = 1 kai (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . 'Estw ìti oi bajmoÐ twn f (x). ParagwgÐzontac thn arqik  sqèsh kai diair¸ntac me to n lambˆnoume (f (x))n−1 f (x) + (g(x))n−1 g(x) = (h(x))n−1 h(x) . g(x). 'Ara to (f (x))n−1 diaireÐ to h(x)g(x) − h(x) g(x) sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Efarmog . Gia thn apìdeixh ja qreiastoÔme stoiqei¸deic idiìthtec thc parag¸gou poluwnÔmou me suntelestèc apì to C tic opoÐec ja jewr soume gnwstèc.

Apì tic dÔo tautìthtec diaÐreshc sto F [x] kai E[x] èqoume ìti f (x) = q(x)g(x) + r(x) gia dÔo polu¸numa q(x). . iii. g(x) = x2 + 1. ii. x6 − 1) sto F [x]. g(x) ∈ F [x] dÔo polu¸numa me g(x) = 0. . g(x) sto E[x]. Tìte upˆrqoun monadikˆ f0 (x). F = Z7 f (x) = x3 − ix2 + 4x − 4i. Sth sunèqeia na brejoÔn a(x). b(x) me tic parapˆnw idiìthtec den eÐnai monadikˆ. ProsdiorÐste ton µκδ(x8 − 1.3 1. 4. g(x) = x3 + 1. apodeÐxte ìti to f (x) diaireÐtai me to g(x). Parˆdeigma 1. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. 'Estw f (x). ApodeÐxte ìti sto F [x]. isqÔei µκδ(xm −1. v. An ìmwc jewr soume ta polu¸numa autˆ sto Z5 [x]. Qrhsimopoi¸ntac ton algìrijmo diaÐreshc deÐxte ìti to f (x) den diaireÐtai me to g(x). fn (x) ∈ F [x] me f (x) = fn (x)g(x)n + · · · + f1 (x)g(x) + f0 (x). f (x) = x5 + 1. Upìdeixh: Bl. . xn − 1) = xd − 1.3. F = C. g(x) ∈ F [x]. deg fi (x) < deg g(x) ìpou fn (x) = 0.2. F = Q f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. g(x) = x3 + 4x2 + x − 6.2 i. iv. r (x) ∈ E[x] me deg r (x) < deg g(x). 2. g(x) = 3x2 + 2. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). 5. Na upologisteÐ o mkd twn parakˆtw poluwnÔmwn sto F [x]. vi. axÐzei na parathr sei kaneÐc ìti (ìpwc kai sthn perÐptwsh tou µκδ akeraÐwn arijm¸n) ta polu¸numa a(x). F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1 g(x) = x3 + 4x2 + x − 6. 3. Diairetìthta PoluwnÔmwn 117 Ask seic 2. g(x) = x2 +x+1. ìpou d = µκδ(m. r(x) ∈ F [x] me deg r(x) < deg g(x) kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) gia dÔo polu¸numa q (x). . Sto Z[x] jewroÔme ta f (x) = x5 +3x4 +x3 +4x2 −3x−1. F = Z5 f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5.8 9). 'Estw f (x). An sto C[x] isqÔei f (x)|g(x) tìte kai sto R[x] isqÔei f (x)|g(x). 'Estw F èna upìswma tou s¸matoc E kai f (x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. g(x) = 3x2 + 2. b(x) ∈ F [x] ¸ste µκδ(f (x). Ed¸. 7. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai deg g(x) ≥ 1. F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1. 2 . g(x) sto F [x] isoÔtai me ton µκδ twn f (x). ApodeÐxte ìti q(x) = q (x) kai r(x) = r (x). Sumperˆnete ìti o µκδ twn f (x). 6. n). g(x) ∈ R[x].2.

èstw f (x) = x3 − 4x2 + 3x. ApodeÐxte ìti den upˆrqei f (x) ∈ R[x] tètoio ¸ste (x−1)143 +(x+1)2002 = f (x)13 . iii. ii. èqei mh mhdenikì stajerì ìro. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. 'Estw F èna s¸ma. . g(x) = c2 b(x)n . Sto Zp [x]. ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeira to pl joc anˆgwga polu¸numa sto F [x]. Gia poioÔc pr¸touc p o bajmìc tou µκδ(f (x). ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei anˆgwgo polu¸numo sto F [x] bajmoÔ ≥ n. Sto Zp [x]. An upˆrqei h(x) ∈ F [x] me f (x)g(x) = h(x)n . y) = x2 y 2 − xy + 1. Na prosdioristeÐ èna mh mhdenikì f (x) ∈ Q[x] bajmoÔ to polÔ 3 tètoio ¸ste µκδ(f (x). 12.118 2 DaktÔlioi 8. 13. 0. y) = x2 − y jewr¸ntac autˆ wc stoiqeÐa tou i. ii. 9. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. i. eÐnai mh mhdenikì. b(x) ∈ F [x] me f (x) = c1 a(x)n . 1. tìte upˆrqoun a(x). 'Estw ìti to F eÐnai peperasmèno. 10. 2. 'Estw f (x). ci ∈ F . (Q[x])[y] ii. g(x) = x2 − 2x. Efarmìste ton Algìrijmo DiaÐreshc sta polu¸numa f (x. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. x2 + 1) = 1 kai µκδ(f (x). g(x)) eÐnai i. g(x) ∈ F [x]. g(x. ii. sqetikˆ pr¸ta polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. èstw f (x) = 2x3 − 3x2 + x + 6. 11. (Q[y])[x]. x2 − 3x + 2) = 1. g(x) = x2 − 3x + 2. 14. Gia poioÔc pr¸touc p to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x) i.

'Ena stoiqeÐo a ∈ R onomˆzetai rÐza tou f (x) an f (a) = 0. An to f (x) den èqei rÐzec sto F tìte to Je¸rhma alhjeÔei. . Epeid  deg r(x) < 1 to r(x) eÐnai èna stajerì polu¸numo. 'Estw t¸ra ìti alhjeÔei to Je¸rhma gia kˆje polu¸numo bajmoÔ n − 1. tìte oi rÐzec tou eÐnai to i kai to −i.4 RÐzec PoluwnÔmwn Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo melet same idiìthtec tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. 'Ara c = f (x) − q(x)(x − a) kai katˆ sunèpeia c = f (a) − q(a)(a − a) = f (a). RÐzec PoluwnÔmwn 119 2. f (x) ∈ F [x] kai a ∈ F . Gia n = 0. Tìte: 1) To upìloipo thc diˆireshc tou f (x) me to x − a eÐnai to f (a). RÐzec poluwnÔmwn 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x) ∈ R[x]. r(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = q(x)(x − a) + r(x). Ja qrhsimopoi soume epagwg  sto n = deg f (x). g(x) ∈ F [x]. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] èna mh mhdenikì polu¸numo.2.4. 2.2 Pìrisma. Sthn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. deg r(x) < 1. Autèc anafèrontai se rÐzec poluwnÔmwn. Gia parˆdeigma. en¸ to x2 + 1 ∈ R[x] den èqei rÐzec sto R. èstw F . oi rÐzec tou x2 − 5x + 6 ∈ R[x] eÐnai oi 2 kai 3. Tìte to f (x) èqei to polÔ deg f (x) rÐzec sto F . To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − a eÐnai 0. Apìdeixh. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. èstw r(x) = c ∈ F .1 Je¸rhma. 'Estw F èna s¸ma.4. dhlad  an kai mìno an x − a|f (x). 1. Apìdeixh. mporoÔme na sunˆgoume apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] shmantikˆ sumperˆsmata pou aforoÔn rÐzec enìc f (x) ∈ F [x]. 'Estw a ∈ F mia rÐza tou f (x). An ìmwc jewr soume ìti x2 + 1 ∈ C[x]. pou  tan anˆlogec me idiìthtec tou Z. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] upˆrqoun q(x). 2. Sthn Parˆgrafo aut  ja exetˆsoume ˆllec shmantikèc idiìthtec tou F [x] gia tic opoÐec den upˆrqoun antÐstoiqec idiìthtec tou Z. 2. 2) To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an x − a|f (x). Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma èqoume f (x) = (x − a)g(x).4. to f (x) eÐnai mia mh mhdenik  stajerˆ kai katˆ sunèpeia den èqei rÐzec.

. . 'Omwc den eÐnai dunatì na isqÔei h teleutaÐa isìthta.1 eÐnai monikì. Prˆgmati. . parìlo pou o bajmìc tou eÐnai 3. Tìte eÔkola epalhjeÔoume me prˆxeic sto Z6 ìti f (a) = 0 gia kˆje a ∈ Z6 . kai T = {b ∈ Zp |br = 1}. ParathroÔme ta ex c: 1. mporoÔme na efarmìsoume ton Algìrijmo DiaÐreshc sto R[x]. Ta stoiqeÐa 12 . Apì ekeÐ kai pèra oi apodeÐxeic den diaforopoioÔntai. èstw f (x) = x3 −x ∈ Z6 [x].2 isqÔoun kai ìtan sth jèsh tou s¸matoc F upˆrqei mia akeraÐa perioq  R.4. 2 Ja deÐxoume ìti: upˆrqei x ∈ Zp me a = x2 an kai mìno an ar = 1.4. opìte apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat paÐrnoume sr = x2r = xp−1 = 1. pou eÐnai ènac akèraioc arijmìc lìgw thc upìjeshc.4. sth jèsh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x]. Prˆgmati. 2.1 kai to Pìrisma 2. an s ∈ S . . EÔkola blèpoume ìti sto Z3 h exÐswsh x2 = 2 den èqei lÔsh. . p−1 Prˆgmati. to g(x) èqei to polÔ n − 1 rÐzec sto F . 3. Dhlad . an i2 = j 2 tìte (i − j)(i + j) = 0 kai epeid  o Zp eÐnai akeraÐa perioq  paÐrnoume i = j   i + j = 0. 2) To Pìrisma 2. epeid  to x − a pou emfanÐzetai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. 2r = p − 1} pou den perièqei to 0. tìte s = x2 gia kˆpoio mh mhdenikì x ∈ Zp . Je¸rhma 2.4 2) paÐrnoume deg g(x) = n − 1. 1) To Je¸rhma 2. Gia parˆdeigma.4. .5. IsqÔei S ⊆ T .120 2 DaktÔlioi Apì thn Prìtash 2.3.4. To epìmeno krit rio tou Euler perigrˆfei ta stoiqeÐa tou Zp pou èqoun tetragwnik  rÐza sto Zp : 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc kai a ∈ Zp me a = 0. Gia to skopì autì èstw 2.4. Prˆgmati. 2. èstw r = . afoÔ to i + j an kei sto sÔnolo {2. 'Ara to pl joc twn riz¸n tou f (x) eÐnai to polÔ 1 + (n − 1) = n. ArkeÐ na deÐxoume ìti S = T .2. Tìte to a èqei p−1 tetragwnik  rÐza sto Zp an kai mìno an a 2 = 1. 22 . . . S = {b ∈ Zp − {0}|b = x2 gia kˆpoio x ∈ Zp }. to stoiqeÐo 2 ∈ Z3 den èqei tetragwnik  rÐza sto Z3 . Apì thn epagwgik  upìjesh.4 Efarmog .3 Shmei¸seic. To f (x) èqei 6 rÐzec sto Z6 .2 den alhjeÔei ìtan o R den eÐnai akeraÐa perioq . . r2 tou S eÐnai diakekrimèna.

Me prˆxeic diapist¸noume ìti to x3 + x2 + 2 den èqei rÐza sto Z3 . UpologÐzoume ta f (0).2. Apìdeixh. h(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = g(x)h(x).1 2) sumperaÐnoume ìti x − 2|f (x). 'Ara deg f (x) = deg h(x) + deg g(x). RÐzec PoluwnÔmwn 121 3. upˆrqoun mh stajerˆ g(x). 'Estw ìti deg f (x) = 2   3 kai ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto F [x]. 'Otan ìmwc o bajmìc tou f (x) eÐnai 2   3 èqoume to akìloujo apotèlesma.4.4. RÐzec kai anˆgwga polu¸numa 'Estw f (x) ∈ F [x] me deg f (x) > 1.1 2) eÐnai fanerì ìti an to f (x) eÐnai anˆgwgo. Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Z3 [x] brÐskoume ìti f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2). Epeid  to polu¸numo autì èqei bajmì 3. kai sunep¸c èqei rÐza (thn −a−1 b) sto F . Allˆ kˆje polu¸numo sto F [x] bajmoÔ 1 eÐnai thc morf c ax + b. Ja deÐxoume ìti to f (x) èqei mia toulˆqiston rÐza sto F . Apì ta 1. 2. apì thn Prìtash 2.4. Gia parˆdeigma to (x2 + 1)2 ∈ R[x] den èqei rÐza sto R kai den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. 'Ara h zhtoÔmenh anˆlush tou f (x) eÐnai f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2).2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) = 2   3.5 èqoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x].3 sumperaÐnoume ìti S = T . ìpou deg g(x) < deg f (x) kai deg h(x) < deg f (x).4. Prˆgmati.4. tìte den èqei rÐza sto F . An to f (x) den èqei rÐza sto F tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Exetˆzoume t¸ra an to x3 + x2 + 2 eÐnai anˆgwgo.2 giatÐ kˆje stoiqeÐo tou T eÐnai rÐza tou poluwnÔmou xr − 1 ∈ Zp [x]. Apì to Je¸rhma 2. 2. To antÐstrofo genikˆ den isqÔei.5 Prìtash.4.6 Efarmogèc. ìpou a. autì èpetai apì to Pìrisma 2. To sÔnolo T perièqei to polÔ r stoiqeÐa. 1) Ja prosdiorÐsoume thn anˆlush tou f (x) = x4 +2x3 +x2 +2x+2 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. Epeid  deg f (x) = 2   3 sumperaÐnoume ìti èna toulˆqiston apì ta h(x) kai g(x) èqei bajmì 1.4. a = 0. Apì to Je¸rhma 2. Epeid  to f (x) den eÐnai anˆgwgo. Pr¸ta elègqoume an to f (x) èqei rÐzec sto Z3 . b ∈ F . . f (1) kai f (2) kai diapist¸noume ìti f (2) = 0.

1. . . g(x) ∈ F [x]. kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x). 'Ara sto Zp èqoume −1 = (−1)p−1 · 1 · 2 · .1 2) sumperaÐnoume ìti x − a|f (x) gia kˆje a ∈ Zp . 5) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x). Epeid  o p eÐnai perittìc èqoume (−1)p−1 = 1 kai ˆra −1 = 1·2·. . (−(p − 1)) = (−1)p−1 · 1 · 2 · .4. O suntelest c tou x tou aristeroÔ mèlouc thc isìthtac (??) sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai . eÐnai monikˆ anˆgwga kai anˆ dÔo diˆfora. . . apì th sqèsh g(x)|f (x) sumperaÐnoume ìti f (x) = cg(x) gia kˆpoio c ∈ Zp . Tìte to polu¸numo g(x) − f (x) èqei ˆpeirec rÐzec. Sunep¸c apì to Je¸rhma 2. 3) (Je¸rhma tou Wilson) Gia kˆje pr¸to arijmì p isqÔei (p − 1)! ≡ −1 mod p. . (x − (p − 1)). 'Estw t¸ra ìti p > 2.3. a = 0. . paÐrnoume apì to Parˆdeigma 2. g(x) ∈ Zp [x].122 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. (1) Prˆgmati. Prˆgmati. an f (x) = g(x). . Epeid  ta polu¸numa x − a. Epeid  ìmwc deg g(x) = deg f (x). tìte eÐnai profanèc ìti f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . Dhlad  èqoume g(x)|f (x). Tìte kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x) − g(x). Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp ⇔ xp − x|f (x) − g(x). . Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F ⇔ f (x) = g(x). EÐnai fanerì ìti to zhtoÔmeno isqÔei gia p = 2.11 2) ìti to ginìmenì touc diaireÐ to f (x). .1 ∈ Zp en¸ o suntelest c tou x sto dexiì mèloc thc (??) eÐnai (−1)(−2) . 'Estw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . èstw f (x) = xp − x kai g(x) = x(x − 1)(x − 2) . . . . Telikˆ sto Z èqoume −1 ≡ (p − 1)! mod p. p − 1 ∈ Zp .·(p−1) sto Zp . AntÐstrofa. Sto Zp [x] isqÔei 2 DaktÔlioi xp − x = x(x − 1)(x − 2) . ParathroÔme ìti ta f (x) kai g(x) eÐnai monikˆ. (x − (p − 1)). èstw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp . 'Ara c = 1 kai f (x) = g(x). afoÔ 1 ≡ −1 mod 2. 4) 'Estw F èna ˆpeiro s¸ma kai f (x). Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat.2 èqoume ìti f (x) − g(x) = 0. · (p − 1) ∈ Zp . 'Opwc akrib¸c sthn apìdeixh thc Efarmog c 2) . . Apì to Pìrisma 2. . · (p − 1). .4.

grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn (Je¸rhma 2. . èqei to polÔ n = deg f (x) rÐzec sto F . Parˆdeigma 2. To parakˆtw Je¸rhma apodeÐqthke apì ton Gauss sth didaktorik  diatrib  tou to 1799 kai eÐnai tìso shmantikì gia thn 'Algebra me apotèlesma na onomˆzetai to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac.6 4) mac plhroforeÐ ìti an to F eÐnai ˆpeiro isqÔei to antÐstrofo. Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac Ja asqolhjoÔme t¸ra me polu¸numa twn opoÐwn oi suntelestèc an koun sto R   to C. EÐnai profanèc ¯¯ ìti an f (x) = g(x) tìte oi antÐstoiqec poluwnumikèc sunart seic f . H Efarmog  2. EÐdame sto Pìrisma 2. tìte ¯ ¯ f = g ⇒ xp − x|f (x) − g(x). (x − (p − 1))|f (x) − g(x). . . g(x) ∈ F [x]. . To Pìrisma 2.2) eÐnai Ðsec. g : F → F (bl.6 5) mac plhroforeÐ ìti an F = Zp . RÐzec PoluwnÔmwn 123 paÐrnoume ìti x(x − 1) . . me c ∈ C \ {0} kai a1 .2 ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ F [x].3. an ∈ C (ìqi anagkastikˆ diakekrimèna). (x − an ). Kˆje f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n ≥ 1 èqei mia paragontopoÐhsh f (x) = c(x − a1 )(x − a2 ) . .9 mac . .4. jetikoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston rÐza sto C. èstw ìti xp − x|f (x) − g(x) opìte upˆrqei h(x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (x) − g(x) = (xp − x)h(x).7).8 Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac.4. ¯ ¯ f = g ⇒ f (x) = g(x).2. To Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac mac plhroforeÐ ìti ta anˆgwga polu¸numa tou C[x] eÐnai ta polu¸numa pou èqoun bajmì 1. H efarmog  2. Ja paraleÐyoume thn apìdeixh giatÐ ìlec oi gnwstèc apodeÐxeic qrhsimopoioÔn mèsa pou uperbaÐnoun to skopì tou biblÐou autoÔ. AntÐstrofa.4. Tìte èqoume f (a) − g(a) = (ap − a)h(a) = 0 gia kˆje a ∈ Zp . Kˆje polu¸numo f (x) ∈ C[x] GnwrÐzoume ìti kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x].4.2. Epomènwc isqÔei to ex c. p pr¸toc.4.4. . . 2. . ìpou to F eÐnai s¸ma.10). F s¸ma.7 ShmeÐwsh. afoÔ ap − a = 0 gia kˆje a ∈ Zp apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat.4. (x − (p − 1)) = xp − x. Allˆ x(x − 1) . GnwrÐzoume ìti to antÐstrofo genikˆ den isqÔei (bl.9 Pìrisma. Parˆgrafo 2.4. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). 2. thc morf c 2.

¯ h Prìtash 2. z2 ∈ C. Apì to 1. 2. z1 · z2 = z1 · z2 gia ¯ kˆje z1 . 'Estw z ∈ C mÐa rÐza tou f (x) ∈ R[x]. To f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an • f (x) = ax + b.5. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac.3.124 2 DaktÔlioi plhroforeÐ ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n èqei akrib¸c n rÐzec (ìqi anagkastikˆ diakekrimènec) sto C. ¯ eÐnai rÐza tou f (x). Tìte paÐrnoume: 0 = f (z) ⇒ 0 = f (z) = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = f (¯). 'Estw f (x) ∈ R[x]. 2.   • f (x) = ax2 + bx + c kai b2 − 4ac < 0. z . ja prosdiorÐsoume t¸ra ìla ta anˆgwga polu¸numa tou R[x]. b ∈ R) tìte o suzug c tou z eÐnai z = a − bi. UpenjumÐzoume ìti an z ∈ C.4. dhlad  an kai mìno an b2 − 4ac < 0. 'Ena apotèlesma pou mac bohjˆ na prosdiorÐzoume pijanèc rhtèc rÐzec enìc poluwnÔmou pou èqei akeraÐouc suntelestèc eÐnai to epìmeno. Jewr¸ntac ìti f (x) ∈ C[x].1 2) dÐnei ìti x − z|f (x) kai x − z |f (x) sto C[x]. Epeid  ¯ deg f (x) > 2 autì shmaÐnei ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto R[x].4. afoÔ (x − z)(x − z ) = x ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ sÔmfwna me thn 'Askhsh 2.4. Ja deÐxoume ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo. ¯ Epeid  isqÔei z = z apì to Parˆdeigma 2. tìte to f (x) den eÐnai anˆgwgo.10 Je¸rhma. Tìte suntelestèc. An o migadikìc arijmìc z eÐnai rÐza tou f (x). An z ∈ R.2 èqoume ìti (x − z)(x − z )|f (x) sto R[x]. to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an den èqei kamiˆ pragmatik  rÐza. tìte kai o suzug c tou. to f (x) èqei mia rÐza z ∈ C. tou Jewr matoc to z eÐnai epÐshc rÐza. f (x) = fn xn + · · · + f1 x + f0 . 'Estw z ∈ C−R. 'Estw f (x) = ax2 + bx + c ∈ R[x].3. Apìdeixh. . 1. z z ∈ R. Allˆ parathroÔme ìti to (x − z)(x − z ) èqei pragmatikoÔc ¯ ¯ 2 − (z + z )x + z z kai z + z . 1. 'Eqoume z1 + z2 = z1 + z2 .11 3) èqoume ìti (x − z)(x − ¯ z )|f (x) sto C[x]. z = a + bi(a. Apì thn Prìtash 2. ¯ ¯ z 2. 'Estw t¸ra f (x) ∈ R[x] èna polu¸numo bajmoÔ ≥ 3. a = 0. Qrhsimopoi¸ntac ta prohgoÔmena.

Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume f (x) = (x − 3)(x2 + 2). x3 − 9. 5. s ∈ Z. F = Q c. 2. . Me ìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti s|an . x2 − 7. Apì th sqèsh f r = 0 paÐrnoume s an rn + an−1 rn−1 s + · · · + a1 rsn−1 + a0 sn = 0. Sto Z11 . F = Z5 . SÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash oi upoy fiec rhtèc rÐzec tou f (x) eÐnai ±1. Na brejeÐ èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 4 pou af nei upìloipa 3 kai 4 ìtan diairejeÐ me ta x − 1 kai x − 2 antÐstoiqa. F = C d. Poia apì ta parakˆtw polu¸numa eÐnai anˆgwga epÐ tou F . 'Ara x − 3|f (x). exetˆzoume pr¸ta an to f (x) èqei rÐza sto Q. ApodeÐxte ìti kˆje f (x) ∈ R[x] perittoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston pragmatik  rÐza. ParathroÔme ìti f (3) = 0. D¸ste èna parˆdeigma poluwnÔmou sto R[x] bajmoÔ 2004 pou den èqei pragmatikèc rÐzec. Epomènwc o akèraioc r diaireÐ ton a0 sn . Gia na broÔme thn anˆlush tou f (x) = x3 − 3x2 + 2x − 6 ∈ Q[x] Ask seic 2. x2 − 7. 3. 2x3 + x2 + 2x + 2. Epeid  µκδ(r. GiatÐ oi apant seic eÐnai diaforetikèc. ìpou r. x2 − 7. ±6. Pìsec rÐzec èqei to x2 − x sto Z10 . 4. ±3. ±2. Na brejeÐ to a ¸ste to upìloipo thc diaÐreshc tou x3 +2x2 −3ax+1 ∈ Q[x] me to x − 2 na eÐnai 1. s) = 1. 'Estw f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]. F = Z11 e. An to eÐnai mÐa rÐza tou f (x).4. µκδ(r. F = R b. se ginìmeno anag¸gwn. EÐnai fanerì ìti to x2 + 2 eÐnai anˆgwgo sto Q[x]. tìte r|a0 kai s|an .11 Prìtash. s) = 1. Parˆdeigma.4 1. 6.4.2. èqoume r|a0 . Apìdeixh. Gia poiouc pr¸touc p to x3 + 3x2 − 6x + 1 ∈ Zp [x] diaireÐtai me to x − 1. RÐzec PoluwnÔmwn 125 r ∈Q s 2. a.

AlhjeÔei ìti to S eÐnai s¸ma. DeÐxte n n n − 1 = (x − 1)(x − ζ)(x − ζ 2 ) · · · (x − ζ n−1 ). 9. Upˆrqei akèraioc b tètoioc ¸ste 7 ≡ b2 mod 31. 'Estw ζ = sun 2π 2π +ihm ∈ C ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. 15. Z2 kai Z3 . 14. AlhjeÔei ìti to stoiqeÐo 3 ∈ Z11 èqei tetragwnik  rÐza. an diakekrimèna stoiqeÐa tou. . ìpou k. x5 + 3x4 + 2x + 1 ∈ Z5 [x] se ginìmeno anag¸gwn.126 2 DaktÔlioi 7. n 0≤k<l≤n−1 18. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ R[x]|f (1) = 0} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. C. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ F [x]|f (a1 ) = · · · = f (an ) = 0} eÐnai upodaktÔlioc tou F [x] kai ìti S = {(x − a1 ) · · · (x − an )g(x)|g(x) ∈ F [x]}. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x4 + x2 + 1 sto C an eÐnai gnwstì √ −1 + i 3 ìti mÐa rÐza tou eÐnai h . 0<i<j<k<p . 12. 0<i<j<p ij ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p > 3. 'Estw F èna s¸ma kai a1 . 17. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh tou x3 + 2x2 + x + 1 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. . Sumperˆnete ìti an ìti x (k + l)2π n ≥ 3 tìte sun = 0. 10. ApodeÐxte ìti S = {(x − 1)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. l ∈ N. AkeraÐa perioq . . 2 16. kai ijk ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p ≥ 5. GiatÐ h apeikìnish R x → hmx ∈ R den eÐnai poluwnumik . 13. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh twn x4 + 2. ii. Na brejeÐ h paragontopoÐhsh tou x4 − 1 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn R. Na brejeÐ èna polu¸numo sto Z5 [x] bajmoÔ to polÔ 4 pou epˆgei thn Ðdia apeikìnish Z5 → Z5 me aut n pou epˆgei to polu¸numo x9 +2x7 +3x3 +1. . 11. ApodeÐxte ìti i. 8. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x3 − 4x2 + 6x − 4 sto C an eÐnai gnwstì ìti mÐa rÐza tou eÐnai h 1 − i.

eÐnai anˆgwgo an kai mìno an den upˆrqoun a. KajorÐste ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 4 sto Z2 [x]. Na brejeÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou 98! me to 101 kai na deiqjeÐ ìti (50!)2 ≡ −1 mod 101.2. ApodeÐxte ìti to x2 + 1 ∈ Zp [x]. RÐzec PoluwnÔmwn Upìdeixh: Qrhsimopoi ste th sqèsh xp − x = p−1 i=0 (x 127 − i) ∈ Zp [x]. 23. p−1 2 2 ≡ 1 mod p. R kai C. . b ∈ Z me p = a + b kai ab ≡ 1 mod p. 24. . ApodeÐxte ìti i. DeÐxte ìti to x − 1 diaireÐ to f (x) sto Z2 [x] an kai mìnon an to f (x) èqei ˆrtio pl joc mh mhdenik¸n suntelest¸n. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc tètoioc ¸ste p ≡ 3 mod 4. DeÐxte ìti an deg f (x) > 1 kai to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z2 [x] tìte to f (x) èqei stajerì ìro to 1 kai èna perittì pl joc mh-mhdenik¸n suntelest¸n.4. 19. 12 22 32 . iv. ii. 22. . i. p pr¸toc. EÐnai praktikìc katˆ th gn¸mh sac autìc o algìrijmoc. 12 32 52 . ApodeÐxte ìti to x2 + x + 1 diaireÐ to (x + 1)n + xn + 1 sto C[x] an kai mìno an n ≡ 2. ii. iii. 2 21. SuneqÐzontac thn prohgoÔmenh ergasÐa. Na brejeÐ h anˆlush tou f (x) = x4 − 2x3 − 2x + 4 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn Q. 20. iii. . 4 mod 6. mporeÐte na breÐte ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 5 sto Z2 . H ˆskhsh aut  aforˆ polu¸numa uperˆnw tou Z2 kai skiagrafeÐ èna algìrijmo pou prosdiorÐzei ta anˆgwga polu¸numa. . (p − 2)2 ≡ 1 mod p. p−1 ! ≡ ±1 mod p.

. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + a b a a b b b a · a b a a a b a b EÔkola elègqoume ìti to R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (to b).1. [1] antÐstoiqa. Sunep¸c oi R kai Z2 èqoun tic Ðdiec idiìthtec wc daktÔlioi kai epomènwc den upˆrqei lìgoc diˆkris c touc. EÔkola apodeiknÔetai ìti to R wc proc th prìsjesh −b a kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai daktÔlioc (bl. a.128 2 DaktÔlioi 2. b ∈ R. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi daktÔlioi) eÐnai na apofanjoÔme an dÔo apì autˆ eÐnai “Ðdia”. (Akrib c orismìc dÐnetai parakˆtw). tìte prokÔptoun oi pÐnakec gia ton Z2 .5 OmomorfismoÐ kai Ide¸dh OmomorfismoÐ daktulÐwn 'Ena apì ta pio basikˆ erwt mata pou sunantˆme sth melèth algebrik¸n susthmˆtwn (dhlad . sunìlwn pou eÐnai efodiasmèna me mÐa   perissìterec prˆxeic. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai. MetaxÔ tou R kai C upˆrqei h 1 − 1 kai epÐ apeikìnish φ:R a b −b a → a + bi ∈ C. Ac upologÐsoume tic eikìnec tou ajroÐsmatoc kai tou ginomènou dÔo pinˆkwn. Ac doÔme èna polÔ aplì parˆdeigma. To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n C = {a + bi|a.11 5). Parˆdeigma 2. b ∈ R} me tic sun jeic prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc. Ac doÔme t¸ra èna ˆllo parˆdeigma. JewroÔme t¸ra to daktÔlio Z2 kai touc antÐstoiqouc pÐnakec: + [0] [1] [0] [0] [1] [1] [1] [0] · [0] [1] [0] [0] [0] [1] [0] [1] ParathroÔme ìti an stouc pr¸touc pÐnakec “metonomˆsoume” ta stoiqeÐa a kai b se [0]. 'Estw to sÔnolo R = {a. isìmorfoi. Autì shmaÐnei ìti oi prˆxeic sto R eÐnai ousiastikˆ Ðdiec me tic antÐstoiqec prˆxeic sto Z2 kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. JewroÔme to uposÔnolo R tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b . ìpwc lème.

·) kai (S. +. den upˆrqei lìgoc diˆkrishc twn R kai C. 1-1) ja onomˆzetai epimorfismìc (antÐstoiqa. dhlad  apì th skopiˆ thc melèthc twn idiot twn twn prˆxewn twn R kai C. tìte oi prˆxeic twn R kai −b a C eÐnai ousiastikˆ oi Ðdiec kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. Apì th skopiˆ thc 'Algebrac. R). . C) kajorÐzontai pl rwc apì tic prˆxeic sto C (antÐstoiqa. Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. φ a b −b a c d −d c =φ ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd = (ac − bd) + (ad + bd)i = (a + bi)(c + di) =φ Dhlad  èqoume a b −b a φ c d −c d . b ∈ R isqÔoun φ(a + b) = φ(a) ⊕ φ(b) kai φ(a · b) = φ(a) ∗ φ(b) An epiplèon h φ eÐnai epÐ (antÐstoiqa.2. ìpwc lème.5. monomorfismìc). isìmorfoi.5. φ(A + B) = φ(A) + φ(B). φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. 'Enac omomorfismìc daktulÐwn onomˆzetai isomorfismìc an eÐnai 1-1 kai epÐ apeikìnish. ⊕. ∗) dÔo daktÔlioi. B ∈ R. Mia apeikìnish φ : R → S onomˆzetai omomorfismìc daktulÐwn an gia kˆje a. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 'Eqoume 129 φ a b −b a + c d −d c =φ a+c b+d −(b + d) a + c = (a + c) + (b + d)i = (a + bi) + (a + d)i =φ kai a b −b a +φ c d −c d . an tautÐsoume ton pÐnaka A = a b me ton migadikì arijmì φ(A) = a + bi.1 Orismìc. sumperaÐnoume ìti oi prˆxeic sto R (antÐstoiqa. Epeid  h φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 2. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai. 'Estw (R.

.2 ParadeÐgmata. ϕ(a) = [0] kai ϕ(b) = [1]. 3) Gia kˆje daktÔlio R. UpenjumÐzoume ìti mia anˆlogh perÐptwsh èqoume sunant sei sth Grammik  'Algebra me tic grammikèc apeikonÐseic dianusmatik¸n q¸rwn. 4) H apeikìnish ϕ : C → C. Ja doÔme parakˆtw ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “sugkrÐnoume” dÔo daktulÐouc kai eidikˆ oi isomorfismoÐ eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “tautÐzoume” dÔo daktulÐouc. oi apeikonÐseic pou meletˆme sthn 'Algebra eÐnai sun jwc tètoiec pou diathroÔn tic prˆxeic twn algebrik¸n susthmˆtwn.5. ϕ : R → Z2 . eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ ϕ((a + bi) + (c + di)) = ϕ((a + c) + (b + d)i) = (a + c) − (b + d)i = (a − bi) + (c − di) = ϕ(a + bi) + ϕ(c + di) kai ϕ((a + bi)(c + di)) = ϕ((ac − bd) + (ad + bc)i) = (ac − bd) − (ad + bc)i = (a − bi)(c − di) = ϕ(a + bi)ϕ(c + di).1. 1) 'Estw R = a b −b a 5). 2) 'Estw R = {a. 2. b} o daktÔlioc pou eÐdame sthn arq  aut c thc Paragrˆfou. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou onomˆzetai o tetrimmènoc omomorfismìc (  mhdenikìc omomorfismìc).130 2 DaktÔlioi Sqìlio Blèpoume ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn “diathroÔn tic prˆxeic”. S h apeikìnish R → S . Epeid  kˆje algebrikì sÔsthma eÐnai èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic.11 a b −b a ϕ : R → C. Gia kˆje dÔo daktulÐouc R. r → 0S . r → r. ϕ(a + bi) = a − bi. H apeikìnish ∈ M2 (R) o daktÔlioc tou ParadeÐgmatoc 2. h tautotik  apeikìnish R → R. H apeikìnish. φ = a + bi ∈ C eÐnai ènac isomorfismìc ìpwc eÐdame pio pˆnw.

2). 7) H apeikonÐseic Z → Q. èqoume √ √ √ ϕ(a + b 2 + c + d 2) = ϕ(a + c + (b + d) 2) √ = a + c − (b + d) 2 √ √ = ϕ(a + b 2) + ϕ(c + d 2). A → A. tìte a = 0. afoÔ eÐnai epÐ kai gia kˆje a. pr¸ta parathroÔme ìti an a. Epomènwc √ √ √ √ ϕ(a + b 2) = ϕ(c + d 2) ⇒ a − b 2 = c − d 2 √ ⇒ a − c + (d − b) 2 = 0 ⇒ a − c = d − b = 0 √ √ ⇒ a = c kai b = d ⇒ a + b 2 = c + d 2. ϕ(a+b 2) = a−b 2. Gia na to doÔme autì. ìpwc sto prohgoÔmeno parˆdeigma. pou eÐnai ˆtopo (bl. kai √ √ √ ϕ (a + b 2)(c + d 2) = ϕ(ac + 2bd + (ad + bc) 2) √ = ac + 2bd − (ad + bc) 2 √ √ = (a − b 2)(c − d 2) √ √ = ϕ(a − b 2)ϕ(c − d 2). √ Prˆgmati. Tèloc eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai epÐ kai katˆ sunèpeia eÐnai isomorfismìc. a → a. b ∈ Z}.5. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn.Parˆgrafo 1. Prˆgmati. √ √ √ 5) 'Estw o daktÔlioc Z[ 2] = {a+b 2|a. . H apeikìnish ϕ : Z[ 2] → √ √ √ Z[ 2].2. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 131 Epiplèon eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. An b = 0. An b = 0. tìte √ 2 = −a/b ∈ Q. 6) H apeikìnish ϕ : Z → Zn . èstw a + b 2 = 0. ϕ(a) = [a] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn allˆ ìqi epimorfismoÐ. kai Mn (Z) → Mn (Q). ϕ(ab) = [ab] = [a][b] = ϕ(a)ϕ(b). Epiplèon o ϕ eÐnai 1 − 1. b ∈ Z èqoume ϕ(a + b) = [a + b] = [a] + [b] = ϕ(a) + ϕ(b). ParathroÔme ìti o ϕ den eÐnai monomorfismìc ìtan n = 0. 'Ara aut  eÐnai isomorfismìc. tìte √ a + b 2 = 0 ⇔ a = b = 0. b ∈ Z.

'Estw R = R. R) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. .) kai gia kˆje f.2. apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ψ(xp − x) = 0. a 0 0 a → a 0 0 0 . Tìte h ψ den eÐnai epÐ. Tìte h ψ eÐnai epÐ. R = kai a 0 0 a ∈ M2 (Z) a 0 0 a → S = a 0 0 0 smìc.6 4)). Tìte h apeikìnish ϕ : R → R. (Bl. gia parˆdeigma. a 0 0 0 ∈ M2 (Z) . R) o daktÔlioc twn sunart sewn R → R. 11) JewroÔme touc upodaktulÐouc tou M2 (Z). eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn.6 èpetai ìti h apeikìnish ψ : R[x] ¯ f (x) → f ∈ F (R.132 2 DaktÔlioi 8) 'Estw R = F (R. 'Omwc h ψ den eÐnai 1 − 1. tìte ψ(f (x)) = ψ(f (x) + xp − x). Prˆgmati. H apeikìnish r onomˆzetai h ektÐmhsh sto r. Efarmog  2. f (x) → f (r). Gia kˆje r ∈ R.2. EÔkola epalhjeÔetai ìti h r eÐnai ènac epimomorfismìc daktulÐwn (bl. 10) 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Estw t¸ra R = Zp . Apì thn Parat rhsh 2. eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai epimorfi- H apeikìnish R → S .2. R) twn apeikonÐsewn R → R. afoÔ.6). g ∈ R èqoume ϕ(f + g) = (f + g)(c) = f (c) + g(c) = ϕ(f ) + ϕ(g) kai ϕ(f g) = (f g)(c) = f (c)g(c) = ϕ(f )ϕ(g). 'Estw c ∈ R.9. ϕ(f ) = f (c). Parat rhsh 2. opìte ψ(f (x) + xp − x) = ψ(f (x)) + ψ(xp − x) = ψ(f (x)). p pr¸toc. Autì prokÔptei apì to Pìrisma 2. orÐzoume thn apeikìnish r : R[x] → R. 9) Omomorfismìc ektÐmhshc. Ac exetˆsoume an h ψ eÐnai 1 − 1   epÐ se orismènec peript¸seic. h ekjetik  apeikìnish R a → ea ∈ R den eÐnai poluwnumik . eÐnai ènac isomorfismìc .4. O ψ eÐnai 1 − 1. afoÔ eÐnai epÐ (giatÐ. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. giatÐ an f (x) ∈ Zp [x]. JewroÔme to daktÔlio F (R. H apeikìnish R → M2 (Z).

n ≥ 1 • ϕ(a1 . an ∈ R.5. pou sumbolÐzoume me [f ]B . V ). . . kai isqÔoun oi idiìthtec [f + g]B = [f ]B + [g]B [f ◦ g]B = [f ]B [g]B gia kˆje f. . (Bl. gia kˆje a1 . V ) → Mn (R). dhlad  ϕ(0R ) + ϕ(0R ) = ϕ(0R ) kai epomènwc ϕ(0R ) = 0S lìgw tou nìmou thc diagraf c. EpÐshc oi apeikonÐseic R → Z. gia kˆje m ∈ Z kai a ∈ R • ϕ(an ) = ϕ(a)n . Sunep¸c h apeikìnish L(V. an ∈ R. . 0 b 13) 'Estw V ènac peperasmènhc diˆstashc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc kai èstw n h diˆstas  tou. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Gia th deÔterh sqèsh èqoume 0S = ϕ(0R ) = . èstw B mÐa diatetagmènh bˆsh tou V . . . [4]). Prˆgmati. f → [f ]B . EÔkola apodeÐknÔetai ìti o R eÐ0 b nai ènac upodaktÔlioc tou M2 (Z) kai ìti h apeikìnish R → Z × Z. a 0 → (a. H apeikìnish aut  eÐnai 1 − 1 kai epÐ. V ) → Mn (R). . 12) 'Estw R = a 0 ∈ M2 (Z) . b) eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. 133 a 0 0 a → a. a 0 0 0 → a eÐnai isomorfismoÐ daktulÐwn. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh daktulÐwn. UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti se kˆje f ∈ L(V. ϕ(an ). an ) = ϕ(a1 ) . gia kˆje jetikì akèraio n kai a ∈ R. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati.2. . . . gia kˆje a1 . kai S → Z. . Ac doÔme t¸ra merikèc aplèc idiìthtec twn omomorfism¸n. V ) antistoiqeÐ ènac n × n pragmatikìc pÐnakac. g ∈ L(V. Tìte isqÔoun ta parakˆtw: • ϕ(0R ) = 0S • ϕ(−a) = −ϕ(a) gia kˆje a ∈ R • ϕ(a1 + · · · + an ) = ϕ(a1 ) + · · · + ϕ(an ). . gia thn pr¸th sqèsh parathroÔme ìti 0R + 0R = 0R kai ˆra ϕ(0R + 0R ) = ϕ(0R ). Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn L(V. n ≥ 1 • ϕ(ma) = mϕ(a). opìte eÐnai ènac isomorfismìc.

n. 'Ara [a]mn = [b]mn kai h φ eÐnai 1 − 1. 0). 'Estw t¸ra ìti d = µκδ(m. tìte kai o S perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai epiplèon èqoume ϕ(1R ) = 1S . sumperaÐnoume ìti to ϕ(1R ) eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo tou S . [b]n ) = ψ([a]mn )+ψ([b]mn ). [b]n ). Prˆgmati. An oi R kai S perièqoun monadiaÐa stoiqeÐa. Parathr seic 1) H apeikìnish ψ : Zmn → Zm × Zn sthn prohgoÔmenh Efarmog  eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc m. Prˆgmati. Epeid  h ϕ eÐnai epÐ. n) = 1.1 eÐqame jewr sei mia apeikìnish U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). Ja fjˆsoume se ˆtopo. Autì eÐnai ˆtopo. Epeid  µκδ(m. [b]n ). [a+b]n ) = ([a]m . n dÔo jetikoÐ akèraioi. n tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ Zm × Zn èqoume kx = 0Zm ×Zn . Telikˆ h ψ eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn.) kai ˆra [e]mn = [0]mn . n) > 1 kai ψ : Zmn → Zm × Zn ènac isomorfismìc daktulÐwn. [a]n ) = ([b]m . [a]mn → ([a]m . [kb]n ) = ([0]m . ψ([e]mn ) = ψ(e[1]mn ) = eψ([1mn ]) = 0Zm ×Zn = ψ([0]mn ). Prˆgmati.134 2 DaktÔlioi ϕ(a + (−a)) = ϕ(a) + ϕ(−a). afoÔ h ψ eÐnai 1 − 1 kai [e]mn = [0]mn . n) = 1. n) = 1. 'Estw ([a]m . kai ìmoia ψ([a]mn [b]mn ) = ψ([a]mn )ψ([b]mn ). Oi teleutaÐec dÔo sqèseic prokÔptoun ˆmesa apì tic prohgoÔmenec. JewroÔme thn antistoiqÐa Efarmog  ψ : Zmn → Zm × Zn . opìte ϕ(−a) = −ϕ(a) pˆli lìgw tou nìmou thc diagraf c. èqoume e < mn (afoÔ mn = de ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. Ja deÐxoume t¸ra ìti h ψ eÐnai 1 − 1. n). [0]n ). Oi epìmenec dÔo sqèseic apodeiknÔontai eÔkola me epagwg  sto n. n) = 1 qrhsimopoi jhke gia na apodeÐxoume ìti h ψ eÐnai 1 − 1.6. èstw ìti µκδ(m. EÔkola apodeiknÔetai ìti aut  eÐnai mia apeikìnish. 'Estw t¸ra e = κπ(m. 2) UpenjumÐzoume ìti sthn apìdeixh thc Prìtashc 1. an x = ([a]m . an r ∈ R tìte ϕ(r) = ϕ(r1R ) = ϕ(r)ϕ(1R ) kai ìmoia ϕ(r) = ϕ(1R )ϕ(r). H upìjesh µκδ(m. Prˆgmati.2. EpishmaÐnoume ìti aut  eÐnai periori- . tìte kx = ([ka]m . Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn → Zm × Zn an kai mìno an µκδ(m. 'Omwc ψ([e]mn ) = ψ([0]mn ). H ψ eÐnai ènac omomorfismìc afoÔ ψ([a]mn +[b]mn ) = ψ([a+b]mn ) = ([a+b]m . [a]n )+ ([b]m . An ìmwc o ϕ eÐnai epimorfismìc kai o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. Epeid  d > 1. Tìte m|a−b kai n|a−b. ìpwc faÐnetai sto parˆdeigma Z → Z × Z. den eÐnai aparaÐthto na isqÔei ϕ(1R ) = 1S . èqoume mn|a−b. n → (n. 'Estw m. [a]n ). Epeid  ta sÔnola Zmn kai Zm × Zn èqoun to Ðdio peperasmèno pl joc stoiqeÐwn kai h ψ : Zmn → Zm × Zn eÐnai 1 − 1. sumperaÐnoume ìti h ψ eÐnai kai epÐ. Qreiazìmaste mÐa parat rhsh: An k ∈ Z eÐnai èna koinì pollaplˆsio twn m.

Qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh Efarmog  kai epagwg  sto r mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi daktÔlioi Zn kai Zpn1 × · · · × Zpnr r 1 eÐnai isìmorfoi. kai ϕ−1 (s1 s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 )ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 r2 )) = r1 r2 = ϕ−1 (s1 )ϕ−1 (s2 ). i = 1.5. kai èqoume ϕ−1 (s) = r an kai mìno an s = ϕ(r). = 2) 'Estw ìti upˆrqoun isomorfismoÐ daktulÐwn R ∼ S kai S ∼ T . Tìte upˆrqoun r1 . Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma me poio trìpo mporoÔme na apofanjoÔme an dÔo daktÔlioi R. H apeikìnish ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. r2 ∈ R me si = ϕ(ri ). s2 ∈ S . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh smìc thc ψ sto U (Zmn ). = Apìdeixh. Af noume thn apìdeixh san ˆskhsh. = An upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . 1) 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. Isìmorfoi daktÔlioi èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn. 2. ArkeÐ na deÐxoume ìti aut  eÐnai omomorfismìc. opìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish ϕ−1 : S → R. EÔkola diapist¸noume ìti kai h ϕ−1 eÐnai isomorfismìc daktulÐwn: Prˆgmati h ϕ−1 eÐnai 1-1 kai epÐ. Tìte upˆrqei = ènac isomorfismìc daktulÐwn S ∼ R. isìmorfoc me to S kai ja grˆfoume R ∼ S . 2) Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti h sÔnjesh dÔo isomorfism¸n eÐnai isomorfismìc. Sqìlio TonÐsame prohgoumènwc ìti sthn 'Algebra isìmorfoi daktÔlioi jewroÔntai “Ðdioi”. S eÐnai   den eÐnai isìmorfoi. .3 Prìtash. Epomènwc ϕ−1 (s1 + s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 ) + ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 + r2 )) = r1 + r2 = ϕ−1 (s1 ) + ϕ−1 (s2 ). 'Estw s1 . . ja lème ìti o R eÐnai 2. Tìte = = upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ T . allˆ kai pollèc ˆllec . 1) 'Estw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ S . pnr h anˆlus  tou se r 1 ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn. 135 'Estw n > 1 ènac jetikìc akèraioc kai n = pn1 .2.5.

giatÐ an ϕ √Z[ 2] → Z[ 3] eÐnai ènac isomorfi: √ 2 smìc. Gia parˆdeigma. en¸ o R èqei afoÔ. √ √ √ √ 2. s¸ma. 'Omwc. afoÔ ϕ(i) ∈ R.136 2 DaktÔlioi koinèc idiìthtec. Sto pr¸to parˆdeigma qrhsimopoi same to gegonìc ìti h exÐswsh x2 = −1 den èqei lÔsh sto R kai sto deÔtero ìti h exÐswsh x2 = 2 √ den èqei lÔsh sto Z[ 3]. ϕ( 2) = ± 2 .). EpÐshc oi Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. O daktÔlioc Z[ 2] eÐnai isìmorfoc me ton a b 2b a |a. 'Omwc o daktÔlioc Z[ 2] den eÐnai isìmorfoc me ton a 2b R= |a. ParadeÐgmata 1. akeraÐa perioq ) tìte kai o ˆlloc eÐnai metajetikìc (antÐstoiqa. o Z[ 2] den èqei mhdenodiairètec afoÔ eÐnai upodaktÔlioc enìc s¸matoc. Z[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. akeraÐa perioq ). b ∈√ . C den eÐnai isìmorfoi giatÐ an ϕ : C → R eÐnai ènac isomorfismìc èqoume −1 = −ϕ(1) = ϕ(−1) = ϕ(i2 ) = (ϕ(i))2 pou eÐnai ˆtopo. oi Z kai Q den eÐnai isìmorfoi (an kai èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn wc ˆpeira arijm sima sÔnola) afoÔ o Z den eÐnai s¸ma. b ∈ Z . den eÐnai pˆnta profanèc poia idiìthta prèpei na exetˆsoume sthn prospˆjeia apìdeixhc ìti dÔo daktÔlioi den eÐnai isìmorfoi. gia parˆdeigma. Oi R. 2b a √ Prˆgmati. Sunep¸c an apì dÔo daktulÐouc mìno o ènac èqei kˆpoia apì tic prohgoÔmenec idiìthtec sumperaÐnoume ìti autoÐ den eÐnai isìmorfoi. b ∈ Z . = √ √ √ Sunep¸c. b ∈ Z} √ Z} den eÐnai isìmorfoi. √ 3. tìte èqoume (ϕ( 2)) = ϕ(( 2)2 ) = ϕ(2) = ϕ(1 + 1)√ 2ϕ(1) = 2. eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish a + b 2 → 2b a √ eÐnai ènac isomorfismìc. an ènac apì dÔo isìmorfouc daktulÐouc eÐnai metajetikìc (s¸ma. Gia parˆdeigma. √ a b Prˆgmati. 2 2 2 2 2 −2 −2 2 = 0 0 0 0 . . 'Allec idiìthtec pou diathroÔntai apì isomorfismoÔc upˆrqoun sthn 'Askhsh 1. Allˆ to ± 2 den an kei sto Z[ 3] (giatÐ. Ac doÔme merikˆ aplˆ paradeÐgmata.

Efarmog  ('Ena krit rio gia anˆgwga polu¸numa) 1. Tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x] an upˆrqei m > 0 tètoio ¸ste to ϕ(f (x)) eÐnai anˆgwgo sto ˜ Zm [x]. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 3. Gia parˆdeigma o Zm eÐnai omomorfik  eikìna tou Z kai o R eÐnai omomorfik  eikìna tou R[x] (bl antÐstoiqa ta ParadeÐgmata 2. H ϕ onomˆzetai h epèktash thc ϕ sto R[x] ˜ 2. me eÔkolouc upologismoÔc epalhjeÔetai ìti ϕ(f (x) + g(x)) = ϕ(f (x)) + ϕ(g(x)) kai ˜ ˜ ˜ ϕ(f (x)g(x)) = ϕ(f (x))ϕ(g(x)) ˜ ˜ ˜ gia kˆje f (x). ìpou ϕ : Z[x] → Zm [x] eÐnai h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm sto Z[x]. tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . Apì to 2 èpetai ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x]. Tìte ϕ(f (x)) = x3 + x2 − 1.5. Sunep¸c gia autìn ton m to krit rio den mporeÐ na efarmosteÐ. Tìte h apeikìnish ϕ : R[x] → S[x]. h(x) ∈ Z[x] me f (x) = g(x)h(x). èstw m = 3. thn 3. 'Estw f (x) ∈ Z[x] èna monikì polu¸numo. S eÐnai daktÔlioi ja lème ìti o S eÐnai omomorfik  eikìna tou R an upˆrqei ènac epimorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . èstw ìti upˆrqoun jetikoÔ bajmoÔ polu¸numa g(x). Prˆgmati.2 6) kai 9).2. Epeid  to ϕ(f (x)) ˜ ˜ ˜ ˜ eÐnai anˆgwgo katal goume se ˆtopo.5. h(x) eÐnai monikˆ. ϕ(rm xm + · · · + r0 ) = ϕ(rm )xm + · · · + ϕ(r0 ) ˜ ˜ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . to x3 + x2 − 1 den èqei rÐza kai epeid  o bajmìc tou eÐnai 3 sumperaÐnoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x]. Prˆgmati. ϕ(h(x)) eÐnai monikˆ kai ˜ ˜ deg ϕ(g(x)) = deg g(x). To f (x) = x3 + 10x2 + 30x − 1027 ∈ Z[x] eÐnai anˆgwgo. MporoÔme na upojèsoume ìti ta g(x). ˜ ˜ Apì to 1 èqoume epÐshc ìti ϕ(f (x)) = ϕ(g(x))ϕ(h(x)). ˜ Prˆgmati. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 137 An R. . ParathroÔme ˜ ìti sto Z3 . Tìte ta ϕ(g(x)). deg ϕ(h(x)) = deg h(x). ShmeÐwsh An epilègame m = 5. g(x) ∈ R[x]. tìte to ϕ(f (x)) = x3 − 2 den eÐnai ˜ anˆgwgo sto Z5 [x] afoÔ èqei mia rÐza sto Z5 .

b ∈ ker ϕ. O pur nac tou omomorfismoÔ Z[x] → Z. 'Eqoume ϕ(a − b) = ϕ(a) − ϕ(b) = 0S − 0S = 0S . To ker ϕ onomˆzetai o pur nac thc ϕ kai to Imϕ h eikìna thc ϕ. an o R eÐnai metajetikìc.10 èpetai ìti o ker ϕ eÐnai upodaktÔlioc tou R. H apìdeixh gia thn Imϕ eÐnai parìmoia. èstw ψ : mc md . ϕ(ab) = ϕ(a)ϕ(b) = 0S 0S = 0S . opìte a − b ∈ ker ϕ. o pur nac tou omomorfismoÔ Z → Zm . S èqoun kˆpoiec koinèc idiìthtec. Prˆgmati. èstw a. tìte kai o S eÐnai metajetikìc. Gia parˆdeigma. en¸ h eikìna eÐnai to Z. opìte ab ∈ ker ϕ. Prˆgmati. Se kˆje omomorfismì daktulÐwn ja antistoiqÐsoume t¸ra dÔo ˆllouc daktulÐouc. Tìte oi R. 'Omwc eÐnai dunatìn oi R. a b [a] [b] [0] [0] 'Eqoume ker ϕ = ∈ M2 (Z) = = c d [c] [d] [0] [0] ma mb a . eÐnai to mZ. f (x) → f (0). allˆ mÐa omomorfik  eikìna tou. OrÐzoume to uposÔnolo tou R ker ϕ = {r ∈ R|ϕ(r) = 0S }. O ker ϕ eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai h Imϕ ènac upodaktÔlioc tou S . Gia parˆdeigma. b . ParathroÔme ìti autˆ eÐnai mh kenˆ. Gia parˆdeigma. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Apì thn Prìtash 2. c . apì th sqèsh ϕ(0R ) = 0S èpetai ìti 0R ∈ ker ϕ kai 0S ∈ Imϕ. eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun stajerì ìro Ðso me mhdèn. o daktÔlioc Z × M2 (Z) den eÐnai metajetikìc. kai to uposÔnolo tou S Imϕ = {ϕ(r)|r ∈ R}. ParadeÐgmata 1. EpÐshc. m ∈ N. Sunep¸c an mÐa omomorfik  eikìna tou R den eÐnai metajetikìc daktÔlioc. o Z. EpÐshc. ìpou ϕ a b c d = [a] [b] [c] [d] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. Pio genikˆ. a → [a]. d ∈ Z = M2 (mZ). S na diafèroun ousiastikˆ. tìte kai o R den eÐnai metajetikìc.1. o Z den eÐnai s¸ma allˆ h omomorfik  tou eikìna Zp (p pr¸toc) eÐnai. H apeikìnish ϕ : M2 (Z) → M2 (Zm ). 'Allec tètoiec idiìthtec upˆrqoun sthn 'Askhsh 2. eÐnai.138 2 DaktÔlioi Sqìlio 'Estw ìti o daktÔlioc S eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R.

Sunep¸c ker a = I . 'Eqoume ta ex c • O omomorfismìc ψ ◦ϕ eÐnai tetrimmènoc an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ • ker ϕ ⊆ ker(ψ ◦ ϕ) • Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . b) → (0. O pur nac tou omomorfismoÔ Z × Z → Z × Zm . m ∈ N. 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a ∈ R. 2. 3. 'Estw ϕ : Z[x] → Zm [x]. 'Estw ϕ : R → S kai ψ : S → T dÔo omomorfismoÐ daktulÐwn. tìte gia ton pur na thc epèktashc ϕ : R[x] → S[x] èqoume ker ϕ = ˜ ˜ {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]|ai ∈ ker ϕ gia kˆje i}. èqoume Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . b ∈ Z}. tìte ψ(ϕ(r)) = ψ(0S ) = 0T kai ˆra r ∈ ker(ψ ◦ ϕ). gia kˆje r ∈ R. mb) ∈ Z×Z|a. Parˆdeigma 2. an ϕ : R → S eÐnai ènac omomorfismìc metaxÔ dÔo daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . An ϕ(r) = 0S .4.5. dhlad  an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 139 R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. (aij ) → (ψ(aij )) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn me ker ϕ = {(aij ) ∈ Mn (R)|aij ∈ ker ψ} = Mn (ker ψ). 5. . O pur nac tou omomorfismoÔ ektÐmhshc (bl. Tìte h apekìnish ϕ : Mn (R) → Mn (S). f (x) → f (a) eÐnai to sÔnolo I = {(x − a)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. a → [a].5. 4. 'Estw f (x) ∈ ker a . Pio genikˆ. Prˆgmati. Tìte ker ϕ = {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]|m|ai ˜ gia kˆje i}. 'Ara f (x) ∈ I kai ker a ⊆ I . [b]) eÐnai to sÔnolo Z×mZ = {(a. Kaj¸c (ψ ◦ ϕ)(r) = ψ(ϕ(r)) ∈ Imψ . Tìte h sÔnjesh ψ ◦ ϕ : R → T eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati.3 1)). èqoume ψ(ϕ(r)) = 0 gia kˆje r ∈ R an kai mìno an ϕ(r) ∈ ker ψ gia kˆje r ∈ R. h sqèsh I ⊆ ker a eÐnai profan c. [b]) ∈ Z × Zm }. (a.2 9)) a : R[x] → R. H eikìna tou omomorfismoÔ autoÔ eÐnai to sÔnolo {(0.2. Tìte f (a) = 0 kai epomènwc x − a|f (x) (ShmeÐwsh 2. h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm .

Mia ˆllh idiìthta tou ker ϕ eÐnai ìti Ide¸dh r ∈ R kai a ∈ ker ϕ ⇒ ra ∈ ker ϕ kai ar ∈ ker ϕ. opìte r = r . Ja doÔme sth sunèqeia ìti o pur nac èqei endiafèrousec idiìthtec. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. 'Estw ìti o ϕ eÐnai monomorfismìc kai r ∈ ker ϕ. Mia apì tic idiìthtec tou pur na enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai ìti autìc eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. èstw ker ϕ = {0R } kai ϕ(r) = ϕ(r ). Apìdeixh. f (1)) eÐnai ènac omomorfismìc. . (a. Gia ton ψ èqoume ker ψ = {(0. dhlad  ϕ(r − r ) = 0S . Oi upodaktÔlioi tou R pou èqoun thn prohgoÔmenh idiìthta paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth tou R. eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn.3. ìpwc eÐdame prin. Sunep¸c r − r ∈ ker ϕ = {0R }. (a. b) ∈ Z×Z} = {0}×Z. b) → (a.140 6. Sunep¸c ker ϕ = {0R }. paÐrnoume r = 0R . opìte ra ∈ ker ϕ.1) = {f (x) ∈ Q[x]|x(x − 1)|f (x)} (Parˆdeigma 2.4.4 Prìtash. ìpwc ja diapist¸soume sthn epìmenh Parˆgrafo. a). b) ∈ Q × Q èqoume ϕ((b − a)x + a) = (a. Mˆlista o ϕ eÐnai isomorfismìc. Prˆgmati.5. f (x) → (f (0). 0). Tìte o ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an ker ϕ = {0R }. 'Omoia èqoume ar ∈ ker ϕ. epeid  h apeikìnish ϕ eÐnai 1-1. 'Eqoume ker ϕ = {(0. SÔmfwna me thn epìmenh prìtash o ker ϕ kajorÐzei to an o ϕ eÐnai monomorfismìc. 2. Parˆdeigma Oi apeikonÐseic ϕ : Z × Z → Z × Z. b) → (b. Apì thn teleutaÐa sqèsh èqoume ϕ(r) − ϕ(r ) = 0S . giatÐ dojèntoc tou (a. ψ : Z × Z → Z × Z. O ψ den eÐnai monomorfismìc. 0)} kai sunep¸c o ϕ eÐnai monomorfismìc. Tìte ϕ(r) = 0S = ϕ(0R ) kai. AntÐstrofa. ϕ(ra) = ϕ(r)ϕ(a) = ϕ(r)0S = 0S . Gia ton lìgo autì dÐnoume ton ex c orismì. IsqÔei Imϕ = Q×Q. H apeikìnish 2 DaktÔlioi ϕ : Q[x] → Q × Q. b). Gia ton pur na èqoume ker ϕ = {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = f (1) = 0} = {f (x) ∈ Q[x]|x|f (x) kai x − 1|f (x)} (Je¸rhma 2.11 2)) = {x(x − 1)g(x)|g(x) ∈ Q[x]}.

6.5).5. kˆje ide¸dec tou Z eÐnai thc morf c nZ (bl.5. Gia R = Z kai a = n. 'Ara f (x. an ra. Tìte to sÔnolo {ra ∈ R|r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to a. y]. Prˆgmati. èstw I =< f (x. 1. Ide¸dh tou daktulÐou R eÐnai to Ðdio to R kai to sÔnolo {0R } pou onomˆzetai mhdenikì ide¸dec. tìte ra − sa = (r − s)a ∈ I kai t(ra) = (tr)a ∈ I .1.5. • r ∈ R. To sÔnolo I = {f ∈ R|f (c) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R.2. y)f (x. ParathroÔme ìti sto parˆdeigma autì èqoume I =< [2] >=< [4] >=< [6] >=< [8] >. EpÐshc a = 1 a ∈ I .10. dhlad  I =< [2] >. Prˆgmati. 5. 3. R) kai c ∈ R. 'Ena mh kenì uposÔnolo I tou R onomˆzetai ide¸dec tou R an isqÔoun oi idiìthtec • a. [8]} sto Z10 eÐnai èna ide¸dec. Epeid  x ∈ I èqoume x = g(x. 'Estw R = F (R. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R. o upodaktÔlioc Z tou Q den eÐnai ide¸dec tou Q. y) >. b ∈ I ⇒ a − b ∈ I . Den isqÔei to antÐstrofo. [2]. Mˆlista. Parat rhsh SugkrÐnontac ton prohgoÔmeno Orismì me thn Prìtash 2. a ∈ I ⇒ ra ∈ I kai ar ∈ I . 'Estw R ènac daktÔlioc.2 8).5. To ide¸dec I tou C[x. [4]. 'Askhsh 2. sa ∈ I kai t ∈ R. y) gia kˆpoio g(x. c ∈ C − {0}. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 141 2.5 Orismìc. y) ∈ C[x.6 ParadeÐgmata. . Autì eÐnai ˆtopo afoÔ y ∈ I . giatÐ diaforetikˆ ja eÐqame 1/2 = (1/2)1 ∈ Z. GenikeÔontac lÐgo to prohgoÔmeno parˆdeigma. y) = c.1. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai upodaktÔlioc tou R. 2. y) = cx   f (x. To nZ eÐnai èna ide¸dec tou Z. Prˆgmati. To I = {[0]. To {ra ∈ R|r ∈ R} onomˆzetai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai sumbolÐzetai suqnˆ me < a >. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro den eÐnai kÔrio. 4. I eÐnai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to [2]. [6]. Mˆlista. èstw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a ∈ R. Gia parˆdeigma. èqoume < n >= nZ. 2. to I eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ tou ParadeÐgmatoc 2.

142 2 DaktÔlioi 7. an uν = νu = 1 me ν ∈ R. r. eÐnai o omomorfismoc ektÐmhshc tou ParadeÐgmatoc 2. 'Ara gia to tuqaÐo r ∈ R èqoume r = 1r ∈ I . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw I èna ide¸dec tou R. . b . Autì èpetai apì th ShmeÐwsh 2. R ⊆ I . Apì to 1 blèpoume ìti ta mìna ide¸dh enìc s¸matoc F eÐnai to Ðdio to F kai to mhdenikì ide¸dec.2 9). opìte R = I .3 1). f (x) → f (r). 1. Tìte to sÔnolo I = {f (x) ∈ R[x]|f (r) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R[x]. 'Allo parˆdeigma dÐnetai amèswc parakˆtw. tìte 1 = uν ∈ I .7 Parathr seic.). b ∈ R jewroÔme to uposÔnolo I = 0 b 0 0 èqoume b ∈ R . ìpwc gia parˆdeigma o daktÔlioc twn quaternions H (giatÐ. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq .5. Ja deÐxoume ìti den upˆrqoun ˆlla ide¸dh tou R ektìc apì to mhdenikì kai to R. ìpou r : R[x] → R. Sto daktÔlio R = a b 0 a a. ìpou to F eÐnai s¸ma. ∈ I kai ∈ I.5. IsqÔei I = ker r . ParathroÔme ìti an to I perièqei èna antistrèyimo stoiqeÐo u tìte I = R. èqoume I = ker r =< x − r >.4 sumperaÐnoume ìti kˆje omomorfismìc daktulÐwn F → S . 3. Apì to 2 kai thn Prìtash 2. 2. To I eÐnai ide¸dec giatÐ gia kˆje b. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to x − r. Sunep¸c. eÐnai mhdenikìc   monomorfismìc. Thn idiìthta aut  mporeÐ na èqei ènac daktÔlioc pou den eÐnai s¸ma. s ∈ R 0 b 0 0 r s 0 r 0 b 0 0 − 0 b 0 0 0 b 0 0 r s 0 r = = = 0 b−b 0 0 0 rb 0 0 0 br 0 0 ∈ I. Prˆgmati. Parˆdeigma 'Estw F èna s¸ma kai R = M2 (F ). Pur nac omomorfismoÔ ektÐmhshc 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai r ∈ R. 2.4.5. 8.

b. gia kˆje x ∈ F dhlad  ∈ I. gia kˆje w ∈ F Epeid  kˆje stoiqeÐo tou M2 (F ) eÐnai thc morf c x y z w = x 0 0 0 + 0 y 0 0 + 0 0 z 0 + 0 0 0 w . èqoume M2 (F ) ⊆ I . c.2. gia kˆje z ∈ F 0 1 0 0 ∈ I. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 143 'Estw I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. ∈ I. H genik  perÐptwsh anˆgetai se aut . Oi aploÐ daktÔlioi eÐnai shmantikoÐ sth jewrÐa daktulÐwn kai èqoun spoudaÐec efarmogèc sth jewrÐa twn peperasmènwn omˆdwn. tìte upˆrqoun pÐnakec A. giatÐ an èna apì ta a. 'Ara M2 (F ) = I . . Epeid  to I eÐnai ide¸dec èqoume c d 1 0 0 0 dhlad  a b c d a 0 0 0 1 0 0 0 ∈ I. Tìte upˆrqei mh mhdenikìc pÐnakac a b ∈ I . Epomènwc xa−1 0 0 0 x 0 0 0 a 0 0 0 ∈ I. d eÐnai mh mhdenikì. Apì th sqèsh aut  kai to gegonìc ìti to I eÐnai ide¸dec sumperaÐnoume ìti 0 y 0 0 0 0 z 0 0 0 0 w = = = y 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 0 z 0 0 0 w 0 0 0 ∈ I.5. 'Estw ìti a = 0. gia kˆje x ∈ F. tètoioi ¸ste to stoiqeÐo autì na brÐsketai a b B ∈ I. sth jèsh (1. 1) tou pÐnaka A c d ShmeÐwsh 'Enac daktÔlioc pou den èqei ˆlla ide¸dh ektìc apì ton eautì tou kai to mhdenikì lègetai aplìc. ApodeÐxame ton isqurismì mac sthn perÐptwsh pou a = 0. B ∈ M2 (F ). gia kˆje y ∈ F ∈ I.

a + b ∈ I + J . Tìte a = a + 0R ∈ I + J . Parathr seic 1.144 2 DaktÔlioi Kataskeu  idewd¸n Ja doÔme ed¸ ìti apì dedomèna ide¸dh enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ˆlla ide¸dh. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I . Epiplèon èqoume I ⊆ I + J . afoÔ ra ∈ I kai rb ∈ J . to 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z ('Askhsh 7). afoÔ a − c ∈ I kai b − d ∈ J . b ∈ J} den eÐnai ide¸dec. Gia parˆdeigma. x3 . OrÐzoume ta uposÔnola tou R I + J = {a + b ∈ R|a ∈ I. J ide¸dh tou R. x2 . Sunep¸c to I + J eÐnai ide¸dec tou R. b ∈ J} (giatÐ. 'Estw r ∈ R. c ∈ I kai b. Gia parˆdeigma. .). J =< x3 > + < x4 >. c + d ∈ I + J . b ∈ J} IJ = {a1 b1 + · · · + an bn ∈ R|ai ∈ I. Tìte ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R • I ∩J • I +J • IJ . Tìte x1 x3 + x2 x4 ∈ IJ allˆ x1 x3 + x2 x4 ∈ {ab ∈ R|a ∈ I. To parˆdeigma autì deÐqnei ìti genikˆ to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. b ∈ J} ⊆ IJ . 'Omoia èqoume (a + b)r = ar + br ∈ I + J . d ∈ J . 'Estw I . I =< x1 > + < x2 >. b ∈ J} den eÐnai genikˆ Ðso me to IJ . 'Estw I kai J uposÔnola enìc daktulÐou R. 2. 'Estw a ∈ I . 'Omoia. EÐnai dunatì h ènwsh idewd¸n na mhn eÐnai ide¸dec. EpÐshc r(a + b) = ra + rb ∈ I + J . J ide¸dh enìc daktulÐou R. SumperaÐnoume ìti a1 b1 + · · · + an bn ∈ I ∩ J gia kˆje ai ∈ I kai bj ∈ J . 'Ara IJ ⊆ I ∩ J . 2. Tìte to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. ìpou a. x4 ]. Gia kˆje a ∈ I kai b ∈ J èqoume ab ∈ I kai ab ∈ J giatÐ ta I kai J eÐnai ide¸dh. èstw R = Q[x1 . J ⊆ I + J kai IJ ⊆ I ∩ J . n ≥ 1}.5. Oi apodeÐxeic gia ta ˆlla sÔnola eÐnai anˆlogec kai af nontai san ask seic. Apìdeixh. bi ∈ J. Ja apodeÐxoume ìti to I + J eÐnai ide¸dec tou R. To sÔnolo I + J eÐnai mh kenì afoÔ 0R = 0R + 0R ∈ I + J . 'Ara I ⊆ I + J . / IsqÔei ìti {ab ∈ R|a ∈ I.8 Prìtash. J ⊆ I + J . Tìte èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I + J .

Tìte < X >= {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R.5. apì tic sqèseic x − y = y(x2 y − 1) − x(xy 2 − 1) (1) . H parakˆtw Prìtash dÐnei mÐa qr simh perigraf  tou < X > ìtan o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. Gia parˆdeigma. . 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo enìc metajetikoÔ daktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo.5. autˆ sumpÐptoun. èstw X = {a1 . ìpou to I diatrèqei ta ide¸dh tou R pou perièqoun to X . 'Estw J = {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. pou perièqei to X . Sunep¸c to J eÐnai èna apì ta I . to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai thn tom  ìlwn twn idewd¸n pou perièqoun to a. 2 > eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn sto Z[x] pou èqoun ˆrtio stajerì ìro (giatÐ. 2.9 Prìtash. Sthn perÐptwsh pou gia èna ide¸dec I èqoume I =< X >. ai ∈ X. .   ìti to X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tou I . 'Ara < X >⊆ J .). eÔkola apodeiknÔetai ìti to J eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to X . ai ∈ X. Sthn perÐptwsh pou to X eÐnai peperasmèno. . . an >. 2} tìte to < x. y] jewroÔme ta ide¸dh I =< x2 y − 1. SÔmfwna me thn epìmenh Prìtash. Qrhsimopoi¸ntac th metajetikìthta tou R. an }.tìte èqoume parast sei me < a > dÔo endeqomènwc diaforetikˆ prˆgmata. x3 − 1 > . ja lème ìti to I parˆgetai apì to X . . 'Eqoume < X >= I . EpishmaÐnoume ìti an to a eÐnai èna stoiqeÐo enìc metajetikoÔ daktulÐou pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. I⊇X Parˆdeigma. Ja deÐxoume ìti I = J . 'Estw R ènac daktÔlioc kai èstw X èna mh kenì uposÔnolo tou R. an R = Z[x] kai X = {x. ja qrhsimopoioÔme to sumbolismì < X >=< a1 . 'Ara J ⊆< X >.2. sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Parat rhsh. . EÔkola apodeiknÔetai ìti h tom  opoioud pote pl jouc idewd¸n enìc daktulÐou R eÐnai èna ide¸dec tou R. . xy 2 − 1 > J =< x − y. Prˆgmati. H tom  ìlwn twn idewd¸n tou R pou perièqoun to X eÐnai èna ide¸dec tou R. . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 145 3. To ide¸dec autì sumbolÐzetai me < X >. m ≥ 1}. Sto daktÔlio Q[x. m ≥ 1} Apìdeixh. EÐnai fanerì ìti to J perièqetai se kˆje tètoio I .

h eÔresh miac parˆstashc enìc stoiqeÐou ide¸douc poluwnumikoÔ daktulÐou sunart sei dedomènwn gennhtìrwn eÐnai èna endiafèron prìblhma thc Upologistik c 'Algebrac. 1 . Mia idiìthta enìc daktulÐou R onomˆzetai “algebrik ” an kˆje daktÔlioc isìmorfoc me ton R èqei thn idiìthta aut . gia parˆdeigma. Dhlad . ìpou to X èqei èna stoiqeÐo. xy 2 − 1 me to y − x sto (Q[x])[y]. y] = (Q[x])[y]. Plhroforiakˆ anafèroume èna shmantikì je¸rhma tou Hilbert sÔmfwna me to opoÐo an o R eÐnai daktÔlioc thc Noether. SÔmfwna me ton Alexandroff “H Emmy Noether mac dÐdaxe na skeptìmaste me pio aplì kai genikì trìpo: me omomorfismoÔc kai ide¸dh . Prˆgmati. oi Z kai F [x] ìpou to F eÐnai s¸ma. (3) (4) EpishmaÐnoume ìti oi isìthtec (3) kai (4) prokÔptoun apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Q[x. Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether1 . ApodeÐxte ìti oi parakˆtw idiìthtec eÐnai algebrikèc. Sunep¸c I = J . [6]. H Emmy Noether (1882-1935) ergˆsthke kurÐwc sth Majhmatik  Fusik  kai sthn 'Algebra me idiaÐterh èmfash sth jewrÐa daktulÐwn. 'Askhsh 11). kˆje ide¸dec aut¸n eÐnai kÔrio (bl. Bl. x3 − 1} ⊆ I kai ˆra J ⊆ I . Apì tic sqèseic (2) x2 y − 1 = −x2 (x − y) + x3 − 1 xy 2 − 1 = (−xy − x2 )(x − y) + x3 − 1 sumperaÐnoume ìti {x2 y − 1.kai ìqi me polÔplokouc algebrikoÔc upologismoÔc”. Genikˆ.146 2 DaktÔlioi x3 − 1 = (x2 y + 1)(x2 y − 1) − x3 (xy 2 − 1) sumperaÐnoume ìti {x − y. diairoÔme ta x2 y − 1. [21]). ShmeÐwsh PolloÐ metajetikoÐ daktÔlioi R pou emfanÐzontai sthn 'Algebra èqoun thn idiìthta ìti gia kˆje ide¸dec I tou R upˆrqei peperasmèno uposÔnolo X tou I tètoio ¸ste < X >= I . i) R eÐnai metajetikìc. tìte kai o R[x] eÐnai daktÔlioc thc Noether (bl.5 1. Gia tic isìthtec (1) kai (2) den eÐnai dunatì na dojeÐ ikanopoihtik  ex ghsh mèsa se lÐgec grammèc. DaktÔlioi thc Noether eÐnai. Ask seic 2. xy 2 − 1} ⊆ J kai ˆra I ⊆ J . dhlad  eÐnai thc morf c < X >.

x) Z. b ∈ Z . H sunepagwg  “R akeraÐa perioq  ⇒ S akeraÐa perioq ” den alhjeÔei D¸ste èna sugkekrimèno antiparˆdeigma. C a b −b a a 3b 3b a ∈ M2 (Z) |a. v) R eÐnai ˆpeiro sÔnolo. Z iii) 2Z. ix) kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. iv) R eÐnai peperasmèno sÔnolo.5. R ii) 2Z. M2 (Z) √ √ vii) Z[ 2]. 'Estw S ènac daktÔlioc pou eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. ApodeÐxte ìti: i) R metajetikìc ⇒ S metajetikìc ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo ⇒ S èqei monadiaÐo stoiqeÐo iii) kˆje mh stajerì f (x) ∈ R[x] èqei rÐza sto R ⇒ kˆje mh stajerì g(x) ∈ S[x] èqei rÐza sto S . ìpou m ∈ Z>0 . Gia kajèna apì ta parakˆtw zeÔgh exetˆste an oi daktÔlioi eÐnai isìmorfoi i) Z. x) U (R) eÐnai peperasmèno sÔnolo. M2 (Z) vi) Q. xiv) R × R. 2. Z[ 5] viii) Z[i]. Zn xii) Z[i]. √ xiii) Z[ 3]. a 0 0 0 0 b 0 0 ∈ M2 (Z) ∈ M2 (Z) xi) Zm . viii) R eÐnai s¸ma. 3Z iv) Z[x]. Q[i] ix) Z. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 147 ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. H idiìthta: “to R eÐnai uposÔnolo tou C” den eÐnai algebrik . xi) mr = 0 gia kˆje r ∈ R. iii) R èqei mhdenodiairètec. Q[x] v) Z. vi) R eÐnai arijm simo sÔnolo. 3. vii) R eÐnai akeraÐa perioq .2.

n) kai e = κπ(m. ii) φ : Z → Zm .8. iv) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) ∈ 2Z} v) {f (x) ∈ Q[x]|f (1) = f (2) = 0} vi) {f (x) ∈ Q[x]|x2 − 2x + 1|f (x)} i) ApodeÐxte pl rwc thn Prìtash 2. dÔo jetikoÐ akèraioi d = µκδ(m. v) φ : Q[x] → Q. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. 'Estw I . b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. Stic peript¸seic pou o ϕ eÐnai omomorfismìc. n. ApodeÐxte tic parakˆtw isìthtec idewd¸n sto Z. 10. na upologisteÐ o pur nac tou. i) ApodeÐxte ìti sto Z isqÔei < m >⊆< n >⇔ n|m.5. n). 8. ApodeÐxte ìti I + J = I an kai mìno an J ⊆ I . 0 b 0 c a b 0 c ∈R ∈ R|b ∈ 2Z 6. i) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 0} ii) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 1} iii) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) = 0} 7. iii) φ : Z → Z. φ(a) = [a + 1]. φ(f (x)) = f (1). Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou Q[x]. ii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z. . vi) φ : Z → M2 (Zm ). i) φ : Z → Zm . ii) 'Estw a.148 2 DaktÔlioi 4. φ(a) = −a. iv) φ : Q[x] → Q. φ(a) = [1] [0] [0] [a] . Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R= i) ii) 0 b 0 0 a b 0 0 ∈R ∈R a b 0 c iii) iv) ∈ M2 (Z) . 5. 'Estw m. φ(a) = [a]. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. φ(f (x)) = 1. ApodeÐxte ìti < a >=< b > an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. 9.

xy >. ApodeÐxte ìti sto Q[x. 13. 'Estw I = {f (x) ∈ R[x]|f (2 − 3i) = 0} kai J to kÔrio ide¸dec tou R[x] pou parˆgetai apì to x2 − 4x + 13. s) ∈ R × S}. {(r. y] èqoume i) < x2 − y 2 . 0) S → R × S.2. y] èqoume < x + y. y] èqoume < x + y. x + y >=< x + y > ii) < x2 − y 2 + 1. y >. f (x) → f (2x + 3). ApodeÐxte ìti I = J . (r. f (x) → f (2x + 3). ii) Na brejeÐ to pl joc twn idewd¸n I tou Z pou èqoun thn idiìthta 20Z ⊆ I ⊆ 2Z. ii) H apeikìnish ψ : Z4 [x] → Z4 [x]. x + y >= Q[x. 0) ∈ R × S}. Upìdeixh: Algìrijmoc diaÐreshc. s → (0. J ) diatrèqei ta ide¸dh tou R (antÐstoiqa. ApodeÐxte ìti ta ide¸dh tou R × S eÐnai ta I × J ìpou to I (antÐstoiqa. (r. 16. 14.5. i) Sto daktÔlio Q[x. kai oi apeikonÐseic R → R × S. r → (r. iii) < x2 + y 2 + 2xy > < x2 + y 2 . s) eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai isomorfismìc. ApodeÐxte ìti oi apeikonÐseic R × S → R. S daktÔlioi. x − y >=< x. 17. 12. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. y >. y]. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 149 i) < m > + < n >=< d > ii) < m > ∩ < n >=< e > iii) < m >< n >=< mn > 11. 15. 'Estw R. S ). . s) → s eÐnai epimorfismoÐ daktulÐwn me antÐstoiqouc pur nec {(0. x − y > < x. i) H apeikìnish ϕ : Q[x] → Q[x]. s) → r R × S → S. ii) Sto daktÔlio Z[x. i) ApodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou Z kai kˆje ide¸dec tou F [x] (F s¸ma) eÐnai kÔrio.

iii) Kˆje ide¸dec tou Z×Z eÐnai thc morf c < m > × < n >. n ∈ Z. . iv) Kˆje ide¸dec tou Z × Z eÐnai kÔrio. . pnr eÐnai h anˆlush tou n se ginìmeno diakekrimènwn r 1 pr¸twn. Poiì eÐnai to < 0 >. 18. Tìte mZ ∼ nZ an kai mìno an m = n. ApodeÐxte ìti < 0 > =< [p1 . den eÐnai trÐth dÔnamh akeraÐou. Qrhsimopoi¸ntac ton fusikì epimorfismì Z → Z8 . . ApodeÐxte ìti ta mìna ide¸dh tou Mn (F ). m) = 1. < 12 >. ii) 'Estw ìti o R eÐnai metajetikìc kai I + J = R. 24. . apodeÐxte ìti kanènac apì touc akeraÐouc 2. AlhjeÔei ìti h eikìna Imφ eÐnai ide¸dec tou S. 23. Na prosdiorÐsete ta < 3 >. = ii) Sto Z isqÔei < 6 >=< 24 > + < m > an kai mìno an µκδ(6. 26. . Poiì eÐnai to < 0 >. ApodeÐxte ìti IJ = I ∩ J . 22. 'Estw I to ide¸dec tou C[x. Mn (F ). ApodeÐxte ìti I =< x > + < y >= < x. Upìdeixh: 'Askhsh 10. . 'Estw φ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. 21. 'Estw I. 10. n ∈ N. ìpou n = pn1 . . AlhjeÔei ìti IJ = I ∩ J. . √ iv) 'Estw R = Z6 .150 18. 20. eÐnai ta < 0 >. √ v) 'Estw R = Zn . 2 DaktÔlioi i) GnwrÐzoume ìti IJ ⊆ I ∩ J . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. √ iii) 'Estw R = Z4 . To rizikì √ tou I eÐnai to sÔnolo I = {r ∈ R|rn ∈ I gia kˆpoio n ≥ 1}. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai alhjeÐc. √ i) ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I . y >. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. m. pr ]n >. 19. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro. i) 'Estw m. √ √ ii) 'Estw R = Z.

n iii) R = R Upìdeixh: Kˆje r ∈ R eÐnai ìrio akoloujÐac rht¸n arijm¸n. er = re gia kˆje r ∈ R. ApodeÐxte tic ex c protˆseic: i) 'Estw u ∈ R. 'Estw m. ApodeÐxte ìti upˆrqei mìno ènac isomorfismìc daktulÐwn R → R. ii) H apeikìnish U (R) u → ϕ(u) ∈ U (S) eÐnai 1 − 1 kai epÐ. r(1−e) > eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn.2. i) ApodeÐxte ìti: J ide¸dec tou S ⇒ ϕ−1 (J) ide¸dec tou R. 28. ApodeÐxte ìti to sÔnolo N (R) twn mhdenodunˆmwn stoiqeÐwn tou R (bl 'Askhsh 2. (1−e)2 = 1−e. D¸ste mÐa ˆllh apìdeixh = qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh ˆskhsh. 31. 30. iii) ApodeÐxte ìti h sunepagwg  tou ii) eÐnai alhj c an upojèsoume ìti h ϕ eÐnai epÐ. ApodeÐxte ìti ta < e >= {re|r ∈ R} kai < 1−e >= {r(1−e)|r ∈ R} eÐnai ide¸dh tou R. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. ii) R = Q Upìdeixh: f ( m ) = mf n 1 n kai f (1) = nf 1 . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai ide¸dh I . 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa.5.1. 29. kai h apeikìnish ϕ : R →< e > × < 1−e >. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. n) = 1. J tou R pou èqoun tic idiìthtec I + J = R. ApodeÐxte ìti upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn R ∼ I × J . Tìte u ∈ U (R) an kai mìno an ϕ(u) ∈ U (S). EÐdame ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn ∼ Zm × Zn . n jetikoÐ akèraioi me µκδ(m. . = 27. 26. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 151 25.26) apoteleÐ ide¸dec tou R. ii) DeÐxte me sugkekrimèno parˆdeigma ìti h sunepagwg  “I ide¸dec tou R ⇒ ϕ(I) ide¸dec tou S” den alhjeÔei. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai e ∈ R pou èqei tic idiìthtec: e2 = e. stic parakˆtw peript¸seic. I ∩ J =< 0 >. i) R = Z Upìdeixh: f (n) = nf (1). ϕ(r) =< re.

AlhjeÔei ìti upˆrqei daktÔlioc S kai omomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S me ker ϕ = Z. . 33. An kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio.152 32. 'Ara kˆje ide¸dec tou Zm eÐnai kÔrio. 35. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ daktulÐwn i) Zm → Z ii) Z → Zm iii) Z6 → Z2 iv) Z2 → Z6 34. ii) Na brejoÔn ìla ta ide¸dh tou Z6 kai Z12 . ApodeÐxte ìti h antistoiqÐa ϕ : Z12 → Z4 . ϕ([a]12 ) = [a]4 eÐnai mÐa apeikìnish kai mˆlista ènac epimorfismìc daktulÐwn. apodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. Na brejeÐ o ker ϕ. 2 DaktÔlioi i) 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa.

Prˆgmati. upodaktÔlioc tou R. pou onomˆzetai daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . R/I = {a + I|a ∈ R}. Qrhsimopoi¸ntac tic prˆxeic tou R. (1) EpishmaÐnoume ìti mèqri ed¸ den èqei qrhsimopoihjeÐ h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc (Orismìc 2. H klˆsh isodunamÐac a + I onomˆzetai h klˆsh tou a modulo I .2. gia parˆdeigma. . tìte a − b ∈ I . H klˆsh isodunamÐac tou a sumbolÐzetai me a + I . DaktÔlioc PhlÐko 153 2.5). Sunep¸c b − a ∈ I dhlad  b ≡ a. ja orÐsoume t¸ra dÔo prˆxeic sto R/I wc proc tic opoÐec to R/I eÐnai daktÔlioc. Ed¸ ja qrhsimopoihjeÐ kai h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc. b − c ∈ I kai ˆra (a − b) + (b − c) ∈ I .4 èqoume 1 + 2Z = [1]. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. 3) An èqoume a ≡ b kai b ≡ c. Me ton sumbolismì thc Paragrˆfou 1. 1 + 2Z}. dhlad  a ≡ c. UpenjumÐzoume (bl.5. 'Otan to I eÐnai dedomèno suqnˆ ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ≡ b sth jèsh tou a ≡ b mod I . tìte Z/2Z = {2Z.4) ìti dÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai (an oi antiprìswpoÐ touc eÐnai isodÔnamoi) eÐte eÐnai xèna sÔnola.6 DaktÔlioc PhlÐko O skopìc thc Paragrˆfou aut c eÐnai na exhg soume p¸c apì èna daktÔlio R kai èna ide¸dec I tou R kataskeuˆzetai ènac nèoc daktÔlioc R/I . To sÔnolo aut¸n twn klˆsewn isodunamÐac sumbolÐzetai me R/I . parathroÔme ìti: 1) a − a = 0 ∈ I gia kˆje a ∈ R. H mèjodoc pou ja doÔme ed¸ apoteleÐ genÐkeush thc kataskeu c tou Zn pou melet same sthn Parˆgrafo 1.6. wc ex c: a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. Gia parˆdeigma. tìte a − b ∈ I kai ˆra −(a − b) ∈ I . Sunep¸c a − c ∈ I . an R = Z kai I = 2Z. ParathroÔme ìti a + I = {x ∈ R|x ≡ a} = {x ∈ R|x − a ∈ I} = {x ∈ R|x − a = y ∈ I} = {a + y|y ∈ I}. OrÐzoume mia sqèsh sto R.4. 2) An èqoume a ≡ b. Sunep¸c to sÔnolo R/I èqei nìhma ìtan to I eÐnai. Aut  h sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. H klˆsh 1 + 2Z eÐnai to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn. Epomènwc a + I = b + I ⇔ a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. Parˆgrafo 1.

(a + I. (a + I. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to 0 + I = I. gia thn prosetairistik  idiìthta thc prìsjeshc èqoume: ((a + I) + (b + I)) + (c + I) = ((a + b) + I) + (c + I) = ((a + b) + c) + I = (a + (b + c)) + I = (a + I) + ((b + c) + I) = (a + I) + ((b + I) + (c + I)). tìte o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1+I giatÐ (1 + I)(a + I) = 1a + I = a + I kai ìmoia (a + I)(1 + I) = a + I gia kˆje a ∈ R. 'Ara ab + I = cd + I . Tìte gia thn prìsjesh èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I ⇒ (a + b) + I = (c + d) + I. Epiplèon.1 Prìtash. (a + I. an o R eÐnai metajetikìc tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. Gia parˆdeigma. ParathroÔme ìti sthn apìdeixh kˆje miac apì autèc tic idiìthtec gia to R/I . dhlad  a − c ∈ I kai b − d ∈ I .6. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. O daktÔlioc R/I onomˆzetai o daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. SunoyÐzontac ta parapˆnw. (a + I. H epal jeush t¸ra twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai upìjesh routÐnac. b + I) → ab + I . Gia ton pollaplasiasmì èqoume ab − cd = ab − cb + cb − cd = (a − c)b + c(b − d) ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1.154 2 DaktÔlioi H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc orÐzontai apì tic antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. To R/I eÐnai daktÔlioc wc proc tic prˆxeic R/I × R/I → R/I. 'Estw loipìn a + I = c + I kai b + I = d + I . qrhsimopoioÔme thn antÐstoiqh idiìthta tou R. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. giatÐ (a + I)(b + I) = ab + I = ba + I = (b + I)(a + I). b + I) → ab + I Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. dhlad  −(a + I) = (−a) + I. en¸ to antÐjeto tou a + I eÐnai to (−a) + I . èqoume to ex c apotèlesma: 2. Tìte 1.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

155

2. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo, tìte kai o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 3. An o R eÐnai metajetikìc, tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. ParathroÔme ìti h apeikìnish π : R → R/I , r → r + I , eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati, eÐnai profanèc ìti h π eÐnai epÐ. EpÐshc èqoume π(a +b) = (a+ b)+I = (a +I)+(b +I) = π(a)+ π(b). 'Omoia apodeiknÔetai ìti π(ab) = π(a)π(b). H apeikìnish aut  onomˆzetai fusikìc epimorfismìc.

2.6.2 ParadeÐgmata.
1) Gia R = Z kai I = nZ èqoume Z/nZ = Zn . 2) Gia R = 2Z kai I = 4Z èqoume 2Z/4Z = {4Z, 2 + 4Z}. Shmei¸noume ìti o daktÔlioc 2Z/4Z den eÐnai isìmorfoc me ton Z2 (giatÐ;).

3) Sto Q[x] jewroÔme to kÔrio de¸dec I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1)|f (x) ∈ Q[x]}. Ja sqoliˆsoume thn arijmhtik  sto phlÐko Q[x]/I .
To Q[x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo sÔmfwna me thn parapˆnw Prìtash. Kˆje stoiqeÐo tou Q[x]/I èqei th morf  f (x) + I , ìpou f (x) ∈ Q[x] kai isqÔei

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x − 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I an kai mìno an, ta polu¸numa

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x − 1. (2)
Epomènwc, an r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − 1, tìte f (x) + I = r(x) + I. Allˆ to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x−1 eÐnai to f (1) sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. 'Ara f (x) + I = f (1) + I . Gia parˆdeigma, èqoume (x2 − 2x + 4) + I = 3 + I . 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena, eÐnai fusikì na jewr soume thn antistoiqÐa ϕ : Q[x]/I → Q, f (x) + I → f (1),

156

2 DaktÔlioi pou eÐnai apeikìnish (kai mˆlista 1-1) lìgw tou (2). EÐnai de kai epÐ giatÐ dojèntoc tou c ∈ Q, èqoume ϕ(c + I) = c. H ϕ eÐnai kai omomorfismìc daktulÐwn afoÔ

ϕ((f (x) + I) + (g(x) + I)) = ϕ((f (x) + g(x)) + I) = f (1) + g(1) = ϕ(f (x) + I) + ϕ(f (x) + I), kai ϕ((f (x) + I)(g(x) + I)) = ϕ((f (x)g(x) + I)) = f (1)g(1) = ϕ(f (x) + I)ϕ(f (x) + I).
Sunep¸c o daktÔlioc Q[x]/I eÐnai isìmorfoc me to Q, kai ˆra eÐnai s¸ma. To antÐstrofo tou mh mhdenikoÔ f (x) + I eÐnai to f (1)−1 + 1. (Efìson to f (x) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou èqoume f (x) + I = I , dhlad  to x − 1 den diaireÐ to f (x) kai ˆra f (1) = 0.) Blèpoume, loipìn, ìti h arijmhtik  twn klˆsewn f (x) + I anˆgetai sthn arijmhtik  tou Q kˆtw apì thn antistoiqÐa f (x) + I → f (1). Ja diapist¸soume parakˆtw ìti o isomorfismìc autoÔ tou paradeÐgmatoc entˆssetai se èna genikìtero plaÐsio, bl. Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n. 4) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + x + 1 > tou Z2 [x]. Ja deÐxoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I eÐnai èna s¸ma pou apoteleÐtai apì 4 stoiqeÐa. SÔmfwna me thn Prìtash 2.6.1 to Z2 [x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Eqoume

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x + x + 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I , an kai mìno an, ta polu¸numa
2

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x2 + x + 1.
Blèpoume, ètsi, ìti kˆje f (x) + I èqei mÐa parˆstash thc morf c

f (x) + I = r(x) + I,
ìpou r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x2 + x + 1. Epeid  deg r(x) < 2 èqoume

f (x) + I = (ax + b) + I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

157

H parˆstash aut  tou f (x) + I me antiprìswpo polu¸numo bajmoÔ ≤ 1 eÐnai bèbaia monadik , giatÐ

(ax + b) + I = (cx + d) + I ⇒ x + x + 1|(ax + b) − (cx + d) ⇒ (ax + b) − (cx + d) = 0.
Epeid  èqoume ìti a, b ∈ Z2 , sumperaÐnoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I apoteleÐtai apo 2 · 2 = 4 stoiqeÐa,
2

Z2 [x]/I = {I, 1 + I, x + I, (x + 1) + I}.
'Eqoume (x + I)((x + 1) + I) = (x2 + x) + I = 1 + I , giatÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou x2 + x me to x2 + x + 1 sto Z2 [x] eÐnai to 1. 'Ara ta x + I kai (x + 1) + I eÐnai antistrèyima kai sunep¸c to Z2 [x]/I eÐnai s¸ma. Jètontac gia suntomÐa 0 = I , 1 = 1 + I , α = x + I , blèpoume metˆ apì merikoÔc upologismoÔc ìti oi pÐnakec twn prˆxewn eÐnai: + 0 1 α α+1 0 0 1 α α+1 0 0 0 0 0 1 1 0 α+1 α 1 0 1 α α+1

α α α+1 0 1 α 0 α α+1 1

α+1 α+1 α 1 0 α+1 0 α+1 1 α

· 0 1 α α+1

Mia efarmog  twn pinˆkwn aut¸n se èna endiafèron sunduastikì prìblhma ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.7. 5) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + 1 > tou Z2 [x]. Tìte to phlÐko Z2 [x]/I den eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati, sto Z2 [x] èqoume x2 + 1 = (x + 1)2 . EpÐshc to (x + 1) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou, dhlad  (x + 1) + I = I , afoÔ to x2 + 1 den diaireÐ to x + 1 sto Z2 [x]. 'Enac mhdenodiarèthc tou phlÐkou Z2 [x]/I eÐnai to (x + 1) + I , giatÐ

((x + 1) + I)((x + 1) + I) = (x + 1)2 + I = (x2 + 1) + I = I.

158

2 DaktÔlioi

6) 'Estw R = M2 (Z) kai I = M2 (2Z). EÔkola apodeiknÔetai ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R. Ja doÔme ed¸ ìti to pl joc twn stoiqeÐwn tou R/I a1 a2 ∈ R. 'Estw ri to upìloipo eÐnai Ðso me 16. Prˆgmati, èstw a3 a4 thc diaÐreshc tou ai me to 2. Tìte

a1 a2 a3 a4

r1 r2 r3 r4

∈ I,

kai katˆ sunèpeia sto R/I èqoume

a1 a2 a3 a4

+I =

r1 r2 r3 r4

+I

Epeid  ri ∈ {0, 1}, sumperaÐnoume ìti o R/I èqei to polÔ 16 stoiqeÐa. r1 r2 r1 r2 = me ri , ri ∈ {0, 1}, tìte EÐnai fanerì ìti an r3 r4 r3 r4 r1 r2 r1 r2 +I = + I . 'Ara o R/I apoteleÐtai apì 16 stoir3 r4 r3 r4 qeÐa. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti R/I ∼ M2 (Z2 ): Prˆgmati, h apeikìnish = r1 r2 [r1 ] [r2 ] R/I → M2 (Z2 ), +I → ∈ M2 (Z2 ) eÐnai ènac r3 r4 [r3 ] [r4 ] isomorfismìc daktulÐwn. (Bl. 'Askhsh 26). Apì ta paradeÐgmata pou mìlic eÐdame, ta 3, 4 kai 5 aforoÔsan phlÐka thc morf c F [x]/I , ìpou F eÐnai èna s¸ma kai I èna ide¸dec thc morf c < p(x) >. Sta paradeÐgmata 3 kai 4 to p(x)  tan anˆgwgo kai ta antÐstoiqa phlÐka  tan s¸mata. Sto parˆdeigma 5 to p(x) den  tan anˆgwgo kai to antÐstoiqo phlÐko den  tan s¸ma. Sqetikˆ isqÔei to akìloujo apotèlesma.

2.6.3 Je¸rhma. 'Estw F èna s¸ma, p(x) ∈ F [x] kai I =< p(x) >. Tìte o

daktÔlioc phlÐko F [x]/I eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apìdeixh. 'Estw ìti o F [x]/I eÐnai s¸ma kai p(x) = a(x)b(x) me a(x), b(x) ∈ F [x] kai deg a(x) < deg p(x) kai deg b(x) < deg p(x). Tìte sto F [x]/I isqÔei

I = p(x) + I = a(x)b(x) + I = (a(x) + I)(b(x) + I).
Epeid  to F [x]/I den èqei mhdenodiairètec èqoume a(x) + I = I   b(x) + I = I , dhlad  a(x) ∈ I   b(x) ∈ I . Epeid  I =< p(x) > paÐrnoume p(x)|a(x)   p(x)|b(x) pou shmaÐnei ìti deg a(x) ≥ deg p(x)   deg b(x) ≥ deg p(x). Autì eÐnai ˆtopo.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

159

AntÐstrofa, èstw ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apì thn Prìtash 2.6.1 arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F [x]/I eÐnai antistrèyimo. 'Estw f (x) + I ∈ F [x]/I me f (x) + I = I . Tìte to f (x) den an kei sto I kai katˆ sunèpeia to p(x) den diaireÐ to f (x). Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x), p(x)) = 1. Apì to Je¸rhma 2.3.7 upˆrqoun a(x), b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). Epeid  b(x)p(x) ∈ I èqoume b(x)p(x) + I = I kai epomènwc

1 + I = (a(x)f (x) + I) + (b(x)p(x) + I) = a(x)f (x) + I = (a(x) + I)(f (x) + I).
'Ara to f (x) + I eÐnai antistrèyimo.

ShmeÐwsh Kalì eÐnai na sugkrijeÐ h parapˆnw apìdeixh me aut  thc Prìtashc

1.4.5 kai na shmeiwjeÐ h analogÐa metaxÔ anag¸gwn poluwnÔmwn kai pr¸twn arijm¸n. H apìdeixh mac parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou antÐstrofou enìc mh mhdenikoÔ stoiqeÐou tou F [x]/ < p(x) >. Ac doÔme èna parˆdeigma. to p(x) den èqei rÐza sto Z5 , apì thn Prìtash 2.4.5 èqoume ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto Z5 [x]. 'Ara to phlÐko Z5 [x]/I , ìpou I =< p(x) >, eÐnai s¸ma lìgw tou Jewr matoc 2.6.3. Ja prosdiorÐsoume to antÐstrofo tou f (x) + I , ìpou f (x) = x3 +x+1. Efarmìzontac ton EukleÐdeio Algìrijmo (Parˆgrafoc 2.3) brÐskoume µκδ(f (x), p(x)) = 1 kai

2.6.4 Parˆdeigma. 'Estw p(x) = x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Epeid  deg p(x) = 2 kai

1 = (3x + 2)f (x) + (2x2 − 4x + 4)p(x).
'Ara to antÐstrofo tou f (x) + I eÐnai to (3x + 2) + I . Sth sunèqeia ja exetˆsoume th sqèsh metaxÔ idewd¸n, omomorfism¸n daktulÐwn kai daktulÐwn phlÐko. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn eÐnai èna ide¸dec. Ja doÔme t¸ra ìti kˆje ide¸dec I eÐnai pur nac kˆpoiou omomorfismoÔ daktulÐwn.

2.6.5 Prìtash. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Tìte h apeikìnish
π : R → R/I, π(r) = r + I
eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn kai isqÔei ker π = I .

160

2 DaktÔlioi

Apìdeixh. EÐdame metˆ thn Prìtash 2.6.1 ìti h apeikìnish π eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac tou eÐnai ker π = {r ∈ R|π(r) = 0R/I } = {r ∈ R|r + I = I} = {r ∈ R|r ∈ I} = I . Epeid  o pur nac ker ϕ enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R, to sÔnolo R/ ker ϕ eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic thc Prìtashc 2.6.1. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma oi daktÔlioi R/ ker ϕ kai Imϕ eÐnai isìmorfoi. ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte h apeikìnish

2.6.6 Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n DaktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S
R/ ker φ ∼ Imφ, r + ker φ → φ(r) =
eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Apìdeixh. Pr¸ta ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

ψ : R/ ker ϕ → Imϕ, ψ(r + ker ϕ) = ϕ(r)
eÐnai mÐa apeikìnish. Gia suntomÐa èstw I = ker ϕ. 'Estw r + I = s + I , ìpou r, s ∈ R. Tìte

r + I = s + I ⇒ r − s ∈ I ⇒ φ(r − s) = 0 ⇒ φ(r) = φ(s) ⇒ ψ(r + I) = ψ(s + I).
H ψ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn epeid  gia kˆje r, s ∈ R, èqoume

ψ((r + I) + (s + I)) = ψ((r + s) + I) = φ(r + s) = φ(r) + φ(s) = ψ(r + I) + ψ(s + I)
kai

ψ((r + I)(s + I)) = ψ(rs + I) = φ(rs) = φ(r)φ(s) = ψ(r + I)ψ(s + I).
EÐnai profanèc ìti h apeikìnish ψ eÐnai epÐ. Tèloc, gia na diapist¸soume ìti o ψ eÐnai monomorfismìc, arkeÐ na deÐxoume ìti ker ψ = {0R/I }. 'Eqoume

r + I ∈ ker ψ ⇒ ψ(r + I) = 0S ⇒ φ(r) = 0S ⇒ r ∈ ker φ = I ⇒ r + I = I = 0R/I .
To prohgoÔmeno je¸rhma mac epitrèpei pollèc forèc na “anagnwrÐsoume” san kˆti pio oikeÐo èna daktÔlio phlÐko, ìpwc faÐnetai sta parakˆtw paradeÐgmata.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

161

2.6.7 ParadeÐgmata.
1) Gia kˆje m, n ∈ Z upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn

Zmn ∼ = Zn . <n> Prˆgmati, eÔkola diapist¸noume ìti h antistoiqÐa Zmn → Zn , [a]mn → [a]n eÐnai mÐa apeikìnish afoÔ an [a]mn = [b]mn tìte n|a − b kai ˆra [a]n = [b]n . H apeikìnish aut  eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac thc eÐnai to ide¸dec < n > tou Zmn . 'Ara apì to pr¸to Je¸rhma Zmn ∼ Isomorfism¸n upˆrqei ènac isomorfismìc = Zn . <n>

2) H apeikìnish 0 : Z[x] → Z, f (x) → f (0), eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. IsqÔei ker 0 =< x >. (Bl. Parˆdeigma 2.5.6 7)). Apì to Je¸rhma 2.6.6, èqoume Z[x]/ < x >∼ Z. = 3) 'Estw F èna s¸ma kai I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1) ∈ F [x]|f (x) ∈ F [x]} to kÔrio ide¸dec tou F [x] pou parˆgetai apì to x − 1. Isqurizìmaste ìti F [x]/I ∼ F . Prˆgmati, jewroÔme ton epimorfismì daktulÐwn 1 : = F [x] → F , 1 (f (x)) = f (1). 'Eqoume ker 1 =< x − 1 > sÔmfwna me to Parˆdeigma 2.5.6 7). To Je¸rhma 2.6.6 dÐnei to zhtoÔmeno. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti F [x]/I ∼ F , ìpou I = = < ax − b >, a, b ∈ F , a = 0. 4) Ta s¸mata R[x]/ < x2 + 1 > kai C eÐnai isìmorfa. Prˆgmati, h apeikìnish ϕ : R[x] → C, f (x) → f (i) eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. An f (x) ∈ ker ϕ, tìte x − i|f (x) sto C[x] sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. Apì to Je¸rhma 2.4.10 sumperaÐnoume ìti x + i|f (x). 'Ara x2 + 1|f (x) sto C[x], afoÔ ta x − i, x + i eÐnai sqetikˆ pr¸ta polu¸numa. Apì thn 'Askhsh 2.3.2 èqoume ìti x2 + 1|f (x) sto R[x]. 'Ara ker ϕ ⊆< x2 + 1 >. Profan¸c èqoume < x2 + 1 >⊆ ker ϕ, opìte < x2 + 1 >= ker ϕ. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n èqoume ìti R[x]/ < x2 + 1 >∼ C. = 5) JewroÔme to daktÔlio R kai to ide¸dec I tou paradeÐgmatoc 2.5.6 8). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ R. Prˆgmati, èstw h apeikìnish =

φ : R → R, φ

a b 0 a

= a.

162 H ϕ eÐnai epimorfismìc daktulÐwn epeid 

2 DaktÔlioi

φ

a b 0 a

+

c d 0 c

a+c b+d 0 a+c a b 0 a +φ c d 0 c

=a+c=φ
kai

φ

a b 0 a

·

c d 0 c

ac ad + bc 0 ac a b 0 a ·φ c d 0 c

= ac = φ

gia kˆje a, b, c, d ∈ R. Epiplèon, o pur nac eÐnai

ker ϕ =
'Ara R/I ∼ R. =

a b 0 a

a=0

= I.

6) 'Estw R = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc} kai I = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc, m ˆrtioc }. Tìte to R eÐnai ènac daktÔlioc kai to I èna ide¸dec tou R (ˆskhsh). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ Z2 . Prˆgmati, orÐzoume thn apeikìnish ϕ : R → Z2 , ìpou = ϕ(m/n) = [0], an to m eÐnai ˆrtioc, kai ϕ(m/n) = [1], an to m eÐnai perittìc (ennoeÐtai ìti µκδ(m, n) = 1). Tìte h ϕ eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to I (ˆskhsh), opìte to zhtoÔmeno prokÔptei apì to Je¸rhma 2.6.6. 7) Oi daktÔlioi R[x]/ < x2 > kai S =

foi. Prˆgmati, eÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish

a b 0 a

∈ M2 (R)

eÐnai isìmor-

ϕ : R[x] → S, fn xn + · · · + f1 x + f0 →

f0 f1 0 f0

∈S

eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. 'Eqoume ker ϕ = {fn xn + · · · + f1 x + f0 ∈ R[x]|f0 = f1 = 0} = {fn xn + · · · + f2 x2 ∈ R[x]} =< x2 >. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n sunˆgoume ìti R[x]/ < x2 >∼ S . =

2.6.8 DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I, J ide¸dh enìc daktulÐou
R. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn I ∼ I +J . = I ∩J J

2.6. DaktÔlioc PhlÐko Apìdeixh. H apeikìnish ϕ : I →

163

I +J , a → a+J , eÐnai ènac omomorfismìc. J EÐnai de kai epÐ, afoÔ an a ∈ I kai b ∈ J , tìte a+b+J = a+J = ϕ(a). 'Eqoume ker ϕ = I ∩ J . To zhtoÔmeno prokÔptei apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n. J R R me I ⊆ J . Tìte to eÐnai èna ide¸dec tou kai upˆrqei ènac isomorfismìc I I daktulÐwn R/I ∼ R = J/I J R R Apìdeixh. H antistoiqÐa → , r + I → r + J , eÐnai apeikìnish afoÔ I J I ⊆ J . EÐnai fanerì ìti aut  eÐnai ènac epimomorfismìc. O pur nac thc eÐnai J R J eÐnai èna ide¸dec tou . to sÔnolo {a + I|a ∈ J} dhlad  to . Sunep¸c to I I I o Je¸rhma Isomorfism¸n prokÔptei ìti R/I ∼ R . Apì to 1 = J/I J

2.6.9 TrÐto Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I , J ide¸dh enìc daktulÐou

Parˆdeigma

'Estw m, n jetikoÐ akèraioi kai d = µκδ(m, n), e = κπ(m, n). GnwrÐzoume ìti mZ ∩ nZ = eZ kai mZ + nZ = dZ (bl. 'Askhsh 2.5.10). 'Etsi, o isomorfismìc mZ ∼ mZ + nZ tou 2ou Jewr matoc Isomorfism¸n anˆgetai se ènan = mZ ∩ nZ nZ mZ ∼ dZ isomorfismì daktulÐwn . = eZ nZ smìc daktulÐwn kai I = ker ϕ. 'Estw X to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou S . Tìte h apeikìnish

2.6.10 Je¸rhma AntistoiqÐac Idewd¸n. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfi-

Φ : X → Y, A → ϕ(A)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ. EpÐshc h apeikìnish

Φ : X → Y , J → ϕ(J)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ, ìpou X eÐnai to sÔnolo twn idewd¸n tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn idewd¸n tou S . Apìdeixh. Ac apodeÐxoume ìti h Φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. H apìdeixh gia th Φ eÐnai parìmoia. 'Estw J ∈ X . AfoÔ h ϕ eÐnai epimorfismìc, to ϕ(J) eÐnai èna ide¸dec tou S (giatÐ;) kai epomènwc ϕ(J) ∈ Y . 'Estw J1 , J2 ∈ X me ϕ(J1 ) = ϕ(J2 ). An a ∈ J1 , tìte ϕ(a) = ϕ(b) gia kˆpoio b ∈ J2 kai ˆra

to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “ˆnw ˆkro”thc akm c perièqei to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “kˆtw ˆkro”.164 2 DaktÔlioi a − b ∈ ker ϕ = I . Sthn perÐptwsh aut . 24Z/24Z =< 0 >. Apìdeixh. MporoÔme na kataskeuˆsoume to “grˆfhma twn idewd¸n”tou daktulÐou R = Z/24Z: Oi korufèc tou graf matoc antistoiqoÔn sta ide¸dh tou R. 8Z/24Z. Sunep¸c J1 ⊆ J2 . Epeid  I ⊆ J2 sumperaÐnoume ìti a ∈ J2 .). m ∈ N.5. Tìte to ϕ−1 (K) eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I (giatÐ. 3Z/24Z. J tou R sundèontai me mÐa akm  an isqÔei I ⊆ J   J ⊆ I kai den upˆrqei ide¸dec K me I K J  J K I . H apìdeixh èpetai ˆmesa an efarmìsoume to prohgoÔmeno Je¸rhma gia ton fusikì epimorfismì R → R/I . 'Omoia apodeiknÔetai ìti J2 ⊆ J1 . m = 24. 2. 2Z/24Z. ParadeÐgmata 1. gia kˆje K upˆrqei monadikì tètoio J . 'Estw. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma kai thn 'Askhsh 2. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. 12Z/24Z. IsqÔei ϕ(ϕ−1 (K)) = K kai ˆra h Φ eÐnai epÐ. Epiplèon. Tìte kˆje ide¸dec K tou R/I eÐnai thc morf c K = J/I gia kˆpoio ide¸dec J tou R pou perièqei to I .11 sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou Z/mZ. 'Ara J1 = J2 kai h Φ eÐnai 1 − 1. DÔo ide¸dh I. 4Z/24Z. Gia ton daktÔlio R = Z/24Z to en lìgw diˆgramma eÐnai to ex c. eÐnai thc morf c dZ/mZ gia monadikì d ∈ N pou eÐnai diairèthc tou m. 6Z/24Z.6. gia parˆdeigma. . 'Estw t¸ra K èna ide¸dec tou S . Tìte ta ide¸dh tou Z/24Z eÐnai ta ex c: Z/24Z.11 Pìrisma.

6. Apì to 3o Je¸rhma .11 kai thn 'Askhsh 2. ìpou g(x) ∈ Q[x] kai g(x)|f (x).5. Ja taxinom soume ta ide¸dh tou R. 'Estw F èna s¸ma kai R = F [x]/ < x2 >. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai thc morf c < g(x) > / < f (x) >. Apì to Pìrisma 2. 'Eqoume I =< x > / < x2 >. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. Q[x]/I     d d < x − 1 > /I d d d < x > /I < (x − 1)2 > /I d d < x(x − 1) > /I     <0> 3. ìpou me I sumbolÐzoume to ide¸dec < f (x) > tou Q[x].6.11 eÐnai fanerì ìti o R perièqei èna monadikì ide¸dec I me I =< 0 > kai I = R. Epomènwc to diˆgramma twn idewd¸n tou R eÐnai to akìloujo. 'Eqoume f (x) = x(x − 1)2 . 'Estw R = Q[x]/ < x3 − 2x2 + x >. èstw f (x) = x3 − 2x2 + x ∈ Q[x]. Gia suntomÐa.2. DaktÔlioc PhlÐko 165 Z/24Z     d d 2Z/24Z d d d 3Z/24Z 4Z/24Z d d d 6Z/24Z 8Z/24Z d d 12Z/24Z     <0> 2.

n) ∈ Z × Z|m. ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R × S kai ìti (R × S)/I ∼ S . [3]} tou Z6 . b ∈ R. ApodeÐxte ìti i) O R/I eÐnai èna s¸ma. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. = 6. breÐte to antÐstrofo tou 2x + 3+ < p(x) >. n ∈ Z. Epeid  F [x]/ < x >∼ F = = paÐrnoume ìti o R/I eÐnai isìmorfoc me to F . n m ∈ Q|m. = 5. µκδ(m. = 4. 11. = 9. n) = 1. = 3. p n. 'Estw R. I = {(3m. Parathr ste ìti o 3Z/6Z èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai o 3Z den èqei. ApodeÐxte ìti o R/I eÐnai metajetikìc an kai mìno an ab − ba ∈ I gia kˆje a. 10.6 1. Rp = Ip = m ∈ Q|m. Ask seic 2. p n. n ApodeÐxte ìti to Ip eÐnai èna ide¸dec tou Rp kai Rp /Ip ∼ Zp .166 2 DaktÔlioi Isomorfism¸n èqoume R/I ∼ F [x]/ < x >. JewroÔme to ide¸dec I = {[0]. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn tou daktulÐou 3Z/6Z. n ∈ Z} kai J = {(3m. JewroÔme ton daktÔlio R = a b 0 c ∈ M2 (R) kai to ide¸dec I= 0 b 0 0 ∈ M2 (R) . n ∈ Z. ApodeÐxte ìti Z[x]/ < x2 + 1 >∼ Z[i]. = 7. 'Ara o R/I eÐnai èna s¸ma. µκδ(m. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R × R. p|m . 2. S duo daktÔlioi kai I = {(r. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn twn Z6 /I kai diapist¸ste ìti Z6 /I ∼ Z3 . . ii) O R/J den eÐnai s¸ma. AfoÔ apodeÐxete ìti o daktÔlioc Z5 [x]/ < p(x) > eÐnai s¸ma. n) = 1 . ìpou p(x) = x2 + x + 2. ApodeÐxte ìti (Z × Z)/(mZ × nZ) ∼ Zm × Zn . 0)|r ∈ R} ⊆ R × S . 0) ∈ Z × Z|m ∈ Z}. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. 'Estw R = Z × Z.

ìpou I =< f (x) >. Z2 [x]/ < f (x) >= {I. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R/J kai I = J . 18. = 13. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc i) Z[x. 16.2 4) eÐdame ìti to phlÐko Z2 [x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma pou èqei 4 stoiqeÐa. DaktÔlioc PhlÐko 167 12. i) 'Estw F èna s¸ma kai a. I =< x2 + 1 >. 19. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata  /kai akèraiec perioqèc. 5 > 14. c = 0. = ii) ApodeÐxte ìti √ Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[ 2]. 'Estw R = R[x]. J =< x2 + 2 >. 'Estw f (x) = x2 + x + 1 ∈ Z2 [x]. (x + 1) + I}. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai s¸mata i) Z5 [x]/ < x2 + 3. 3 > ii) Z5 [x]/ < x2 + 3. Poio eÐnai to antÐstrofo (an upˆrqei) tou x4 + x + 1+ < f (x) > sto Z3 [x]/ < f (x) >. = kai . y]/ < x. = √ Q[x]/ < x2 − 3 >∼ Q[ 3] = Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 − 3 > . d ∈ F me a = 0. y]/ < x > ii) Z[x. y]/ < xy > iii) Z[x. b. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa. x + I.6. i) Z[x]/ < x > ii) Q[x]/ < x2 − 9 > iii) Q[x]/ < x3 − 2 > iv) Z3 [x]/ < x2 + x + 1 > 17. ApodeÐxte ìti to Z3 [x]/ < f (x) > eÐnai èna s¸ma pou èqei 9 stoiqeÐa.2. 'Estw f (x) = x2 + 1 ∈ Z3 [x]. ApodeÐxte ìti F [x]/ < ax − b >∼ F [x]/ < cx − d >. 1 + I.6. y > 15. Sto Parˆdeigma 2. Na upologisteÐ to (x + I)−1 ((x + 1) + I)64 . c.

Apodeixte ìti R[x]/ < f (x) >∼ = C ⇔ deg f (x) = 2 kai a2 − 4a0 < 0 1 R ⇔ deg f (x) = 1 22.10.1.     a b c  24. Poiì eÐnai to diˆgramma twn   a  0  0 idewd¸n tou daktulÐou   b c  a b  ∈ M3 (R) . ApodeÐxte ìti Q[x]/ < x2 − 1 >∼ Q × Q. ii) An ta ide¸dh I. J ide¸dh tou R.2 4)). i) ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac monomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . 25. ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn F [x]/ < p(x) >∼ R. ìpou a ∈ U (R). = 27. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R.168 2 DaktÔlioi 20.7 7). ìpou µκδ(m. Kinezikì je¸rhma upoloÐpwn. ApodeÐxte ìti to Mn (I) eÐnai ide¸dec tou Mn (R) kai Mn (R)/Mn (I) ∼ Mn (R/I). .6. ApodeÐxte ìti kˆje isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R[x] → R[x] me ϕ(r) = r gia kˆje r ∈ R eÐnai thc morf c ϕ(f (x)) = f (ax + b). 'Estw F = {a1 . I =< m >. BreÐte kai apodeÐxte mÐa genÐkeush. r + J). = Upìdeixh: 'Askhsh 20. n) = 1. b ∈ R. ìpou R eÐnai o daktÔlioc twn apeikonÐse= wn F → F (bl. = 23. Parˆ=   0 0 a deigma 2. J =< n >. Exetˆste an upˆrqei isomorfismìc Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 + 2 >. 'Estw f (x) = xn + an−1 xn−1 + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. . . apodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . 'Estw R mia akeraÐa perioq . . 'Estw p(x) = (x − a1 )(x − a2 ) · · · (x − an ) ∈ F [x]. 28. an } èna peperasmèno s¸ma.6. r + I ∩ J → (r + I. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I. ApodeÐxte ìti R[x]/ < x3 >∼  0 a b  ∈ M3 (R) (bl. = 21. . iii) Gia R = Z. prokÔptei ìti Zmn ∼ Zm × Zn .  0 a Upìdeixh: 'Askhsh 24 kai Je¸rhma 2. J eÐnai tètoia ¸ste I + J = R. Parˆdeigma 2. 26.

ApodeÐxte ìti oi antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. (a + I. . b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I.6. (a + I. DaktÔlioc PhlÐko 169 29. b + I) → ab + I eÐnai apeikonÐseic an kai mìno an to I eÐnai ide¸dec. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I ènac upodaktÔlioc tou R.2.

β) ≡ (γ. ζ). . ζ). H sqèsh aut  eÐnai sqèsh isodunamÐac giatÐ. (γ. 'Estw R mia akeraÐa perioq . 15). 5) allˆ èna sÔnolo diatetagmènwn zeug¸n pou perilambˆnei ta (3. dhlad  (α. 3) an (α. y) ∈ R × (R − {0})|(x. 5). β). Sth sunèqeia ja oristoÔn sto F dÔo prˆxeic wc proc tic opoÐec to F eÐnai èna s¸ma tètoio ¸ste na perièqei daktÔlio isìmorfo me to R. Me α/β sumbolÐzoume thn klˆsh isodunamÐac tou (α. (6. β) ≡ (γ. (−3. δ). δ) ⇔ αδ = βγ. β) gia kˆje (α. β) ≡ (γ. y) ≡ (α. Xekin¸ntac apì mia akeraÐa perioq  R ja kataskeuˆsoume èna s¸ma F pou “perièqei” to R kai pou apoteleÐtai apì “phlÐka” stoiqeÐwn tou R. β) ≡ ( . 10). β)}. . O rhtìc arijmìc 3/5 eÐnai h klˆsh isodunamÐac pou perièqei to stoiqeÐo (3. β). 5). h sqèsh pou orÐzetai apì “(α. ìpou (α. δ) ∈ . (9. . apì thn = β . . 1) (α. δ) kai (γ. δ) ≡ (α. ( . β) ∈ Z × (Z − {0}). ìpou (α. (γ. β) ∈ R × (R − {0})}. Epeid  δ = teleutaÐa isìthta èpetai ìti αζ . β) ∈ R × (R − {0}). tìte αδ = βγ kai ˆra (γ.170 2 DaktÔlioi 2. β) ≡ (α. ζ) ∈ R × (R − δ opìte αδζ = (βγ)ζ = β(γζ) = βδ . H kÔria idèa ed¸ eÐnai ìti sto sÔnolo Z × (Z − {0}). −5). Prin proqwr soume sthn kataskeu  tou F dÐnoume ed¸ th basik  idèa thc. tìte αδ = βγ kai γζ = dhlad  αζδ = β δ . an kai mìno an α/β = 3/5. 'Estw (α. β) ≡ (γ.7 S¸ma PhlÐkwn. Sto sÔnolo R×(R−{0}) orÐzoume mia sqèsh S¸ma phlÐkwn akeraÐac perioq c (α. Sto Q isqÔei 3/5 = −3/ − 5 = 6/10 = 9/15 = .. 2) an (α. afoÔ αβ = βα. Qarakthristik  DaktulÐou To s¸ma Q twn rht¸n arijm¸n perièqei thn akeraÐa perioq  Z twn akeraÐwn arijm¸n kai kˆje stoiqeÐo tou Q eÐnai “phlÐko” dÔo stoiqeÐwn tou Z. 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . ìpou (α. dhlad  5α = 3β . δ) ≡ ( {0}). δ) an kai mìno an αδ = βγ” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. β) α/β = {(x. β). (γ. β). . prˆgma pou shmaÐnei ìti o rhtìc arijmìc 3/5 den antiproswpeÔei mìno to diatetagmèno zeÔgoc (3. δ) ∈ R × (R − {0}). O rhtìc arijmìc α/β antiproswpeÔei to sÔnolo autì. Me F sumbolÐzoume to sÔnolo twn parapˆnw klˆsewn isodunamÐac F = {α/β|(α. δ).

OrÐzoume dÔo antistoiqÐec + : F × F → F kai · : F × F → F jètontac α/β + γ/δ = (αδ + βγ)/βδ kai (α/β)(γ/δ) = αγ/βδ. 'Estw α/β. Me parìmoio trìpo deÐqnei kaneÐc ìti kai h · : F × F → F eÐnai apeikìnish. pou shmaÐnei ìti h + : F × F → F eÐnai apeikìnish. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ sto F isqÔei (α + β)/1F = α/1F + β/1F kai (αβ)/1F = (α/1F )(β/1F ). S¸ma PhlÐkwn.7. dhlad  αβ = βα kai γδ = δγ . To mhdenikì stoiqeÐo tou F eÐnai to 0R /1R . α/β → αβ −1 . giatÐ an α/1F = 0R /1R . tìte to antÐstrofì tou eÐnai to β/α. ParadeÐgmata 1. To monadiaÐo stoiqeÐo tou F eÐnai to 1R /1R kai an to α/β eÐnai mh mhdenikì. Tìte βδ = 0. Qarakthristik  DaktulÐou 171 R × (R − {0}). α → α/1R . èstw α/β = α /β kai γ/δ = γ /δ . To antÐjeto tou α/β eÐnai to (−α)/β . (αδ + βγ)/βδ = (α δ + β γ )/β δ . γ/δ. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[i] = {a + bi ∈ C|a. H apeikìnish i : R → F . Endeiktikˆ. dhlˆd  α/β + γ/δ = α /β + γ /δ . Ta dexiˆ mèlh eÐnai Ðsa giatÐ (αγζ + αδ )(β 2 δζ) = βδζ(αγβζ + βδα ). èstw F to s¸ma phlÐkwn tou Z[i]. Tìte afenìc α/β(γ/δ + /ζ) = (α(γζ + δ ))/βδζ = (αγζ + αδ )/βδζ kai afetèrou (α/β)(γ/δ) + (α/β)( /ζ) = (αγ)/(βδ) + (α )/(βζ) = (αγβζ + βδα )/(β 2 δζ). Prˆgmati. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti to s¸ma F perièqei ènan daktÔlio isìmorfo me ton R. α → α/1R . ac doÔme ton epimeristikì nìmo. b ∈ Q}. Tìte èqoume (αδ + βγ)β δ = αδβ δ + βγβ δ = (αβ )δδ + (γδ )ββ = (α β)δδ + (δγ )ββ = (α δ + β γ )βδ. tìte α = 0R . onomˆzetai h fusik  emfÔteush tou R sto F . giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . 'Ara èqoume R ∼ Imi. Tìte eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish F → Q[i]. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. To s¸ma phlÐkwn twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. /ζ ∈ F . Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic.2. Gia to skopì autì. O pur nac thc i eÐnai tetrimmènoc. H epal jeush twn idiot twn ston orismì tou s¸matoc eÐnai jèma routÐnac. = To s¸ma F pou kataskeuˆsame apì thn akeraÐa perioq  R onomˆzetai to s¸ma phlÐkwn thc R kai o monomorfismìc daktulÐwn i : R → F . . Sunep¸c.

• An den upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. Akìma perissìtero. H epal jeush ìti o ψ eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn eÐnai jèma routÐnac pou af netai san ˆskhsh. • An upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. H epìmenh Prìtash mac plhroforeÐ ìti an èna s¸ma perièqei ènan upodaktÔlio R pou eÐnai akeraÐa perioq . Gia kˆje α ∈ R èqoume (ψ ◦ i)(α) = ψ(α/1R ) = ϕ(α)ϕ(1R )−1 . Se èna daktÔlio R eÐnai dunatìn na isqÔei mr = 0. ìpou i : R → F eÐnai h fusik  emfÔteush. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai o elˆqistoc tètoioc m. orismì thc qarakthristik c arkeÐ na exetˆsei kaneÐc pìte isqÔei m1R = 0. Tìte to s¸ma phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x] eÐnai to {f (x)/g(x)|f (x). 'Estw R ènac daktÔlioc. O Zm . Tìte upˆrqei ènac monomorfismìc ψ : F → E . Qarakthristik  daktulÐou 2. 2. Apìdeixh. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai mhdèn. gia ton opoÐo isqÔei ψ ◦ i = ϕ. tìte ja “perièqei” kai to s¸ma phlÐkwn thc R. 'Estw ϕ : R → E ènac monomorfismìc daktulÐwn.7. EÐnai fanerì ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Z kai ˆra perièqei to Q. m > 0. O Zm ×Zn . C èqoun qarakthristik  mhdèn. H qarakthristik  tou daktulÐou R sumbolÐzetai me qarR. 'Estw F èna s¸ma. ìpou m eÐnai ènac mh mhdenikìc akèraioc kai r èna mh mhdenikì stoiqeÐo tou R.3 Parat rhsh. b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. èqei qarakthristik  to κπ(m. Akribèstera: An den upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0.2 Orismìc. g(x) = 0}. b ∈ Q} 2 DaktÔlioi 3. oi daktÔlioi Z. OrÐzoume ψ(α/β) = ϕ(α)ϕ(β)−1 . To s¸ma phlÐkwn tou F [x] sun jwc sumbolÐzetai me F (x). ìpou m. n > 0. 2.172 2. tìte ston . 'Eqoume ϕ(1R ) = 1S kai ˆra (ψ ◦ i)(α) = ϕ(α). An o daktÔlioc R èqei monadiaÐo stoiqeÐo.7. ìpou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai o E eÐnai s¸ma.1 Prìtash. èqei qarakthristik  m. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc R. Q. n). To s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c √ √ Z[ √2] = {a + b √2 ∈ R|a. g(x) ∈ F [x]. Gia parˆdeigma. èqoume dei ìti eÐnai dunatìn na upˆrqei mh mhdenikìc akèraioc m tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R na isqÔei mr = 0.7. R.

èqoume mr = m(1R r) = (m1R )r = 0r = 0 kai katˆ sunèpeia qarR ≤ m. 'Estw R mia akeraÐa perioq .6 èqoume Z/ < m >∼ SR . èstw ìti upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. Tìte to sÔnolo SR = {n1R ∈ R|n ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai mˆlista eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc pou perièqei to 1R ('Askhsh 2. Qarakthristik  DaktulÐou 173 tìte qarR = 0.2. tìte h qarR isoÔtai me ton elˆqisto tètoio m.6. H epìmenh prìtash mac plhroforeÐ ìti h qarakthristik  tou R “prosdiorÐzei” to SR . 'Ara m = qarR. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn SR ∼ Zm . tou R pou perièqei to 1R eÐnai isìmorfoc eÐte me to Z (an qarR = 0) eÐte me to s¸ma Zp (an qarR = p > 0). ϕ(n) = n1R . 'Estw R mia akeraÐa perioq  qarakthristik c m. 2.7. S¸ma PhlÐkwn. opìte apì to Je¸rhma 2. blèpoume ìti o R perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me to Zm . JewroÔme ton elˆqisto tètoio m.3. Sunep¸c qarR = m. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai < m > o pur nac tou omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : Z → R.5 Pìrisma. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.7. Pr¸ta parathroÔme ìti apì th sqèsh m1R = 0 èpetai ìti qarR ≤ m sÔmfwna me thn Parat rhsh 2.6 Pìrisma. EpÐshc èqoume qarR ∈ ker ϕ apì ton orismì thc qarakthristik c.1. 2. Apìdeixh.1.4 sumperaÐnoume ìti o m eÐnai 0   pr¸toc. autìc ja eÐnai thc morf c < m > gia kˆpoio m ∈ N. Tìte gia kˆje r ∈ R. Epeid  ìmwc isqÔei (qarR)1R = 0. Apì thn Prìtash 2.4). Epeid  o ker ϕ eÐnai èna ide¸dec tou Z. Ja deÐxoume = = = t¸ra ìti qarR = m. o Zm den èqei mhdenodiairètec. Gia thn ˆllh perÐptwsh. Sunep¸c Zm ∼ Z/ < m >∼ SR . Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec.7.7. Prˆgmati. 2. EÐnai fanerì ìti Imϕ = SR . to elˆqisto tou m dÐnei m ≤ qarR. Apìdeixh. sthn pr¸th perÐptwsh prokÔptei ˆmesa apì ton orismì ìti qarR = 0. H qarakthristik  miac akeraÐac perioq c eÐnai 0   ènac pr¸toc arijmìc. Tìte o mikrìteroc upodaktÔlioc .4 Prìtash. dhlad  qarR ∈< m > kai ˆra qarR ≥ m. Epiplèon èqoume qarR = = m. en¸ an upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0.7. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash.

Tìte to F perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me ton Z. tìte deÐxte ìti a = b.7 Prìtash. 'Estw ìti qarF = 0. ApodeÐxte ìti isìmorfec akèraiec perioqèc èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn enìc s¸matoc F eÐnai isìmorfo me to F . Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Zp . H tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou F eÐnai èna upìswma tou F . UpenjumÐzoume ìti to Q den perièqei gn sio upìswma. 'Estw ìti qarF = p (p pr¸toc). D¸ste èna parˆdeigma mh isìmorfwn akeraÐwn perioq¸n pou èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. to pr¸to upìswma tou Zp eÐnai to Zp . Apì to prohgoÔmeno Pìrisma. An an = bn kai am = bm gia kˆpoia m. 5.4 kai to Pìrisma 2. To upìswma autì onomˆzetai to pr¸to upìswma tou F . √ √ 2.7. H apìdeixh sthn perÐptwsh pou qarF = p = (p pr¸toc) eÐnai parìmoia. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn tou Z[ 3] eÐnai isìmorfo me to Q[ 3]. 4. Poia eÐnai h qarakthristik  twn daktulÐwn M2 (Zm ). 'Estw ìti qarF = 0. Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. M2 (Z) kai Z3 ×Q[x]. ApodeÐxte ìti gia kˆje n+1 n n a.7. To Pìrisma èpetai ˆmesa apì thn Prìtash 2. tìte F ∼ Q. 'Estw a. 'Estw F èna s¸ma kai F to pr¸to upìswma tou F . b ∈ R èqoume (a + b)4 = (a2 + b2 )2 kai genikˆ (a + b)2 = (a2 + b2 )2 gia kˆje n ∈ N. .1 èpetai ìti to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q. An qarF = 0. 'Omoia. 6. n ∈ Z me µκδ(m. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q kai to F eÐnai isìmorfo me upìswma tou Q. tìte F ∼ Zp . èqoume ìti qarF = 0   p (p pr¸toc). en¸ an qarF = p (p pr¸toc). ApodeÐxte ìti isìmorfoi daktÔlioi èqoun Ðsec qarakthristikèc. èqoume F ∼ Q. 3. n) = 1. 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me qarR = 4. 'Ara to pr¸to upìswma tou Q eÐnai to Q. èstw F . = = Apìdeixh.5.7. Epeid  to Q den perièqei gn sio upìswma.174 2 DaktÔlioi Apìdeixh.7. Ask seic 2. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. Apì thn Prìtash 2.7 1.

12. 'Estw F → E ènac monomorfismìc swmˆtwn. µκδ(m.6. 10. qarR2 = n. Qarakthristik  DaktulÐou 175 7. R2 tou R tètoioi ¸ste R ∼ R1 × R2 . ApodeÐxte ìti qarF =qarE . . qarR1 = m. S¸ma PhlÐkwn. ˆpeirou s¸matoc pou èqei jetik  qarakthristik  b. 'Estw S ènac mh tetrimmènoc upodaktÔlioc tou daktulÐou R.2. n) = 1. 9. ApodeÐxte ìti qarR =qarF . ApodeÐxte ìti qarS =qarR.7. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c R. Poièc eÐnai oi qarakthristikèc twn parakˆtw daktulÐwn? i) Z[i]/ < 3 > ii) Z[i]/ < 2 + i > iii) Z6 [x]/ < 2 >. b. a. daktulÐou pou èqei qarakthristik  pr¸to arijmì kai den eÐnai akeraÐa perioq . D¸ste èna parˆdeigma a. ApodeÐxte ìti upˆrqoun upodaktÔlioi R1 . = Upìdeixh: Efarmìste thn 'Askhsh 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo tètoioc ¸ste qarR = mn. AlhjeÔei ìti qarS =qarR.20 gia katˆllhla ide¸dh tou R. An o S eÐnai akeraÐa perioq . alhjeÔei ìti qarS =qarR. 'Estw ìti o R eÐnai mia akeraÐa perioq . 11. 8. c.

'Estw I = ker ϕ.7.176 2 DaktÔlioi 2. Sth sunèqeia ja tautÐzoume to s¸ma Zp me thn eikìna tou. Tìte gia kˆpoio jetikì akèraio k èqoume |F | = pk . Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n lambˆnoume ènan monomorfismì Z/I → F . H diˆstash tou F wc Zp . Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. Epeid  to F eÐnai peperasmèno. Epeid  to Zp èqei p stoiqeÐa blèpoume ìti to pl joc twn stoiqeÐwn thc morf c α1 x1 + · · · + αk xk eÐnai pk . Sunep¸c ja grˆfoume αx sth jèsh tou ψ(α)x. Wc ide¸dec tou Z. ψ(Zp ).dianusmatikìc q¸roc eÐnai peperasmènh. Apì thn Parat rhsh 2.1 Je¸rhma. . giatÐ to F eÐnai èna peperasmèno sÔnolo. JewroÔme to F wc ènan Zp . Ta basikˆ b mata thc apìdeixhc pou ja d¸soume eÐnai ta ex c. Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k ja apodeÐxoume thn Ôparxh enìc s¸matoc pou èqei pk stoiqeÐa. ìpou o pr¸toc p eÐnai h qarakthristik  tou F . Sth sunèqeia ja taxinom soume ta upos¸mata twn peperasmènwn swmˆtwn. to I eÐnai thc morf c I =< p > gia kˆpoio p ∈ N. Kˆje stoiqeÐo tou F grˆfetai katˆ monadikì trìpo sth morf  α1 x1 + · · · + αk xk . Epomènwc èqoume ènan monomorfismì swmˆtwn ψ : Zp → F. Peperasmèna s¸mata 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. H apeikìnish ϕ:Z m → m1F ∈ F eÐnai ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. eÐnai s¸mata kai mˆlista peperasmèna. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. AfoÔ to I eÐnai mh mhdenikì. ìpou to f (x) eÐnai anˆgwgo.3 èpetai ìti h qarakthristik  tou F eÐnai p. xk } mia bˆsh tou. to I eÐnai mh mhdenikì. . x) sto ψ(α)x. x ∈ F . 'Estw {x1 . èqoume p = 0. ìpou αi ∈ Zp .dianusmatikì q¸ro: h prìsjesh twn stoiqeÐwn tou F eÐnai h prìsjesh tou s¸matoc F kai o pollaplasiasmìc stoiqeÐwn tou F me stoiqeÐa tou Zp dÐdetai apì thn apeikìnish Zp × F → F pou stèlnei to (α.8. Tèloc ja melet soume mia efarmog  sth sunduastik . . 'Ara o daktÔlioc Z/I eÐnai mia akeraÐa perioq . .8 Peperasmèna S¸mata Se paradeÐgmata thc Paragrˆfou 2. Epomènwc èqoume to ex c apotèlesma: 2. .6 eÐdame ìti phlÐka tou poluwnumikoÔ daktulÐou Zp [x] me ide¸dh thc morf c < f (x) >. H epal jeush twn idiot twn tou orismoÔ tou dianusmatikoÔ q¸rou eÐnai polÔ eÔkolh kai paraleÐpetai. kai epeid  o Z/I eÐnai akeraÐa perioq  èqoume ìti o p eÐnai pr¸toc. ìpou α ∈ Zp .

'Estw F èna s¸ma (ìqi anagkastikˆ peperasmèno) kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) ≥ 1. EÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish ψ:F a → a+ < p(x) >∈ E ˜ eÐnai ènac monomorfismìc swmˆtwn. kai to Q[x]/ < x2 + 1 > eÐnai epèktash tou Q. Tìte upˆrqei epèktash E tou F tètoia ¸ste to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza sto E .3). Apìdeixh.5. an xn + · · · + a0 → ϕ(an )xn + · · · + ϕ(a0 ). 2) Oi rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec.ìqi anagkastikˆ peperasmèno . Kˆje peperasmèno s¸ma pou apoteleÐtai apì pk stoiqeÐa eÐnai epèktash tou Zp . An upˆrqei monomorfismìc swmˆtwn ϕ : F → E .2. (Bl. to ϕ(F ). 'Estw p(x) ènac anˆgwgoc parˆgontac tou f (x). to C eÐnai epèktash tou Q[x]/ < x2 + 1 >. to phlÐko E = F [x]/ < p(x) > eÐnai èna s¸ma. Sthn perÐptwsh aut . to C eÐnai mia epèktash tou R. mporoÔme na orÐsoume ènan omomorfismì daktulÐwn k k ϕ : F [x] → E[x]. tìte ˜ ψ(f (x)) = (an + I)xn + · · · + (a1 + I)x + (a0 + I) . thn Efarmog  metˆ ˜ thn Prìtash 2. èqoume: An f (x) = an xn + · · · + a0 .2 Je¸rhma. pou eÐnai isìmorfo me to F . ja lème ìti to E eÐnai mia epèktash tou F . Apì to Je¸rhma 2. ˜ gia ton opoÐo isqÔei ϕ(a) = ϕ(a) gia kˆje a ∈ F . ja tautizoume suqnˆ èna f (x) ∈ F [x] me thn eikìna tou sto E[x].8. F . Gia parˆdeigma. Prˆgmati. MÐa rÐza tou poluwnÔmou ψ(f (x)) eÐnai to x+ < p(x) >.6. Suqnˆ ja tautÐzoume ta ϕ(F ). 3) To sÔnolo twn riz¸n tou xp − x sto E eÐnai èna s¸ma. Peperasmèna S¸mata 177 1) Upˆrqei èna s¸ma E pou perièqei to Zp kai eÐnai tètoio ¸ste to polu¸k numo xp − x ∈ E[x] na èqei pk rÐzec sto E . eÐnai fanerì ìti to E perièqei upìswma.8. 2.kai tuqaÐo polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ). Gia to 1) ja apodeÐxoume kˆti genikìtero (pou isqÔei gia tuqaÐo s¸ma . Ja deÐxoume ìti to E eÐnai mia epèktash tou F pou perièqei toulˆqiston mÐa rÐza tou f (x). MporoÔme tìte na jewr soume ìti F [x] ⊆ E[x]. ìpwc eÐdame prin.3. An ϕ : F → E eÐnai ènac omomorfismìc swmˆtwn. Sthn perÐptwsh pou o ϕ eÐnai monomorfismìc. sumbolÐzontac gia suntomÐa to ide¸dec < p(x) > tou F [x] me I .

'Estw f (x) ∈ F [x]. . Gia√ parˆdeigma. E .8. 'Estw F = Z2 kai f (x) = (x2 + x + 1)g(x).4 ShmeÐwsh. .178 kai qrhsimopoi¸ntac prˆxeic sto phlÐko F [x]/I èqoume 2 DaktÔlioi (an + I)(x + I)n + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an + I)(xn + I) + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an xn + I) + · · · + (a1 x + I) + (a0 + I) = f (x) + I = I = 0E .8. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. . EÐdame ìti dedomènou enìc f (x) ∈ F [x] upˆrqei epèktash E ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mia rÐza.3 ParadeÐgmata. eÐnai. 3. to s¸ma R[x]/ < x2 + 1 >. allˆ diaspˆtai sto Q[ 2] = {a + b 2|a. 1. 2. (x−ρn ). EpishmaÐnoume ìti pa = 0 gia kˆje a ∈ E . ìpou to F eÐnai èna s¸ma (ìqi aparaÐthta . Tìte upˆrqei mÐa epèktash E tou F ìpou to f (x) diaspˆtai. Sunep¸c sto E[x] èqoume mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = (x − ρ)g(x). ìpou ρ ∈ F . 'Estw F = R kai f (x) = x2 + 1. 2. sÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. An ρ eÐnai h eikìna tou x sto Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac kˆje f (x) ∈ C[x] diaspˆtai sto C. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou R. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou Z2 . èqoume ρ2 + 1 = 0. c. 'Estw F = Z2 kai f (x) = x2 + x + 1. . H proteleutaÐa isìthta isqÔei giatÐ to p(x) diaireÐ to f (x).4. pa = (p1E )a = (p1Zp )a = 0a = 0. Prˆgmati. 'Estw E mia epèktash tou Zp .5 Pìrisma. g(x) ∈ F [x]. . to x2 − 2 den diaspˆtai sto Q. Ja lème ìti èna polu¸numo f (x) ∈ E[x] diaspˆtai sto E an upˆrqei mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = c(x−ρ1 )(x−ρ2 ) . 2. Prˆgmati. ρ1 .8. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >.√ρn ∈ . èqoume ρ2 + ρ + 1 = 0. g(x) ∈ E[x] (Je¸rhma 2. Mia epèktash tou R ìpou to f (x) èqei rÐza.1). peperasmèno) kai deg f (x) ≥ 1. 2. an sumbolÐsoume me ρ thn eikìna tou x sto R[x]/ < x2 + 1 > kˆtw apì ton fusikì epimorfismì R[x] g(x) → g(x)+ < x2 + 1 >∈ R[x]/ < x2 + 1 >. b ∈ Q}.

'Etsi dikaiologeÐtai h qr sh thc parapˆnw èkfrashc. Mia rÐza ρ ∈ F enìc f (x) ∈ F [x] onomˆzetai epanalambanìmenh (  pollapl ) an (x − ρ)2 |f (x). H parˆgwgìc tou f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ F [x] eÐnai to f (x) = nan xn−1 + (n − 1)an−1 xn−2 + · · · + a1 ∈ F [x]. allˆ qr simo krit rio.4. Mia rÐza tou f (x) pou den eÐnai epanalambanìmenh lègetai apl . (af (x) + bg(x)) = af (x) + bg(x) . to f (x) diaspˆtai sto E . To pl joc autì eÐnai to mègisto pl joc riz¸n tou f (x) pou eÐnai dunatìn na perièqei èna s¸ma (Pìrisma 2. lème suqnˆ . Apì to prohgoÔmeno Pìrisma gnwrÐzoume ìti upˆrqei epèktash E tou Zp ìpou k to polu¸numo xp − x diaspˆtai. gia kˆje a. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma upˆrqei mia epèktash E1 ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza. g(x) ∈ F [x]. a1 = 0. Gia parˆdeigma. 'Estw t¸ra n > 1. Sunep¸c f (x) = (x − ρ)g(x). to x2 + 1 èqei dÔo rizec sto C kai dÔo ˆllec rÐzec sto R[x]/ < x2 + 1 >. 'Estw F èna s¸ma. dhlad  autì diaspˆtai sto F . QrhsimopoioÔme epagwg  sto n = deg f (x). 'Eqoume to akìloujo aplì. Peperasmèna S¸mata 179 Apìdeixh.2. Sqìlio 'Otan to f (x) diaspˆtai sto E . b ∈ F . ja qreiastoÔme thn ènnoia thc parag¸gou poluwnÔmou. Ja deÐxoume t¸ra ìti oi rÐzec autoÔ tou poluwnÔmou sto E eÐnai diakekrimènec. Epeid  den èqoume (toulˆqiston katˆ profan  trìpo) thn ènnoia tou orÐou se tuqaÐo s¸ma ja d¸soume èna algebrikì orismì.8. AfoÔ to E perièqei kai to ρ. 'Ena polu¸numo f (x) ∈ F [x] mporeÐ na èqei rÐzec se diaforetikèc epektˆseic tou F . Gia ton skopì autì. ìpou ρ ∈ E1 . . tìte sto E perièqontai deg f (x) rÐzec tou f (x). An èna f (x) diaspˆtai sto E . 'Eqoume deg g(x) = n − 1 kai apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqei epèktash E tou E1 ìpou to g(x) diaspˆtai. (f (x)g(x)) = f (x) g(x) + f (x)g(x) . An n = 1. tìte f (x) = a1 x+a0 . kai to f (x) èqei mÐa rÐza sto F . Epistrèfoume t¸ra sthn sugkekrimèmh perÐptwsh pou mac endiafèrei. g(x) ∈ E1 [x]. Oi rÐzec enìc f (x) den eÐnai monos manta orismènec allˆ exart¸ntai apì thn epèktash pou tic perièqei.kai mˆllon kataqrhstikˆ ìti to E “perièqei ìlec tic rÐzec” tou f (x). H epal jeush twn gn¸rimwn kanìnwn parag¸gishc. f (x). af netai san ˆskhsh.2).

kai f (x) = g(x) + (x − ρ)g(x) . tìte g(ρ) = 0 kai ˆra to x − ρ den diaireÐ to g(x). kai an α = 0. ìpou to xp −x diaspˆtai (Pìrisma k 2. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou xp − x. kai (α−1 )p = (αp )−1 = a−1 . AntÐstrofa. αβ ∈ F . Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma F tètoio ¸ste |F | = pk .8 Je¸rhma ('Uparxh peperasmènwn swmˆtwn). Gia ton skopì autì arkeÐ na apodeÐxoume ìti to F eÐnai upodaktÔlioc tou E kai kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. opìte αp = α.180 2 DaktÔlioi sto F eÐnai apl  an kai mìno an f (ρ) = 0. To zhtoÔmeno prokÔptei 2.6 L mma. tìte α−1 ∈ F .8.8. k k −1 2. k k 'Estw α. k Apìdeixh. Sthn prˆxh. β ∈ F . èqoume ìti |F | = pk . Apì to Pìrisma 2. Apì th ShmeÐwsh 2. Tìte mia rÐza ρ tou f (x) f (x) = (x − ρ)g(x). tìte apì thn pr¸th isìthta paÐrnoume ìti to x − ρ den diaireÐ to g(x). opìte apì to Parˆdeigma 2. dhlad  g(ρ) = 0.8.7 Pìrisma.7. g(x) ∈ F [x]. sun jwc brÐskoume èna anˆgwgo polu¸numo f (x) ∈ Zp [x] bajmoÔ k (autì den k k k k k .1.8.8. β p = β . 'Estw E mia epèktash tou Zp . Apìdeixh. ìpou k > 0. Apìdeixh.5). Ja deÐxoume ìti to F eÐnai èna s¸ma. Apì thn deÔterh isìthta èqoume f (ρ) = g(ρ) = 0. gia na kataskeuˆsoume èna s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. an f (ρ) = 0. 'Estw E mia epèktash tou Zp . dhlad . opìte to (x − ρ)2 den diaireÐ to f (x). β ∈ F èqoume α − β ∈ F . 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x]. 'Eqoume 2. x diaspˆtai sto E .12 2) paÐrnoume (α − β)p = αp − β p = α − β EpÐshc èqoume k k k (αβ)p = αp β p = αβ. 'Estw ìti to polu¸numo xp − k k − 1 = −1. èqoume pa = 0 gia kˆje a ∈ E . Tìte oi pk rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec. ìti gia kˆje α.4. An h ρ eÐnai apl . 'Eqoume (xp − x) = pk xp ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma.8.

. H teqnik  thc apìdeixhc eÐnai parìmoia me aut  pou eÐdame sto Je¸rhma tou Euler sthn Enìthta 1 (Bl. eÐnai kˆpwc makroskel c giatÐ apaitoÔntai merikˆ stoiqeÐa apì th JewrÐa Swmˆtwn sta opoÐa den èqoume anaferjeÐ. 2. en¸ den eÐnai dÔskolh.8. . Pollaplasiˆzontac paÐrnoume a1 . . Epomènwc èna s¸ma pou èqei 8 stoiqeÐa eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x + 1 > kai èna ˆllo eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x2 + 1 >. . Je¸rhma 1.8 kataskeuˆsame èna s¸ma pou èqei pk k stoiqeÐa wc èna sÔnolo riz¸n tou xp − x ∈ Zp [x]. . aan }. . Tìte kˆje ShmeÐwsh ParathroÔme ìti sthn apìdeixh thc parapˆnw Prìtashc qrhsimopoi same mìno idiìthtec tou pollaplasiasmoÔ tou s¸matoc. . Sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. tìte apì to nìmo thc diagraf c tou pollaplasiasmoÔ sumperaÐnoume ìti {a1 . k k −1 (1) −1. Peperasmèna S¸mata 181 eÐnai pˆnta eÔkolo) kai sqhmatÐzoume to phlÐko Zp [x]/ < f (x) >. . . . Autì shmaÐnei ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai rÐza tou xp èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma. an } = {aa1 . MporoÔme na deÐxoume ìti k ta stoiqeÐa kˆje s¸matoc F me |F | = pk eÐnai rÐzec tou xp − x. Epomènwc stoiqeÐo tou F eÐnai rÐza tou xp − x. Poiˆ eÐnai h sqèsh aut¸n twn dÔo swmˆtwn. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma me |F | = pk .2. an opìte pˆli apì to nìmo thc diagraf c èqoume an = 1.8. . an = an a1 . Autèc melet¸ntai sthn Enìthta 4.9 Prìtash. . ParadeÐgmata thc kataskeu c aut c eÐdame sthn Parˆgrafo 2. . ìpou |F | = pk kai n = pk − 1. H apìdeixh. H isìthta (1) pou mìlic apodeÐxame. Oi “omˆdec” eÐnai jemeli¸dh algebrikˆ sust mata pou èqoun mÐa mìno prˆxh. . . an }. . . . Epeid  to Je¸rhma autì den ja qrhsimopoihjeÐ parakˆtw ja paraleÐyoume thn apìdeixh.8.2): 'Estw F ∗ = {a1 . . An a ∈ {a1 . .6. Upˆrqei èna Je¸rhma sÔmfwna me to opoÐo kˆje dÔo peperasmèna s¸mata me to Ðdio pl joc stoiqeÐwn eÐnai isìmorfa. .6. èpetai kai apì to “Je¸rhma tou Lagrange” stic omˆdec. an } to sÔnolo twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn peperasmènou s¸matoc F .

8. 'Estw E èna s¸ma me p12 stoiqeÐa. Kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. 1.182 2 DaktÔlioi Upos¸mata peperasmènwn swmˆtwn 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk .11 Parˆdeigma. p pr¸toc. Tìte to F eÐnai èna s¸ma kai |F | = pr (sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Me E(pr ).4. r k 2. MporoÔme na parast soume ta upos¸mata tou E me to parakˆtw diˆgramma. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma.8. ìpou to r diaireÐ to k . Ja taxinom soume ta upos¸mata tou E . Gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. 'Estw r ènac diairèthc tou k . Apì thn Prìtash 2. gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. Pèra apì autˆ den upˆrqoun ˆlla upos¸mata tou E . Epomènwc to polu¸numo xp −1 − 1 diaireÐ to xp −1 − 1 sto Zp [x] kai ˆra to r k xp − x diaireÐ to xp − x.8. sumbolÐzoume to monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. tìte me ènan sullogismì parìmoio me autìn pou eÐdame prin apì to Je¸rhma 2.8.8. dhlad  r|k .9 kai to Pìrisma 2. Apìdeixh. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou r xp − x.1 sumperaÐnoume ìti pk = mn .9. . 2. ta stoiqeÐa tou E eÐnai rÐzec k tou xp − x.2 prokÔptei ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo diaforetikˆ upos¸mata tou E pou èqoun pr stoiqeÐa. 'Eqoume apodeÐxei ìti kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa.8).8. 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk . 'Estw F èna upìswma tou E pou apoteleÐtai apì m stoiqeÐa. èqoume pk − 1 = (pr − 1)((pr )s−1 + · · · + pr + 1). ìpou r|k . Tìte 1. MporoÔme na jewr soume to E wc ènan dianusmatikì q¸ro uperˆnw tou F . kai katˆ sunèpeia pk = prn . Sunep¸c to pl joc twn stoiqeÐwn tou F eÐnai pr . ìpou r|12. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc akeraÐwn paÐrnoume m = pr . gia kˆpoio r. 2. an k = rs. 2. An n = dimF E . ìpou r|k . Apì thn Prìtash 2. Tìte o pr − 1 diaireÐ ton pk − 1 epeid .10 Je¸rhma.

. . . Gia to lìgo autì. n. an } pou èqei thn idiìthta ìti se kˆje gramm  kai kˆje st lh to ai emfanÐzetai akrib¸c mÐa forˆ. n} sth jèsh tou {a1 . an }. 'Enac gewpìnoc jèlei na melet sei thn epÐdrash tri¸n diaforetik¸n eid¸n lipˆsmatoc se treic diaforetikèc poikilÐec sitarioÔ. 'Omwc gia na eÐnai to peÐrama ìso gÐnetai axiìpisto. . Me poiì trìpo mporeÐ na sqediˆsei èna peÐrama pou ja pragmatopoihjeÐ se èna qwrˆfi kai ja dÐnei apˆnthsh sto er¸thma autì. . Prìblhma. . Peperasmèna S¸mata 183 E(p12 )     d d E(p6 ) d d d E(p4 ) E(p3 ) d d     E(p2 ) E(p) Efarmog : Latinikˆ tetrˆgwna Ja exetˆsoume ed¸ mia efarmog  twn peperasmènwn swmˆtwn ston sqediasmì peiramˆtwn. ja prèpei na elaqistopoihjeÐ h epÐdrash pou mporeÐ na èqei to gegonìc ìti kˆpoia shmeÐa tou qwrafioÔ eÐnai pio gìnima apì ta upìloipa. . o gewpìnoc apofasÐzei na qwrÐsei to qwrˆfi se treic grammèc kai treic st lec ¸ste kˆje eÐdoc sitarioÔ na kallierghjeÐ akrib¸c mia forˆ se kˆje gramm  kai st lh kai ìmoia kˆje eÐdoc lipˆsmatoc na qrhsimopoihjeÐ akrib¸c mÐa forˆ se kˆje gramm  kai st lh. . . . .8. 'Opwc ja doÔme sth sunèqeia. Orismìc 'Ena n×n Latinikì tetrˆgwno eÐnai enac n×n pÐnakac me stoiqeÐa apì èna sÔnolo {a1 . . EpijumeÐ de na entopÐsei to sunduasmì lipˆsmatoc . . EÐnai safèc ìti ja prèpei na qwristeÐ to qwrˆfi se 3 × 3 = 9 tm mata ¸ste kˆje mia apì tic poikilÐec sitarioÔ na kallierghjeÐ me th bo jeia kajenìc apì ta eÐdh lipˆsmatoc. Sun jwc qrhsimopoioÔme to sÔnolo {1. 2.sitarioÔ pou èqei th mègisth apìdosh. . EÐnai autì dunatì. . i = 1.2. h lÔsh tou probl matoc autoÔ isodunameÐ me thn Ôparxh dÔo 3 × 3 “orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn”. . .

èpetai ìti o pÐnakac thc prìsjeshc kˆje peperasmènou daktulÐou eÐnai èna Latininkì tetrˆgwno. . Ta orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna A. .   isodÔnama an {(aij . bij ). ta A. bij ). 2) (1. 1) (2. B =  3 1 2  3 1 2 2 3 1  1 2 3  2 1 3  3 2 1 den eÐnai. j = 1. Ta zeÔgh autˆ perigrˆfoun ton trìpo pou mporeÐ na pragmatopoihjeÐ to peÐrama: an h pr¸th suntetagmènh paristˆnei thn poikilÐa sitarioÔ kai h deÔterh to eÐdoc lipˆsmatoc. b12 ) = (a21 . . n. Ta Orismìc DÔo n × n Latinikˆ tetrˆgwna A = (aij ). B = (bij ) onomˆzontai orjog¸nia an ta diatetagmèna zeÔgh (aij . n}. i. 3). 'Ena sÔnolo {A1 . B pou eÐdame prin lÔnoun to prìblhmˆ mac. .  3 2 1  1 3 2 2 1 3 den eÐnai orjog¸nia afoÔ (a12 .  Shmei¸seic 1) H lÔsh tou probl matoc gia n = 3. eÐnai diakekri-     3 2 1 1 3 2  2 1 3 . . 2) (3. . 3) C =  (2. tìte gnwrÐzoume se poio shmeÐo tou qwrafioÔ ja kallierghjeÐ kˆje poikilÐa kai poio lÐpasma ja qrhsimopoi soume. dhlad  h eÔresh dÔo 3 × 3 orjogwnÐwn . . ta 2 DaktÔlioi    1 2 3 1 2 3 A =  2 3 1 . . bij )|i. .184 Gia parˆdeigma. b21 ) = (2. . . . B pou eÐdame prin eÐnai orjog¸nia. j = 1. 1) (1. . Aj eÐnai orjog¸nia gia kˆje i = j . . . SqhmatÐzoume ton pÐnaka  (1. Apì ton nìmo thc diagraf c. eÐnai Latinikˆ tetrˆgwna. . Am } n × n Latinik¸n tetrag¸nwn onomˆzetai orjog¸nio an ta Ai . en¸ to   mèna. . 2)  (3. 3) (2. . Gia parˆdeigma. ìpwc kai o pÐnakac pollaplasiasmoÔ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc. . 3) (3. . n} × {1. n} = {1. 1) ìpou sthn i gramm  kai j st lh tou pÐnaka C upˆrqei to diatetagmèno zeÔgoc (aij .

p pr¸toc. p pr¸toc.8. p pr¸toc. 'Ena zeÔgoc 10×10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn kataskeuˆsthke gia pr¸th forˆ mìlic to 1958. Sunep¸c kˆje Ar eÐnai Latinikì tetrˆgwno.8. . . 2. . . den upˆrqei amfibolÐa ìti ja brÐskame ta sugkekrimèna A. .  tan eÔkolh. . an−1 . Gia tic st lec èqoume (r) (r) aij = alj ⇒ ar ai + aj = ar al + aj ⇒ ar ai = ar al ⇒ ai = al . a2 . Ar = (aij ). èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa.8). Metˆ apì kˆpoiec dokimèc me 3 × 3 pÐnakec. Apìdeixh. 2.8. Gia parˆdeigma. B . 2) O Euler melèthse to 1782 èna prìblhma isodÔnamo me thn eÔresh dÔo 6 × 6 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. ìpou aij = ar ai + aj . S mera eÐnai gnwstì ìti gia kˆje n ≥ 3. F = {a1 = 1. an = 0} Gia kˆje r = 1. auν ) me (r) (r) . aij ) = (auν . paramènei anoiktì to er¸thma thc eÔreshc tou mègistou pl jouc 10 × 10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. Gia kˆje n thc morf c n = pk . 'Estw n = pk . 'Omwc h sunduastik  poluplokìthta tou probl matoc auxˆnei ragdaÐa me to n. . PolÔ argìtera (to 1901) apodeÐqthke ìti den upˆrqoun dÔo 6 × 6 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna.2. Peperasmèna S¸mata 185 Latinik¸n tetrag¸nwn. ektìc apì n = 6. To epìmeno apotèlesma parèqei gia kˆje n thc morf c n = pr . [22]). ParathroÔme ìti (r) (r) aij = ail ⇒ ar ai + aj = ar ai + al ⇒ aj = al kai katˆ sunèpeia kˆje gramm  perièqei kˆje stoiqeÐo tou F akrib¸c mÐa forˆ. afoÔ ar = 0 (r = n). upˆrqei orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. Akìma kai pio eidikˆ erwt mata eÐnai dÔskola. 'Estw F èna s¸ma me |F | = n (gnwrÐzoume ìti upˆrqei tètoio s¸ma apì to Je¸rhma 2.12 Je¸rhma. pou ìmwc den mpìrese na lÔsei. 'Ena anoiktì er¸thma eÐnai h eÔresh ìlwn twn n tètoiwn ¸ste upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. MporeÐ na apodeiqteÐ sqetikˆ eÔkola ìti o plhjˆrijmoc kˆje orjogwnÐou sunìlou n × n Latinik¸n tetrag¸nwn eÐnai to polÔ n − 1 ('Askhsh 7). Gia na (r) (s) (r) (s) deÐxoume ìti autˆ eÐnai anˆ dÔo orjog¸nia èstw ìti (aij . n − 1 orÐzoume ton pÐnaka Ar ∈ Mn (F ). . upˆrqoun toulˆqiston dÔo n × n orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna (bl.

Antikajist¸ntac sthn pr¸th exÐswsh blèpoume ìti aj = aν .6. Ta probl mata autˆ paramènoun mèqri s mera anoiktˆ. UpenjumÐzoume ìti F = {a1 = 1. dhlad  j = ν . dhlad  i = u. Me th bo jeia twn pinˆkwn twn prˆxewn tou ParadeÐgmatoc 2. [26]). autì thc Ôparxhc “probolikoÔ epipèdou tˆxhc n” (bl. a3 = a + 1. j) to stoiqeÐo ai + aj . a1  a4  a3 a1  .2 4). Afair¸ntac paÐrnoume (ar − as )ai = (ar − as )au kai epeid  ar − as = 0 èqoume ai = au . a4 = 0}. a2  a4 Anafèroume plhroforiakˆ. Tìte ar ai + aj = ar au + aν as ai + aj = as au + aν . .2 4).6. SÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. a2 = a. ìti to prìblhma tou prosdiorismoÔ twn n ≥ 3 gia touc opoÐouc upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n−1 stoiqeÐa eÐnai isodÔnamo me èna prìblhma thc Probolik c GewmetrÐac.186 2 DaktÔlioi r = s. Gia to skopì autì ja qrhsimopoi soume to s¸ma F twn 4 stoiqeÐwn pou kataskeuˆsame sto Parˆdeigma 2. brÐskoume Parˆdeigma a4  a3 A1 =   a2 a1 SuneqÐzontac lambˆnoume  a3 a4 a1 a2 a2 a1 a4 a3  a1 a2   a3  a4 a3  a2 A2 =   a4 a1 a2  a4 A3 =   a3 a1   a4 a1 a3 a2 a1 a3 a4 a2 a1 a4 a2 a3 a4 a2 a1 a3  a2 a3  . Ja kataskeuˆsoume ed¸ trÐa 4 × 4 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna.7.12 to pr¸to Latinikì tetrˆgwno èqei sth jèsh (i.

. . Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 8 × 8 Latinik¸n tetrag¸nwn. F2 ∼ Z7 . To nèo sÔnolo paramènei orjog¸nio. 5. = = 2. ApodeÐxte ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo upos¸mata F1 . Peperasmèna S¸mata 187 Ask seic 2. 3.2. Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 7 × 7 Latinik¸n tetrag¸nwn. Poio eÐnai to diˆgramma uposwmˆtwn enìc s¸matoc pou èqei p36 stoiqeÐa (p pr¸toc). 4.8. ApodeÐxte ìti h apeikìnish ϕ : F → F. ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou F pou perièqei to α2 tautÐzetai me to F . JewroÔme to s¸ma F = Z2 [x]/ < x3 + x + 1 >. 9.8 1. . a → ap eÐnai ènac isomorfismìc kai ìti ϕ(a) = a gia kˆje a ∈ Zp . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma qarakthristik c p. Kˆje orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn perièqei to polÔ n − 1 stoiqeÐa. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa kai èna ˆllo pou èqei 27 stoiqeÐa. F2 tou F tètoia ¸ste F1 ∼ Z5 . 8. SumbolÐzoume me α thn eikìna tou x sto F . n. 6. Metr ste t¸ra tic dunatìthtec gia to stoiqeÐo sth jèsh (2. 1). Kataskeuˆste èna polu¸numo sto Z3 [x] deutèrou bajmoÔ pou èqei rÐzec tic 2ρ + 1 kai ρ + 1. 'Estw ρ mia rÐza tou x2 + 1 sto s¸ma Z3 [x]/ < x2 + 1 >. 7. Upìdeixh: Allˆzoume th jèsh twn sthl¸n kˆje LatinikoÔ tetrag¸nou tou sunìlou ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 123 . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma.

jewroÔme ta parakˆtw probl mata: 1. mporoÔme na orÐsoume s' autì th dom  enìc E -dianusmatikoÔ q¸rou. 2) 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me pn stoiqeÐa. gia kˆpoion pr¸to arijmì .188 2 DaktÔlioi 2. Gia na deÐxoume to ˆluto twn problhmˆtwn aut¸n. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì enìc dedomènou kÔklou (tetragwnismìc tou kÔklou). Qrhsimopoi¸ntac ton pollaplasiasmì tou s¸matoc F . Ta parapˆnw probl mata apasqìlhsan touc majhmatikoÔc epÐ ai¸nec. ja doÔme ìti ta zhtoÔmena sumperˆsmata prokÔptoun apì orismènec basikèc idiìthtec twn epektˆsewn swmˆtwn. Epektˆseic swmˆtwn kai algebrikoÐ arijmoÐ. H diˆstash dimE F tou dianusmatikoÔ autoÔ q¸rou onomˆzetai bajmìc thc epèktashc E ⊆ F kai sumbolÐzetai me [F : E]. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h akm  enìc kÔbou me ìgko diplˆsio tou ìgkou enìc dojèntoc kÔbou (diplasiasmìc tou kÔbou). 3.9. blèpoume ìti o bajmìc [R : Q] eÐnai ˆpeiroc. Na triqotomhjeÐ me kanìna kai diab th mia dedomènh gwnÐa (triqotìmhsh gwnÐac).9 Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc Sthn Parˆgrafo aut  ja doÔme p¸c mporoÔme na qrhsimopoi soume merikˆ basikˆ apotelèsmata apì th jewrÐa twn swmˆtwn gia na deÐxoume ìti orismèna klasikˆ probl mata thc EukleÐdeiac GewmetrÐac den èqoun lÔsh. 4. Pio sugkekrimèna. opìte apodeÐqthke ìti autˆ eÐnai ˆluta. 'Estw F èna s¸ma kai E ⊆ F èna upìswmˆ tou. apì thn epoq  tou EukleÐdh mèqri to 19o ai¸na. 2. Qrhsimopoi¸ntac thn arijmhsimìthta tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n. ja orÐsoume austhrˆ ti shmaÐnei kataskeu  me kanìna kai diab th kai ja perigrˆyoume algebrikˆ to sÔnolo twn shmeÐwn pou kataskeuˆzontai me ton trìpo autì. èpetai eÔkola ìti kˆje Q-dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diastˆsewc eÐnai arijm simo sÔnolo. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th èna kanonikì polÔgwno me n pleurèc (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou). Kaj¸c to s¸ma R eÐnai uperarijm simo. 2. H epèktash E ⊆ F lègetai peperasmènhc diastˆsewc an o bajmìc [F : E] eÐnai peperasmènoc.1 ParadeÐgmata. Tìte. 1) Gia thn epèktash R ⊆ C èqoume [C : R] = dimR C = 2.

Ja deÐxoume ìti to sÔnolo B = {wi uj : 1 ≤ i ≤ a. ìpwc èqoume dei sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo. o bajmìc [K : E] eÐnai peperasmènoc an kai mìno an kai oi dÔo bajmoÐ [K : F ] kai [F : E] eÐnai peperasmènoi. .1). . pou eÐnai tètoia ¸ste kˆje v ∈ K grˆfetai wc grammikìc sunduasmìc twn vi me suntelestèc apì to E . to E eÐnai mia epèktash tou Zp bajmoÔ n. . tou F -dianusmatikoÔ q¸rou K ).2. apoteleÐ mia bˆsh tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K . .j νij wi uj = 0 ∈ K gia kˆpoia νij ∈ E . u1 . . 1 ≤ j ≤ b}. 'Epetai ˆmesa apì touc orismoÔc ìti h tom  kˆje sullog c upodaktulÐwn (antist. parathroÔme ìti kˆje stoiqeÐo v ∈ K eÐnai thc morf c b λj uj gia katˆllhla λj ∈ F . upìswma) tou C. . GnwrÐzoume ìti kˆje tètoio s¸ma E eÐnai mia epèktash tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n (blèpe thn parˆgrafo prin apo thn Prìtash 2. . . ub ) tou E dianusmatikoÔ q¸rou F (antist. JewroÔme dÔo diadoqikèc epektˆseic swmˆtwn E ⊆ F ⊆ K .7. gia ton upìqwro F tou K isqÔei [F : E] = dimE F < ∞. . Ac upojèsoume ìti [K : E] < ∞. ac upojèsoume ìti oi bajmoÐ [F : E] = a kai [K : F ] = b eÐnai peperasmènoi. j . . . Grˆfontac λj = a µij wi gia kai=1 j=1 µij wi uj kai ˆra to B parˆgei ton E tˆllhla µij ∈ E . upˆrqoun peperasmèna to pl joc stoiqeÐa v1 . Kat' arq n. Qrhsimopoi¸ntac tèloc th grammik  anexarthsÐa twn wi pˆnw apì to E . Gia na deÐxoume th grammik  anexarthsÐa tou B pˆnw apì to E . Mˆlista. Tìte. sthn perÐptwsh aut . èqoume [K : E] = [K : F ] · [F : E]. ac upojèsoume ìti i. Eidikìtera.9.2 Prìtash. . an E eÐnai èna upìswma tou C kai S èna sÔnolo . H epìmenh apl  idiìthta tou bajmoÔ miac epèktashc ja apodeiqteÐ polÔ qr simh sth sunèqeia. Eidikìtera. . . Tìte. Tìte. ta opoÐa eÐnai upos¸mata tou s¸matoc C twn migadik¸n arijm¸n. EÐnai gnwstì apì th Grammik  'Algebra ìti kˆje upìqwroc tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K eÐnai epÐshc peperasmènhc diastˆsewc. 2. vn tou K . AntÐstrofa. . vn parˆgoun ton F -dianusmatikì q¸ro K kai ˆra [K : F ] = dimF K ≤ n < ∞. . . Tìte. èpetai ìti i νij wi = 0 ∈ F gia kˆje j = 1. b. .9. qrhsimopoi¸ntac th grammik  anexarthsÐa twn uj pˆnw apì to F . Kaj¸c E ⊆ F . èpetai ìti v = i. to opoÐo èqei ab to pl joc stoiqeÐa. . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 189 p kai kˆpoio jetikì akèraio n. èpetai ìti ta stoiqeÐa v1 . JewroÔme mia bˆsh w1 . dhlad  ìti o K eÐnai peperasmènhc diastˆsewc E -dianusmatikìc q¸roc. wa (antist. uposwmˆtwn) tou s¸matoc C eÐnai ènac upodaktÔlioc (antist. Ja estiˆsoume thn prosoq  mac se s¸mata E . èpetai ìti νij = 0 ∈ E gia kˆje i. .j dianusmatikì q¸ro K . Apìdeixh.

EÐnai fanerì ìti o daktÔlioc E[z1 . . . . Ja lème ìti o daktÔlioc E[S] (antist. (i) O daktÔlioc E[S] pou parˆgetai apì to E kai to S apoteleÐtai apì ta stoiqeÐa f (z1 . me a. . xn ) ∈ E[x1 . ja èqoume R ⊆ R kai ˆra o R eÐnai prˆgmati o elˆqistoc upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S . . . o opoÐoc antistoiqeÐ se kˆje polu¸numo f (x1 . . . Ac jewr soume ènan ˆllo upodaktÔlio R tou C pou perièqei to E kai to S . xn ) ∈ E[x1 . . . . . tìte to F (wc ènac upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S ) perièqei thn akeraÐa perioq  E[S]. Tìte. . . xn ) ∈ E[x1 . . . zn }. . (ii) To s¸ma twn phlÐkwn K thc akeraÐac perioq c E[S] eÐnai mia epèktash tou E pou perièqei to S . zn ∈ S . . . sÔnolo migadik¸n arijm¸n S . Apìdeixh. . ìpou n ≥ 1. . . . Tìte ìmwc to F (wc s¸ma) perièqei ìla ta stoiqeÐa thc morf c a/b. .190 2 DaktÔlioi migadik¸n arijm¸n. to s¸ma E(S)) parˆgetai apì to E kai to S (antist. dhlad  thn tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . kaj¸c kai to elˆqisto upìswma E(S) pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . zn ∈ S . . . . . kai ˆra K ⊆ F . JewroÔme èna upìswma E tou s¸matoc C kai èna mh-kenì φ : E[x1 . Me ˆlla lìgia. . .3 Prìtash. . dhlad  K = E(S). . . . xn ] kai kˆje epilog  z1 . xn ] eÐnai èna polu¸numo n metablht¸n me suntelestèc apì to E (blèpe ton orismì sto tèloc thc Paragrˆfou 2. . f (z1 .9. . . (ii) H epèktash E(S) tou E pou parˆgetai apì to S eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn thc akeraÐac perioq c E[S] ⊆ C. . . . mporoÔme na jewr soume ton elˆqisto upodaktÔlio E[S] pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . . o opoÐoc perièqei to E kai to S . An F eÐnai èna ˆllo upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . . xn ] thn tim  tou f (z1 . . . . tìte ja grˆfoume E[S] = E[z1 . . . . f (x1 . EÐnai fanerì ìti an S = ∅. . An E eÐnai èna upìswma tou C kai S = {z1 . . zn ) ∈ C. . dhlad  thn tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . . . zn ) ∈ C. (i) EÐnai fanerì ìti to sÔnolo R pou apoteleÐtai apì ta anaferìmena stoiqeÐa eÐnai ènac upodaktÔlioc tou s¸matoc twn migadik¸n arijm¸n. . . . Sunep¸c. b ∈ E[S] kai b = 0. autì shmaÐnei ìti R = E[S]. . .2) kai z1 . zn ] eÐnai h eikìna tou omomorfismoÔ 2. eÐnai h epèktash tou E pou parˆgetai apì to S ). . . SumperaÐnoume loipìn ìti to K eÐnai to elˆqisto upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . zn ) ∈ R gia kˆje polu¸numo f (x1 . . zn ). . . . xn ] −→ C. zn ] kai E(S) = E(z1 . tìte E[S] = E(S) = E .

2. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou E = Q.1. O z lègetai algebrikìc uperˆnw tou E an upˆrqei mh-mhdenikì polu¸numo f (x) ∈ 2. .7. .3 (ii) èpetai ìti h eikìna Im ψ tou ψ eÐnai akrib¸c h epèktash E(z) tou E pou parˆgetai apì to z . . H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ. to opoÐo deÐqthke pr¸ta apì ton F. Apì thn Prìtash 2.5. o opoÐoc eÐnai uperbatikìc uperˆnw tou E . èpetai ìti o φ epekteÐnetai se èna monomorfismì ψ : E(x) −→ C. . .1). eÐnai uperbatikìc. den eÐnai apl  kai xefeÔgei apì touc skopoÔc tou parìntoc biblÐou. prin apì thn Prìtash 2. parapèmpoume ston I. To polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai to monikì . . Gia mia apìdeixh. ìpou E(x) eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou E[x] (blèpe to Parˆdeigma 3. Ac upojèsoume t¸ra ìti o migadikìc arijmìc z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E .9. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 191 E[x]. z 2 . . upˆrqei èna mh-mhdenikì polu¸numo pou an kei ston pur na ker φ tou φ. Kaj¸c ta stoiqeÐa 1. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. Apì thn Prìtash 2.9.9. me φ(f (x)) = f (z) gia kˆje polu¸numo f (x) ∈ E[x]. tètoio ¸ste f (z) = 0. tìte o z lègetai uperbatikìc uperˆnw tou E .9.5 ParadeÐgmata.14159 . upˆrqei èna monadikì monikì polu¸numo f (x) ∈ E[x]. Tìte. tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E(z) eÐnai grammikˆ anexˆrthta. tètoio ¸ste ker φ = < f (x) >. Tìte. Kaj¸c kˆje ide¸dec tou daktulÐou poluwnÔmwn E[x] eÐnai kÔrio ('Askhsh 2. ta stoiqeÐa 1.4 Orismìc. .11 (i)). afoÔ eÐnai rÐza tou poluwnÔmou x2 + 1 ∈ Q[x]. o opoÐoc eÐnai 1-1 kai èqei eikìna to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . èpetai ìti o bajmìc [E(z) : E] eÐnai ˆpeiroc. Lindemann to 1882. apì ton orismì. Stewart [28]. z. Ac jewr soume èna upìswma E tou C kai èna migadikì arijmì z . JewroÔme ton omomorfismì daktulÐwn φ : E[x] −→ C. z 2 .7. o omomorfismìc φ pou orÐsthke parapˆnw den eÐnai 1-1. 2) O arijmìc π = 3. tou E dianusmatikoÔ q¸rou C eÐnai grammikˆ anexˆrthta. 2. z. An den upˆrqei tètoio mh-mhdenikì polu¸numo. milˆme aplˆ gia algebrikoÔc kai uperbatikoÔc arijmoÔc. 1) To i ∈ C eÐnai algebrikì (uperˆnw tou Q). Prˆgmati.

tètoio ¸ste oi √ √ tetragwnikèc rÐzec ± a ∈ C den an koun sto E . 2] kai 6 . en¸ o bajmìc [E(z) : E] eÐnai Ðsoc me to bajmì tou elˆqistou poluwnÔmou tou z uperˆnw tou E . eÐnai epiplèon ènac isomorfismìc E -dianusmatik¸n q¸rwn.6. √ 1 èqoume i = 1 (a + a3 ) kai 2 = 6 (5a − a3 ). o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai isìmorfoc me thn akeraÐa perioq  E[z] ⊆ C. √ √ Sunep¸c. a4 − 2a2 + 9 = 0 kai ˆra to a eÐnai algebrikì me elˆqisto polu¸numo èna diairèth tou f (x) = x4 − 2x2 + 9 ∈ Q[x]. H eikìna tou omomorfismoÔ φ isoÔtai.9. to stoiqeÐo a eÐnai algebrikì uperˆnw tou E me elˆqisto polu¸numo x2 − a ∈ E[x]. Kaj¸c h diˆstash tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E[x]/ < f (x) > eÐnai Ðsh me to bajmì tou poluwnÔmou f (x) (giatÐ?).6). Apì to Je¸rhma 2. o opoÐoc kataskeuˆsthke sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2.6.9. Kaj¸c a3 = − √2 + 5i. Sunep¸c. arkeÐ na deÐxoume ìti [Q(a) : Q] = 4.192 2 DaktÔlioi polu¸numo me ton elˆqisto bajmì pou èqei rÐza to z kai kaleÐtai to elˆqisto polu¸numo tou z uperˆnw tou s¸matoc E . sumperaÐnoume ìti gia to bajmì thc epèktashc E(z) = E[z] tou E isqÔei [E(z) : E] = deg f (x). èqoume E(z) = E[z].√Gia to skopì autì. Jewr¸ntac ta s¸mata E[x] kai C wc dianusmatikoÔc q¸rouc uperˆnw tou E . Epiplèon.6. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. 'Etsi. Sthn perÐptwsh aut . 2. h epèktash E ⊆ E[ a] = E( a) eÐnai bajmoÔ 2.7 ParadeÐgmata.3 èpetai ìti to polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai anˆgwgo. √ 2) 'Estw a = 2+i. √ Prˆgmati. Ja deÐxoume ìti o migadikìc arijmìc a eÐnai algebrikìc kai ja prosdiorÐsoume to elˆqisto polu¸numì tou. Q[a] = Q[i. 1) 'Estw E èna upìswma tou C kai a ∈ E èna stoiqeÐo tou. o z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E an kai mìno an h epèktash E ⊆ E(z) eÐnai peperasmènhc diastˆsewc. Ja deÐxoume ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo kai ˆra isoÔtai me to elˆqisto polu¸numo tou a. Diatup¸noume ta parapˆnw sumperˆsmata me th morf  enìc jewr matoc: Tìte. o isomorfismìc twn daktulÐwn E[x]/ < f (x) > E[z]. Sunep¸c. dhlad  E[z] = E(z). sÔmfwna me to pr¸to je¸rhma twn isomorfism¸n daktulÐwn (Je¸rhma 2. Tìte. to Ðdio je¸rhma mac lèei ìti o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma. kai sthn perÐptwsh aut .6.6 Je¸rhma. h apeikìnish φ eÐnai profan¸c grammik . 'Etsi. kˆje ˆllo polu¸numo g(x) ∈ E[x] pou èqei rÐza to z eÐnai pollaplˆsio tou f (x). Sunep¸c. h akeraÐa perioq  E[z] eÐnai epÐshc s¸ma kai ˆra isoÔtai me to s¸ma E(z) twn phlÐkwn thc. Tìte ìmwc. 2. èqoume a2 = 1 + 2 2i kai ˆra (a2 − 1)2 = −8. me to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z .

Prˆgmati. 'Etsi.4). me bˆsh to 1) parapˆnw. jewroÔme thn prwtarqik  èbdomh rÐza thc monˆdac ζ = e2πi/7 kai parathroÔme ìti 1 + ζ + ζ 2 + ζ 3 + ζ 4 + ζ 5 + ζ 6 = 0. efarmìzontac thn Prìtash 2. 2]. èpetai ìti to elˆqisto polu¸numo f (x) tou b eÐnai trÐtou bajmoÔ (kai mˆlista f (x) = x3 + 1 x2 − 1 x − 1 ). 6) 'Estw b = cos 2π ∈ R. (2) Kaj¸c ζ + ζ 6 = ζ + ζ −1 = 2b. tìte kai o √ √ z eÐnai uperbatikìc. deÐqnei ìti 2 = 4a − 3a kai ˆra o arijmìc a eÐnai rÐza tou monikoÔ poluwnÔmou f (x) = x3 − 3 x − 1 ∈ Q[x].9.5 2)). √ 3) Gia kˆje migadikì arijmì z o bajmìc thc epèktashc Q( z) ⊆ Q(z) eÐnai 1   2 (blèpe 1) parapˆnw). o arijmìc a eÐnai algebrikìc kai mˆlista 9 isqÔei [Q(a) : Q] = 3. Sunep¸c.6. √ 4) O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai mhdenÐzei to anˆgwgo monikì polu¸numo x3 − 2 ∈ Q[x]. blèpoume ìti an o arijmìc z eÐnai uperbatikìc.9. efarmìzontac thn Prìtash 2. o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2. √ èpetai ìti [Q(z) : Q] ≤ 2 · [Q( z) : Q].9. Sunep¸c. to x3 − 2 eÐnai to elˆqisto polu¸numo tou √ √ 3 2 kai ˆra h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3. Eidikìtera. èqoume ζ 2 + 2 + ζ −2 = 4b2 kai ˆra ζ 2 + ζ 5 = ζ 2 + ζ −2 = 4b2 − 2. Sunep¸c.4).9. gia t = π 1 3 9 .2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ √ Q ⊆ Q[i] ⊆ (Q[i])[ 2] = Q[i.2. 5) 'Estw a = cos π ∈ R. EpÐshc. èpetai ìti autì eÐnai akrib¸c to elˆqisto polu¸numo tou a. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ 4 8 ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2.9. Tìte.9. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 193 ˆra h zhtoÔmenh sqèsh èpetai ˆmesa. h isìthta (2) grˆfetai isodÔnama 1 + 2b + (4b2 − 2) + (8b3 − 6b) = 0 kai ˆra o arijmìc b eÐnai rÐza tou poluwnÔmou 8x3 + 4x2 − 4x − 1 ∈ Q[x].9. h trigwnometrik  tautìthta cos 3t = 4 cos3 t − 3 cos t. Gia to skopì autì. ζ 3 + 3ζ + 3ζ −1 + ζ −3 = 8b3 kai ˆra ζ 3 + ζ 4 = ζ 3 + ζ −3 = 8b3 − 6b.2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ Q ⊆ Q( z) ⊆ Q(z). 2 2 8 . Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti to polu¸numo autì eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. Ja deÐxoume ìti o arijmìc b eÐnai algebrikìc kai 7 mˆlista isqÔei [Q(b) : Q] = 3.

(ii) Upˆrqei mia eujeÐa L ∈ L(Σ) kai ènac kÔkloc C ∈ C(Σ). ètsi ¸ste P ∈ L1 ∩ L2 . c. E to upìswma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ kai P = (κ. λ) eÐnai 1 an o migadikìc arijmìc s2 − 4t an kei sto E kai 2 an ìqi (blèpe Parˆdeigma 2. C2 ∈ C(Σ). JewroÔme thn exÐswsh ax + by + c = 0 thc eujeÐac L kai thn exÐswsh x2 + y 2 + dx + ey + f = 0 tou kÔklou C me touc suntelestèc a. c2 mporeÐ na epilegoÔn apì to s¸ma E . Apìdeixh.9. EÐnai fanerì ìti oi suntelestèc a1 . (iii) Upˆrqoun dÔo diakekrimènoi temnìmenoi kÔkloi C1 . kai antikajist¸ntac sthn exÐswsh tou kÔklou. Gia na diatup¸soume austhrˆ to prìblhma twn EukleÐdeiwn kataskeu¸n (twn kataskeu¸n dhlad  me kanìna kai diab th). L2 ∈ L(Σ).9. wc ex c: • To sÔnolo L(Σ) eÐnai to sÔnolo twn eujei¸n tou epipèdou. 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 . L2 ∈ L(Σ)   miac eujeÐac L ∈ L(Σ) kai enìc kÔklou C ∈ C(Σ)   dÔo diakekrimènwn kÔklwn C1 . c1 . λ) eÐnai 1   2. OrÐzoume de ta sÔnola L(Σ) kai C(Σ). gia tic tetagmènec y1 . f na an koun sto E . Qrhsimopoi¸ntac to gnwstì tÔpo gia tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc.7 1)). LÔnontac thn exÐswsh thc eujeÐac wc proc mÐa metablht . e. oi opoÐoi èqoun kèntro kˆpoio shmeÐo tou Σ kai aktÐna Ðsh me thn apìstash metaxÔ dÔo shmeÐwn tou Σ. λ) = E . Qrhsimopoi¸ntac ton kanìna tou Cramer. blèpoume ìti oi suntetagmènec κ kai λ tou shmeÐou tom c P twn eujei¸n aut¸n an koun sto E kai ˆra E(κ. 'Estw ìti oi exis¸seic twn kÔklwn eÐnai x2 + y 2 + d1 x + . Epiplèon.8 Prìtash.194 2 DaktÔlioi Kataskeuèc me kanìna kai diab th. Ja sumbolÐzoume me Σ to sÔnolo twn shmeÐwn tou epipèdou Π. JewroÔme tic exis¸seic a1 x + b1 y + c1 = 0 kai a2 x + b2 y + c2 = 0 twn eujei¸n L1 kai L2 antÐstoiqa. x2 twn shmeÐwn tom c thc eujeÐac kai tou kÔklou dÐnontai apì tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc thc morf c x2 + sx + t = 0 me s. y2 ) = E(x2 ). y1 ) = E(x1 ) kai E(x2 . Ja prèpei na diakrÐnoume treic peript¸seic: (i) Upˆrqoun dÔo diakekrimènec temnìmenec eujeÐec L1 . C2 ∈ C(Σ). 2. b2 . a2 . b1 . oi opoÐec dièrqontai apì dÔo (diaforetikˆ metaxÔ touc) shmeÐa tou Σ. ac poÔme thn y . b. y2 twn shmeÐwn tom c ja eÐnai E(x1 . • To sÔnolo C(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kÔklwn tou epipèdou. Tìte. jewroÔme to epÐpedo Π kai èna sÔnolo shmeÐwn Σ ⊆ Π. t ∈ E . o bajmìc thc epèktashc E ⊆ E(κ. blèpoume ìti oi tetmhmènec x1 . pou apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou Σ kaj¸c kai ta shmeÐa tom c dÔo diakekrimènwn eujei¸n L1 . blèpoume ìti o bajmìc thc epèkta√ shc E ⊆ E(κ) = E(κ. ètsi ¸ste P ∈ C1 ∩ C2 . λ) èna shmeÐo me P ∈ Σ . ètsi ¸ste P ∈ L ∩ C . d.

P3 }. Epilègontac katˆllhla to Kartesianì sÔsthma suntetagmènwn. ParathroÔme ìti an to sÔnolo Σ perièqei mìno èna   kanèna shmeÐo. P2 . 0) kai P2 = (1. . 0). ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. sin θ). . to opoÐo orÐzei mazÐ me n n ta P1 kai P2 tic korufèc tou kanonikoÔ n-g¸nou. kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . . sto Γ(Σ)? 4. h endiafèrousa perÐptwsh eÐnai aut  ìpou to Σ perièqei toulˆqiston dÔo shmeÐa P1 . . Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 195 e1 y + f1 = 0 kai x2 + y 2 + d2 x + e2 y + f2 = 0 antÐstoiqa. JewroÔme epÐshc thn eujeÐa L me exÐswsh (d1 −d2 )x+(e1 −e2 )y+(f1 −f2 ) = 0. mporoÔme na upojèsoume ìti P1 = (0. Me ton parapˆnw sumbolismì. 0). Ja lème ìti to Γ(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou. An kei to shmeÐo P = ( π. 0). sto Γ(Σ)? 3. sin 2π ). P2 }. . sto Γ(Σ)? . f2 ∈ E . . kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . e1 . An kei to shmeÐo P = (cos 2π . n. 0) kai P2 = (1. tìte Γ(Σ) = Σ. ta opoÐa orÐzoun thn akm  tou monadiaÐou kÔbou. anagìmaste sthn perÐptwsh (ii) parapˆnw. .2. to opoÐo mazÐ me to P1 orÐzei thn pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì tou kÔklou. Pn me Pn = P . Pi−1 }) gia kˆje i = 1. ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. Kaj¸c eÐnai profanèc ìti C1 ∩C2 = C1 ∩L. An kei to shmeÐo P = (cos 3 . P2 }. P2 = (1.9. 0) kai P3 = (cos θ. to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta shmeÐa P tou epipèdou pou èqoun thn ex c idiìthta: Upˆrqei n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn tou epipèdou P1 . . (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. . 0). 0) kai P2 = (1. (tetragwnismìc tou kÔklou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. 'Etsi. (diplasiasmìc tou kÔbou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou Π. e2 . 0). to opoÐo orÐzei mazÐ me θ ta P1 kai P2 tic pleurèc thc gwnÐac 3 . P2 . d2 . 0) (to opoÐo orÐzei mazÐ me to P1 ton kÔbo me ìgko 2 kubikèc monˆdec) sto sÔnolo Γ(Σ) twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou? 2. sin 3 ). gia katˆllhlouc suntelestèc d1 . ta tèssera gewmetrikˆ probl mata pou anafèrame sthn arq  thc Paragrˆfou aut c mporoÔn na diatupwjoÔn wc ex c: 1. . (triqotìmhsh gwnÐac) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. An kei to shmeÐo P = ( 3 2. 0) kai P2 = (1. JewroÔme to sÔnolo Γ(Σ). 0). . Sunep¸c. tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ ∪ {P1 . ta opoÐa orÐzoun tic pleurèc thc gwnÐac θ. . kai to sÔnolo Σ = {P1 . to sÔnolo Γ(Σ) apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou epipèdou Π ta opoÐa mporoÔn na kataskeuastoÔn se èna peperasmèno arijmì bhmˆtwn me th qr sh tou kanìna kai tou diab th apì ta shmeÐa tou Σ. P2 }. f1 . kai to sÔnolo θ θ Σ = {P1 .

. 0). Sunep¸c. dhlad  [E(a) : E] = 2u kai [E(b) : E] = 2v gia katˆllhlouc fusikoÔc arijmoÔc u.9. . n. √ √ O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3 (blèpe Parˆdeigma 2. bi ) gia kˆje i. .9). Sunep¸c. sin π ) = ( 1 . b1 . . . èqoume Σ = {(0. Gia parˆdeigma. . 23 ). me bˆsh to Je¸rhma 2. Pi−1 }) gia kˆje i = 1. . .196 2 DaktÔlioi To krit rio pou apodeiknÔetai sto epìmeno apotèlesma ja mac epitrèyei na deÐxoume to adÔnato twn parapˆnw gewmetrik¸n problhmˆtwn. 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 kai E to upìsw- E = E0 ⊆ E1 ⊆ E2 ⊆ · · · ⊆ En . JewroÔme tic diadoqikèc epektˆseic 2.9.9. blèpoume √ ìti ( 3 2. Sthn perÐ3 ptws  mac. to zhtoÔmeno èpetai apì thn Prìtash 2. (1. v . b2 . . a2 .9. 0). 23 )} 3 3 2 2 √ kai ˆra E = Q( 3). afoÔ 2 eÐnai gnwstì ìti mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th gwnÐa 30o . n. apì thn Prìtash 2. Sunep¸c. tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ∪{P1 . 'Estw ìti Pi = (ai . kaj¸c (cos π . oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) eÐnai upoepektˆseic thc epèktashc E ⊆ En . (1. . EÐmaste t¸ra se jèsh na dikaiolog soume to adÔnato thc lÔshc twn tessˆrwn gewmetrik¸n problhmˆtwn: 1. bi ) gia kˆje i. (triqotìmhsh gwnÐac) Upˆrqoun gwnÐec θ oi opoÐec mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. upˆrqei ènac fusikìc arijmìc n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn P1 .2 èpetai ìti o bajmìc thc epèktashc E ⊆ En eÐnai mia dÔnamh tou 2. .9. 0)} kai ˆra E = Q. . Kaj¸c P ∈ Γ(Σ).9.9 Je¸rhma. .9. 0) ∈ Γ(Σ) kai ˆra den eÐnai dunatì na diplasiasteÐ o kÔboc me kanìna / kai diab th. èqoume an = a kai bn = b. Pn me Pn = P . Me skopì na odhghjoÔme se ˆtopo. Upˆrqoun ìmwc kai gwnÐec θ oi opoÐec de mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. ( 1 . Tìte. ìpou Ei = E(a1 . autì sumbaÐnei an θ = π . ma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ. . . . gia kˆje shmeÐo P = (a. bi ). Ja deÐxoume ìti autì to teleutaÐo sumbaÐnei an θ = π . gia ton pragmatikì arijmì a = cos π . 2. . . 0). o bajmìc thc 9 9 9 epèktashc E ⊆ E(a) eÐnai mia dÔnamh tou 2 (blèpe Je¸rhma 2. b ∈ En .2.7 4)). (diplasiasmìc tou kÔbou) Ed¸ èqoume Σ = {(0.8 kai na sumperˆnoume ìti o bajmìc thc epèktashc Ei−1 ⊆ Ei eÐnai 1   2 gia kˆje i = 1. mporoÔme na qrhsimopoi soume thn Prìtash 2. Apìdeixh. Kaj¸c a. . b) pou an kei sto Γ(Σ) oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) èqoun bajmì dunˆmeic tou 2. ai . Eidikìtera. Kaj¸c to √ √ . . sin π ) ∈ Γ(Σ).9. Tìte. ac upojèsoume ìti (cos π . Kaj¸c Ei = Ei−1 (ai .

(kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. . b ∈ C dÔo algebrikoÐ arijmoÐ. ps eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. Ja deÐxoume ìti to kanonikì eptˆgwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. 17. . Na deiqteÐ ìti o a + b eÐnai epÐshc algebrikìc. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 197 E eÐnai mia gn sia tetragwnik  epèktash tou Q (blèpe Parˆdeigma 2. 'Omwc [E(a) : Q] = [E(a) : Q(a)] · [Q(a) : Q] kai ˆra [Q(a) : Q] | [E(a) : Q].9.2). (1.9. Kaj¸c o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. Gia n = 0. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me n pleurèc eÐnai kataskeuˆsimo me kanìna kai diab th an kai mìno an o n eÐnai thc morf c 2m p1 · · · ps . 4. me elˆqisto polu¸numo (uperˆnw tou E ) perittoÔ bajmoÔ. 3. ektìc apì touc prohgoÔmenouc. Sunep¸c. Sunep¸c. Ask seic 2.9.9. èqoume [E : Q] = 2 kai ˆra o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ E(a) eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2 (blèpe Prìtash 2.) Pio genikˆ. 257 kai 65537 antÐstoiqa.7 5). √ / to krit rio tou Jewr matoc 2. (tetragwnismìc tou kÔklou) Kai ed¸ èqoume Σ = {(0. 2.7 3)). 1. 0)} kai ˆra E = Q. sin 2π ) ∈ Γ(Σ).2. 0)} kai ˆra √ E = Q. o arijmìc 22 + 1 = 641 · 6700417 den eÐnai pr¸toc. 5. 2. (Den eÐnai gnwstì an upˆrqoun ˆlloi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. Gia 5 n = 5. Autì ìmwc de sumbaÐnei gia ìlec tic timèc tou n.9.9. Na deiqteÐ ìti E(z) = E(z 2 ).9. Gia parˆdeigma. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me p pleurèc n mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th an kai mìno an p = 22 +1 gia kˆpoio fusikì arijmì n. 3. . . Autì ìmwc èpetai apì to Parˆdeigma 2. 'Estw a.9 mac deÐqnei ìti ( π.7 1)). autì sumbaÐnei an n = 4. 3 kai 4. ìpou deÐxame ìti [Q(b) : Q] = 3. . 2 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. paÐrnoume touc pr¸touc 3. 0). 0). den eÐnai dunatì na tetragwnisteÐ o kÔkloc me kanìna kai diab th. 0) ∈ Γ(Σ). (1. b). afoÔ [Q(a) : Q] = 3. ìpou m ≥ 0 kai oi p1 . √ lu¸numo tou 2 + 3 uperˆnw tou Q. Autì to teleutaÐo ìmwc de sumbaÐnei. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc pou eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E . ac jewr soume ènan akèraio n ≥ 1.2 Qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2. Upìdeixh: Jewr ste tic diadoqikèc epektˆseic Q ⊆ Q(a) ⊆ Q(a.9. Oi pr¸toi arijmoÐ thc morf c aut c onomˆzontai pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. ìpwc deÐqthke sto Parˆdeigma 2. o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(a) ja prèpei na eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2.9. arkeÐ na deiqteÐ / 7 7 ìti gia ton pragmatikì arijmì b = cos 2π o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(b) 7 den eÐnai mia dÔnamh tou 2. Na deiqteÐ ìti Q( √ 3) = Q( 2 + 3) kai na brejeÐ to elˆqisto po2.7 6). deÐqnontac ìti (cos 2π .9 √ √ √ √ 1. Upˆrqoun timèc tou fusikoÔ arijmoÔ n gia tic opoÐec h kataskeu  enìc kanonikoÔ n-g¸nou eÐnai dunat .

Upìdeixh: An mporoÔsame na kataskeuˆsoume mia gwnÐa 40o . eÐnai anˆgwga. Na deiqteÐ ìti Γ(Σ) = Γ(Γ(Σ)). b(x) ∈ Q[x]. 5. Na deiqteÐ ìti ta polu¸numa a(x). . 6. Na deiqteÐ ìti to kanonikì 9-gwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. ìpou a(x) = 8x3 − 6x − 1 kai b(x) = 8x3 + 4x2 − 4x − 1.198 2 DaktÔlioi 4. ja mporoÔsame na kataskeuˆsoume kai mia gwnÐa 20o . 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou kai Γ(Σ) to sÔnolo twn shmeÐwn pou mporoÔn na kataskeuastoÔn me kanìna kai diab th apì to Σ.

L mma 1.10.6 eÐdame ìti to phlÐko F [x]/ < p(x) >. (1) Qrhsimopoi¸ntac ide¸dh sto Z.8. ìpou F eÐnai èna s¸ma.10. to ide¸dec < p(x) > tou F [x] eÐnai pr¸to lìgw tou L mmatoc 2. ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P. allˆ x − 1 ∈< f (x) > kai / x − 2 ∈< f (x) >. 1) Gia kˆje pr¸to arijmì p to ide¸dec < p > tou Z eÐnai pr¸to. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 199 2. ìpou f (x) = (x − 1)(x − 2). 2. To P onomˆzetai pr¸to ide¸dec an a.10. Sthn paroÔsa Parˆgrafo ja exetˆsoume genikìtera pìte o daktÔlioc phlÐko R/I eÐnai s¸ma   akeraÐa perioq . / 5) Se kˆje akeraÐa perioq  to mhdenikì ide¸dec eÐnai pr¸to. eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo. 2.7 2)) kai ˆra den eÐnai s¸ma. b ∈ R. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai P = R èna ide¸dec tou R.6.2.1 Orismìc. . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai I èna ide¸dec tou R. tìte èqoume (bl. allˆ mìno akeraÐa perioq . / 3) Gia kˆje anˆgwgo polu¸numo p(x) ∈ F [x]. 4) To ide¸dec < f (x) > tou Q[x].10 Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh Sthn Parˆgrafo 2. 2) To ide¸dec < 6 > tou Z den eÐnai pr¸to giatÐ 2·3 ∈< 6 >.2 ParadeÐgmata. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai p(x) ∈ F [x]. blèpoume ìti h idiìthta (??) eÐnai isodÔnamh me thn ab ∈< p >⇒ a ∈< p >   b ∈< p > . Sta paradeÐgmata 1 kai 3 gnwrÐzoume ìti oi antÐstoiqoi daktÔlioi phlÐka eÐnai s¸mata.5) p|ab ⇒ p|a   p|b.2.1 eÐdame ìti to phlÐko Z/ < p > eÐnai èna s¸ma an kai mìno an o p eÐnai pr¸toc arijmìc kai sthn Parˆgrafo 2. den eÐnai pr¸to giatÐ (x − 1)(x − 2) ∈< f (x) >. Sto parˆdeigma 6 parathroÔme ìti o daktÔlioc phlÐko Z[x]/ < x > eÐnai isìmorfoc me to Z (Parˆdeigma 2. 6) To ide¸dec < x > tou Z[x] eÐnai pr¸to. Sqetikˆ èqoume to akìloujo apotèlesma.3. allˆ 2 ∈< 6 > / kai 3 ∈< 6 >. b ∈ Z. An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai a.

EpÐshc gnwrÐzoume ìti kˆje ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . c ∈ Z me 1 = bp + ac. Tìte to ide¸dec < p > tou Z eÐnai megistikì. Ac upojèsoume ìti o R/I eÐnai s¸ma. Apìdeixh. To M onomˆzetai megistikì an gia kˆje ide¸dec I tou R me M ⊆ I eÐnai I = M   I = R. IsqÔei µκδ(p. Prˆgmati. 'Ara 1 ∈ I pou shmaÐnei ìti I = Z. 'Estw R ènac daktÔlioc kai M = R èna ide¸dec tou R.6.10. Gia na deÐxoume ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . Tìte ab + P = P ⇒ ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P (giatÐ to P eÐnai pr¸to) ⇒ a + P = P = 0R/P   b + P = P = 0R/P . Epeid  a ∈ I kai p ∈< p >⊆ I paÐrnoume bp + ac ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. AntÐstrofa. dhlad  P = 1 + P kai katˆ sunèpeia 1 ∈ P .1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.10. b ∈ R. èstw ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq .10. GnwrÐzoume ìti den upˆrqoun mh tetrimmèna gn sia ide¸dh enìc s¸matoc. Sunep¸c to < p > eÐnai megistikì. Tìte upˆrqei èna a ∈ I pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. èstw I èna ide¸dec tou Z pou perièqei to < p > kai èstw ìti < p >= I . Epomènwc an to J eÐnai èna ide¸dec tou R kai I ⊆ J ⊆ R. 2. Tìte 0R/P = 1R/P . 'Estw ab ∈ P . ìpou to J eÐnai èna ide¸dec tètoio ¸ste I ⊆ J ⊆ R (Pìrisma 2. 2.5 Parˆdeigma. 2. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. Apì ton orismì tou pr¸tou ide¸douc èqoume P = R kai ˆra 1 ∈ P . 'Ara to ide¸dec P eÐnai pr¸to. / Sunep¸c sto R/P isqÔei 0R/P = P = 1 + P = 1R/P .200 2 DaktÔlioi Tìte èna ide¸dec P tou R eÐnai pr¸to an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai akeraÐa perioq . 'Ara P = R. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. 'Estw ìti to P eÐnai pr¸to ide¸dec. 'Estw. .6. (a + P )(b + P ) = P . loipìn. ìpou a. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.4 Orismìc. tìte J = I   J = R. EÐdame prin ìti gia na eÐnai o daktÔlioc R/I s¸ma den arkeÐ to I na eÐnai pr¸to ide¸dec. / Sto R/P èqoume ab + P = P ⇒ (a + P )(b + P ) = P = 0R/P ⇒ a + P = P   b + P = P (giatÐ o R/P eÐnai akeraÐa perioq ) ⇒ a ∈ P   b ∈ P. a) = 1 kai apì to Je¸rhma 1.11).2.4 upˆrqoun b. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2.3 Je¸rhma. arkeÐ na deÐxoume ìti o daktÔlioc autìc den perièqei mhdenodiairètec.

'Estw ìti to M eÐnai megistikì ide¸dec.6 Je¸rhma. Apìdeixh. GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2.6 kai to Je¸rhma 2.10.10.8 ParadeÐgmata. pou shmaÐnei ìti to a + M eÐnai antistrèyimo sto R/M . Sunep¸c sto R/M isqÔei 0R/M = M = 1 + M = 1R/M . Gia na / deÐxoume ìti o R/M eÐnai s¸ma. Tìte kˆje megistikì ide¸dec tou R eÐnai pr¸to. r ∈ R.6.6 kai to Je¸rhma 2. IsqÔei M = I . Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 201 Tìte èna ide¸dec M tou R eÐnai megistikì an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai s¸ma.10. AntÐstrofa. Prìtash 2. Autì èpetai ˆmesa apì to Je¸rhma 2. èstw ìti o R/M eÐnai èna s¸ma. giatÐ a ∈ M kai a ∈ I .3. 2. arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo.10. Apì to Pìrisma 2.2. Apìdeixh.10. To / sÔnolo I = M + < a >= {m + ra ∈ R|m ∈ M. Epomènwc 1 + M = ra + M = (r + M )(a + M ). 'Estw a + M ∈ R/M . Epeid  o R/M eÐnai s¸ma sumperaÐnoume ìti I/M = R/M .3.10. tìte to ide¸dec < p(x) > eÐnai megistikì. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai M = I . 2. Ta megistikˆ ide¸dh tou Z eÐnai ta < p >. To Pìrisma èpetai apì to Je¸rhma 2.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai metajetikìc me monadiaÐo stoiqeÐo. Apì ton orismì tou megistikoÔ ide¸douc èqoume M = R kai ˆra 1 ∈ M . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. AfoÔ 1 − ra = m ∈ M èqoume sto R/M th sqèsh 1 + M = ra + M .8). 1.6. Tìte to I/M eÐnai èna mh tetrimmèno ide¸dec tou R/M . Ta ide¸dh autˆ mazÐ me to < 0 > eÐnai ta pr¸ta ide¸dh tou Z.6. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to M (bl. a + M = M .5. Tìte a ∈ M . Epeid  to M eÐnai megistikì paÐrnoume I = R.11 (  kai apì touc orismoÔc) sumperaÐnoume ìti I = R. .10. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 2. 2. An to F eÐnai èna s¸ma kai to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo. Sunep¸c / èqoume 1 ∈ R = I kai ˆra 1 = m + ra gia kˆpoia m ∈ M .7 Pìrisma.

JewroÔme to ide¸dec I =< 2+i >. y me 1 = (a2 + b2 )x + 3y. giatÐ a2 + b2 = (a + bi)(a − bi) kai to I eÐnai ide¸dec pou perièqei to a + bi. Ja apodeÐxoume ìti upˆrqei mia 1-1 kai epÐ antistoiqÐa J : C → X. < y >. 'Eqoume 5 = 4+1 = (2+i)(2−i) ∈ I . To ide¸dec < x > sto Z[x] eÐnai pr¸to. y] eÐnai pr¸ta. 'Ara I = R kai katˆ sunèpeia to M eÐnai megistikì. b ∈ 5Z}. Gia kˆje a ∈ C to ide¸dec < x − a > tou C[x] eÐnai megistikì. 5. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. IsqÔei a2 + b2 ∈ I. Tìte upˆrqei a+bi ∈ I . Sunep¸c µκδ(a2 + b2 . 'Ara M ⊆ I . y > tou Z[x. 4. Ja deÐxoume ìti to M den eÐnai megistikì ide¸dec. Ja deÐxoume ìti to M eÐnai èna megistikì ide¸dec. 'Omoia. sumperaÐnoume . Qrhsimopoi¸ntac isotimÐec mod 3 blèpoume ìti to a2 + b2 den eÐnai pollaplˆsio tou 3 (ˆskhsh). 'Estw X to sÔnolo twn megistik¸n idewd¸n tou C[x]. brÐskoume x = 5/2 pou eÐnai ˆtopo.202 2 DaktÔlioi 3. allˆ ìqi megistikˆ. y . b den eÐnai akèraio pollaplˆsio tou 3. jewr¸ntac ton epimorfismì a : C[x] → C. Prˆgmati. Epeid  isqÔei kai h sqèsh 3∈M ⊆I paÐrnoume 1 ∈ I . IsqÔei M = I giatÐ 2+i ∈ M . EkeÐ dÐnetai kai mia endiafèrousa arijmojewrhtik  efarmog  tou apotelèsmatoc autoÔ. 6. LÔnontac to sÔsthma 1 = 2x − y kai 0 = 2y + x. < x. a →< x − a > . ShmeÐwsh O prosdiorismìc twn megistik¸n (kai twn pr¸twn) idewd¸n tou Z[i] epituqgˆnetai sthn Parˆgrafo 3. 3) = 1 kai ˆra upˆrqoun akèraioi x. b ∈ 3Z}. f (x) → f (a). Mènei na deÐxoume ìti I = R. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a.3. allˆ ìqi megistikì afoÔ Z[x]/ < x >∼ Z pou eÐnai akeraÐa perioq  allˆ ìqi s¸ma. ta ide¸dh = < x >. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Tìte 1 ∈ I kai epomènwc 1 = (2 + i)(x + yi) gia kˆpoiouc akeraÐouc x. ìpou èna toulˆqiston apì ta a. / 'Estw I = R. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai I = M .

'Ara h apeikìnish J eÐnai 1-1.3 to f (x) eÐnai anˆgwgo. Reid [20] ìpou mporeÐ na breÐ o anagn¸sthc kai mia prosit  ex ghsh thc shmasÐac tou apotelèsmatoc autoÔ. Poia apì ta parakˆtw ide¸dh eÐnai pr¸ta   kai megistikˆ. (bl. 2. O ìroc Nullstellensatz shmaÐnei sta Germanikˆ “Je¸rhma riz¸n” 1 .6 èqoume ìti to C[x]/M eÐnai s¸ma.6. 'Estw M èna megistikì ide¸dec tou C[x]. Gia mia apìdeix  tou parapèmpoume sto M. Sunep¸c to f (x) eÐnai thc morf c x − a.2. mporoÔme na upojèsoume ìti to f (x) eÐnai monikì. Apì to Je¸rhma 2. Maliˆkac [17]). To apotèlesma autì eÐnai èna apì ta jemeli¸dh jewr mata thc Algebrik c GewmetrÐac. 'Estw < x − a >=< x − b >. SÔmfwna me to Je¸rhma 2. . gia kˆpoio a ∈ C. .10 1.6. . [6]} sto Z12 To Je¸rhma autì apodeÐqjhke apì ton D. ShmeÐwsh To prohgoÔmeno apotèlesma mporeÐ na genikeujeÐ wc ex c. . i) < x − 1 > sto Q[x] ii) < x2 − 1 > sto Q[x] iii) < x2 + 1 > sto Q[x] iv) < 0 > sto Z6 . v) < 0 > sto Z7 . . xn − an > |a1 . . Apì thn 'Askhsh 2.9).10. = SÔmfwna me to Je¸rhma 2.6. Epeid  to C eÐnai s¸ma. [2].4. Hilbert to 1893. . gia kˆpoio f (x) ∈ C[x]. D¸ste èna parˆdeigma pr¸tou ide¸douc tou Q[x] pou den eÐnai megistikì. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 203 apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n (bl 2.6) ìti C[x]/ < x − a >∼ C. Tìte x − a ∈< x − b > kai ˆra upˆrqei f (x) ∈ C[x] me x − a = f (x)(x − b). epÐshc M. . [4]} sto Z6 vii) {[0].10.5. . Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert (Nullstellensatz1 ). an ∈ C}.11 èqoume M =< f (x) >. . Sunep¸c f (x) = 1 kai a = b. . . vi) {[0]. xn ] eÐnai to {< x1 − a1 . to ide¸dec < x − a > eÐnai megistikì. gistik¸n idewd¸n tou C[x1 . To sÔnolo twn me- Ask seic 2. Pìrisma 2.10. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Algebrac sumperaÐnoume ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai 1 (bl. 'Ara h apeikìnish J eÐnai epÐ.

8. 9. ApodeÐxte ìti ta pr¸ta kai ta megistikˆ ide¸dh tou R tautÐzontai.204 viii) < 1 + i > sto Z[i] ix) < 2 > sto Z[i]. 'Estw ϕ : R → F ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. ìpou o R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai to F eÐnai èna s¸ma. 11. Z6 kai Z12 kai na prosdiorisjoÔn ta antÐstoiqa phlÐka. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata. i) ApodeÐxte ìti to ϕ−1 (J) eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R gia kˆje pr¸to ide¸dec J tou S . 'Estw R peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 10. Na brejoÔn ìla ta megistikˆ ide¸dh twn daktulÐwn Z4 . Upìdeixh: Bl. To ide¸dec < p > ×Z tou Z × Z eÐnai megistikì an kai mìno o p eÐnai pr¸toc arijmìc. 6. . i) Z[x]/ < x2 + 1 > ii) Q[x]/ < x3 + 2 > iii) R[x]/ < x3 + 2 > iv) Z[i]/ < 4 > v) Z[i]/ < 7 > vi) Z[i]/ < 1 + i > 2 DaktÔlioi 4. AlhjeÔei ìti to ide¸dec < p > × < p > tou Z × Z eÐnai megistikì an to p eÐnai pr¸toc. ìpou J eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R pou perièqei to I . 5. D¸ste èna parˆdeigma pou deÐqnei ìti h tom  dÔo pr¸twn idewd¸n den eÐnai genikˆ pr¸to ide¸dec. To ide¸dec I = {f (x) ∈ Z[x]|f (0) ∈ 2Z} tou Z[x] eÐnai megistikì. ApodeÐxte ìti to ide¸dec ker ϕ eÐnai pr¸to. Prìtash 2. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. ii) 'Estw I èna ide¸dec tou R. 7. 3. ApodeÐxte ìti kˆje pr¸to ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I .6.1.

. . . . Sto Parˆdeigma 2. . xn ] → F. . JewroÔme to ide¸dec I =< x1 − a1 . . . i = 1. xn ) ∈ k[x1 . . . To ide¸dec < 5 >= {5a + 5b 2|a. . y]. . .2. . Na brejeÐ èna ide¸dec I tou Z[x.8 3) eÐdame ìti to ide¸dec < x. an ∈ F . . . y] tètoio ¸ste < x. . . Upìdeixh: Qrhsimopoi ste epagwg  sto n kai to Je¸rhma 2. . . f (x1 . H ˆskhsh aut  sqetÐzetai me to Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert. xn ) = n i−1 gi (x1 . xn − an > tou F [x1 . Tìte upˆrqoun polu¸numa gi (x1 . . iii) I = ker ϕ.5. . . . . Na brejeÐ èna parˆdeigma daktulÐou pou den èqei kanèna mh-mhdenikì megistikì ide¸dec. . . . . . ii) 'Estw f (x1 . 14. = = . . y > I . I =< 3 >. . . . ApodeÐxte ìti oi daktÔlioi M kai N eÐnai s¸mata kai ìti R ∼ R/M ×R/N ∼ M ×N . . AlhjeÔei ìti to < 3 > eÐnai megistikì. . xn ]. b ∈ Z} tou Z[ 2] = {a + b 2|a. . . . I = Z[x. xn )(xi − ai ). √ √ √ 12. i) I ⊆ ker ϕ. . y] eÐnai pr¸to allˆ ìqi megistikì. 'Estw M kai N dÔo diakekrimèna megistikˆ ide¸dh enìc metajetikoÔ daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo.3. . xn ) → f (a1 . iv) To ide¸dec I eÐnai megistikì. tètoia ¸ste f (x1 . ApodeÐxte ta ex c. y > tou Z[x. . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . tètoia ¸ste M ∩ N =< 0 >.10. . . 13. 16. Upìdeixh: Z → Z2 . . o opoÐoc na mhn eÐnai metajetikìc? 15. MporeÐte na breÐte èna parˆdeigma enìc tètoiou daktulÐou. xn ) ∈ ker ϕ. . . b ∈ Z} eÐnai megistikì. n.10. H apeikìnish ϕ : F [x1 . xn ]. . Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 205 iii) AlhjeÔei ìti gia kˆje pr¸to ide¸dec I tou R to ϕ(I) eÐnai pr¸to ide¸dec tou S. an ) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn.

.

y. Sto b ma autì upˆrqei lˆjoc giatÐ h sugkekrimènh idiìthta thc paragontopoÐhshc pou qrhsimopoÐhse o Lame den isqÔei genikˆ sto Z[ζ]. y. H idiìthta aut  proôpojètei thn monadikìthta thc “paragontopoÐhshc se ginìmeno anag¸gwn”. xn + y n = z n . Jètontac ζ = sun(2π/n) + ihm(2π/n) ∈ C. Me th bo jeia aut c deÐxame ìti h Diofantik  exÐswsh x4 + y 4 = z 4 den èqei mh tetrimmènec lÔseic. Upojètontac ìti sto Z oi x. To 1874 o Lame anakoÐnwse sthn AkadhmÐa twn ParisÐwn thn “apìdeix ”tou ìti h exÐswsh tou Fermat. Sth sunèqeia epiqeirhmatolìghse ìti afoÔ to ginìmeno twn paragìntwn aut¸n eÐnai mia n-st  dÔnamh. H basik  idèa tou sullogismoÔ tou Lame  tan h ex c.3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sthn Enìthta 1 melet same thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z kai wc efarmog  thc monadikìthtac thc paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n lÔsame th Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z 2 . z eÐnai sqetikˆ pr¸toi. thn kentrik  ènnoia aut c thc Enìthtac. 'Estw ìti upˆrqoun x. Stic epìmenec Paragrˆfouc ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac se tuqaÐec akèraiec perioqèc. tìte kˆje ènac apì autoÔc eÐnai mia n-sth dÔnamh sto Z[ζ]. apèdeixe ìti oi parˆgontec sto dexiì mèloc eÐnai “sqetikˆ pr¸toi”sto Z[ζ]. Sth sunèqeia ja 207 . z ∈ Z − {0} me xn + y n = z n . n > 2. den èqei mh tetrimmènec akèraiec lÔseic. Ja orÐsoume mia oikogèneia daktulÐwn (tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc) ìpou h diairetìthta èqei idiìthtec parìmoiec me autèc pou exetˆsame stouc akeraÐouc kai ta polu¸numa. je¸rhse sto daktÔlio Z[ζ] = {an−1 ζ n−1 + · · · + a1 ζ + a0 ∈ C|ai ∈ Z} thn paragontopoÐhsh xn = z n − y n = (z − y)(z − ζy)(z − ζ 2 y) · · · (z − ζ n−1 y). Apì ekeÐ sunèqise gia na ftˆsei se ˆtopo.

208 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh asqolhjoÔme me thn eÔresh perioq¸n pou an koun sthn oikogèneia aut  kai ja doÔme diˆforec efarmogèc. .

3. AntÐstrofa. An a. ta suntrofikˆ stoiqeÐa tou m sto Z eÐnai to m kai to −m. F s¸ma.1. b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R tètoia ¸ste a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. tìte b = 0 kai h idiìthta isqÔei. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq  lambˆnoume 1 = νu. opìte a = νua. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 209 3.   ìti ta a. b eÐnai suntrofikˆ sto R. qreiazìmaste thn ènnoia thc diairetìthtac. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume “a|b sto R”   aplˆ a|b an eÐnai safèc poiìn R ennoÔme. opìte b|a. ν ∈ R me b = ua kai a = νb. èqoume 2|3 sto Q. Sto Z[i] ta stoiqeÐa 3 + 2i kai −2 + 3i eÐnai suntrofikˆ afoÔ 3 + 2i = −i(−2 + 3i) kai to −i eÐnai antistrèyimo. Gia parˆdeigma. Upojètoume ìti a = 0. 'Estw R mia akeraÐa perioq  kai p ∈ R èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo. Ja lème ìti to a diaireÐ to b sto R (  ìti to b eÐnai pollaplˆsio tou a sto R   ìti to a eÐnai diairèthc tou b sto R) an upˆrqei c ∈ R me b = ac. èstw a|b kai b|a.3. b ∈ R. EÔkola epalhjeÔetai ìti h sqèsh pou orÐzetai R me “a ∼ b an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. Ac apodeÐxoume thn trÐth idiìthta. An a = 0. • a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R.1 Orismìc. Sqetikˆ dÐnoume ton ex c orismì. Kˆje a ∈ R èqei merikoÔc profaneÐc diairètec. tou sto R eÐnai ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. IdiaÐtero endiafèron parousiˆzei h perÐptwsh pou to a den èqei ˆllouc diairètec. To p onomˆzetai anˆgwgo sto R an oi mìnoi diairètec . Tìte apì th sqèsh a = ub paÐrnoume νa = νub = b kai ˆra a|b. ParathroÔme ìti oi diairètec tou monadiaÐou stoiqeÐou 1 ∈ R eÐnai akrib¸c ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. eÐnai ta uf (x). ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. 'Estw a. Epeid  to u eÐnai antistrèyimo upˆrqei ν ∈ R me νu = 1. Gia parˆdeigma. • an a|b kai b|c tìte a|c. Se èna s¸ma kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa eÐnai suntrofikˆ. 'Estw ìti a = ub. Ta suntrofikˆ enìc poluwnÔmou f (x) ∈ F [x]. ja lème ìti to a eÐnai suntrofikì tou b sto R. Tìte upˆrqoun u. dhlad  to u eÐnai antistrèyimo. ìpou u ∈ F − {0}. IsqÔoun ed¸ merikèc aplèc idiìthtec: • an a|b kai a|c tìte a|rb + sc gia kˆje r. Gia na orÐsoume ta stoiqeÐa tou R pou ja èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc twn pr¸twn arijm¸n kai twn anag¸gwn poluwnÔmwn pˆnw apì s¸ma. an kai mìno an a|b kai b|a. allˆ ìqi sto Z.1 Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 'Estw R mia akeraÐa perioq . s ∈ R.1.

giatÐ an èna apì ta a. An a = p1 .1. ìpou F s¸ma. Sthn perÐptwsh ìmwc pou to F den eÐnai s¸ma qreiˆzetai lÐgh prosoq  sthn orologÐa: Sto Z[x] to polu¸numo 2x + 2 eÐnai anˆgwgo sÔmfwna me ton Orismì 2. parathroÔme ìti √ √ 6 = 2 · 3 = (1 + −5)(1 − −5).2 Orismìc.2. b eÐnai antistrèyimo. Sto parˆdeigma pou ako√ √ loujeÐ deÐqnoume ìti h perioq  Z[ −5] = {a + b −5 ∈ C|a. . xn ]. .2.2. tìte to ˆllo ja eÐnai suntrofikì tou p.1. . 1 − −5 . h akeraÐa perioq  Z eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc sÔmfwna me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c (Je¸rhma 1. b ∈ Z} den ikanopoieÐ thn idiìthta 2 tou OrismoÔ 3.1.3. b ∈ R. Gia parˆdeigma. o Z[x] kai o poluwnumikìc daktÔlioc R[x1 . EpÐshc kˆje s¸ma eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc katˆ tetrimmèno trìpo. gia na deÐxoume ìti èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo p ∈ R eÐnai anˆgwgo. 3. allˆ den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[x] sÔmfwna me ton Orismì 3. . sun jwc upojètoume ìti p = ab. tìte r = s kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) gia kˆje i to pi eÐnai suntrofikì tou qi . (1) √ √ Ja deÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2. . . Autì arkeÐ. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja apodeÐxoume apotelèsmata apì ta opoÐa prokÔptoun pollˆ ˆlla paradeÐgmata perioq¸n monadik c paragontopoÐhshc. . F s¸ma. √ √ 3. 1 + −5. b eÐnai antistrèyimo. ìpou R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z eÐnai ta p kai −p. Prˆgmati.7). Ja deÐxoume ìti h akeraÐa perioq  Z[ −5] = {a+b −5 ∈ C|a.1. qs . eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc lìgw tou Jewr matoc 2. eÐnai autˆ pou onomˆsame anˆgwga polu¸numa ston Orismì 2. pr kai a = q1 . ìpou p eÐnai pr¸toc. MporoÔme t¸ra na orÐsoume thn kÔria ènnoia aut c thc Paragrˆfou. ìpwc eÐnai o Z[i].3. . blèpoume ìti den upˆrqoun anˆgwga stoiqeÐa se èna s¸ma. 2. 1. ìpou a. giatÐ o diairèthc 2 den eÐnai oÔte antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[x] oÔte suntrofikì tou 2x + 2. Sthn prˆxh. Kˆje stoiqeÐo tou R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R.1.210 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Gia parˆdeigma.2. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. afoÔ kˆje stoiqeÐo tou eÐnai 0   antistrèyimo. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. kai deÐqnoume ìti èna apì ta a. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec.3 Parˆdeigma. Epeid  kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc eÐnai antistrèyimo. O poluwnumikìc daktÔlioc F [x].3.10. 3. ìpou ta pi kai qj eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R.

d ∈ Z[ −5]. DeÐqnoume ìti to 2 eÐnai anˆgwgo sto Z[ −5]. u1 ∈ Z. eÐnai profanèc ìti √ √ ta stoiqeÐa 2. √ 'Omwc kanèna apì ta (anˆ dÔo mh suntrofikˆ stoiqeÐa) 2. anˆ dÔo eÐnai mh suntrofikˆ. 'Estw 2 = cd. ìpou ai . tìte c = ±1 (ìpwc eÐdame prin) kai to c eÐnai antistrèyimo. An u = u0 + u1 −5.4 Parathr seic. dhlad  N (u)N (ν) = 1. Sto parˆdeigma autì. 1 + −5. y ∈ Z[ −5]. Me √ th bo jeia thc N brÐskoume ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5].1. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. (1 + −5). tìte apì th sqèsh uν = 1 paÐrnoume N (uν) = √ N (1). (1 − √ √ −5) den eÐnai tetrˆgwno sto Z[ −5]. 1) 'An a. 'Ara ta 0 1 √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta√ . Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 1. Sthn akeraÐa perioq  Z[ −5] èqoume thn paragontopoÐhsh √ √ 62 = 2 · 3 · (1 + −5) · (1 − −5). OrÐzoume thn apeikìnish √ √ N : Z[ −5] → N. ac doÔme to lˆjoc tou Lame pou anafèrame sthn √ eisagwg  thc Paragrˆfou aut c. 1. tìte èqoume a = upa1 . Oi apodeÐxeic gia ta upìloipa √ stoiqeÐa eÐnai parìmoiec. 'Estw N (c) = 2. . N (a + b −5) = a2 + 5b2 √ kai parathroÔme ìti N (xy) = N (x)N (y) gia kˆje x. 1 − −5. ta u. opìte N (u) = 1. ±1 2. An N (c) = 1. b ∈ R eÐnai mh mhdenikˆ stoiqeÐa. Tìte èqoume c2 + 5c2 = 2. giatÐ ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆgwga! 3. den eÐnai antistrèyima 2. pan kai n 1 b = νpb1 .   2. .3. EÐnai fanerì ìti aut  h Diofantik  0 1 exÐswsh den èqei lÔseic. .   4. Epeid  ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta ±1. dhlad  4 = N (c)N (d) kai katˆ sunèpeia N (c) = 1. eÐnai anˆgwga 3. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou n 1 . 211 Apì tic idiìthtec autèc eÐnai fanerì ìti h (??) parèqei dÔo √ diaforetikèc paragontopoi seic tou 6 se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou Z[ −5]. pbn . Tìte N (2) = N (cd). ìpou u0 . . An N (c) = 4. bi ∈ N. 3.1. kai c = c0 + c1 −5. An to √ u ∈ Z[ −5] eÐnai antistrèyimo. √ tìte N (d) = 1 opìte to d eÐnai antistrèyimo. √ 3. eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. ìpou c. giatÐ o √ a2 + 5b2 eÐnai to tetrˆgwno tou mètrou tou migadikoÔ arijmoÔ a + b −5. 3. tìte u2 + 5u2 = 1 kai epomènwc u0 = ±1 kai u1 = 0.

kˆje aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 >⊆< r2 >⊆< r3 >⊆ . . .  . . Prˆgmati. 3) An diatup¸soume thn prohgoÔmenh parat rhsh me ide¸dh èqoume: den upˆrqei gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 > < r2 > < r3 > . . . pbn = νp11 −b1 . pan c n n 2 giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. Apì thn isìthta aut  kai thn idiìthta 2 ston Orismì 3. pbn = νpa1 . . j = 1. pnin . Prˆgmati. tìte apì thn prohgoÔmenh parat rhsh sumperaÐnoume oti kˆje ri ja èqei mia parˆstash thc morf c bi b ri = νi p1 1 . 'Estw a|b. Apì th sqèsh b = ac èqoume upb1 . . ìpou gia kˆje i to νi eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo kai bij ≤ aj gia kˆje j . . Autì eÐnai ˆtopo. .2 sumperaÐnoume ìti to p1 eÐnai suntrofikì me kˆpoio pj . T¸ra an a1 > b1 paÐrnoume n n 1 1 a upb2 . ìpou to u eÐnai antistrèyimo kai ta n 1 pi eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. . tìte den upˆrqei ˆpeirh akoloujÐa stoiqeÐwn tou R thc morf c r1 = a.. . pan . ìpou gia kˆje i to ri+1 diaireÐ to ri kai den eÐnai suntrofikì tou. Jètoume ∂(ri ) = bi1 + · · · + bin kai parathroÔme ìti ∂(ri+1 ) < ∂(ri ) efìson to ri+1 diaireÐ to ri kai to ri+1 den eÐnai suntrofikì tou ri .. . blèpoume ìti an exairèsoume antistrèyima stoiqeÐa kai an tautÐsoume suntrofikoÔc diairètec. Sunep¸c paÐrnoume mia gn sia fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n ∂(r1 ) > ∂(r2 ) > ∂(r3 ) > . pan c. r2 .212 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh R kai ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ.. r3 . .1. . an èqoume a = upa1 . . Sthn perÐptwsh aut  isqÔei a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. . h sunepagwg  “⇐” eÐnai profan c. . . . h opoÐa bèbaia den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. . 2) An a ∈ R eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. isodÔnama. tìte to pl joc twn diairet¸n tou a eÐnai peperasmèno.

parathroÔme ìti ri+1 |ri ⇔< ri >⊆< ri+1 >. Akribèstera. b ∈ R. ìpou a. Prˆgmati.2. tìte ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a kai b (L mma 1. Kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . An ta a1 kai b1 eÐnai ginìmena anag¸gwn. c ∈ R ⇔ ri ∈< ri+1 >⇔< ri >⊆< ri+1 > . ìpou a1 . H mia sunepagwg  èqei apodeiqteÐ stic prohgoÔmenec Parathr seic.). ìpou a.5). H apìdeixh prokÔptei ˆmesa apì thn Parat rhsh 1). Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 213 eÐnai telikˆ stajer  (dhlad  upˆrqei N ∈ N tètoio ¸ste < rN >=< rN +1 >=< rN +2 >= . 1. pou eÐnai ˆtopo. . b ∈ R.3. kai 2.1. Mia akeraÐa perioq  R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an isqÔoun oi parakˆtw dÔo idiìthtec. tìte to Ðdio sumbaÐnei kai gia to a = a1 b1 . 'Estw a ∈ R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo kai èstw ìti to a den grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. èqoume to akìloujo krit rio pou mac plhroforeÐ pìte mia akeraÐa perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.8).3. Tìte to a den eÐnai anˆgwgo kai ètsi èqoume a = a1 b1 . 'Estw ìti to a1 den eÐnai ginìmeno anag¸gwn. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou Jewr matoc. . 4) GnwrÐzoume ìti an o pr¸toc p diaireÐ to ginìmeno ab dÔo akeraÐwn a. en¸ ri+1 |ri kai ri+1 mh suntrofikì tou ri ⇔< ri > < ri+1 > . Genikˆ se kˆje perioq  monadik c paragontopoÐhshc R isqÔei to akìloujo. An to p ∈ R eÐnai anˆgwgo kai p|ab. 3. An to p eÐnai anˆgwgo kai p|ab. b1 ∈ R eÐnai mh antistrèyima stoiqeÐa. apì thn opoÐa èpetai ìti ta ri kai ri+1 eÐnai suntrofikˆ an kai mìno an < ri >=< ri+1 >. b. Apìdeixh. H dèuterh isodunamÐa aÐnai ˆmesh sunèpeia thc pr¸thc. tìte to p diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a kai b. tìte p|a   p|b. AntÐstoiqo apotèlesma eÐdame kai sta polu¸numa (L mma 2. IsqÔei bèbaia < a >⊆< a1 >. . Oi idiìthtec pou anafèrontai stic Parathr seic 3) kai 4) parousiˆzoun idiaÐtero endiafèron giatÐ qarakthrÐzoun tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. AntÐstrofa.5 Je¸rhma. Gia thn apìdeixh thc pr¸thc isodunamÐac èqoume ri+1 |ri ⇔ ri = cri+1 .1.

Prˆgmati. Apì thn idiìthta 1 autì eÐnai ˆtopo. pcn diaireÐ ta a kai b kai n 1 epiplèon diaireÐtai apì kˆje koinì diairèth twn a. a1 eÐnai suntrofikˆ (bl. Ta stoiqeÐa a. b sÔmfwna me thn Parat rhsh 3.4 1).2. 'Etsi lambˆnoume èna mh antistrèyimo a2 pou den eÐnai ginìmeno anag¸gwn kai < a1 > < a2 > . se antÐjesh me tic eidikèc peript¸seic R = Z. . Sthn epìmenh Parˆgrafo ja efarmìsoume to prohgoÔmeno krit rio gia na apodeÐxoume ìti oi “akèraiec perioqèc kurÐwn idewd¸n” eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. pou eÐnai ˆtopo.1. SuneqÐzontac lambˆnoume mÐa gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n. sth jèsh twn ci èqoume antistrèyima stoiqeÐa tou R kai sth jèsh thc Prìtashc 2. an < a >=< a1 > tìte ta a. a. 'Omwc to kÔrio ide¸dec < c > orÐzetai monos manta (giatÐ. . ìpou F s¸ma. . b den orÐzetai ed¸ monos manta.2 eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Ja qreiastoÔme sth sunèqeia thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth se tuqaÐa perioq  monadik c paragontopoÐhshc. T¸ra epanalambˆnoume thn prohgoÔmenh diadikasÐa gia to a1 sth jèsh tou a.. pan . H idiìthta 2 sto prohgoÔmeno Je¸rhma eÐnai isodÔnamh me thn ex c idiìthta: an to p ∈ R eÐnai anˆgwgo tìte to ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. . Jètontac ci = min{ai .3.3. parathroÔme ìti to stoiqeÐo c = pn1 . ta u. . Tic idiìthtec autèc èqei kˆje stoiqeÐo thc morf c uc...6 ShmeÐwsh. b = n 1 νpb1 . ìpou ai .214 kai epiplèon 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh < a >=< a1 > .1. Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. Kˆje stoiqeÐo thc morf c uc onomˆzetai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn a.).4 2) mporoÔme na qrhsimopoi soume ton orismì tou anag¸gou stoiqeÐou. F [x]. bi }. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.1.8 èqoume thn idiìthta 2 tou Jewr matoc. H apìdeixh thc idiìthtac 2 ston Orismì 3. TonÐzoume ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn a. < a > < a1 > < a2 > . b lègontai sqetikˆ pr¸ta an to 1 eÐnai ènac mègistoc . b. . pbn . ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou R kai n 1 ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. bi ∈ N. th sqèsh (??)) kai katˆ sunèpeia to b1 eÐnai antistrèyimo. 3. ìpou u ∈ R eÐnai antistrèyimo.10 (Monadikìthta): Sth jèsh tou L mmatoc 2. b ∈ R mh mhdenikˆ stoiqeÐa kai a = upa1 . Blèpoume ètsi ìti oi dÔo idiìthtec tou Jewr matoc autoÔ anafèrontai se kÔria ide¸dh.

tìte ja eÐnai < ab > < a >. b ∈ R me a = 0. √ √ 9.10. ±i. AlhjeÔei ìti h S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta ±1. 'Estw S mÐa perioq  pou perièqetai se perioq  monadik c paragontopoÐhshc. b. 3. b. 2. 1. An to b den eÐnai antistrèyimo. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 215 koinìc diairèthc twn a. allˆ to ide¸dec < 2 > den eÐnai pr¸to. Sto Parˆdeigma 2. Sto Z[i] to 3 eÐnai anˆgwgo. 6. .3. dhlad  an den upˆrqei anˆgwgo stoiqeÐo tou R pou diaireÐ ta a. 5. 7. √ √ 10. O daktÔlioc Z[ −6] = {a + b −6 ∈ C|a. Tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo an kai mìno an to ϕ(p) ∈ S eÐnai anˆgwgo. O daktÔlioc Z[ −3] = {a + b −3 ∈ C|a. Kˆje suntrofikì stoiqeÐo enìc anag¸gou stoiqeÐou eÐnai anˆgwgo. to 2 eÐnai eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo.1. √ √ Upìdeixh: 4 = 2 · 2 = (1 + −3)(1 − −3). b. 4. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. 'Estw a.1 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. allˆ to 5 den eÐnai. AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. An kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou R eÐnai suntrofikˆ. ApodeÐxte ta ex c: a. 8.3. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. tìte to R eÐnai s¸ma. An to mh mhdenikì ide¸dec < p > tou R eÐnai pr¸to tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo. Ask seic 3.

ApodeÐxte ìti an o daktÔlioc Z[ n] = {a + b n ∈ C|a. tìte to 2 den eÐnai anˆgwgo se autìn.216 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 11. 'Estw n = 0. . √ √ Upìdeixh: 2|n(n − 1) = (n + n)(n − n). 1 ènac akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou √ √ megalutèrou tou 1. b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.

5. g(x) ∈ Z[x]}. To I eÐnai èna ide¸dec tou R. . x >=< x >. 3.6 4)). pou blèpoume ìti eÐnai ˆtopo an jewr soume touc stajeroÔc ìrouc.2. Prˆgmati. b ∈ I kai r ∈ R tìte a ∈ Ik1 kai b ∈ Ik2 gia kˆpoia k1 kai k2 . JewroÔme to sÔnolo I = k=1 Ik . Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. eÐnai perioqèc kurÐwn idewd¸n.1 Orismìc. b ∈ Ik2 . èqoume 2 ∈< 2. 'Ena parˆdeigma akeraÐac perioq c pou den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai o daktÔlioc Z[x]. EpÐshc. g(x) ∈ Z[x]. 'Estw I1 ⊆ I2 ⊆ I3 ⊆ .5. Sthn pr¸th perÐptwsh èqoume ±1 = 2f (x) + xg(x). EukleÐdeiec Perioqèc Perioqèc kurÐwn idewd¸n EÐdame sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti se mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc 1) kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n eÐnai telikˆ stajer .1. ∞ Apìdeixh. kai 2) kˆje kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì anˆgwgo stoiqeÐo eÐnai pr¸to. mia akoloujÐa idewd¸n tou R. x >= {2f (x) + xg(x)|f (x). x) to h(x) diaireÐ to x kai ˆra h(x) = ±1   h(x) = ±x. Parˆdeigma 2.2. o Z kai o F [x]. jewroÔme to ide¸dec < 2.2 L mma. kai h akeraÐa perioq  C[x. . Epeid  x ∈ (2. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. gia kˆpoia f (x). 'Estw ìti < 2. H pr¸th idiìthta tou Jewr matoc autoÔ isqÔei gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n: 3. x >=< h(x) > gia kˆpoio h(x) ∈ F [x]. an a. Gia ton skopì autì ja efarmìsoume to Je¸rhma 3. Gia parˆdeigma. ˆtopo. pou eÐnai to kÔrio apotèlesma aut c thc Paragrˆfou. Sth deÔterh perÐptwsh. Epeid  to Ik2 eÐnai ide¸dec èqoume a − b ∈ Ik2 ⊆ I kai epeid  to Ik1 eÐnai ide¸dec èqoume ra ∈ Ik1 ⊆ I . .2. Tìte kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer .3. Prˆgmati. MporoÔme na upojèsoume qwrÐc periorismì thc genikìthtac ìti k1 ≤ k2 . opìte 2 = xg(x) gia kˆpoio g(x) ∈ Z[x]. EukleÐdeiec Perioqèc 217 3. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  kurÐwn idewd¸n an kˆje ide¸dec thc R eÐnai kÔrio. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. ìpou F s¸ma.2 Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. opìte Ik1 ⊆ Ik2 kai katˆ sunèpeia a. Sunep¸c blèpoume ìti stic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc ta kÔria ide¸dh paÐzoun shmantikì rìlo. y] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n (bl. Kˆje s¸ma eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n giatÐ ta mìna ide¸dh s¸matoc eÐnai to < 0 > kai to < 1 > pou eÐnai kÔria.

Apì thn upìjesh sto R èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. 3. EÐdame  dh ìti o daktÔlioc Z[x] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. thn Algebrik  GewmetrÐa kai thn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n. SÔmfwna me to epìmeno L mma. Isqurizìmaste ìti IN = IN +1 = IN +2 = . An p ∈ R eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo tìte to ide¸dec < p > eÐnai megistikì. Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether proc tim  thc Emmy Noether (1882-1935) pou touc melèthse susthmatikˆ. H pr¸th perÐptwsh apokleÐetai giatÐ I = R.1.218 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apì thn upìjesh èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. 3.1). Epeid  isqÔei kai IN ⊆ I èqoume IN = I . . upˆrqoun Algìrijmoi DiaÐreshc apì touc opoÐouc èpontai jemeli¸deic idiìthtec twn Z kai F [x]. . Shmei¸noume ìti to antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei. Ja apodeÐxoume sthn Parˆgrafo 3.3 eÐdame ìti sto Z kai F [x]. (Bl.6 sumperaÐnoume to ex c. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. 'Estw I èna gn sio ide¸dec tou R pou perièqei to < p >.5).1. èqoume < a >⊆ IN kai ˆra I ⊆ IN . Prˆgmati.. Gia kˆje k ∈ N isqÔei IN ⊆ IN +k ⊆ I kai epomènwc IN = IN +k .3 L mma. ìpou F eÐnai èna s¸ma. en¸ sth deÔterh perÐptwsh isqÔei < a >=< p > (apì th sqèsh (??) thc Paragrˆfou 3. Apì ta dÔo prohgoÔmena L mmata. Ja deÐxoume ìti I =< p >. Apìdeixh.1.2 kai 2. AfoÔ p ∈< a > èqoume a|p kai epeid  to p eÐnai anˆgwgo to a ja eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo   suntrofikì tou p.5 gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n.2. 'Ara a ∈ IN gia kˆpoio N . isqÔei kai h deÔterh idiìthta tou Jewr matoc 3. Oi daktÔlioi thc Noether eÐnai exairetikˆ shmantikoÐ gia th Metajetik  'Algebra. ShmeÐwsh H idiìthta “kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer ” qarakthrÐzei mia eureÐa oikogèneia daktulÐwn.4 ìti o Z[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. MÐa apì autèc eÐnai h monadik  paragontopoÐhsh se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn.4 Je¸rhma. kai thn ShmeÐwsh sto tèloc thc Paragrˆfou 2. to Je¸rhma 3.5 kai th ShmeÐwsh 3.2. Kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. sthn prospˆjeiˆ mac na EukleÐdeiec perioqèc . Stic Paragrˆfouc 1. 'Ara eÐnai fusiologikì.

Sthn apìdeixh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den qrhsimopoi same thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ thc EukleÐdeiac perioq c. an b ∈ I . eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(f (x)) = deg f (x) (bajmìc poluwnÔmou). 'Eqoume 1 = qu + r me r = 0   δ(r) < δ(u).2. Epomènwc kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ . r ∈ R me b = qa + r. EukleÐdeiec Perioqèc 219 prosdiorÐsoume kai ˆllec perioqèc monadik c paragontopoÐhshc.5 Orismìc. a = 0. ˆtopo.3. H apeikìnish δ onomˆzetai EukleÐdeia sunˆrthsh thc R. Aut  qrhsimopoieÐtai suqnˆ gia ton prosdiorismì twn antistrèyimwn stoiqeÐwn. 3. .2. Tìte to u ∈ R eÐnai antistrèyimo an kai mìno an δ(u) = δ(1). b ∈ R. Shmei¸noume ìti mporeÐ mia perioq  na eÐnai EukleÐdeia wc proc diaforetikèc apeikonÐseic (bl. 3. ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). Mia EukleÐdeia perioq  eÐnai mia akeraÐa perioq  R efodiasmènh me mÐa apeikìnish δ : R − {0} → Z>0 pou èqei tic idiìthtec • a|b ⇒ δ(a) ≤ δ(b) • Gia kˆje a. dhlad  δ(u) ≤ (r). Apìdeixh. to epìmeno apotèlesma eÐnai qwrÐc amfibolÐa anamenìmeno. Allˆ isqÔei bèbaia 1|u kai δ(1) ≤ δ(u). Gia parˆdeigma.7 Prìtash. tìte apì u|1 paÐrnoume δ(u) ≤ δ(1). tìte upˆrqoun q. 'Ara δ(u) = δ(1). An to u eÐnai antistrèyimo.2. Apìdeixh. r ∈ R me b = qa + r. Sunep¸c to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. 'Etsi r = 0 kai epomènwc to u eÐnai antistrèyimo. Prˆgmati.2. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ kai I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. Epeid  r = b − qa ∈ I . h perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(m) = |m| (apìluth tim ). 'Estw a ∈ I {0} me thn idiìthta o jetikìc akèraioc δ(a) na eÐnai elˆqistoc. èstw δ(u) = δ(1). 'Ara b = qa ∈< a > kai katˆ sunèpeia I =< a >. na jewr soume daktulÐouc pou eÐnai efodiasmènoi me ènan “algìrijmo diaÐreshc”. Kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. IsqÔei I =< a >. upˆrqoun q. An r = 0 èqoume 1|r kai ˆra δ(1) ≤ δ(r). ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). sunˆgoume apì ton orismì tou δ(a) ìti r = 0. 3. 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena paradeÐgmata. To F [x]. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. AntÐstrofa. 'Askhsh 4). ìpou F eÐnai èna s¸ma.6 Je¸rhma.

b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia perioq  (kai ˆra perioq  kurÐwn idewd¸n kai perioq  monadik c paragontopoÐhshc). 'Eqontac upìyh to Je¸rhma 3.2.5.2. tìte to shmeÐo (a. pou sumbolÐzoume pˆli me δ . β = 0. Epeid  to m koc kˆje diagwnÐou √ tetrag¸nou me pleurˆ mhkouc 1 eÐnai 2. z ∈ C. jètoume δ(z) = (a + bi)(a − bi) = a2 + b2 kai upenjumÐzoume ìti δ(zz ) = δ(z)δ(z ) gia kˆje z. Epomènwc isqÔei δ(r) = |r|2 < |β|2 = δ(β) kai o Z[i] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh δ . An u = u0 + u1 i eÐnai èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. SunoyÐzontac ta parapˆnw èqoume apodeÐxei to ex c.2.6 eÐnai eÔlogo na anarwthjoÔme an upˆrqei mia perioq  kurÐwn idewd¸n pou den eÐnai EukleÐdeia. Gia th deÔterh idiìthta. Wc efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc sto Z[i] ja lÔsoume mia Diofantik  exÐswsh pou ofeÐletai sto Fermat. JewroÔme to α/β ∈ C. b ∈ R) paristˆnetai sto pragmatikì epÐpedo apì to shmeÐo (a. b). 'Estw q mia tètoia koruf .220 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sugkekrimènec efarmogèc thc prohgoÔmenhc Prìtashc ja doÔme parakˆtw. . Epomènwc o periorismìc thc apeikìnishc δ sto Z[i] − {0}. Mia pio katatopistik  anˆlush autoÔ tou paradeÐgmatoc upˆrqei sto ˆrjro [5]. upˆrqei koruf  tetrag¸nou apì thn √ opoÐa to shmeÐo α/β apèqei apìstash mikrìterh   Ðsh tou 2/2. ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou OrismoÔ 3. An a + bi ∈ Z[i]. An z = a + bi ∈ C. b ∈ R. ìpou a. 'Eqoume √ |α/β − q| ≤ 2/2 < 1. èstw α. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja asqolhjoÔme pio susthmatikˆ me to Z[i]: ja perigrˆyoume ta anˆgwga stoiqeÐa tou kai ja doÔme wc efarmog  merikˆ klassikˆ apotelèsmata pou aforoÔn ajroÐsmata tetrag¸nwn akeraÐwn. H en lìgw perioq  eÐnai to sÔnolo √ −1 + −19 twn migadik¸n arijm¸n thc morf c a + bw. β ∈ Z[i]. 2 Akèraioi tou Gauss Ja doÔme ed¸ ìti o daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. tìte apì thn Prìtash 3. O migadikìc arijmìc a + bi (a. u1 ∈ Z. Jètontac r = α − βq èqoume α = βq + r kai |r| = |α − βq| = |β||α/β − q| < |β|. b) èqei akèraiec suntetagmènec kai ta shmeÐa autˆ apoteloÔn korufèc tetrag¸nwn me m koc pleurˆc 1. ±i 0 1 giatÐ u0 . To pr¸to tètoio parˆdeigma brèjhke to 1949 apì ton Motzkin.7 èqoume δ(u) = δ(1) = 1 ⇒ u2 + u2 = 1 ⇒ u = ±1. ìpou a. b ∈ Z kai w = .

Allˆ upˆrqoun peperasmèna to pl joc r me δ(r) < δ(α). Shmei¸noume ìti gia d < 0 o . tìte to α eÐnai anˆgwgo. Sto sugkekrimèno parˆdeigma.3. Telikˆ. Gia d = −5. Prˆgmati. kai ta 2 + i. 2) Ac broÔme thn paragontopoÐhsh tou 1+3i se ginìmeno anag¸gwn. 4) O √ daktÔlioc Z[i] eÐnai ènac apì mia oikogèneia daktulÐwn thc morf c √ Z[ d] = {a + b d ∈ C|a. 3.2. kˆje klˆsh modulo(α) eÐnai thc morf c β+ < α >. b ∈ Z}. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. ìpou o d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. Upˆrqoun q. eÐnai anˆgwga afoÔ δ(2 + i) = δ(2 − i) = 5 pou eÐnai pr¸toc. eÐdame sto Parˆdeigma √ 3. to 2 + i eÐnai anˆgwgo afoÔ δ(2 + i) = 5. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z[i] eÐnai to U (Z[i]) = {1. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc.2. i. 5 = (2 + i)(2 − i). O daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a+bi ∈ C|a. EpÐshc den alhjeÔei ìti kˆje pr¸toc arijmìc p eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i].1. −i}.3. ìpou β ∈ Z[i]. Gia parˆdeigma. afoÔ h Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z . Me parìmoio trìpo diapist¸noume ìti eÐnai anˆgwgo kai to 1 + i. An α ∈ Z[i] eÐnai tètoio ¸ste δ(α) = p. den eÐnai anagkaÐa afoÔ.3). ìpou z < δ(α). to 3 eÐnai anˆgwgo sto Z[i] (ˆskhsh) allˆ δ(3) = 9 pou den eÐnai pr¸toc. DiairoÔme to 1 + 3i me to 1 + i sto C kai parathroÔme ìti to phlÐko 2 + i eÐnai stoiqeÐo tou Z[i] (an den  tan ja aporrÐptame to 1 + i wc diairèth).2. Sth sunèqeia epanalambˆnetai h diadikasÐa gia to phlÐko kai oÔtw kˆj' ex c. Epeid  δ(1 + 3i) = 10 kai h sunˆrthsh δ ikanopoieÐ th sqèsh δ(xy) = δ(x)δ(y) exetˆzoume an upˆrqoun a + bi me δ(a + bi) = 2   5. 'Eqoume δ(1 + i) = 2. Apì thn prohgoÔmenh parat rhsh to 2 + i eÐnai anˆgwgo. h zhtoÔmenh paragontopoÐhsh eÐnai 1 + 3i = (1 + i)(2 + i). 2 − i.8 Je¸rhma. Tìte β+ < α >= r+ < α >. −1. r ∈ Z[i] tètoia ¸ste β = qα + r kai r = 0   δ(r) < δ(α). dhlad  to β   to γ eÐnai antistrèyimo.9 Parathr seic. ìmwc. EukleÐdeiec Perioqèc 221 Z} eÐnai mÐa EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish pou orÐzetai apì th sqèsh δ(a + bi) = a2 + b2 . b ∈ 3. Prˆgmati. to δ(2 + i) = 5 eÐnai pr¸toc.3 ìti o daktÔlioc Z[ d] den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai ˆra den eÐnai EukleÐdeia perioq . èqei profan¸c peperasmèno pl joc lÔsewn . Gia parˆdeigma. o daktÔlioc phlÐko Z[i]/ < α > eÐnai peperasmènoc. gia parˆdeigma. 1) H akìloujh apl  parat rhsh eÐnai suqnˆ qr simh ìtan anazhtoÔme anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i]. H sunj kh aut . 3) Gia kˆje mh mhdenikì α ∈ Z[i]. Perissìtera epÐ autoÔ ja doÔme sthn epìmenh Parˆgrafo (Je¸rhma 3. an α = βγ tìte p = δ(α) = δ(β)δ(γ) kai ˆra δ(β) = 1   δ(γ) = 1. ìmwc.

.2. an kai perièqoun to Z. e ∈ R kai antistrèyima u. bi eÐnai 0. . . . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai a. . r 1 ìpou to w eÐnai antistrèyimo. pbk . . pis is . GnwrÐzoume apì thn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti upˆrqoun daktÔlioi pou. r}. . tìte oi a.11 Efarmog  (Fermat). . pck . Epeid  ta a. apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R sumperaÐnoume ìti a = upa1 .2. An ta a. . . . . . qreiazìmaste pr¸ta èna L mma. b. H perÐptwsh ìmwc pou ènac daktÔlioc perièqei to Z kai èqei thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc eÐnai suqnˆ qr simh sthn epÐlush Diofantik¸n exis¸sewn. giatÐ mporoÔme tìte na ergastoÔme ston eurÔtero daktÔlio kai na qrhsimopoi soume idiìthtèc tou. Jètoume d = pi11 . Ja apodeÐxoume ìti oi lÔseic thc Diofantik c 2x3 = y 2 + 1 . b = νpb1 . b eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. . r r 1 1 ìpou uν = wn kai ai . . b eÐnai sqetikˆ pr¸ta.10 L mma. v ∈ R tètoia ¸ste a = udn kai b = ven . ci c nc i kai {i1 . Efarmog  se Diofantikèc exis¸seic 3. blèpoume ìti gia kˆje i akrib¸c èna apì ta ai . . 'Estw c = wpc1 . b eÐnai n-stèc dunˆmeic. j1 . Sunep¸c a = upi1 nci1 . UpenjumÐzoume ìti dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa a. . . 2. . exÐswshc 3.222 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh √ Z[ d] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an d = −1 √   −2 ('Askhsh 22). Epeid  èqoume ab = cn . . piss kai e = c j1 cjt pj1 . b = νpj1 nc ncj1 . Gia thn efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc tou Z[i] pou akoloujeÐ. jt } = {1. is . . bi ∈ N me ai + bi = nci . pjt jt . pak . tìte upˆrqoun d. . . b miac perioq c monadik c paragontopoÐhshc R lègontai sqetikˆ pr¸ta an den upˆrqei anˆgwgo p ∈ R tètoio ¸ste p|a kai p|b. den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. pjt . n > 0. . Gia jetikˆ d to er¸thma poioi apì touc Z[ d] eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc paramènei mèqri s mera anoiktì. . GnwrÐzoume apì thn Enìthta 1 ìti an to ginìmeno ab dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn eÐnai n-st  dÔnamh akeraÐou. Apìdeixh. c ∈ R me ab = cn . ta pi eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ anˆgwga stoiqeÐa kai oi ci eÐnai jetikoÐ akèraioi. . Ja qreiastoÔme mia genÐkeush autoÔ.

2. y ∈ Z tètoioi ¸ste 2x3 = y 2 + 1. (1 + i)2 . kai ˆra to y + i diaireÐtai me to 1 + i allˆ ìqi me to (1 + i)2 .3.10 èpetai ìti upˆrqei antistrèyimo u ∈ Z[i] kai γ + δi ∈ Z[i] me a + bi = u(γ + δi)3 . kai katˆ sunèpeia lambˆnoume to sÔsthma y = γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 = (γ + δ)(γ 2 − 4γδ + δ 2 ) 1 = γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 = (γ − δ)(γ 2 + 4γδ + δ 2 ). (1. δ) = (1. (5. EukleÐdeiec Perioqèc 223 eÐnai oi (x. opìte èqoume y + i = (1 + i)(a + bi) kai y − i = (1 + i)(c + di). 'Estw x. eÐnai oi (x. (1) Kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i diaireÐ to (y + i) − (y − i) = 2i = (1 + i)2 . ParathroÔme ìti o y eÐnai perittìc. opìte x = 1. pou epÐshc melet jhke apì ton Fermat.9 1) kai epomènwc apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] paÐrnoume ìti kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i eÐnai suntrofikìc me ènan apì touc 1. 0). an o x eÐnai ˆrtioc tìte kai o y eÐnai ˆrtioc. c + di ∈ Z[i] eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. ìpou ta a + bi. δ ∈ Z. Prˆgmati. (0. To 1 + i eÐnai anˆgwgo apì thn Parat rhsh 3. 1). Epeid  kˆje antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i] eÐnai trÐth dÔnamh sto Z[i]. mporoÔme na upojèsoume ìti u = 1 (giatÐ an u = ν 3 . Qrhsimopoi¸ntac thn (??) lambˆnoume (ix)3 = (a + bi)(c + di). ±11). Antikajist¸ntac sthn pr¸th brÐskoume ìti y = ±1. eÔkola diapist¸noume apì thn deÔterh exÐswsh tou sust matoc ìti (γ. EpÐshc to 1 + i diaireÐ to y − i = 2k + 1 − i. x3 = y 2 + 4. gia kˆpoio k ∈ Z. 1 + i. 'Eqoume y + i = (1 + i)(a + bi) = (1 + i)(γ + δi)3 = = (γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 ) + (γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 )i. opìte grˆfontac x = 2X . Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. Sto Z[i] jewroÔme thn paragontopoÐhsh (y + i)(y − i) = 2x3 . Sunep¸c ènac µκδ twn y + i kai y − i eÐnai to 1 + i. Epeid  o y eÐnai perittìc èqoume y + i = 2k + 1 + i. y) = (1. ±2). Apì to L mma 3. tìte u(γ + δi)3 = ν 3 (γ + δi)3 = (νγ + νδi)3 ).2.2. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc. −1). y) = (2. Epeid  γ. −1).

'Estw R = { m |m. 4. 7. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p > eÐnai megistikì an kai mìno an to p eÐnai anˆgwgo. p = 0. . Ston orismì thc EukleÐdeiac perioq c. Ask seic 3. H perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δk pou orÐzetai apì δk (m) = |m| + k . a = 0. Na brejeÐ èna d ∈ Z[i] tètoio ¸ste < 2 > + < 3 + 3i >=< d >. Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. Tìte < a > + < b >=< d > an kai mìno an to d eÐnai ènac µκδ twn a. 'Ara mporoÔme na upojèsoume ìti o x eÐnai perittìc. b.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. To sÔsthma pou prokÔptei ed¸ eÐnai to 2 = γ(γ 2 − 3δ 2 ). Kˆje gn sio ide¸dec miac perioq c kurÐwn idewd¸n perièqetai se megistikì ide¸dec. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a ∈ R. 5. b = −4 + i. ìpou k ∈ N. 'Ena q eÐnai to −1 + i kai èna ˆllo eÐnai to −1. O R eÐnai mia akeraia perioq  pou perièqei to Z. Me thn upìjesh aut  mporoÔme na apodeÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2 + yi.10 sth sqèsh (2 + yi)(2 − yi) = x3 . ta q. y = δ(3γ 2 − δ 2 ) pou eÔkola epilÔetai afoÔ γ. ApodeÐxte ìti to pl joc twn idewd¸n tou R pou perièqoun to < a > eÐnai peperasmèno. Upìdeixh: Sto Z[i].2. n ∈ Z. r den eÐnai anagkastikˆ monadikˆ. ApodeÐxte ìti: n a. 1. 3.224 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai y = 2Y paÐrnoume thn exÐswsh 2X 3 = Y 2 + 1 pou lÔsame prohgoumènwc. b ∈ R. 6. èstw a = 5 + 3i. 2. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R. n perittìc}. Epomènwc efarmìzoume to L mma 3. δ ∈ Z. 2 − yi eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto Z[i]. 8.

tìte to S eÐnai s¸ma. p eÐnai anˆgwgo b. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. ApodeÐxte ìti an o ϕ den eÐnai isomorfismìc. 'Estw R ènac daktÔlioc me Z ⊆ R ⊆ Q. n perittoÔc eÐnai antistrèyima. 11. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n kai o S akeraÐa perioq . jewr ste thn akoloujÐa < a >⊇< a2 >⊇ . 12. 15. Upìdeixh: O pur nac eÐnai mh mhdenikì pr¸to ide¸dec. d.2. R perioq  kurÐwn idewd¸n ⇒ R[x] perioq  kurÐwn idewd¸n. Exetˆste an alhjeÔoun oi parakˆtw protˆseic. O pur nac eÐnai to < x >. EukleÐdeiec Perioqèc 225 b. ApodeÐxte ìti o R eÐnai s¸ma. Kˆje mh mhdenikì ide¸dec tou R perièqei stoiqeÐo thc morf c 2t gia kˆpoio t > 0. 13. . ìpou k eÐnai elˆqisto me thn idiìthta 2k ∈ I . Tìte kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. R/ < p > eÐnai s¸ma c. 10. 16. Ta stoiqeÐa thc morf c m me m. 'Estw R mia perioq  me thn idiìthta: kˆje gn sia fjÐnousa akoloujÐa idewd¸n I1 I2 . . ApodeÐxte ìti to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. Upìdeixh: Jewr ste ton epimorfismì R[x] f (x) → f (0) ∈ R. Efarmìste to L mma 3.3. n c. tìte o R s¸ma. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. 14. Efarmìste thn 'Askhsh 11.3. . a. 'Estw R mÐa perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R − {0}. Kˆje mh mhdenikì pr¸to ide¸dec perioq c kurÐwn idewd¸n eÐnai megistikì. 9.2. Upìdeixh: An I eÐnai èna ide¸dec tou R jewr ste to sÔnolo Z ∩ I . . R/ < p > eÐnai akeraÐa perioq . Upìdeixh: An I eÐnai mh mhdenikì ide¸dec tou R. Ta akolouja eÐnai isodÔnama a. H perioq  R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. Upìdeixh: Gia na deÐxete ìti to a = 0 eÐnai antistrèyimo. . apodeÐxte ìti I =< 2k >. ApodeÐxte ìti an o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. R EukleÐdeia perioq  ⇒ R[x] EukleÐdeia perioq . eÐnai peperasmènh. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. b.

226 17. ApodeÐxte ìti Z[i]/ < 1 + i >∼ Z2 . =

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

18. Na prosdioristeÐ èna m tètoio ¸ste Z[i]/ < 1 + 3i >∼ Zm . = Upìdeixh: AnalÔste to 1 + 3i se ginìmeno anag¸gwn kai efarmìste to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ('Askhsh 2.6.19). 19. Sto Z[i], pou eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc, èqoume 10 = 2 · 5 = (1 + 3i)(1 − 3i). Exhg ste. √ √ 20. ApodeÐxte ìti o Z[ −2] = {a + b −2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia √ perioq  wc proc thn apeikìnish δ(a + b −2) = a2 + 2b2 . 21. Sumplhr¸ste thn apìdeixh ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc x3 = y 2 + 4 eÐnai oi (x, y) = (2, ±2), (5, ±11). (Bl. thn Efarmog  3.2.11). 22. 'Estw n ènac arnhtikìc akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. ApodeÐxte ìti:

a. An n ≤ −2, tìte ta monadikˆ antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou √ √ Z[ n] = {a + b n ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai ta ±1. √ b. O daktÔlioc Z[ n] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an n = −1, −2. Upìdeixh: Upojètontac ìti n < −2 kai ìti o daktÔlioc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc apodeÐxte me th bo jeia thc sunˆrth√ shc δ(a + b n) = a2 − nb2 , ìti to 2 eÐnai anˆgwgo. Autì eÐnai ˆtopo lìgw thc 'Askhshc 3.1.11. Gia to antÐstrofo, dec thn 'Askhsh 20.

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

227

3.3 Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn
Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] ja apodeÐxoume ed¸ èna je¸rhma tou Fermat pou perigrˆfei touc fusikoÔc arijmoÔc pou mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume èna Je¸rhma tou Lagrange pou lèei ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + y 2

Estiˆzontac arqikˆ thn prosoq  mac stouc pr¸touc arijmoÔc, parathroÔme ìti 2 = 12 + 12 , 5 = 12 + 22 , 13 = 22 + 32 , 17 = 12 + 42 , 29 = 22 + 52 , en¸ oi 3, 7, 11, 19, 23 den mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To epìmeno apotèlesma mac lèei ìti o pr¸toc p = 2 eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn an kai mìno an p ≡ 1 mod 4. nama

3.3.1 Je¸rhma. 'Estw p > 2 ènac pr¸toc arijmìc. Ta akìlouja eÐnai isodÔ1. p ≡ 1 mod 4 2. to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i] 3. upˆrqoun akèraioi a, b tètoioi ¸ste p = a2 + b2 . Apìdeixh. 1 ⇒ 2. 'Estw p ≡ 1 mod 4. Tìte (−1) 2 = 1. Epomènwc apì to krit rio tou Euler (Efarmog  2.4.4) èpetai ìti upˆrqei q ∈ Z tètoioc ¸ste
p−1

q 2 ≡ −1

mod p.

To p diaireÐ to q 2 + 1 sto Z kai katˆ sunèpeia diaireÐ to (q + i)(q − i) sto Z[i]. Gia na deÐxoume ìti to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo sto Z[i], ja deÐxoume ìti to p den diaireÐ kanèna apì ta q + i, q − i sto Z[i]. Autì arkeÐ giatÐ o Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw p|q + i. Tìte q + i = p(a + bi), gia kˆpoia a, b ∈ Z, kai epomènwc 1 = pb, pou eÐnai ˆtopo. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti to p den diaireÐ to q − i. 2 ⇒ 3. Profan¸c to p den eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. AfoÔ to p den eÐnai anˆgwgo sto Z[i] èqoume p = (a + bi)(c + di) gia kˆpoia mh antistrèyima stoiqeÐa a + bi, c + di ∈ Z[i]. Epomènwc δ(p) = δ(a + bi)δ(c + di), ìpou δ eÐnai h sunˆrthsh pou eÐdame sto Je¸rhma 3.2.8. 'Ara p2 = (a2 + b2 )(c2 + d2 ). Epeid  a2 + b2 , c2 + d2 > 1, apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z paÐrnoume p = a2 + b2 (= c2 + d2 ). 3 ⇒ 1. 'Estw p = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Epeid  to tetrˆgwno kˆje akeraÐou

228

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

eÐnai isìtimo me 0, 1 mod 4 paÐrnoume p ≡ 0, 1, 2 mod 4. Allˆ o p eÐnai perittìc akèraioc diˆforoc tou 2. 'Ara p ≡ 1 mod 4. 1) Sthn ekf¸nhsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den sumperilˆbame ton pr¸to 2. Ston daktÔlio Z[i] to stoiqeÐo 2 den eÐnai anˆgwgo, afoÔ 2 = −i(1 + i)2 kai to 1 + i eÐnai anˆgwgo (giatÐ δ(1 + i) = 2 pou eÐnai pr¸toc arijmìc, bl Parat rhsh 3.2.9 1)). 2) EpishmaÐnoume ìti an o pr¸toc p grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn mh arnhtik¸n akeraÐwn, p = a2 + b2 , tìte oi a, b eÐnai “ousiastikˆ” monadikoÐ. Bl. 'Askhsh 5. 'Eqoume prosdiorÐsei touc pr¸touc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Ja qarakthrÐsoume t¸ra touc fusikoÔc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apì th stoiqei¸dh tautìthta

Shmei¸seic

Oi fusikoÐ arijmoÐ n thc morf c n = x2 + y 2

(a2 + b2 )(c2 + d2 ) = (ac − bd)2 + (ad + bc)2

(1)

sumperaÐnoume ìti to ginìmeno dÔo akeraÐwn pou grˆfontai wc ajroÐsmata dÔo tetrag¸nwn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Sunep¸c, apì to Je¸rhma 3.3.1 èqoume ìti kˆje dÔnamh pm , ìpou p ≡ 1 mod 4, eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To Ðdio sumbaÐnei gia tic dunˆmeic 2m . 'Estw
r+1 n = 2n0 pn1 . . . pnr pr+1 . . . pns r s 1

n

h paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn, ìpou

p1 , . . . , pr ≡ 1 mod 4 kai pr+1 , . . . , ps ≡ 3

mod 4.

Kajènac apì touc parˆgontec 2n0 , pn1 , . . . , pnr eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸r 1 nwn kai sunep¸c to ginìmenì touc eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. An upojèsoume ìti oi ekjètec nr+1 , . . . , ns eÐnai ˆrtioi, tìte bèbaia kajènac apì touc nr+1 pr+1 , . . . , pns eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn (katˆ tetrimmèno trìpo), opìs te apì thn (??) sumperaÐnoume ìti to n eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti isqÔei kai to antÐstrofo:

3.3.2 Je¸rhma. 'Enac fusikìc arijmìc n grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n an kai mìno an sthn anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn o ekjèthc kˆje pr¸tou p me p ≡ 3 mod 4 eÐnai ˆrtioc.

Gia parˆdeigma, o 2002 = 2 · 7 · 11 · 13 den grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, en¸ o 154154 = 2 · 72 · 112 · 13 grˆfetai. Gia thn apìdeixh tou prohgoumènou Jewr matoc ja qreiastoÔme ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i].

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

229

3.3.3 Je¸rhma. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta akìlouja:
1) ±p, ±ip, ìpou p ∈ N eÐnai pr¸toc me p ≡ 3 mod 4 2) a + bi ∈ Z[i], ìpou a2 + b2 eÐnai pr¸toc. Apìdeixh. Apì to Je¸rhma 3.3.1 kai to gegonìc ìti ta ±1, ±i eÐnai antistrèyima sto Z[i], prokÔptei amèswc ìti ta stoiqeÐa tou 1) eÐnai anˆgwga. Sthn Parat rhsh 3.2.9 1) eÐdame ìti ta stoiqeÐa sthn perÐptwsh 2) tou jewr matoc eÐnai epÐshc anˆgwga. AntÐstrofa, èstw a + bi ∈ Z[i] èna anˆgwgo stoiqeÐo. An b = 0, tìte epeid  to a ∈ Z eÐnai anˆgwgo, o |a| einai pr¸toc. Apì to Je¸rhma 3.2.1, èpetai ìti a ≡ 3 mod 4. An a = 0, apodeiknÔetai me parìmoio trìpo ìti b = ±p, ìpou p pr¸toc me p ≡ 3 mod 4. 'Estw t¸ra a, b = 0. Wc eikìna anag¸gou stoiqeÐou kˆtw apì ènan isomorfismì daktulÐwn to a − bi ∈ Z[i] eÐnai anˆgwgo ('Askhsh 3.1.8). 'Eqoume

a2 + b2 = (a + bi)(a − bi).
'Estw a2 +b2 = cd, me c, d ∈ N, c, d > 1. An ta c, d  tan anˆgwga sto Z[i], tìte apì thn isìthta (a + bi)(a − bi) = cd kai to gegonìc ìti o daktÔlioc Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc ja paÐrname ìti to a + bi eÐnai suntrofikì me to c   d, prˆgma ˆtopo. An èna apì ta c, d den  tan anˆgwgo, tìte h isìthta (a + bi)(a − bi) = cd odhgeÐ pˆli se ˆtopo afoÔ sto aristerì mèloc èqoume ginìmeno dÔo anag¸gwn stoiqeÐwn kai sto dexiì èqoume ginìmeno toulˆqiston tri¸n. ApodeÐxame ìti o a2 + b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma 3.3.2. Apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. H mÐa kateÔjunsh èqei  dh apodeiqteÐ sta sqìlia pou prohg jhkan thc ekf¸nhshc tou Jewr matoc. 'Estw t¸ra n = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Tìte

n = (a + ib)(a − ib).
'Estw

a + ib = π1 . . . πr (a1 + ib1 ) . . . (as + ibs )
h paragontopoÐhsh tou a + ib se ginìmeno anag¸gwn, ìpou ta πj eÐnai thc morf c ±pj   ±ipj (pj ∈ Z eÐnai pr¸toc kai pj ≡ 3 mod 4) kai gia ta aj +ibj ∈ Z[i] isqÔei ìti oi a2 + b2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ (Je¸rhma 3.3.3). Jewr¸ntac j j suzugeÐc migadikoÔc paÐrnoume

a − ib = π1 . . . πr (a1 − ib1 ) . . . (as − ibs )

230 kai katˆ sunèpeia

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

n = |π1 |2 . . . |πr |2 (a2 + b2 ) . . . (a2 + b2 ). 1 1 s s

(2)

Gia kˆje j = 1, . . . , r isqÔei |πj |2 = p2 kai pj ≡ 3 mod 4. Kajènac apì j touc a2 + b2 (j = 1, . . . , s) eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou den eÐnai isìtimoc me j j to 3 modulo 4 (Je¸rhma 3.3.1). Sunep¸c o ekjèthc sto dexiì mèloc thc (??) kˆje pr¸tou pou eÐnai isìtimoc me to 3 modulo 4 eÐnai ˆrtioc arijmìc.

Sqìlia
Ed¸ egeÐrontai pollˆ endiafèronta erwt mata. Gia parˆdeigma, upˆrqei k tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma k tetrag¸nwn; An nai poio eÐnai èna k; Epeid  to 7 den grˆfetai wc ˆjroisma 3 tetrag¸nwn, blèpoume ìti an upˆrqei k , tìte k ≥ 4. O Lagrange apèdeixe ìti to elˆqisto k eÐnai 4: kˆje fusikìc arijmìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn. Arketèc apodeÐxeic autoÔ eÐnai gnwstèc s mera. Sto biblÐo twn Hardy kai Wright [13] upˆrqoun treic. Mia ˆllh apìdeixh dÐnoume parakˆtw. Poio genikˆ, dojèntoc tou n upˆrqei g(n) tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma g(n) to pl joc n-st¸n dunˆmewn; Autì eÐnai gnwstì wc to prìblhma tou Waring (o opoÐoc to melèthse to 1770). H apˆnthsh eÐnai jetik  ìpwc èdeixe o Hilbert to 1909. Poioc eÐnai o elˆqistoc g(n); To 1964, apedeÐqjh ìti gia n = 5 o elˆqistoc g(n) eÐnai 37. Gia megˆla n, h elˆqisth tim  tou g(n) paramènei mèqri s mera ˆgnwsth. 'Ena ˆllo er¸thma pou mporoÔme na jèsoume ed¸ eÐnai: katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc parÐstatai ènac fusikìc arijmìc wc ˆjroisma g(n) n-stwn dunˆmewn; Gia sunaf  probl mata kai apotelèsmata parapèmpoume sto biblÐo tou Grosswald [11]. GiatÐ na endiaferjeÐ kaneÐc gia tètoia probl mata; O Ðdioc o Grosswald lèei: “En¸ oi MajhmatikoÐ spˆnia egeÐroun tètoiouc problhmatismoÔc, suqnˆ epishmaÐnoun tic efarmogèc twn kajar¸n majhmatik¸n sth fusik , mhqanologÐa kai ˆllouc episthmonikoÔc tomeÐc. EpÐshc, sthn paroÔsa perÐptwsh, mporeÐ na uposthriqjeÐ h jèsh ìti h melèth ajroismˆtwn tetrag¸nwn akeraÐwn eÐnai qr simh se probl mata pou aforoÔn shmeÐa diktuwt¸n (lattices), sthn krustallografÐa, kai se orismèna probl mata sth mhqanik .”

Sto Je¸rhma 3.3.1 qarakthrÐsame touc pr¸touc p pou grˆfontai sth morf  p = x2 + y 2 . Ta kÔria shmeÐa thc apìdeixhc  tan ta ex c.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + 2y 2

• H isotimÐa q 2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1 mod 4

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

231

• O Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Ac jewr soume ed¸ èna sunafèc er¸thma: Poioi pr¸toi p grˆfontai sth morf 

p = x2 + 2y 2 ;
Kaj¸c h perÐptwsh p = 2 eÐnai tetrimmènh upojètoume p = 2. Jewr¸ntac peript¸seic modulo 2 gia ta x, y blèpoume ìti x2 + 2y 2 ≡ 0, 1, 2, 3, modulo 8 kai epeid  o p eÐnai perittìc pr¸toc brÐskoume thn anagkaÐa sunj kh

p ≡ 1, 3 mod 8.
ApodeiknÔetai ìti h sunj kh aut  eÐnai kai ikan . Den ja to apodeÐxoume autì, allˆ ja arkestoÔme sto na perigrˆyoume ta basikˆ shmeÐa thc apìdeixhc. Ac upojèsoume ìti gnwrÐzoume ta ex c.

i) H isotimÐa q 2 ≡ −2 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1, 3 mod 8 √ √ ii) O Z[ −2] = {a + bi 2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Tìte apì to i) upˆrqei q ∈ Z me p|q 2 + 2, opìte √ √ √ p|(q + i 2)(q − i 2) sto Z[ −2]. √ To p den eÐnai anˆgwgo sto Z[ −2], giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja èprepe, √ √ lìgw tou ii), na diaireÐ èna apì ta q + −2, q − −2, prˆgma adÔnato. Ta √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −2] eÐnai ta ±1 (ˆskhsh). Epomènwc èqoume √ √ √ √ p = (a + b −2)(c + d −2), ìpou a + b −2, c + d −2 = ±1. Lambˆnontac ta tetrˆgwna twn mètrwn migadik¸n arijm¸n èqoume p2 = (a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ). Epeid  a2 + 2b2 , c2 + 2d2 > 1, h monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z dÐnei p = a2 + 2b2 (= c2 + 2d2 ). Sunep¸c o p eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 . Ac sqoliˆsoume t¸ra√ upojèseic i) kai ii). Gia thn ii) mporeÐ na apotic deiqteÐ ìti o daktÔlioc Z[ √−2] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh √ δ : Z[ −2] → N, δ(a + bi 2) = a2 + 2b2 ('Askhsh 3.2.20) Epomènwc o daktÔlioc autìc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H apìdeixh tou i) eÐnai kˆpwc teqnik  kai gia ton lìgo autì paraleÐpetai. Genikˆ to er¸thma pìte mia isotimÐa thc morf c x2 ≡ a mod p èqei lÔsh eÐnai èna shmantikì jèma thc JewrÐac Arijm¸n pou melet jhke susthmatikˆ - metaxÔ twn ˆllwn - apì touc Euler, Legendre, Jacobi kai Gauss. Parapèmpoume sto biblÐo tou Rosen [24] kai eidikˆ sto Kefˆlaio 9.

232

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

Gia suntomÐa èstw A to sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n n thc morf c n = x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N. Apì thn tautìthta

Oi fusikoÐ arijmoÐ thc morf c n = x2 + 2y 2

(a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ) = (ac − 2bd)2 + 2(ad + bc)2
sumperaÐnoume ìti

m, n ∈ A ⇒ mn ∈ A.
Apì autì kai ton qarakthrismì twn pr¸twn thc morf c x2 + 2y 2 pou eÐdame pio pˆnw sunˆgoume ìti: an sthn paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth, tìte n ∈ A. MporeÐ na apodeiqteÐ to antÐstrofo katˆ trìpo parìmoio me thn apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. Gia to skopì autì ja prèpei na prosdioristoÔn ta √ anˆgwga stoiqeÐa thc EukleÐdeiac perioq c Z[ √ . Autˆ eÐnai ta ±p, ìpou p −2] eÐnai pr¸toc me p ≡ 5, 7 mod 8, kai ta a + bi 2, ìpou a2 + 2b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. H apìdeixh eÐnai parìmoia me aut  tou Jewr matoc 3.3.3. Telikˆ apodeiknÔetai ìti o fusikìc arijmìc n eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N, an kai mìno an sthn paragontopoÐhsh tou n kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth.

Sqìlia
Dustuq¸c h mèjodoc pou perigrˆyame prohgoÔmena den efarmìzetai se pio genikèc parastˆseic thc morf c n = x2 + dy 2 , ìpou to d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. Autì ofeÐletai sto gegonìc √ ìti gia d > 2 oi daktÔlioi Z[ −d] den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc (bl. 'Askhsh 3.2.22). 'Omwc, èqoun anaptuqjeÐ ˆllec mèjodoi sthn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n pou uposkelÐzoun thn èlleiyh thc idiìthtac thc monadikìthtac sthn paragontopoÐhsh stoiqeÐwn se ginìmeno anag¸gwn. Mia apì autèc basÐzetai sth monadikìthta thc paragontopoÐhshc idewd¸n ori√ smènwn daktulÐwn, ìpwc eÐnai oi Z[ −d], se ginìmeno pr¸twn idewd¸n. H idèa aut  an kei ston Kummer kai  tan o lìgoc pou eis gage th nèa gia thn epoq  aut  ènnoia tou ide¸douc! Gia sugkekrimèna paradeÐgmata thc mejìdou aut c parapèmpoume sthn Parˆgrafo 11.12 tou Artin, Algebra, [2].

Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn

Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. H apìdeixh pou ja d¸soume qrhsimopoieÐ 2 × 2

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

233

pÐnakec me stoiqeÐa apì to Z[i] kai ofeÐletai ston C. Small [27]. An kai h apìdeixh aut  den qrhsimopoieÐ th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i], thn anaptÔssoume ed¸ lìgw thc komyìthtac pou parousiˆzei. Sthn parakˆtw apìdeixh ja jewr soume gnwstèc basikèc idiìthtec apì th JewrÐa Omˆdwn, oi opoÐec melet¸ntai sthn Enìthta 4. Sugkekrimèna ja qrhsimopoi soume to Je¸rhma tou Lagrange kai to gegonìc ìti h pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc eÐnai kuklik . tetrag¸nwn stoiqeÐwn tou F . Epiplèon, an h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . An h qarakthristik  tou F den eÐnai 2, tìte akrib¸c ta misˆ apì ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai tetrˆgwna. Apìdeixh. An h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte h apeikìnish F a → a2 ∈ F eÐnai 1 − 1. Epeid  to F eÐnai peperasmèno, h apeikìnish aut  eÐnai epÐ. 'Ara kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . 'Estw t¸ra ìti h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. GnwrÐzoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn tou F eÐnai kuklik , kai apì to Je¸rhma 2.7.1 h omˆda aut  èqei ˆrtia tˆxh. 'Ara F ∗ = {g, g 2 , . . . , g 2m = 1} g ∈ F . Ta stoiqeÐa g 2 , g 4 , . . . , g 2m eÐnai bèbaia tetrˆgwna. Kˆje stoiqeÐo thc morf c g 2k+1 den eÐnai tetrˆgwno giatÐ an upˆrqei h ∈ F ∗ me g 2k+1 = h2 , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange stic omˆdec paÐrnoume g (2k+1)m = h2m = 1 opìte 2m|(2k + 1)m, dhlad  2|2k + 1, pou eÐnai ˆtopo. ApodeÐxame ìti akrib¸c ta misˆ apì ta stoiqeÐa tou F ∗ eÐnai tetrˆgwna. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. 'Estw z ∈ F ∗ , ìpou to z den eÐnai tetrˆgwno. JewroÔme ta uposÔnola tou F ∗

3.3.4 L mma. Kˆje stoiqeÐo enìc peperasmènou s¸matoc F eÐnai ˆjroisma dÔo

T = {x2 ∈ F ∗ |x ∈ F ∗ } kai S = {z − y 2 ∈ F ∗ |y ∈ F ∗ }.
Ta T kai S èqoun ton Ðdio plhjˆrijmo giatÐ h antistoiqÐa T x2 → z − x2 ∈ S 1 eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 'Ara F ∗ | = |T | = |S|. Epeid  z ∈ T , z ∈ S , sumperaÐnoume / / 2 ìti S ∩ T = ∅. 'Ara upˆrqoun x, y ∈ F me x2 = z − y 2 , dhlad  z = x2 + y 2 .

3.3.5 Pìrisma. An o jetikìc akèraioc n eÐnai pr¸toc   to ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn, tìte kˆje stoiqeÐo tou Zn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apìdeixh. An n = p eÐnai pr¸toc, o Zp eÐnai s¸ma kai to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. 'Estw n = p1 . . . pr , ìpou ta pi eÐnai diakekrimènoi pr¸toi. UpenjumÐzoume apì thn 'Askhsh 2.6.20 ìti upˆrqei ènac ismorfismìc daktulÐwn

ϕ : Zn

a → (a1 , . . . , ar ) ∈ Zp1 × · · · × Zpr ,

234

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

ìpou ai eÐnai h klˆsh upoloÐpwn modulo pi enìc (opoioud pote) antipros¸pou thc klˆshc a. SÔmfwna me to L mma 3.3.4, kˆje ai ∈ Zpi grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, ai = b2 + c2 , ìpou bi , ci ∈ Zpi . Sunep¸c h eikìna tou a eÐnai i i

ϕ(a) = (a1 , . . . , ar ) = = (b2 + c2 , . . . , b2 + c2 ) = 1 1 r r = (b2 , . . . , b2 ) + (c2 , . . . , c2 ) = 1 r 1 r = (b1 , . . . , br )2 + (c1 , . . . , cr )2 .
Epeid  o ϕ eÐnai isomorfismìc daktulÐwn, sumperaÐnoume ìti to a ∈ Zn grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn sto Zn . Erqìmaste t¸ra sto kentrikì shmeÐo thc apìdeixhc. Ja ergastoÔme me to daktÔlio M2 (Z[i]) twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa apì to Z[i]. Gia lìgouc a b suntomÐac èstw M = M2 (Z[i]). An A = ∈ M , jètoume A∗ = c d a c ¯ ¯ ¯ d ∈ M , ton suzug  anˆstrofo tou A. b ¯

3.3.6 L mma. 'Estw m, n, c, d ∈ Z kai
A= n c + di c − di m ∈ M.

An det A = 1, tìte upˆrqei B ∈ M tètoio ¸ste A = BB ∗ . Apìdeixh. Efarmìzoume epagwg  sto c2 +d2 . An c2 +d2 = 0, tìte c = d = 0 kai epomènwc A = I . Sthn perÐptwsh aut  jètoume B = I . 'Estw t¸ra c2 + d2 > 0. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 1h PerÐptwsh 0 < n ≤ m. Jètoume 1 0 C= ∈ M kai D = CAC ∗ . x − yi 1 Pollaplasiˆzontac parathroÔme ìti

D=

n r + si r − si ∗

∈ M, ìpou r = c + nx, s = d + ny

kai ∗ eÐnai kˆpoioc akèraioc. EpÐshc det D = (det C)(det A)(det C ∗ ) = 1. Isqurizìmaste ìti upˆrqoun x, y ∈ Z tètoia ¸ste r2 + s2 < c2 + d2 . An alhjeÔei o isqurismìc, tìte apì thn epagwgik  upìjesh upˆrqei E ∈ M tètoio

giatÐ an n = a2 q kai to q eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. . DiakrÐnoume peript¸seic. An c > n/2. h JewrÐa twn Exis¸sewn. y. oi Diaforikèc Exis¸seic. opìte r2 +s2 = (c−n)2 +d2 < c2 +d2 . Ja deÐxoume ìti sthn perÐptwsh aut  den empÐptei kanèna n. Apì to Pìrisma 3. epilègoume x = 1 kai y = 0. dhlad  èqoume mn − c2 − d2 = 1. tìte kai to n eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. Lagrange to 1770. Arqikˆ parathroÔme ìti n = 1.7 Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. T¸ra apodeiknÔoume ton parapˆnw isqurismì.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn 235 ¸ste D = EE ∗ .3. ìpwc eÐnai h JewrÐa Arijm¸n. An d > −n/2. O Lagrange ergˆsjhke se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n kai thc Fusik c. Gia kˆje fusikì arijmì n upˆrqoun fusikoÐ arijmoÐ w. 1 A= 1 n c + di c − di m To Je¸rhma autì apodeÐqthke apì ton J. Mènei na exetˆsoume thn perÐptwsh pou |c| ≤ n/2 kai |d| ≤ n/2.3. An d < −n/2. 2h PerÐptwsh 0 < m ≤ n. Apì thn upìjesh èqoume 0 < n ≤ m. x. epilègoume x = 0 kai y = −1. q = w2 + x2 + y 2 + z 2 . Apìdeixh. JewroÔme ton pÐnaka 3.3. An c < −n/2. pou eÐnai ˆtopo. 'Estw t¸ra n > 1. n = (aw)2 + (ax)2 + (ay)2 + (az)2 .5 upˆrqoun akèraioi c. m ∈ Z. kai epomènwc n2 ≤ nm = c2 + d2 + 1 ≤ (n/2)2 + (n/2)2 + 1 = n2 /2 + 1 < n2 . o Logismìc twn Metabol¸n. Jètontac B = C −1 E eÔkola epalhjeÔoume ìti BB ∗ = A. H perÐptwsh aut  eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh: Jètoume C= 1 x + yi 0 1 ∈M kai akoloujoÔme anˆloga b mata. d eÐnai mh mhdenikoÐ. pou eÐnai to zhtoÔmeno. z tètoioi ¸ste n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . afoÔ oi akèraioi c. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. d tètoioi ¸ste −1 ≡ c2 + d2 mod n. MporoÔme na upojèsoume ìti o n den diaireÐtai me to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. h Ourˆnia Mhqanik  kai h Udrodunamik . epilègoume x = −1 kai y = 0. epilègoume x = 0 kai y = 1.

b = c. Estw R to uposÔnolo tou M2 (Zp ) pou a b apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c . 8.3. c. Gia poiˆ p h isotimÐa (x + 1)2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh. k perittìc kai arketˆ megˆloc. Efarmìzontac to L mma 3. . 5.3. Na brejeÐ h anˆlush twn 29 kai 31 se ginìmena anag¸gwn sto Z[i]. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. Qrhsimopoi ste th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] kai to Je¸rhma 3. b.3. d) = 1. d ∈ N. 'Estw a. Upìdeixh: Jewr mata 3. Apì th sqèsh n c + di c − di m = w + xi y + zi ∗ ∗ w − xi ∗ y − zi ∗ blèpoume ìti n = w2 + x2 + y 2 + z 2 .3. 'Estw p ènac pr¸toc tètoioc ¸ste p = a2 +b2 = c2 +d2 . 2. Upìdeixh: (a + ib)(a − ib) = (c + id)(c − id). Poia eÐnai h sqèsh tou daktulÐou autoÔ me ton R thc prohgoÔmenhc ˆskhshc. b = d eÐte a = d.6 paÐrnoume A = BB ∗ gia kˆpoio B ∈ M . ApodeÐxte ìti kˆje jetikìc diairèthc tou akeraÐou a2 + b2 eÐnai thc morf c c2 + d2 ìpou µκδ(c. b dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi.2 kai 3. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn twn 2002 kai 2004 √ sto Z[i]. Upìdeixh: m = 2k . 6. Gia kˆje n ∈ N upˆrqei akèraioc m > n pou den eÐnai ˆjroisma twn tetrag¸nwn 4 jetik¸n akeraÐwn. 3. Tìte eÐte a = c. Sto Z[ −2].3 1. Ask seic 3. 7.236 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai parathroÔme ìti det A = 1. Gia poioÔc pr¸touc p o daktÔlioc Zp [x]/ < x2 + 1 > eÐnai s¸ma. ApodeÐxte ìti to −b a R eÐnai s¸ma an kai mìno an p ≡ 3 mod 4.3.3. 4. ìpou a.

en¸ to 2x3 − 6x2 + 4x − 4 ∈ Z[x] den eÐnai. SÔmfwna me to epìmeno L mma. an . ParathroÔme ìti autì den orÐzetai monadikˆ. gia kˆpoio g(x) ∈ R[x] pou eÐnai prwtarqikì. ParathroÔme ìti an f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikì kai c eÐnai ènac µκδ twn suntelest¸n a0 . .4. Gia na paragontopoi soume èna f (x) ∈ R[x] se ginìmeno anag¸gwn efarmìzoume epagwg  sto deg f (x). An f (x) = cg(x) kai f (x) = c g (x). .4 Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. an . ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. . An o daktÔlioc R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. f (x) = 0. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 237 3. 3.2 L mma. tìte èqoume f (x) = cg(x). 3. Upˆrqoun bèbaia kˆpoiec duskolÐec kaj¸c den gnwrÐzoume (proc to parìn) an èna anˆgwgo polu¸numo tou R[x] paramènei anˆgwgo sto F [x]. kˆje monikì polu¸numo tou R[x] eÐnai prwtarqikì.4. eÐnai anamenìmeno ìti sth melèth thc susqètishc twn poluwÔmwn tou R[x] kai F [x] shmantikì rìlo ja paÐxoun oi suntelestèc. ìpou ta c. Kˆje tètoio c onomˆzetai perieqìmeno tou f (x). Gia th monadikìthta thc paragontopoÐhshc aut c. tìte ta g(x). . opìte èna perieqìmeno tou 6x2 − 3x + 12 ∈ Z[x] eÐnai to 3 kai èna ˆllo eÐnai to −3. Gia parˆdeigma.3. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . H basik  idèa thc apìdeixhc tou parapˆnw Jewr matoc eÐnai apl . kˆje dÔo perieqìmena enìc poluwnÔmou eÐnai suntrofikˆ stoiqeÐa. jewroÔme to f (x) wc stoiqeÐo tou F [x]. Gia parˆdeigma. . c eÐnai perieqìmena tou f (x). . Sthn Parˆgrafo aut  ja apodeÐxoume ìti o poluwnumikìc daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. sto Z[x] èqoume 6x2 − 3x + 12 = 3(2x2 − x + 4) = (−3)(−2x2 + x − 4). EpÐshc ja doÔme merikèc efarmogèc. . To 2x3 − 6x2 + 5x − 4 ∈ Z[x] eÐnai prwtarqikì. DÐnoume touc akìloujouc orismoÔc.4. Epeid  to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. tìte kai o daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . 'Ena f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] onomˆzetai prwtarqikì an to 1 eÐnai ènac µκδ twn a0 . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x]. g (x) eÐnai prwtarqikˆ kai upˆrqei antistrèyimo R tètoio ¸ste c = uc kai g(x) = u−1 g (x). kai qrhsimopoioÔme th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x].1 Je¸rhma.

To c eÐnai eÐte antistrèyimo eÐte ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. 0 < deg h1 (x) < deg g(x) kai < deg h2 (x) < deg g(x). EÐnai profanèc ìti ta g(x). Sunep¸c to Ðdio isqÔei gia to h1 (x)h2 (x). H apìdeixh tou “ˆllou misoÔ” tou Jewr matoc eÐnai kˆpwc pio apaithtik  kaj¸c prèpei na katano soume th sqèsh twn anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x] me autˆ tou F [x]. An deg g(x) = 0. èqoume to zhtoÔmeno. An to g(x) eÐnai anˆgwgo.238 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apìdeixh. QrhsimopoioÔme epagwg  sto deg g(x). Tìte upˆrqei anˆgwgo p ∈ R pou diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)g(x). Apìdeixh. kˆje anˆgwgo stoiqeÐo tou R eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou R[x]. Ac apodeÐxoume t¸ra to “eÔkolo misì” tou Jewr matoc 3. ìpou g(x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikì. Gia na apant soume sto er¸thma autì qreiazìmaste to akìloujo apotèlesma. Ta hi (x) eÐnai prwtarqikˆ.4. Tìte to ginìmeno dÔo prwtarqik¸n poluwnÔmwn tou R[x] eÐnai prwtarqikì. 'Ara arkeÐ na apodeÐxoume ìti kˆje prwtarqikì polu¸numo eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. tìte to g(x) eÐnai antistrèyimo. g (x) eÐnai prwtarqikˆ. H apeikìnish ϕ : R[x] → R [x]. g(x) ∈ R[x] dÔo prwtarqikˆ polu¸numa. Epiplèon. UpenjumÐzoume pr¸ta ìti qrhsimopoioÔme thn ènnoia tou anag¸gou stoiqeÐou sÔmfwna me ton Orismì 3. <p> .4 L mma tou Gauss. 'Eqoume cg(x) = c g (x) opìte g(x) = u−1 g (x). alhjeÔei ìti èna anˆgwgo f (x) ∈ Z[x] paramènei anˆgwgo sto Q[x]. upˆrqoun h1 (x). h2 (x) ∈ R[x] me g(x) = h1 (x)h2 (x). Tìte to f (x) grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x] pou den eÐnai antistrèyimo   to mhdenikì polu¸numo. afoÔ to ginìmenì touc eÐnai prwtarqikì. 3. afoÔ to R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.1.4. Gia parˆdeigma.1. Apì thn upìjesh thc epagwg c kˆje hi (x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Ac upojèsoume ìti to ginìmeno f (x)g(x) den eÐnai prwtarqikì. afoÔ eÐnai prwtarqikì. an xn + · · · + a0 → an xn + · · · + a0 . Apì ton orismì tou perieqomènou prokÔptei ìti c = uc gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R.1. 'Estw ìti to g(x) den eÐnai anˆgwgo. 'Estw f (x). 'Estw ìti deg g(x) > 0. 3. Apìdeixh. Epeid  to g(x) eÐnai prwtarqikì.3 Prìtash.4. 'Eqoume f (x) = cg(x).

'Eqoume f (x) = cf1 (x). 3. deg g1 (x) = deg g2 (x). Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ìpou a = a+ < p >∈ ¯ 239 R . Autì eÐnai ˆtopo giatÐ ta f (x). . 1.3. h2 (x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikˆ. 'Estw f (x) = g(x)h(x). ApaloÐfontac touc paronomastèc ìlwn twn suntelest¸n (to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R) paÐrnoume df (x) = g1 (x)h1 (x). ApodeiknÔoume t¸ra th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R[x]. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. kai sunep¸c o R/ < p > eÐnai R akeraÐa perioq  (Je¸rhma 2. g1 (x) = c1 g2 (x).4. An to f (x) eÐnai prwtarqikì kai anˆgwgo sto F [x] tìte eÐnai anˆgwgo sto R[x].1. opìte kai o daktÔlioc [x] eÐnai akeraÐa <p> perioq  (Prìtash 2.2. ìpou ta f1 (x). c. 'Ara ϕ(f (x)) = 0   ϕ(g(x)) = 0. Autì eÐnai ˆmeso afoÔ R[x] ⊆ F [x] kai to f (x) eÐnai prwtarqikì.4). g(x) eÐnai prwtarqikˆ polu¸numa. Apìdeixh. deg h1 (x) = deg h2 (x). prˆgma pou shmaÐnei ìti o p diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)   ìlouc touc suntelestèc tou g(x).4. h(x) ∈ R[x]. ìpou R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. g2 (x). deg g1 (x) = deg g(x).5 Pìrisma.2 èqoume c1 c2 = dcu gia kˆpoio antistrèyimo u. deg h1 (x) = deg h(x). h(x) ∈ F [x].10. Sunep¸c to f (x) eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. To ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. h1 (x) = c2 h2 (x). c1 . dhlad  deg g(x) = 0   deg h(x) = 0. 2.4. c2 ∈ R kai deg f (x) = deg f1 (x).3). Apì to L mma 3. phlÐkwn thc R kai f (x) ∈ R[x]. F to s¸ma 1. An to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] tìte eÐnai anˆgwgo kai sto F [x]. ìpou d ∈ R. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Eqoume <p> ϕ(f (x)g(x)) = 0 kai ˆra ϕ(f (x))ϕ(g(x)) = 0. g1 (x). 'Eqoume dcf1 (x) = c1 c2 g2 (x)h2 (x) kai apì to L mma tou Gauss èpetai ìti to g2 (x)h2 (x) eÐnai prwtarqikì.6). Epeid  to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] paÐrnoume deg g2 (x) = 0   deg h2 (x) = 0. 2. opìte dcf1 (x) = dcug2 (x)h2 (x) kai f (x) = cf1 (x) = cug2 (x)h2 (x). 'Estw ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x]. afoÔ to p eÐnai anˆgwgo (ShmeÐwsh 3. ìpou g(x).

5. . . . qn (x) eÐnai prwtarqikˆ. 'Ara pi (x) = ui qi (x) gia kˆpoia ui ∈ F . Tìte s = t. q1 (x) . 'Ara p1 (x) . . .6 Prìtash. . 3. d1 . 1) Algebrikèc kampÔlec .4. cs p1 (x) . ta ci . cs .2 èqoume ìti ta pi (x). Ta pi (x). .4.4.4. . . dj ∈ R kai deg pi (x). qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. . . dt q1 (x) . Gia parˆdeigma. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x] paÐrnoume m = n kai. di eÐnai suntrofikˆ. . qj (x) eÐnai anˆgwga sto F [x] apì to Pìrisma 3. . kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) ta ci .3 kai thn Prìtash 3. . ìpou F eÐnai èna s¸ma. m = n. opìte apì to L mma 3. .4. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. qn (x) (1) dÔo paragontopoi seic tou f (x) se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. xn ] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc gia kˆje jetikì akèraio n. . . qj (x) eÐnai jetikoÔ bajmoÔ kai anˆgwga. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto F [x].7 Pìrisma. Apì thn Prìtash 3. xn ] kai F [x1 . . Apìdeixh. An o daktÔlioc R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . ìpou ci . . qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. . . . deg qj (x) > 0. bi ∈ R èqoume bi pi (x) = ai qi (x). Apì to L mma tou Gauss ta polu¸numa p1 (x) . . 3.4. 'Ena shmantikì apotèlesma pou apodeiknÔetai eÔkola me epagwg  eÐnai to akìloujo. ta pi (x). dt eÐnai suntrofikˆ. . AfoÔ ta pi (x).4. .4. tìte kai o R[x1 . Apì to L mma 3. Grˆfontac ui = ai /bi me ai . . . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) = c1 . di eÐnai suntrofikˆ sto R kai ta pi (x). xn ]. pm (x) = uq1 (x) . . qn (x) gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R.6 prokÔptei to Je¸rhma 3.8 Efarmogèc.2 kai thn isìthta (??) paÐrnoume ìti ta c1 . . oi daktÔlioi Z[x1 . eÐnai prwtarqikˆ.1.240 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 3. pm (x) = d1 .4. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R paÐrnoume s = t kai. . . pm (x).

y) = 1. g(x. Ja jewr soume ta polu¸numa f (x. èstw f (x. y). y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto C[x. y) sumperaÐnoume ìti to f (x. ja apodeÐxoume ìti: An to f (x. Wc stoiqeÐo tou F (y)[x]. C(y) = 0. Allˆ kˆje stoiqeÐo tou F (y)[x] èqei th morf  B(x. Epiplèon to f (x. 1 H lèxh algebrik  tonÐzei ìti h kampÔlh orÐzetai apì polu¸numo (se antÐjesh gia parˆdeigma me thn kampÔlh pou orÐzetai apì th sqèsh y = ex . y)B (x. y)B(x.12.3. y] kai C(y) ∈ F [y]. y). Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn gia kˆje g(x. y) ∈ F (y)[x]. b) = 0 onomˆzetai epÐpedh algebrik  kampÔlh1 kai sumbolÐzetai me Cf . y]. Sunep¸c paÐrnoume C(y)g(x. y)B(x. Apì autì mporoÔme na sumperˆnoume ìti gia tuqaÐa mh mhdenikˆ polu¸numa f (x. y]. Gia parˆdeigma. giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja eÐqame g(x. y). y) wc stoiqeÐa tou F (y)[x]. y) ∈ F [x. y). Autì eÐnai ˆtopo giatÐ o bajmìc tou f (x. y] kai C(y) ∈ F [y]. tìte to Cf eÐnai h gnwst  mac parabol . en¸ h lèxh epÐpedh upodhl¸nei ìti h kampÔlh eÐnai uposÔnolo tou disdiˆstatou q¸rou F × F . g(x. y) = x2 − y kai F = R. to f (x. ìpou B(x. y] ('Askhsh 9). Qrhsimopoi¸ntac thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc tou F [x. y) kai epeid  to f (x. ìpou to f (x. y) gia kˆpoio A(x. Me apaloif  paronomast¸n paÐrnoume mia sqèsh thc morf c f (x.4. y) eÐnai anˆgwgo tìte oi kampÔlec Cf . y] pou den eÐnai pollaplˆsio tou f (x. A (x.3. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 241 'Estw F èna s¸ma kai f (x. g(x. to sÔsthma f (x. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn (dhlad . y) ∈ C[x. y) ∈ F [x. y) + g(x. y). y]. y)) = 1 kai epomènwc (Je¸rhma 2. y) ∈ F [x. y) eÐnai anˆgwgo sthn perioq  monadik c paragontopoÐhshc F [x. MporoÔme qwrÐc periorismì thc genikìthtac na upojèsoume ìti o bajmìc tou f (x.7) upˆrqoun A(x. Apì ta prohgoÔmena prokÔptei ìti ston daktÔlio F (y)[x] isqÔei µκδ(f (x. an f (x. y) ∈ F [x. y) + g(x.5. y]. Gia thn apìdeixh tou pr¸tou isqurismoÔ mac. y)A(x. oi kampÔlec Cf . y) ∈ F [x. y) paramènei anˆgwgo sÔmfwna me to Pìrisma 2. y) wc proc x eÐnai jetikìc. b) ∈ F × F gia ta opoÐa isqÔei f (a. B (x. y) sto F (y)[x]. y) eÐnai anˆgwgo kai den diaireÐ to g(x. y) = f (x. g(x. . y). y). g(x. y) ∈ F (y)[x] tètoia ¸ste f (x. y) diaireÐ to C(y). y). y) = C(y). y) = g(x. y)/C(y). y) exakoloujeÐ na mh diaireÐ to g(x. y). y) wc proc x eÐnai jetikìc. To sÔnolo twn shmeÐwn (a. y) = f (x. y] kai den diaireÐ to g(x. ìpou B(x. x ∈ R). dhlad  wc polu¸numa sth metablht  x me suntelestèc apì to s¸ma F (y) pou eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou F [y]. y)A (x. y)A(x. y) = 0 èqei peperasmèno sÔnolo lÔsewn) an kai mìno an ta f (x.

. xn )fm (x1 . . . . . 2) Upologismìc orizous¸n Sth sunèqeia ja efarmìsoume idiìthtec tou Z[x1 . y] eÐnai omogenèc bajmoÔ 2 allˆ to 3x2 +5y 2 −4x den eÐnai omogenèc. y) ∈ C[x. . . g(x. xn ] mhdenÐzetai stic lÔseic tou sust matoc f1 (x1 . xn ].242 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 'Estw (a. y) eÐnai pollaplˆsio tou f (x. UpenjumÐzoume ìti èna mh mhdenikì polu¸numo tou R[x1 . y) eÐnai anˆgwgo kai Cf ⊆ Cg . . . Parˆdeigma 2. . . y) diaireÐ to g(x. y). xn )f1 (x1 . xn ) + · · · + gm (x1 . OrÐzousa Vandermonde .. xn ] kai k ∈ N tètoia ¸ste (g(x1 . . b) ∈ F × F . . . . . y) eÐnai anˆgwgo. . . . . . xn ) ∈ C[x1 . b) pou eÐnai polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ wc proc x. Apì thn parapˆnw sqèsh èqoume C(b) = 0. To apotèlesma autì eÐnai mÐa ˆllh morf  tou ” Nullstellensatz ’ (bl. b) ∈ Cf ∩ Cg . . . . . . y] èqei ˆpeirec rÐzec (a. . tìte to g(x. . y] ìpou to f (x. . an stoiqeÐa enìc metajetikoÔ da- . . Ac jewr soume t¸ra thn eidik  perÐptwsh F = C. . . y] ìpou to f (x. . H prìtash aut  eÐnai mia eidik  perÐptwsh enìc jemeli¸douc jewr matoc thc Algebrik c GewmetrÐac pou lèei ìti an kˆpoio g(x1 . .9. . . 'Estw a1 . . Gia parˆdeigma to 3x2 + 5y 2 − n 1 4xy ∈ Z[x. . ApodeÐxame ètsi ìti: an f (x. xn ) ∈ C[x1 . EÔkola diapist¸noume ìti to ginìmeno dÔo omogen¸n poluwnÔmwn bajm¸n r kai s eÐnai omogenèc bajmoÔ r +s. sumperaÐnoume ìti kai to pl joc twn a eÐnai peperasmèno. .. .9 Parat rhsh. y) ∈ C[x. xn ))k = g1 (x1 . . . y). . xin . y). . onomˆzetai omogenèc bajmoÔ r an eÐnai thc morf c f (x1 . g(x.in ∈ R. b) = g(a. . . xn ] pou sqetÐzontai me th monadikìthta thc paragontopoÐhshc gia na lˆboume mia qr simh mèjodo upologismoÔ orizous¸n. .. . . b) = 0 gia kˆpoio (a. .4. . den eÐnai omogenèc. . ìpou ai1 . . . R akeraÐa perioq . parathroÔme ìti an Cf ⊆ Cg tìte to f (x. . Epeid  kˆje mh stajerì polu¸numo sto C[x. Etsi to pl joc twn b eÐnai peperasmèno. 'Estw f (x. . . . gm (x1 . xn ). b) ∈ C × C (ˆskhsh). to pl joc twn riz¸n tou eÐnai peperasmèno. y). . xn ) = · · · = fm (x1 . . Epeid  kˆje a eÐnai rÐza tou f (x.in xi1 . tìte upˆrqoun g1 (x1 . xn ) = = ai1 . . H apìdeixh eÐnai pl rhc. . . i1 +···+in =r 3. xn ) = 0. . ..8 6)). . . Epeid  to C(y) eÐnai mh mhdenikì polu¸numo me suntelestèc apì s¸ma. . . . dhlad  f (a. xn ). EpÐshc eÐnai profanèc ìti to ginìmeno enìc mh omogenoÔc poluwnÔmou me èna omogenèc.

9 sumperaÐnoume ìti to f eÐnai omogenèc bajmoÔ 0. . blèpoume ìti to ∆ diaireÐtai me kˆje xi − xj (i < j). xn 1 Jewr¸ntac to ∆ wc polu¸numo sth metablht  x1 me suntelestèc apì to Z[x2 . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. afoÔ eÐnai monikˆ bajmoÔ 1. . parathroÔme ìti h antikatˆstash x1 → xi (i = 1) to mhdenÐzei. . xn−1 sta polu¸numa ∆ kai f (xi − xj ) kai blèpoume ìti eÐnai 1 kai f antÐstoiqa. h(x1 . .4. afoÔ mia orÐzousa me dÔo Ðsec st lec eÐnai mhdèn. Gia na n−1 n−2 prosdiorÐsoume to f sugkrÐnoume touc suntelestèc tou x1 x2 . an 1 Gia to skopì autì jewroÔme sto Z[x1 . .1 kai th ShmeÐwsh 2. kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. . xn ]. dhlad  ∆=f (xi − xj ). . . . .4. .3. xn ]. . . JewroÔme t¸ra ton omomorfismì daktulÐwn Φ : Z[x1 . . Sunep¸c to ginìmenì touc diaireÐ to ∆. . . EpÐshc to ∆ eÐnai èna omogenèc po2 (n − 1)n lu¸numo bajmoÔ (n − 1) + (n − 2) + · · · + 1 = . Apì thn Parat rhsh 2 3.4. dhlad  f ∈ Z. Me parìmoio trìpo. . . Ta polu¸numa autˆ eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou Z[x1 . . .3 1) sumperaÐnoume ìti to x1 − xi diaireÐ to ∆. ParathroÔme ìti to omogenèc polu¸numo bajmoÔ 1≤i<j≤n (xi − xj ) eÐnai èna (n − 1)n . Ja upologÐsoume thn orÐzousa 243 an−1 an−1 2 1 an−2 an−2 2 1 D = ··· ··· a1 a2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an−1 n an−2 n ··· . . . . xn ] → R. xn ] to polu¸numo xn−1 xn−1 1 2 xn−2 xn−2 1 2 ∆ = ··· ··· x1 x2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· n−1 xn n−2 xn ··· . . 'Ara f = 1 kai 1≤i<j≤n ∆= 1≤i<j≤n (xi − xj ). . . 1≤i<j≤n gia kˆpoio f ∈ Z[x1 . . . an ).4. . Apì to Je¸rhma 2. xn ) → h(a1 . xn ].

··· x1 2kπ 2kπ + ihm ∈ C. . ìpou Γi paristˆnei thn i st lh thc Γ . .244 Telikˆ èqoume 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh D = Φ(∆) = (ai − aj ). n − 1. xn ] jewroÔme to polu¸numo x1 x2 xn x1 Γ = xn−1 xn ··· ··· x2 x3 'Estw x3 x2 x1 ··· x4 ··· ··· ··· ··· ··· xn xn−1 xn−2 . n n n k = 0. Ac doÔme èna ˆllo parˆdeigma lÐgo pio polÔploko. H nèa pr¸th st lh eÐnai h n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn n−1 2 xn + ζk x1 + ζk x2 + · · · + ζk xn−1 n−1 2 xn−1 + ζk xn + ζk x1 + · · · + ζk xn−2 ··· n−1 2 x2 + ζk x3 + ζk x4 + · · · + ζk xn Apì kˆje stoiqeÐo thc st lhc aut c bgˆzoume koinì parˆgonta to n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn . . . 1. . . . 1≤i<j≤n Kukloeid c orÐzousa. Gia to skopì autì ston poluwnumikì daktÔlio C[x1 . . ··· a1 ìpou ai ∈ C. Sthn orÐzousa ekteloÔme thn ex c prˆxh sthl¸n: prosjètoume sthn pr¸th st lh to ζk = sun n−1 2 ζk Γ2 + ζk Γ3 + · · · + ζk Γn . 'Eqoume ìti ζk = 1. . Ja upologÐsoume thn orÐzousa a1 a2 an a1 C = an−1 an ··· ··· a2 a3 a3 a2 a1 ··· a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 .

. an ). . . opìte 1 Γ = n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ). 5. xn ] → C. paÐrnoume telikˆ C= 0≤k≤n−1 n−1 2 (a1 + ζk a2 + ζk a3 + · · · + ζk an ). dhlad  f ∈ C. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.4 Stic ask seic pou akoloujoÔn. parathroÔme ìti to f eÐnai omogenec bajmoÔ 0. . xn ) → h(a1 .4. ApodeÐxte ìti kˆje diairèthc tou f (x) eÐnai prwtarqikì polu¸numo. . 2. . 1. . . i) AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 245 Sunep¸c ta polu¸numa autˆ (gia k = 0. . . . xn ]. R paristˆnei mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai F to s¸ma phlÐkwn thc. paÐrnoume ìti to n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ) 0≤k≤n−1 diaireÐ to Γ . 'Estw f (x) ∈ R[x] èna prwtarqikì polu¸numo. . 3. 0≤k≤n−1 0≤k≤n−1 n−1 2 (x1 +ζk x2 +zk x3 +· · ·+ζk xn ) gia kˆpoio Efarmìzontac ton omomorfismì daktulÐwn C[x1 . D¸ste èna parˆdeigma dÔo poluwnÔmwn tou Z[x] pou eÐnai suntrofikˆ sto Q[x]. . . ektìc an anafèretai saf¸c kˆti ˆllo. . . . . h(x1 . Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou 2x2 − 2x + 4 sto Z[x]. n − 1) diairoÔn to Γ kai epeid  eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. Ask seic 3. sumperaÐnoume ìti f = 1. 1.3. 'Opwc kai sthn perÐptwsh thc orÐzousac Vandermonde. . Sunep¸c Γ = f f ∈ C[x1 . . . 4. ApodeÐxte ìti kai o R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. SugkrÐnontac suntelestèc tou xn . Sto Q[x]. allˆ ìqi sto Z[x].

allˆ ìqi EukleÐdeia perioq . y]. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. b. 1. AlhjeÔei ìti to S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . ··· a1 11. 7. ApodeÐxte ìti to R eÐnai s¸ma. 10. Diatup¸ste kai apodeÐxte mia genÐkeush. −y) = f (x. y). < 5 > 2. 'Estw f (x. y) = f (x. tìte to ide¸dec < f (x) > eÐnai pr¸to ide¸dec ston Z[x]. y) pou èqoun thn idiìthta f (−x.246 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh ii) 'Estw S o upodaktÔlioc tou Q[x. y] mh mhdenikˆ polu¸numa. An to f (x) eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. an an 1 2 an−2 an−2 1 2 an−3 an−3 1 2 ··· ··· 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an n an−2 n an−3 . ApodeÐxte ìti oi kampÔlec Cf . Up’odeixh: x2 y 2 = (xy)(xy). ìpou R = Z[i]. y] pou apoteleÐtai apì ta f (x. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn an kai mìno an ta f (x. y) ∈ C[x. < −2 + 3i > 9. ìpou ai eÐnai stoiqeÐa n ··· 1 metajetikoÔ daktulÐou me monadiaÐo stoiqeÐo. 8. < 7 > 3. i) 'Estw f (x) ∈ Z[x]. g(x. a1 a2 a3 −an a1 a2 −an−1 −an a1 ··· ··· ··· −a2 −a3 −a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . ìpou R = Z[i]/I. O Z[x. g(x. UpologÐste tic orÐzousec a. ìpou ai ∈ C. y). 6. Gia poia apì ta parakˆtw ide¸dh tou Z[i] o daktÔlioc R[x. 'Omoia kai o R[x. y).

(i) 'Estw f (x. (ii) 'Estw p(x) ∈ k[x] èna anˆgwgo polu¸numo (opìte deg p(x) ≥ 1) ¯ kai f (x. kˆtw apì ton omomorfismì Z[x] → Zp [x].3. An to f (x. . 12. f (x) > eÐnai megistikì ide¸dec tou Z[x].4. y) ∈ k[x. y) > eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou k[x. y) eÐnai anˆgwgo. f (x. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. y]. pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì Z → Zp . ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p(x). tìte to ide¸dec < f (x. y) > eÐnai megistikì ide¸dec tou k[x. y]. Ac jewr soume èna s¸ma F . eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. y]. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 247 ii) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x) ∈ Z[x] tètoio ¸ste h eikìna ¯ tou f (x). f (x. y] tètoio ¸ste h eikìna tou. y) ∈ k[x. y). ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p. kˆtw apì ton omomorfismì (k[x])[y] → (k[x]/ < p(x) >)[y] pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì k[x] → k[x]/ < p(x) >.

248 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh .

4 Omˆdec S aut . thn tètarth. Ta apotelèsmata thc melèthc aut c efarmìzontai se diˆfora jèmata pou èqoun sqèsh me th jewrÐa arijm¸n. Mèsw aut¸n anaptÔssetai h basik  melèth thc dom c miac omˆdac. Katìpin dÐnontai arketˆ paradeÐgmata omˆdwn kai exetˆzontai stoiqei¸deic idiìthtec aut¸n. Sth sunèqeia upeisèrqetai h ènnoia thc upoomˆdac miac omˆdac kai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. 249 . Enìthta tou biblÐou anaptÔssetai h stoiqei¸dhc jewrÐa twn omˆdwn. Sthn arq  melet¸ntai sugkekrimènec omˆdec mèsw twn opoÐwn phgˆzei h jemeli¸dhc ènnoia thc omˆdac.

toulˆqiston diaisjhtikˆ. tìte autì èqei pènte summetrÐec. Omˆdec 4. pou den eÐnai isìpleuro.2) kai oi dÔo strofèc S1 kai S2 gÔrw apì to kèntro tou trig¸nou katˆ gwnÐa 1200 kai 2400 antÐstoiqa katˆ th jetik  forˆ. E2 kai E3 antÐstoiqa (sq ma 4. Gia mia filosofikomajhmatik  kai pio leptomer  je¸rhsh thc ènnoiac “summetrÐa” parapèmpoume ton anagn¸sth sto klassikì biblÐo “Symmetry” grammèno apì to megˆlo majhmatikì tou perasmènou ai¸na Hermann Weyl [30] . ìti h anˆklash R wc proc thn eujeÐa E eÐnai h monadik  summetrÐa tou jewroÔmenou trig¸nou. 2 kai 3 kai èstw E h eujeÐa gramm  pou dièrqetai apì thn koruf  1 kai eÐnai kˆjeth sthn pleurˆ pou sundèei tic korufèc 2 kai 3.250 4. ìpwc sto sq ma 4. Gia parˆdeigma. Gewmetrikˆ.1 3 EÐnai fanerì. R2 kai R3 wc proc tic eujeÐec E1 .1. ac jewr soume èna isoskelèc trÐgwno. Ed¸ ja exetˆsoume aut  th susqètish me gewmetrikì trìpo pou eÐnai idiaÐtera diaisjhtikìc . Ðswc. perissìtero exoikeiwmènoc kai apì aut  thn idèa tou arijmoÔ. (pou eÐnai h antÐjeth . me korufèc 1. o opoÐoc “metakineД to sq ma me tètoio trìpo pou h nèa tou jèsh na mh diakrÐnetai apì thn arqik  tou.1. An ìmwc jewr soume èna isìpleuro trÐgwno. me thn opoÐa o ˆnjrwpoc eÐnai. o koinˆ apodektìc ìroc “summetrÐa” enìc gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai kˆje dunatìc “metasqhmatismìc”. Dhlad  metˆ thn metakÐnhs  tou na faÐnetai san na mhn èqei metakinhjeÐ.1 Omˆdec SummetrÐac 'Enac apì touc lìgouc pou h ènnoia thc omˆdac emfanÐzetai kai qrhsimopoieÐtai sqedìn se ìlec tic epist mec eÐnai ìti sqetÐzetai me thn idèa thc summetrÐac.1. pou eÐnai oi treic anaklˆseic R1 . ε 1 2 Sq ma 4.1.

EpÐshc. S2 kai S3 paÐrnoume tic upìloipec treic summetrÐec tou. h anˆklash R wc proc to epÐpedo pou tèmnei kˆjeta to prÐsma sto mèson tou. to orjì prÐsma tou sq matoc 4. an jewr soume th diatom  tou prÐsmatoc (sq ma 4. Sq ma 4.3α Sq ma 4. Epiplèon an efarmìsoume sto prÐsma thn anˆklash R kai metˆ mÐa apì tic strofèc S1 .1. 'Allec endiafèrousec summetrÐec sunantˆme se pollˆ diakosmhtikˆ sqèdia.1.3β Autèc oi strofèc den allˆzoun th morf  kai th jèsh tou prÐsmatoc.1. 1800 kai 2700 antÐstoiqa. Oi summetrÐec autèc eÐnai prˆgmati oi mìnec summetrÐec tou prÐsmatoc (giatÐ?). Prˆgmati.4.1. 251 ε1 1 2 ε2 Sq ma 4. S2 kai S3 gÔrw apì to kèntro thc katˆ gwnÐa 900 .3α ) aut  èqei treic summetrÐec pou eÐnai oi strofèc S1 . Omˆdec SummetrÐac proc th forˆ twn deikt¸n tou wrologÐou).3β èqei eptˆ summetrÐec. Gia parˆdeigma an upojèsoume ìti èna ˆnjoc epanalambˆnetai me stajer  a- .2 3 ε3 'Omoia.1.1. orÐzei mÐa ˆllh summetrÐa.

4 EÐnai fanerì apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata. ìti to sÔnolo twn summetri¸n enìc sq matoc kajorÐzei orismènec apì tic idiìthtec pou èqoun h morf  kai h jèsh tou.252 4. . .1. Sunep¸c eÐnai fusiologikì na strèyoume thn prosoq  mac sth leptomer  melèth twn idiot twn tou sunìlou twn summetri¸n enìc sq matoc. Sq ma 4. Omˆdec pìstash δ ˆpeirec forèc katˆ m koc thc eujeÐac E . allˆ ìpwc ja doÔme kai pio kˆtw. yn ) ∈ Rn .4. . y ) = i=1 pote) shmeÐwn x = ( x1 . y = ( y1 . . . ìpwc faÐnetai sto sq ma 4. . UpenjumÐzoume ìti ston EukleÐdeio q¸ro Rn orÐzetai to eswterikì ginìmeno √ ( xi − yi )2 dÔo (opoiwnd x · y = n xi yi kai h apìstash d( x. xn ). Gia th melèth aut  eÐnai qr simo na d¸soume t¸ra ènan orismì thc summetrÐac. .1. tìte oi ˆpeirec epanal yeic thc olisjaÐnousac anˆklashc A wc proc thn eujeÐa E katˆ diˆsthma δ (dhlad  metatìpish katˆ m koc thc eujeÐac E kai anˆklash) eÐnai ìlec oi summetrÐec tou sq matoc. . .

Aut  h apeikìnish I . Mia pr¸th genik  idiìthta pou diakrÐnoume gia tic summetrÐec tou M eÐnai ìti an efarmìsoume sto M diadoqikˆ dÔo (  perissìterec) summetrÐec tou. h opoÐa molonìti gia mh majhmatikoÔc Ðswc na mhn jewreÐtai summetrÐa. tìte h f eÐnai mia grammik  apeikìnish pou af nei to eswterikì ginìmeno analloÐwto. Tèloc mia tètarth genik  idiìthta pou diakrÐnoume eÐnai h ex c. α ∈ Rn . dhlad  f (x) · f (y) = x · y . y ). Aut  eÐnai h trÐth genik  idiìthta. 'Opwc anafèrjhke prohgoumènwc kˆje summetrÐa f tou M eÐnai 1 .1 eÐnai èna stoiqeÐo tou S( M ).1 apeikìnish. tìte ja pˆroume eÐte mÐa summetrÐa tou M   thn apeikìnish pou af nei kˆje shmeÐo tou M stajerì. lègetai isometrÐa. pou an efarmosjeÐ prin   metˆ thn efarmog  thc f epÐ tou M to apotèlesma eÐnai to Ðdio me autì thc I . y ∈ Rn . to apotèlesma eÐnai to Ðdio me to apotèlesma pou prokÔptei an efarmìsoume pr¸ta th summetrÐa pou prokÔptei apì th diadoqik  efarmog  thc f1 kai f2 kai metˆ efarmìsoume thn f3 . dhlad  d( f (x). Omˆdec SummetrÐac 253 eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou Rn .1. tìte f (x) = f (y). Thn lème de tautotik  summetrÐa tou M   tautotikì stoiqeÐo tou S( M ). dhlad  thn tautotik  apeikìnish I . Oi prohgoÔmenec idiìthtec ousiastikˆ anafèrontai sthn idèa thc “diadoqik c efarmog c” pou sth gl¸ssa twn apeikonÐsewn eÐnai h sÔnjes  touc. sÔmfwna me ton Orismì 4.1.1 (4)). Epomènwc ja mporoÔsame na poÔme akribèstera ìti autèc oi idiìthtec eÐnai idiìthtec tou sunìlou S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. An efarmìsoume diadoqikˆ mÐa summetrÐa f1 kai metˆ th summetrÐa pou pèrnoume apì th diadoqik  efarmog  dÔo summetri¸n f2 kai f3 .4. ìpou τα ( x ) = x + α. An mÐa isometrÐa den eÐnai orjog¸nioc metasqhmatismìc. afoÔ apì ton orismì an x = y . Mia deÔterh genik  idiìthta pou profan¸c isqÔei metaxÔ twn stoiqeÐwn tou sunìlou S( M ) eÐnai: An prin   metˆ thn efarmog  miac summetrÐac f epÐ tou M efarmìsoume thn I . Sunep¸c mporoÔme na doÔme ìti sthn f antistoiqeÐ mia ˆllh summetrÐa tou M (h opoÐa endèqetai na eÐnai kai h Ðdia h f ). Sthn perÐptwsh aut  h f lègetai orjog¸nioc metasqhmatismìc.1 (4) ). To sÔnolo twn summetri¸n tou M to sumbolÐzoume me S( M ). Mia apeikìnish f : Rn −→ Rn pou diathreÐ thn apìstash.1 Orismìc. Mia isometrÐa f ja lègetai summetrÐa tou M an f ( M ) = M . . ApodeiknÔetai ìti kˆje isometrÐa eÐnai kai epÐ apeikìnish. f (y) ) = d( x. ìpou M Kˆje isometrÐa f eÐnai mÐa 1 . gia kˆje x ∈ Rn (blèpe 'Askhsh 4. dhlad  aut  eÐnai h antÐstrofh apeikìnish f −1 thc f . 4.1. gia kˆje x.1 kai epÐ apeikìnish ('Askhsh 4. tìte aut  eÐnai h sÔnjesh g ◦ τα enìc orjog¸niou metasqhmatismoÔ g kai mÐac metatìpishc τα . tìte to apotèlesma eÐnai to Ðdio an efarmìzame mìno thn f epÐ tou M . Epiplèon an f (0) = 0.

Upˆrqei èna stoiqeÐo I tou S( M ) tètoio ¸ste I ◦ f = f ◦ I = f . 'Estw M èna isoskelèc trÐgwno pou den eÐnai isìpleuro. Omˆdec Ed¸ ja jèlame na parathr soume ìti autèc oi idiìthtec. h ∈ S( M ) isqÔei f ◦ ( g ◦ h ) = ( f ◦ g ) ◦ h. R3 . D. R2 . ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. g. S1 kai S2 eÐnai antÐstoiqa ta stoiqeÐa R1 .1. MporoÔme 1 2 na doÔme ìti h omˆda summetrÐac S( M ) apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 ('Askhsh 4. Ta antÐstrofa twn R1 . H omˆda summetrÐac ( S( M ). 4. AutoÐ eÐnai afenìc .to antÐstrofo thc f . efodiasmèno me thn sÔnjesh apeikonÐsewn “◦” lègetai omˆda summetri¸n tou M . R1 . ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. 'Estw M o monadiaÐoc kÔkloc x2 + x2 = 1.1. R3 ◦ R1 = S1 kai S2 ◦ R3 = R1 . 3. o kÔkloc eÐnai èna apì ta gewmetrikˆ sq mata pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. g tou S( M ) isqÔei f ◦ g ∈ S( M ).2 Orismìc. R3 . Gia kˆje f ∈ S( M ) upˆrqei èna stoiqeÐo f −1 ∈ S( M ) . R3 . To sÔnolo S( M ). A. S2 }. R }.jemeli¸dh rìlo sthn anˆptuxh thc sÔgqronhc 'Algebrac kai genikˆ sta Majhmatikˆ. gia kˆje stoiqeÐo f tou S( M ). 4. gia parˆdeigma. S1 . S2 kai S1 . An to M eÐnai to isìpleuro trÐgwno pou eÐqame jewr sei sthn arq  thc paragrˆfou. 'Opwc èqoume  dh anafèrei to M èqei mÐa mh tetrimmènh summetrÐa R gia thn opoÐa isqÔei R ◦ R = I . EÐnai skìpimo t¸ra na diatup¸soume tic parapˆnw idiìthtec qrhsimopoi¸ntac to sÔmbolo “◦” thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. R2 . 1. 'Eqoume de. Gia f. R2 . G.ìpwc gnwrÐzoume s mera .  tan polÔ dÔskolo gia ton ˆnjrwpo na tic diagn¸sei kai na diablèyei ìti ja èpaizan .tètoio ¸ste f ◦ f −1 = f −1 ◦ f = I . 2.254 4. Ed¸ to antÐstrofo stoiqeÐo tou R eÐnai to R kai tou I to I .tìte h omˆda summetrÐac ( S( M ).1 (6) ). Gia opoiad pote dÔo stoiqeÐa f.3 ParadeÐgmata. B. 'Etsi lème ìti to sÔnolo S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. R1 ◦ R1 = R2 ◦ R2 = R3 ◦ R3 = I. an kai eÐnai polÔ eÔkolo na apodeiqjeÐ ìti isqÔoun gia to S( M ). Autì diapist¸netai brÐskontac thn omˆda summetrÐac tou. Diaisjhtikˆ.

tìte thn orjog¸nia omˆda th sumbolÐzoume O2 ( R ). ikanopoieÐ kai autì tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h O2 ( R ). ja eÐnai èna stoiqeÐo tou sunìlou R( θ ) SO2 ( R ) = { R( θ )A( θ ) | 0 < θ ≤ 2π }. Blèpoume de ìti SO2 ( R ) = { T ∈ O2 ( R ) | det T = 1 }.4. . R( θ ) ◦ A( θ ) = R( θ − θ ). pou ekfrˆzontai. H omˆda summetrÐac S( M ) onomˆzetai orjog¸nia omˆda kai th sumbolÐzoume O( R2 ). gia mÐa stajer  anˆklash R( θ ) = I . Parat rhsh. èna stoiqeÐo thc O2 ( R ) an den eÐnai stoiqeÐo thc SO2 ( R ). Omˆdec SummetrÐac 255 ìlec oi strofèc.1. 0). (0. wc ex c R(θ) = sun θ hm θ hm θ −sun θ Shmei¸noume ìti isqÔoun oi sqèseic R( θ ) ◦ R( θ ) = A( θ − θ ) (ˆra R( θ ) ◦ R( θ ) = I ). Autì to sÔnolo efodiasmèno me th sÔnjesh apeikonÐsewn to onomˆzoume eidik  orjog¸nia omˆda kai to sumbolÐzoume SO2 ( R ). Apì tic prohgoÔmenec isìthtec blèpoume ìti to sÔnolo ìlwn twn strof¸n A( θ ). afoÔ h sÔnjesh dÔo anaklˆsewn eÐnai mia strof . wc proc th bˆsh { (1. Ac shmeiwjeÐ ìti kˆti anˆlogo den isqÔei gia to sÔnolo twn anaklˆsewn. An touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc touc jewr soume upì morf n pinˆkwn. Autèc oi isìthtec epibebai¸noun tic anaferjeÐsec idiìthtec thc S( M ). 1) } upì morf n pÐnaka wc A(θ) = sun θ −hm θ hm θ sun θ (strof  gÔrw apì thn arq  twn axìnwn katˆ gwnÐa θ) kai afetèrou ìlec oi anaklˆseic wc proc tic eujeÐec thc morf c Eθ : x1 hm( θ /2 ) − x2 sun( θ /2 ) = 0 pou dièrqontai apì thn arq  twn axìnwn kai sqhmatÐzoun me ton ˆxona x gwnÐa Ðsh me θ /2. ˙ dhlad  O2 ( R ) = SO2 ( R ) ∪ R( θ ) SO2 ( R ) (xènh ènwsh). Autèc ekfrˆzontai upì morf n pÐnaka. EpÐshc. se sqèsh me th sÔnjesh. A( θ ) ◦ R( θ ) = R( θ+θ ) kai A( θ )◦A( θ ) = A( θ+θ ) (ˆra A( θ )◦A( −θ ) = I ).

1 ) af nei to O stajerì kai ˆra S(Πn. 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 Sq ma 4. . . ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler (dhlad  φ(n) eÐnai to pl joc twn fusik¸n arijm¸n mikrotèrwn tou n kai pr¸twn proc to n). n − 1 oi korufèc tou. tìte upˆrqoun dÔo kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4. . an n = 5.1. 1 0 2 4 3 2 1 5 3 4 Sq ma 4.6 'Ola autˆ ta kanonikˆ polÔgwna èqoun thn Ðdia omˆda summetrÐac.256 4.1 ) ⊆ O2 (R). 1.6).1 ) perièqei th strof  gÔrw apì to O katˆ gwnÐa 2π/n pou paristˆnetai algebrikˆ me ton pÐnaka A = A(2π/n). me thn opoÐa ja asqolhjoÔme leptomerèstera argìtera.1 . H S(Πn. 1. .5). Mia ˆllh omˆda summetrÐac. aut  perièqei kai ìlec tic strofèc A(2πκ/n) = ( A ◦ A ◦ · · · ◦ A ). Upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me 2 korufèc tic 0.1.1. Kˆje T ∈ S(Πn. 'Estw 0.d .1 (9)). . . h opoÐa mporeÐ na melethjeÐ mèsw tou (monadikoÔ) kurtoÔ kanonikoÔ polug¸nou Πn. to opoÐo eÐnai eggegrammèno se kÔklo (èstw ton monadiaÐo) kèntrou O. Kˆje fusikìc arijmìc d pr¸toc proc ton n kai mikrìteroc tou n/2 orÐzei èna kanonikì polÔgwno Πn. . n − 1 ('Askhsh 4. tou opoÐou oi pleurèc eÐnai autèc pou en¸noun thn koruf  i me thn koruf  ( i + d ) mod n. EpÐshc. .1. κ 1 ≤ κ ≤ n.5 En¸ gia n = 9 upˆrqoun trÐa kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4. Omˆdec 4. eÐnai aut  enìc kanonikoÔ polug¸nou Πn me n korufèc. . Gia parˆdeigma.

. M. An o n eÐnai perittìc.1.1 ) èqei 2n stoiqeÐa. . . . Poiec eÐnai oi dunatèc metajèseic twn koruf¸n enìc tetrag¸nou pou den antistoiqoÔn se summetrÐec tou tetrag¸nou ? . EpÐshc blèpoume ìti isqÔei R(0) · R(0) = I . 'Estw σ h anˆklash wc proc ton ˆxona pou dièrqetai apì thn koruf  0 kai ac jewr soume autìn ton ˆxona san ton x-ˆxona sto R2 . Gia mia leptomer  melèth kanonik¸n sqhmˆtwn o anagn¸sthc parapèmpetai sto biblÐo tou H.1 1. afoÔ h omˆda summetrÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . en¸ kˆje ˆxonac summetrÐac dièrqetai apì to mèson miac pleurˆc kai apì thn apènanti koruf .1 ) ∩ SO2 (R). . 'Ara h omˆda S(Πn. dhlad  {A(2πκ/n) | 1 ≤ κ ≤ n} = S(Πn. S. 1. j = 0. To polÔgwno Πn. Gia parˆdeigma o kÔkloc eÐnai metaxÔ twn sqhmˆtwn tou epipèdou. dhlad  mac lèei pìso summetrikì eÐnai to M . Sthn anˆklash σ antistoiqeÐ o 1 0 pÐnakac R(0) = . j = 0.1 (ìpwc kai kˆje Πn.1 ) kai eÐnai uposÔnolo thc SO2 (R). n − 1 kai tic anaklˆseic R(2πj/n) = R(0) · A(2πj/n).d ) èqei n ˆxonec summetrÐac. tìte kˆje pleura èqei apènantÐ thc mÐa koruf .1 ) apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πj/n). 1. . (A ◦ A ◦ · · · ◦ A) = I kai R(0) · A · R(0) = (A ◦ A ◦ · · · ◦ A). An o n eÐnai ˆrtioc. dhlad  h S(Πn. en¸ stic ˆllec anaklˆseic antistoiqoÔn oi 0 −1 pÐnakec R(2πj/n).1 ) onomˆzetai diedrik  omˆda kai th sumbolÐzoume me Dn . “Regular Polytopes” [8]. 'Oso megalÔterh eÐnai h omˆda summetrÐac tou M tìso pio summetrikì eÐnai to M . . Apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata blèpoume ìti h omˆda summetrÐac enìc uposunìlou M tou Rn mac dÐnei èna mètro summetrÐac tou M . Ask seic 4. n − 1 (dec Parˆdeigma 3). n−1 n H omˆda S(Πn.4. tìte upˆrqoun dÔo tÔpoi axìnwn: n/2 to pl joc ˆxonec pou dièrqontai apì apènanti korufèc kai n/2 ˆxonec pou dièrqontai apì ta mèsa apènanti pleur¸n. pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. Omˆdec SummetrÐac 257 To sÔnolo aut¸n twn strof¸n ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h S(Πn. Coxeter. en¸ h omˆda summetrÐac enìc skalinoÔ trig¸nou apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  apeikìnish. .

. ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. Sqediˆste èna epÐpedo sq ma ètsi ¸ste a) na perilambˆnei dÔo orjog¸nia parallhlìgramma kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D4 . ìpou g eÐnai ènac orjog¸nioc metasqhmatismìc kai τ eÐnai mia metatìpish. 8. 1 (−1)n stoiqeÐa x 11. 10.258 2. 5. 6. 1. DeÐxte ìti upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me korufèc tic 2 0. Poia eÐnai h omˆda summetrÐac miac 4 × 4 skakièrac me enallassìmena ˆspra-maÔra tetragwnÐdia? To Ðdio er¸thma gia mia 3 × 3 skakièra. n − 1. b) 3x2 + 4y 2 = 12. Apì autì na sumperˆnete ìti mia isometrÐa eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. DeÐxte ìti kˆje isometrÐa tou Rn mporeÐ na grafteÐ monadikˆ wc g ◦ τ . (Jewr ste to O wc mia èlleiyh). ¡ ¡ ¡ ¡ rr ¡ ¡ ¡ r¡ ¡ ¡rr 9. . . b) na perilambˆnei trÐa isìpleura trÐgwna kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D3 . DeÐxte ìti h diedrik  omˆda Dn èqei akrib¸c n + + 2 2 tètoia ¸ste x ◦ x = 1. TaxinomeÐste ìla ta kefalaÐa grˆmmata thc alfab tou wc proc tic omˆdec summetrÐac twn. DeÐxte ìti h omˆda summetrÐac tou monadiaÐou kÔklou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . 7. . Prosjèste sto epìmeno sq ma mia eujeÐa oÔtwc ¸ste to sq ma na gÐnei ìso to dunatìn perissìtero summetrikì. g) xy = 1 ? 4. . Poiec eÐnai oi omˆdec summetrÐac twn grafhmˆtwn twn exis¸sewn a) y = x2 . Omˆdec d   d  d d     d  d  d d   3. Na brejoÔn oi omˆdec summetrÐac twn sqhmˆtwn 4.

tìte h σ eÐnai mÐa metˆjesh tou Z. 2. an n = 3. 4 }. na jewroÔme gia èna sÔnolo me n stoiqeÐa to sÔnolo X = { 1. h apeikìnish σ : R −→ R. tìte èqoume tic ex c èxi metajèseic tou . 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc. MÐa apeikìnish σ : X −→ X pou eÐnai 1 . σ(3) = 4 kai σ(4) = 1 eÐnai mÐa metˆjesh tou X . σ(x) = x+1. dhlad  paristˆnoume th σ wc σ = 1 2 3 ··· σ(1) σ(2) σ(3) · · · n σ(n) . . σ(2). .4. n kai h deÔterh gramm  apì touc arijmoÔc σ(1). . afoÔ σ(R) = R+ eÐnai oi jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ kai sunep¸c h σ den eÐnai metˆjesh. H pr¸th gramm  apoteleÐtai apì touc arijmoÔc 1.1 kai epÐ lègetai metˆjesh tou X . ìpou σ(i) eÐnai h eikìna tou i mèsw thc σ . . Tìte mporoÔme eÔkola na doÔme ìti ìlec oi summetrÐec tou orÐzoun metajèseic tou X . σ(2) = 2. . σ(2) = 1. gia lìgouc eukolÐac. n }. ParadeÐgmatoc qˆrin. ìpwc ja doÔme sta epìmena. Gia parˆdeigma. 3. An X eÐnai oi akèraioi Z kai σ : Z −→ Z. . 'Enac apì touc lìgouc gia touc opoÐouc autèc paÐzoun shmantikì rìlo sthn ìlh jewrÐa twn omˆdwn ofeÐletai. 'Ena ˆllo parˆdeigma eÐnai to ex c. . h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 3. . 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. an X = { 1.2. EÐnai loipìn skìpimo ed¸ na melet soume arketèc apì tic idiìthtec twn summetrik¸n omˆdwn afoÔ autèc ja mac bohj soun na katano soume th “dom ” twn omˆdwn. ParadeÐgmatoc qˆrh. σ(x) = ex . . eÐnai 1 . dhlad  ja jewroÔme metajèseic peperasmènwn sunìlwn. en¸ h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 2. Sta epìmena ja jewroÔme to sÔnolo X na eÐnai peperasmèno. Ja doÔme argìtera pwc oi metajèseic mporoÔn na qrhsimopoihjoÔn san èna basikì ergaleÐo gia thn perigraf  twn summetri¸n enìc gewmetrikoÔ sq matoc. 2. Ousiastikˆ autì anafèrei ìti h melèth twn peperasmènwn omˆdwn anˆgetai sthn melèth twn omˆdwn metajèsewn. an X eÐnai oi pragmatikoÐ arijmoÐ R. . .1 allˆ den eÐnai epÐ. 2. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 259 4.2 Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 'Ena apì ta shmantikìtera paradeÐgmata peperasmènwn omˆdwn eÐnai oi summetrikèc omˆdec. 'Opwc ja diapistwjeÐ pio kˆtw ta stoiqeÐa tou sunìlou X den paÐzoun kanèna ousiastikì rìlo sth melèth twn metajèsewn kai eÐnai koin  apodoq . sto je¸rhma tou Cayley. σ(n). σ(3) = 3 kai σ(4) = 3 den eÐnai. EpÐshc mÐa metˆjesh σ tou X sun jwc perigrˆfetai apì èna pÐnaka me 2 grammèc kai n st lec. .

'Estw σ mÐa metˆjesh tou X . èqontac epilèxei tic eikìnec twn 1. H parˆstash tou ginomènou σ2 σ1 se 2 × n pÐnaka eÐnai 1 2 ··· σ2 (1) σ2 (2) · · · σ1 (i) · · · σ2 σ1 (i) · · · i ··· σ1 (i) · · · n σ2 (n) n σ1 (n) n (σ2 σ1 )(n) ◦ 1 2 ··· σ1 (1) σ1 (2) · · · = 1 2 ··· (σ2 σ1 )(1) (σ2 σ1 )(2) · · · 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 i ··· (σ2 σ1 )(i) · · · . n−1. ja lègame ìti èqoume to apotèlesma thc σ2 epÐ thn σ1 . . Gia parˆdeigma èqoume ◦ 1 2 3 4 5 3 2 4 1 5 = 1 2 3 4 5 1 3 5 2 4 .2. 1 2 3 1 2 3 . . 4. . 2. 'Ara o sunolikìc arijmìc twn dunat¸n epilogwn gia th σ eÐnai n · (n − 1) · (n − 2) · · · · · 2 · 1 = n!. eÐnai ìti h apeikìnish σ2 ◦ σ1 eÐnai kai aut  mÐa metˆjesh tou X . . Gia to sÔnolo X = { 1. 1 2 3 . 2. 3 }. . EpÐshc lème ìti to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai to apotèlesma thc σ1 epi thn σ2 . 2.1 Prìtash.260 4. blèpoume ìti upˆrqoun n epilogèc gia thn eikìna σ ( 1 ) tou 1.1 kai epÐ. An σ1 kai σ2 eÐnai dÔo metajèseic tou X = { 1. . afou kai oi dÔo apeikonÐseic eÐnai 1 . Apìdeixh. . SuneqÐzontac me ton Ðdio trìpo. ìpwc kai stic summetrÐec gewmetrik¸n sqhmˆtwn. èqoume n − 1 epilogèc gia thn eikìna tou 2 (afoÔ h σ eÐnai 1-1). . . Omˆdec X = { 1. . 2 3 1 1 2 3 . Thn metˆjesh σ2 ◦ σ1 ja thn onomˆzoume ginìmeno twn σ1 kai σ2 kai ja grˆfoume aplˆ σ2 σ1 paraleÐpontac to sÔmbolo ◦ thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. Jewr¸ntac thn parˆstash thc σ . Epilègontac mÐa eikìna gia to 1. 3 1 2 1 2 3 3 2 1 . Autì ìmwc pou eÐnai shmantikì. n } upˆrqoun n! to pl joc metajèseic. 2 1 3 1 2 3 . n } tìte h sÔnjes  touc σ2 ◦ σ1 eÐnai mÐa apeikìnish X → X . . . 1 2 3 1 3 2 . An jewroÔsame to ginìmeno σ1 σ2 . 2. èqoume mìno mÐa epilog  gia thn eikìna tou n.

thn opoÐa sun jwc thn sumbolÐzoume me iX   aplˆ me i. 4 −→ 1 −→ 2 kai ˆra σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 4 −→ 2. . 2 −→ 2 −→ 3 σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 σ1 σ2 kai ˆra 2 −→ 3. .4. n } perilambˆnetai kai h tautotik  metˆjesh tou X . ìpwc eÔkola diapist¸noume. . Gia parˆdeigma èstw σ = . EÐnai fanerì ìti gia kˆje metˆjesh σ tou X isqÔei i σ = σ i = σ . . . dhlad  èqoume σ −1 = 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 Gia to ginìmeno σ σ −1 autoÔ tou paradeÐgmatoc blèpoume prˆgmati ìti 1 2 3 4 5 6 3 2 5 6 4 1 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 = 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 . dhlad  mÐa metˆjesh tou X . èqoume σ1 σ2 = σ2 σ1 .1 kai epÐ. EpishmaÐnoume ìti genikˆ gia to ginìmeno metajèsewn. afoÔ h σ eÐnai 1 .1 kai epÐ. An h σ parastajeÐ se morf  2 × n pÐnaka. Gia 3 2 5 6 4 1 3 2 5 6 4 1 na kajorÐsoume th morf  thc σ −1 jewroÔme ton pÐnaka 1 2 3 4 5 6 pou prokÔptei apì thn enallˆgh twn gramm¸n tou pÐnaka thc σ kai katìpin diatˆsoume tic st lec ètsi ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 1 2 3 4 5 6. afoÔ ( σ1 σ2 )(1) = 2 = ( σ2 σ1 )(1) = 1. MetaxÔ twn metajèsewn tou X = { 1. 2. ìpou σ (y) = x. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec σ σ σ σ σ σ 261 1 2 2 1 1 2 afoÔ 1 −→ 3 −→ 1 kai ˆra 1 −→ 1. H σ −1 eÐnai kai aut  1 . 3 −→ 4 −→ 5 kai ˆra 3 −→ 5. dhlad  h apeikìnish tou X gia thn opoÐa h eikìna tou tuqaÐou stoiqeÐou x tou X eÐnai to x. . . Gia to ginìmeno metajèsewn h σ −1 ikanopoieÐ th sqèsh σ σ −1 = σ −1 σ = i. Prˆgmati sto prohgoÔmeno parˆdeigma. . 2. n. Kat' arq n enallˆsoume tic dÔo grammèc tou pÐnaka thc σ kai katìpin topojetoÔme tic st lec ètsi ¸ste pˆli h pr¸th gramm  1 2 3 4 5 6 na eÐnai h 1. H parˆstash thc tautotik c metˆjeshc se 2 × n pÐnaka eÐnai profan¸c h i = 1 2 ··· 1 2 ··· i ··· i ··· n n EpÐshc gia kˆje metˆjesh σ tou X . den isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . . orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish σ −1 : X −→ X me σ −1 (x) = y . tìte h antÐstrof  thc paristˆnetai apì ton 2 × n pÐnaka pou orÐzetai wc ex c.2. kai tèloc 5 −→ 5 −→ 4 kai ˆra 5 −→ 4 .

mporoÔme na jewr soume th summetrik  omˆda Sk san mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n gia kˆje n ≥ k . allˆ σ1 σ1 = σ2 σ2 = σ3 σ3 = i ∈ H . gia to sÔnolo Sn h sÔnjesh metajèsewn. σ1 σ3 = σ3 σ1 = σ2 ∈ H. thc S4 eÐ2 3 1 4 3 1 2 4 nai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. 'Estw G mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n.3 Parˆdeigma. 4. afoÔ isqÔei genikˆ gia th sÔnjesh opoiwnd pote apeikonÐsewn tou X . σ2 = 1 2 3 4 3 4 1 2 EÔkoloi upologismoÐ dÐnoun ìti σ1 σ2 = σ2 σ1 = σ3 ∈ H. 2. an dhlad  jewr soume to uposÔnolo G = H ∪ { i }. ìpou k ≤ n. Ac parathr soume ed¸ ìti oi metajèseic autoÔ tou sunìlou af noun to 4 stajerì kai sunep¸c ja mporoÔsan na jewrhjoÔn metajèseic bajmoÔ 3. dhlad  σ2 σ1 ∈ G. EpÐshc h antÐstrofh metˆjesh miac opoiasd pote metˆjeshc pou an kei sth G eÐnai stoiqeÐo thc G. . Dhlad  an to k . k  metˆjesh i eÐnai èna stoiqeÐo thc G. Tìte h tautoti- . An sto H episunˆyoume kai thn tautotik  metˆjesh i.2. 1 2 3 4 1 2 3 4 EpÐshc to uposÔnolo i. . ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc omˆdac summetrÐac enìc mh kenoÔ uposunìlou tou EukleideÐou q¸rou Rn (dhlad  tic idiìthtec (A). eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc pou den mènei stajerìc kˆtw apì mia metˆjesh σ ∈ Sn . tìte to G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4.2 Orismìc. (Γ) kai (∆) ). σ2 σ3 = σ3 σ2 = σ1 ∈ H . (B).262 4. 4. Apì ed¸ kai sto ex c ja sumbolÐzoume me Sn to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn tou X = { 1. .2. Me ˆlla lìgia. 4. JewroÔme th summetrik  omˆda S4 kai to uposÔnolì thc H = σ1 = σ3 = 1 2 3 4 2 1 4 3 1 2 3 4 4 3 2 1 . 'Ara / to H den eÐnai omˆda metajèsewn. 'Ena mh kenì uposÔnolo G thc Sn ja onomˆzetai omˆda metajèsewn bajmoÔ n an gia kˆje dÔo stoiqeÐa σ1 . σ2 tou G to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai èna stoiqeÐo tou G. .4 Prìtash. To sÔnolo Sn onomˆzetai summetrik  omˆda bajmoÔ n. tìte aut  h metˆjesh mporeÐ na jewrhjeÐ stoiqeÐo thc Sk . ìtan mazÐ me autì jewr soume kai thn sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. Omˆdec Tèloc h idiìthta thc prosetairistikìthtac σ3 ( σ2 σ1 ) = ( σ3 σ2 ) σ1 isqÔei gia to ginìmeno metajèsewn. n }. 'Opwc eÐdame prohgoumènwc. .2. 'Etsi antÐ gia σ3 ( σ2 σ1 ) ja grˆfoume aplˆ σ3 σ2 σ1 .

2. analÔetai monadikˆ se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. . 1 ≤ s ≤ k . . σ2 .2. σ k = ( σ k−1 ) ◦ σ EpÐshc gia k < 0 orÐzoume thn metˆjesh σ k na eÐnai h antÐstrofh thc σ −k . ja prèpei na upˆrqei s. . 2. j = 1. EÐdame ìti to sÔnolo Sn eÐnai peperasmèno sÔnolo kai sunep¸c to G eÐnai peperasmèno sÔnolo. r me s = r ètsi ¸ste σ σs = σ σr . σ 1 = σ. dhlad  i ∈ G. diˆforoc twn 0 kai 1. . 'Ola autˆ ta ginìmena eÐnai anˆ dÔo diˆfora metaxÔ touc kai sunep¸c autˆ eÐnai ìla ta k stoiqeÐa thc G. gia èna tuqaÐo σ ∈ G. H metˆjesh σ k . σ σk eÐnai stoiqeÐa thc G. AfoÔ to G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn.2. m akèraioi arijmoÐ.5 Parat rhsh. 'Estw σ ∈ Sn kai k ènac mh arnhtikìc akèraioc. 4. . . σ 0 = i. Fusikˆ. OrÐzoume epagwgikˆ to ginìmeno thc σ epÐ ton eautì thc k forèc pou sumbolÐzetai σ k wc ex c. Prˆgmati. onomˆzetai k-dÔnamh thc σ . Apì thn prohgoÔmenh prìtash blèpoume ìti an èna upo- Sthn pr¸th Enìthta tou biblÐou eÐdame ìti oi pr¸toi arijmoÐ paÐzoun shmantikì rìlo stic idiìthtec twn fusik¸n arijm¸n. UpenjumÐzoume ìti h jemeli¸dhc idiìthta gi autoÔc eÐnai ìti kˆje fusikìc arijmìc. . Gia ton Ðdio lìgo. ta ginìmena σ σ1 . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 263 Apìdeixh. σk }. . pou eÐnai ˆtopo. k . an up rqan deÐktec s. tìte oi tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc Sn ikanopoioÔntai ìtan periorisjoÔme sth sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou sunìlou G. . h prosetairistik  idiìthta tou periorismoÔ tou ginomènou sto G ikanopoieÐtai afou isqÔei gia ìla ta stoiqeÐa thc Sn . 4. Ed¸ ja doÔme ìti gia tic metajèseic isqÔei kˆti anˆlogo.6 Prìtash. . . σ n+m = σ n σ m = σ m σ n . . σ 2 = σ ◦ σ. Autì shmaÐnei ìti σ = i. afoÔ h i eÐnai èna apì ta σj . sÔnolo G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. . 'Estw G = { σ1 . σ σ2 . 'Ara gia to tuqaÐo stoiqeÐo σ thc G ja prèpei na upˆrqei èna stoiqeÐo σ thc G tètoio ¸ste σ σ = σ . H apìdeix  thc gÐnetai me epagwg  kai af netai wc ˆskhsh. 'Estw σ ∈ Sn kai n. tètoio ¸ste σ σs = i kai ˆra σs = σ −1 ∈ G. . . . H epìmenh prìtash dÐnei tic “sun jeic” idiìthtec twn dunˆmewn. Tìte 1. gia k ∈ Z. tìte ja eÐqame kai σs = ( σ −1 σ )σs = σ −1 ( σ σs ) = σ −1 ( σ σr ) = ( σ −1 σ )σr ) = σr . .4. Gia ton orismì aut¸n twn metajèsewn kat arq n qreiˆzetai na orÐsoume tic dunˆmeic miac metˆjeshc.

2 1 4 3 5 6 1 2 3 4 5 6 σ3 = σ2σ = . Ja deÐxoume ìti (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). 1 2 3 4 5 6 Genikˆ. H antÐstrofh metˆjesh σ −1 thc σ mporeÐ na upologisteÐ me ton kanìna pou perigrˆyame prohgoumènwc. σ mn = ( σ m )n . mporeÐ na upologisjeÐ wc ex c. 1 2 Oi metajèseic τ1 = 2 1 ntai allˆ den eÐnai xènec metaxÔ Oi metajèseic σ1 = metatÐjentai. Dhlad  h dÔnamh σ k thc σ exartˆtai mìno apì thn klˆsh upoloÐpwn tou k mod 4 kai ja isoÔtai me mÐa apì tic dunˆmeic σ 0 . EÐnai eukairÐa na epishmˆnoume ed¸ ìti gia kˆje mh tautotik  metˆjesh σ ∈ Sn . 'Otan gia dÔo metajèseic σ1 kai σ2 thc Sn isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . dhlad  h antÐstrofh thc σ n eÐnai h σ −n .2. Omˆdec 3. Gia tic dunˆmeic thc 1 2 3 4 5 6 . 4 3 1 2 6 5 1 2 3 4 5 6 σ4 = σ3σ = = i.264 2. σ −n = ( σ −1 )n = ( σ n )−1 . 'Estw x ∈ X me σ1 (x) = x. tìte Apìdeixh. an σ2 (x) = x.18). DiairoÔme to k me to 4. An oi metajèseic σ1 . apì thn opoÐa kajorÐzontai kai ìlec oi arnhtikèc dunˆmeic thc σ . DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. EpÐshc mporeÐ eukolìtera na upologisjeÐ apì th sqèsh σ 4 = i. tìte lème ìti autèc metatÐjentai. ìtan n ≥ 3. gia k ∈ N. Genikìtera isqÔei to ex c.9 L mma. k = 4π + υ.2. σ 2 .7 Parˆdeigma.8 Parˆdeigma. Apì thn prohgoÔmenh prìtash èqoume. 3 4 3 4 kai σ2 = 1 2 3 4 1 2 4 3 eÐnai xènec metatÐje- 3 4 1 2 3 4 kai τ2 = 4 3 3 4 1 2 touc. tìte profan¸c . 'Estw σ = σ èqoume σ 2 = σσ = 1 2 3 4 5 6 3 4 2 1 6 5 . h k−dÔnamh σ k . σ 1 . 4. 0 ≤ υ ≤ 3. Prˆgmati. aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me th sqèsh σ 3 = σ −1 . EpÐshc lème ìti autèc eÐnai xènec metaxÔ touc an { i : σ1 (i) = i } ∩ { j : σ2 (j) = j } = ∅.2. 4. thc σ sto parˆdeigma. σ 3 . 4. 1 2 2 1 metaxÔ touc kai metatÐjentai. σ k = σ 4π + υ = ( σ 4 )π σ υ = iπ σ υ = σ υ . 4.2. σ2 ∈ Sn eÐnai xènec metaxÔ touc. upˆrqei toulˆqiston mÐa ˆllh metˆjesh σ gia thn opoÐa σ σ = σ σ ('Askhsh 4. Prˆgmati.

An σ2 (x) = x. ( 1 4 3 2 ).2. ( 2 4 ). ( 1 3 2 4 ). ( 1 3 4 2 ). Oi mh kuklikèc metajèseic eÐnai oi 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 σ = . 'Estw t¸ra x ∈ X me σ1 (x) = x.kÔkloi ( 1 2 3 ). Gia lìgouc dieukìlunshc stouc upologismoÔc kai oikonomÐac q¸rou.2.kÔkloc na grˆfetai sth morf  4.10 Orismìc. ρ = στ = . ( 1 4 2 3 ). xk } tou X isqÔei σ(xi ) = xi+1 . opìte epeid  oi σ1 kai σ2 eÐnai xènec metaxÔ touc èqoume (σ1 σ2 )(x) = σ2 (x) kai (σ2 σ1 )(x) = σ2 (x). .11 ParadeÐgmata. τ = . 'Ara gia kˆje x ∈ X isqÔei (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). dhlad  oi kuklikèc metajèseic m kouc 1. gia i = 1. .kÔkloi ( 1 2 ). ( 2 3 ). 'Ola ta stoiqeÐa thc S3 eÐnai kuklikèc metajèseic (giatÐ?). 2. 4. 2. 'Oloi oi 1 . ( 1 4 ). ( 2 3 4 ). i = 1. ( 3 4 ). xk } lègetai m koc thc σ . . an gia èna uposÔnolo { x1 . x2 . Dhlad  h S4 èqei 21 kuklikèc metajèseic. 2 . ( 1 4 2 ). . x2 .kÔkloi ( 1 2 3 4 ). opìte enallˆsontac touc rìlouc twn σ2 kai σ1 èqoume thn prohgoÔmenh perÐptwsh. 3. k isqÔei σ(x) = x. . 3 . Kuklikèc Metajèseic OrÐzoume t¸ra tic kuklikèc metajèseic stic opoÐec basÐzetai to jemeli¸dec je¸rhma twn metajèsewn. . . ( 2 4 3 ). Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 265 (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x) = x. . ( 1 2 4 ). 2 1 4 3 3 4 1 2 4 3 2 1 . en¸ gia kˆje ˆllo x ∈ X me x = xi . . . 4 . MÐa metˆjesh σ ∈ Sn onomˆzetai kuklik    k . . sumpÐptoun me thn tautotik  metˆjesh (giatÐ?). ( 1 4 3 ). 2. . .2. tìte (σ2 σ2 )(x) = σ2 (x). . . ( 1 3 ). dhlad  oi dÔo metajèseic metatÐjentai. Tìte σ2 (x) = x.kÔkloc σ = ( x1 x2 · · · xk ). ( 1 2 4 3 ). Oi kuklikèc metajèseic thc S4 eÐnai oi ex c. . ( 1 3 4 ). ( 1 3 2 ). sunhjÐzetai o prohgoÔmenoc k . k − 1 kai σ(xk ) = x1 . To pl joc k twn stoiqeÐwn tou sunìlou { x1 . 1.4.kÔkloi.

epeid  to Σ eÐnai peperasmèno. . σ 2 (x). kaj¸c an m eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc metaxÔ twn xj . n ≥ m. }. x1 ).12 Parathr seic. 3. . Gia parˆdeigma. xk−1 . . . x2 . ( 5 7 3 ) kai ( 7 3 5 ) eÐnai Ðdioi. σ(x). An ( x1 x2 · · · xk ) kai ( y1 y2 · · · y ) eÐnai dÔo kuklikèc metajèseic me { x1 . 'Ara Σ = { x.kÔklo ( 5 3 7 ) pou eÐnai Ðdioc me touc ( 3 7 5 ) kai ( 7 5 3 ). .9. allˆ eÐnai diˆforoi apì ton 3 . y } = ∅. An σ = ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai ènac k− kÔkloc. sto ex c. Prˆgmati. 1. O sumbolismìc ( x1 x2 · · · xk ) enìc k − kÔklou den mac dhl¸nei se poia summetrik  omˆda Sn an kei. k − 1 kai σ(xk ) = x1 . σ k−1 (x) }. EÐnai fanerì ìti o k − kÔkloc ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai o Ðdioc me ton k − kÔklo ( xi xi+1 · · · xk x1 · · · xi−1 ) gia kˆje i = 1. tìte σ s (x1 ) = x1+s gia kˆje s = 0. . σ 2 (x).2. pou af noun stajerˆ ìla ta stoiqeÐa pou eÐnai megalÔtera tou m. j = 1. tìte aut  eÐnai mÐa kuklik  metˆjesh. . H antÐstrofh metˆjesh enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) profan¸c eÐnai o k − kÔkloc ( xk . . . ìpwc èqoume  dh parathr sei. . 1. · · · . . h kuklik  metˆjesh ( 1 2 3 ) an kei sthn S3 . . . Omˆdec 4. . afoÔ σ(xi ) = xi+1 gia kˆje i = 1. xk } ∩ { y1 . σ(x). 2. .2. . . Epomènwc. ìpou σ k (x) = x. 2. an σ eÐnai mia metˆjesh tou X gia thn opoÐa upˆrqei èna x ∈ X tètoio ¸ste ta mìna stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai autˆ pou an koun sto sÔnolo Σ = { x. . allˆ ja mporoÔse na an kei kai se opoiad pote ˆllh Sn gia n ≥ 3. . mporeÐ na tautisteÐ me thn omˆda metajèsewn pou apoteleÐtai ap' ìlec tic metajèseic thc Sn . k . Gia parˆdeigma. k . 5. . mporoÔme na jewr soume ton mikrìtero jetikì akèraio k me thn idiìthta σ k (x) = x. oi 3 . AntÐstrofa. . . . . . . i = 1. . .266 4. Fusikˆ autèc oi metajèseic den eÐnai xènec metaxÔ touc allˆ metatÐjentai. .kÔkloi ( 3 5 7 ). Sthn prˆxh autì den dhmiourgeÐ sÔgqush. tìte autèc eÐnai xènec metaxÔ touc kai sunep¸c metatÐjentai. Oi metajèseic autèc lègontai xènoi kÔkloi. gia na jewreÐtai monadik  h parˆstash enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) ja jewroÔme pˆnta ìti to pr¸to stoiqeÐo x1 eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn xi . . . 2. . . sÔmfwna me to L mma 4. . 4. . σ 3 (x). y2 . k − 1 kai σ k (x1 ) = x1 . . k . en¸ o sumbolismìc se 2 × n pÐnaka to dhl¸nei. tìte h Sm .

σ(x). den mènoun stajerˆ kai apì thn ρ. epiplèon aut  af nei stajerˆ kai ìla ta stoiqeÐa x. afoÔ h σ èqei m akrib¸c stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ. 'Estw σ ∈ Sn mÐa metˆjesh diˆforh thc tautotik c i. An = m. . dhlad  h σ èqei grafeÐ wc ginìmeno anˆ dÔo xènwn kuklik¸n metajèsewn. τs eÐnai kÔkloi m kouc ≥ 2. . . ta stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ apì kˆje σj . An = m. . AfoÔ σ = i. . tìte h σ eÐnai h kuklik  metˆjesh τ . j = 1. gia kˆje z ∈ X me z = x. σ −1 (x). . H seirˆ me thn opoÐa grˆfontai oi kuklikèc metajèseic σi den lambˆnetai up' ìyh afoÔ autèc eÐnai xènec anˆ dÔo metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. . èstw ρ = σ1 σ2 · · · σs . Ja deÐxoume ìti autì isqÔei kai gia k = m. Sunep¸c h ρ prèpei na grˆfetai wc ginìmeno kuklik¸n metajèsewn anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc.2. 'Estw èna x ∈ X pou den mènei stajerì apì th σ . . dhlad  σ = σ1 · σ2 · · · · · σm = τ1 · τ2 · · · · · τs . (h σ den eÐnai h tautotik  metˆjesh). . MÐa tètoia anˆlush thc σ se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn lègetai kuklik  parˆstash thc σ kai oi σi kuklikoÐ parˆgontec . 'Ara sthn perÐptwsh aut  h σ eÐnai o 2− kÔkloc ( x y ). tètoiec ¸ste 4. . Epeid  oi σj . eÐnai xènec proc thn τ . 'Estw k to pl joc twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . Apìdeixh. 'Ara ìlec oi kuklikèc metajèseic σj . j = 1. j = 1. Kaj¸c oi kÔkloi σi eÐnai anˆ dÔo xènoi kai oi τj anˆ dÔo xènoi. èqoume ìti k > 1. . JewroÔme thn kuklik  metˆjesh τ = ( x σ(x) · · · σ −1 (x) ). . 'Estw x èna stoiqeÐo tou X pou den mènei stajerì mèsw thc σ . s. An k = 2. τ2 .4.2. σ2 . . . . Epomènwc apì th sqèsh ρ = τ −1 σ . Upojètoume ìti to je¸rhma isqÔei an to pl joc k twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai mikrìtero   Ðso tou m − 1.13 Je¸rhma. y . . s. . . Upojètoume t¸ra ìti h σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn me dÔo diaforetikoÔc trìpouc. σs xènec anˆ dÔo kai diˆforec thc tautotik c. s eÐnai anˆ dÔo xènec metaxÔ touc. . . ìpou σ1 . . afou aut  eÐnai xènh proc th ρ. . . èqoume σ = τ σ1 σ2 · · · σs . j = 1. σ = σ1 σ2 · · · σs . . . ìpou eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc gia ton opoÐo isqÔei σ (x) = x. tìte h metˆjesh ρ = τ −1 σ af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . . . . DeÐqnoume ìti m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh σj = τj . upˆrqei ènac (monadikìc) kÔkloc apì touc σi kai ènac monadikìc kÔkloc apì touc τj pou . . . . m. Gia thn apìdeixh efarmìzoume epagwg  sto k . σ2 . σm kai τ1 . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 267 Tìte upˆrqoun monadikèc kuklikèc metajèseic σ1 . èstw x kai y ta dÔo stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . Tìte anagkastikˆ σ(x) = y kai σ(y) = x en¸ σ(z) = z . .

Omˆdec metajètei to x. σj = τj . . . . Katìpin jewroÔme èna x ∈ { 1. Gia parˆdeigma.kÔklo ton opoÐo mporoÔme na paraleÐyoume sthn kuklik  parˆstash thc σ . Dhlad  sthn kuklik  parˆstash thc σ jewroÔme san parˆgontec kai touc 1 . 'Omoia gia x = 2 paÐrnoume thn ( 2 4 ) kai gia x = 7 paÐrnoume ton 1 .2. m. . TÔpoc Metˆjeshc Merikèc forèc mac dieukolÔnei na sumperilambˆnoume sthn kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn kai ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . prosjètoume kai touc 1 . H seirˆ me thn opoÐa grˆfoume touc kÔklouc sthn parˆstash thc σ den lambˆnetai up' ìyh. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m − 1 = s − 1 kai ˆra m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh. 2. . Gia parˆdeigma sthn kuklik  parˆstash ( 1 3 5 2 ) ( 4 8 ) thc 1 2 3 4 5 6 7 8 σ = . èstw σ = 1 2 3 4 5 6 7 8 9 3 4 8 2 1 9 7 5 6 . 'Etsi èqoume σ = ( 1 3 8 5 ) · ( 6 9 ) · ( 2 4 ).268 4.kÔklouc. Apì th sqèsh aut  èpetai ìti σ ( σm (x)) = σ 2 (x) = σm (x). 9 } tètoio ¸ste σ(x) = x. . en¸ to x peramènei stajerì apì ìlouc touc ˆllouc kÔklouc. mporoÔme na upojèsoume ìti o σm kai o τs metajètoun to x. . an th jewr soume stoiqeÐo thc S8 (dhlad  3 1 5 8 2 6 7 4 bajmoÔ 8). 2. . . . Autì eÐnai aparaÐthto ìtan prèpei na dhl¸netai o bajmìc thc σ . qwrÐc na blˆptetai h genikìthta. 'Ara oi kÔkloi σ kai τ eÐnai Ðdioi. . 4. 2 ìmoia σ ( τs (x)) = σ 2 (x) = τs (x) kai epagwgikˆ gia kˆje akèraio k èqoume k (x) = τ k (x). 9 } diˆforo apì ta stoiqeÐa pou emfanÐzontai ston kÔklo ( 1 3 8 5 ).14 Parat rhsh. afoÔ o kajènac ap' autoÔc paristˆ thn tautotik  metˆjesh.kÔklouc ( 6 ) kai ( 7 ) grˆfontac σ = . èstw to 9 kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 9 σ(9) σ 2 (9) · · · ) = ( 9 6 ) = ( 6 9 ). an upˆrqoun. kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 1 σ(1) σ 2 (1) · · · ) = ( 1 3 8 5 ). H apìdeixh tou prohgoumènou jewr matoc mac dÐnei th mèjodo me thn opoÐa mporoÔme na broÔme thn kuklik  parˆstash miac dedomènhc σ . Afou xènoi kÔkloi metatÐjentai. . afoÔ autoÐ eÐnai anˆ dÔo xènoi metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. paradeÐgmatoc qˆrh x = 1. Epomènwc èqoume σm (x) = 2 σ(x) = τs (x). JewroÔme èna stoiqeÐo x ∈ { 1. Opìte èqoume σm m s s −1 σ1 σ2 · · · σm−1 = σ σm = τ1 τ2 · · · τs−1 . afoÔ autìc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. j = 1.

Allˆ aut  h diamèrish orÐzei èxi ginìmena ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 3 5 ). . T¸ra mÐa diamèrish enìc jetikoÔ akeraÐou n eÐnai mÐa akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn λ1 . ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 2 5 ). Xi = ∅. Profan¸c èqoume λ1 + λ2 + · · · + λs = n. ( 1 5 ) ( 2 3 ). ( 1 5 ) ( 2 4 ). An ìmwc th jewroÔsame bajmoÔ 9 ja grˆfame σ = ( 6 ) ( 7 ) ( 9 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). . h prohgoÔmenh metˆjesh orÐzei th diamèrish { 6 } ∪ { 7 } ∪ { 4. .2. τ ∈ Sn èqoun ton Ðdio tÔpo an kai mìno Apìdeixh. ( 1 3 ) ( 4 5 ). Gia parˆdeigma. 4. mporoÔme na taxinom soume ìlec tic metajèseic thc Sn . 2. λs eÐnai mia diamèrish tou n. i = 1. 5 } tou X = { 1. Aut  h diamèrish onomˆzetai tÔpoc thc σ .2. sth summetrik  omˆda S5 oi metajèseic pou èqoun tÔpo ( 1. xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn.4. ( 1 4 ) ( 2 3 ). ( 2 3 ) ( 4 5 ). 6. i = j . apì mÐa diamèrish tou X paÐrnoume èna. ( 1 2 ) ( 4 5 ). 5. . λs me λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs kai λ1 + λ2 + · · · + λs = n. 7. . | Xs | ) tou n. Autèc oi 15 metajèseic ektìc tou ìti èqoun ton Ðdio tÔpo èqoun kai èna ˆllo koinì qarakthristikì pou ja doÔme amèswc t¸ra. orÐzei th diamèrish ( | X1 |. λ2 . . 'Ara mÐa diamèrish tou X = X1 ∪ X2 ∪ · · · ∪ Xs . ( 1 3 ) ( 2 4 ). Qrhsimopoi¸ntac tic diamerÐseic tou n. An λi eÐnai to m koc kˆje σi . ( 2 4 ) ( 3 5 ). AntÐstrofa. ( 1 4 ) ( 3 5 ). Kat' arq n apodeiknÔoume to je¸rhma sthn perÐptwsh pou oi metajèseic eÐnai kuklikèc. . . . λ2 . . 2 ) eÐnai oi ex c: ( 1 2 ) ( 3 4 ). ( 1 3 ) ( 2 5 ). ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). ìpou èqoume jewr sei ìti | Xi | ≤ | Xi+1 |. 3.15 Je¸rhma. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 5 3 ). ( 2 5 ) ( 3 4 ). 8 } ∪ { 1. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 2 3 ) kai ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 3 2 ). mporoÔme na upojèsoume ìti h seirˆ twn kuklik¸n paragìntwn thc σ eÐnai tètoia ¸ste λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . ( 1 5 ) ( 3 4 ). ( 1 4 ) ( 2 5 ). 2. . 'Estw dÔo kÔkloi σ = ( a1 a2 · · · ak ) kai τ = ( b1 b2 · · · bk ) . jewr¸ntac tic kuklikèc parastˆseic touc (me thn prosj kh s' autèc twn 1-kÔklwn). wc ex c: 'Estw σ = σ1 σ2 · · · σs h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . dhlad  h akoloujÐa λ1 . . | X2 |. 3. 8 }. s. 4. ( 1 2 ) ( 3 5 ). an upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ∈ Sn ètsi ¸ste τ = ρ σ ρ−1 . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 269 ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). Paristˆnontac m' autìn ton trìpo mia metˆjesh σ tou X paÐrnoume mia diamèrish tou X se xèna anˆ dÔo uposÔnolˆ tou. Xi ∩ Xj = ∅. . . ìpou kajèna ap' autˆ perièqei akrib¸c ta stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì ènan (monadikì) kuklikì parˆgonta thc σ . . 2. Gia parˆdeigma. DÔo metajèseic σ.   perissìtera ginìmena.

. èqoume ρ σ ρ−1 = ρ σ1 ρ−1 ρ σ2 ρ−1 · · · ρ σk ρ−1 . Oi metajèseic thc S4 taxinomoÔntai se pènte klˆseic suzugÐac. . . 'Estw A B Γ èna isìpleuro trÐgwno kai α. . AntÐstrofa. Sunep¸c. 1.2. èqoume ρ σ ρ−1 = ( ρ(a1 ) ρ(a2 ) · · · ρ(ak ) ). k isqÔei ρ ◦ σ ◦ ρ−1 = τ . H sqèsh ρ σ ρ−1 = τ orÐzei mÐa sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo Sn ìlwn twn metajèsewn (giatÐ?) kai ˆra èqoume mÐa 1 . . 3 ). me apeujeÐac upologismì. to opoÐo onomˆzetai klˆsh suzugÐac. upˆrqei metˆjesh ρ ∈ Sn . 2 ) kai ( 4 ) antÐstoiqa. tìte upˆrqei ènac kuklikìc parˆgontac τi sthn kuklik  parˆstash thc τ m kouc ki kai antistrìfwc. Allˆ h σi kai h ρ σi ρ−1 eÐnai kuklikèc metajèseic tou idÐou m kouc. oi opoÐec antistoiqoÔn stic diamerÐseic tou 4: ( 1. Omˆdec tou idÐou m kouc k . en¸ ρσρ−1 (ρ(ak )) = ρ(a1 ). ( 2. eÐnai tou idÐou tÔpou.2. tètoia ¸ste ρ σi ρ−1 = τi gia kˆje deÐkth i. èstw σ = (a1 a2 · · · ak ) ènac kÔkloc m kouc k kai ρ mia metˆjesh. .16 Parˆdeigma. Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna uposÔnolo thc morf c { ρ σ ρ−1 | ρ ∈ Sn }. Tìte. Prˆgmati. gia kˆje x ∈ {1. n} \ {a1 . 1 ). AntÐstrofa. 1. 'Estw t¸ra σ = σ1 · · · σk h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . . β kai γ oi diˆmesoÐ tou. . EpÐshc h ρ σi ρ−1 eÐnai xènh me thn ρ σj ρ−1 . . Tìte oi σ kai ρ σ ρ−1 . . èstw σ kai τ dÔo metajèseic tou idÐou tÔpou. 2 ). Tìte. . ak } èqoume σ(x) = x kai ˆra ρ σ ρ−1 ( ρ(x) ) = ρ(x). .270 4. Opìte profan¸c oi σ kai ρ σ ρ−1 eÐnai tou idÐou tÔpou. . gia kˆje ρ ∈ Sn . EÐnai fanerì ìti tìte isqÔei ρ σ ρ−1 = τ . blèpoume ìti gia kˆje metˆjesh ρ ∈ Sn me ρ(ai ) = bi gia kˆje i = 1. 4.1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn klˆsewn isodunamÐac kai twn diamerÐsewn tou n. . DÔo metajèseic σ kai τ pou èqoun ton Ðdio tÔpo   isodÔnama gia tic opoÐec upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ètsi ¸ste ρ σ ρ−1 = τ lègontai suzugeÐc   ìmoiec metajèseic. Shmei¸noume ìti to pl joc twn metajèsewn tou idÐou tÔpou ja upologisjeÐ sthn Parˆgrafo 5. gia kˆje i = 1. EpÐshc. Prˆgmati. . . Jew- . 1. Proc to parìn ja d¸soume mÐa ermhneÐa thc ènnoiac thc suzugÐac metajèsewn mèsw thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou. k − 1 eÐnai ρ σ ρ−1 ( ρ(ai ) ) = ρ σ ( ai ) = ρ ( ai+1 ). An σi eÐnai ènac kuklikìc parˆgontac sthn kuklik  parˆstash thc σ m kouc ki . ( 1. gia kˆje i = j (giatÐ?). ( 1.

S2 = 2 kai S3 = I2 3 −1 − 3 −1 gÔrw ap' to kèntro O tou kÔklou katˆ gwnÐa 120◦ . β kai γ antÐstoiqa kai afetèrou apì tic strofèc √ √ 3 −1 − 3 −1 1 1 √ S1 = 2 √ . ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 4.4. 1 ) A(0.1.3 (2) . Rβ = 2 √ 0 1 3 −1 − 3 −1 wc proc touc ˆxonec α. −1 ) Γ( 3 1) 2 γ β 2 2 α √ √ Sq ma 4.2.2.2.1 H omˆda summetrÐac tou trig¸nou. . 240◦ kai 360◦ antÐstoiqa.1. . B( −2 3 . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 271 roÔme to trÐgwno eggegrammèno ston monadiaÐo kÔklo ìpwc sto sq ma 4. apoteleÐtai afenìc apì tic anaklˆseic √ √ −1 0 1 3 1 − 3 1 1 √ kai Rγ = 2 Rα = .

( B. Omˆdec Γ A B A B Γ Γ B A B Γ A RβS2S1 A R3 Sα γ B Γ A Γ B B A Γ Sq ma 4. B ) kai S3 ←→ i . Γ ) } kai { ( A. Rγ ←→ ( A. ( A.272 ìpwc sto sq ma 4. B. Γ. ( A. B ) } (bl. B ) kai thn tautotik  metˆjesh i. Γ ). Sugkekrimèna èqoume thn antistoiqÐa Rα ←→ ( B. Γ } twn koruf¸n tou trig¸nou. Oi klˆseic suzugÐac eÐnai { i }. An jewr soume to sÔnolo { A. Γ. B.2. S1 ←→ ( A. { ( A. ParathroÔme t¸ra ìti oi metajèseic twn koruf¸n tou trig¸nou mac dÐnoun tic èxi “jèseic” tou trig¸nou pou mac dÐnoun oi summetrÐec tou.2. ( A. B ). Γ ). pou eÐnai h S3 . 1 ) tou R2 ). ( A. B.2 (Ed¸ èqoume jewr sei tic summetrÐec upì morf  pinˆkwn wc proc th bˆsh e1 = ( 1. B. Γ ). ( A. S2 ←→ ( A.15). 0 ). ( B. Γ.2. B ). Rβ ←→ ( A. Γ ). Je¸rhma 4. e2 = ( 0. h summetrik  tou omˆda. Γ ). Γ ). B ). apoteleÐtai apì tic metajèseic ( A. Γ ).2. Γ ). 4.

3 pou sqhmatÐzetai apì tic treic diamèsouc tou trig¸nou γ β α Sq ma 4. Na brejoÔn metajèseic x kai y tètoiec ¸ste xα = β = αy .2.summetri¸n. DeÐxte ìti to ginìmeno (1 4 5 6)(2 1 5) eÐnai to Ðdio me to ginìmeno (1 6)(2 4 5)(3). paradeÐgmatoc qˆrh èqoume.4. h sqèsh suzugÐac metaxÔ metajèsewn antistoiqeÐ sth gnwst  sqèsh omoiìthtac me−1 taxÔ pinˆkwn. To Ðdio prokÔptei an jewr soume to sq ma 4. 1 2 3 4 5 1 3 4 5 2 . Ed¸ h summetrik  omˆda S3 jewreÐtai epÐ tou sunìlou { α. β.2 1. Oi epìmenec metajèseic na grafoÔn wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn α= γ= 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 1 2 3 4 5 6 4 5 6 1 2 3 . Prˆgmati. 3. . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 273 An jewr soume ton pollaplasiasmì twn 2 × 2 pinˆkwn tìte blèpoume eÔkola ìti apì thn prohgoÔmenh antistoiqÐa metajèsewn . Ask seic 4.3 H omˆda summetrÐac autoÔ tou gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai h Ðdia m' aut  tou isopleÔrou trig¸nou A B Γ (giatÐ ?). Rβ Rα Rβ = Rγ = −1 Rα Rβ Rα kai Rα S1 Rα = S2 . γ }.2.2. ìpou α= 1 2 3 4 5 6 7 2 5 3 4 7 6 1 kai β = 1 2 3 4 5 6 7 1 2 4 7 6 3 5 . β= . 2.

.k. a) DeÐxte ìti o pollaplasiasmìc epÐ α mod n orÐzei mia metˆjesh Pα tou Zn . ètsi ¸ste m.(2. H mia perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa eÐnai antistrèyima mod n kai h ˆllh kathgorÐa perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa den eÐnai antistrèyima mod n. . τ = ( 2 4) ∈ S5 .d.p. n). 'Estw n > 2.k. UpologÐste tic metajèseic σ −1 . 8. deÐxte (grˆfontac thn τ wc ginìmeno xènwn kÔklwn) ìti τ N = i. n − 1. a) An σ ∈ Sn eÐnai ènac k . DeÐxte ìti ta stoiqeÐa (1 3 4 5) kai (3 4 2 6) thc S7 eÐnai suzug . DeÐxte ìti an σ(i) = i tìte σ 2 (i) = σ(i). 'Estw σ ∈ Sn . (1 2 3 4)(5 6)(7 8 9) thc S9 eÐnai suzug c h metˆjesh (1 4 5)(2 3)(6 7 8 9)? 12. Gia α = 2 kai n = 9 grˆyte thn antÐstoiqh metˆjesh wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. g) στ σ −1 . Na brejeÐ σ ∈ S7 tètoia ¸ste σ −1 (1 3 4 5)σ = (3 4 2 6). στ ρ. b) An τ ∈ Sn kai N = e.(α. Me poiec apì tic metajèseic (1 2 3)(4 5 6)(7 8). n ∈ N. n) = 1. 7. 'Otan grˆfoume mia metˆjesh σ ∈ Sn wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn poia eÐnai h ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste σ = σ −1 ? 13. (6 7 8)(8 9)(1 2 3 4). 4. . 10. d) τ στ −1 .kÔkloc deÐxte ìti σ k = i. 9. deÐxte ìti autoÐ oi kÔkloi katatˆssontai se dÔo kathgorÐec. Omˆdec 5.274 4. 'Estw σ = (1 2 3)(2 3 4)(3 4 5)(5 6 7)(6 7 8)(7 8 9) sthn S9 . τ = (2 3 4 5 6) kai ρ = (1 4 6 3) thc S6 . b) Poia sÔmbola mènoun stajerˆ apì thn σ ? g) Grˆyte thn σ −1 se ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. Pìsa stoiqeÐa èqei h klˆsh suzugÐac sthn S7 pou perièqei thn metˆjesh π = (1 2)(3 4 5)? 11. MporeÐte apì aut  thn èkfrash na breÐte to mikrìtero jetikì akèraio m tètoion ¸ste αm ≡ 1 mod m? b) Grˆfontac thn Pα wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. ρ−1 τ kai (σρτ )−1 . 3. 4. JewroÔme to sÔnolo Zn twn akeraÐwn modulo n kai ènan akèraio α. a) Grˆyte thn σ wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. b) τ σ . Na brejoÔn oi metajèseic a) στ . 'Estw σ = (2 5 3). . 6. . JewroÔme tic metajèseic σ = ( 2 3). στ ρ2 .

tìte deÐxte ìti h σ m eÐnai to ginìmeno m n xènwn anˆ dÔo kÔklwn m kouc .k. 'Estw G omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai G1 = { σ ∈ G | σ(1) = 1 }. . .4. n − 1. . m 15. 4. . 3. DeÐxte ìti h G1 eÐnai epÐshc mia omˆda metajèsewn. pou èqoun thn idiìthta σ σ = σ σ gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn . . .2. Upojètoume ìti o m diaireÐ ton n. n) kai M < N .(2. 16. n ) ∈ Sn eÐnai oi dunˆmeic thc σ . 14. .p. DeÐxte ìti an n ≥ 3 tìte to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn . 'Estw m. n jetikoÐ akèraioi. apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  metˆjesh i. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 275 g) An N = e. DeÐxte ìti ta mìna stoiqeÐa thc Sn pou metatÐjentai me th metˆjesh σ = ( 1 2 . An σ eÐnai ènac n-kÔkloc thc Sn . deÐxte ìti upˆrqei mia metˆjesh τ thc Sn gia thn opoÐa isqÔei τ M = i. 17.

) kai afetèrou gia to eÐdoc tou trìpou sunduasmoÔ twn stoiqeÐwn (dhlad  an eÐnai h sÔnjesh apeikonÐsewn   h prìsjesh arijm¸n   o pollaplasiasmìc pinˆkwn k. Ektìc apì tic omˆdec summetrÐac kai metajèsewn upˆrqoun kai ˆlla shmantikˆ sÔnola pou ta stoiqeÐa touc sunduˆzontai me tètoio trìpo pou na ikanopoiountai autèc oi tèssereic basikèc idiìthtec. 'Etsi proèkuye o sugqronoc orismìc thc ènnoiac thc omˆdac pou ofeÐletai ston majhmatikì Arthur Cayley. Me thn exèlixh twn Majhmatik¸n.p. (Γ) kai (∆). arijmoÔc. (B). An jewr soume touc n × n antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì èna s¸ma K . Autìc o trìpoc sunduasmoÔ ikanopoieÐ tic tèssereic jemelei¸deic idiìthtec (A).l. Galois to 1827 ìtan anakˆluye tic omˆdec metajèsewn mèsw twn opoÐwn apèdeixe thn mh epilusimìthta me rizikˆ twn algebrik¸n exis¸sewn bajmoÔ megalutèrou   Ðsou tou 5. (B). 'Ena ˆllo shmantikì parˆdeigma. pÐnakec k. Ac shmeiwjeÐ ìti o pr¸toc pou kajièrwse ton ìro omˆda  tan o E.3 Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn H melèth twn omˆdwn summetrÐac kai omˆdwn metajèsewn pou prohg jhke basÐsthke sto gegonìc ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa (apeikonÐseic) σ kai τ aut¸n upˆrqei ènac trìpoc sunduasmoÔ twn (h sÔnjesh apeikonÐsewn) σ τ .l. Ed¸ o trìpoc sunduasmoÔ x y dÔo akeraÐwn x kai y eÐnai h gnwst  prìsjesh x + y . metˆ ton 190 ai¸na. ('Otan meletˆme to sÔnolo Z wc proc thn prìsjesh. pragmatik¸n kai migadik¸n arijm¸n antÐstoiqa. EpÐshc sta prohgoÔmena kefˆlaia h prìsjesh pou orÐsjhke sto sÔnolo Zn . To Ðdio isqÔei. To sÔnolo autì onomˆzetai Genik  Grammik  Omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K kai sumbolÐzetai me GLn (K). kai C twn rht¸n. tìte to onomˆzoume prosjetik  omˆda twn akeraÐwn ). tìte to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn ikanopoieÐ tic idiìthtec (A).p. (blèpe Parˆgrafo 4. (Γ) kai (∆). gia ta sÔnola Q. Merikˆ apì autˆ eÐnai ta ex c: To sÔnolo Z twn akeraÐwn arijm¸n. wc proc thn prìsjesh. pou ja mac apasqol sei kai sta epìmena. R. ikanopoieÐ tic tèssereic basikèc idiìthtec (A). (B). 2 . ègine antilhptì ìti gia ìla ta majhmatikˆ sust mata. (B).276 4. eÐnai to ex c. h melèth touc ja mporoÔse (kat' arq n) na antimetwpisteÐ eniaÐa dÐnontac èmfash mìno stic tèssereic idiìthtec (A). twn klˆsewn upoloÐpwn mod n. (Γ) kai (∆).).10). pou eÐnai ìmoia me ta prohgoÔmena. Omˆdec 4. 2 Sta prohgoÔmena paradeÐgmata parathroÔme ìti o trìpoc pou sunduˆzontai Mia polÔ sobar  èreuna sqetikˆ me thn proèleush thc ènnoiac thc omˆdac dÐnetai sto biblÐo tou Hans Wussing [32] . (Γ) kai (∆) kai adiafor¸ntac afenìc gia to eÐdoc twn stoiqeÐwn tou sunìlou (dhlad  an apoteleÐtai apì apeikonÐseic.

To Ðdio eÐdame ìti isqÔei kai gia ta stoiqeÐa pou anafèrontai sth deÔterh idiìthta. f ( x. tìte h omˆda ja lègetai metajetik    Abelian . 4. z ∈ G isqÔei x ◦ ( y ◦ z ) = ( x ◦ y ) ◦ z . antÐ na lème ìti èna sÔnolo G eÐnai omˆda wc proc mia prˆxh.3. ìtan den upˆrqei kÐndunoc sÔgqushc. ton ìro “ginìmeno”. SunhjÐzetai gia thn prˆxh na qrhsimopoioÔme ton ìro “pollaplasiasmìc” kai gia to apotèlesma x ◦ y . Merikèc forèc. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 277 ta stoiqeÐa tou en lìgw sunìlou G kajorÐzetai apì mia apeikìnish apì to G×G sto G. gia kˆje x. an A. gia thn opoÐa grˆfoume f ( x. Ed¸ ja jèlame na epishmˆnoume ìti se mÐa omˆda genikˆ isqÔei x◦y = y◦x. EpÐshc. to opoÐo ja sumbolÐzoume x y (paraleÐpontac to sÔmbolo ◦). onomˆzetai prˆxh epÐ tou G. Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste gia kˆje x ∈ G na isqÔei x ◦ e = e ◦ x = x. An se mÐa omˆda G isqÔei x y = y x gia kˆje x. dhlad  isqÔei h prosetairistik  idiìthta. dhlad  an x eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo miac omˆdac. upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste x ◦ y = y ◦ x = e.1 Orismìc. pollèc forèc. Kˆje tètoia apeikìnish f : G × G −→ G. y.3. y ∈ G.3. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn idiìthta 1. eÐnai dunatìn gia thn prˆxh na qrhsimopoieÐtai ˆlloc ìroc kai ˆlloc sumbolismìc. 4. 'Ena sÔnolo G lème ìti èqei th dom  miac omˆdac   aplˆ ìti eÐnai mia omˆda wc proc mia prˆxh f : G × G −→ G. Sunep¸c egeÐretai to er¸thma: MporoÔn oi dÔo pr¸tec idiìthtec tou prohgoÔmenou orismoÔ na aplousteujoÔn? dhlad  na antikatastajoÔn apì ˆllec asjenèsterec? H apˆnthsh eÐnai jetik  kai dÐnetai sto epìmeno je¸rhma. y ) = x y . 3. tìte upˆrqei monadikì y tètoio ¸ste x y = y x = e. ìpwc anafèroume kai sto Parˆrthma 6. B eÐnai dÔo antistrèyimoi pÐnakec tìte genikˆ èqoume A B = B A. ap' autèc twn paradeigmˆtwn. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prˆxh f : G × G −→ G. h opoÐa ikanopoieÐ thn . allˆ ìti autì eÐnai kai monadikì.3. ja lème ìti to G eÐnai omˆda.4. Se ìla ta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ìqi mìno upˆrqei èna stoiqeÐo e pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ 4. y ) = x ◦ y . Gia kˆje x ∈ G. ìtan anaferìmaste se sugkekrimènec omˆdec. y ∈ G. 'Etsi gia thn prosjetik  omˆda twn akeraÐwn to ìnoma thc prˆxhc eÐnai ”prìsjesh” kai o sumbolismìc x + y . an ikanopoioÔntai oi ex c idiìthtec. Gia parˆdeigma. 2. Gia kˆje x.1 .2 Je¸rhma.2. 1.

dhlad  x z = z x = e. 'Ara to sÔnolo G eÐnai omˆda. Opìte apì th sqèsh z e1 = z gia z = e2 èqoume e2 e1 = e2 kai apì th sqèsh e2 z = z gia z = e1 èqoume e2 e1 = e1 . upˆrqei monadikì z ∈ G pou ikanopoieÐ th deÔterh idiìthta tou orismoÔ. upˆrqei z ∈ G tètoio ¸ste x z = e = z x. AntÐstrofa. diìti (x y) (y −1 x−1 ) = x (y (y −1 x−1 )) = x (y y −1 x−1 ) = x(e x−1 ) = x x−1 = e. gia kˆje x ∈ G. H idiìthta 4β apodeikÔetai me ton Ðdio trìpo. apì thn 4β èqoume ìti gia to x kai z upˆrqei monadikì w ∈ G ètsi ¸ste w x = z . an z ∈ G. èqoume x (z y) = (x z ) y = e y = y . upˆrqei èna monadikì stoiqeÐo e1 tètoio ¸ste x e1 = x. gia kˆje z ∈ G. 'Estw èna stoiqeÐo e ∈ G gia to opoÐo isqÔei e x = x e = x. Upojètoume ìti isqÔei h 4. gia kˆje z ∈ G. Sunep¸c. Dhlad  upˆrqei èna monadikì e ∈ G pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ. lìgw thc 4. gia kˆje x ∈ G. w ∈ G tètoia ¸ste 4α x z = y kai 4β w x = y. To monadikì stoiqeÐo e ∈ G me thn idiìthta e x = x e = x. afoÔ an up rqe kai èna ˆllo s ∈ G tètoio ¸ste x z = x s.278 4. EpÐshc parathroÔme ìti to antÐstrofo stoiqeÐo tou ginomènou x y dÔo stoiqeÐwn thc G eÐnai to y −1 x−1 . Mˆlista autì eÐnai monadikì. Oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ thc omˆdac mporoÔn na aplousteujoÔn akìmh perissìtero. y ∈ G upˆrqei èna z . Sunep¸c apì thn prosetairistikìthta èqoume z e1 = (w x) e1 = w (x e1 ) = w x = z . To sÔnolo G eÐnai omˆda an kai mìno an ikanopoieÐtai h ex c idiìthta. Prˆgmati. 4. T¸ra gi' autì to stoiqeÐo e. EpÐshc an x ∈ G. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa x. epilèxoume diaforetikì sumbolismì. 'Ara e1 = e2 . Tìte lìgw thc 2. Gia to stoiqeÐo autì isqÔei z e1 = z . gia kˆje x ∈ G. ètsi ¸ste x z = y . to z = z y . dhlad  (x−1 )−1 = x. se eidikèc peript¸seic. Dhlad  (x y)−1 = y −1 x−1 . upojètoume ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ. upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z kai w tètoia ¸ste x z = e kai w x = e. Epomènwc gia x. opìte. 'Estw x ∈ G. Me ton Ðdio trìpo apodeiknÔetai h Ôparxh kai h monadikìthta enìc stoiqeÐou e2 thc G tètoiou ¸ste e2 z = z . 'Ara isqÔei h idiìthta 4α . Omˆdec prosetairistik  idiìthta. y ∈ G upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z. afoÔ w (x z) = w e = w kai (w x) z = e z = z . Tìte gia y = x. tìte ja eÐqame z = e z = (z x) z = z (x z) = z (x s) = (z x) s = e s = s. to monadikì y ∈ G gia to opoÐo isqÔei x y = y x = e onomˆzetai antÐstrofo tou x kai sumbolÐzetai me x−1 . gia kˆje y ∈ G. Opìte èqoume ìti z = w. gia kˆje x ∈ G onomˆzetai oudètero   tautotikì   monadiaÐo stoiqeÐo thc omˆdac kai sto ex c genikˆ ja to sumbolÐzoume me 1 ektìc ean. . lìgw thc 4α . Sunep¸c to antÐstrofo tou x−1 eÐnai to x. Apìdeixh.

gia kˆje fusikì arijmì . To pl joc twn stoiqeÐwn miac omˆdac G to sumbolÐzoume me | G | kai to onomˆzoume tˆxh thc G. twn pragmatik¸n kai twn migadik¸n eÐnai ˆpeirec omˆdec. eÐnai ìmˆda. Entel¸c anˆloga sunhjÐzoume na lème ìti to tetrˆgwno eÐnai ènac rìmboc pou èqei kai tic tèssereic gwnÐec tou orjèc.4 Parat rhsh. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn 1'). 2') Gia kˆje x ∈ G upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste y x = e.4. oi omˆdec Zn kai Sn eÐnai peperasmènec me tˆxeic n kai n! antÐstoiqa. Apìdeixh H apìdeixh eÐnai teqnik . 'Otan h tˆxh thc G eÐnai peperasmènh lème ìti h G eÐnai peperasmènh omˆda. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai 4. Epilèxame autèc tic omˆdec pr¸ton diìti h kˆje mÐa apì autèc parousiˆzei endiafèrousec xeqwristèc idiìthtec kai deÔteron diìti autèc sugkatalègontai metaxÔ twn omˆdwn oi opoÐec emfanÐzontai se diˆfora probl mata twn Majhmatik¸n. To Ðdio eÐnai kai h diedrik  omˆda Dn me tˆxh 2n.3 Je¸rhma. To Ðdio isqÔei gia to sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n Z me prˆxh ton pollaplasiasmì. R× = R { 0 } kai C× = C { 0 } apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton . h opoÐa ikanopoieÐ thn prosetairistik  idiìthta. 4.3. Sta epìmena paradeÐgmata parajètoume diˆforec sugkekrimènec omˆdec. 1') Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste e x = x.3.1 upˆrqoun perissìterec plhroforÐec gia ton trìpo me ton opoÐo sunduˆzontai ta stoiqeÐa thc G ap' ìti qreiˆzetai. y )) = x y . Gia parˆdeigma.5 ParadeÐgmata. f (( x. Se diaforetik  perÐptwsh lème ìti h G eÐnai ˆpeirh. arkeÐ na deÐxoume thn Ôparxh afenìc enìc “aristeroÔ” oudetèrou stoiqeÐou e ∈ G ( dhlad  e x = x gia kˆje x ∈ G ) kai afetèrou thn Ôparxh enìc “aristeroÔ” antistrìfou x−1 gia kˆje x ∈ G ( dhlad  x−1 x = e ). en¸ ja arkoÔse na apait soume na èqei mìno mÐa orj  gwnÐa. kai af netai wc ˆskhsh. thc QhmeÐac kai ˆllwn episthm¸n. To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn sun jh prìsjesh arijm¸n den apoteleÐ omˆda afoÔ den upˆrqoun antistrèyima stoiqeÐa. Ta sÔnola Q× = Q { 0 }. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac lèei ìti an jèloume na elègxoume an èna sÔnolo G. thc Fusik c. en¸ oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn.3. To sÔnolo eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec. twn rht¸n. gia kˆje x ∈ G. Me ˆlla lìgia ston Orismì 4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 279 mèsw miac prˆxhc f : G × G −→ G. 4.3. parìmoia me thn prohgoÔmenh. 1.

en¸ an o R eÐnai èna s¸ma. 14. 20. T¸ra. 12. kaj¸c an ∈ H . An o R eÐnai daktÔlioc me monˆda. 22. epeid  h H eÐnai omˆda. An m = 24. tìte to sÔnolo U (R) twn antistreyÐmwn stoiqeÐwn ( wc proc ton pollaplasiasmì tou daktulÐou ) apoteleÐ omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì tou daktulÐou kai onomˆzetai pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou. Allˆ kai ta sÔnola Q× 0 kai R× 0 twn jetik¸n rht¸n > > kai pragmatik¸n antÐstoiqa apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton pollaplasiasmì. ènac pÐnakac A an kei sthn GLn (R) an kai mìno an h orÐzousa | A | tou A an kei sthn omˆda U (R). β ∈ R 0 0 me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn den eÐnai omˆda. tìte mporoÔme na jewr soume ton daktÔlio Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì ton R. 8. An R eÐnai ènac daktÔlioc me monˆda. H omˆda U ( Mn (R)) eÐnai h genik  grammik  omˆda GLn (R). 9. ìpou adj A eÐnai o prosarthmènoc pÐnakac tou A ). afoÔ 0 0 . tìte ektìc apì thn pollaplasiastik  omˆda U (R). eÐnai dunatìn na upˆrqoun kai ˆlla uposÔnola tou sunìlou R { 0 } pou na apoteloÔn omˆdec wc proc ton pollaplasiasmì tou R. tìte U (R) = R { 0 } = R× . ( Autì prokÔptei apì th gnwst  sqèsh A (adj A) = (adj A) A = | A | In . −1 }. Tìte to uposÔnolo H = { 2. Tèloc ac shmeiwjeÐ ìti. Profan¸c h tˆxh thc GLn (Z) eÐnai ˆpeirh (giatÐ?). tìte gia kˆpoio jetikì akèraio n èqoume an = 1 sthn U ( Zm ). Allˆ tìte b ∈ U ( Zm ). ParadeÐgmatoc qˆrh. tìte H ∩ U ( Zm ) = ∅   H ⊆ U ( Zm ) . To sÔnolo ìlwn twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c α β . 4. tìte to H = { 3. 21 } eÐnai mia pollaplasiastik  omˆda me oudètero stoiqeÐo to 9. afoÔ to b eÐnai antistrèyimo kai sunep¸c H ⊆ U ( Zm ). an èqoume ton daktÔlio Z twn akeraÐwn. Gia parˆdeigma. an R = Zm kai H eÐnai èna tètoio uposÔnolo. gia kˆje b ∈ H . to monadiaÐo stoiqeÐo 1 thc U ( Zm ) an kei sthn H . Gia parˆdeigma. tìte U (Z) = { 1. an R eÐnai enac daktÔlioc me monˆda. 10. Omˆdec pollaplasiasmì. h exÐswsh b x = 1 èqei lÔsh. an a ∈ H ∩ U ( Zm ). 6. 24 } eÐnai mia tètoia omˆda me oudètero stoiqeÐo to 14. gia to daktÔlio twn akeraÐwn èqoume GLn (Z) = { A ∈ Mn (Z) me | A | = ±1 } kai gia ton daktÔlio Zm twn akeraÐwn mod m èqoume GLn (Zm ) = { A ∈ Mn (Zm ) | A | ∈ U (Zm ) }. en¸ h tˆxh thc GLn (Zm ) eÐnai peperasmènh (giatÐ?). 18. An epiplèon o R eÐnai metajetikìc. 15. 16. 2. èstw m = 26. tìte o R wc proc thn prìsjesh eÐnai Abelian  omˆda. An R eÐnai ènac daktÔlioc. α. Diìti gia ènan α β pÐnaka upˆrqoun perissìtera apì èna aristerˆ oudètera.280 4. Prˆgmati. Gia parˆdeigma.

. ìti isqÔei h prosetairistik  idiìthta A (B Γ) = (A B) Γ. 'Estw to sÔnolo twn shmeÐwn enìc epipèdou kai O èna stajerì shmeÐo tou.4. EÔkola mporoÔme na diapist¸soume. To sÔnolo me prˆxh thn ∗ eÐnai omˆda.3. ìpou to shmeÐo A B = Γ orÐzetai na eÐnai to shmeÐo tou ètsi ¸ste to O A B Γ na eÐnai parallhlìgrammo. To kenì sÔnolo ∅ eÐnai to tautotikì stoiqeÐo wc proc aut  thn prˆxh. To me thn prˆxh ∗ ousiastikˆ eÐnai o dianusmatikìc q¸roc R2 kai h prˆxh ∗ eÐnai h prìsjesh dianusmˆtwn. èqoume parathroÔme ìti α β 1 x 0 0 0 0 281 1 x 0 0 α αx 0 0 α β 0 0 = α β 0 0 . Gia kˆje dÔo shmeÐa A. afou eÔkola diapist¸noume ìti h prˆxh den eÐnai prosetairistik . (Genikˆ kˆje dianusmatikìc q¸roc V epÐ enìc s¸matoc me prˆxh thn prìsjesh eÐnai mÐa Abelian  omˆda). allˆ den upˆrqei dexiì oudètero stoiqeÐo. apì ta diagrˆmmata tou Venn. EpÐshc ed¸ parathroÔme ìti upˆrqei monadikì aristerì oudètero stoiqeÐo (to shmeÐo O). afoÔ A A = ∅. ètsi ¸ste to O A Γ B na eÐnai èna parallhlìgrammo ( dhlad  na isqÔei −→ − −→ − −→ − O Γ = O A + O B . Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn gia kˆje x ∈ R. An antÐ thc prˆxhc ∗ jewr soume thn prˆxh . 4. (Upˆrqoun dexiˆ oudètera?) 3. tìte to den eÐnai omˆda. Epiplèon = . Gia kˆje A. 'Estw P(X) to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn enìc sunìlou X (dhlad  to dunamosÔnolo tou X ). To antÐstrofo enìc uposunìlou A tou X eÐnai to Ðdio to A. B ∈ jewroÔme to shmeÐo A ∗ B = Γ. B ∈ P(X) jewroÔme thn prˆxh A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B) (th legìmenh summetrik  diaforˆ tou A kai B ).

dhlad  isqÔei A B ∈ H gia kˆje A. An to sÔnolo X eÐnai peperasmèno. 5. 'Ena ˆllo parˆdeigma grammik c omˆdac eÐnai h legìmenh orjog¸nia omˆda. Ac jewr soume t¸ra antÐ tou sunìlou P(X) to sÔnolo X (X) twn qarakthristik¸n sunart sewn twn uposunìlwn tou X . ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 1. Omˆdec Sunep¸c to P(X) eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. en¸ to antÐstrofì thc XA eÐnai h Ðdia h XA . pou apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec me stoiqeÐa apì to K pou èqoun orÐzousa Ðsh me 1. Sunep¸c XA (x) + XB (x) = 0 an x ∈ A B . thn opoÐa sumbolÐzoume me SLn (K). 'Ena shmantikì parˆdeigma miac tètoiac omˆdac eÐnai h legìmenh eidik  grammik  omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K . èna uposÔnolì thc H to opoÐo eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. gia kˆje σ1 . autì eÐnai h omˆda GLn (Z). tìte XA (x) + XB (x) = 1 mod 2 an x ∈ A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B). (Shmei¸noume ìti thn omˆda O2 (R) thn èqoume  dh sunant sei sthn 1η . σ2 ∈ G. An ìmwc pˆroume to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai orÐzousa Ðsh me ±1. tìte to sÔnolo autì eÐnai mÐa omˆda.2. afoÔ XA + XA = X∅ . Dhlad  èqoume / XA B (x) = XA (x) + XB (x). arkeÐ to ginìmeno σ1 σ2 ∈ G. tìte h tˆxh thc omˆdac X (X) eÐnai 2|X| =| P(X) | (giatÐ?). 'Eqoume  dh dei ìti mia omˆda metajèsewn G bajmoÔ n. ParathroÔme ìti an A. EÔkola blèpoume ìti to oudètero stoiqeÐo eÐnai h qarakthristik  sunˆrthsh tou kenoÔ sunìlou X∅ . B ∈ P(X). tìte. wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai omˆda (Parat rhsh 4. Autì deÐqnei ìti an sto sÔnolo twn qarakthristik¸n sunart sewn orÐsoume mÐa prìsjesh XA ⊕ XB = XA B . 'Etsi blèpoume ìti gia na eÐnai èna mh kenì uposÔnolo G thc Sn omˆda wc proc th sÔnjesh metajèsewn. ja to onomˆzoume grammik  omˆda epÐ tou s¸matoc K . an èna uposÔnolo H thc GLn (K) eÐnai omˆda. EpÐshc XA (x) + XB (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai x ∈ B   x ∈ A kai / / x ∈ B . An ìmwc jewr soume th genik  grammik  omˆda GLn (K) epÐ enìc s¸matoc K . Paradeigmatoc qˆrh to uposÔnolo thc GLn (Q) pou apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc den eÐnai omˆda. Genikˆ. B ∈ H den eÐnai kat anˆgkh omˆda wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn.5). H qarakthristik  sunˆrthsh enìc uposunìlou A tou X orÐzetai na eÐnai h sunˆrthsh XA : X −→ Z2 me XA (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai XA (x) = 1 mod 2 / an x ∈ A. pou sumbolÐzetai me On (K) kai apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec A me stoiqeÐa apì to K pou ikanopoioÔn th sqèsh A−1 = AT .282 4.

h legìmenh omˆda twn quaternions. Dhlad  to H èqei ìlec tic idiìthtec enìc s¸matoc ektìc thn idiìthta thc antimetajetikìthtac wc proc ton pollaplasiasmì. ±Γ } wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda. B Γ = A.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn parˆgrafo ). ±B. 'Estw H to sÔnolo twn pinˆkwn thc morf c h = 283 a b . ParathroÔme ìti: A2 = B 2 = Γ2 = −I. Γ }. v ∈ R. tìte to H eÐnai mia Abelian  omˆda. ParathroÔme ìti. EpÐshc an h1 = kai ¯ ¯ −b1 a1 ¯ a1 a2 − b1 b2 a1 b2 + b1 a2 ¯ a2 b2 h2 = . A .4. A B = Γ. 6. Epiplèon. ìpou c eÐnai mÐ− cv2 1 1− 2 c a jetik  stajerˆ. tìte h−1 = |h| ¯ ∈ H . JewroÔme to sÔnolo twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c 1 −v L(v) = q 1 u2 . tìte 1 0 i 0 0 1 0 i h = a1 + a2 + b1 + b2 kai 0 1 0 −i −1 0 i 0 ˆra to sÔnolo { I . An jewr soume wc prˆxh thn prìsjesh pinˆkwn. B . a. Epiplèon. 7. B = 0 1 −1 0 . Γ A = B kai B A = −Γ. A = i 0 0 −i . b ∈ −¯ a b ¯ C. . Γ = 0 i i 0 eÐnai mia bˆsh tou H wc proc to s¸ma twn pragmatik¸n arijm¸n. an h = 0. tìte h1 h2 = ∈ ¯ a2 ¯ −b2 ¯ −a1 b2 + b1 a2 a1 a2 − b1 b2 ¯ a −b ¯ 1 H . O daktÔlioc H mporeÐ na jewrhjeÐ wc ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. Γ B = −A. ±A. o mìnoc mh antistrèyimoc pÐnakac aut c a1 b1 thc morf c eÐnai o mhdenikìc pÐnakac. eÐnai ìpwc lème ènac daktÔlioc me diaÐresh   èna mh metajetikì s¸ma. A Γ = −B . epeid  h orÐzousa tou parapˆnw pÐnaka eÐnai Ðsh me | a |2 + | b |2 . Sunep¸c to b a sÔnolo H { 0 } me prˆxh twn pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda pou den eÐnai Abelian . Epiplèon isqÔei L(u) L(v) = L(w) ìpou w = . ParathroÔme ìti L(0) = q 1 2 1− u2 c 1 0 0 1 kai L(v)−1 = u+v v 1+ u2 c 1 v c2 v 1 . | v | < c. ìpou I = 1 0 0 1 . to sÔnolo Q8 = { ±I. An a = a1 + a2 i kai b = b1 + b2 i.

. z1 . . . tìte kˆje stoiqeÐo thc Eν eÐnai thc morf c (e ν i )s . . . afoÔ e ν i · e ν i = e ν i .p. ν − 1. ν pˆnw se èna kÔklo aktÐnac 1 ètsi ¸ste dÔo diadoqikˆ shmeÐa na brÐskontai se apìstash katˆ gwnÐa 2πn1 2πn2 2πnν 2πk1 i 2πk2 i 2πkν 2πk1 2πk2 2πk3 c2 . . dhlad  eÐnai oi rÐzec ν − 1. Gewmetrikˆ mporoÔme na parast soume tic ν− ostèc rÐzec tou x thc monˆdac me ta shmeÐa zi . EÐnai eÔkolo na doÔme ìti to sÔnolo Eν eÐnai mia omˆda tˆxhc ν wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. ν ∈ N exantloÔn ìla ta peperasmèna uposÔnola thc pollaplasiastik c omˆdac C× pou eÐnai pollaplasiastikˆ kleistˆ. mν ) ta stoiqeÐa tou S èqoun th morf  z1 = e m i . . ν −1 (giatÐ ?). Autˆ ta uposÔnola Eν . dhlad  h omˆda twn metasqhmatism¸n pou diathroÔn touc nìmouc thc ìtan metabaÐnoume apì èna sÔsthma suntetagmènwn se èna ˆllo.k. ( m1 . . Dhlad  to S apoteleÐtai apì ν diakekrimènec rÐzec thc monˆdac. O tÔpoc u+v w = 1+ u v eÐnai “o nìmoc prìsjeshc twn taqÔt twn” tou Einstein kai h fusik  shmasÐa tou eÐnai h ex c: JewroÔme ton ˆxona twn x me arq  O san stajerì sÔsthma anaforˆc ki ènan ˆllo ˆxona x me arq  O na olisjaÐnei epÐ tou pr¸tou me stajerˆ taqÔthta u. . H omˆda tou Lorenz eÐnai h c2 “omˆda summetri¸n” tou kìsmou thc Eidik c JewrÐac thc Sqetikìthtac. . . JewroÔme to sÔnolo Eν twn ν−ost¸n riz¸n thc monˆdac. . 'Estw e m1 . 'Ena kinhtì M èqei taqÔthta v wc proc to kinoÔmeno sÔsthma anaforˆc ( O X ). 'Ena tètoio stoiqeÐo thc Eν lègetai prwtarqik  ν−osth rÐza thc monˆdac. . . èstw to n1 . z1 = 1. . H omˆda aut  lègetai omˆda tou Lorenz kai paizei shmantikì rìlo sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac. e m2 . zν = e m i . Omˆdec Sunep¸c to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì twn pinˆkwn eÐnai mia ˆpeirh Abelian  omˆda. . dhlad  tic migadikèc rÐzec tou poluwnÔmou xν − 1. Prˆgmati. . . 8. . (Blèpe sqetikˆ to biblÐo Classical Mechanics tou H. Epeid  to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou S eÐnai kai autì stoiqeÐo tou S . Sunep¸c upˆrqoun φ(ν) prwtarqikèc rÐzec thc monˆdac (ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler). Sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac h taqÔthta tou kinhtoÔ wc proc to au+v kÐnhto sÔsthma ( O X ) eÐnai h w = 1+ u v . 'Ara èqoume 2 ν ìti ta ν stoiqeÐa tou S eÐnai ta z1 . gia kˆpoio s = 0. . k = 0. ParathroÔme ìti an o k eÐnai pr¸toc 2πk proc ton ν . . . . tìte eÔkola blèpoume ìti upˆrqei k ∈ Z me z k = 1. i = 1. diaireÐ ta upìloipa ni . eÔkola blèpoume ìti to mikrìtero apì ta ni . . an S eÐnai èna tètoio sÔnolo kai z èna stoiqeÐo tou. ìpou k3 ≡ (k1 + k2 ) (mod ν). z2 = e m i .284 4. e mν i ta stoiqeÐa tou S . Goldstein [10]). . EÐnai gnwstì ìti autèc eÐnai thc 2πk morf c e ν i . kaj¸c epÐ2πk shc e0 = 1 ∈ Eν kai e− ν i ∈ Eν . . . . Lambˆnontac to m = e.

gn ∗n rn ) eÐnai. . z1 3 2 zi+1 zν zθ θ i EpÐshc. ∞ ν =1 Eν .3. ∗n . b. . . ìpwc prokÔptei apì thn gewmetrik  ν parˆstash twn migadik¸n arijm¸n. c a = c b ⇐⇒ a = b. tìte 1. gn ) ∗ ( r1 . to opoÐo me prˆxh ( g1 . g2 . JewroÔme to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gn . An a. 'Estw G1 . a c = b c ⇐⇒ a = b kai 2. Mia pr¸th idiìthta eÐnai aut  thc diagraf c.3. kaj¸c kai to sÔnolo { z ∈ C | | z | = 1 } 9. mia omˆda kai onomˆzetai eujÔ ginìmeno twn G1 . .6 Je¸rhma. 'Estw G mÐa omˆda. . 10. . G2 . G2 . . . i ≥ 0 } me prˆxh thn prìsjesh rht¸n arijm¸n β eÐnai Abelianèc omˆdec. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 285 θ = 2πk (blèpe to epìmeno sq ma). . . . rn ) = ( g1 ∗1 r1 . . . . . . Ta sÔnola Qp = { α ∈ Q | p β } kai β Qp = { α ∈ Q | β = pi . . c ∈ G. Ja doÔme ìti autèc isqÔoun genikˆ se kˆje omˆda. profan¸c. Gn omˆdec me antÐstoiqec prˆxeic ∗1 . Sta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ikanopoioÔntai idiìthtec anˆlogec me basikèc idiìthtec twn akeraÐwn arijm¸n. h ènwsh eÐnai omˆdec. 4. .4. . . . Gn . . . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. . ∗2 . g2 ∗2 r2 . r2 . .

Upojètoume ìti isqÔoun oi (1) kai (2). lìgw thc prosetairistik c idiìthtac. afoÔ isqÔei h ex c 4.3. 'Ara. . tìte to G me thn prˆxh aut  den eÐnai anagkastikˆ omˆda. Dhlad  ìpou kai na bˆloume tic parenjèseic sto ginìmeno tessˆrwn stoiqeÐwn paÐrnoume to Ðdio stoiqeÐo. Sunep¸c kˆje h ∈ G mporeÐ na grafeÐ sth morf  h = g gi gia kˆpoio i = 1. b. .5 (1). To antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei genikˆ. g g2 . . prokÔptei a = b. lìgw thc (2). gi = gj . an ∈ G orÐzoume to ginìmeno a1 a2 · · · an me ton ex c epagwgikì trìpo: gia n = 0 autì . n. Gia peperasmèna sÔnola tètoia paradeÐgmata den eÐnai dunatìn na upˆrqoun. ja èprepe na perioristoÔme stouc pÐnakec me orizousa ±1. a2 . kat anˆgkh akèraioi arijmoÐ. . Dhlad  an se èna sÔnolo G. 'Estw G èna peperasmèno sÔnolo. .3. to G me thn en lìgw prˆxh eÐnai omˆda.6. EpÐshc an jewr soume to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me orÐzousa diˆforh tou mhdenìc kai stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn.3. . gia n stoiqeÐa a1 . To antÐstrofo eÐnai profanèc. allˆ to N den eÐnai omˆda. Gia na  tan omˆda. Apìdeixh. c. ìpwc èqoume dei sto Parˆdeigma 4. b. Genikìtera. . c ∈ G èqoume sumbolÐsei to ginìmeno a(bc) me abc pou lìgw thc prosetairistikìthtac isoÔtai me (ab)c. sto sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn prìsjesh pou eÐnai prosetairistik . T¸ra gia tèssera stoiqeÐa a. sÔmfwna me to Je¸rhma 4.286 4. isqÔoun oi (1) kai (2). Gia trÐa stoiqeÐa a. . .2 . . Prˆgmati. . . Pollaplasiˆzontac thn a c = b c apì ta dexiˆ me c−1 (antÐstoiqa thn c a = c b apì ta aristerˆ). tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. ìpwc epÐshc kai oi idiìthtec (1) kai (2). g gn eÐnai ìla ta stoiqeÐa tou G. Dunˆmeic 'Estw t¸ra G mia omˆda. tìte h prosetairistikìthta isqÔei.7 Prìtash. an g gi = g gj tìte. gn }.3. . Allˆ to sÔnolo autì den eÐnai omˆda. 'Estw G = { g1 . Sunep¸c èqei nìhma na sumbolÐsoume to a((bc)d) me abcd. afoÔ o antÐstrofoc enìc tètoiou pÐnaka eÐnai ènac pÐnakac pou ta stoiqeÐa tou den eÐnai. . . Autì shmaÐnei ìti h exÐswsh g x = h èqei monadik  lÔsh gia kˆje g. d ∈ G èqoume a((bc)d) = a(b(cd)) = (ab)(cd) = a(bc)d = ((ab)c)d. Omˆdec Apìdeixh. Tìte to G mazÐ me mÐa prosetairistik  prˆxh epÐ twn stoiqeÐwn tou eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec (1) kai (2) tou Jewr matoc 4. . g2 . h ∈ G. An g eÐnai èna tuqaÐo stoiqeÐo tou G. tìte ta stoiqeÐa g g1 . Ta dÔo prohgoÔmena paradeÐgmata gia ta opoÐa den isqÔei to antÐstrofo tou Jewr matoc anafèrontai se ˆpeira sÔnola. isqÔoun oi (1) kai (2). Gia parˆdeigma. 'Omoia h exÐswsh x g = h èqei monadik  lÔsh sto G. 2.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

287

eÐnai to oudètero stoiqeÐo e kai jewr¸ntac ìti èqoume orÐsei gia kˆje m < n to ginìmeno a1 a2 · · · am , orÐzoume to a1 a2 · · · an = (a1 a2 · · · an−1 )an . MporeÐ na deiqjeÐ ìti to ginìmeno autì eÐnai Ðdio me me to ginìmeno b1 b2 · · · bk , ìpou b1 = a1 · · · as1 −1 , b2 = as1 · · · as2 −1 , . . . , bk = ask · · · an , ìpou 1 ≤ s1 ≤ s2 ≤ · · · ≤ sk ≤ n (blèpe Parˆrthma 6.2). An h G eÐnai Abelian  omˆda tìte profan¸c isqÔei a1 a2 · · · an = aσ(1) aσ(2) · · · aσ(n) gia kˆje metˆjesh σ twn 1, 2, . . . , n. 'Eqontac orÐsei epagwgikˆ to ginìmeno a1 a2 · · · an , sthn perÐptwsh pou ìla ta ai eÐnai Ðsa proc èna stoiqeÐo a ∈ G, tìte to ginìmeno autì sumbolÐzetai me an kai lègetai n-ost  dÔnamh tou a (an h prˆxh eÐnai h prìsjesh, tìte autì to stoiqeÐo sumbolÐzetai me n a kai lègetai n-ostì pollaplˆsio tou a). 'Etsi èqoume

a0 = e, a1 = a, am+n = am an , am n = (am )n
gia kˆje m, n ∈ N. (Qrhsimopoi¸ntac ton prosjetikì sumbolismì, oi prohgoÔmenec sqèseic grˆfontai wc ex c, 0 a = 0, 1 a = a, (m + n) a = m a + n a, (m n) a = n (m a).) An n eÐnai ènac arnhtikìc akèraioc, orÐzoume an na eÐnai to antÐstrofo stoiqeÐo tou a−n . Oi parapˆnw idiìthtec twn dunˆmewn isqÔoun kai gia arnhtikoÔc ekjètec: ta ex c:

4.3.8 Prìtash. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac kai m, n ∈ Z. Tìte isqÔoun
1. am an = am+n = an am . 2. (am )n = am n . 3. a−n = (a−1 )n = (an )−1 , (sunep¸c o antÐstrofoc tou an eÐnai o a−n ). Apìdeixh. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.

Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou gia èna stoiqeÐo a miac omˆdac G h n−ost  dÔnamh tou a eÐnai to tautotikì stoiqeÐo e (dhlad  an = e) gia kˆpoion n ∈ Z { 0 }. An n < 0, tìte kai a−n = e, afoÔ e = a0 = an−n = an a−n = e a−n = a−n . Sunep¸c, mporoÔme na upojèsoume ìti o n eÐnai fusikìc arijmìc. Me bˆsh to AxÐwma tou ElaqÐstou, mporoÔme epÐshc na jewr soume ìti o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc ètsi ¸ste an = e. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma èqoume ak n = an k = (an )k = e gia kˆje k ∈ Z, dhlad  h dÔnamh tou a se kˆje akèraio pollaplˆsio tou n isoÔtai me e. Autèc oi dunˆmeic tou a eÐnai oi mìnec pou isoÔntai me e. Prˆgmati, an am = e, tìte diair¸ntac ton m me ton n eqoume m = n k + u, 0 ≤ u < n, opìte

288

4. Omˆdec

e = am = ank+u = ank au = au , sunep¸c u = 0 afoÔ o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me thn idiìthta an = e. O Ðdioc isqurismìc deÐqnei ìti oi dunˆmeic a0 = e, a1 = a, a2 , . . . , an−1 eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc kai an am = e, gia kˆpoion m ∈ Z, tìte m ≡ i mod n, ìpou i ∈ { 0, 1, . . . , n − 1 }. Me ˆlla lìgia oi dunˆmeic tou a parousiˆzoun mia periodikìthta me perÐodo n. ParathroÔme de ìti to stoiqeÐo a−1 tou a eÐnai to an−1 tou opoÐou oi dunˆmeic èqoun thn Ðdia periodikìthta me aut  tou a. 'Eqoume  dh dei ìti an h omˆda G eÐnai h summetrik  omˆda Sn   h prosjetik  omˆda Zn   h pollaplasiastik  omˆda U (Zn ) tou daktulÐou Zn , tìte ìla ta stoiqeÐa touc parousiˆzoun periodikìthta, dhlad  ìti ikanopoioÔn thn idiìthta am = e, gia kˆpoio m jetikì akèraio (pou exartˆtai apì to a). Autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda G, afoÔ oi dunˆmeic ak , k = 1, 2, . . . , enìc stoiqeÐou a thc G den mporeÐ na eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc, diìti tìte h G ja perieÐqe ˆpeira stoiqeÐa. Sunep¸c gia kˆpoio s kai kˆpoio r ja prèpei as = ar , dhlad  as−r = e me s − r = 0. An h omˆda G  tan h prosjetik  omˆda Z twn akeraÐwn pou eÐnai ˆpeirh, tìte gia kanèna stoiqeÐo z = 0 den upˆrqei jetikìc akèraioc n tètoioc ¸ste n z = 0. Apì thn ˆllh pleurˆ, h omˆda ∞ 1 Eν ν= tou ParadeÐgmatoc 4.3.5 (8) eÐnai ˆpeirh, allˆ gia kˆje stoiqeÐo thc a upˆrqei n > 0 tètoio ¸ste an = 1. EpÐshc sthn ˆpeirh omˆda GL2 ( Q ) gia ton pÐnaka n 1 1 1 1 1 n 1 0 èqoume = , en¸ gia ton pÐnaka 0 1 0 1 0 1 0 −1
èqoume

1 0 0 −1

2

=

1 0 0 1

.

4.3.9 Orismìc. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac G. An upˆrqei jetikìc akèraioc m gia ton opoÐo am = e, tìte o mikrìteroc fusikìc n gia ton opoÐo isqÔei an = e onomˆzetai tˆxh tou a. An den upˆrqei jetikìc akèraioc m ètsi ¸ste am = e, tìte lème ìti to stoiqeÐo èqei ˆpeirh tˆxh. 4.3.10 Parathr seic.
1. To mìno stoiqeÐo miac omˆdac pou èqei tˆxh 1 eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc. 'Opwc eÐdame h tˆxh tou antistrìfou enìc stoiqeÐou miac omˆdac eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou stoiqeÐou. 2. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte h tˆxh tou aba−1 eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou b. Autì prokÔptei apì thn isìthta (aba−1 )m = (aba−1 ) · (aba−1 ) · · · (aba−1 ) = abm a−1 gia kˆje m > 0.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

289

3. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte ta stoiqeÐa ab kai ba èqoun thn Ðdia tˆxh. Prˆgmati, afoÔ ab = a(ba)a−1 , autì prokÔptei apì thn prohgoÔmenh parat rhsh. 4. MporoÔme na èqoume dÔo stoiqeÐa peperasmènhc tˆxhc mèsa se mÐa ˆpeirh omˆda kai to ginìmenì touc na èqei ˆpeirh tˆxh. 'Etsi, ta stoiqeÐa 1 0 1 1 kai thc GL2 (Z) èqoun kai ta dÔo tˆxh 2, allˆ 0 −1 0 −1 0 −1 to ginìmenì touc èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc to stoiqeÐo èqei 1 0 0 1 tˆxh 4 kai to stoiqeÐo èqei tˆxh 3, allˆ to ginìmenì touc −1 −1 èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc mporeÐ na isqÔei kai to antÐstrofo, dhlad  na èqoume dÔo stoiqeÐa ˆpeirhc tˆxhc, allˆ to ginìmenì touc na èqei pepera1 1 −1 −1 smènh tˆxh. ParadeÐgmatoc qˆrh, oi pÐnakec kai 0 1 0 −1 èqoun aut  thn idiìthta (giatÐ?). 5. To pl joc twn stoiqeÐwn a miac peperasmènhc omˆdac G pou èqoun tˆxh k = 1, 2 eÐnai ˆrtioc arijmìc. Prˆgmati, an to a èqei tˆxh k , tìte a = a−1 an kai mìno an k = 1, 2. Sunep¸c an k = 1, 2, tìte ta a kai a−1 èqoun tˆxh k kai a = a−1 . Perissìterec idiìthtec gia tic tˆxeic twn stoiqeÐwn miac omˆdac ja anaferjoÔn sthn parˆgrafo 4.6. Ed¸ ja deÐxoume mìno thn ex c.

4.3.11 Prìtash.

'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac, tou opoÐou h tˆxh eÐnai n. Tìte isqÔoun ta ex c. 1. g k = 1 an kai mìno an n | k . 2. H tˆxh miac dÔnamhc g m tou G eÐnai Ðsh me
n d,

ìpou d = µ.κ.δ. ( n, m ).

Apìdeixh. 1. Profan¸c an k = λ n, tìte g k = g λ n = ( g n )λ = 1. AntÐstrofa, èstw g k = 1. Apì th diaÐresh tou k me to n èqoume k = n t+u me 0 ≤ u < n, opìte 1 = g k = g n t g u = g u kai epomènwc u = 0, apì ton orismì tou n. 2. H tˆxh tou g m , èstw s, eÐnai peperasmènh (giatÐ ?), dhlad  ( g m )s = 1 me s na eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me aut  thn idiìthta. Allˆ g ms = 1 isqÔei an kai mìno an n | ms. Ara to prìblhma anˆgetai sthn eÔresh tou

290

4. Omˆdec

mikrotèrou jetikoÔ akeraÐou s gia ton opoÐo isqÔei n | ms. Me ˆlla lìgia anazhtoÔme ton mikrìtero jetikì akèraio s gia ton opoÐo o rhtìc arijmìc ms na n eÐnai akèraioc. Allˆ, an d = µ.κ.δ. ( n, m ), tìte ms = dn . Epeid  oi akèraioi n d m kai n eÐnai pr¸toi metaxÔ touc, gia na eÐnai to klˆsma autì akèraioc prèpei d d o n na diaireÐ ton s. O mikrìteroc jetikìc s pou diaireÐtai me ton n eÐnai o d d Ðdioc o n . d
m

s

4.3.12 Pìrisma. 'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac tou opoÐou h tˆxh eÐnai n.
Tìte mÐa dÔnamh g m tou g èqei tˆxh n an kai mìno an µ.κ.δ. ( n, m ) = 1. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ìti sthn Zm upˆrqoun ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa me tˆxh m, ìpou, wc gnwstìn, ϕ(m) eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

Ask seic 4.3
1. 'Estw G to sÔnolo twn diatetagmènwn triˆdwn thc morf c ( k1 , k2 , 1 )   ( k1 , k2 , −1 ), ìpou k1 , k2 ∈ Z. Sto G orÐzoume mia prˆxh jètontac ( k1 , k2 , ε ) ∗ ( m1 , m2 , ε ) = ( k1 + m1 , k2 + m2 , εε ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ∗ eÐnai omˆda. 2. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn pragmatik¸n arijm¸n, ektìc tou 0 kai tou 1, kai G to sÔnolo twn ex c apeikonÐsewn tou X : ϑ1 (x) = x, ϑ2 (x) = x x−1 1 1 x , ϑ3 (x) = 1 − x, ϑ4 (x) = x−1 , ϑ5 (x) = x , ϑ6 (x) = 1−x . DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda, wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn. 3. Sto sÔnolo twn akeraÐwn orÐzoume mia prˆxh wc ex c n ∗ m = n + m, an o n eÐnai ˆrtioc kai n ∗ m = n − m, an o n eÐnai perittìc. DeÐxte ìti to sÔnolo twn akeraÐwn me thn prˆxh aut  eÐnai omˆda. 4. 'Estw G = { (a, b) ∈ R2 , ìpou a = 0 }. Sto G orÐzoume mÐa prˆxh wc ex c: (a1 , b1 ) ◦ (a2 , b2 ) = (a1 a2 , a1 b2 + b1 ). DeÐxte ìti sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 5. OrÐzoume mia prˆxh sto G = Z3 , wc ex c: (x1 , x2 , x3 ) ◦ (y1 , y2 , y3 ) = (x1 + y1 , x2 + y2 , x3 + y3 + x2 y1 ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 6. DÐnetai to sÔnolo G =

¯ a 1 ¯ | ¯ ¯ a, ¯ ∈ Zm , (b, m) = 1 . 0, 1, ¯ b ¯ ¯ 0 b DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. EpÐshc deÐxte ìti | G | = m · ϕ(m), ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

291

7. 'Estw G to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc, oi opoÐoi eÐnai tautìqrona summetrikoÐ kai orjog¸nioi. ApodeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai mia ˆpeirh omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 8. 'Estw X èna sÔnolo me mia prˆxh ∗ wc proc thn opoÐa isqÔei h sqèsh x ∗ ( y ∗ z ) = (x ∗ z ) ∗ y , gai ìla ta stoiqeÐa x, y, z ∈ X . DeÐxte ìti h prˆxh aut  eÐnai metajetik  kai prosetairistik . EÐnai to sÔnolo X anagkastikˆ omˆda wc proc aut  thn prˆxh ? 9. 'Estw X èna sÔnolo me mÐa prˆxh ∗, h opoÐa eÐnai prosetairistik  kai epiplèon gia kˆje a ∈ X upˆrqei monadikì a ∈ X ètsi ¸ste a ∗ a ∗ a = a. ¯ ¯ DeÐxte ìti to sÔnolo X eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. 10. 'Estw G Abelian  omˆda kai x, y ∈ G tètoia ¸ste xn = y n , ìpou n jetikìc akèraioc. DeÐxte ìti y = x · w, ìpou w ∈ G èqei tˆxh pou diaireÐ to n. 11. Upojètoume ìti gia ta stoiqeÐa x, u, v miac omˆdac G isqÔoun oi sqèseic: x = u · v = v · u kai up = 1, v q = 1, ìpou p, q eÐnai jetikoÐ akèraioi sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun sqetikˆ pr¸toi akèraioi arijmoÐ n, m ètsi ¸ste u = xn kai v = xm . 12. 'Estw ìti to stoiqeÐo x miac omˆdac G èqei tˆxh n m, ìpou oi n kai m eÐnai sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun u kai v stoiqeÐa thc G me x = u v = v u kai un = v m = 1. MporeÐte na genikeÔsete, an h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai n = pλ1 pλ2 · · · pλk , ìpou p1 , . . . , pk eÐnai 1 2 k diakekrimènoi pr¸toi ? 13. Upojètoume ìti ta tèssera stoiqeÐa a1 , a2 , b1 , b2 miac omˆdac G ikanopoioÔn tic sqèseic a1 b1 = b1 a1 = a2 b2 = b2 a2 kai an = an = bm = 1 2 1 bm = 1, ìpou n, m eÐnai sqetikˆ pr¸toi akèraioi. DeÐxte ìti a1 = a2 2 kai b1 = b2 . 14. DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn akeraÐwn modulo m gia m = 2k , k ≥ 2 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. Genikìtera, apodeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda tˆxhc 2m , m ≥ 1 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. 15. 'Estw G mia omˆda kai g èna stoiqeÐo thc me tˆxh m ≥ 3. DeÐxte ìti upˆrqoun toulˆqiston ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa thc G me tˆxh m, ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

292

4. Omˆdec

16. α ) 'Estw p pr¸toc arijmìc. DeÐxte ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc pollaplasiastik c omˆdac U (Zp2 ) diaireÐ to p(p − 1). Upìdeixh: Efarmìste to Je¸rhma tou Euler. Gia p = 5 breÐte èna stoiqeÐo tˆxhc 4 thc U (Zp2 ).

β ) DeÐxte ìti gia kˆje akèraio arijmì n kai kˆje p pr¸to isqÔei np(p−1)+2 − n2 ≡ 0 mod p2 . DeÐxte ìti 24k+1 − 22k ≡ 1 mod 9, gia kˆje akèraio k .
17. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai pìsa tˆxhc 3 èqei h omˆda S4 ? 18. 'Estw G peperasmènh omˆda tˆxhc n kai a1 , a2 , . . . , an stoiqeÐa thc G (ìqi kat anˆgkh diakekrimèna). DeÐxte ìti upˆrqoun 1 ≤ i ≤ j ≤ n ètsi ¸ste ai ai+1 · · · aj = 1. Upìdeixh: 'Estw b1 = a1 , b2 = a1 a2 , . . . , bn = a1 · · · an . EÐnai ta bi , i = 1, 2, . . . , n diakekrimèna ? 19. DÐnetai mia peperasmènh omˆda G kai m, r, s, t, u, v, k ∈ Z. An a, b ∈ G deÐxte ta ex c.

α) An ba = am bm , tìte oi tˆxeic twn stoiqeÐwn am bm−2 , am−2 bm , ab−1 eÐnai Ðsec. β) An b−1 ab = ak , tìte b−r as br = as·k . γ) An b−1 ab = ak , tìte au bv = bv au·k kai (bv au )t = btv aw , ìpou tv −1 w = k v −1 . k
20. DeÐxte ìti kˆje mÐa apì tic parakˆtw sunj kec sunepˆgetai ìti h omˆda G eÐnai Abelian .
v r

α) (ab)2 = a2 b2 , gia ìla ta a, b ∈ G. β) (ab)k = ak bk , gia k = j, j + 1, j + 2, j ∈ Z kai gia kˆje a, b ∈ G. γ) a2 = 1, gia kˆje a ∈ G.
21. 'Estw G mia peperasmènh omˆda me thn idiìthta: to 3 den diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac kai (ab)3 = a3 b3 , gia ìla ta a, b ∈ G. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 22. 'Estw A èna uposÔnolo miac peperasmènhc omˆdac G, to opoÐo perièqei perissìtera apì ta misˆ stoiqeÐa thc omadac. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqoun a, b ∈ A me g = a b.

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

293

4.4 Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange
Autì pou paÐzei ton prwteÔonta rìlo sth jewrÐa twn omˆdwn eÐnai h algebrik  dom  touc. Sunep¸c ta uposÔnola miac omˆdac pou parousiˆzoun endiafèron eÐnai autˆ pou qarakthrÐzontai apì algebrikèc idiìthtec oi opoÐec aporrèoun apì th dom  thc omˆdac. Sthn parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me ta uposÔnola miac omˆdac G pou èqoun th dom  omˆdac h opoÐa orÐzetai apì thn prˆxh thc G. 'Ena uposÔnolo H miac omˆdac G ja lègetai upoomˆda thc G an to H eÐnai omˆda wc proc thn prˆxh pou orÐzetai sth G. S aut  thn perÐptwsh grˆfoume H ≤ G. 'Eqoume sunant sei arketˆ paradeÐgmata omˆdwn pou eÐnai upoomˆdec miac ˆllhc omˆdac. 'Etsi, ìlec oi grammikèc omˆdec bajmoÔ n pˆnw apì èna s¸ma K eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GLn (K). EpÐshc kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n eÐnai upoomˆda thc summetrik c omˆdac Sn . Oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn Z, twn rht¸n Q kai twn pragmatik¸n R eÐnai upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac C twn migadik¸n arijm¸n. En¸ oi pollaplasiastikèc omˆdec Q∗ , R∗ kai C∗ an kai eÐnai uposÔnola thc prosjetik c omˆdac C den eÐnai upoomˆdec thc C. 'Opwc epÐshc h omˆda { 1, −1 } me prˆxh ton pollaplasiasmì den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac Z. Genikˆ to uposÔnolo U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou me monˆda, to opoÐo èqei th dom  omˆdac, den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac tou R. Dhlad  mporeÐ èna uposÔnolo miac omˆdac G na eÐnai omˆda allˆ ìqi upoomˆda thc G.

4.4.1 Orismìc.

4.4.2 Parathr seic.
1. To oudètero stoiqeÐo 1 miac omˆdac G eÐnai to oudètero stoiqeÐo kˆje upoomˆdac. To kenì uposÔnolo ∅ den eÐnai upoomˆda kai to mìno monosÔnolo pou eÐnai upoomˆda thc G eÐnai to monosÔnolo { 1 }. Sunep¸c h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G eÐnai autì to monosÔnolo, dhlad  to { 1 }. Aut  thn upoomˆda thn lème “tetrimmènh upoomˆda” thc G. 2. Kˆje omˆda G èqei toulˆqiston dÔo upoomˆdec, thn tetrimmènh kai thn Ðdia th G. Kˆje ˆllh upoomˆda H thc G lègetai gn sia upoomˆda kai grˆfoume s aut  thn perÐptwsh 1 < H < G. Upˆrqoun omˆdec pou den èqoun gn siec upoomˆdec. Autèc oi omˆdec ja kajoristoÔn pl rwc sthn parˆgrafo 4.6.

294

4. Omˆdec

3. H sqèsh ≤ metaxÔ twn upoomˆdwn miac omˆdac eÐnai metabatik . Dhlad  an H1 ≤ H2 kai H2 ≤ H3 tìte H1 ≤ H3 . 4. Gia na deÐxoume ìti èna uposÔnolo H miac omˆdac G eÐnai upoomˆda de qreiˆzetai na exetˆzoume an isqÔei h prosetairistik  idiìthta gia thn H , afoÔ aut  isqÔei gia ìlh thn G. SÔmfwna me ton orismì thc upoomˆdac, ìtan jèloume na exetˆsoume an èna uposÔnolo miac omˆdac eÐnai upoomˆda ja prèpei na elègqoume an isqÔoun oi idiìthtec thc omˆdac wc proc ton periorismì thc prˆxhc sto uposÔnolo. Upˆrqei ìmwc suntomìteroc trìpoc na exetˆsoume tautìqrona thn kleistìthta thc prˆxhc, thn Ôparxh oudèterou kai thn Ôparxh antÐstrofou stoiqeÐou gia kˆje stoiqeÐo tou uposunìlou. eÐnai isodÔnama

4.4.3 L mma. 'Estw H èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. Tìte ta ex c
1. To uposÔnolo H eÐnai upoomˆda. 2. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G pou an koun sto H to stoiqeÐo h1 h−1 an kei sthn H . 2 3. (a) An dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G an koun sto H tìte h1 h2 ∈ H . (Sun jwc autì ekfrˆzetai lègontac ìti to H eÐnai kleistì wc proc thn prˆxh thc G.) (b) An to stoiqeÐo h thc G an kei sto H tìte kai to antÐstrofo autoÔ h−1 eÐnai stoiqeÐo tou H . Apìdeixh. Profan¸c apì to 1 prokÔptoun ta 2 kai 3. Upojètoume ìti isqÔei to 2. AfoÔ to H eÐnai mh kenì, upˆrqei èna stoiqeÐo h thc G pou an kei sto H . Sunep¸c, sÔmfwna me thn upìjesh, to oudètero stoiqeÐo 1 = hh−1 an kei sthn H . 'Ara gia kˆje stoiqeÐo h ∈ H , to stoiqeÐo h−1 = 1 h−1 ∈ H . Apì autì prokÔptei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 , h2 ∈ H to h1 h2 = h1 (h−1 )−1 2 an kei sthn H . Dhlad  to H eÐnai upoomˆda. Upojètoume ìti isqÔei to 3. Tìte, epilègontac èna h ∈ H , èqoume h−1 ∈ H kai ˆra 1 = hh−1 ∈ H . 'Etsi, to H eÐnai upoomˆda.

An I eÐnai èna sÔnolo deikt¸n kai Hi , i ∈ I , eÐnai upoomˆdec miac omˆdac G tìte h tom 

H=
i∈I

Hi = { h ∈ G | h ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I }

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

295

eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, kaj¸c to 1 ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I , h tom  H eÐnai diˆforh tou kenoÔ. An h1 , h2 ∈ H tìte to stoiqeÐo h1 h−1 ∈ Hi , gia kˆje 2 i ∈ I , afoÔ ta h1 kai h2 eÐnai stoiqeÐa ìlwn twn upoomˆdwn Hi , i ∈ I . Sunep¸c kai to h1 h−1 ∈ H , pou shmaÐnei, lìgw tou 4.4.3, ìti to H eÐnai upoomˆda. 'Etsi, 2 an n1 , n2 , . . . , nk eÐnai jetikoÐ akeraÐoi, tìte h tom  H twn upoomˆdwn ni Z, i = 1, . . . , k , thc prosjetik c omˆdac Z twn akèraiwn eÐnai h upoomˆda εZ, ìpou ε eÐnai to elˆqisto koinì pollaplˆsio twn n1 , n2 , . . . , nk (giatÐ?). 3(b) den qreiˆzetai (blèpe 4.3.7).

4.4.4 Parat rhsh. An to H eÐnai peperasmèno uposÔnolo, tìte h sunj kh

To kèntro miac omˆdac
'Otan mia omˆda G den eÐnai Abelian  eÐnai shmantikì na gnwrÐzoume poia stoiqeÐa thc metatÐjentai me ìla ta stoiqeÐa thc G. OrÐzoume loipìn to sÔnolo

Z(G) = { z ∈ G | zg = gz gia kˆje g ∈ G }
Autì to sÔnolo lègetai kèntro thc G. Profan¸c 1 ∈ Z(G) kai ˆra Z(G) = ∅. EpÐshc an z1 , z2 ∈ Z(G) tìte (z1 z2 )g = z1 (z2 g) = z1 (gz2 ) = (z1 g)z2 = (gz1 )z2 = g(z1 z2 ), gia kˆje g ∈ G. Dhlad  z1 z2 ∈ Z(G). Epiplèon, gia tuqaÐo z ∈ Z(G), h sqèsh “zg = gz , gia kˆje g ∈ G” eÐnai isodÔnamh me th sqèsh “z −1 g −1 = g −1 z −1 , gia kˆje g ∈ G”. Sunep¸c isqÔei z −1 g = gz −1 , gia kˆje g ∈ G, afoÔ h apeikìnish G → G, g → g −1 eÐnai 1−1 kai epÐ (giatÐ?). 'Ara to kèntro thc G eÐnai mia upoomˆda. Gia parˆdeigma, to kèntro thc Sn eÐnai h tetrimmènh upoomˆda { i } an n ≥ 3 (blèpe 'Askhsh 4.2.17). Ac upologÐsoume to kèntro Z(D2n ) thc diedrik c omˆdac tˆxhc 2n. H D2n apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πi/n) kai tic anaklˆseic R(2πj/n) enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc, ìpwc perigrˆfontai sthn parˆgrafo 4.1 . Epeid 

R(2πj/n) = A(2πj/n)R(0), èqoume A R(2πj/n)A
2π n

2π n

R(2πj/n) = A

2π(j+1) n

R(0), en¸

= A

2π(j−1) n

R(0) pou shmaÐnei ìti to kèntro den perièqei

kamiˆ anˆklash. T¸ra apì th sqèsh R(0)A 2πi = A −2πi R(0) prokÔptei n n ìti to kèntro eÐnai h tetrimmènh upoomˆda an to n eÐnai perittìc, en¸ an to n eÐnai ˆrtioc tìte to kèntro èqei dÔo stoiqeÐa: to I kai h strof  A(π) pou èqei tˆxh 2 (giatÐ?). Epeid  h genik  grammik  omˆda GLn (K) eÐnai mia apì tic plèon shmantikèc omˆdec upologÐzoume to kèntro thc.

4.4.5 Je¸rhma. 'Estw K èna s¸ma. To kèntro thc GLn (K) apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec thc morf c λI , λ ∈ K , λ = 0, en¸ to kèntro thc SLn (K)

(123).6 Parathr seic. i = j . An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G tìte to sÔnolo CG (g) = { x ∈ G | gx = xg } eÐnai mia upoomˆda thc G kai profan¸c isqÔei h isìthta Z(G) = g∈G CG (g). 3. 1 ≤ i.296 4. an koun sto kèntro thc GLn (K) kai fusikˆ an det(λI) = λn = 1 tìte o λI ∈ Z(SLn (K)). . Gia parˆdeigma an G = S3 kai H = { i. dhlad  kai s aut  th perÐptwsh prèpei o A na eÐnai thc morf c λI . Epeid  det Tij (α) = 1. eÔkola prokÔptei ìti αii = αjj kai αjk = 0. Profan¸c ìloi oi pÐnakec λI . H upoomˆda CG (g) onomˆzetai kentropoioÔsa tou g . Apìdeixh. Epeid  o A eÐnai stoiqeÐo tou kèntrou prèpei na isqÔei Tij (1)A = ATij (1). k = 1. j. H apeikìnish Z(GLn (K)) → K ∗ . (132) }. apì ton isomorfismì autì prokÔptei ìti to kèntro thc GLn (K) èqei q − 1 stoiqeÐa. O antÐstrofoc pÐnakac Tij (α)−1 tou Tij (α) eÐnai o Tij (−α). AntÐstrofa. o n×n pÐnakac tou opoÐou ta diag¸nia stoiqeÐa eÐnai Ðsa me 1 ìpwc epÐshc kai to stoiqeÐo sth jèsh ij eÐnai Ðso me a en¸ ìla ta ˆlla eÐnai Ðsa me mhdèn. 2. 2. eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn (giatÐ?). . allˆ epeid  det(λI) = λn prèpei λn = 1. Aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me thn Tij (1)ATij (−1) = A (∗) An A = (αij ). upologÐzontac to ginìmeno sto aristerì mèloc thc (∗). 4. j ≤ n. Me autèc tic upoomˆdec ja asqolhjoÔme sthn epìmenh Enìthta. o prohgoÔmenoc isqurismìc efarmìzetai kai gia ènan pÐnaka A tou kèntrou thc SLn (K). Omˆdec apoteleÐtai apì touc Ðdiouc pÐnakec me λn = 1. λ = 0. . λI → λ. . . gia k = j . Apì to prohgoÔmeno Je¸rhma prokÔptei ìti Z(GLn (K)) ∩ SLn (K) = Z(SLn (K)). ìpou I eÐnai o tautotikìc n × n pÐnakac. n. tìte Z(S3 ) ∩ H = 1 kai Z(H) = H . α ∈ K . 'Estw Tij (α). Perissìtera gia to kèntro thc GLn (K) kai SLn (K) ja doÔme sta epìmena. gia kˆje α.4. 1. 'Ara A = λI gia kˆpoio λ ∈ K . An K eÐnai èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. èstw A ∈ Z(GLn (K)). Genikˆ ìmwc an H ≤ G den isqÔei Z(G) ∩ H = Z(H).

4. 'Ola ta ginìmena x1 x2 · · · xn thc morf c (∗) sto L mma 4. dhlad  thn H . tìte y = α1 α2 · · · αn kai z = β1 β2 · · · βm . Allˆ afoÔ aut  h tom  perièqei to X . βj ∈ X ∪ X −1 . . n = 0. Tìte to sÔnolo H ìlwn twn dunat¸n peperasmènwn ginomènwn thc morf c x1 x2 · · · xn . to er¸thma pìte duo ginìmena thc morf c (∗) sumpÐptoun eÐnai èna apì ta pio dÔskola probl mata thc jewrÐac omˆdwn.3. xn } tìte grˆfoume X = x1 .4. . 'Estw y. gnwstì wc to prìblhma thc lèxhc. Epiplèon aut  h upoomˆda H eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun to X .4. . . . H upoomˆda H pou perigrˆfetai sto L mma 4. 4. Sunep¸c yz ∈ H . . 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. Me autì to prìblhma. z ∈ H . (1 3 2) } ⊂ S4 blèpoume ìti (1 2)(1 3 2)(1 2) = (1 3 2)(1 3 2) = (1 3 2)−1 . . EpÐshc lème ìti to X parˆgei thn H ta de stoiqeÐa tou X onomˆzontai genn torec thc H . . An to X eÐnai èna peperasmèno uposÔnolo { x1 . san omˆda. dhlad  eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X . diakekrimèna.7 den eÐnai. xn . Aut  thn upoomˆda sun jwc th sumbolÐzoume me X . opìte yz = α1 · · · αn β1 · · · βm = γ1 · · · γn+m . an X = { (1 2). Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 297 Paragìmenec Upoomˆdec 'Estw X èna uposÔnolo miac omˆdac G. to H eÐnai upoomˆda. ìpou αi . 1. EpÐshc an x1 · · · xn ∈ H me xi ∈ X ∪X −1 . Profan¸c to X eÐnai èna uposÔnolo tou H . . 4.4. kat anˆgkh. EÐnai fanerì ìti h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda m aut  thn idiìthta. afoÔ n 1 x−1 ∈ X ∪ X −1 . . ìpou γk ∈ X ∪X −1 . de ja asqolhjoÔme sto biblÐo autì. JewroÔme to uposÔnolo X −1 = { x−1 | x ∈ X }. x2 .4. 2. i T¸ra h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X kai sunep¸c aut  perièqetai sto H . .7 L mma.4.4. To epìmeno l mma qarakthrÐzei aut  thn upoomˆda kai perigrˆfei ènan apì touc pio shmantikoÔc trìpouc eÔreshc upoomˆdwn miac omˆdac. (∗) ìpou ta xi eÐnai opoiad pote ( ìqi kat anˆgkh diakekrimèna) stoiqeÐa thc ènwshc X ∪ X −1 . tìte (x1 · · · xn )−1 = x−1 · · · x−1 ∈ H . 4. ja perièqei kˆje ginìmeno stoiqeÐwn tou X ∪ X −1 .4. 'Etsi sÔmfwna me to L mma 4. 3. Apìdeixh. opìte perièqei kai ta stoiqeÐa thc morf c (∗). Genikˆ an to X èqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. 'Etsi.9 Parathr seic.7 onomˆzetai upoomˆda paragìmenh apì to X . eÐnai mia upoomˆda thc G. 1.8 Orismìc. .

3 } parˆgei thn Z. 1 ≤ i ≤ k . EÐnai gnwstì ìti kˆje rhtìc arijmìc a mporeÐ na grafeÐ (monadikˆ) sth b morf  a a1 a2 ak = x0 + β1 + β2 + · · · + β b p1 p2 p k k ìpou x0 . Autì to sÔnolo { 2. . Sunep¸c xy ∈ H − K kai x H − K = H. H prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn parˆgetai apì to monosÔnolo { 1 } ìpwc epÐshc kai apì to monosÔnolo { −1 }. Allˆ gia x ∈ K to stoiqeÐo xy ∈ K / / −1 (xy) = y ∈ H − K . Omˆdec 2. 1. . ìpou { v1 . zn akèraioi. An V eÐnai ènac peperasmènhc diˆstashc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Zp . i . Epeid  to kenì sÔnolo eÐnai uposÔnolo kˆje upoomˆdac. 1 ≤ i ≤ k kai βi > 0. 'Ara ìtan y ∈ K . Genikˆ an K eÐnai gn sia upoomˆda thc H tìte to sÔnolo H − K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc H . 3. dhlad  sÔnola gennhtìrwn kanèna ˆllo uposÔnolo twn opoÐwn den eÐnai sÔnolo gennhtìrwn. EpÐshc to uposÔnolo { 2. H bˆsh aut  eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). 3 } eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). Ektìc apì autˆ den upˆrqei ˆllo monosÔnolo pou na parˆgei thn Z (giatÐ?). Tètoia sÔnola lègontai anhgmèna sÔnola gennhtìrwn. . . arkeÐ na deÐxoume ìti K ⊆ H − K . Sun jwc endiaferìmaste gia sÔnola gennhtìrwn twn opoÐwn to pl joc eÐnai ìso gÐnetai mikrìtero. z2 ∈ Z (giatÐ?).4.7. . Prˆgmati.10 ParadeÐgmata. An H eÐnai upoomˆda tìte to sÔnolo H ìpwc epÐshc kai to sÔnolo H − { 1 } eÐnai sÔnola gennhtìrwn thc. . .298 4. i = j . Shmei¸noume ìti genikˆ den upˆrqoun sÔnola gennhtìrwn gia mia upoomˆda wc proc ta opoÐa kˆje stoiqeÐo thc upoomˆdac na grˆfetai monadikˆ upì thn morf  (∗) tou 4. vn } eÐnai mia bˆsh kai z1 . . ai . sunhjÐzetai kataqrhstikˆ na lème ìti to kenì sÔnolo parˆgei th tetrimmènh upoomˆda. Profan¸c to oudètero stoiqeÐo miac omˆdac G eÐnai genn torac thc tetrimmènhc upoomˆdac { 1 } pou eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G.4. v2 . 2. . . βi ∈ Z kai p1 . . 3. 4. pk eÐnai pr¸toi arijmoÐ me 0 < ai < pi . Epiplèon ìlec oi dunˆmeic pβi diairoÔn i β to b kai pβi = pj j . afoÔ kˆje akèraioc mporeÐ na grafeÐ sth morf  2z1 +3z2 me z1 . . tìte kˆje stoiqeÐo thc prosjetik c omˆdac V grˆfetai sth morf  z1 v1 + z2 v2 + · · · + zn vn .

Prˆgmati. Prˆgmati. 4. dhlad  X − { a } = X = Q. eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. an c = 0. gia a ∈ X . o κ a mporeÐ na grafeÐ wc ˆjroisma akè1 raiwn pollaplˆsiwn stoiqeÐwn tou X . 'Eqoume dei (Je¸rhma 4. To sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n apoteleÐ èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn thc pollaplasiastik c omˆdac twn jetik¸n rht¸n arijm¸n (giatÐ?). c ∈ K èqoume a b c d = 1 (a − 1)c−1 0 1 1 0 c 1 1 (d − 1)c−1 0 1 . An b = 0. 1 0 t 1 |t∈K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc SL2 (K). apì tic stoiqei¸deic idiìthtec twn rht¸n arijm¸n. èqoume a 0 0 a−1 = 1 0 −1 − 1 1 a 1 1 0 1 1 0 a−1 1 1 −a−1 0 1 . Autì prokÔptei wc ex c: An b ∈ X − { a } tìte. DeÐqnoume ìti to sÔnolo X= 1 t 0 1 .4. λ ètsi ¸ste κa = λb kai ˆra κa ∈ 1 X − { a } . dhlad  κ a = µa + c gia katˆllhla µ ∈ Z kai c ∈ X − { a } . upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi κ. Gia to parˆdeigma autì. 5.2. Gia thn perÐptwsh b = c = 0. Wc rhtìc arijmìc. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 299 Sunep¸c to sÔnolo p1 | n ∈ N.4. an X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tìte kai kˆje uposÔnolo X − { a }. tìte èqoume a b c d = 1 0 (d − 1)b−1 1 1 b 0 1 1 0 (a − 1)b−1 1 .13) ìti kˆje metˆjesh grˆfetai san ginìmeno kÔklwn (xènwn anˆ dÔo metaxÔ touc). 'Ara a = κµa + κc = µλb + κc ∈ X − { a } . mporoÔme na deÐxoume ìti den upˆrqei kanèna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn. Sunep¸c to uposÔnolo ìlwn twn kuklik¸n metajèsewn eÐnai èna sÔnolo . 'Estw K èna s¸ma kai SL2 (K) h eidik  grammik  omˆda twn 2×2 pinˆkwn (me stoiqeÐa apì to K ) pou èqoun orÐzousa 1. p pr¸toc eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn n thc prosjetik c omˆdac Q. Perissìtera perÐ Metajèsewn Ac jewr soume thn summetrik  omˆda Sn bajmoÔ n.

Oi kuklikèc metajèseic (i j). Autì shmaÐnei ìti gia thn tautotik  metˆjesh i èqoume i = σσ −1 = σ1 σ2 · · · σλ τs τs−1 · · · τ1 . Autì shmaÐnei ìti to sÔnolo { (1 i) | 1 < i ≤ n } eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. xk ) eÐnai ènac k -kÔkloc tìte (x1 x2 · · · xk ) = (x1 xk )(x1 xk−1 ) · · · (x1 x2 ) kai sunep¸c to sÔnolo { (i. èqoume ìti. kaj¸c an (x1 . Prˆgmati. me λ ˆrtio. Mia metˆjesh ja lègetai ˆrtia an grˆfetai san èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. T¸ra orÐzoume mia apì tic shmantikìterec upoomˆdec thc Sn thn legìmenh enallˆsousa omˆda. Autì eÐnai anhgmèno (giatÐ?). . (1 2 · · · n) . . EÐdame ìti kˆje metˆjesh grˆfetai wc ginìmeno antimetajèsewn. ìpou oi σk kai oi τj . . Me ˆlla lìgia. Ja deÐxoume t¸ra ìti mia ˆrtia metˆjesh de mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. dhlad  h i grˆfetai san ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. Kˆje antimetˆjesh (i j) grˆfetai (i j) = (1 i)(1 j)(1 i) = (1 j)(1 i)(1 j).300 4. kai σ = τ1 τ2 · · · τs . ParadeÐgmatoc qˆrh. ja deÐxoume ìti mia metˆjesh de mporeÐ na èqei dÔo paragontopoi seic wc ginìmeno antimetajèsewn. Omˆdec gennhtìrwn. eÐnai antimetajèseic. H omˆda aut  eÐnai idiaÐtera shmantik  ìpwc ja doÔme sthn parˆgrafo 4. diìti èqoume to ex c apotèlesma. 'Ara kˆje metˆjesh σ grˆfetai san ginìmeno twn antimetajèsewn (1 i).9. (1 2 · · · n)n−2 (1 2)(1 2 · · · n)−(n−2) = (n − 1 n). Gi autì arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje antimetˆjesh (1 i) grˆfetai san èna ginìmeno twn (1 2) kai (1 2 · · · n). me s perittì. 1 ≤ i < j ≤ n lègontai antimetajèseic . i ≤ j ≤ s. uposÔnola pou parˆgoun thn Sn . MporoÔme na broÔme mikrìtera. Autì to sÔnolo den eÐnai anhgmèno. j) | 1 ≤ i < j ≤ n } eÐnai èna uposÔnolo gennhtìrwn thc Sn (giatÐ?). gia i > 2 (1 i) = (i − 1 i)(i − 2 i − 1) · · · (2 3)(1 2)(2 3) · · · (i − 1 i) kai (1 2 · · · n)(1 2)(1 2 · · · n)−1 = (2 3) (1 2 · · · n)2 (1 2)(1 2 · · · n)−2 = (3 4) . se pl joc stoiqeÐwn. . me th mÐa na perilambˆnei èna ˆrtio pl joc kai thn ˆllh èna perittì pl joc antimetajèsewn. Autì ìmwc den isqÔei. . Ac upojèsoume ìti autì to teleutaÐo den isqÔei kai èstw σ mia metˆjesh gia thn opoÐa èqoume σ = σ1 σ2 · · · σλ . isqÔei Sn = (1 2). i ≤ k ≤ λ.

. To ginìmeno miac ˆrtiac epÐ miac peritt c metˆjeshc eÐnai peritt  metˆjesh.4. 1. Upojètoume ìti h prìtash den isqÔei. . . . Efarmìzontac autoÔc touc qeirismoÔc den ephreˆzetai oÔte to t oÔte to pl joc twn antimetajèsewn pou metajètoun to α. . H tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na ekfrasjeÐ wc to Apìdeixh. To ginìmeno dÔo peritt¸n metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. MetaxÔ ìlwn twn dunat¸n ekfrˆsewn i = π1 π2 · · · πt . H antÐstrofh metˆjesh miac ˆrtiac (antÐstoiqa miac peritt c) eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa eÐnai peritt ). pou eÐnai ˆtopo. Gia to ginìmeno twn ˆrtiwn kai peritt¸n metajèsewn isqÔei o Ðdioc kanìnac pou isqÔei gia to ˆjroisma twn ˆrtiwn kai peritt¸n akeraÐwn arijm¸n.4.4. Tic metajèseic pou den eÐnai ˆrtiec tic lème perittèc metajèseic. 4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 301 ginìmeno enìc perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. Upojètoume ìti πt = (α β). πt−1 den emfanÐzetai to γ tìte h πj metatÐjetai me ìlec autèc kai sth perÐptwsh aut  mporoÔme na th metafèroume sth jèsh prin apì thn πt . 3. . MetaxÔ ìlwn aut¸n twn ekfrˆsewn dialègoume mia pou èqei to mikrìtero dunatìn arijmì antimetajèsewn oi opoÐec metajètoun to α. .4. h i ja ekfrazìtan san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc t allˆ metaxÔ aut¸n to pl joc aut¸n pou metajètoun to α ja  tan mikrìtero apì autì pou upojèsame. h i ekfrˆzetai san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc mikrìterou tou t. ìpou oi πi eÐnai antimetajèseic kai o t eÐnai perittìc. 'Etsi h tautotik  metˆjesh èqei th morf  i = π1 π2 · · · πj · · · πt−2 (α ε)(α β). JewroÔme ton megalÔtero tètoio deÐkth j kai èstw πj = (α γ). 2. ja prèpei ektìc apì thn πt na upˆrqei kai ˆllh antimetˆjesh πj pou na metajètei to α. 2. An to γ emfanÐzetai. α < β .12 Je¸rhma. To ginìmeno dÔo ˆrtiwn metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. Sunep¸c h tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno antimetajèsewn perittoÔ pl jouc. 4. Epeid  t¸ra i(α) = α. ε ∈ { 1. dialègoume mia gia thn opoÐa o arijmìc t eÐnai o mikrìteroc dunatìc.11 Prìtash. tìte qrhsimopoi¸ntac th sqèsh (α γ)(γ δ) = (γ δ)(α δ) pˆli mporoÔme na afairèsoume th πj apì th jèsh thc kai sth jèsh thc πt−1 na emfanÐsoume mia antimetˆjesh thc morf c (α ε). . (Shmei¸noume ìti t ≥ 3 afoÔ h i den eÐnai antimetˆjesh). n }. . An to ε = β tìte apì th sqèsh (α ε)(α β) = (β ε)(α ε). 4. 'Ara kai s aut  thn perÐptwsh odhgoÔmaste se ˆtopo. An ε = β tìte epeid  (α β)2 = i. An metaxÔ twn πj+1 .

. (1 2 n) parˆgoun thn An . 'Enac kÔkloc m kouc k eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa peritt ) metˆjesh an kai mìnon an to k eÐnai perittìc (antÐstoiqa ˆrtioc) (giatÐ?) 2. . 'Etsi ta plakÐdia efˆptontai to èna me to ˆllo kai perisseÔei èna kenì tetrˆgwno pou eÐnai Ðso me to mègejoc enìc plakidÐou. σ2 . T¸ra h sqèsh (1 β 2)(1 2 α)(1 2 β) = (1 α β) apodeiknÔei to Je¸rhma. 1 ≤ i ≤ k . . .4. i = 1. (1 2 4).13 Pìrisma. . . 1. . ˆra h ρ prèpei na eÐnai mia apì tic (1 2)σi . Omˆdec 4.302 Apìdeixh EÐnai profan c. (1 2)σk eÐnai ìlec oi perittèc. (1 3). . Prˆgmati. pou shmaÐnei ìti kˆje ˆrtia metˆjesh grˆfetai wc èna ginìmeno tètoiwn kÔklwn. Tìte èqoume 2k = |Sn | = n!. gia n ≥ 3. (1 2)σ2 . Afetèrou an ρ eÐnai mia peritt  metˆjesh tìte h (1 2)ρ eÐnai ˆrtia. Tìte oi metajèseic (1 2)σ1 . . 'Ara h tˆxh |An | thc An eÐnai n! . Autì to paignÐdi eÐqe epinohjeÐ to 1870 apì to diˆshmo thc epoq c ekeÐnhc kataskeuast  “puzzles” Amerinanì Sam Loyd kai eÐqe prokalèsei usterÐa stouc sumpolÐtec tou pou èpaizan metˆ manÐac autì to paignÐdi. Allˆ isqÔei (1 β)(1 α) = (1 α β). 2.4. (1 n) parˆgoun thn Sn kai ìti kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na ekfrasjeÐ wc èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. 4. Prohgoumènwc deÐxame ìti oi n − 1 to pl joc antimetajèseic (1 2). 2 4. Autì apoteleÐtai apì 15 plakÐdia (tetragwnÐdia) ta opoÐa eÐnai topojethmèna se èna tetrˆgwno plaÐsio pleurˆc tetraplˆsiac aut c twn plakidÐwn. To .14 Parathr seic. To sÔnolo twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n apoteleÐ mia omˆda metajèsewn thn opoÐa sumbolÐzoume An kai onomˆzoume enallˆsousa omˆda bajmoÔ n. . .12 blèpoume ìti oi perittèc metajèseic den apoteloÔn upoomˆda. Apì to Je¸rhma 4. KleÐnoume aut  thn upoparˆgrafo anafèrontac èna paignÐdi pou lÐgo polÔ eÐnai gnwstì se ìlouc mac to legìmeno paignÐdi twn 15 plakidÐwn. .15 Je¸rhma. . afenìc ìlec oi metajèseic (1 2)σi . . k eÐnai perittèc. ArijmoÔme ta plakÐdia apì to 1 èwc to 15 ìpwc sto Sq ma 1 kai af noume thn kˆtw dexiˆ gwnÐa ken . . . Oi n − 2 to pl joc 3−kÔkloi (1 2 3). . . 2 ≤ i ≤ n. Apìdeixh. dhlad  (1 2)ρ = σi gia kˆpoio 1 ≤ i ≤ k . 4. 'Estw ìti oi ˆrtiec metajèseic thc Sn eÐnai oi σ1 = i. . . Sunep¸c kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na grafeÐ wc to ginìmeno enìc ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn thc morf c (1 i).4.4. σk .

dhlad  qwrismèno se enallassìmena maÔra kai ˆspra tetragwnÐdia. Sunep¸c mia metakÐnhsh enìc plakidÐou sth jèsh enìc amèswc parakeimènou tou epibˆllei thn enallag  tou 16 me kˆpoio ˆllo arijmì kai ˆra mia tètoia metakÐnhsh antistoiqeÐ se mia antimetˆjesh thc S16 . Archer [1] . h diadikasÐa twn metakin sewn gia na pˆroume aut  thn metˆjesh gÐnetai me antimetajèseic thc S16 . to opoÐo to arijmoÔme me to 16. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 303 paignÐdi eÐnai ètsi kataskeuasmèno oÔtwc ¸ste h kÐnhsh twn plakidÐwn na periorÐzetai sto epÐpedo tou plaisÐou kai na gÐnetai kˆjeta kai orizìntia kai autì eÐnai dunatìn epeid  perisseÔei èna kenì tetragwnÐdio sto plaÐsio. xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh katˆ th diˆrkeia thc diadikasÐac thc ektèleshc thc pragmatopoi simhc kÐnhshc to kenì tetragwnÐdio. Kˆje orizìntia   kˆjeth kÐnhsh katˆ èna tetragwnÐdio . Mia ˆllh apìdeixh dÐdetai sto biblÐo twn Mc Coy kai Janusez [18]). Xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh twn plakidÐwn (Sq ma 1). . metakineÐtai orizìntia   kˆjeta sto epÐpedo tou plaisÐou. H apˆnthsh eÐnai h ex c. Ac fantasjoÔme to epÐpedo tou plaisÐou san na eÐnai to epÐpedo miac skakièrac. Sunep¸c to sÔnolo G twn metajèsewn pou antistoiqoÔn stic pragmatopoi simec kin seic eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 15. 2. H omˆda G eÐnai h enallˆssousa omˆda A15 .F. dhlad  èna stoiqeÐo thc S15 . Mia tètoia ektèlesh onomˆzetai “pragmatopoi simh kÐnhsh”. Sunep¸c an kai to apotèlesma miac pragmatopoi simhc kÐnhshc mac dÐnei mia metˆjesh thc S15 . kanèna apì autˆ de ja prèpei na brÐsketai sth dexiˆ kˆtw gwnÐa tou plaisÐou. antistoiqeÐ mia metˆjesh twn 1. Kanonik  jèsh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Sq ma 1 An ektelèsoume diadoqikˆ dÔo pragmatopoi simec kin seic tìte profan¸c to apotèlesma eÐnai pˆli mia pragmatopoi simh kÐnhsh. (Mia pl rhc kai ekleptismènh apìdeixh autoÔ tou isqurismoÔ èqei dojeÐ apì ton A. ekteloÔme mia peperasmènh akoloujÐa epipèdwn metakin sewn me tètoio trìpo ¸ste sto tèloc to tetrˆgwno sth dexiˆ kˆtw gwnÐa na eÐnai kenì. Prˆgmati. metˆ thn ektèlesh miac akoloujÐac epitrept¸n metakin se¸n touc.4. . Autì shmaÐnei ìti sth nèa jèsh twn plakidÐwn. 15. . To er¸thma eÐnai poiec eÐnai ìlec autèc oi dunatèc metajèseic kai sunep¸c oi pragmatopoi simec kin seic. .4. Dhlad  metˆ thn ektèlesh an kai ta plakÐdia ja èqoun katalˆbei nèec jèseic.

β k (8)) kai γ k (11 7 8)γ −k = (11. γ k (8)). ParathroÔme ìmwc ìti α5 (11 12 15)α−5 = (11 7 8) kai β(7) = 7 = γ(7). 'Ara β k (11 7 8)β −k = (11. oi epìmenec akoloujÐec metakin sewn apoteloÔn mia pragmatopoi simh kÐnhsh. dhlad  mia metˆjesh thc A16 . Autì shmaÐnei ìti G ≤ A16 ∩S15 = A15 . Omˆdec mac phgaÐnei apì èna tetragwnÐdio enìc qr¸matoc se èna tetragwnÐdio antijètou qr¸matoc. 7. an to kenì tetragwnÐdio 16 xekin sei na metakineÐtai apì thn kˆtw dexiˆ gwnÐa (pou èqei èna sugkekrimèno qr¸ma) kai epanèljei sthn arqik  tou jèsh (kai sunep¸c sto Ðdio qr¸ma) metˆ apì mia akoloujÐa metakin sewn.304 4. IdiaÐtera. 1 5 9 13 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 15 3 7 16 11 3 7 12 11 4 8 12 16 4 8 12 15 4 8 15 16 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 16 3 7 12 11 4 8 12 15 4 8 16 15 −−→ −− (16 15) −−→ −− (11 16) −−→ −− (16 12) −−→ −− (16 15) (11 12 15) = (16 15)(16 12)(11 16)(16 15) EpÐshc oi metajèseic α = (6 7 8 12 15 14 10) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 7)(7 8)(8 12)(12 16). β = (1 2 3 4 8 12 15 14 13 9 5) = (16 15)(15 14)(14 13)(13 9)(9 5)(5 1)(1 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16). tìte h antÐstoiqh metˆjesh thc S15 pou ja prokÔyei ja eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Gia parˆdeigma. dhlad  ektelesjeÐ mia pragmatopoi simh kÐnhsh. γ = (4 8 12 15 14 10 6 2 3) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16) eÐnai stoiqeÐa thc G. 7. β(11) = 11 = γ(11). gia kˆje k . en¸ èna ˆrtio pl joc tètoiwn kin sewn ja stamatˆei se èna tetragwnÐdio tou idÐou qr¸matoc. 'Ara èna perittì pl joc tètoiwn kin sewn ja telei¸nei epÐ enìc tetragwnidÐou antijètou qr¸matoc. Allˆ an x eÐnai ènac arijmìc metaxÔ tou 1 kai 15 .

EpÐshc kai to antÐstoiqo sÔnolo ìlwn twn ginomènwn h h. den mporeÐ na an kei sthn H2 (giatÐ?).4. H2 dÔo upoomˆdec miac omˆdac G. Shmei¸noume de ìti S3 = H1 .16 Prìtash. èqoume ìti H1 H2 = { i. An H1 kai H2 eÐnai dÔo upoomˆdec miac omˆdac G tìte to ginìmeno H1 H2 eÐnai upoomˆda an kai mìnon an H1 H2 = H2 H1 . H2 kai onomˆzetai ginìmeno thc H2 epÐ thn H1 . Sthn perÐptwsh aut  èqoume H1 H2 = H2 H1 = H1 . An h H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda tìte kanèna apì ta stoiqeÐa h1 h2 . gia kˆpoio j . H2 H1 den eÐnai upoomˆdec. (1 3). Sunep¸c. Sunep¸c kˆje 3-kÔkloc thc morf c (11 7 x) an kei sthn G. h2 ∈ H2 . Sun jwc grˆfoume H1 ∪ H2 = H1 .4.3. to sÔnolo ìlwn twn ginomènwn hh . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 305 diˆforoc tou 11 kai tou 7. H2 kai ìti ta ginìmena H1 H2 . 4. ìpou hi ∈ H1 ∪ H2 kai εi = ±1. upˆrqei kˆpoio h1 ∈ H1 kai h2 ∈ H2 ètsi ¸ste hh = h2 h1 (kai antistrìfwc). (1 3 2) } en¸ H2 H1 = { i. gia kˆ1 2 k poio k jetikì akèraio. h ∈ H1 . arkeÐ na deÐxoume ìti (h1 h2 )(h1 h2 )−1 ∈ H1 H2 . Genik¸c isqÔei H1 H2 = H2 H1 . Gia na deÐxoume ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. (1 2 3) }. H ènwsh H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda an kai mìno an h mia apì tic dÔo upoomˆdec perièqetai sthn ˆllh. Autì to sÔnolo onomˆzetai ginìmeno thc H1 epÐ thn H2 kai sumbolÐzetai me H1 H2 . Epomènwc èqoume (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = (h1 h2 )(h h)−1 = (h1 h2 )(h−1 h −1 ) = h1 (h2 h−1 )h −1 . h ∈ H1 . . Apìdeixh. h ∈ H1 eÐnai uposÔnolo thc H1 . Opìte G = A15 . 1 ≤ i ≤ k . h ∈ H2 . h ∈ H2 eÐnai uposÔnolo thc upoomˆdac H1 . 'Ara ìla autˆ ta stoiqeÐa ja an koun sthn H1 . (1 2). H2 . an jewr soume tic upoomˆdec H1 = { i. h ∈ H2 . sÔmfwna me to 4. Epeid  h1 ∈ H1 prokÔptei ìti H2 ⊆ H1 .4. h1 ∈ H1 kai h2 . x = β j (8)   x = γ j (8). Apì thn upìjesh. tìte. Eklègoume èna stoiqeÐo h1 thc H1 pou na mhn an kei sthn H2 . gia kˆje h1 . 'Etsi. Profan¸c 1 ∈ H1 H2 kai sunep¸c H1 H2 = ∅. Allˆ h A15 parˆgetai apì ìlouc autoÔc touc 3-kÔklouc (giatÐ?) kai ˆra A15 ⊆ G. JewroÔme t¸ra thn upoomˆda H1 ∪ H2 pou parˆgetai apì thn ènwsh H1 ∪ H2 . upˆrqoun h ∈ H1 kai h ∈ H2 tètoia ¸ste h1 h2 = h h. Prˆgmati. H isìthta H1 H2 = H2 H1 shmaÐnei ìti gia kˆje ginìmeno hh . Ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac eÐnai ex orismoÔ thc morf c hε1 hε2 · · · hεk . (1 3).4. (1 2). H2 kai th lème upoomˆda paragìmenh apì tic upoomˆdec H1 kai H2 . èstw ìti H1 H2 . Ginìmena Upoomˆdwn 'Estw H1 . (1 3) } thc S3 . 'Estw ìti H1 H2 = H2 H1 . (1 2) } kai H2 = { i. ìpou h2 ∈ H2 . H2 .

Apìdeixh. to stoiqeÐo h1 h2 eÐnai to antÐstrofo kˆpoiou stoiqeÐou h thc upoomˆdac H1 H2 . 'Ara g1 H = g2 H = g3 H . Ja doÔme t¸ra ìti mporoÔme na taxinom soume m ènan fusiologikì trìpo. 'Estw g1 . h2 ∈ H2 . ìla ta stoiqeÐa thc G pou brÐskontai ektìc thc H . h1 ∈ H1 .4. èstw h1 h2 ∈ H1 H2 . gia kˆje h ∈ H . (1 2 3). Epomènwc h1 h2 = h−1 = (h1 h2 )−1 = h2−1 h1−1 ∈ H2 H1 . (2 3). h G eÐnai h xènh ènwsh g∈A gH . Sunep¸c. èstw ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. h1 ∈ H1 . DeÐqnoume t¸ra ìti ja isqÔei kai H1 H2 ⊆ H2 H1 . Gia èna stoiqeÐo h2 h1 ∈ H2 H1 . 'Estw h = h1 h2 . èqoume ìti h2 h1 = (h−1 h−1 )−1 ∈ H1 H2 . H2 kai 1 2 H1 H2 eÐnai upoomˆdec. pou exartˆtai apì thn H . gia g = (1 2). (1 3) }.306 4. h2 ∈ H2 . gia kˆpoio h ∈ H1 kai h2 ∈ H2 . Me ìmoio trìpo prokÔptei ìti kai g2 H ⊆ g1 H . Kaj¸c h2 h−1 ∈ H . Sunep¸c. Epiplèon h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh 4. AntÐstrofa. h teleutaÐa isìthta 1 1 1 dhl¸nei ìti g1 ∈ g2 H . An G = GLn (K). 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G. Omˆdec Gia ton Ðdio lìgo èqoume h2 h−1 = h h2 . . 'Estw g3 ∈ g1 H ∩ g2 H . Epeid  h exÐswsh (h1 h2 )x = 1 èqei lÔsh sthn H1 H2 . (1 3 2) } tìte. 'Ara H2 H1 ⊆ H1 H2 . Gia parˆdeigma. h2 ∈ H tètoia ¸ste g3 = g1 h1 = g2 h2 . to (1 2)H eÐnai to sÔnolo { (1 2). h2 ∈ H2 . H trÐth isìthta prokÔptei eÔkola kai af netai wc ˆskhsh ston anagn¸sth. paÐrnoume thn 1 isìthta g1 = (g2 h2 )h−1 = g2 (h2 h−1 ). Pollaplasiˆzontac apì ta dexiˆ me h−1 . an G = S3 kai H = { i. ìpou to uposÔnolo A thc G perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje sÔnolo gH . T¸ra an g ∈ G tìte g = g · 1 ∈ gH . tìte kˆje stoiqeÐo tou sunìlou A SLn (K) èqei orÐzousa λ. Klˆseic mod H kai to Je¸rhma tou Lagrange.17 Prìtash. afoÔ H1 . H = SLn (K) kai A eÐnai ènac pÐnakac sth G pou èqei orÐzousa λ ∈ K ∗ . An g1 H ∩ g2 H = ∅ tìte g1 H = g2 H . Tìte upˆrqoun h1 . Prˆgmati. ìla ta ginìmena g1 h eÐnai stoiqeÐa tou sunìlou g2 H   me ˆlla lìgia g1 H ⊆ g2 H . G= g∈A gH. g2 ∈ G. h1 ∈ H1 . 'Ara (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = h1 (h h2 )h −1 = (h1 h )(h2 h −1 ) ∈ H1 H2 . Gia èna stoiqeÐo g thc G jewroÔme to uposÔnolo gH = { gh | h ∈ H } thc G.

en¸ to Pìrisma 4. To sÔnolo ìlwn twn arister¸n klˆsewn mod H to lème aristerì sÔnolo phlÐko thc G dia thn H . H Prìtash 4. g ∈ G. To sÔnolo gH lègetai arister  klˆsh mod H sthn G pou perièqei to g (  me antiprìswpo to g ). y ∈ G.18 Pìrisma. g2 ∈ A tìte g1 H ∩ g2 H = ∅ kai G = gH . To uposÔnolo A thc G pou perièqei apì kˆje mia arister  klˆsh mod H mìno èna stoiqeÐo. 'Estw H ⊆ R2 ènac monodiˆstatoc dianusmatikìc upìqwroc (sunep¸c mia upoomˆda). GnwrÐzoume (blèpe Parˆrthma 6.4.4. 4. g ∈ G. 4. 1. JewroÔme ton dianusmatikì q¸ro R2 (to epÐpedo) epÐ tou R san mia Abelian  prosjetik  omˆda.   thc G mod H kai sumbolÐzetai me G/H .4. Ta sÔnola Hg lègontai dexièc klˆseic mod H . Ta uposÔnola gH . sthn xènh diakekrimènh ènwsh G = g∈G gH antistoiqeÐ h sqèsh iso- dunamÐac epÐ thc G pou orÐzetai wc ex c: dÔo stoiqeÐa x.1) ìti upˆrqei 1−1 antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diamerÐsewn enìc sunìlou X wc xènh ènwsh mh-ken¸n uposunìlwn tou kai ìlwn twn sqèsewn isodunamÐac epÐ tou X .19 Orismìc.4. g∈A Hg = { hg | h ∈ H }. Prˆgmati h antistoiqÐa xH −→ Hx−1 metaxÔ tou aristeroÔ sunìlou phlÐko kai dexioÔ sunìlou phlÐko thc G dia H eÐnai èna proc èna kai epÐ (giatÐ?). lègetai sÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H . Sthn sugkekrimènh · perÐptwsh.17 isqÔei kai gia ta sÔnola thc morf c 4. dhlad  an g1 .21 ParadeÐgmata. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 307 pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac: 4.4.18 isqÔei gia ta Hg an antÐ gia “x−1 y ∈ H” grˆyoume xy −1 ∈ H .20 Parat rhsh. Apìdeixh. y ∈ G eÐnai isodÔnama an kai mìnon an kai ta dÔo an koun sto Ðdio sÔnolo gH gia kˆpoio g ∈ G. Ed¸ emeÐc ja qrhsimopoi soume tic aristerèc klˆseic mod H . y ∈ gH gia kˆpoio g ∈ G an kai mìnon an x−1 y ∈ H .4. Tìte oi aristerèc klˆseic .4. EÐnai ìmwc eÔkolo na deiqteÐ ìti x. Shmei¸noume ìti an A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H tìte to A−1 pou perièqei ìla ta antÐstrofa stoiqeÐa tou A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn dexi¸n klˆsewn mod H . eÐnai ìlec oi klˆseic isodunamÐac x. x ∼ y an kai mìnon an x−1 y ∈ H. 'Ola ta apotelèsmata pou isqÔoun gia tic aristerèc klˆseic mod H isqÔoun kai gia tic dexièc klˆseic mod H .4.

Omˆdec mod H (pou ed¸ sumpÐptoun me tic dexièc) eÐnai ìloi oi “omoparallhlikoД upìqwroi v+H .1 . An z = ρ(sunφ + i hmφ) eÐnai ènac migadikìc arijmìc.6. ousiastikˆ apodeÐxame ìti oi aristerèc klˆseic mod An sthn Sn eÐnai dÔo. 3. tìte oi aristerèc (  dexièc) klˆseic eÐnai akrib¸c oi klˆseic upoloÐpwn mod n. tìte h arister  klˆsh mod T pou perièqei to z apoteleÐtai apì ìlouc touc migadikoÔc arijmoÔc pou èqoun mètro ρ. Gia diaforetikèc timèc tou ρ paÐrnoume ìlec tic ˆllec aristerèc klˆseic mod T (ed¸ oi aristerèc kai dexièc klˆseic mod T sumpÐptoun (giatÐ?) ). GnwrÐzoume ìti to uposÔnolo T = { z ∈ C∗ me |z| = 1 } = { sunθ + i hmθ | θ ∈ R } eÐnai mia upoomˆda thc C∗ kai gewmetrikˆ aut  eÐnai o kÔkloc aktÐnac 1 me kèntro to O.6.13.1 2. h An (ˆrtiec metajèseic) kai h (1 2)An (perittèc metajèseic). Aparijm¸ntac tic ˆrtiec kai tic perittèc metajèseic. AutoÐ brÐskontai epÐ tou kÔklou me kèntro O kai aktÐna Ðsh me ρ. metˆ to Pìrisma 4.308 4. 'Etsi ìlec oi klˆseic . dhlad  ìlec oi eujeÐec pou eÐnai parˆllhlec proc thn H . mod nZ 4. 'Estw C∗ h pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n arijm¸n. v ∈ R2 . ìpwc sto Sq ma 4. An G = Z kai H = nZ. v+H H v Sq ma 4.4.

To uposÔnolo H = { 1. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. −1.3 T¸ra apodeiknÔoume to Je¸rhma tou Lagrange pou eÐnai èna apì ta basikìtera jewr mata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn.6. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 309 mod T eÐnai oi omìkentroi kÔkloi. 1 ρ Sq ma 4.2 5.6.4.4. ω 2 . eÐnai 2 mia peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac C∗ . ìpou ω = −1+i 3 . −ω. −ω 2 }.4.22 Je¸rhma (Lagrange). Tìte ìlec oi aristerèc (kai oi dexièc) klˆseic mod H sth G èqoun to Ðdio . √ −zω −ω 2 −1ω φ2= ρ(cosφ + isinφ) zω ρ z −z −zω −ω zω1 ω 22 Sq ma 4. H arister  klˆsh mod H me antiprìswpo to migadikì arijmì ρ(sun φ + i hm φ) parÐstatai gewmetrikˆ apì tic korufèc enìc kanonikoÔ kurtoÔ exˆgwnou. ω. 4.

4. Omˆdec |G| = |H| |G : H| ìpou me |G : H| sumbolÐzoume to pl joc twn arister¸n (  dexi¸n) klˆsewn mod H . Prˆgmati. Aut  eÐnai epÐ. 4. 'Ara |G| = |H| |G : H|. autì shmaÐnei ìti |G : H | = |G| .25 Pìrisma. 'Ara to n diaireÐ thn tˆxh |G| kai ˆra g |G| = 1.310 pl joc stoiqeÐwn kai isqÔei 4. Allˆ h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh twn |G : H| to pl joc arister¸n klˆsewn mod H pou. an gh1 = gh2 tìte g −1 (gh1 ) = g −1 (gh2 )   (g −1 g)h1 = (g −1 g)h2 . JewroÔme thn upoomˆda thc G pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . Tìte aϕ(m) ≡ 1 mod m. èstw n h tˆxh tou g . Sunep¸c an h G eÐnai mia peperasmènh omˆda tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic kai apì touc deÐktec ìlwn twn upoomˆdwn thc.4. tìte |G : H1 | = |G : H2 | · |H2 : H1 |. An H1 . An h G eÐnai peperasmènh. Tìte h tˆxh aut c eÐnai Ðsh me th tˆxh tou g . Apìdeixh. |H | Se mia peperasmènh omˆda G h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc g diaireÐ thn tˆxh thc G kai isqÔei g |G| = 1. Apìdeixh. twn opoÐwn to pl joc eÐnai akrib¸c n. dhlad  h1 = h2 . Dhlad  ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac (pou eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou g ) antistoiqoÔn 1−1 me tic klˆseic upoloÐpwn mod n. kˆje mia èqei to Ðdio pl joc stoiqeÐa. ìpwc mìlic deÐxame. . JewroÔme thn pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn antistrèyimwn klˆsewn upoloÐpwn mod m. 'Estw g ∈ G. h −→ gh eÐnai 1 − 1 kai epÐ.11). ˆra h f eÐnai 1 − 1. Apì to prohgoÔmeno pìrisma paÐrnoume to apotèlesma.24 Pìrisma (Je¸rhma tou Euler). Prˆgmati. 4. 'Estw a kai m dÔo jetikoÐ akèraioi pr¸toi metaxÔ touc. Apìdeixh.4.23 Pìrisma. tìte h apeikìnish f : H −→ gH . To pl joc autì onomˆzetai deÐkthc thc H sthn G. H2 eÐnai upoomˆdec miac peperasmènhc omˆdac G kai H1 ≤ H2 . GnwrÐzoume ìti h tˆxh thc eÐnai ϕ(m) ìpou ϕ eÐnai h gnwst  sunˆrthsh tou Euler.3. 'Eqoume |G : H2 | = |G| |H2 | = |G|/|H1 | |H2 |/|H1 | = |G:H1 | |H2 :H1 | . afoÔ to tuqìn stoiqeÐo gh ∈ gH eÐnai eikìna tou h. Apìdeixh. 4. An g k = g l autì shmaÐnei g k−l = 1 kai autì me th seirˆ tou shmaÐnei ìti k ≡ l mod n (blèpe Prìtash 4.

Mia mh-tetrimmènh omˆda G den èqei kamiˆ gn sia upoomˆda Apìdeixh. 4 kai 6. Tìte h upoomˆda g pou parˆgetai apì to g prèpei na eÐnai ìlh h G. tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange èpetai ìti h G de mporeÐ na èqei gn siec upoomˆdec. h upoomˆda pou parˆgetai apì th dÔnamh g n tou g ja  tan gn sia upoomˆda. { i. ja èprepe A4 = H ∪ gH . (1 2 4). afoÔ diaforetikˆ gia èna n ∈ N. Apì Ask seic 4. H kai gH . Sunep¸c oi aristerèc klˆseic mod H . JewroÔme thn enallˆsousa omˆda A4 pou èqei tˆxh 12. T¸ra o m prèpei na eÐnai pr¸toc. ja  tan xènec metaxÔ touc. 3. Upojètoume ìti an { 1 } ≤ H < G tìte H = { 1 }. (1 3)(2 4) }. Prˆgmati.26 Pìrisma. èstw g . (1 2)(3 4). (1 4). 3 kai 4 eÐnai oi ex c. pou na mhn an kei sthn H . (1 3 2) }. pou eÐnai ˆtopo.27 Parat rhsh. an h tˆxh |G| eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. { i. 4. to opoÐo anafèrei ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia diairètec thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac. (2 4 3) }. pˆli prokÔptei ìti g = h ∈ H . Sunep¸c to g 2 ∈ H   to g 2 ∈ gH . (1 2)(3 4) }.4.4.1).4. Upoomˆdec tˆxhc 2 : { i. (2 3 4). (2 3) }. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 311 an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. n > 1. (1 4 2) }.4 . an upojèsoume ìti up rqe mia tètoia upoomˆda H . (1 3)(2 4). Upoomˆdec tˆxhc 3 : { i. Aut  den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh.8. Shmei¸noume epÐshc ìti sthn epomènh Enìthta ja apodeÐxoume to je¸rhma tou Sylow. Me ˆlla lìgia. { i. 'Ara den mporeÐ na upˆrqei tètoia upoomˆda. Oi upoomˆdec pou èqoun tˆxh 2. 4. oi opoÐec eÐnai dunˆmeic pr¸twn arijm¸n. ˆra an g 2 ∈ H tìte to g ∈ H kai an g 2 = gh. gia kˆje peperasmènh Abelian  omˆda kai kˆje diairèth k thc tˆxhc thc upˆrqei pˆnta upoomˆda tˆxhc k (blèpe Je¸rhma 4. mporoÔme na dialèxoume èna apì autˆ. ja doÔme ìti autì isqÔei gia tic kuklikèc omˆdec. 'Ara h g = G prèpei na eÐnai peperasmènhc tˆxhc èstw m. (1 2 3). to antÐstrofo Parˆdeigma. Genikìtera. Sthn epìmenh parˆgrafo. (1 4)(2 3) }. { i. Allˆ g 2 = g −1 . tìte epeid  |H| = 6 kai h A4 èqei 8 stoiqeÐa tˆxhc 3. (1 4 3) }. Isqurizìmaste t¸ra ìti h A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6. (1 3 4). Upoomˆdec tˆxhc 4 : { i. 'Opwc ja doÔme sto epìmeno parˆdeigma. tou jewr matoc tou Lagrange den isqÔei genikˆ gia peperasmènec omˆdec. AntÐstrofa. Epeid  |A4 : H| = 2. to stoiqeÐo g m/k kai sunep¸c h upoomˆda g m/k ja eÐqan tˆxh k (giatÐ?). diìti diaforetikˆ an k  tan ènac gn sioc diairèthc tou. to je¸rhma tou Lagrange oi pijanèc tˆxeic twn gn siwn upoomˆdwn thc A4 eÐnai 2.4. an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac omˆdac tìte den eÐnai anagkaÐo na upˆrqei upoomˆda tˆxhc k . h ∈ H . { i.

DeÐxte ìti ta ex c sÔnola eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GL2 (R). DeÐxte ìti h upoomˆda a. b2 = c. 10. An epiplèon ta x kai y èqoun tˆxeic r kai s antÐstoiqa. a) H1 = g) H2 = α β 0 1 1 β 0 1 |α=0 |β∈R . y me thn idiìthta x−1 yx = y k . c ∈ G trÐa stoiqeÐa. tètoia ¸ste a3 = b3 = c4 = 1. b) H3 = α 0 0 1 |α=0 4. 2. DeÐxte ìti: i) H G eÐnai Abelian . 'Estw G omˆda me G = < a. 3. c > kai a2 = b. Pìsa sÔnola aristèrwn antipros¸pwn upˆrqoun gia mia upoomˆda thc H me tˆxh 3 ? 5. DeÐxte ìti kˆje stoiqeÐo thc G eÐnai thc morf c xm y n . c eÐnai h tetrimènh upoomˆda. a c = c a−1 . an h G den eÐnai tetrimmènh. 'Estw omˆda G = x. b dÔo stoiqeÐa thc me tˆxh p èna pr¸to arijmì. β ) To pl joc twn stoiqeÐwn tˆxhc p thc G eÐnai pollaplˆsio tou p − 1. 9. iii) Na brejeÐ h tˆxh thc G. DeÐxte ìti: α) a ∩ b = 1   a = b . a b a2 = bcb−1 . Perigrˆyte tic peperasmènec upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac enìc tridiˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. b.312 4. 8.k. 7. b. Na deiqjeÐ ìti h Dn eÐnai mia upoomˆda thc D2n (jewr ste tic summetrÐec enìc kanonikoÔ 2n-gwnou). s ) ≤ | G | ≤ rs. ii) G = < a > = < b > = < c >. m. 'Estw G peperasmènh omˆda kai a. Na brejoÔn oi aristerèc kai dexièc klˆseic thc S3 sthn S4 .( r. c2 = a. 'Estw G omˆda me tˆxh 12. deÐxte ìti e. . ìpou H eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì thn metˆjesh ( 1 2 3 4 ). k ∈ Z. Omˆdec 1. Na brejoÔn oi aristerèc klˆseic mod H sthn S4 .p. 6. b. 'Estw G omˆda kai a. n ∈ Z.

DeÐxte ìti to sÔnolo xA ∩ yB eÐnai eÐte to kenì eÐte èna aristerì sÔmploko thc A ∩ B sth G. a3 . 'Estw G peperasmènh omˆda kai H. i) Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìla ta sÔmploka wc proc mÐa gn sia upoomˆda thc. | G : B |) = 1. 'Estw H. B ≤ G kai x. opìte x(A ∩ B) = xA ∩ xB . σk p¸c mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc upoomˆdac pou parˆgetai apì tic metajèseic σ1 .(| A |. . DeÐxte ìti upˆrqei akèraioc m. a6 } ta stoiqeÐa thc S4 pou èqoun tˆxh 4.4. (Aut  h anisìthta anafèretai wc Je¸rhma tou Poincar´. B dÔo peperasmènec upoomˆdec thc omˆdac G. . b ∈ G me a6 = b8 = 1. a4 . σ ? 14. 19. 'Estw A. 'Estw A. B upoomˆdec thc omˆdac G. 20. An o deÐkthc thc B sth G eÐnai peperasmènoc. |A∩B| . σ2 . B upoomˆdec thc omˆdac G. DeÐxte ìti H ∩ K = { 1 }. 'Estw A.4. 16. 12. . 'Estw G mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai èstw σ mia metˆjesh pou den an kei sthn G. tètoioc ¸ste g m ∈ H .) e 18. deÐxte ìti h A ∩ B èqei epÐshc peperasmèno deÐkth sthn A kai mˆlista | A : A ∩ B | ≤ | G : B |. tìte H. 17. a2 . 'Estw S = { a1 . 13. EÐnai anagkastikˆ h ènwsh σG ∪ G upoomˆda thc Sn ? An h G parˆgetai apì tic metajèseic σ1 .d. DeÐxte ìti to S 2 = S · S perièqei ìla ta stoiqeÐa thc A4 . ii) 'Estw a. . 'Estw G Abelian  omˆda me tˆxh 15. . 1 < m ≤ n. σ2 . 15. K upoomˆdec miac omˆdac G me tˆxeic 5 kai 8 antÐstoiqa. γ ) IsqÔei | H : H ∩ K | = | G : K | an kai mìnon an G = HK(= KH). K : K | ≥ | H : H ∩ K |. DeÐxte ìti α ) | H. DeÐxte ìti b = 1 kai eÐte a = 1. 'Estw A. y ∈ G. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 313 11. K = G. DeÐxte ìti | AB | = |A| |B| .d. a5 . | B |) = 1. K ≤ G. tìte A ∩ B = 1. tìte | G : A ∩ B | = | G : A | · | G : B |. . σk .k.k. ii) An m. eÐte h tˆxh tou a eÐnai 3. . β ) An | H : H ∩ K | > 1/2 | G : K |. . DeÐxte ìti: i) An m. 'Estw G omˆda. H upoomˆda thc me deÐkth | G : H | = n kai g ∈ G.(| G : A |.

ìpou a ∈ X . oρ α) Na deiqjeÐ ìti h sqèsh a ∼ b ⇐⇒ upˆrqei g ∈ G tètoio ¸ste b = g(a). ii) Na brejoÔn oi lÔseic twn exis¸sewn 7x ≡ 28 (mod 11). iii ) Na deiqteÐ ìti h exÐswsh x2 = 1 èqei ˆrtio to pl joc lÔseic sth G. gia ta opoÐa h metˆjesh σ = 1 2 3 4 5 6 7 5 a 1 b 6 7 3 ∈ S7 eÐnai peritt . 22. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa miac Abelian c omˆdac tˆxhc 2 mazÐ me to monadiaÐo apoteloÔn upoomˆda. èstw to z . 'Estw G mia omˆda ˆrtiac tˆxhc. b. DeÐxte ìti akrib¸c ta misˆ apo ta stoiqeÐa thc H eÐnai perittèc metajèseic. Na brejoÔn ta a. 25. g > = G. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqei monadikì x ∈ G tètoio ¸ste x11 = g . DeÐxte ìti h exÐswsh x7 = g èqei lÔsh sthn G gia kˆje g ∈ G. π > = Sn . Omˆdec 21. Exetˆste an h metˆjesh ( 1 3 6 ) eÐnai mÐa dÔnamh thc σ . d¸ste ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste h exÐswsh xk = a na èqei lÔsh sthn G. g > = H . IsqÔei to prohgoÔmeno apotèlesma an h omˆda den eÐnai Abelian  ? 29. 27. ii) 'Estw G mia omˆda me tˆxh 100. deÐxte ìti eÐte < An . β) To sÔnolo Ha = { g | g ∈ G tètoio ¸ste g(a) = a }. i) 'Estw π ∈ Sn . gia a. ii ) An h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. 28. eÐnai upoomˆda thc G. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai G ≤ SX .314 4. DeÐxte ìti h A4 eÐnai h mình upoomˆda thc S4 me tˆxh 12. 26. 'Estw H ≤ Sn pou perièqei toulˆqiston mia peritt  metˆjesh. x7 ≡ 28 (mod 11). tìte gia kˆje g ∈ G eÐte < H. γ) MporeÐte na perigrˆyete tic klˆseic isodunamÐac tou sunìlou X ? 24. p pr¸toc. . eÐte < H. tìte na deiqteÐ ìti z ∈ Z(G). i ) Na deiqteÐ ìti h G èqei (toulˆqiston) èna stoiqeÐo tˆxhc 2. 23. ii) Genikˆ an G eÐnai mia omˆda kai H ≤ G me | G : H | = p. b ∈ X eÐnai mia sqèsh isodunamÐac sto X . i) 'Estw G peperasmènh omˆda kai a ∈ G. eÐte π ∈ An . i) 'Estw G omˆda me | G | = 121.

34. ìpou o m eÐnai perittìc. DeÐxte ìti oi pÐnakec a b me a. c. iii ) Stic dÔo prohgoÔmenec peript¸seic prosdiorÐste thn tom  twn H kai K me thn pollaplasiastik  kai prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n antÐstoiqa. ii ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. b. 'Estw H ≤ K ≤ G. 35. 31. 'Estw G mia Abelian  omˆda me tˆxh | G | = 2 m. dèixte ìti to sÔnolo R S eÐnai èna sÔnolo aristerwn antipros¸pwn thc H sth G. d ∈ 2 Z apoteloÔn mia omˆda c d H wc proc thn prìsjesh pinˆkwn.4.4. f (zh) = f (z). gia kˆje z ∈ G kai kˆje h ∈ H . Upìdeixh: DeÐxte ìti an mia Abelian  omˆda èqei dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2. −5 2 i ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. . 0 0 c Poiˆ eÐnai h arister  klˆsh mod H pou perièqei to stoiqeÐo   0 0 −1  0 −1 0 ? −1 0 0 32. DeÐxte ìti to sÔnolo f (G) apoteleÐ èna dexiì sÔnolo antipros¸pwn thc H sth G. 'Estw H mia upoomˆda thc omˆdac G kai f : G −→ G mia apeikìnish me tic ex c idiìthtec f ( f (z) ) = f (z). z −1 f (z) ∈ H. Na prosdiorÐsete tic upoomˆdec H = − 1 i kai K = 2. JewroÔme thn upoomˆda H thc GL3 ( R ) twn pinˆkwn thc morf c   a 0 0  0 b 0 . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 315 30. ( SÔgkrine me to Pìrisma 4. an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2×2 pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc.4. Perigrˆyte tic klˆseic mod H . a · b · c = 0. An R eÐnai èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc H sthn K kai S èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc K sthn G. DeÐxte ìti h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2.25 ). tìte h upoomˆda pou parˆgoun autˆ ta stoiqeÐa èqei tˆxh 4. 33.

Na deiqteÐ ìti h summetrik  omˆda Sn èqei toulˆqiston tˆxhc r. 3. . . . Na deiqteÐ ìti se mia omˆda dÔo stoiqeÐa pou metatÐjentai parˆgoun mia Abelian  upoomˆda. x4 . . ¯ 42. 'Estw α. DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc pm ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai m = 2. x3 g) x. Na brejoÔn oi summetrÐec twn poluwnÔmwn. . xσ(n) ) = f (x1 . x2 . . . parˆgoun thn SLn (C). . Omˆdec 36. . δ ∈ Z tètoioi ¸ste γ δ αδ − βγ = 1 kai γ ≡ 0 mod n apoteloÔn mia upoomˆda thc SL2 (Z). . Na brejoÔn oi upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn poluwnÔmwn pou parˆgontai apì ta: a) x b) 1. 40. x5 . . γ. Oi summetrÐec autoÔ tou poluwnÔmou orÐzontai na eÐnai ìlec oi metajèseic σ ∈ Sn tètoiec ¸ste f (xσ(1) . . 'Estw f = f (x1 .316 4. x2 . xn ). E12 + E23 + · · · + En−1.1 parˆgoun thn SLn (Z). DeÐxte ìti oi pÐnakec In + αEij . An σ ∈ Sn . xn ) èna polu¸numo n metablht¸n x1 . . . . 37. 45. 39. DeÐxte ìti oi pÐnakec thc morf c n r upoomˆdec α β me α. x6 e) 3x + 1. . x7 d) 1. . DeÐxte ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia thn S4 kai Dn n ≥ 3. x. EpÐshc oi pÐnakec In + Eij (n2 − n to pl joc) parˆgoun thn SLn (Z) allˆ kai oi pÐnakec In + E12 . 43. . β ∈ N. j) sthn opoÐa èqei 1. . mod (αβ − 1) kai β Upìdeixh: Ta α kai β eÐnai to èna antÐstrofo tou ˆllou sthn U(Zαβ−1 ). . α ∈ C. DeÐxte ìti α = β ⊆ U(Zαβ−1 ) ìpou α = α ¯ ¯ ¯ = β mod (αβ − 1). 38. tìte orÐzoume f σ = f (xσ(1) . Na brejeÐ èna parˆdeigma miac omˆdac G pou perièqei èna uposÔnolo S to opoÐo eÐnai omˆda wc proc èna diaforetikì pollaplasiasmì apì ekeÐnon thc G allˆ na mhn eÐnai upoomˆda thc G. 44. x2 . 41. perièqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. β. . 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. . xn me suntelestèc apì to s¸ma Q. i = j . DeÐxte ìti ìlec oi summetrÐec tou f apoteloÔn mia upoomˆda thc Sn . . 4. x3 . . xσ(n) ).n + (−1)n−1 En.

. f σk . . .4. 46. An mia upoomˆda thc Sn perièqei kai ˆrtiec kai perittèc metajèseic. tìte to pl joc twn ˆrtiwn isoÔtai me to pl joc twn peritt¸n. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange a) f = x1 x2 + x3 x4 b) f = x1 x2 + x4 2 g) f = i≤i<j≤n 317 xi xj An H eÐnai omˆda twn summetri¸n enìc poluwnÔmou f kai ˙ ˙ ˙ ˙ Sn = H ∪σ1 H ∪σ2 H ∪ · · · ∪σk H eÐnai h anˆlush thc Sn stic aristerèc klˆseic mod H deÐxte ìti ìla ta polu¸numa f σ eÐnai akrib¸c ta f. . ( Profan¸c isqÔei f σ1 σ2 = (f σ1 )σ2 ).4. Upˆrqei omˆda G pou parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa thc kai perièqei mia upoomˆda H pou den parˆgetai apì 2 stoiqeÐa? 47. f σ1 . .

dhlad  grˆfoume apl¸c φ(a b) = φ(a) φ(b). 'Enac omomorfismìc φ apì mia omˆda G se mia omˆda G eÐnai mia apeikìnish apì thn G sthn G tètoia ¸ste φ(a ∗ b) = φ(a) φ(b). EpÐshc eÐnai fanerì ìti h dom  thc φ(G) kajorÐzetai pl rwc apì th dom  thc G kai ton omomorfismì φ. gia kˆje g ∈ G. ìtan den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc qrhsimopoioÔme koinì sumbolismì gia ta oudètera stoiqeÐa twn G kai G sumbolÐzontˆc ta me 1. tìte epeid  φ(g)n = 1. Sun jwc den kˆnoume diˆkrish sto sumbolismì twn prˆxewn kai tic paraleÐpoume. Profan¸c to uposÔnolo φ(G) eÐnai mia upoomˆda thc G kai sunep¸c ènac omomorfismìc φ : G −→ G orÐzei pˆnta ton epimorfismì φ : G −→ φ(G).5. èqoume ìti φ(1) = 1 kai φ(g −1 ) = φ(g)−1 . 4. Omˆdec 4. Apì autì prokÔptei (epagwgikˆ) ìti φ(g n ) = φ(g)n gia kˆje g ∈ G kai n ∈ N. Eidikˆ an n eÐnai h tˆxh tou g . Sthn perÐptwsh aut . EpÐshc. gia kˆje g ∈ G. 'Enac isomorfismìc omˆdwn eÐnai ènac omomorfismìc pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. DÔo omˆdec G kai H kaloÔntai isìmorfec an upˆrqei isomorfismìc φ : G −→ H . Epeid . a.1 Orismìc. An ènac omomorfismìc eÐnai 1 − 1 tìte lème ìti eÐnai monomorfismìc (s aut  thn perÐptwsh lème ìti h G emfuteÔetai sth G ) kai an eÐnai epÐ tìte ton lème epimorfismì. grˆfoume G ∼ H . isqÔei φ(g) = φ(1g) = φ(1)φ(g) kai φ(gg −1 ) = φ(g)φ(g −1 ). an H eÐnai mia upoomˆda thc G.318 4. o upologismìc twn ginomènwn sthn φ(G) mporeÐ na gÐnei afoÔ prohgoumènwc upologÐsoume ta (gnwstˆ) ginìmena sthn G kai katìpin mèsw thc φ ta metafèroume sthn . Genikìtera. h tˆxh tou φ(g) diaireÐ to n (giatÐ ?). b ∈ G ìpou ∗ kai eÐnai antÐstoiqa oi prˆxeic thc G kai G .5 OmomorfismoÐ Omˆdwn To kÔrio ergaleÐo pou qrhsimopoieÐtai gia thn eÔresh kai melèth twn koin¸n idiot twn pou èqoun dÔo omˆdec eÐnai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. Prˆgmati. = Thn eikìna Imφ = { φ(g) | g ∈ G } thc φ th lème omomorfik  eikìna thc G mèsw thc φ kai gi aut  suqnˆ qrhsimopoieÐtai o sumbolismìc φ(G). tìte h eikìna φ(H) thc H eÐnai mia upoomˆda thc φ(G) kai o periorismìc φ|H thc φ sthn H eÐnai ènac epimorfismìc thc H sthn φ(H).

EpÐshc an k1 . ParathroÔme t¸ra ìti autì to uposÔnolo K eÐnai mia upoomˆda thc G. φ(r) = e2πir . afoÔ o pur nac tou eÐnai h Ðdia h omˆda G. to 1 ∈ K kai k −1 ∈ K . h antÐstrofh eikìna tou. dhlad  φ(g) = g .4. MporoÔme de na grˆyoume thn anˆlush thc G wc proc thn K sth morf  φ−1 (g ). Sunep¸c o φ eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn an kai mìnon an o pur nac tou eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. τ (g) = 1. Prˆgmati. EÐnai de fanerì ìti h eikìna φ(gK) tou uposunìlou gK eÐnai to monosÔnolo { φ(g) }. k ∈ K . Profan¸c h φ eÐnai mia apeikìnish kai epeid  φ(r1 + r2 ) = e2πi(r1 +r2 ) = . eÐnai fanerì ìti to uposÔnolo K = { k ∈ G | φ(k) = 1 } = φ−1 (1) thc G eÐnai autì pou kajorÐzei thn antÐstrofh eikìna tou φ(g). AntÐjeta. dhlad  to φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = g }. apì thn R+ sthn pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n migadik¸n arijm¸n. k ∈ K . tìte φ(k1 k2 ) = φ(k1 )φ(k2 ) = 1 kai ˆra k1 k2 ∈ K . Autì deÐqnei ìti h antistoiqÐa φ(g) −→ φ−1 (φ(g)) = gK metaxÔ thc φ(G) kai tou aristeroÔ sunìlou phlÐko { gK | g ∈ G } eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. Epomènwc. dhlad  h gK . gia kˆje g ∈ G. ektìc an h φ eÐnai monomorfismìc. eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. Ac jewr soume t¸ra thn prosjetik  omˆda R+ twn pragmatik¸n arijm¸n kai thn antistoiqÐa φ : R+ −→ C∗ . φ(k) = 1 } = { gk ∈ G | φ(k) = 1 }. gia kˆje k ∈ K . G= g ∈φ(G) Sta epìmena thn upoomˆda K = φ−1 (1) ja thn lème pur na tou omomorfismoÔ φ kai ja thn sumbolÐzoume me ker φ. afoÔ aut  apoteleÐtai apì ìla ta ginìmena thc morf c gk . 'Estw g ∈ φ−1 (g ). OmomorfismoÐ Omˆdwn 319 φ(G). Sunep¸c h antÐstrofh eikìna φ−1 (φ(g)) tou φ(g) eÐnai h arister  klˆsh modK pou perièqei to g . Sunep¸c gia na melet soume th dom  thc G mèsw thc dom c thc φ(G) prèpei na prosdiorÐsoume tic antÐstrofec eikìnec twn stoiqeÐwn thc φ(G). diìti an g eÐnai èna stoiqeÐo thc φ(G).5. den mac prosfèrei kamiˆ plhroforÐa gia th dom  thc G. Fusikˆ s aut  thn perÐptwsh h dom  thc φ(G) mac dÐnei pl rwc thn dom  thc G (afoÔ G ∼ φ(G)). AntÐjeta. h dom  thc G den kajorÐzetai pl rwc apì aut  thc φ(G). k2 ∈ K . Dhlad  gia èna opoiod pote stoiqeÐo g ∈ φ(G) na prosdiorÐsoume th morf  twn stoiqeÐwn tou uposunìlou φ−1 (g ). Tìte φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = φ(g) } = { h ∈ G | φ(g −1 h) = 1 } = { h ∈ G | h = g k. epeid  φ(1) = 1 kai 1 = φ(k)−1 = φ(k −1 ). = o legìmenoc tetrimmènoc omomorfismìc τ : G −→ G .

yx2 . x4 } = xf −1 (i). x2 . omomorfismìc omˆdwn. kai f −1 (1 3) = { yx2 . x. jewroÔme th diedrik  omˆda D6 . f −1 (1 3 2) = { x2 .5. x3 . yx. tètoia ¸ste x6 = y 2 = (yx)2 = 1. Apì tic idiìthtec twn migadik¸n arijm¸n prokÔptei ìti φ(R+ ) = { z | |z| = 1 } = S 1 (h omˆda tou monadiaÐou kÔklou) kai ker φ = { r ∈ R+ | e2πir = 1 } = Z. x3 } thc D6 . x4 . x3 }. f −1 (1 2) = { y. Sugkekrimèna isqÔei 4. x5 . Aut  parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa x kai y . h tˆxh thc eikìnac φ(H) thc H diaireÐ thn tˆxh thc H kai o deÐkthc thc φ(H) sthn φ(G) diaireÐ to deÐkth thc H sthn G. x5 } = x2 f −1 (i). yx3 . h φ eÐnai ènac omomorfismìc. Omˆdec e2πir1 e2πir2 = φ(r1 )φ(r2 ). f (x2 ) = f (x5 ) = (1 3 2) f (x) = f (x4 ) = (1 2 3) f (y) = f (yx3 ) = (1 2) f ((yx) = f (yx4 ) = (2 3). f (yx2 ) = f (yx5 ) = (1 3). Tìte gia kˆje upoomˆda H thc G.2 Je¸rhma. f −1 (2 3) = { yx. yx4 . T¸ra me bˆsh autˆ pou proanafèrame apodeiknÔoume èna je¸rhma anˆlogo tou jewr matoc tou Lagrange pou aforˆ tic tˆxeic kai touc deÐktec twn omomorfik¸n eikìnwn twn upoomˆdwn miac peperasmènhc omˆdac G. Wc èna parˆdeigma enìc omomorfismoÔ mh-Abelian¸n omˆdwn. Sunep¸c èqoume: f −1 (i) = { 1. yx3 } = yf −1 (i). y. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai φ : G −→ G ènac |H| = |φ(H)| | ker φH | kai |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH | ìpou φH sumbolÐzei ton periorismì tou φ sthn H .320 4. yx5 }. Sunep¸c èqoume thn 1 − 1 antistoiqÐa e2πir = φ(r) ←→ r + Z = φ−1 (e2πir ) kai thn anˆlush thc R+ wc proc thn upoomˆda Z R+ = z∈S 1 φ−1 (z). yx4 } = yxf −1 (i) f −1 (1 2 3) = { x. 'Eqoume de D6 = { 1. yx5 } = yx2 f −1 (i). eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai h upoomˆda { 1. MporoÔme eÔkola na elègxoume ìti h antistoiqÐa f : D6 −→ S3 me f (1) = f (x3 ) = i. . 'Ara D6 = f −1 (i) ∪ f −1 (1 2 3) ∪ f −1 (1 3 2) ∪ f −1 (1 2) ∪ f −1 (1 3) ∪ f −1 (2 3).

4 Parat rhsh. |φ(G)|) kai o deÐkthc |φ(G) : φ(H)| thc H sth G diaireÐ ton m.d. Anafèrjhke prohgoumènwc ìti h tˆxh thc eikìnac φ(g) enìc stoiqeÐou g thc G diaireÐ thn tˆxh tou g . H kai φ eÐnai ìpwc sto Je¸rhma 4. epeid  | ker φH | = |h ker φH |.(|H|. 'Estw ìti G. |φ(G)|) = 1 tìte H ≤ ker φ. tˆxh |φ(H)| thc H diaireÐ ton m. ìpwc eÐdame prin. .k. Eidikˆ èqoume |G| = |φ(G)| | ker φ|.5.d. Epiplèon èqoume H= h ∈φ(H) φ−1 (h ).3 Pìrisma.2. ìpwc H kai sto je¸rhma tou Lagrange. To Je¸rhma 4.5. Opìte |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |.5.6 Pìrisma.k. Eidikˆ an m. |φ(G)|) = 1. H ìpou h = φH (h). tìte φ(H) = { 1 } kai ˆra H ≤ ker φ.5. 4.5.5.d. An h G eÐnai peperasmènh.(|H|. kai apì aut  th sqèsh paÐrnoume |G| = |φ(H)| |φ(G) : φ(H)| | ker φH | | ker φ : ker φH | = |H| |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |.2. 4. An G kai G eÐnai dÔo peperasmènec omˆdec twn opoÐwn oi tˆxeic eÐnai pr¸tec metaxÔ touc tìte ektìc apì ton tetrimmèno omomorfismì den upˆrqei ˆlloc omomorfismìc apì thn G sthn G . An m. 4. Tìte h Apìdeixh. Autì prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange kai to Je¸rhma 4. gia kˆpoio h ∈ H kai φ−1 (h ) = h ker φH . h ∈ H .5.2. Apìdeixh.k. Sunep¸c.(|H|. OmomorfismoÐ Omˆdwn 321 Apìdeixh.2 eÐnai akrib¸c h genÐkeush aut c thc epis manshc. tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic twn omomorfik¸n eikìnwn thc.5. 4.5. |φ(G)|). upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc upoomˆdac φH (H) thc G kai twn klˆsewn h ker φH .5 Pìrisma. prokÔptei ìti |H| = | ker φH | |φ(H)|. 'Estw H ≤ G. Autì prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4. gia kˆje h ∈ H .(|G : H|. Sunep¸c.k.d. JewroÔme ton periorismì φH = φ|H : H −→ G pou eÐnai ènac omomorfismìc me pur na ker φH = H ∩ ker φ (giatÐ?).4.

Mia grammik  apeikìnish eÐnai ènac omomorfismìc . Upojètoume ìti oi daktÔlioi R kai R èqoun monˆdec 1R kai 1R antistoiqa kai isqÔei φ(1R ) = 1R . epeid  kˆje stoiqeÐo g ∈ φ(G) eÐnai thc morf c g = φ(g).8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc. a) Kˆje stoiqeÐo g ∈ G grˆfetai wc ginìmeno g = xn1 · · · xnk .7 Prìtash. gia kˆpoio g ∈ G ja èqoume g = φ(xi1 )n1 · · · φ(xik )nk . gia kˆje omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G . k . 1. . o pur nac tou φ eÐnai to uposÔnolo { r ∈ R | φ(r) = 0 } en¸ o pur nac tou φ jewroÔmenou wc omomorfismoÔ metaxÔ twn pollaplasiastik¸n omˆdwn U (R) kai U (R ) eÐnai to uposÔnolo { r ∈ U (R) | φ(r) = 1 }. b) DÔo omomorfismoÐ φ1 kai φ2 apì thn G se mia omˆda G sumpÐptoun sto X an kai mìnon an sumpÐptoun se ìlh th G. 'Estw φ : R −→ R ènac omomorfismìc apì to daktÔlio R sto daktÔlio R . .5. epÐ enìc s¸matoc F . 'Ara φ(G) = φ(X) . 4. Omˆdec Apìdeixh. j = 1. 2. Perissìterec endiafèrousec idiìthtec twn omomorfism¸n omˆdwn ja melethjoÔn sthn epìmenh parˆgrafo. Apì autì prokÔptei to zhtoÔmeno.k. 'Opwc prin èqoume g = xn1 · · · xnk . T¸ra dÐnoume merikˆ qr sima paradeÐgmata kai efarmogèc twn apotelesmˆtwn pou anaptÔqthsan s aut  thn parˆgrafo. Tìte o φ eÐnai afenìc ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou R sthn antÐstoiqh tou R kai afetèrou ènac omomorfismìc thc pollaplasiastik c omˆdac U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou R sthn antÐstoiqh U (R ). b) 'Estw g ∈ G. dhlad  φ1 (x) = φ2 (x) gia kˆje x ∈ X ⇐⇒ φ1 = φ2 . diastˆsewn n kai m antÐstoiqa. |G |) = 1 kai ˆra |φ(G)| = 1. Sunep¸c.322 4. . Apìdeixh.d. 'Estw V kai W dÔo dianusmatikoÐ q¸roi.(|G|. 'Estw X èna sÔnolo gennhtìrwn miac omˆdac G. Gia tic prosjetikèc omˆdec. Grammikèc ApeikonÐseic. . Tìte a) φ(G) = φ(X) . 4. An φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc.5. i1 ik gia kˆpoia xij ∈ X kai nj ∈ Z. tìte h tˆxh |φ(G)| diaireÐ ton m. OmomorfismoÐ DaktulÐwn. 'Ara φ1 (g) = φ1 (xi1 )n1 ik i1 · · · φ1 (xik )nk = φ2 (xi1 )n1 · · · φ2 (xik )nk = φ2 (g).

Epeid  ta polu¸numa pou èqoun parˆgwgo mhdèn eÐnai ta stajerˆ polu¸numa. d−1 (g(x)) = f (x) + R. H Orizousiak  Apeikìnish. ìpou det(A) eÐnai h orÐzousa tou pÐnaka A ∈ Mn (F).5. H Parˆgwgoc Apeikìnish. v ∈ V. o pÐnakac . Sunep¸c h antÐstrofh eikìna enìc polu¸numou g(x) mèsw thc d eÐnai h klˆsh modR. Genikˆ an w ∈ W . OmomorfismoÐ Omˆdwn 323 T : V −→ W thc prosjetik c omˆdac V sthn prosjetik  omˆda W pou epiplèon ikanopoieÐ th sunj kh T (λv) = λT (v). To de sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = b eÐnai h klˆsh v + K ìpou v eÐnai mia lÔsh tou sust matoc. dhlad  h det den eÐnai ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou Mn (F). ìpou 0W eÐnai to mhdenikì diˆnusma tou W . λ ∈ F. An jewr soume ta stoiqeÐa tou V (antÐstoiqa tou W ) wc dianÔsmata st lec me suntetagmènec pou orÐzontai apì mia bˆsh tou V (antÐstoiqa mia bˆsh tou W ) kai an A eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ ston T wc proc autèc tic bˆseic. tìte to sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = 0W eÐnai akrib¸c o pur nac K tou T . 3. GnwrÐzoume ìti to Mn (F) eÐnai ènac daktÔlioc epÐ tou opoÐou orÐzetai h orizousiak  apeikìnish det : Mn (F) −→ F. 'Estw R[x] h prosjetik  omˆda tou daktulÐou twn poluwnÔmwn miac metablht c me suntelestèc pragmatikoÔc arijmoÔc.4. Epeid  de gia r ∈ F∗ . 'Estw Mn (F) to sÔnolo twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to s¸ma F. ìpou f (x) eÐnai h parˆgwgoc tou f (x) eÐnai ènac omomorfismìc thc R[x] ston eautì thc. ìpou v ∈ V eÐnai èna diˆnusma me T (v) = w. an jewr soume thn pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn pinˆkwn. ìpou f (x) = g(x)dx eÐnai mia ”parˆgousa ” thc g(x) . (gia ton upologismì thc det A blèpe epìmeno parˆdeigma). dhlad  thn genik  grammik  omˆda GLn (F). O pur nac K tou T eÐnai h antÐstrofh eikìna T −1 (0W ) = { k ∈ V | T (k) = 0W }. H apeikìnish d : R[x] −→ R[x]. tìte T −1 (w) = v + K = { v + k | k ∈ K }. tìte o periorismìc thc det s aut  thn omˆda eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (F) sthn pollaplasiastik  omˆda F∗ tou s¸matoc F. Sunep¸c. èqoume ker d = R. d(f (x)) = f (x). Allˆ eÐnai gnwstì ìti det(AB) = det(A) det(B). EÐnai gnwstì ìti genikˆ den isqÔei det(A + B) = det(A) + det(B). 4.

 det −1 GLn (F) = r∈ F∗ (r) = r∈ F     ∗ r . ìpou det S = 1 kai .    r 0          1   ∗ ParathroÔme epÐshc ìti to sÔnolo L =  |r∈F . ker det |L = L ∩ SLn (F) =   . 0     èqei orÐzousa r. . Prˆgmati.. . 0 1 0 1 0 1 kai   0   1     . o omomorfismìc det eÐnai ènac  ... ..       0 1 eÐnai mia upoomˆda thc GLn (F) kai o periorismìc det|L tou omomorfismoÔ det sthn L eÐnai ènac isomorfismìc. Omˆdec    A=  r 1 .    SLn (F).324 4. .     0 1 . 1 det B = r.. gia = ∗ èqoume r. O pur nac tou omomorfismoÔ det eÐnai h eidik  grammik  omˆda ker det = { S ∈ GLn (F) | det(S) = 1 } = SLn (F).   . 0 1 epimorfismìc.. 0 èqoume 1  1 .    .  1 Autì shmaÐnei ìti kˆje antistrèyimoc pÐnakac B ∈ GLn (F) grˆfetai   r   1   monadikˆ sth morf  B =   S . ..      . dhlad  L ∼ F∗ .   . H antÐstrofh   r 0   1   eikìna tou r eÐnai h klˆsh det−1 (r) =   SLn (F) kai ˆra . t ∈ F   −1  −1  r 0 t 0 rt 0      1 1 1         = ∈L ...

EpishmaÐnoume ed¸ ìti ta stoiqeÐa thc L kai thc SLn (F) den antimetatÐjentai allˆ h sqèsh L · SLn (F) = SLn (F) · L shmaÐnei ìti gia A ∈ L kai S ∈ SLn (F) upˆrqoun A ∈ L kai S ∈ SLn (F) tètoia ¸ste AS = S A . to e1 mporeÐ na epilegeÐ me q n − 1 trìpouc. kai èstw e1 . 'Etsi. Me aform  ta prohgoÔmena. Tìte h omˆda GLn (F) eÐnai peperasmènh kai mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc wc ex c.4. eÐnai ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì ta e1 . Tìte ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì to e1 eÐnai ta pollaplˆsia tou e1 . er . ìpwc èpetai kai apì to 4. Ta dianÔsmata thc morf c λ1 e1 + λ2 e2 + · · · + λr er . IsqÔei de Z · SLn (F) = SLn (F) · Z . . . er . dhlad  ìla ta dianÔsmata λe1 . . λi ∈ F. OmomorfismoÐ Omˆdwn 325 Sunep¸c èqoume GLn (F) = L · SLn (F). . 'Estw |F| = q . e2 . Ac epishmˆnoume epiplèon ìti h L eÐnai isìmorfh me to kèntro Z thc GLn (F) afoÔ kai oi dÔo eÐnai isìmorfec me thn F∗ (blèpe 4. . en } mia bˆsh tou Fn .4. sthn perÐptwsh pou to s¸ma F eÐnai peperasmèno. . Sunep¸c h tˆxh thc GLn (F) eÐnai Ðsh me to pl joc twn bˆsewn tou Fn .5). . to r prèpei na eÐnai h n-ost  dÔnamh enìc −1 0 stoiqeÐou λ ∈ F∗ . an F = R. . λ ∈ F pou to pl joc touc eÐnai q . lìgw thc prohgoÔmenhc idiìthtac twn orizous¸n. 'Estw { e1 . epeid  |Fn | = q n . Autì eÐnai èna parˆdeigma dÔo upoomˆdwn miac omˆdac pou to ginìmenì touc eÐnai upoomˆda kai fusikˆ isqÔei GLn (F) = L. eÐnai eukairÐa ed¸ na upologÐsoume tic tˆxeic thc GLn (F) kai thc SLn (F). 'Etsi. 'Estw e1 èna apì autˆ ta q n − 1 dianÔsmata. .16. Allˆ genikˆ h Z ∩ SLn (F) = { I }. . afoÔ den upˆrqei pragmatikìc arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai −1. prèpei A = A . r tètoia dianÔsmata. Upojètoume t¸ra ìti to pl joc twn grammikˆ anexart twn r dianusmˆtwn eÐnai (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r−1 ). MporoÔme na jewr soume ìti to e1 eÐnai èna opoiod pote mh-mhdenikì diˆnusma tou Fn . . Sthn prokeimènh perÐptwsh ìmwc. e2 . .5. o pÐnakac den an kei sthn 0 1 Z · SL2 (R). Sunep¸c. SLn (F) = L·SLn (F) = SLn (F)·L. 'Enac pÐnakac A ∈ Mn (F) an kei sthn GLn (F) an kai mìnon an oi st lec tou apoteloÔn mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸rou Fn . tìte h Z · SLn (F) eÐnai gn sia upoomˆda thc GLn (F) afoÔ an r eÐnai h orÐzousa enìc pÐnaka thc Z · SLn (F).4. 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì to e1 isoÔtai me q n − q . afoÔ ta stoiqeÐa thc Z antimetatÐjentai m autˆ thc SLn (F) (ja doÔme sthn epìmenh parˆgrafo ìti gia kˆje upoomˆda H thc GLn (F) isqÔei H · SLn (F) = SLn (F) · H ). paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) to pl joc zeugˆria dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta. . EpÐshc an to F den perièqei tic n-ostèc rÐzec ìlwn twn stoiqeÐwn tou.

5. . |SLn (F)| = q n(n−1) 2 afoÔ ker det = SLn (F) kai apì to Je¸rhma 4. er eÐnai Ðso me (q n − q r ) kai sunep¸c paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r ) to pl joc uposÔnola { e1 . . er+1 } r + 1 grammikˆ anexˆrthtwn dianusmˆtwn. . afoÔ ta e1 . . 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì ta e1 . n.326 4. An φ1 : G1 −→ G2 . e2 . gia kˆje i = 1. 2. . . Epomènwc telikˆ èqoume |GLn (F)| = (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q n−1 ) =q kai n(n−1) 2 (q − 1)(q 2 − 1) · · · (q n − 1) (q 2 − 1) · · · (q n − 1). . Sunep¸c an h sÔnjesh φ2 ◦ φ1 eÐnai monomorfismìc tìte kai o φ1 eÐnai monomorfismìc. 6. Omˆdec To pl joc aut¸n eÐnai q r pou eÐnai to pl joc twn r-adwn (λ1 . . φ2 : G2 −→ G3 eÐnai omomorfismoÐ tìte h sÔnjes  touc φ2 ◦ φ1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac omomorfismìc. h M ( σ ) eÐnai antistrèyimh apeikìnish. e2 . Prˆgmati.2 èqoume |SLn (F)| = |GLn (F)|/|F∗ |. . . . PÐnakec Metajèsewn JewroÔme ènan n−diˆstato dianusmatikì q¸ro epÐ enìc s¸matoc K kai mÐa bˆsh tou { e1 . en¸ h mình metˆjesh . . . . 2. en } Gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn h apeikìnish ei −→ eσ(i) . thn opoÐa sumbolÐzoume me M ( σ ). . . i = 1. . e2 . . 'Estw G1 . . apoteloÔn bˆsh tou V . (φ2 ◦ φ1 )(g1 g2 ) = φ2 (φ1 (g1 )φ1 (g2 )) = φ2 (φ1 (g1 ))φ2 (φ1 (g2 )) = (φ2 ◦ φ1 )(g1 ) · (φ2 ◦ φ1 )(g2 ). λ2 . . . σ2 ∈ Sn èqoume M ( σ1 σ2 )(ei ) = eσ1 σ2 (i) = M ( σ1 )(eσ2 (i) ) = M ( σ1 )( M ( σ2 )(ei ) ) = ( M ( σ1 ) M ( σ2 ) )(ei ). Gia touc antÐstoiqouc pur nec kai tic omomorfikèc eikìnec prokÔptei ìti ker φ1 ≤ ker φ2 ◦ φ1 kai Im(φ2 ◦ φ1 ) ≤ Imφ2 . . 'Ara M ( σ1 σ2 ) = M ( σ1 ) M ( σ2 ). . . λr ). SÔnjesh Omomorfism¸n. . e2 . . . An o φ2 ◦ φ1 eÐnai epimorfismìc tìte kai o φ2 eÐnai to Ðdio. G2 kai G3 treic omˆdec. 2. n. epekteÐnetai monadikˆ se mia grammik  apeikìnish tou V ston eautì tou. . en eÐnai bˆsh tou V . . EpÐshc kaj¸c ta dianÔsmata M ( σ )(ei ).5. i = 1. Gia σ1 . . . n. . λi ∈ F.

5. n. O pur nac ker π eÐnai h enallˆsousa upoomˆda An . O pÐnakac M ( σ ) kaleÐtai pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sthn σ .(2. Eidikˆ.  1 0 0 . 2. an o V èqei diˆstash 3. An h tˆxh |H| thc H eÐnai perittìc arijmìc tìte |π(H)| = 1 kai sunep¸c h H eÐnai upoomˆda tou pur na ker π = An . tìte o pÐnakac M ( σ ) eÐnai autìc pou ìla ta stoiqeÐa tou se kˆje gramm  kai kˆje st lh eÐnai mhdèn ektìc apì ta stoiqeÐa pou brÐskontai stic ( σ(i). Kaj¸c |π(Sn )| = 2. O π lègetai epimorfismìc pros mwn twn metajèsewn kai h eikìna π(σ) thc σ kaleÐtai prìshmo thc σ. 'Etsi. ìpou π(σ) = 1 an h σ eÐnai ˆrtia −1 an h σ eÐnai peritt  eÐnai. autì mac dhl¸nei ìti “kˆje metˆjesh σ pou h tˆxh thc eÐnai peritt  prèpei na eÐnai ˆrtia . .12. . en }. 'Ara h apeikìnish M : Sn −→ GL( V ) me σ −→ M ( σ ) eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn.k. . To Prìshmo Metˆjeshc. apì to Pìrisma 4. |H|). èstw H ≤ Sn . gia i = 1. An parast soume tic grammikèc apeikonÐseic M ( σ ). tìte h omˆda Im M apoteleÐtai apì touc pÐnakec       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 1 0 . apì th summetrik  omada Sn sthn pollaplasiastik  omˆda { 1. . 0 0 1 0 0 1 1 0 0       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 0 1 . −1 }. .d.4.4 ja deÐxoume ìti “Kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n peritt c tˆxhc eÐnai upoomˆda thc enallˆsousac omˆdac An ”. sÔmfwna me to 4. . e2 .4. wc proc th bˆsh { e1 .  0 0 1  kai  1 0 0 . σ ∈ Sn me pÐnakec. OmomorfismoÐ Omˆdwn 327 σ gia thn opoÐa M ( σ ) = 1V eÐnai profan¸c h tautotik  i. . −1 }. i ) jèseic.5 èpetai ìti h tˆxh |π(H)| thc eikìnac π(H) prèpei na diaireÐ ton m. . Prˆgmati. H apeikìnish π : Sn −→ { 1. ènac epimorfismìc omˆdwn.  0 1 0 . San mia pr¸th efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn twn metajèsewn se sunduasmì me to Pìrisma 4.5. 0 1 0 1 0 0 0 1 0 7.5.

T¸ra ja qrhsimopoi soume to prìshmo twn metajèsewn gia na deÐxoume ìti h orÐzousa det A enìc n × n pÐnaka A = (αij ) me stoiqeÐa αij apì èna s¸ma K grˆfetai sth morf  n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). An σ eÐnai mia antimetˆjesh (i j). . ekfrˆzontac thn σ wc èna ginìmeno antimetajèsewn. h orÐzousa det M (σ) = −1. . EÐnai fanerì ìti βij = det(s1 . . sj+1 . Sto parˆdeigma 6 jewr same ton monomorfismì M : Sn −→ GLn (K). blèpoume ìti gia thn orÐzousa tou M (σ) èqoume k det M (σ) = i=1 det M (σi ) 1 an o k eÐnai ˆrtioc (dhlad  σ ˆrtia) = π(σ). Opìte. sn ) . . σ −→ M (σ). s2 . apì tic idiìthtec twn orizous¸n. −1 an o k eÐnai perittìc (dhlad  σ peritt ) = Epomènwc o epimorfismìc π eÐnai h sÔnjesh det|ImM ◦M tou M epÐ ton periorismì thc orÐzousac apeikìnishc det : GLn (K) −→ K ∗ sthn eikìna ImM . apì th Grammik  'Algebra. JewroÔme th gnwst . afoÔ h upoomˆda pou parˆgetai apì th σ eÐnai peritt c tˆxhc.i . Omˆdec metˆjesh”. ei . sj−1 . Sunep¸c. ìpou M (σ) eÐnai o pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ . anˆptuxh thc orÐzousac wc proc th j -st lh: n det A = i=1 αij βij ìpou βij = (−1)i+j det Aij kai Aij eÐnai o (n − 1) × (n − 1) pÐnakac pou prokÔptei apì ton A apaleÐfontac thn i-gramm  kai j -st lh. . Mia ˆllh efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn eÐnai o upologismìc thc orÐzousac enìc pÐnaka. .328 4. èstw σ = σ1 σ2 · · · σk . Sunep¸c kˆje peritt  metˆjesh eÐnai ˆrtiac tˆxhc. . . tìte o pÐnakac M (σ) eÐnai autìc pou paÐrnoume apì tìn tautotikì pÐnaka me enallag  thc i kai j st lhc.

sto tèloc ja pˆroume thn èkfrash: n n det A = i1 =1 ··· in =1 αi1 1 αi2 2 · · · αin n det(ei1 . sn ) me ton Ðdio trìpo wc proc th deÔterh st lh kai paÐrnoume n n det A = i1 =1 αi1 1 i2 =1 αi2 2 det(ei1 . . . ei2 . èqoume n n  det A = i1 =1 αi1 1 βi1 1 = i1 =1 αi1 . . . Sunep¸c.  tou pÐnaka A kai ei sumbolÐzei .4. ei2 . ein ) anˆ dÔo oi deÐktec i1 .5. . s3 .i2 . OmomorfismoÐ Omˆdwn 329  α1k  . . an se mia n-ada deikt¸n (i1 .. AnaptÔssoume t¸ra thn orÐzousa det(ei1 . s2 .. Epomènwc telikˆ èqoume n det A = σ∈Sn ασ(1). sn ). . . i2 . s3 . me ˆlla lìgia mia   perissìterec st lec tou pÐnaka eÐnai Ðsec. . sn ) . . . . ei2 . . in ) emfanÐzontai sto prohgoÔmeno ˆjroisma.1 ασ(2).in T¸ra parathroÔme ìti an ston pÐnaka (ei1 . .i ..n det M (σ) = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). . 'Olec de oi n! tètoiec epilogèc n-adwn (i1 . . in ) dÔo   perissìteroi deÐktec eÐnai Ðsoi. . . .  ìpou sk sumbolÐzei thn k -st lh  . Epanalambˆnontac aut  th diadikasÐa gia ìlec tic en lìgw orÐzousec. = i1 . s2 . . anaptÔssontac thn orÐzousa tou A wc proc thn pr¸th st lh. . tìte h orÐzousa aut  eÐnai mhdèn. in eÐnai diˆforoi tìte o pÐnakac autìc eÐnai o pÐnakac metˆjesh M (σ) pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ= 1 2 ··· i1 i2 · · · n in . . (h opoÐa topojeteÐtai sthn j -st lh tou A). . ein ).1 det(ei1 . .2 · · · ασ(n). . . EpÐshc s autì to ˆjroisma.. . . . ein ) αi1 1 · · · αin n det(ei1 . . . . αnk thn i-st lh tou tautotikoÔ pÐnaka In . . . . . .

paÐrnoume th gnwst  apeikìnish φ : Z −→ Zr . Omˆdec Apì thn idiìthta g m g n = g m+n twn dunˆmewn enìc stoiqeÐou g miac omˆdac G. Dhlad  isqÔei φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. . prokÔptei ìti an H = g = { g n | n ∈ Z } eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . n −→ n mod r. 'Ara h φ eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ). IsqÔei de Imφ = H kai ker φ = { 0 } an h tˆxh tou g eÐnai ˆpeirh rZ an h tˆxh tou g eÐnai peperasmènh Ðsh me r. αij ∈ Z. Sunep¸c h antistoiqÐa A −→ φ(A) eÐnai mia antistoiqÐa thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ) kai eÐnai fanerì ìti aut  eÐnai mia apeikìnish (pou den eÐnai epÐ). Sto prohgoÔmeno parˆdeigma jewr same ton epimorfismì φ : Z → Zr . 4. eÔkola prokÔptei ìti h apeikìnish A −→ φ(A). H Omomorfik  Eikìna twn AkeraÐwn. Se kˆje n × n pÐnaka A = ( αij ). tìte h apeikìnish φ : Z −→ G. epÐshc èqoume kai n n det φ(A) = σ∈Sn π(σ) i=1 φ(ασ(i). 9. B ∈ GLn (Z). Epiplèon kaj¸c o φ : Z −→ Zp eÐnai kai epimorfismìc daktulÐwn. Me bˆsh autìn ton omomorfismì apodeiknÔoume t¸ra to ex c endiafèron apotèlesma.330 8. pou sto ex c ja thn sumbolÐzoume pˆli me φ diathreÐ ton pollaplasiasmì pinˆkwn. me det A = ±1. apì ton orismì tou ginomènou pinˆkwn. pou eÐnai ènac epimorfismìc me pur na thn upoomˆda rZ tou Z.i = ±1 (dec prohgoÔmeno parˆdeigma 5). n −→ g n eÐnai ènac omomorfismìc.i ) = φ σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). Wc eidik  perÐptwsh tou paradeÐgmatoc autoÔ.i = φ(±1) = ±1 mod p. kaj¸c φ(m + n) = g m+n = g m g n = φ(m)φ(n). An to r eÐnai ènac pr¸toc arijmìc p tìte autìc o epimorfismìc orÐzei ton ex c omomorfismì thc omˆdac GLn (Z) sthn omˆda GLn (Zp ). n → n mod r. ìpou φ(αij ) = αij mod p. Ton pÐnaka (φ(αij )) ton sumbolÐzoume me φ(A) Epeid  èqoume n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). antistoiqoÔme ton pÐnaka (φ(αij )). O Omomorfismìc GLn (Z) −→ GLn (Zp ).

kai αij ≡ 0 mod p. gia kˆpoion jetikì akèraio m. i = 1.5. Isqurizìmaste ìti an H eÐnai mia peperasmènh upoomˆda thc GLn (Z) tìte. gia p = 2. Kaj¸c = h omˆda GLn (Zp ) eÐnai peperasmènh. to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z) eÐnai peperasmèno”. MporoÔme na ekfrˆsoume ton pÐnaka A sth morf  A = In + pk A . to pl joc twn upoomˆdwn thc eÐnai fusikˆ peperasmèno. Upˆrqoun 10 tètoiec klˆseic gia thn GL2 (Z) kai 32 gia thn GL3 (Z) (dec to biblÐo tou P.S. gia kˆpoion jetikì akèraio k kai kˆpoion pÐnaka A = (αij ) ∈ Mn (Z) me èna toulˆqiston apì ta stoiqeÐa tou αij na mhn eÐnai isìtimo me to 0 mod p. h tom  H ∩ ker φ = { In } kai sunep¸c h H eÐnai isìmorfh me thn eikìna thc φ(H) (giatÐ?).M. . arkeÐ na deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa tou ker φ.4. Prˆgmati. . 2. èqoume m In = A m = (In + p A ) k m = i=0 m ki i p A = In + i m i=1 m ki i p A i kai epomènwc m i=2 m ki i p A = −mpk A . H Omˆda Automorfism¸n miac Omˆdac. Autì shmaÐnei ìti αii ≡ 1 mod p. Sunep¸c H ∩ ker φ = { In } kai ˆra H ∼ φ(H). 'Ara. Coxeter. èstw A ∈ ker φ me Am = In . prèpei na upˆrqei peperasmèno pl joc mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z). Apì to diwnumikì anˆptugma gia touc pÐnakec. Anafèroume plhroforiakˆ ìti oi klˆseic isomorfÐac twn peperasmènwn upoomˆdwn thc GL2 (Z) kai GL3 (Z) èqoun taxinomhjeÐ kai paÐzoun shmantikì rìlo sthn krustallografÐa. èqoun ˆpeirh tˆxh. Gia to skopì autì. 10. Upojètontac to antÐjeto. gia kˆpoion A ∈ Mn (Z). ektìc apì ton tautotikì pÐnaka In . OmomorfismoÐ Omˆdwn 331 “Gia kˆje n ∈ N. To uposÔnolo thc summetrik c . . “Introduction to Geometry” [7]). n. i Autì eÐnai adÔnato na isqÔei afoÔ ìloi oi ìroi tou ajroÐsmatoc diairoÔntai apì mia dÔnamh tou p pou eÐnai megalÔterh apì aut  pou diaireÐ ton mpk (giatÐ?). Autìc apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec A = (αij ) ∈ GLn (Z) gia touc opoÐouc φ(A) = In . gia 1 ≤ i = j ≤ n. . jewroÔme ton pur na ker φ thc φ : GLn (Z) −→ GLn (Zp ). 'Enac automorfismìc miac omˆdac G eÐnai mia metˆjesh tou sunìlou G pou tautìqrona eÐnai kai omomorfismìc. Dhlad  o A èqei th morf  A = In + pA . Yale “Geometry and Symmetry” [33]   to biblÐo tou H.

EpÐshc eÔkola prokÔptei ìti = Inn(S3 ) = Aut(S3 ). β kai xeqwristˆ ta trÐa stoiqeÐa γ. φ(ε) = σ(ε). Aut  h omˆda dÐnei qr simec plhroforÐec gia th dom  thc G. ε. prokÔptei ìti τg ∈ Aut(G). δ. ε tˆxhc 2. φ(β) = σ(γ) σ(ε) kai φ(γ) = σ(γ). Tìte èqoume ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). aut  eÐnai ènac automorfismìc thc S3 . s s . x −→ gxg −1 . èstw ϑ ( 1 ) = κ/λ. Gia parˆdeigma. −1 −1 èqoume (τg1 τg2 )(x) = g1 g2 xg2 g1 = g1 g2 x(g1 g2 )−1 = τg1 g2 (x) gia kˆje x ∈ G kai ˆra τg1 τg2 = τg1 g2 . (bþ) Aut( Q+ ): 'Estw ϑ ènac automorfismìc thc Q+ . H eikìna thc monˆdac mèsw tou ϑ eÐnai ènac mh mhdenikìc rhtìc arijmìc. Kaj¸c τg (xy) = g(xy)g −1 = (gxg −1 )(gyg −1 ) = τg (x)τg (y) kai τg τg−1 = τg−1 τg = 1G . 'Enac automorfismìc miac omˆdac diathreÐ thn tˆxh twn stoiqeÐwn (giatÐ?). dÔo stoiqeÐa α. ε tìte orÐzontac thn apeikìnish φ : S3 −→ S3 me φ(i) = i. φ(δ) = σ(δ). Gia dÔo stoiqeÐa g1 . δ. me s = 0. ε. an σ eÐnai mia metˆjesh twn γ. AntÐstrofa. δ. Kaj¸c ta stoiqeÐa γ. α2 ∈ Aut(G). thn tautotik  metˆjesh i. δ. 'Ara to sÔnolo AutG eÐnai mia omˆda metajèsewn tou sunìlou G pou onomˆzetai h omˆda automorfism¸n thc G. δ. Omˆdec omˆdac SG tou sunìlou G pou eÐnai automorfismoÐ thc omˆdac G ja to sumbolÐzoume me Aut(G). Sunep¸c ènac automorfismìc thc S3 metajètei xeqwristˆ ta stoiqeÐa α. Prˆgmati epeid  o ϑ eÐnai automorfismìc. EÐnai fanerì ìti to uposÔnolo InnG ìlwn twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai mia upoomˆda thc AutG. (aþ) Aut(S3 ): H S3 èqei 6 stoiqeÐa.332 4. Q+ kai thc omˆdac K4 tou Klein. 'Ena stoiqeÐo tou Aut(G) eÐnai h tautotik  −1 apeikìnish 1G : G −→ G kai an α1 . g2 ∈ G. Ac prosdiorÐsoume ed¸ thn omˆda automorfism¸n twn gnwst¸n omˆdwn S3 . β tˆxhc 3 kai trÐa stoiqeÐa γ. φ(α) = σ(γ) σ(δ). 'Estw to klˆsma 1/s . 'Ara Aut(S3 ) ∼ S3 . ènac automorfismìc kajorÐzetai pl rwc apì thn metˆjesh pou autìc epˆgei sta trÐa stoiqeÐa γ. ja eÐnai ϑ ( 1/s ) + · · · + ϑ ( 1/s ) = ϑ ( 1/s + · · · + 1/s ) = ϑ ( 1 ) = κ/λ. idiaÐtero endiafèron parousiˆzoun oi legìmenoi eswterikoÐ automorfismoÐ pou orÐzontai wc ex c: Gia g ∈ G orÐzoume thn apeikìnish τg : G −→ G. ε parˆgoun thn omˆda S3 . tìte α1 α2 ∈ Aut(G) (giatÐ?).

φ(b).4. 'Estw φ mia metˆjesh twn tri¸n sumbìlwn a. to oudètero e kai ta a. φ(c) isqÔoun akrib¸c oi parapˆnw sqèseic. dhlad  φ ∈ S3 . afoÔ to sÔnolo twn rht¸n eÐnai . · ) me f ( ϑ ) = ϑ( 1 ) eÐnai 1 . b. Epiplèon h f eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn dhlad  f ( ϑ1 ◦ ϑ2 ) = ( ϑ1 ◦ ϑ2 )( 1 ) = ϑ1 ( 1 ) · ϑ2 ( 1 ) = f ( ϑ1 ) · f ( ϑ2 ) (giatÐ?). tìte kai h sÔnjesh f2 f1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. AntÐstrofa den eÐnai dÔskolo na apodeÐxoume ìti an κ/λ eÐnai ènac tuqaÐoc mh mhdenikìc rhtìc arijmìc tìte h apeikìnish ϑ : Q −→ Q me ϑ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ) orÐzei ènan automorfismì thc ( Q. + ) ∼ ( Q∗ . Dhlad  apodeÐxame ìti o automorfismìc ϑ eÐnai pl rwc kajorismènoc apì thn eikìna tou 1. + ) −→ ( Q∗ .5. Kaj¸c h fÔsh aut¸n kaj eaut¸n twn stoiqeÐwn miac omˆdac eÐnai deutereÔousac shmasÐac sthn 'Algebra. Dhlad  h φ orÐzei ènan automorfismì thc K4 (jètontac φ(e) = e). c }. OmomorfismoÐ Omˆdwn 333 opìte anagkastikˆ ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). Prˆgmati. Ja prèpei na parathr soume ìti h ènnoia thc isomorfÐac orÐzei mia sqèsh isodunamÐac metaxÔ ìlwn twn omˆdwn. x −→ x eÐnai ènac isomorfiamìc. h eikìna tou tuqaÐou klˆsmatoc r/s mèsw tou ϑ eÐnai ϑ ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ). metaxÔ twn stoiqeÐwn φ(a). 1. 'Ara h f eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ thc omˆdac automorfism¸n thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n kai thc pollaplasiastik c omˆdac twn rht¸n ( Aut( Q. = (gþ) Aut(K4 ): H omˆda K4 tou Klein apoteleÐtai apì tèssera stoiqeÐa.5. gia kˆje omˆda G. MetaxÔ twn a. + ) me ϑ( 1 ) = κ/λ. c. φ(b).1 kai epÐ. Tìte. b. mporoÔme na jewroÔme ìti dÔo omˆdec tautÐzontai an autèc eÐnai isìmorfec. Epiplèon an f1 : G1 −→ G2 kai f2 : G2 −→ G3 = = eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn. dhlad  an G1 ∼ G2 kai G2 ∼ G3 tìte G1 ∼ G3 . tìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish f −1 : G2 −→ G1 pou eÐnai kai aut  isomorfismìc (giatÐ?). b kai c. h tautotik  apeikìnish 1G : G −→ G. a·c = c·a = b kai b·c = c·b = a. c isqÔoun oi sqèseic a·b = b·a = c. φ(c) } = { a. dhlad  pˆnta isqÔei G ∼ G. · ) ). Opìte sthn pragmatikìthta èqoume apodeÐxei ìti Aut(K4 ) ∼ S3 . b.9 ParadeÐgmata mh-isìmorfwn omˆdwn. Epomènwc. Apì ta prohgoÔmena èpetai ìti h apeikìnish f : Aut( Q. epeid  { φ(a). afoÔ kˆje au= tomorfismìc thc K4 metajètei ta stoiqeÐa thc K4 (diathr¸ntac to oudètero stoiqeÐo e stajerì ). Dhlad  an G1 ∼ G2 tìte G2 ∼ G1 . H prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. pˆli epeid  o ϑ diathreÐ thn prìsjesh. An f : G1 −→ G2 eÐnai ènac iso= morfismìc apì thn omˆda G1 sthn omˆda G2 . = = = 4.

tìte ja èprepe na èqoume φ(1) = 0. sthn perÐptwsh aut . ParathroÔme ìti h E4 èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2 kai dÔo stoiqeÐa tˆxhc 4. Autì eÐnai èna parˆdeigma omˆdac pou eÐnai isìmorfh me gn siec upoomˆdec thc. dhlad  φ(−1) = 0 kai h φ den ja  tan 1 . gia ton rhtì 1/p den upˆrqei akèraioc m tètoioc ¸ste f (m) = 1/p (giatÐ?). z −→ n z eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. tìte h eikìna enìc jetikoÔ akeraÐou n ja  tan f (n) = n a/b. Prˆgmati. H 2πki antistoiqÐa φ : Zn −→ En . dhlad  e n = e n . ( 1 2 ) ( 3 4 ). 4 } kai thn omˆda K4 = { 1. 2. tìte kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo thc F + eÐnai tˆxhc 2. JewroÔme thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modn kai thn pollaplasiastik  omˆda En twn n−ost¸n riz¸n thc monˆdac. 1. k mod n −→ e n eÐnai apeikìnish. An h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. An h qarakthristik  tou F eÐnai Ðsh me 2. 4. EpÐshc aploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h apeikìnish Z −→ n Z. en¸ h F ∗ den èqei. 2.1. Epomènwc. afoÔ an k1 ≡ k2 (mod n). 2πik 4.1 . kanèna stoiqeÐo tˆxhc 2. H pollaplasiastik  omˆda F ∗ enìc s¸matoc F den eÐnai potè isìmorfh me thn prosjetik  tou omˆda F + .10 ParadeÐgmata isìmorfwn omˆdwn.334 4. tìte ja eÐqame 0 = φ(1) = φ((−1) (−1)) = φ(−1) + φ(−1) = 2φ(−1). 'Ara h E4 den eÐnai isìmorfh me thn K4 . ( 1 3 ) ( 2 4 ). Zn ∼ En . Z+ ∼ n Z. 2. ( 1 4 ) ( 2 3 ) }. n = 1. Prˆgmati. ˆtopo. an φ : F ∗ −→ F +  tan ènac isomorfismìc. = n > 0. 1. en¸ h K4 èqei trÐa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4. 3. H omˆda twn akeraÐwn arijm¸n den einai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ . EpÐshc h φ diathreÐ 2π(k1 −k2 )i 2πk1 i 2πk2 i . To sÔnolo n Z = { n z | z ∈ Z } twn akeraÐwn pollaplasÐwn enìc jetikoÔ akeraÐou arijmoÔ n mazÐ me thn prìsjesh twn akeraÐwn eÔkola diapist¸netai ìti apoteleÐ omˆda.5. an up rqe mia apeikìnish f : Z −→ Q+ pou na eÐnai isomorfismìc me f (1) = a/b. tìte e Parìmoioc isqurismìc deÐqnei ìti h φ eÐnai 1 . dhlad  h f den eÐnai epÐ. = n > 0. Omˆdec arijm simo en¸ to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n eÐnai mh arijm simo. 3. Ac sugkrÐnoume thn omˆda E4 = { e 4 | k = 0. an p eÐnai ènac pr¸toc pou den diaireÐ to b.

>0 1 me log 1 = 0 kai log x = − log x. eiθ ) eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn C× kai R× × S 1 . −1 }. >0 = Apì th stoiqei¸dh anˆlush eÐnai gnwstì ìti h logarijmik  apeikìnish log : R× −→ R+ eÐnai 1 . epÐshc log( x y ) = log x + log y . Dhlad  to 2 eÐnai to tetrˆgwno enìc rhtoÔ arijmoÔ. 1 ) >0 >0 an q > 0 kai q −→ ( | q |. = >0 Me C2 paristˆnoume thn pollaplasiastik  omˆda { 1. SO2 ( R ) ∼ S 1 . opìte oi antistoiqÐec Q −→ Q× × C2 kai R× −→ R× × C2 me q −→ ( q. Q× ∼ Q× × C2 .4. ˆtopo.1 kai epÐ. = >0 C× ∼ R× × S 1 . Ac shmeiwjeÐ ìti to Ðdio den sumbaÐnei gia touc rhtoÔc arijmoÔc. Tìte ìmwc. Gia to lìgo autì h omˆda S 1 onomˆzetai omˆda tou monadiaÐou kÔklou. eÐnai èna shmeÐo tou kÔklou me kèntro thn arq  twn axìnwn kai aktÐna Ðsh me èna. sumperaÐnoume ìti aut  3. H antÐstrofh apeikìnish thc log eÐnai h ekjetik  apeikìnish R+ −→ R× me x −→ ex . h apeikìnish aut  eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. (antÐstoiqa q ∈ R× ) eÐnai profan¸c isomorfismoÐ omˆdwn. ìpou q ∈ Q× . O isomor>0 fismìc autìc faner¸nei ìti h prìsjesh pragmatik¸n arijm¸n apì algebrik c pleurˆc eÐnai ousiastikˆ Ðdia me ton pollaplasiasmì jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n kai h metˆbash apì th mÐa sthn ˆllh gÐnetai mèsw tou gnwstoÔ "logarijmikoÔ kanìna". = JewroÔme to sÔnolo S 1 = { z ∈ C | | z | = 1 } tou C. dhlad  an φ(x/2) = u. afoÔ φ( k1 mod n + k2 mod n ) = φ( (k1 + k2 ) mod n ) = n = e n ·e e eÐnai isomorfismìc. dhlad  h pollaplasiastik  omˆda twn jetik¸n rht¸n den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n. an u ∈ Q× eÐnai >0 h eikìna tou x/2 mèsw tou φ. R× ∼ R+ . pou perigrˆyame sthn Parˆgrafo 4. 2π(k1 +k2 )i 2πk1 i 2πk2 i n . 5. Prˆgmati. Kaj¸c h φ eÐnai epÐ. tìte ja èqoume 2 = φ(x) = φ( x/2 + x/2 ) = φ(x/2) · φ(x/2) = u2 . −1 ) an q < 0. Ac jewr soume thn eidik  orjog¸nia omˆda SO2 ( R ). to opoÐo eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n.1 kai thn apeikìnish SO2 ( R ) −→ S 1 . Epeid  A(θ) = A(θ + 2kπ) kai A(θ) A(θ ) = A(θ + θ ) −→ ei(θ+θ ) = eθ eθ . o opoÐoc den = .5. >0 Ac shmeiwjeÐ ìmwc ìti upˆrqei isomorfismìc C× ∼ S 1 . èstw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc φ : Q+ −→ Q× kai >0 èstw x ∈ Q+ tètoio ¸ste φ(x) = 2. Kˆje stoiqeÐo tou S 1 . parist¸meno sto migadikì epÐpedo. A(θ) −→ eiθ . 4. = >0 R× ∼ R× × C2 . EpÐshc h apeikìnish r eiθ −→ ( r. OmomorfismoÐ Omˆdwn 335 tic prˆxeic.

ìpou q0 < q1 < q2 < · · · eÐnai ìloi oi β pr¸toi kai αi eÐnai akèraioi arijmoÐ ìloi mhdèn ektìc apì peperasmèno pl joc. afoÔ α ◦ σ1 ◦ α−1 = α ◦ σ2 ◦ α−1 an kai mìno an σ1 = σ2 kai epiplèon f ( σ1 σ2 ) = α ◦ σ1 σ2 ◦ α−1 = α ◦ σ1 ◦ α−1 α ◦ σ2 ◦ α−1 = f ( σ1 ) f ( σ2 ). ìpou α−1 eÐnai h antÐstrofh apeikìnish Y −→ X thc α. EÐnai fanerì ìti h apeikìnish α α α f (x) = αn xn + · · · + α0 −→ q0 0 q1 1 · · · qn n eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn Z[x] kai Q× . o opoÐoc epÐshc den mporeÐ = na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou.336 4. = H omˆda GL2 ( Z2 ) apoteleÐtai apì touc 2 × 2 antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì to s¸ma Z2  .1 antistoiqÐa α : X −→ Y . tìte genikˆ upˆrqoun polloÐ isomorfismoÐ apì th G sthn H . Omˆdec mporeÐ na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. Ed¸ parathroÔme ìti an β  tan mia ˆllh 1 . isodÔnama. >0 7. ìpou se kˆje bˆsh enìc n-diˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou V antistoiqoÔme ènan isomorfismì thc GL( V ) sthn GLn ( K ). Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c gnwrÐzoume ìti kˆje rhtìc α > 0 grˆfetai monadikˆ sth β α α α morf  α = q0 0 q1 1 · · · qi i · · · . tìte oi omˆdec SX kai SY mporoÔn na tautisjoÔn me thn omˆda Sn . Tìte gia kˆje σ ∈ SX h apeikìnish α ◦ σ ◦ α−1 : Y −→ Y eÐnai mia metˆjesh tou Y (giatÐ?). Autì ja to doÔme kai sto Parˆdeigma 9. 8. jewroÔme mÐa 1 . EpÐshc shmei¸noume ìti upˆrqei isomorfismìc C+ ∼ R+ . ìpou n = | X |. 1 . = 'Hdh èqoume anafèrei sthn parˆgrafo 4. 6. H apìdeixh thc Ôparxhc autoÔ tou isomorfismoÔ apaiteÐ gn¸seic pou eÐnai pèra ap' to skopì autoÔ tou biblÐou.1 apeikìnish apì to X sto Y . | X | = n. Sn ∼ SX . O q¸roc Z2 apoteleÐtai apì ta dianÔsmata 0 . tìte kai h apeikìnish SX σ −→ β σ β −1 ∈ SY eÐnai ènac ˆlloc isomorfismìc thc SX sthn SY . apì touc 2 × 2 pÐnakec twn opoÐwn oi st lec eÐnai grammikˆ anexˆrthta dianÔsmata tou dianusmatikoÔ q¸rou Z2 . T¸ra h apeikìnish f : SX −→ SY me σ −→ α ◦ σ ◦ α−1 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. Q× ∼ Z[x]. Prˆgmati. 0 kai 1 . an kai apodeiknÔetai h Ôparx  tou.2 ìti an X kai Y eÐnai dÔo sÔnola me to Ðdio pl joc stoiqeÐa. Autì deÐqnei ìti an G kai H eÐnai duo isìmorfec omˆdec. >0 = Me Z[x] paristˆnoume thn prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn miac metablht c me akeraÐouc suntelestèc. 2 2 0 0 1 1 . GL2 ( Z2 ) ∼ S3 .

Γ ←→ ( 2 3 ). E = . ∆(v3 ) = v1 E(v1 ) = v3 . Dhlad  gia kˆje epilog  bˆshc paÐrnoume kai ènan diaforetikì isomorfismì. en } upˆrqei mÐa 1 . 1 1 . A = . dhlad  an f1 .   isodÔnama a + b = −( a + b ) = −b − a. . en } tou V . JewroÔme thn omˆda GL( V ) ìlwn twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn apì ton V ston eautì tou. èqoume ìti a + b = b + a. èqei peperasmènh diˆstash. B = . . . H ˆlgebra tou Boole. blèpoume ìti 0 . èstw n. An jèsoume v1 = 0 1 1 1 1 0 1 v2 = 0 . Sunep¸c h antistoiqÐa aut  eÐnai ènac isomorfismìc apì thn GL( V ) sthn GLn ( K ) pou exartˆtai apì th bˆsh { e1 . . en } eÐnai mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸- . 1 mikˆ anexˆrthta zeÔgh dianusmˆtwn. en } mÐa bˆsh tou. Upojètoume ìti a + a = 0 (to 0 eÐnai to oudètero stoiqeÐo). . GL( V ) ∼ GLn ( K ). A(v2 ) = v1 . v3 = 1 . 0 . . Apì th Grammik  'Algebra gnwrÐzoume ìti wc proc th bˆsh { e1 . AploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h antistoiqÐa aut  diathreÐ kai tic prˆxeic kai epomènwc GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . e2 . gia kˆje a ∈ G. 1 0 . A(v3 ) = v3 B(v1 ) = v3 . wc dianusmatikìc q¸roc. e2 . an { e1 . . . E(v2 ) = v1 . B(v3 ) = v1 Γ(v1 ) = v1 . Γ(v2 ) = v3 . Tìte 2( a + b ) = 0 gia a. . e2 . tìte o pÐnakac pou antistoiqeÐ sth sÔnjesh f1 ◦f2 eÐnai to ginìmeno twn antistoÐqwn pinˆkwn. . . Epiplèon h antistoiqÐa aut  diathreÐ to ginìmeno.4. B(v2 ) = v2 . . . . 'Ara ta stoiqeÐa thc GL2 ( Z2 ) eÐnai 1 0 0 1 1 0 ta ex c: I = . dhlad  h G eÐnai Abelian  omˆda.5. dhlad  2a = 0. Sunep¸c. 'Estw G mÐa peperasmènh omˆda gia thn prˆxh thc opoÐac ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì thc prìsjeshc.1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc GL( V ) kai thc genik c grammik c omˆdac GLn ( K ). B ←→ ( 1 3 ). . E ←→ ( 1 3 2 ) kai I ←→ 1. . f2 ∈ GL( V ). EpÐshc parathroÔme ìti h omˆda G mporeÐ na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Z2 kai epeid  eÐnai peperasmènh. Γ(v3 ) = v2 ∆(v1 ) = v2 . OmomorfismoÐ Omˆdwn Ta zeÔgh 1 0 337 1 1 0 1 kai eÐnai ta mìna gram. E(v3 ) = v2 . e2 . 10. Allˆ epeid  a = −a kai b = −b. ∆ ←→ ( 1 2 3 ). ∆(v2 ) = v3 . Sunep¸c èqoume thn antistoiqÐa A ←→ ( 1 2 ). ∆ = . 1 1 A(v1 ) = v2 . = 9. Γ = 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 . = 'Estw V ènac n−diˆstatoc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc K kai { e1 . b ∈ G.

A2 = { e2 }. ìpou P( X ) eÐnai to dunamosÔnolo enìc sunìlou X me n stoiqeÐa. me ei −→ Ai orÐzei ènan isomorfismì (giatÐ?). Sunep¸c G ∼ Im L. Epiplèon h L eÐnai 1-1. g2 ∈ G me g1 = g2 èqoume L(g1 ) = Lg1 = Lg2 = L(g2 ). . an bn ). A2 . .4.26 prokÔptei ìti an h tˆxh thc G eÐnai 2. Apì to Pìrisma 4.5 (4).3. a b = ( a1 . Kˆje peperasmènh omˆda G eÐnai isìmorfh me mia omˆda Apìdeixh. . h opoÐa eÐnai 1-1 kai epÐ. sto P( X ) “antistoiqeД sthn tom  A ∩ B dÔo stoiqeÐwn A. g −→ Lg eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. . an ).1864) gia touc “tupikoÔc isqurismoÔc” (sunepagwgèc) pou isqÔoun sth Majhmatik  Logik  [19]. bn ) = ( a1 b1 . . ìpou Im L eÐnai mia omˆda metajèsewn. . . O dianusmatikìc q¸roc G me ton pollaplasiasmì autì lègetai ˆlgebra tou Boole. gia kˆje a ∈ G. B ∈ P( X ). Gia kˆje g ∈ G jewroÔme thn apeikìnish Lg : G −→ G me x −→ gx. . tìte èqoume Lg1 g2 (x) = (g1 g2 ) x = g1 (g2 x) = g1 (Lg2 (x)) = Lg1 (Lg2 (x)) = (Lg1 Lg2 ) (x) kai ˆra Lg1 g2 = Lg1 Lg2 . 5   7 tìte h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc g kai eÐnai isìmorfh me thn omˆda Zn . . Sunep¸c h apeikìnish L : G −→ S|G| . .338 4. . b ∈ G. isqÔei a2 = a. H omˆda G eÐnai isìmorfh me thn omˆda tou ParadeÐgmatoc 4. tìte h apeikìnish G −→ P( X ). O pollaplasiasmìc.11 Je¸rhma. afoÔ gia kˆje dÔo stoiqeÐa g1 . . . . .2 tonÐsame ìti ènac lìgoc pou oi summetrikèc omˆdec paÐzoun shmantikì rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn ofeÐletai sto epìmeno je¸rhma tou Cayley: metajèsewn. g2 . .5. . . 4. orÐzetai o ex c pollaplasiasmìc sth G. Opìte. Prˆgmati. pou orÐsthke sthn G. taxinom¸ntac ìlec tic omˆdec G pou èqoun tˆxh ≤ 7. gia kˆje A ∈ P( X ) isqÔei A A = ∅ kai an A1 . . . 'Ara. . H je¸rhsh thc G wc to dunamosÔnolo enìc sunìlou X apetèlese to majhmatikì montèlo tou 'Agglou majhmatikoÔ George Boole (1815 . an ) · ( b1 . x ∈ G. kˆje a. An g1 . dhlad  thn omˆda P( X ) pou eÐnai efodiasmènh me thn prˆxh (th summetrik  diaforˆ). 3. An = { en } thc G. ai ∈ Z2 . . . . = Ja oloklhr¸soume thn parˆgrafo aut . me thn bo jeia tou pollaplasiasmoÔ twn stoiqeÐwn tou Z2 . . Sthn arq  thc Paragrˆfou 4. Omˆdec rou G tìte kˆje stoiqeÐo a tou G mporeÐ na parastajeÐ (wc proc th bˆsh aut ) san mia n−ˆda ( a1 . An eÐnai ta monosÔnola A1 = { e1 }.

4. OmomorfismoÐ Omˆdwn 339 n = 2. DeÐxte 0 1 ìti o ϑ eÐnai epimorfismìc omˆdwn. 'Estw loipìn a kai b dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2 kai tˆxhc 3 antÐstoiqa. g1 . i. An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 6 tìte aut  parˆgetai apì to g kai eÐnai isìmorfh me th Z6 . (1 2)(3 4). Sunep¸c ìla ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc 2   3. An ìla autˆ  tan tˆxhc 2 kai g1 . Sth deÔterh perÐptwsh. 'Ara h G prèpei na èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 3. (1 3)(2 4). afoÔ gia kajèna apì autˆ to antÐstrofì tou ja  tan tˆxhc 3 opìte h G den ja  tan tˆxhc 6. −i } me tic gnwstèc prˆxeic kai ϑ : G −→ H me 1 ν ϑ −→ iν . g1 = g2 kai g1 = g2 = 1.4. . pou shmaÐnei ìti to uposÔnolo { 1.3 kai 6. b2 } kai èqoume G = b ∪ a b = { 1. Sunep¸c h omˆda G = { 1. (1 4)(2 3) } (giatÐ?). Allˆ epÐshc sth G den mporoÔn ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa na eÐnai tˆxhc 3. g2  tan dÔo apì autˆ tìte kai to ginìmenì touc g1 g2 ja  tan tˆxhc 2. g1 g2 } eÐnai isìmorfh me thn omˆda { i. ab. a. b. g2 . g1 g2 } ja  tan mia upoomˆda tˆxhc 4 pou eÐnai adÔnato. afoÔ h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 2 2 ja èdine g2 = 1   g1 = 1 kai h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 ja èdine g1 = g2 . S aut  th perÐptwsh ta stoiqeÐa g 2 kai g 4 eÐnai tˆxhc 3 kai to stoiqeÐo g 3 eÐnai tˆxhc 2 en¸ to stoiqeÐo g 5 eÐnai tˆxhc 6. Na brejeÐ o pur nac tou ϑ. An h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo tìte ìpwc prin G ∼ Z4 . / Epeid  h G eÐnai omˆda. 5 kai 7 antÐstoiqa. Tìte apì to = Pìrisma 4.23 èpetai ìti kˆje stoiqeÐo thc diˆforo tou 1 prèpei na eÐnai tˆxhc 2 2 2. g1 . b2 . Sunep¸c a ∈ b = { 1. 'Estw t¸ra ìti |G| = 4.4. g1 . b. g2 .5. tìte to stoiqeÐo thc g1 g2 eÐnai diˆforo apì ta 1. ab2 }. mporoÔme eÔkola na doÔme ìti h omˆda G eÐnai isìmorfh me thn S3 . −1.23 oi pijanèc tˆxeic twn mh tetrimmènwn stoiqeÐwn thc G eÐnai 2. g2 ∈ G { 1 }. Ask seic 4. 3. g2 .5 1. to ba ∈ G kai ja prèpei   ba = ab   ba = ab2 (giatÐ?). An g1 . sÔmfwna me to je¸rhma tou Lagrange. 'Estw ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo. 'Enac isomorfismìc eÐnai h apeikìnish g k −→ k mod n. Upojètoume ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc. DÐnontai oi omˆdec G = 1 ν 0 1 | ν∈Z kai H = { 1. dhlad  ìti h G den èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 6. 'Ara h G prèpei na èqei kai èna stoiqeÐo tˆxhc 2. 'Estw t¸ra ìti h G èqei tˆxh 6. Gi autì to −1 −1 ginìmeno isqÔei ìmwc ìti g1 g2 = (g1 g2 )−1 = g2 g1 = g2 g1 . Apì to 4. Sthn pr¸th perÐptwsh mporeÐ eÔkola na elegjeÐ ìti h tˆxh tou ba eÐnai 6 kai ˆra aporrÐptetai afoÔ upojèsoume ìti h G den èqei stoiqeÐo tˆxhc 6.

y) = x − 2y eÐnai ènac omomorfismìc prosjetik¸n omˆdwn kai breÐte thn f (Z × Z) = Imf . f (x. .340 4. Poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n ston eautì thc eÐnai omomorfismoÐ ? (aþ) z −→ z 6 (bþ) z −→ z 8 (gþ) z −→ z ¯ (dþ) z −→ 2z + 1 (eþ) z −→ 1 z Sthn perÐptwsh pou mia apeikìnish eÐnai omomorfismìc prosdiorÐste ton pur na thc. α ) DeÐxte ìti h f : Z × Z −→ Z . Omˆdec 2. Dinontai oi parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n ston eautì thc (aþ) x −→ −x (bþ) x −→ x2 (gþ) x −→ x3 (dþ) x −→ x4 (eþ) x −→ x−1 ( þ) x −→ −x2 (zþ) x −→ 2x (hþ) x −→ 3x 1 (jþ) x −→ − x (iþ) x −→ 10x (iaþ) x −→ |x| Poiec apì autèc eÐnai omomorfismoÐ omˆdwn? Ap touc omomorfismoÔc. DeÐxte ìti h f : Z −→ G me f (k) = g 2k eÐnai ènac omomorfismìc. poioi eÐnai isomorfismoÐ ? 4. Poia eÐnai h Imf an h tˆxh tou g eÐnai 6   7? 3. β ) 'Estw G mia omˆda kai g ∈ G.

a . 'Estw Q[x] h prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn me rhtoÔc suntelestèc kai G = { αx + β | α. 1. DeÐxte ìti autìc eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. OrÐzoume thn apeikìnish V −→ R+ me x −→ x. γ ) DeÐxte ìti kˆje mh-mhdenikìc endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai automorfismìc. DeÐxte ìti an kai o pÐnakac 2 0 an kei sto kèntro thc G. . n ìpou m. tìte deÐxte ìti h omˆda G1 perièqei epÐshc stoiqeÐo tˆxhc m. a · c = 0 kai φ : G −→ R+ a b −→ log(a · c). 11. α ) DeÐxte ìti h apeikìnish λr ( x ) = r·x. f (x) −→ αx + β . 'Estw V ènac trisdiˆstatoc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc me eswterikì ginìmeno kai v ∈ V . 'Estw φ : G1 −→ G2 ènac epimorfismìc peperasmènwn omˆdwn. Poioc eÐnai o pur nac thc? 7. 0 c Poioc eÐnai o pur nac thc? 8. 9. n eÐnai perittoÐ akèraioi kai A akèraioc ( pou exartˆtai apì ton 1 A pÐnaka A ). 2 }.4. JewroÔme thn antistoiqÐa Q[x] −→ G. BreÐte ton pur na thc. c ∈ R . DeÐxte ìti h φ eÐnai omomorfismìc omˆdwn.5. i) Pìsoi omomorfismoÐ omˆdwn Z20 −→ Z8 upˆrqoun ? ii) Upˆrqei mh tetrimmènoc omomorfismìc omˆdwn Z20 −→ Z27 ? 12. An h omˆda G2 perièqei stoiqeÐo tˆxhc m. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ φ apì thn pollaplasiastik  omˆda twn rht¸n ston eautì thc tètoioi ¸ste Imφ ⊆ { −2. 10. b. 'Estw G = me a b 0 c | a. h eikìna tou mèsw thc f den an kei 0 2 sto kèntro. β ) DeÐxte ìti kˆje endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai thc parapˆnw morf c. ìpou αx + β eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) dia tou x2 + 1. r ∈ Q eÐnai ènac endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n. −1. sumbolÐzei to eswterikì ginìmeno. A ∈ G kai d = m 2 A h orÐzousa tou pÐnaka A. 'Estw G = GL2 ( Q ). 0. ìpou . DeÐxte ìti h apeikìnish aut  eÐnai omomorfismìc omˆdwn. DeÐxte ìti h antistoiqÐa f : A −→ orÐzei ènan 0 1 endomorfismì thc G. Poioc eÐnai o pur nac tou? EÐnai h apeikìnish aut  “ epÐ ”? 6. β ∈ Q } h prosjetik  omˆda twn grammik¸n poluwnÔmwn. OmomorfismoÐ Omˆdwn 341 5.

tìte o φ eÐnai isomorfismìc. 17. DeÐxte ìti: i) An o f den eÐnai o tautotikìc. Omˆdec i) Gia poia n upˆrqei epimorfismìc omˆdwn G −→ Sn . (dþ) An o φ eÐnai epimorfismìc. i) Diatup¸ste kai apodeÐxte ikan  kai anagkaÐa sunj kh pou prèpei na plhroÔn ta a kai b ¸ste h f na eÐnai omomorfismìc omˆdwn. . n. An h G èqei peritt  tˆxh deÐxte ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc x = yz ìpou φ(y) = y kai φ(z) = z −1 . g2 . b peperasmènhc tˆxhc me tˆxeic m kai n antÐstoiqa. 'Estw G mia Abelian  omˆda kai α ∈ Aut(G) me α2 = 1G . an h omˆda G eÐnai Abelian ? ii) Gia poia n upˆrqei monomorfismìc omˆdwn Sn −→ G. 15. (gþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. a. 19. . 'Estw G peperasmènh omˆda me tˆxh n kai φ : G −→ Z15 omomorfismìc omˆdwn. ii) G = ker f · Im f kai ker f ∩ Im f = { 1 }. 'Estw G omˆda. 18. (m. (aþ) To 15 diaireÐ to n. Upìdeixh: Exetˆste pr¸ta thn perÐptwsh ìpou m. tìte to 15 diaireÐ to n. b ∈ G dÔo stoiqeÐa thc kai f : Z × Z −→ G h apeikìnish me f ( (x. 16. thn Im f kai to deÐkth tou ker f sthn omˆda Z × Z. (eþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. . . ( þ) An o φ eÐnai epimorfismìc. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai φ : G → G eÐnai ènac automorfismìc tètoioc ¸ste φ(x) = x−1 gia perissìtera apì ta 3/4 twn stoiqeÐwn thc G tìte deÐxte ìti h G eÐnai Abelian . ii) An h omˆda G eÐnai Abelian  kai ta a. (zþ) An n = 15. 4. (bþ) To n diaireÐ to 15. jètoume gκ gλ = gψ(κ.k. tìte to n diaireÐ to 15. .d. . gn eÐnai ta stoiqeÐa miac omˆdac G. . λ = 1. tìte to 15 diaireÐ to n. . 'Estw f : G −→ G endomorfismìc omˆdwn me f 2 = f . Poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai swstèc kai poiec lˆjoc? (Tekmhri¸ste thn apˆnths  sac).342 13. tìte to n diaireÐ to 15. prosdiorÐste ton pur na thc f . An g1 . . κ. y) ) = ax by . n) = 1. tìte o f den eÐnai epÐ.λ) . an h omˆda G eÐnai Abelian ? 14.

Apant ste to Ðdio gia φ(g) = (1 2) ∈ S16 .5. OmomorfismoÐ Omˆdwn 343 i) DeÐxte ìti h apeikìnish φ pou orÐzetai apì ton tÔpo (φ(gκ ))(λ) = ψ(κ. n ∈ Z } eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì isìmorfh me thn Z × Z. DeÐxte ìti to sÔnolo X me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda isìmorfh me thn omˆda G. DeÐxte ìti oi pollaplasiastikèc omˆdec U ( Zp ) kai U ( Z2p ) eÐnai isìmorfec. . 26. IsqÔei to antÐstrofo? 23. ìpou K4 eÐnai h omˆda = tou Klein? b) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ Z4 × Z2 ? = 21. DeÐxte ìti to sÔnolo G = { 2m 3n | m. ìpou φ eÐnai h apeikìnish pou orÐsthke parapˆnw. ìpou R+ eÐnai h prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. β) Thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n kai thc R+ × R+ . ii) BreÐte an upˆrqei omˆda G me | G | = 16. . DeÐxte ìti oi omˆdec autèc eÐnai isìmorfec an oi dÔo q¸roi èqoun thn Ðdia diˆstash. 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc. tètoia ¸ste na upˆrqei stoiqeÐo g ∈ G me φ(g) = (1 2 3 4)(5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16). DeÐxte ìti to G eÐnai mia omˆda metajèsewn isìmorfh me thn Sk . n = 0. . gia kˆje i = 1. V2 dÔo dianusmatikoÐ q¸roi peperasmènhc diˆstashc epÐ tou idÐou s¸matoc. JewroÔme touc dÔo q¸rouc wc Abelianèc omˆdec me prˆxh thn prìsjesh. . . 2. 'Estw G mia omˆda me mia prˆxh ∗. . . GiatÐ den mporoÔme na broÔme ènan isomorfismì metaxÔ twn omˆdwn α) Thc prosjetik c omˆdac twn akeraÐwn kai thc Zn . 24. gia kˆje a. 20. . λ) eÐnai ènac monomorfismìc thc G sthn Sn . Sto sÔnolo X orÐzoume mia prˆxh wc ex c ϑ(a) ◦ ϑ(b) = ϑ( a ∗ b ). 'Estw V1 . n }. . 22. . .4. ìpou k = n − m. m. X èna sÔnolo kai ϑ : G −→ X mia apeikìnish pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 'Estw Sn h summetrik  omˆda bajmoÔ n kai a1 . γ) Thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou kai thc omˆdac twn strof¸n enìc exag¸nou. b ∈ G. 25. a) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ A4 . . am ∈ { 1. 'Estw G to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn me thn idiìthta σ(ai ) = ai . .

tètoio ¸ste xk = xi (an k = n s + v me 0 ≤ v < n. gia kˆpoio jetikì akèraio n. 1. 'Enac lìgoc pou autèc oi omˆdec jewroÔntai shmantikèc eÐnai giatÐ emfanÐzontai san upoomˆdec mèsa se kˆje omˆda afoÔ kˆje stoiqeÐo miac omˆdac parˆgei mia upoomˆda pou eÐnai kuklik . = = Apìdeixh. x. h G eÐnai to sÔnolo { 1. . Tìte xr−s = 1 (upojètoume r > s). Kˆje kuklik  omˆda G eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n gia kˆpoio n = 0. af enìc ta n stoiqeÐa 1.6. .1 Je¸rhma. Sugkekrimèna. . S aut  thn perÐptwsh. x2 . 'Ena apì autˆ eÐnai h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn pou parˆgetai apì to 1 (  apì to −1). .344 4. tìte xk = (xn )s xv = xv ). Tèloc parathroÔme ìti an m > n. . Efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc ja mac odhg sei sth lÔsh problhmˆtwn thc JewrÐac Arijm¸n. to sÔnolo { r ∈ N | xr = 1 } èqei ènan elˆqisto jetikì akèraio n. . S aut  thn parˆgrafo afoÔ taxinom soume ìlec tic kuklikèc omˆdec ja melet soume th dom  touc kai ja doÔme ìti aut  kajorÐzetai pl rwc apì thn tˆxhc touc. . Apì to AxÐwma tou ElaqÐstou. xn−1 eÐnai anˆ dÔo diˆfora (giatÐ an xr = xs me 0 ≤ s < r < n. . thc G upˆrqei kˆpoio i = 0. xn−1 } me xr xs = xr+s an r + s < n r+s−n an r + s ≥ n x kai lègetai peperasmènh kuklik  omˆda tˆxhc n. . . 'Ena ˆllo eÐnai h prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn mod n pou parˆgetai apì thn klˆsh 1 mod n. s ∈ Z na èqoume xr = xs . 4. tìte Cn ∼ Zn kai an G = C∞ . x. tìte kˆje stoiqeÐo thc y eÐnai mia dÔnamh xr .6 Kuklikèc Omˆdec Mia omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo onomˆzetai kuklik . Omˆdec 4. tìte xr−s = 1 pou eÐnai ˆtopo. . Prˆgmati. tìte xm = xm−n kai ìti h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai Ðsh me thn tˆxh thc G. . 1. af etèrou gia kˆje stoiqeÐo xk . 'Eqoume  dh sunant sei arketˆ paradeÐgmata kuklik¸n omˆdwn. SumbolÐzetai de me Cn . tìte C∞ ∼ Z0 = Z. . Mia perÐptwsh eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou x anˆ dÔo na eÐnai diˆforec. xr −→ r. opìte h G èqei ˆpeiro pl joc stoiqeÐa kai lègetai ˆpeirh kuklik  omˆda. . EpÐshc. n − 1. r ∈ Z tou x. an G = Cn . kaj¸c r − s < n). h pollaplasiastik  omˆda En twn n-ost¸n riz¸n thc monˆdac eÐnai kuklik . JewroÔme thn antistoiqÐa φ : C∞ −→ Z. . 'Estw C∞ = x . x ∈ Z. SumbolÐzetai de me C∞ . H ˆllh perÐptwsh eÐnai gia kˆpoiouc r. An G = x eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo x. . (Taxinìmhshc Kuklik¸n Omˆdwn). DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. .

330◦ . . Epiplèon isqÔei φ(xr1 xr2 ) = φ(xr1 +r2 ) = r1 + r2 = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). . Epomènwc Cn ∼ Zn . Ta stoiqeÐa ìlwn aut¸n twn omˆdwn mporoÔn na tautisjoÔn me tic korufèc enìc kurtoÔ kanonikoÔ dwdekag¸nou.1 . JewroÔme t¸ra thn peperasmènh kuklik  omˆda Cn = { 1. Kuklikèc Omˆdec 345 Apì ton orismì thc φ aut  eÐnai apeikìnish kai mˆlista 1 − 1 kai epÐ. . xr −→ r mod n apì ton orismì thc eÐnai mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 1 mod n. . 4 532 7 1 6 0 81011 9 Sq ma 4. xn−1 } tˆxhc n ≥ 1. 'Estw n = 12. dhlad  aut  pou apoteleÐtai apì tic strofèc katˆ gwnÐa 0. H kuklik  omˆda C12 mporeÐ na jewrhjeÐ ìti eÐnai h Z12   h E12   h U (Z13 )   h omˆda ìlwn twn strof¸n enìc dwdekˆgwnou (pou eÐnai upoomˆda thc D12 deÐktou 2). 60◦ .2 Parˆdeigma. . .4. . = 4.6. afoÔ Zn = { 0 mod n. . Pˆli ed¸ h antistoiqÐa φ : Cn −→ Zn . . x. 'Ara h φ eÐnai ènac isomorfismìc.6. Epiplèon èqoume φ(xr1 xr2 ) = = φ(xr1 +r2 ) an r1 + r2 < n φ(xr1 +r2 −n ) an r1 + r2 ≥ n (r1 + r2 ) mod n an r1 + r2 < n (r1 + r2 − n) mod n an r1 + r2 ≥ n = (r1 + r2 ) mod n = r1 mod n + r2 mod n = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). 30◦ . . (n − 1) mod n }. . .6.

. . Oi Upoomˆdec miac Kuklik c Omˆdac T¸ra ja melet soume th dom  ìlwn twn upoomˆdwn miac kuklik c omˆdac kai ja doÔme ìti to antÐstrofo tou Jewr matoc tou Lagrange. prosjètoume k forèc to genn tora 1 mod 12 sto 0.3. gia na pˆme sthn koruf  k . an g k ∈ H . k ∈ N. gia thn U (Z13 ) thn klˆsh 2k mod 13. Aut  eÐnai 1 − 1. h antistoiqÐa aut  eÐnai k −→ g k . 0 ≤ v < m. diìti an k1 = k2 tìte g k1 = g k2 . gia thn Z12 . sthn prokeimènh perÐptwsh. gia thn omˆda Z12 .d. Ed¸ èqoume jewr sei touc genn torec 1 mod 12. A(30◦ ) kai ( 0 1 2 . gia thn E12 th dwdèkath rÐza e2kπi/12 . Autì shmaÐnei ìti h H perièqei dunˆmeic g t tou g me t ∈ N. gia kˆpoio k ∈ Z. an k | n. Autì shmaÐnei ìti ìla ta stoqeÐa thc H eÐnai thc morf c (g m )s . en¸ gia thn omˆda. Dhlad  h H eÐnai h kuklik  omˆda H = g m pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g m . Allˆ g k . eÐnai akrib¸c ìlec oi upoomˆdec thc G. Me ˆlla lìgia gia thn ˆpeirh kuklik  omˆda G = g oi upoomˆdec g k .346 4. (g −m )s ∈ H kai sunep¸c g v ∈ H . gia tic strofèc thn A(30◦ )k kai gia tic metajèseic thn ( 0 1 2 . to prohgoÔmeno apotèlesma mac epitrèpei na apodeÐxoume ton ex c isqurismì: Upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ tou sunìlou twn fusik¸n arijm¸n N kai twn upoomˆdwn thc G. s ∈ Z. 11)k .k. ìlec oi mh-tetrimmènec upoomˆdec thc G eÐnai isìmorfec me thn Ðdia thn G (giatÐ?). s ∈ Z. h upoomˆda pou n parˆgetai apì to g n/k èqei tˆxh Ðsh me m. gia ton opoÐo g m ∈ H . e2πi/12 . 'Ara kˆje upoomˆda miac kuklik c omˆdac eÐnai kuklik . Apì thn upìjesh pou kˆname gia to m. T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G.11). to g v eÐnai stoiqeÐo thc H mìnon an v = 0. 'Etsi. 'Estw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (ˆpeirhc   peperasmènhc). Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai ˆpeirh. antÐstoiqa twn en lìgw omˆdwn. opìte g k = (g m )s g v   isodÔnama g v = g k (g −m )s . paristˆ thn klˆsh k mod 12. diair¸ntac to k me to m.n/k) = k (bl. Omˆdec H koruf  k . . An h ∈ H . tìte h antistoiqÐa k −→ g n/k eÐnai mÐa 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diairet¸n tou n kai ìlwn twn upoomˆdwn thc G.(n. 2 mod 13. M autìn ton trìpo paÐrnoume ìlec tic korufèc tou dwdekag¸nou. opìte kai h−1 = g −k ∈ H . èqoume k = ms + v . tìte h = g k . Tìte kˆje stoiqeÐo thc H eÐnai thc morf c (g m )s . U (Z13 ) pollaplasiˆzoume k forèc to genn tora 2 mod 13. isqÔei gia tic peperasmènec kuklikèc omˆdec. 11 ). Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. 'Estw m o mikrìteroc jetikìc akèraioc arijmìc. . . Prìtash 4. ìpwc deÐxame upˆrqei kˆpoioc fusikìc arijmìc k tètoioc ¸ste H = g k kai ˆra h en lìgw antistoiqÐa eÐnai epÐ. ArqÐzontac apì thn koruf  0. Prˆgmati. pou den isqÔei genikˆ. Prˆgmati.

.d. Autˆ ta stoiqeÐa.k. Tèloc. Ac shmeiwjeÐ ìti o ϕ(n) eÐnai h tˆxh thc omˆdac U (Zn ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou Zn .(m. Tìte (g m )k = 1 kai ˆra o n | mk . Grˆfontac autoÔc touc m sth morf  m = n λ èqoume 1 ≤ λ ≤ k kai m. n) = n/k .(m.d.(λ. T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. dhlad  mk = λn. Gia kˆje t ∈ Z. afoÔ autì to pl joc eÐnai to pl joc twn λ.k.d(λ. parˆgoun thn g n/k . dhlad  o g k λ eÐnai ènac genn torac thc k k g n/k .d(λ.d(m. ektìc apì to g n/k . pou ikanopoioÔn thn sunj kh m. Dhlad  m. Gia parˆdeigma. autì pou deÐxame eÐnai ìti gia kˆje diairèth k thc tˆxhc thc G upˆrqei mia monadik  upoomˆda tˆxhc k kai aut  eÐnai h g n/k . Apì to Je¸rhma 4.k.4. ìpwc eÐdame mìlic prin. k) = m. GnwrÐzoume (blèpe Prìtash 4.k. opìte m = λ n .k.11 (ii)) ìti g m = g n/k an kai mìnon an k = n m.4.k. n k = n/k .k. èpetai ìti k | n kai sunep¸c èqoume mk = λn = λ n k .k. 1 ≤ m ≤ n. k k Autì shmaÐnei ìti h H ≤ g n/k . 3 mod 12. k) = 1. n) = 1 kai to pl joc aut¸n eÐnai ϕ(n).d.6. telikˆ èqoume H = g n/k . an 1 ≤ λ ≤ k kai m. apì autì prokÔptei ìti mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac thc g an kai mìnon an m. eÐnai oi genn torec thc omˆdac Zn .k. gia kˆpoio diairèth k tou n. upˆrqoun monadikoÐ akèraioi s kai v tètoioi ¸ste t = s m + v . Ac parathrhjeÐ ed¸ ìti o n/k eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn fusik¸n m gia touc opoÐouc g m ∈ g n/k . n) = m.d λ n .3.d n λ. dhlak k k d  m. aut  prèpei na parˆgetai apì mia dÔnamh g m tou g . 9 mod 12 } tìte eÔkola blèpoume ìti kai to stoiqeÐo 9 mod 12 parˆgei thn H . Autì shmaÐnei ìti oi dunˆmeic g m eÐnai genn torec thc g n/k gia ìlouc touc m. k) = 1 èqoume n n/k = n m. JewroÔme to mikrìtero fusikì arijmì m gia ton opoÐo g m ∈ H . Epomènwc g m = (g n/k )λ . an G = Z12 kai H = 3 mod 12 = { 0 mod 12. 6 mod 12. n .22. 0 ≤ v ≤ m − 1.k. 'Estw k h tˆxh thc H .d. 0 ≤ β ≤ n − 1. (n/k. 1 ≤ λ ≤ k me m. Epeid  ìmwc |H| = k = | g n/k |. To pl joc aut¸n eÐnai ϕ(k) ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. Isqurizìmaste ìti m = n/k . Me ˆlla lìgia.d. AntÐstrofa.k. Autì deÐqnei ìti èna opoiod pote stoiqeÐo g t = (g m )s g v thc g èqei mia monadik  parˆstash thc morf c g t = ug β me u ∈ g m . k) = 1. λ ∈ N. Gennˆtai t¸ra to ex c eÔlogo er¸thma: Poiˆ ˆlla stoiqeÐa thc g n/k . n) .d(m. Kuklikèc Omˆdec 347 Epomènwc gia dÔo diaforetikoÔc diairètec tou n oi antÐstoiqec upoomˆdec eÐnai diakekrimènec afoÔ èqoun diaforetikèc tˆxeic. ìpwc eÐdame prohgoumènwc. IdiaÐtera. n) = m.k. n) = n/k .d(m.(λ. èstw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (peperasmènhc   ˆpeirhc).

tìte gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei mia monadik  upoomˆda thc G tˆxhc k . g) An h G eÐnai peperasmènh tˆxhc n. aut  eÐnai h g n/k . g3 = 7 mod 12 kai g4 = 11 mod 12. Tìte isqÔoun ta ex c. m ∈ N. èpetai ìti oi genn torec thc Z12 eÐnai ta stoiqeÐa g1 = 1 mod 12. oi mìnec upoomˆdec thc eÐnai thc morf c g m . . 'Estw G mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo g .d. ArqÐzontac apì to 0 h epìmenh koruf  eÐnai h gi . IdiaÐtera. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti an jewr soume ènan genn tora gi tìte kˆje koruf  tou eÐnai èna pollaplˆsio tou gi . to pl joc twn gennhtìrwn thc G eÐnai ϕ(n) kai mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac an kai mìnon an m. to pl joc twn gennhtìrwn thc eÐnai ϕ(k). metˆ h koruf  2gi kai oÔtw kaj ex c. n) = 1. Sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐqame tautÐsei ta stoiqeÐa thc kuklik c omˆdac Z12 me tic korufèc enìc dwdekˆgwnou. m.k. 4.6. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.6. Epiplèon upˆrqei mia 1 − 1 antistoiqÐa metaxÔ twn arister¸n klˆsewn mod g m kai twn klˆsewn upoloÐpwn modm. Sunep¸c. an i = 3. 4.. b) An h G eÐnai ˆpeirh.k. Apì to Je¸rhma 4. 'Ena stoiqeÐo thc g n/k eÐnai genn torˆc thc an kai mìnon an autì an kei sto sÔnolo { (g n/k )λ | 1 ≤ λ ≤ k. h opoÐa èqei deÐkth | g : g n/k | = n/k . SunoyÐzoume ta prohgoÔmena apotelèsmata sto epìmeno je¸rhma to opoÐo ja onomˆzoume Je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. Epiplèon. Omˆdec G = g m ∪ g g m ∪ · · · ∪ g m−1 g m . H seirˆ me thn opoÐa paÐrnoume tic korufèc exartˆtai apì to gi .(λ.6.3 Je¸rhma.348 Sunep¸c h anˆlush thc G = g wc proc thn g m eÐnai h 4. èqoume de | g : g m | = m. g2 = 5 mod 12. to dwdekˆgwno pou ja prokÔyei eÐnai autì sto Sq ma. 'Etsi. dhlad  o deÐkthc miac mh-tetrimmènhc upoomˆdac thc G sthn G eÐnai pˆnta peperasmènoc.d(m. 'Olec autèc eÐnai diakekrimènec.3.4 Parˆdeigma. k) = 1 }. a) Kˆje upoomˆda thc G eÐnai kuklik .

4. Kuklikèc Omˆdec 349 33 11g≡ ≡ ≡ 9g≡ 2g3 4 3 4g5 2 3 6g3 ≡ 6 1 ≡ 7g3 g 7 0 8g3 ≡ ≡ 3g3≡ 10g3 11 9 8 10 5g3 Sq ma 4. me | h | = s. 8. 6. λ . gia kˆpoio λ.6. 4. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti ta mìna kanonikˆ polÔgwna pou oi korufèc touc eÐnai korufèc tou dwdekag¸nou arqÐzontac apì to 0 eÐnai to eujÔgrammo tm ma { 0. 3. m. afoÔ an h ∈ G.3 èpetai ìti h ènwsh k|n Hk eÐnai diakekrimènh kai exantleÐ thn G. Gia kˆje diairèth g n/k | 1 ≤ λ ≤ k. 4 kai 6 kajorÐzoun tic upoomˆdec thc Z12 . Apìdeixh.4. 4. 8 }. s) = 1. 10 }. to tetrˆgwno { 0. 6 }. k) = 1 . Gia kˆje jetikì akèraio n isqÔei ϕ(k) = n k|n ìpou to k diatrèqei ìlouc touc jetikoÔc diairètec tou n. Apì to Je¸rhma 4. 9 } kai to exˆgwno { 0. H3 = 3 mod 12 kai H4 = 2 mod 12 . Qrhsimopoi¸ntac autì to Pìrisma mporoÔme na d¸soume ton ex c qarakthrismì twn peperasmènwn kuklik¸n omˆdwn.6. Autˆ kajorÐzontai apì tic upoomˆdec H1 = 6 mod 12 . tìte ja λ prèpei h = g n/s . H2 = 4 mod 12 .k.6.d(λ.2 Oi diairètec 2. 'Estw G = g mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 1 ≤ λ ≤ s kai m. dhlad  h ∈ Hs .k. to trÐgwno { 0. 3. 6. Gia kajèna apì autoÔc upˆrqei mìno mia upoomˆda thc Z12 me thn antÐstoiqh tˆxh.6.5 Pìrisma. 2. Sunep¸c | G | = k|n | Hk | = k|n ϕ(k). k tou n jewroÔme to sÔnolo Hk = Profan¸c | Hk | = ϕ(k).d(λ.

Epomènwc den mporeÐ na mhn upˆrqei èna stoiqeÐo tˆxhc k gia kˆje diairèth k tou n. Epeid  |G| = m. i = 1. . .6. n n An n eÐnai h tˆxh tou g . Dhlad  to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc G kai ˆra G ∼ Cm .k.k.d. dhlad  gi = 1. an kai mìno an m.3. Apìdeixh. Omˆdec 4. . . IsqÔei ìmwc to ex c. mj ) = 1 kai èstw Cmi = gi . H omˆda G = Cm1 × Cm2 × · · · × Cmk eÐnai kuklik  omˆda tˆxhc m. An h G eÐnai kuklik  tìte apì to Je¸rhma 4. epeid  g n = ( g1 . . . . . . k . j ≤ k me i = j . . Tìte kˆje stoiqeÐo thc eÐnai thc morf c g λ = ( g1 . wc diairèthc tou eautoÔ tou.5 èqoume ìti |G| = n = k|n ϕ(k). S aut  thn perÐptwsh èna stoiqeÐo g = ( g1 . G2 . . . upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc n (kai mˆlista upˆrqoun ϕ(n) tètoia stoiqeÐa) kai sunep¸c h G eÐnai kuklik . . Mia peperasmènh omˆda G tˆxhc n eÐnai kuklik  an kai mìnon an gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda thc G pou èqei tˆxh k . . eÐnai genn torac thc Cmi . . . ìpou m = m1 · · · · · mk .6. j ≤ k isqÔei m. . . gk )(g1 . prèpei mi | n. oi omˆdec Z × Z kai Z3 × Z3 den eÐnai kuklikèc omˆdec (giatÐ?). k .6. 'Ara. gk gk ) kai wc proc thn opoÐa to G eÐnai omˆda. . .d. kˆje stoiqeÐo thc G èqei kˆpoia tˆxh s pou diaireÐ to n. . 4.7 Je¸rhma. 1 ). i = 1. H tˆxh thc G eÐnai Ðsh me m = m1 m2 · · · mk . 1 ). . . . . AntÐstrofa. . upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  kai èstw g = ( g1 . . . i = 1.5 (10) eÐqame jewr sei to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gk sto opoÐo orÐzetai h prˆxh (g1 . 'Estw t¸ra G1 . . k .350 4. j ≤ k . prèpei n | m. . .(mi .k. . . .6. . gk ) = n ( 1. Sunep¸c ja prèpei m | n. .d. afoÔ m. JewroÔme to stoiqeÐo g = ( g1 .3 èpetai ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei akrib¸c mia kuklik  upoomˆda thc G tˆxhc k . Allˆ apì to Pìrisma 4. .6 Je¸rhma. . Allˆ apì thn upìjesh upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc s kai sunep¸c upˆrqei akrib¸c mia. . ParadeÐgmatoc qˆrh. . . mj ) = 1 gia kˆje i ≤ i. diìti diaforetikˆ ja eÐqame |G| < k|n ϕ(k). = AntÐstrofa. .3 g) . . . mj ) = 1. Opìte an k eÐnai ènac diairèthc tou n   den upˆrqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc k   upˆrqoun akrib¸c ϕ(k) to pl joc stoiqeÐa tˆxhc k . (mi . . . ( mi . . gk ) thc G eÐnai genn torac an kai mìnon an to gi . gk ) λ λ ènac genn torac. An oi omˆdec Gi eÐnai kuklikèc tìte genikˆ h omˆda G den eÐnai kuklik . 'Estw ìti gia kˆje 1 ≤ i. gk ). . gia to n. apì to Je¸rhma 4. Apìdeixh. . . Allˆ. isqÔei g m = ( 1. Gk k to pl joc omˆdec. . . . 'Ara m = n. . . gk ). . 1 ≤ i. . aut  pou parˆgetai apì to stoiqeÐo tˆxhc s.6. Sto parˆdeigma 4. gk ) = (g1 g1 .

.6. . dhlad  to gi eÐnai genn torac thc Cmi kai ˆra eÐnai tˆxhc mi . Kuklikèc Omˆdec 351 λ Autì shmaÐnei ìti kˆje stoiqeÐo thc Cmi eÐnai thc morf c gi . Sunep¸c m = m1 · · · mk = e. . . . 'Ara to pl joc autì eÐnai Ðso me to ginìmeno ϕ(m1 )ϕ(m2 ) · · · ϕ(mk ) an kai mìnon an Cm ∼ Cm1 × · · · × Cmk pou autì isqÔei an kai mìnon an (mi . .8 Efarmogèc. . . . . . Sunep¸c 4.6. Prˆgmati. Prˆgmati.6.6. 2.p. . . EpÐshc upˆrqoun s. apì to 4. j ≤ k . . . .7. i ≤ i.k. . . .6) prokÔptei ˆmesa efarmìzontac ta 4. . i = 1.6. . .6. m2 .7. .3. t ∈ Z tètoia ¸ste δ = sn + tk kai ˆra δx ≡ (snx + tkx) mod n = tkx mod n. i = 1.6. . eÐnai anamenìmeno ta prohgoÔmena apotelèsmata na èqoun efarmogèc sth jewrÐa arijm¸n. 1 )(1. . Epeid  ìlec oi kuklikèc omˆdec tˆxhc n eÐnai isìmorfec me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n. . αk mod mk ) eÐnai èna pollaplˆsio (dhlad  mia dÔnamh) λx0 tou x0 . an ènac fusikìc arijmìc k diaireÐ ton n tìte apì to Je¸rhma 4. Mia ˆllh efarmog  tou Jewr matoc 4. αk mod mk ). .6. Me ˆlla lìgia autì shmaÐnei ìti h exÐswsh kx ≡ 0 mod n èqei akrib¸c k lÔseic modulo n. h δx ≡ 0 mod n dÐnei kx ≡ 0 mod n afoÔ δ | k .(m1 . EpÐshc h pollaplasiastik  idiìthta thc sunˆrthshc ϕ tou Euler (bl. . . . . apì to 4. . . mk ) (blèpe 'Askhsh 4. k . dhlad  λx0 = ( λ mod m1 . . .k. Dhlad  isqÔei kx ≡ 0 mod n an kai mìnon an δx ≡ 0 mod n. mj ) = 1. .6. Parˆgrafo 1.6 (20) ) gia thn Ôparxh lÔshc enìc sust matoc isotimi¸n thc morf c x = αi mod mi . ìpou αi ∈ Z kai ( mi . gk ) = ( g1 . Kaj¸c h omˆda G eÐnai Abelian . mj ) = 1. 1.7 eÐnai to Kinèziko Je¸rhma ('Askhsh 2. . k . k . . 'Etsi. 2. . h tˆxh tou g = ( g1 . . to pl joc twn gennhtìrwn thc kuklik c omˆdac Cm eÐnai Ðso me ϕ(m). mk ).7).k. Sunep¸c λ ≡ αi mod mi . to stoiqeÐo x0 = ( 1 mod m1 . .(m1 . Allˆ upojèsame ìti to g eÐnai genn torac thc G kai ˆra h tˆxh tou eÐnai m. .4. . an k ∈ N. 1 )( 1.p. Pio genikˆ. Sunep¸c to stoiqeÐo ( α1 mod m1 . . 'Ara h exÐswsh kx ≡ 0 mod n dÐnei δx ≡ 0 mod n.3 kai 4. 1.7. g2 . prokÔptei telikˆ ìti ta mi i = 1. . . i = 1. 1 mod mk ) eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Zm1 × · · · × Zmk . . n). .6. k prèpei na eÐnai anˆ dÔo pr¸ta metaxÔ touc. .p. . . gk ) eÐnai to e.3 g) prokÔptei ìti h monadik  upoomˆda thc Zn pou èqei tˆxh k eÐnai to sÔnolo { x mod n | kx ≡ 0 mod n } (giatÐ?). .k. ìpou δ = m. . tìte apì to 4. Sth deÔterh Enìthta eÐdame afenìc ìti gia kˆje pr¸to arijmì p o daktÔlioc Zp eÐnai s¸ma kai afetèrou ìti kˆje peperasmèno s¸ma F perièqei èna upìswma pou eÐnai isìmorfo me to Zp gia kˆpoio pr¸to p. tìte to sÔnolo twn lÔsewn thc exÐswshc kx ≡ 0 mod n eÐnai akrib¸c to sÔnolo twn lÔsewn thc δx ≡ 0 mod n. Apì ton orismì tou e. . = 1 ≤ i. .(k. . an jewr soume tic kuklikèc omˆdec Zmi . λ mod mk ) = ( α1 mod m1 . j ≤ k . .d. Prˆgmati. 1.

T¸ra ja deÐxoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ tou F eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc pn − 1.9 to polu¸numo xp −1 − 1 èqei akrib¸c pn − 1 lÔseic sthn F∗ .6 en¸ h ˆllh apokalÔptei perissìtera stoiqeÐa gia th dom  thc F ∗ pou eÐnai Abelian  allˆ genikˆ den eÐnai kuklik  ìtan to F eÐnai ˆpeiro s¸ma. H pr¸th apìdeixh dÐnei kˆti perissìtero apì autì pou jèloume na deÐxoume. n. sÔmfwna me ta prohgoÔi ni mena h exÐswsh xpi −1 = 0 èqei akrib¸c pni rÐzec sto F . . i = 1. isqÔei h tautìthta xp n −1 − 1 = (xk − 1)(xk(λ−1) + xk(λ−2) + · · · + xk + 1) ìpou pk − 1 = kλ. 'Ara to polu¸numo xk − 1 èqei toulˆqiston k mh mhdenikèc lÔseic sto F . Omˆdec mporoÔme na upojèsoume ìti Zp ≤ F kai ètsi to s¸ma F na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diˆstashc epÐ tou Zp . EÐnai t¸ra fanerì ìti to s¸ma F èqei pn stoiqeÐa. To polu¸numo xk(λ−1) + · · · + xk + 1 èqei to polÔ kλ − k n mh mhdenikèc lÔseic sto F∗ kai apì thn 2. Sth deÔterh apìdeixh h epiqeirhmatologÐa eÐnai h ex c. ìti an o n = 1 tìte h prosjetik  omˆda F den mporeÐ na eÐnai kuklik . An v1 . To xk − 1 ìmwc èqei to polÔ k rÐzec sto F . kaj¸c kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F èqei tˆxh p (giatÐ?) kai h F èqei perissìtera apì p stoiqeÐa. èstw n (afoÔ to F eÐnai peperasmèno). Prˆgmati.6. Kat arq n. 2. vn eÐnai mia bˆsh tou F epÐ tou Zp tìte èqoume to eujÔ ˆjroisma F = Zp v1 ⊕ · · · ⊕ Zp vn ìpou Zp vi eÐnai o monodiˆstatoc upìqwroc pou parˆgetai apì to diˆnusma vi .7. .352 4. 'Estw t¸ra pn − 1 = pn1 pn2 · · · pns s 1 2 h anˆlush tou pn − 1 se pr¸touc. . Sthn perÐptwsh pou h Ðdia h F ∗ eÐnai peperasmènh.5 (8) gia to s¸ma twn migadik¸n C). Prˆgmati. gia kˆje diairèth k tou pn − 1 h exÐswsh xk − 1 èqei akrib¸c k lÔseic sthn F∗ . aut  prèpei na eÐnai kuklik . . An α ∈ G me αk = 1 ìpou k | m. Shmei¸noume. . Sunep¸c gia kˆje diairèth k tou m upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc k kai ˆra apì to Je¸rhma 4.3. Epeid  pni | pn − 1. . . EpÐshc o Zp vi eÐnai h kuklik  upoomˆda thc prosjetik c omˆdac F pou parˆgetai apì to stoiqeÐo vi tou F kai èqei tˆxh p. Isqurizìmaste ìti an F eÐnai èna opoiod pote s¸ma (ˆpeiro   peperasmèno) tìte kˆje peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ eÐnai kuklik  (kˆti anˆlogo eÐqame dei sto Parˆdeigma 4. opìte èqei k akrib¸c lÔseic. oi i . tìte to α eÐnai mia rÐza tou poluwnÔmou xk − 1 ∈ F [x]. èstw G mia tètoia omˆda tˆxhc. .6 h G eÐnai kuklik .6. Gi autì ja d¸soume dÔo apodeÐxeic giatÐ jewroÔme ìti h kˆje mia èqei xeqwrist  axÐa kajìti h mia eÐnai ˆmesh sunèpeia tou 4. èstw m. Apì autèc tic rÐzec.

Tìte F to s¸ma èqei qarakthristik  mhdèn kai ˆra perièqei to s¸ma twn rht¸n wc upìswma (blèpe Je¸rhma 2.7 ). g r . g (δ−1)r } ìpou |G| = δr.4. 3. autì mac lèei ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei èna monadikì upìswma tou F pou èqei pk stoiqeÐa kai ìti ìla autˆ exantloÔn ìla ta upos¸mata tou F .3 g). . 'Estw α ∈ Gn . tìte kai to s¸ma F = ∗ ∪ { 0 } eÐnai peperasmèno. dhlad : “An F eÐnai èna s¸ma gia to opoÐo h pollaplasiastik  omˆda F ∗ eÐnai kuklik  tìte to F eÐnai peperasmèno”. Kuklikèc Omˆdec 353 ni −1 pni −1 eÐnai ìlec akrib¸c oi rÐzec thc exÐswshc xpi i rÐzec thc pi i i n i xpi n −1 = 0. èstw th i. san upoomˆda thc polaplasiastik c omˆdac tou s¸matoc pou èqoume upojèsei ìti eÐnai kuklik . 0 ≤ n1 < |G| kai sunep¸c αn1 = 1.6. |G| ) kai sunep¸c Gn = { 1.6.3 g) prokÔptei ìti an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac G = g tìte h upoomˆda pou èqei tˆxh k eÐnai to uposÔnolo { α ∈ G | αk = 1 }. 0 ≤ n2 < n paÐrnoume αn2 = 1 kai proqwr¸ntac me ton Ðdio trìpo. Prˆgmati. IdiaÐtera to F èqei mìno èna upìswma me p stoiqeÐa. An |G| = n1 λ1 + n2 . .7. . To stoiqeÐo 1 2 · · · s eÐnai èna stoiqeÐo thc F ∗ me n − 1 (giatÐ?) kai ˆra h F ∗ eÐnai kuklik . dhlad  to pl joc twn stoiqeÐwn thc F ∗ pou èqoun tˆxh pn −1.8. 'Opwc eÐdame sthn Parˆgrafo 2. To i eÐnai stoiqeÐo thc pni . EpÐshc qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 4. Autì mac lèei ìti h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ lÔseic sthn G. to Zp .6. apì ton algìrijmo tou EukleÐdh ja broÔme èna i gia to opoÐo ni = 0 kai δ = ni−1 ja èqoume loipìn αδ = 1. Apì tic upìloipec F∗ me tˆxh − 1 = 0. IsqÔei kai to antÐstrofo. T¸ra ja deÐxoume ìti an n eÐnai ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc to sÔnolo Gn = { α ∈ G | αn = 1 }. i 1 pi .k. twn opoÐwn to pl joc eÐnai pni − pni −1 = pni 1 − i i i pi i i n −1 dialègoume mia.6. pou eÐnai akrib¸c autì pou anafèretai kai sto Je¸rhma 4.( n. pou profan¸c eÐnai upoomˆda. an h F ∗ eÐnai peperasmènh kuklik . èqei tˆxh δ = m. dhlad  h pollaplasiastik  omˆda Q∗ eÐnai kuklik . afoÔ = 1 kai = 1. . i=1 (pni − pni −1 ) = (pn − 1) i i s 1− i=1 1 pi = . tˆxh p Shmei¸noume ìti to ginìmeno s ϕ(pn − 1) mac dÐnei to pl joc twn dunat¸n epilog¸n twn ginomènwn 1 2 · · · s . g 2r .3 g) kai basikˆ stoiqeÐa thc jewrÐac swmˆtwn mporoÔme eÔkola na deÐxoume ìti eˆn se kˆje upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ enìc s¸matoc F me pn stoiqeÐa episunˆyoume to mhdenikì stoiqeÐo 0 tou F tìte paÐrnoume ìla ta upos¸mata tou F pou kajèna apì autˆ èqei pk stoiqeÐa gia kˆpoio diairèth k tou n. Apì to Je¸rhma 4. Upojètoume ìti h F ∗ eÐnai ˆpeirh kuklik . Apì thn EukleÐdeia diaÐresh èqoume n = |G|λ + n1 . autì eÐnai ˆtopo.d.

an α ∈ G me αδ = 1 tìte kai αn = 1. Gia parˆdeigma. tìte kai h eikìna Imφ eÐnai peperasmènhc tˆxhc kai h tˆxh thc diaireÐ to n.( n. Sunep¸c an h omˆda G èqei stoiqeÐa pou h tˆxh touc diaireÐ thn tˆxh n tou g autˆ eÐnai upoy fiec eikìnec tou g . . Autì mac lèei epÐshc ìti h tˆxh tou kèntrou Z(SLn (F )). . 16 mod 32.k. 32) = 4. . Autì shmaÐnei ìti Gn = { α ∈ G | αδ = 1 } = g |G|/δ = { 1.(m. q−1 ) lÔseic sto F . g r ..d. g 2r . tìte h omomorfik  eikìna thc Z12 eÐnai h upoomˆda { 0 mod 32. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr.k. dhlad  ja prèpei na eÐnai 1. an G = Z12 kai G = Z32 tìte exetˆzoume tic pijanèc eikìnec tou 1 mod 12. . An h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n.6. o Ðdioc isqurismìc tou paradeÐgmatoc dÐnei ìti to pl joc twn diakekrimènwn omomorfism¸n φ : Zm −→ Zn eÐnai to ˆjroisma ϕ(δ). . 'Ara ja prèpei h tˆxh tou α mod 32 na diaireÐ ton m. 8 mod 32. gia tuqaÐouc jetikoÔc akeraÐouc m kai n. IdiaÐtera èstw F èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. 24 mod 32 } thc Z32 pou parˆgetai apì to 8 mod 32. Prˆgmati.k. .3) allˆ epÐshc apì to je¸rhma tou Lagrange prèpei na diaireÐ kai to 32. tìte o pur nac eÐnai h upoomˆda g r . touc n×n pÐnakec   me λ ∈ F ∗ kai λn = 1 (blèpe Je¸rhma 4.6 mac lèei ìti an G eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g tìte ènac omomorfismìc φ : G −→ G kajorÐzetai apì thn eikìna φ(g) tou g . λ ∗ Sunep¸c aut  eÐnai isìmorfh me thn Fn = { λ ∈ F ∗ | λn = 1 } pou h tˆxh thc ìpwc eÐdame eÐnai δ = (n.d.d. n) = d (mˆlista apì to Pìrisma 4. h upoomˆda Z(SLn (F )) apoteleÐtai apì   λ   .5. tìte φ(k mod 12) = kα mod 32 kai h tˆxh tou α mod 32 prèpei na diaireÐ to 12 (Parat rhsh 4. thc eidik c grammik c omˆdac twn n×n pinˆkwn pˆnw apì to F . èqei tˆxh δ .4. q − 1).5. en¸ h eikìna Imφ parˆgetai apì to stoiqeÐo φ(g).5). 2   4. OmomorfismoÐ Kuklik¸n Omˆdwn H Prìtash 4. dhlad  α ∈ Gn . dhlad  touc pijanoÔc omomorfismoÔc φ : Z12 −→ Z32 . An φ(1 mod 12) = α mod 32. an jewr soume ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 8 mod 32. Sth genik  perÐptwsh. H Ðdia omomorfik  eikìna prokÔptei apì ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 24 mod 32.5 èqoume ìti ϕ(δ) = d ). 'Ara |Z(SLn (F ))| = δ . An h G eÐnai ˆpeirh kai to φ(g) = èqei tˆxh peperasmènh r. Omˆdec Fusikˆ. An h tˆxh tou φ(g) eÐnai ˆpeirh tìte G ∼ Imφ. tìte h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ = m.354 4. ìpou δ diatrèqei ìlouc touc diairètec tou m.(12. Sto parˆdeigmˆ mac.

to opoÐo sumbolÐzoume me End(Zm ). Ask seic 4. 'Estw α èna stoiqeÐo miac omˆdac G. DeÐxte ìti h G èqei mia kuklik  upoomˆda tˆxhc 140. 'Estw H1 . 1 mod m −→ k mod m.8. α47 . . ìti o Gauss to 1801 apèdeixe ìti: An p eÐnai pr¸toc diˆforoc tou 2 tìte gia kˆje n h omˆda Upn eÐnai kuklik  isìmorfh me thn Zpn −pn−1 . n) = 1. dhlad  ìlec oi klˆseic λ mod n. An kˆje gn sia upoomˆda miac omˆdac G. Ac parathr soume epÐshc ìti ènac automorfismìc θ thc Zn eÐnai pl rwc kajorismènoc an gnwrÐzoume thn eikìna θ(k mod n) = λk mod n enìc genn tora k thc Zn . Allˆ ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou Z/nZ eÐnai ìlec oi antistrèyimec klˆseic upoloÐpwn modulo n. h sÔnjesh endomorfism¸n orÐzei ton pollaplasiasmì sto End(Zm ) kai h prìsjesh dÔo endomorfism¸n φ1 kai φ2 tou Zm orÐzetai jètontac (φ1 + φ2 )(α) = φ1 (α) + φ2 (α).4. An h tˆxh tou α eÐnai 12 na brejoÔn ìla ta stoiqeÐa thc < α >. to pl joc twn endo- Zpn −pn−1 . apoteleÐ daktÔlio isìmorfo me ton Zm .3.6. n) = 1. h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou End(Z) ∼ Z eÐnai h { 1. k −→ φk . x −→ x kai thn apeikìnish Z −→ Z. to sÔnolo twn endomorfism¸n aut¸n. Prˆgmati. Kaj¸c h apeikìnish Z −→ End(Zm ). H2 dÔo kuklikèc upoomˆdec miac Abelian c omˆdac G me | H1 |= 10 kai | H2 |= 28.6. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou m = n. Na brejoÔn sthn < α > ta stoiqeÐa α32 . = Ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou End(Zn ) eÐnai akrib¸c oi automorfismoÐ thc omˆdac Zn . eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to ide¸dec pou parˆgetai apì to m (giatÐ?). Kuklikèc Omˆdec 355 morfism¸n thc omˆdac Zm eÐnai m. Upˆrqoun gn siec upoomˆdec thc S3 pou den eÐnai kuklikèc? 3. −1 } kai ˆra h prosjetik  = omˆda twn akèraiwn èqei mìno dÔo automorfismoÔc. Autì to apotèlesma eÐnai polÔ qr simo s mera sthn kruptografÐa.9 Parat rhsh. EpÐshc. pou apoteloÔn thn pollaplasiastik  omˆda Un = Aut(Zn ). 2. sumperaÐnoume ìti Z/mZ ∼ End(Zm ). gia k ∈ Z. α70 . kai ja apodeÐxoume sthn Efarmog  4. eÐnai kuklik  eÐnai h G kuklik ? 4. Mˆlista. jewroÔme ton endomorfismì φk : Zm −→ Zm . Enhmerwtikˆ anafèroume ed¸.6 1. x −→ −x. (λ. Autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h Z èqei mìno dÔo genn torec to 1 kai to −1. dhlad  Aut(Zpn ) ∼ = 4. ton tautotikì Z −→ Z. h opoÐa prèpei na eÐnai genn torac thc Zn . Sthn eidik  perÐptwsh n = 0. Autì shmaÐnei ìti (λ.

tètoio ¸ste < c > = < a. 14. JewroÔme thn omˆda U ( Z26 ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z26 . Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìlec oi klˆseic modulo H gia kˆje upoomˆda H . i ) DeÐxte ìti < a54 > = < a6 >. m sqetikˆ pr¸toi.356 4. tìte h upoomˆda pou parˆgetai apì ta a. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  paragìmenh apì to g . 7. 8. ìpou p. τ ∈ Sn dÔo kÔkloi xènoi metaxÔ touc me m kh n. Upˆrqei mia eikasÐa tou Artin. 'Estw g ∈ G. 12. h opoÐa den èqei apodeiqjeÐ mèqri s mera. m antÐstoiqa kai n. DeÐxte ìti to stoiqeÐo a b èqei peperasmènh tˆxh Ðsh me to e. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p < 1000 gia touc opoÐouc to 2 mod p eÐnai genn torac. i ) DeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda me tˆxh Ðsh me pq . ii ) DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou Z18 eÐnai kuklik .8 (2) ) ìti h pollaplasiastik  omˆda Z∗ eÐnai p kuklik . sÔmfwna me thn opoÐa upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi p gia touc opoÐouc to 2 mod p parˆgei thn Z∗ . K upoomˆdec thc G. 15. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc pn . twn tˆxewn tou a kai b. b eÐnai kuklik .3 13. n) = 1. Upojètoume ìti a ∩ b = 1. p 3 . IsqÔei to antÐstrofo? 9. DeÐxte ìti h upoomˆda K pou parˆgetai apì tic metajèseic π kai τ eÐnai kulik . 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc 15. Na brejeÐ èna stoiqeÐo c ∈ G. Omˆdec 5. 'Estw h kuklik  omˆda G = < a > me tˆxh 120. b ∈ G me a · b = b · a.p. 'Estw G mia omˆda kai a. ii) 'Estw G omˆda kai a. 10. DeÐxte ìti eÐte H ⊆ K eÐte K ⊆ H . 11. DeÐxte ìti mÐa omˆda eÐnai ˆpeirh kuklik  an kai mìno an eÐnai isìmorfh me kˆje mh tetrimmènh upoomˆda thc. 'Estw G mia peperasmènh omˆda tˆxhc m. ìpou p-pr¸toc kai H .k. b >. Upojètoume m ìti gia kˆje pr¸to diairèth p tou m eÐnai g p = e. DeÐxte ìti upˆrqei upoomˆda thc G me tˆxh 45. Na deiqteÐ ìti U ( Z26 ) eÐnai kuklik  kai na brejoÔn ìloi oi genn torèc thc. GnwrÐzoume (Efarmog  4.6. q eÐnai diaforetikoÐ pr¸toi eÐnai kuklik . b ∈ G peperasmènhc tˆxhc tètoia ¸ste a b = b a. An am = bn = 1 me (m. 6. i ) 'Estw π. 'Estw a > 1 fusikìc arijmìc pr¸toc proc ton 9 kai G kuklik  omˆda me tˆxh n = a11 − a7 − a5 + a.

4. Apì autì deÐxte to je¸rhma tou Wilson: (p − 1)! ≡ −1 mod p. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  me tˆxh Ðsh me to tetrˆgwno enìc pr¸tou arijmoÔ. H2 = {1} me H1 H2 ìpou g 4 ∈ H2 . 24. 16. GiatÐ h omˆda U ( Z310 ) × U ( Z520 ) den eÐnai kuklik  ? 20. Sunep¸c h U (Z100 ) den mporeÐ na eÐnai kuklik  diìti ja èprepe na up rqe ènac arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai 3. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda me tˆxh pou den diaireÐtai apì to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. Gia thn omˆda U (Z100 ) na brejoÔn a) h tˆxh thc b) h tˆxh tou 73 mod 100 g) to antÐstrofo tou 19 mod 100 d) Na deiqjeÐ ìti an o n ∈ N eÐnai tètoioc ¸ste o 2n + 1 kai o 2n den diairoÔntai me to 5 tìte (2n + 1)20 ≡ 1 mod 100 kai (2n)20 ≡ 76 mod 100. tìte = . 'Estw G =< g > me | G |= 20. DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik . Kuklikèc Omˆdec 357 ii ) Na brejeÐ o mikrìteroc jetikìc akèraioc ν ètsi ¸ste < a26 > = < aν >. 'Ara U (Z100 ) ∼ C20 × C2 . DeÐxte ìti sthn omˆda U (Zp ).6. / 23. 17. Upojètoume ìti upˆrqoun duo upoomˆdec me tˆxeic 7 kai 13 antÐstoiqa. 19. Mia omˆda G èqei akrib¸c treÐc upoomˆdec. DeÐxte ìti kˆje omˆda G pou perièqei toulˆqiston trÐa stoiqeÐa tˆxhc 6 den eÐnai kuklik . 18. EÐnai dunatìn h G na perièqei stoiqeÐo tˆxhc 2 ? 21. tìte eÐnai kuklik . DeÐxte ìti kˆje gn sia upoomˆda thc eÐnai kuklik . An epiplèon h G eÐnai Abelian . Upìdeixh: Parathr ste ìti 320 = (10 − 1)10 ≡ 1 mod 100 kai ˆra h tˆxh tou 3 eÐnai 20. ìpou G kuklik  me tˆxh 100. Na brejoÔn dÔo diakekrimènec upoomˆdec H1 . 22. Na brejoÔn oi koinèc lÔseic twn exis¸sewn x25 = 1 kai x3 = 1 sthn omˆda G. ìpou p pr¸toc. to mìno stoiqeÐo pou èqei tˆxh 2 eÐnai to p − 1. EpÐshc parathr ste ìti an 2n = 2k (2m + 1). 'Estw G mia omˆda me | G |≤ 180.

358 4. 24. 96. 44 } mod 100. 36. 64. 4. Omˆdec (2n)20 = 220k (2m + 1)20 = (220 )k (2m + 1)20 = 76k · 1 ≡ 76 mod 100. 56. . 84. Shmei¸ste ìti to 76 eÐnai to tautotikì stoiqeÐo thc pollaplasiastik c omˆdac { 76. 16.

7. kˆje stoiqeÐo thc g1 g2 K eÐnai thc morf c g1 1 · g2 h. H prosetairistik  idiìthta ikanopoieÐtai afoÔ aut  ikanopoieÐtai sthn G: g1 K(g2 Kg3 K) = g1 K(g2 g3 K) = g1 (g2 g3 )K = (g1 g2 )g3 K = (g1 g2 K)g3 K = (g1 Kg2 K)g3 K. Prˆgmati. 'Eqoume dei ìti an g ∈ φ(G) tìte to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou apeikonÐzontai sto g mèsw tou φ eÐnai h arister  klˆsh gK tou g modulo K . h ∈ K . h2 ∈ K ta ginìmena g1 h1 g2 h2 an koun sthn arister  klˆsh modK pou orÐzetai apì to ginìmeno g1 g2 . orÐzontac to ginìmeno dÔo mh ken¸n uposunìlwn H1 . gia kˆje g ∈ G. 3.7 Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka JewroÔme ènan omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G me pur na K . èqoume gKK = gK . Epiplèon. an g1 K = g1 K kai g2 K = g2 K . g −→ gK eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. dhlad  mia prˆxh epÐ tou G/K . h2 ∈ K tìte φ(g1 h1 g2 h2 ) = φ(g1 )φ(h1 )φ(g2 )φ(h2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 g2 ). h2 ∈ H2 }. afoÔ gKg −1 K = gg −1 K = K. 2. H prˆxh aut  ikanopoieÐ tic treic basikèc idiìthtec gia na apoteleÐ to sÔnolo G/K wc proc aut  thn prˆxh omˆda: 1. afoÔ KK = K . Dhlad  an K eÐnai mia upoomˆda thc G gia thn opoÐa isqÔei g1 Kg2 K = g1 g2 K (kai sunep¸c. to ginìmeno dÔo klˆsewn g1 K . ìpwc prin. H2 thc G wc to sÔnolo H1 H2 = { h1 h2 | h1 ∈ H1 . g2 K eÐnai h klˆsh g1 g2 K . an h1 . To antÐstrofo stoiqeÐo thc gK eÐnai to g −1 K . h antistoiqÐa φ : G −→ G/K . tìte g1 g2 K = g1 Kg2 K = g1 Kg2 K = g1 g2 K . kai sunep¸c g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K . g2 K) −→ g1 Kg2 K = g1 g2 K eÐnai mia apeikìnish. blèpoume ìti h antistoiqÐa G/K × G/K −→ G/K. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 359 4.4. to G/K wc proc thn prˆxh G/K × G/K −→ G/K eÐnai omˆda) tìte h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. gia kˆpoio g ∈ G tètoio ¸ste φ(g) = g . AntÐstrofa. Autì dhl¸nei ìti gia kˆje h1 . 'Etsi. Prˆgmati. . ApodeiknÔoume t¸ra ìti isqÔei kai to antÐstrofo. afoÔ apì ton orismì thc eÐnai mia apeikìnish kai isqÔei φ(g1 g2 ) = g1 g2 K = g1 Kg2 K = φ(g1 )φ(g2 ). (g1 K. ParathroÔme ìti. H klˆsh K eÐnai to oudètero stoiqeÐo. dhlad  g1 h1 g2 h2 ∈ g1 g2 K .

èstw ìti g1 Kg2 K ∈ G/K gia kˆje g1 . Apìdeixh. mìlic prin. Dhlad  to uposÔnolo gKg −1 eÐnai uposÔnolo tou K .360 O pur nac eÐnai 4. oi upoomˆdec miac omˆdac G pou eÐnai pur nec omomorfism¸n thc qarakthrÐzontai sto epìmeno je¸rhma. Sunep¸c gia h1 = h2 = 1 ∈ K . k ∈ K . gia kˆje g ∈ G. Lìgw aut¸n pou anafèrjhkan prohgoumènwc. Sunep¸c to ginìmeno g1 Kg2 K kajorÐzetai pl rwc apì to ginìmeno g1 g2 . upˆrqei g3 ∈ G tètoio ¸ste g1 Kg2 K = g3 K . Dhlad  gia kˆje g1 . g2 ∈ G. (g1 K. Omˆdec ker φ = { g ∈ G | φ(g) = K } = { g ∈ G | gK = K } = { g ∈ G | g ∈ K } = K. g2 ∈ K . Sunep¸c kˆje upoomˆda K thc G pou eÐnai pur nac enìc automorfismoÔ thc G eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. g2 K) −→ g1 Kg2 K eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K . Allˆ gKg −1 = τg (K). ìti h antistoiqÐa pou anafèretai sto je¸rhma eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K wc proc thn opoÐa to G/K eÐnai omˆda. afoÔ φ(gkg −1 ) = φ(g)φ(k)φ(g −1 ) = φ(g)φ(g −1 ) = 1 . Me ˆlla lìgia. 'Estw K ≤ G tètoia ¸ste τg (K) = gKg −1 ⊆ K . g −→ gK eÐnai h upoomˆda K . tìte deÐxame. gia kˆje g ∈ G. morfismoÔ thc G an kai mìnon an to ginìmeno kˆje dÔo arister¸n klˆsewn modK eÐnai mia arister  klˆsh modK . wc proc autì to ginìmeno to sÔnolo G/K eÐnai omˆda. h2 ∈ K upˆrqei h3 ∈ K tètoio ¸ste g1 h1 g2 h2 = g3 h3 .7. Prˆgmati. h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h antistoiqÐa 4. IsqÔei kai to antÐstrofo. g2 ∈ G. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc pou orÐzetai apì to g . afoÔ gK = K an kai mìnon an g ∈ K . Dhlad  g1 g2 ∈ g3 K   isodÔnama g1 g2 K = g3 K = g1 Kg2 K . 'Eqontac upìyh ta proanaferjènta. An h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. . ParathroÔme ìti an K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ φ : G −→ G tìte gia kˆje stoiqeÐo g ∈ G ìla ta stoiqeÐa thc morf c gkg −1 . upˆrqei h ∈ K tètoio ¸ste g1 g2 = g3 h.1 Je¸rhma. Ja deÐxoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 . Mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai o pur nac enìc omo- G/K × G/K −→ G/K. eÐnai stoiqeÐa tou K . Autì shmaÐnei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 . en¸ o pur nac tou omomorfismoÔ φ : G −→ G/K . AntÐstrofa. S aut  thn perÐptwsh to G/K wc proc aut  thn prˆxh eÐnai omˆda kai onomˆzetai omˆda phlÐko thc G dia K   thc G mod K .

β ∈ R. 3. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. To antÐstrofo enìc stoiqeÐou fα. Fusikˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 = K tìte isqÔei kai gKg −1 ⊆ K . ìpou k ∈ Z. 'Ara kˆje stoiqeÐo g1 k1 g2 k2 . Tìte (gKg −1 )g = Kg   isodÔnama gK = Kg . Gia na dhl¸soume ìti mia upoomˆda K eÐnai kanonik  grˆfoume K G. tìte to G me prˆxh th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai mia mh-Abelian  omˆda.z ◦ f 1 . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 361 −1 −1 epeid  τg−1 (k) = g2 kg2 ∈ K . 1. To uposÔnolo K = { f1. Epomènwc mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h K eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G.β = f1. 4. 'Estw K mia upoomˆda miac omˆdac G. Allˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 ⊆ K autì den sunepˆgetai genikˆ ìti ja isqÔei kai gKg −1 = K . Apìdeixh. β ∈ R. an jewr soume to sÔnolo G ìlwn twn apeikonÐsewn fα. An jewr α α soume to stoiqeÐo f 1 . me g2 kg2 = k   isodÔnama 2 kg2 = g2 k .β ∈ G eÐnai h apeikìnish f 1 . α. Prˆgmati g1 Kg2 K = g1 (Kg2 )K = g1 (g2 K)K = g1 g2 KK = g1 g2 K .β (x) = αx + β me α = 0. k1 .− β . 'Ara K = gKg −1 . An h K eÐnai kanonik . tìte. gia kˆje g ∈ G. 4. apì th sqèsh gKg −1 ⊆ K prokÔptei g −1 (gKg −1 )g ⊆ g −1 Kg   K ⊆ g −1 Kg . gKg −1 = K . TonÐzoume ìti h isodunamÐa gKg −1 = K ⇐⇒ gKg −1 ⊆ K den isqÔei gia ìla ta g ∈ G. gia kˆje g ∈ G. tìte epeid  k fk.−kβ ◦ f1. Upojètoume ìti isqÔei h 2. h K eÐnai kanonik  upoomˆda.kz k . upˆrqei k ∈ K .7.4. gnwst  wc h omoparallhlik  omˆda thc eujeÐac. Autì shmaÐnei ìti g1 Kg2 K ⊆ g1 g2 K .3 Parat rhsh. deÐqnoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 g2 ∈ G.2 Prìtash.7. gia kˆje g ∈ G. Gia parˆdeigma. Sunep¸c K ⊆ (g −1 )−1 Kg −1 = gKg −1 . Upojètontac ìti isqÔei h teleutaÐa sqèsh.β . grˆfetai sth morf  g1 g2 k1 k2 me k1 ∈ K . 'Etsi oi lèxeic kanonik  upoomˆda kai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G eÐnai tautìshmec. k2 ∈ K . Allˆ ìtan to g diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc G to g −1 diatrèqei kai autì ìla ta stoiqeÐa thc G.β : R −→ R.7. Me ton Ðdio trìpo sumperaÐnoume ìti g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K kai ˆra g1 Kg2 K = g1 g2 K . ìpou fα.z | z ∈ Z } eÐnai upoomˆda (isìmorfh me th prosjetik  omˆda Z). gK = Kg . 2. 'Eqei epikrat sei autèc tic upoomˆdec na tic kaloÔme kanonikèc upoomˆdec thc G.

362 isqÔei f −1 Kf 1 ,β 1 ,β
k k

4. Omˆdec

K , afoÔ to f −1 Kf 1 ,β eÐnai mia upoomˆda (isìmorfh me 1 ,β
k k

thn kZ) kai den perièqei, gia parˆdeigma, to f1,1 ∈ K . Sunep¸c h K den eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. 'Allwste to sumpèrasma prokÔptei amèswc apì to gegonìc ìti −1 z / fα,β ◦ f1,z ◦ fα,β = f1, α ∈ K, gia z ∈ Z kai
z α

∈ Z. /

kanonik  upoomˆda thc G, tìte h tˆxh tou stoiqeÐou gK thc G/K eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc k gia ton opoÐo g k ∈ K . b) Kˆje upoomˆda K miac Abelian c omˆdac G eÐnai kanonik  kai h omˆda G/K eÐnai Abelian . g) An G eÐnai mia kuklik  omˆda, tìte h G/K eÐnai kuklik  gia kˆje upoomˆda thc K . Apìdeixh. a) 'Estw k h tˆxh tou stoiqeÐou gK . Ex orismoÔ to k eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc gia ton opoÐo (gK)k = K . Allˆ (gK)k = g k K kai g k K = K an kai mìnon an g k ∈ K . b) 'Estw K mia upoomˆda thc G kai g1 , g2 ∈ G. Epeid  (g1 k1 )(g2 k2 ) = g1 g2 k1 k2 = g2 g1 k1 k2 = g2 k2 g1 k1 , èqoume ìti g1 Kg2 K = g1 gK = g2 Kg1 K pou eÐnai to zhtoÔmeno. g) Af netai san ˆskhsh.

4.7.4 Prìtash. a) An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G kai K eÐnai mia

4.7.5 ParadeÐgmata.
1. 'Estw D6 = { 1, x, x2 , x3 , x4 , x5 , y, yx, yx2 , yx3 , yx4 , yx5 } h diedrik  omˆda. JewroÔme thn upoomˆda K = { 1, x3 } thc D6 kai to sÔnolo phlÐko D6 /K = { K, xK, x2 K, yK, yxK, yx2 K }. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti h K eÐnai kanonik  kai ˆra apì to Je¸rhma 4.7.1 èpetai ìti to sÔnolo D6 /K eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì twn klˆsewn modK . H D6 /K èqei èxi stoiqeÐa kai den eÐnai Abelian  omˆda, afoÔ, gia parˆdeigma, xKyK = xyK = yx−1 K = yx5 K = yxK = yKxK . Epomènwc, sÔmfwna me thn taxinìmhsh twn mh isìmorfwn omˆdwn tˆxhc 6 (pou ègine sto tèloc thc Paragrˆfou 4.5), h D6 /K eÐnai isìmorfh me thn S3 . 2. Efarmìzontac to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.5.11) gia thn omˆda D6 /K , èqoume ton monomorfismì

T : D6 /K −→ S6 ,

gK −→ TgK

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

363

me TgK (g K) = gg K . SumbolÐzontac tic klˆseic K, xK, x2 K, yK, yxK kai yx2 K me 1, 2, 3, 4, 5 kai 6 antÐstoiqa, blèpoume ìti TxK = (1 2 3)(4 6 5) kai TyK = (1 4)(2 5)(3 6). Jewr¸ntac t¸ra ton epimorfismì φ : D6 −→ D6 /K , g −→ gK , paÐrnoume th sÔnjesh f = T ◦ φ : D6 −→ S6 . 'Etsi, èqoume f (x) = (1 2 3)(4 6 5) kai f (y) = (1 4)(2 5)(3 6). Sto epìmeno diˆgramma parajètoume ìlec tic upoomˆdec thc D6 . Kˆje mia apì autèc parÐstatai me genn torec. Oi eujeÐec pou sundèoun autèc upodeiknÔoun ìti h upoomˆda pou brÐsketai sto ˆnw ˆkro aut c perièqei thn upoomˆda pou brÐsketai sto kˆtw ˆkro thc eujeÐac. Oi upoomˆdec { 1 }, x3 , x2 , x , x2 , y , x2 , yx kai D6 eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc D6 . 'Eqoume de x3 ∼ C2 , x2 ∼ C3 , x ∼ = = = C6 , x2 , y ∼ x2 , yx ∼ S3 . EpÐshc èqoume x3 , y ∼ x3 , yx4 ∼ = = = = x3 , yx2 ∼ C2 × C2 kai ìlec oi upìloipec upoomˆdec eÐnai isìmorfec me = thn C2 .

D6 =< x, y >

< x > < x3 , y >

< x2 , y > < x3 , yx4 > < x3 , yx2 >< x2 , yx >

< x2 >< x3 > < y > < yx > < yx2 >

< yx3 >

< yx4 >

< yx5 >

{1}
To epìmeno je¸rhma eÐnai to pr¸to basikì je¸rhma twn omomorfism¸n.

4.7.6 Je¸rhma.

'Estw φ : G −→ G ènac omomorfismìc omˆdwn. Tìte isqÔei

Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n
G/ ker φ ∼ φ(G). =

364 Apìdeixh. 'Estw K = ker φ. JewroÔme thn antistoiqÐa

4. Omˆdec

¯ φ : G/K −→ φ(G),

gK −→ φ(g).

Arqikˆ parathroÔme ìti h antistoiqÐa aut  eÐnai mia apeikìnish. Prˆgmati, an g, g ∈ G eÐnai dÔo stoiqeÐa me gK = g K , tìte g −1 g K = K kai ˆra g −1 g ∈ K . Tìte ìmwc èqoume φ(g −1 g ) = 1 kai ˆra φ(g) = φ(g ). Ta ¯ parapˆnw epiqeir mata antistrèfontai kai deÐqnoun ìti h apeikìnish φ eÐnai ¯ 1 − 1. Epiplèon, h φ eÐnai epÐ, afoÔ gia kˆje g ∈ φ(G) upˆrqei èna g ∈ G me ¯ φ(g) = g kai èqoume φ(gK) = φ(g) = g . Tèloc, isqÔei

¯ ¯ ¯ ¯ φ(g1 Kg2 K) = φ(g1 g2 K) = φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 K)φ(g2 K), ¯ dhlad  o φ eÐnai omomorfismìc.

4.7.7 Parathr seic.
1. To Je¸rhma 4.7.6 mac upodeiknÔei mia diadikasÐa na brÐskoume omomorfismoÔc apì mia omˆda G se mia ˆllh G wc ex c. MporoÔme pr¸ta na broÔme tic upoomˆdec K thc G gia tic opoÐec h G/K eÐnai omˆda kai metˆ na doÔme an h G èqei kˆpoia upoomˆda H pou eÐnai isìmorfh me mia ∼ omˆda phlÐko G/K . 'Etsi ja èqoume th sÔnjesh G −→ G/K −→ H . Gia parˆdeigma, an G = D6 kai G = A4 èqoume dei sto Parˆdeigma 3.9.2 (2) ìti gia thn D6 oi dunatèc omˆdec phlÐka eÐnai oi D6 / x3 , D6 / x2 , D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 x2 , yx (kai fusikˆ oi D6 /D6 kai D6 /{ 1 }). Gia th dom  thc

D6 / x2 = { x2 , x x2 , y x2 , yx x2 }
blèpoume ìti, epeid  y 2 = (yx)2 = x4 = 1, èqoume (x x2 )2 = (y x2 )2 = (yx x2 )2 = x2 kai sunep¸c h D6 / x2 eÐnai isìmorfh me thn C2 ×C2 . H A4 perièqei thn upoomˆda H = { i, (1 2)(3 4), (1 3)(2 4), (1 4)(2 3) } pou eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . 'Enac isomorfismìc thc D6 / x2 sthn H eÐnai h apeikìnish f : D6 / x2 −→ H , x x2 −→ (1 2)(3 4), y x2 −→ (1 3)(2 4), h opoÐa dÐnei ton omomorfismì φ : D6 −→ D6 / x2 −→ A4 , φ(x) = (1 2)(3 4), φ(y) = (1 3)(2 4), me pur na thn upoomˆda x2 . 'Eqoume dei ìti h omˆda phlÐko D6 / x3 eÐnai isìmorfh me thn S3 , en¸ h A4 den èqei kamiˆ upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma metˆ Parat rhsh 4.4.27). 'Ara den upˆrqei omomorfismìc thc D6 sthn A4 me pur na thn x3 . Apì tic omˆdec phlÐka D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 / x2 , yx pou eÐnai isìmorfec me thn C2 paÐrnoume omomorfismoÔc thc D6 sthn A4 kaj¸c h A4 èqei upoomˆdec tˆxhc 2.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

365

2. 'Eqoume dei ìti se kˆje omomorfismì φ miac omˆdac G antistoiqeÐ o pur nac K tou φ gia ton opoÐo to sÔnolo G/K eÐnai omˆda kai antÐstrofa se kˆje upoomˆda K gia thn opoÐa to sÔnolo G/K eÐnai omˆda antistoiqeÐ ènac omomorfismìc thc G. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸, gia na mhn upˆrqei sÔgqush, ìti aut  h antistoiqÐa den eÐnai èna proc èna. 'Opwc eÐdame, mìlic prohgoumènwc, o omomorfismìc G −→ G/K kai ènac monomorfismìc apì thn G/K se mia omˆda H dÐnoun èna omomorfismì thc G sthn H me pur na ton K . EpÐshc ja jèlame na tonÐsoume ìti mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 miac omˆdac G gia touc opoÐouc oi pur nec K1 kai K2 antÐstoiqa eÐnai isìmorfec upoomˆdec allˆ oi antÐstoiqec omˆdec phlÐka na mhn eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, oi omomorfismoÐ Z −→ Zn , z −→ z mod n kai Z −→ Zm , z −→ z mod m, èqoun isìmorfouc pur nec afoÔ autoÐ eÐnai oi upoomˆdec nZ kai mZ antÐstoiqa. Allˆ Zn = Z/nZ ∼ Z/mZ = Zm . = Allˆ kai antÐstrofa, mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 me pedÐo orismoÔ thn G, twn opoÐwn oi pur nec K1 kai K2 den eÐnai isìmorfec omˆdec, allˆ oi omˆdec pulÐka G/K1 , G/K2 eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, eÐdame ìti oi upoomˆdec x kai x2 , y thc D6 eÐnai kanonikèc kai D6 / x ∼ D6 / x2 , y ∼ C2 , allˆ x ∼ C6 kai x2 , y ∼ S3 . = = = = Mia ˆllh perÐptwsh pou prèpei na tonisteÐ eÐnai h ex c. MporoÔme na èqoume dÔo mh isìmorfec omˆdec G1 kai G2 oi opoÐec èqoun upoomˆdec K1 kai K2 antÐstoiqa pou eÐnai pur nec omomorfism¸n kai isqÔei K1 ∼ K2 = kai G1 /K1 ∼ G2 /K2 . Gia parˆdeigma, =

Z4 /Z2 ∼ (Z2 × Z2 )/(Z2 × { 1 }) ∼ Z2 . = =

1. To kèntro Z(G) = { z ∈ G | gz = zg, g ∈ G } eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Apì ton orismì tou kèntrou eÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an G = Z(G). Sto ˆllo ˆkro, èqoume dei sthn Parˆgrafo 4.2 ìti h summetrik  omˆda Sn gia n > 2 èqei tetrimmèno kèntro. Sunep¸c, h melèth thc omˆdac phlÐko G/Z(G) mporeÐ na d¸sei plhrforÐec gia th mh-metajetikìthta thc G. IsqÔei to ex c krit rio (blèpe 'Askhsh 4.7.18): H omˆda G eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) eÐnai kuklik  omˆda. H pio sun jhc diatÔpwsh tou prohgoÔmenou apotelèsmatoc pou qrhsimopoieÐtai sthn prˆxh eÐnai h ex c. H omˆda G den eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) den eÐnai kuklik . Gia parˆdeigma, an h G den eÐnai Abelian  kai èqei tˆxh pq gia p kai q pr¸touc, tìte aut  èqei tetrimmèno kèntro. Prˆgmati, afoÔ h G den eÐnai Abelian  sÔmfwna me ta prohgoÔmena h G/Z(G) den eÐnai kuklik  kai ˆra to kèntro Z(G) prèpei

4.7.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc.

366

4. Omˆdec

na eÐnai h tetrimmènh upoomˆda (giatÐ?). 'Ena ˆllo endiafèron apotèlesma pou anafèretai sto phlÐko G/Z(G) eÐnai to ex c (blèpe 'Askhsh 4.7.19): Gia kˆje omˆda G isqÔei

G/Z(G) ∼ Inn(G). =
Apì autì kai to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ìti h omˆda twn eswterik¸n automorfism¸n miac mh Abelian c omˆdac den eÐnai kuklik . An h omˆda G eÐnai Abelian  tìte Inn(G) = { 1 }. EpÐshc apì to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ˆmesa ìti Inn(Sn ) ∼ Sn gia n > 2. H pl rhc eikìna thc dom c twn = automorfism¸n thc Sn dÐnetai apì to ex c apotèlesma:

Sn ∼ Aut(Sn ) = Inn(Sn ) , =
gia n ≥ 3 kai n = 6. Gia n = 6 o deÐkthc | Aut(S6 ) : Inn(S6 ) |= 2. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ eÐnai pèra apì touc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. 2. An x, y eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac G tìte to stoiqeÐo x−1 y −1 xy pou to sumbolÐzoume me [x, y] lègetai metajèthc twn x kai y kai lègetai ètsi epeid  xy = yx[x, y]. H upoomˆda thc G pou parˆgetai apì ìlouc touc metajètec [x, y], x, y ∈ G onomˆzetai upoomˆda twn metajet¸n thc G kai sumbolÐzetai sun jwc me [G, G]. EÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] = { 1 }. EpÐshc, gia kˆje omomorfismì ε thc G ston eautì thc isqÔei ε[x, y] = [ε(x), ε(y)], dhlad 

ε([G, G]) ⊆ [ε(G), ε(G)] ⊆ [G, G] .
Eidikˆ, gia kˆje g ∈ G isqÔei

τg ([G, G]) ⊆ [τg (G), τg (G)] = [G, G] ,
dhlad  g[G, G]g −1 ⊆ [G, G]. Autì shmaÐnei ìti h [G, G] eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. EÐnai de h mikrìterh kanonik  upoomˆda thc G metaxÔ ìlwn twn upoomˆdwn K gia tic opoÐec h omˆda phlÐko G/K eÐnai Abelian  omˆda. Me ˆlla lìgia, isqÔei to ex c:

“An K

G, tìte h G/K eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] ⊆ K”.

Prˆgmati, h omˆda G/K eÐnai Abelian  an kai mìno an g1 Kg2 K = g2 Kg1 K  , isodÔnama, an kai mìno an g1 g2 K = g2 g1 K . H teleutaÐa sunj kh shmaÐnei −1 −1 akrib¸c ìti g1 g2 g1 g2 K = K , dhlad  ìti [g1 , g2 ] ∈ K gia kˆje g1 , g2 ∈ G. Gia parˆdeigma, an φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc apì thn G se mia Abelian  omˆda G tìte [G, G] ⊆ ker φ afoÔ to phlÐko G/ ker φ ∼ φ(G) =

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

367

eÐnai Abelian  omˆda. 'Opwc eÐdame oi orismoÐ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n miac omˆdac G dÐnoun thn isodunamÐa “G = Z(G) an kai mìnon an [G, G] = { 1 }”. An kai isqÔei aut  h isodunamÐa, den upˆrqei kˆpoio eÐdoc duðkìthtac metaxÔ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n. Prˆgmati, an to kèntro Z(G) miac omˆdac G eÐnai tetrimmèno, den èpetai kat anˆgkh ìti ja isqÔei G = [G, G]. Gia parˆdeigma, èqoume Z(S3 ) = { i } kai [S3 , S3 ] = A3 (giatÐ?). EpÐplèon, den isqÔei oÔte h antÐstrofh sunepagwg : Me ˆlla lìgia, eÐnai dunatì na èqoume G = [G, G] kai Z(G) = { 1 }. Gia parˆdeigma, an G = SL3 (Z7 ) tìte to kèntro Z(G) den eÐnai tetrimmèno (blèpe Je¸rhma 4.4.5), allˆ mporeÐ na apodeiqteÐ ìti G = [G, G] (blèpe 'Askhsh 4.7.22). Shmei¸noume ìti h ènnoia thc upoomˆdac metajet¸n paÐzei shmantikì rìlo sthn epilushmìthta twn algebrik¸n exis¸sewn, ìpwc aut  anaptÔqjhke apì ton E. Galois. 3. H enallˆsousa upoomˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . Prˆgmati, qrhsimopoi¸ntac ton orismì, prèpei na deÐxoume ìti σAn σ −1 ⊆ An gia kˆje σ ∈ Sn , dhlad  ìti gia kˆje σ ∈ Sn kai π ∈ An isqÔei σπσ −1 ∈ An . Allˆ, ekfrˆzontac thn ˆrtia metˆjesh π wc ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn, π = π1 π2 · · · πk , èqoume σπσ −1 = σπ1 σ −1 σπ2 σ −1 · · · σπk σ −1 , ìpou σπi σ −1 eÐnai, wc gnwstìn, antimetˆjesh. 'Etsi, kai h σπσ −1 eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Enallaktikˆ, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai afoÔ aut  eÐnai o pur nac tou “pros mou metajèsewn” (Parˆdeigma 4.5.8 (7) ). Kaj¸c | Sn : An |= 2, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai epÐshc apì to ex c genikì apotèlesma:

4.7.9 L mma. Kˆje upoomˆda K miac omˆdac G deÐktou 2 eÐnai kanonik .
Apìdeixh. Prˆgmati, an g ∈ K , g ∈ G, tìte h G = K ∪ gK = K ∪ Kg / eÐnai h anˆlush thc G se aristerèc kai dexièc klˆseic modK . Epeid  h ènwsh eÐnai xènh, prèpei gK = Kg = G K . Kaj¸c Sn /An ∼ C2 , apì to to prohgoÔmeno parˆdeigma prokÔptei ìti = [Sn , Sn ] ≤ An . Allˆ, gia n ≥ 3, to Je¸rhma 4.4.15 deÐqnei ìti h An parˆgetai apì tic metajèseic (1 a b), 2 ≤ a, b ≤ n, en¸ h Sn parˆgetai apì tic antimetajèseic (1 a). EÐnai de (1 a)−1 (1 b)−1 (1 a)(1 b) = (1 a b). Sunep¸c An ≤ [Sn , Sn ] kai ˆra An = [Sn , Sn ]. 4. H eidik  grammik  omˆda SLn (K) eÐnai kanonik  upoomˆda thc genik c grammik c omˆdac GLn (K), ìpou K eÐnai èna s¸ma. Autì prokÔptei apì thn idiìthta twn orizous¸n: det(ABA−1 ) = det B . EpÐshc autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h SLn (K) eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ

det : GLn (K) −→ K ∗ .

368

4. Omˆdec

5. H upoomˆda K = φ thc diedrik c omˆdac Dn pou parˆgetai apì th strof  tou kanonikoÔ n-g¸nou katˆ gwnÐa 2π/n, eÐnai kanonik . H Dn parˆgetai apì thn φ kai mia anˆklash τ kai isqÔei τ −1 φτ = φn−1 . H kanonikìthta thc K prokÔptei kai apì to gegonìc ìti | Dn : K |= 2. 6. 'Estw G = R∗ kai K = R∗ (jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ). Profan¸c >0 h K eÐnai kanonik  upoomˆda afoÔ eÐnai upoomˆda miac Abelian c omˆdac. 'Eqoume de G = K ∪ (−1)K , dhlad  h omˆda G/K èqei tˆxh dÔo kai ta dÔo stoiqeÐa thc ta sumbolÐzoume me ¯ K) kai −¯ = ((−1)K). IsqÔei de ¯ · −¯ = 1(= 1 1 1 ¯ kai −¯ · −¯ = ¯. An jewr soume ton epimorfismì −1 1 1 1

det : GLn (R) −→ R∗
kai to uposÔnolo GLn (R)+ ìlwn twn pinˆkwn thc GLn (R) pou h orÐzousˆ touc eÐnai jetikìc arijmìc, autì eÐnai mia kanonik  upoomˆda pou h omomorfik  thc eikìna det(GLn (R)+ ) eÐnai h R∗ . >0 7. Mia qr simh efarmog  thc omˆdac phlÐko eÐnai ìti pollèc forèc mac epitrèpei na qrhsimopoi soume th majhmatik  epagwg  gia na apodeÐxoume idiìthtec pou ikanopoioÔntai apì sugkekrimènec omˆdec. Gia parˆdeigma, deÐqnoume ìti kˆje peperasmènh Abelian  omˆda G thc opoÐac h tˆxh diaireÐtai apì èna pr¸to arijmì p èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p (ìpwc ja doÔme sthn epìmenh Enìthta autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda). SÔmfwna me to Pìrisma 4.4.26, an h G den èqei gn siec upoomˆdec aut  eÐnai kuklik  tˆxhc p, opìte kˆje (mh tetrimèno) stoiqeÐo thc eÐnai tˆxhc p. Upojètoume ìti H eÐnai mia gn sia upoomˆda thc G. An to p diaireÐ thn tˆxh thc H tìte epagwgikˆ h H èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p pou bèbaia an kei sthn G. An to p den diaireÐ thn tˆxh thc H , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange to p prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc G/H kai epagwgikˆ h G/H èqei èna stoiqeÐo gH tˆxhc p, dhlad  g p ∈ H (blèpe 4.7.4a) ). EpÐshc isqÔei (gH)|H| = H , afoÔ diaforetikˆ, epeid  h tˆxh tou gH eÐnai p, ja èprepe to p na diairoÔse thn tˆxh | H | thc H . Epeid  g p ∈ H , sÔmfwna me to 4.4.23, isqÔei (g p )|H| = 1. 'Ara to stoiqeÐo g |H| èqei tˆxh p.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

369

8. Qarakt rec Peperasmènwn Kuklik¸n Omˆdwn 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 'Enac omomorfismìc X : G −→ S 1 , ìpou S 1 = { z ∈ C | | z |= 1 } lègetai qarakt rac thc G. An g eÐnai ènac genn torac thc G tìte h apeikìnish

Xt : G −→ S 1 , g r −→ e2πirt/n ,

t∈Z

eÐnai ènac qarakt rac thc G kai ìloi oi qarakt rec thc G eÐnai akrib¸c autoÐ. Prˆgmati, an X eÐnai ènac qarakt rac tìte o X (g) eÐnai mia n-ost  rÐza thc monˆdac, èstw X (g) = e2πik/n , kai ˆra X = Xk . An Xk , X eÐnai dÔo qarakt rec, tìte orÐzoume to ginìmeno Xk X jètontac (Xk X )(g) = Xk (g)X (g) kai ˆra Xk+ an k + < n Xk X = X(k+ ) mod n = Xk+ − n an k + ≥ n.

ˆ To sÔnolo G = { X0 , X1 , . . . , Xn−1 }, ìlwn twn qarakt rwn thc G, wc proc autì to ginìmeno eÐnai mia omˆda. To oudètero stoiqeÐo eÐnai o qarakt rac X0 kai to antÐstrofo stoiqeÐo tou Xk eÐnai o qarakt rac X−k = Xn−k . ParathroÔme ìti ˆ ˆ o X1 èqei tˆxh n kai ˆra h G eÐnai isìmorfh me thn G. H apeikìnish G −→ G, k −→ X , eÐnai ènac isomorfismìc (pou ìmwc exartˆtai apì to genn tora g g k thc G). 'Estw t¸ra H mia upoomˆda thc G. JewroÔme to sÔnolo ˆ M (H) = {X ∈ G | X (h) = 1, gia kˆje h ∈ H}. ˆ EÐnai fanerì ìti to M (H) eÐnai mia upoomˆda thc G kai isqÔei M (H) ∼ G/H . = Prˆgmati, h antistoiqÐa M (H) −→ (G/H), X −→ ϑX , ìpou ϑX (g i H) = X (g i ) eÐnai mia apeikìnish pou apì ton orismì thc eÐnai 1 − 1. An ϑ ∈ (G/H), tìte o qarakt rac X thc G gia ton opoÐo X (g) = ϑ(gH) profan¸c an kei sthn M (H). Dhlad  h apeikìnish aut  eÐnai kai epÐ. 'Eqoume de ϑX1 X2 (g i H) = X1 X2 (g i ) = X1 (g i )X2 (g i ) = ϑX1 (g i H)ϑX2 (g i H) = ϑX1 ϑX2 (g i H).
Sunep¸c X1 X2 −→ ϑX1 ϑX2 , dhlad  aut  h apeikìnish eÐnai ènac isomorfismìc. Epeid  (G/H) ∼ G/H ja eÐnai kai M (H) ∼ G/H . = = Oi qarakt rec twn kuklik¸n omˆdwn èqoun efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. To epìmeno apotèlesma anafèretai stic omomorfikèc eikìnec twn upoomˆdwn miac omˆdac.

370

4. Omˆdec

'Estw φ : G −→ G ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na K = ker φ. Tìte o φ epˆgei mia 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa Φ metaxÔ tou sunìlou S(G, K) ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun thn K kai tou sunìlou S(G ) ìlwn twn upoomˆdwn thc G . IsqÔei de 1. K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G an kai mìnon an Φ(H1 ) ≤ Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut  eÐnai | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | 2. K ≤ H1 H2 an kai mìnon an Φ(H1 ) eÐnai H2 /H1 ∼ Φ(H2 )/Φ(H1 ). =

4.7.10 Je¸rhma (Je¸rhma AntistoiqÐac).

Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut 

Apìdeixh. GnwrÐzoume ìti h omomorfik  eikìna φ(H) miac upoomˆdac H thc G eÐnai upoomˆda thc G . Epiplèon an H eÐnai mia upoomˆda thc G tìte h antÐstrofh eikìna thc H pou orÐzetai wc to uposÔnolo

φ−1 (H ) = { g ∈ G | φ(g) ∈ H }
thc G eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, an g1 , g2 ∈ φ−1 (H ) tìte, epeid  −1 −1 φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 )−1 ∈ H to g1 g2 ∈ φ−1 (H ). EpÐshc èqoume dei ìti φ−1 (1) = K kai ˆra K ⊆ φ−1 (H ). T¸ra ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

Φ : S(G, K) −→ S(G ), H −→ φ(H),
eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 'Opwc mìlic eÐdame h antistoiqÐa

Φ−1 : S(G ) −→ S(G, K), H −→ φ−1 (H )
eÐnai mia apeikìnish. Ja deÐxoume ìti h sÔnjesh Φ−1 Φ kai h ΦΦ−1 eÐnai h tautotik  apeikìnish 1S(G,K) kai h 1S(G ) antÐstoiqa. Prˆgmati, an H ∈ S(G, K) tìte Φ−1 (Φ(H)) = φ−1 (φ(H)) = { g ∈ G | φ(g) ∈ φ(H) } kai ˆra H ⊆ φ−1 (φ(H)). 'Estw g ∈ φ−1 (φ(H)). Tìte φ(g) ∈ φ(H), dhlad  upˆrqei èna h ∈ H tètoio ¸ste φ(g) = φ(h)   isodÔnama φ(gh−1 ) = 1 pou shmaÐnei ìti gh−1 ∈ K , dhlad  g ∈ hK . Epeid  K ⊆ H èpetai ìti g ∈ H . Epomènwc (Φ−1 Φ)(H) = H , gia kˆje H ∈ S(G, K). 'Ara Φ−1 Φ = 1S(G,K) . H isìthta ΦΦ−1 = 1S(G ) prokÔptei apì thn upìjesh ìti h φ eÐnai epÐ apeikìnish: An H ∈ S(G ) kai h ∈ H tìte upˆrqei g ∈ G me φ(g) = h pou shmaÐnei ìti g ∈ φ−1 (H ) kai sunep¸c h = φ(g) ∈ φ(φ−1 (H )), dhlad  H ⊆ φ(φ−1 (H )). Epeid  profan¸c isqÔei φ(φ−1 (H )) ⊆ H , èqoume φ(φ−1 (H )) = H gia kˆje H ∈ S(G ).

Prˆgmati. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 371 T¸ra h sunj kh 1. gia h1 . h1 ∈ H1 . Gia th sunj kh 2.. Gia thn isìthta | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | arkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ twn arister¸n sunìlwn phlÐko H2 /H1 kai φ(H2 )/φ(H1 ). H2 /H1 ∼ φ(H2 )/φ(H1 ) = jewroÔme touc omomorfismoÔc omˆdwn ρ : φ(H2 ) −→ φ(H2 )/φ(H1 ). φ(h) −→ φ(h)φ(H1 ). dhlad  H1 Gia na deÐxoume thn Ôparxh tou isomorfismoÔ H2 .7. gia kˆje h ∈ H2 . dhlad  1 h−1 h h1 h−1 ∈ K ⊂ H1 kai ˆra h−1 h ∈ H1 pou eÐnai ˆtopo. an hH1 = h H1 . 'Ara φ(H1 ) φ(H2 ). H sÔnjesh ρ ◦ φ |H2 eÐnai ènac omomorfismìc (blèpe Parˆdeigma 4. .4. gia −1 = φ(H ). Diìti an g = φ(h)φ(h1 ) = φ(h )φ(h1 ). h ∈ H2 .5. dhlad  hH1 h−1 = H1 .7. Tìte èqoume φ(hH1 h−1 ) = φ(h)φ(H1 )φ(h)−1 = φ(H1 ) . èstw K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G ìpou φ(H1 ) φ(H2 ). h. 'Ara h f eÐnai 1 1 − 1. dhlad  hH1 ∩ h H1 = ∅. K). tìte φ(h)φ(H1 ) ∩ φ(h )φ(H1 ) = ∅.8. eÐnai profan c apì ton orismì twn upoomˆdwn φ(H) kai φ−1 (H ). tou opoÐou o pur nac eÐnai ker(ρ ◦ φ |H2 ) = { h2 ∈ H2 | ρ ◦ φ |H2 (h2 ) = φ(H1 ) } = { h2 ∈ H2 | φ |H2 (h2 )φ(H1 ) = φ(H1 } = { h2 ∈ H2 | φ(h2 ) ∈ φ(H1 ) } = φ−1 (φ(H1 )) = H1 Epomènwc to apotèlesma èpetai apì to Je¸rhma 4.5) kai mˆlista epimorfismìc. EÐnai de fanerì ìti eÐnai kai epÐ. tìte φ(h−1 h h1 h−1 ) = 1. upojètoume ìti H1 H2 . 'Ara Φ−1 (φ(hH1 h−1 )) = Φ−1 (φ(H1 )) kai ìpwc eÐdame prin èpetai ìti hH1 h−1 = H1 . Tìte èqoume φ(h)φ(H1 )φ(h) 1 1 φ(H1 ) gia kˆje h ∈ φ(H2 ). kai φ |H2 : H2 −→ φ(H2 ) me pur nec φ(H1 ) kai K antÐstoiqa.6. afoÔ apì th sqèsh K ≤ H1 prokÔptei K = hKh−1 ≤ hH1 h−1 . dhlad  h φ(H )h −1 = kˆje h ∈ H2 . Mia tètoia eÐnai h antistoiqÐa hH1 −→ φ(h)φ(H1 ). AntÐstrofa. afoÔ ρ ◦ φ |H2 (H2 ) = ρ(φ |H2 (H2 )) = φ(H2 )/φ(H1 ). Allˆ hH1 h−1 ∈ S(G.

stic upoomˆdec G kai L antistoiqoÔn oi upoomˆdec G/K kai L/K kai isqÔei o isomorfismìc G ∼ G/K pou anafèretai sto Pìrisma. sÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma.11 upˆrqei mia monadik  upoomˆda M thc G pou perièqei thn K gia thn opoÐa ja èqoume M φ(H) = . Prˆgmati.7. Omˆdec 4.12 Je¸rhma (DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n). tìte G ∼ G/K = L L/K Apìdeixh. = K H ∩K Apìdeixh. tìte kˆje upoomˆda thc omˆdac phlÐko G/K eÐnai thc morf c H/K gia kˆpoia monadik  upoomˆda H thc G pou perièqei thn K . 'Estw K mia kaφ : G −→ G . K HK K . g −→ gK . JewroÔme ton epimorfismì 4. Tìte gia kˆje H ≤ G. An K G. An H ≤ G me K ≤ H tìte φ(H) = { hK | h ∈ H } = H/K . Eidikˆ. K Apì to Je¸rhma antistoiqÐac 4. L = L/K Sthn perÐptwsh pou mia upoomˆda H thc G den perièqei thn kanonik  upoomˆda K . ìlec oi upoomˆdec thc G/K eÐnai aut c thc morf c kai H1 /K = H2 /K an kai mìnon an H1 = H2 . ìpou φ : G −→ G/K .7. JewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G/K . nonik  upoomˆda miac omˆdac G.11 Pìrisma. Epiplèon. an L G kai K ≤ L. Kaj¸c h φ(H) eÐnai upoomˆda thc G/K . dÐdetai sto epìmeno je¸rhma to opoÐo sun jwc onomˆzetai “DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n”.7. g −→ gK. tìte h omomorfik  eikìna φ(H).7. h Φ−1 (φ(H)) = φ−1 (φ(H)) eÐnai h upoomˆda thc G pou .10 mporoÔme na prosdiorÐsoume poia eÐnai h M . to ginìmeno HK eÐnai upoomˆda thc G kai φ(H) = Epiplèon h tom  H ∩ K eÐnai kanonik  upoomˆda thc H kai isqÔei HK ∼ H . Epomènwc.372 4. apì to Pìrisma 4.

An ìmwc H G . tìte φ−1 (H ) G kai isqÔei G/φ−1 (H ) ∼ G /H . Ja jèlame na shmei¸soume ìti apì to Je¸rhma 4.13 Parat rhsh.6 èpetai ìti φ(H) = HK ∼ H . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 373 perièqei thn K (pou eÐnai o pur nac thc φ) kai antistoiqeÐ sthn φ(H). afoÔ φ−1 (φ(h)) = { g ∈ G | φ(g) = φ(h) } = { g ∈ G | gK = hK } = { g ∈ G | g ∈ hK } = hK. anexˆrthta an h H perièqei   ìqi thn K . Kaj¸c φH (H) = φ(H). Sunep¸c h HK eÐnai upoomˆda thc G ( autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti HK = { hK | h ∈ H } = { Kh | h ∈ H } = KH ).7. = K H ∩K me ton isomorfismì HK/K −→ H/H ∩ K na dÐnetai apì thn antistoiqÐa hK −→ h(H ∩ K).7. To antÐstrofo den isqÔei. Genikìtera.7. aut  eÐnai h monadik  upoomˆda M thc G gia thn opoÐa èqoume φ(H) = HK/H .4. allˆ h H na mhn eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. allˆ ìti ghg −1 ∈ φ−1 ( φ(H) ) kai genikˆ isqÔei H ⊆ φ−1 ( φ(H) ) = H ker φ. afoÔ sthn φ(H) antistoiqeÐ mèsw thc Φ−1 h upoomˆda HK . apì to je¸rhma 4. gia kˆje g ∈ G kai φ(h) ∈ φ(H) èqoume g φ(h) g −1 = φ(ghg −1 ) ∈ φ(H). an φ : G −→ G eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda K kai H G. h sqèsh φ(ghg −1 ) ∈ φ(H) den shmaÐnei ìti ghg −1 ∈ H . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4.2. Epomènwc. dhlad  mporeÐ na isqÔei φ(H) G . T¸ra. Opìte sto Je¸rhma 4.7. jewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G /H . Dhlad . Prˆgmati.12 an h upoomˆda H thc G eÐnai kanonik .11 isqÔei kai gia tic kanonikèc upoomˆdec.10(2) èpetai ìti to Pìrisma 4.7. .7. tìte kai to ginìmeno HK eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. oi kanonikèc upoomˆdec thc G/K eÐnai thc morf c H/K . jewroÔme ton periorismì φH thc φ sthn H kai èqoume ker φH = H ∩ ker φ = H ∩ K . ìpou g ∈ G me φ(g) = g . = Prˆgmati. 4. Allˆ φ−1 (φ(H)) = { φ−1 (φ(h)) | h ∈ H } = { hK | h ∈ H } = HK . tìte h upoomˆda φ(H) thc G eÐnai kanonik . afoÔ.5. ìpou H G me K ≤ H . opìte h sÔnjesh twn epimorfism¸n φ ◦ φ : G −→ G /H èqei pur na ker(φ ◦ φ) = { g ∈ G | φ ◦ φ(g) = H } = { g ∈ G | φ(g)H = H } = { g ∈ G | φ(g) ∈ H } = φ−1 (H ) .

j1 ) + (i2 . yx3 } φ 3 Sunep¸c oi upoomˆdec thc D4 . 2. OrÐzoume thn antistoiqÐa φ : D4 −→ Z2 × Z2 . 4. 'Estw H mia upoomˆda thc G me tˆxh | K |. 2} K { 1. { 1. i = 1. Omˆdec omˆda tètoia ¸ste o m. ja prèpei | K ∩ H |=| H |. y. afoÔ ìlec oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai kanonikèc (autì bèbaia eÐnai fanerì kai apì to ìti oi φ−1 (Hi ). j2 ) = (i1 + i2 . 4.d.7. x2 . 0). y } ∼ φ−1 (H1 ) ∼ = = = = C2 . yx }. x2 } { 1. 3 eÐnai deÐktou 2 kai h φ−1 (H5 ) eÐnai o pur nac tou φ. yx2 } kai { 1. x {1} . Oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai oi H1 = Z2 × { 0 }. −1 (H ) = { 1. x3 } φ−1 (H5 ) = { 1. y }. 2. en¸ apì to Je¸rhma 4. x2 . | G/K |) = 1. x2 } { 1. dhlad  H = K . 1. x. y | x4 = y 2 = (yx)2 = { y i xj | 0 ≤ i ≤ 1. x2 }.374 4. y. | H | / | K ∩ H |) = 1. H2 = { 0 } × Z2 . Allˆ HK/K ∼ H/K ∩ H kai ˆra m. ja èqoume m. 0 ≤ j ≤ 3 } kai thn omˆda Z2 × Z2 = { (i.d. 2.(| K |. yx. sumbaÐnei na eÐnai autèc oi mìnec mh-tetrimmènec kanonikèc upoomˆdec thc D4 en¸ oi upìloipec upoomˆdec thc D4 eÐnai oi { 1. j1 + j2 ). 5. x2 . | HK/K |) = 1. 1) }.12 paÐrnoume φ({ 1.d.14 Pìrisma.k.k. Tìte h K eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc | K | thc G.(| K |. Apì to Pìrisma 4. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai K mia kanonik  upo- Apìdeixh. j ≤ 1 } me prˆxh thn prìsjesh (i1 . yx2 } = { 1. yx3 }.7. 0) } kai èqoume φ−1 (H1 ) = { 1. pou perièqoun thn K eÐnai oi φ−1 (Hi ). 4. i = 1.10. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 = x.7. 3. y }{ 1. sÔmfwna me to 4. { 1. y } { 1.k. Epeid  = | K |=| H |. H3 = { (0.7. 4. Autèc eÐnai ìlec kanonikèc upoomˆdec thc D4 . (1. Sthn perÐptwsh aut .11 prokÔptei ìti oi upoomˆdec thc D4 /K eÐnai akrib¸c oi φ−1 (Hi )/K . 3.15 ParadeÐgmata. y } ∩ { 1. x2 } { 1. yx2 } φ−1 (H4 ) = D4 φ−1 (H2 ) = { 1.7. Epeid  h tˆxh thc HK/K diaireÐ thn tˆxh | G/K |. x2 .(| K |. y i xi −→ (i. H4 = Z2 × Z2 kai H5 = { (0. x2 } (giatÐ?). y }) = { 1. j) h opoÐa eÐnai ènac omomorfismìc tou opoÐou o pur nac eÐnai h upoomˆda K = { 1. j) | 0 ≤ i. 5. i = 1.

4. mz −→ z + kZ. ìlec oi upoomˆdec thc Zn = Z/nZ eÐnai thc morf c mZ/nZ. Sunep¸c apì to Ðdio pìrisma èqoume ìti Zm = Z ∼ = mZ n m n Z Z = Zn . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 375 φ({ 1. 4. = = SLn (K) ∩ L SLn (K) D ∩ SLn (K) An Z eÐnai to kèntro thc GLn (K) tìte h upoomˆda Z · SLn (K) eÐnai kanonik  afoÔ kai oi dÔo upoomˆdec Z kai SLn (K) eÐnai kanonikèc.7. yx2 }) = = C2 K φ−1 (H3 ) ∼ φ({ 1. ìpou nZ ⊆ mZ. Sunep¸c.8(4) ìti SLn (K) GLn (K). EÐdame sto Parˆdeigma 4. paÐrnoume K∗ ∼ L ∼ = = D L ∼ GLn (K) ∼ . yx3 }) = = C2 K 2. apì to Pìrisma 4. ìpou     r         1   ∗ L=   me r ∈ K .    . Sto Parˆdeigma 4.8(4) eÐqame dei ìti L · SLn (K) = GLn (K). 3. GnwrÐzoume ìti ìlec oi upoomˆdec thc Z eÐnai thc morf c nZ. Efarmìzontac to Je¸rhma 4..       1 kai L∩SLn (K) = {I}.12.7. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai to sÔnolo nZ kai epomènwc mZ/nZ ∼ Zk . n ∈ N.7. EpÐshc an D eÐnai h upoomˆda ìlwn twn diagwnÐwn pinˆkwn thc GLn (K) pˆli èqoume D · SLn (K) = GLn (K) allˆ D ∩ SLn (K) = { I }. Sunep¸c gia kˆje upoomˆda H thc GLn (K) to ginìmeno H·SLn (K) eÐnai upoomˆda thc GLn (K). = 'Ara Zm ∼ Zm·k /Zk (autì to èqoume xanadeÐ sto je¸rhma thc dom c twn = kuklik¸n omˆdwn).11. ParathroÔme ìti oi upoomˆdec D kai L den eÐnai kanonikèc upoomˆdec (giatÐ?) allˆ ta ginìmena D · SLn (K) kai L · SLn (K) eÐnai kanonikèc upoomˆdec. dhlad  n = m · k . EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti upˆrqei ènac monadikìc epimorfismìc omˆdwn φ : S4 −→ S3 me (1 2) −→ (1 2) kai (1 3 4) −→ (1 2 3). JewroÔme thn prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn. Z mZ Z nZ Allˆ h antistoiqÐa mZ −→ Zk . O pur nac tou .5. yx }) = φ−1 (H3 ) ∼ = C2 kai K φ−1 (H1 ) ∼ φ({ 1.7.

Allˆ ìloi oi 3-kÔkloi eÐnai suzugeÐc metajèseic (blèpe Je¸rhma 4. an K H tìte K ∩ H = { i }   K ∩ H = { i }. Allˆ an σ ∈ K ∩ H me σ = i. oi ex c: { 1. oi diˆforec thc tautotik c. tìte K ≤ H . A4 kai S4 . (1 3). ja eÐqame KH/K ∼ H/K ∩ H ∼ H ∼ S3 . (2 3) }) = K ∪ (2 3)K φ−1 ({ i. Ja deÐxoume ìti autèc eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 . (1 2)(3 4). (2 4). Sunep¸c oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 pou perièqoun thn K eÐnai oi K . (2 3) } { 1. (2 4 3). epeid  ìlec oi metajèseic.15). (1 2). Epeid  h S4 eÐnai sqetikˆ mikr  omˆda ja mporoÔsame na broÔme ìlec tic upoomˆdec thc kai na exetˆzame poiec apì autèc eÐnai kanonikèc. An | H |= 3. pou an koun sthn K eÐnai tou Ðdiou tÔpou kai eÐnai oi mìnec metajèseic autoÔ tou tÔpou sthn S4 . 'Ara den mporeÐ na eÐnai | H |= 3 kai sunep¸c KH = A4 . dhlad  KH = S4 . (1 2 4). Sunep¸c mia tètoia upoomˆda den mporeÐ na eÐnai kanonik . (1 3) }) = K ∪ (1 3)K φ−1 ({ i. An  tan | H |= 6. . proc qˆrh thc plhrìthtac. Prˆgmati. (2 3). 'Estw ìti H ∩ K = { i }. (1 3 2). h KH eÐnai kanonik  upoomˆda pou perièqei thn K ˆra h KH ja eÐnai h A4   ìlh h omˆda S4 . (4 3) } { 1. (1 4 2). (2 4) } { 1. (1 2). (1 3)(2 4). (1 3 2) }) = K ∪ (1 2 3)K ∪ (1 3 2)K = A4 φ−1 (S3 ) = S4 . Omˆdec φ eÐnai h upoomˆda K = { 1. ja prèpei | H |= 3   6. Autèc oi upoomˆdec eÐnai. tìte h H perièqei èna 3-kÔklo kai epeid  eÐnai kanonik  ja prèpei na perièqei ìlouc touc 3-kÔklouc (giatÐ?). An { i } = H S4 . (1 3). (1 4).2. Sunep¸c H ∩ K = K .376 4. ja prèpei ìlec autèc na an koun sthn H ∩ K (giatÐ?). (1 4 3). Mia = = = = upoomˆda thc S4 pou eÐnai isìmorfh me thn S3 ja prèpei na perièqei dÔo mìno 3-kÔklouc (o ènac antÐstrofoc tou ˆllou). (1 4)(2 3) } tou Klein. (1 3 4). Epeid  kai oi dÔo eÐnai kanonikèc upoomˆdec. (3 4) }. dhlad  K ≤ H . 'Enac ˆlloc pio komyìc trìpoc eÐnai o ex c. 'Etsi èqoume φ−1 ({ i }) = K φ−1 ({ i. (1 2) }) = K ∪ (1 2)K φ−1 ({ i. Epeid  | KH |=| K || H |. (1 2 3). (1 4). (2 3 4). epeid  S4 /K ∼ S3 . (1 2 3).

ii) An x ∈ G me x7 ∈ K . Na brejeÐ h omˆda phlÐko G/H . 5. 'Estw G omˆda kai H kanonik  upoomˆda thc. ìpou G = Q8 eÐnai h omˆda twn quaternions kai H = Z(Q8 ). DeÐxte ìti: i ) τ · π · τ = π −1 . 'Estw G omˆda kai H. 8. DeÐxte ìti h H eÐnai kanonik  sth G. 'Estw ìti h H eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc m miac omˆdac G. iii) DeÐxte ìti gia to stoiqeÐo g ∈ G isqÔei h isodunamÐa g ∈ K ⇐⇒ g 37 ∈ K . DeÐxte ìti hk = kh. 'Estw π = ( 1 2 3 4 5 ) . gia ìla ta h ∈ H kai k ∈ K . DeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio n upˆrqei kanonik  upoomˆda Nn thc G me | G : Nn | = n. 9. 'Estw G = 2x 3y 5z x. Perigrˆyte 11.7. 10. K kanonikèc upoomˆdec thc me H ∩ K = { 1 }.7 1. i) DeÐxte ìti x30 ∈ K gia kˆje x ∈ G. x ∈ Z . Poiìc eÐnai o deÐkthc thc KM sthn G? GiatÐ h G/KM eÐnai kuklik ? 7. 3. 'Estw G omˆda kai a èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. z ∈ Z kai H = thn omˆda phlÐko G/H . y. 'Omoia an G = D4 kai H = Z(D4 ). τ = ( 2 5 ) · ( 3 4 ) ∈ S5 .4. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 gia kˆje g ∈ G. iv) An M G me | M | = 6. τ >. gia kˆje g ∈ G. . tìte x ∈ K . 2x . = 4. 'Estw G omˆda me tˆxh 210 kai K kanonik  upoomˆda thc G me tˆxh 7. DeÐxte ìti h G èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc an kai mìno h H   h G/H èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. Na brejoÔn ìlec oi kanonikèc upoomˆdec thc. 'Estw G mia omˆda kai a ∈ G me a th monadik  upoomˆda tˆxhc 3. ¸ste < a > G. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 377 Ask seic 4. DeÐxte ìti KM G. ii ) < π > < π. 'Estw G omˆda kai M kanonik  upoomˆda thc ètsi ¸ste to phlÐko G/M na eÐnai ˆpeirh kuklik . iii ) D5 ∼ < π. 'Estw G omˆda me tˆxh 26. 6. τ >. 2. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 .

'Estw G omˆda kai N1 . α) Na deiqteÐ ìi h omˆda Inn(G) twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai kanonik  upoomˆda thc omˆdac ìlwn twn automorfism¸n thc G. G] = { α1 α2 · · · αn α1 · · · αn | αi ∈ G. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc τg (x) = gxg −1 . 21. Upojètoume ìti to phlÐko G/A eÐnai kuklikì. x ∈ G. Tìte deÐxte ìti a) {xn | x ∈ G} b) G kai {xn−1 | x ∈ G} G. DÐnetai h apeikìnish ϕ : G −→ G/N1 × G/N2 me g −→ ( gN1 . gia ìla ta α. DeÐxte ìti h N eÐnai Abelian . . 'Estw G mia omˆda kai N mia upoomˆda thc me thn idiìthta N ∩ G = 1. 'Estw G mia omˆda. Upìdeixh: DeÐxte ìti h A eÐnai upoomˆda tou kèntrou thc G. 'Estw G mia mh Abelian  omˆda. N2 kanonikèc upoomˆdec thc. na deiqteÐ ìti h omˆda phlÐko G/Z(G) eÐnai isìmorfh me thn omˆda Inn(G). DeÐxte ìti h omˆda automorfism¸n AutG thc G den eÐnai kuklik . i = 1. JewroÔme thn omˆda U (Z16 ). . DÐnetai mia omˆda G. 'Estw G mia omˆda. 17. DeÐxte ìti [G . . ìpou G eÐnai h omˆda metajet¸n thc G. β ∈ G isqÔei (αβ)n = αn β n . 15. 'Estw G mia omˆda kai A kanonik  upoomˆda thc tˆxhc 2. g −→ τg . deÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . An epiplèon h N eÐnai kanonik  upoomˆda deÐxte ìti N ≤ Z(G). n ≥ 2}. 19.378 4. Upìdeixh: Jewr ste thn apeikìnish G −→ Aut(G). β ∈ G. 13. β) An Z(G) eÐnai to kèntro thc G. 18. 2. DeÐxte ìti an H eÐnai mia kuklik  kanonik  upoomˆda miac omˆdac tìte kˆje upoomˆda thc H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. αn−1 β n = β n αn−1 . DeÐxte ìti h ϕ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn kai ìti h ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an N1 ∩ N2 = 1. An h omˆda phlÐko G/H eÐnai kuklik . DeÐxte ìti to 16 diaireÐ ton arijmì m4 − 1 gia kˆje perittì arijmì m. h opoÐa perièqetai sto kèntro Z(G) thc G. n. 14. . gN2 ). Omˆdec 12. −1 −1 20. 16. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. . Upojètoume ìti gia kˆpoio n > 1 kai gia ìla ta α. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . ìpou Z(G) einai to kèntro thc G.

In + βEjk ] = In + αβEik . = . j) sthn opoÐa èqei 1 kai diag( β1 . 23. GLn (C)] = SLn (C) = [SLn (C). SLn (C)]. . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka g) (αβα−1 β −1 )n(n−1) = 1. . gia ìla ta α. tìte upˆrqei ènac isomorfismìc L K/H K ∼ L/(L ∩ K) H . . βn )] = In + kai epiplèon ìti gia i = j = k α(βj − βi ) Eij βi [In + αEij . . .7. 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. βn ) o diag¸nioc pÐnakac me stoiqeÐa sthn kÔria diag¸nio ta β1 . EpÐshc deÐxte ìti an n ≥ 3 [GLn (C). DeÐxte ìti gia i = j kai β1 · . 379 22. · βn = 0 [In + αEij .7. . . . . H L. .4. ApodeÐxte thn ex c genÐkeush tou Jewr matoc 4. .12: An K. . β ∈ G. H kai L eÐnai upoomˆdec thc G kai K G. . diag(β1 . . βn .

g2 ∈ G2 kai h G eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno G1 × G2 . s 1 2 ìpou ta pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ ìqi kat anˆgkh diakekrimènoi. h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p. m2 antÐstoiqa kai isqÔei G = G1 G2 kai G1 ∩ G2 = { 1 }. tìte h G èqei dÔo monadikèc upoomˆdec G1 . 2. dÐnontac ènan katˆlogo ìlwn twn mh isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn miac dedomènhc tˆxhc. G2 tˆxewn m1 . sÔmfwna me to Parˆdeigma 4. Allˆ h tˆxh tou h ja prèpei na diaireÐ . G2 me | G1 | = m1 kai | G2 | = m2 . Tìte isqÔoun ta ex c. 1 < m < n. Tìte. 4. ìpou o m.8. m2 ) = 1. Omˆdec 4. S aut  thn perÐptwsh kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 . 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n. Apìdeixh.14. Epeid  h ∈ G1 kai h2 ∈ G2 . g1 ∈ G1 .8 Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Efarmìzontac ta prohgoÔmena apotelèsmata mporoÔme t¸ra na taxinom soume ìlec tic peperasmènec Abelianèc omˆdec. Upojètoume ìti o n eÐnai sÔnjetoc arijmìc kai èstw m ènac gn sioc diairèthc tou n. SÔmfwna me to Pìrisma 4. oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc. ja prèpei hm1 = hm2 = 1.4.26). Dhlad  mporoÔme na apant soume sto basikì er¸thma pìte dÔo tètoiec omˆdec eÐnai isìmorfec   ìqi. Kat arq n apodeiknÔoume ìti gia tic peperasmènec Abelianèc omˆdec isqÔei to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange. 'Opwc ja doÔme. 'Estw h ∈ G1 ∩ G2 .7. Gia kˆje diairèth m tou n upˆrqei mia upoomˆda thc G pou èqei tˆxh m. 'Ara | G : G1 | = m2 kai | G : G2 | = m1 . An n = m1 m2 . sÔmfwna me to 4.k.4.8 (7) ). an p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc tou m. sÔmfwna me to Pìrisma 4. EpÐshc an o n eÐnai ènac pr¸toc arijmìc oi mìnec upoomˆdec thc G eÐnai h { 1 } kai h G (blèpe 4.d. Sunep¸c | H/ g | = m pou shmaÐnei ìti | H | = m. H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh n kai sunep¸c epagwgikˆ h G/ g p èqei mia upoomˆda tˆxhc m . m2 ) = 1. p 'Estw t¸ra ìti n = m1 m2 ìpou o m. 'Opwc mìlic deÐxame upˆrqoun dÔo upoomˆdec G1 .11. H perÐptwsh n = 1 eÐnai tetrimmènh.(m1 . Efarmìzoume epagwg  sto n.7. 1.380 4. p eÐnai thc morf c H/ g gia mia (monadik ) upoomˆda H thc G pou perièqei thn g .23.(m1 .1 Je¸rhma.7.k.d. autìc o katˆlogoc apoteleÐtai apì omˆdec thc morf c Cpn1 × Cpn2 × · · · × Cpns . Aut  h upoomˆda.

s = g1 g2 . Aut  pou eÐnai tˆxhc 4 an den eÐnai kuklik  eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno C2 × C2 kai sunep¸c h G eÐnai isìmorfh me thn C4 × C3   me thn C2 × C2 × C3 .11). An G = g . 'Omoia g1 = g1 .4. g1 ∈ G1 . g1 ∈ G1 .2 Parˆdeigma.3 Efarmog . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc 12. an s ∈G s eÐqe tˆxh 6 tìte to s 3 ∈ s kai s 2 ∈ s kai ˆra s = s pou eÐnai ˆtopo. autì eÐnai to monadikì stoiqeÐo tˆxhc 3 thc ˙ s . afoÔ −1 −1 g1 g1 ∈ G1 . Dhlad  g2 g2 ∈ G1 ∩ G2 = { 1 } pou shmaÐnei g2 = g2 . ˆra g2 g2 ∈ G1 . kaj¸c eÐnai 12 = 3 · 4 kai sunep¸c upˆrqoun dÔo monadikèc upoomˆdec thc G tˆxhc 3 kai 4. thn Ôparxh twn opoÐwn anafèrei kai to prohgoÔmeno je¸rhma. 3.d.8. 'Ara èqoume G = w g h ∼ w × g × h ∼ C2 × C2 × C3 . g2 ∈ G2 kai −1 −1 −1 s = g1 g2 . m2 ) = 1. To stoiqeÐo h = s2 eÐnai to monadikì = = stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. twn Abelian¸n omˆdwn U (Zm ) oi mìnec kuklikèc eÐnai autèc gia tic opoÐec to m eÐnai 2. 'Etsi èqoume | G1 G2 | = | G1 | |G1 ∩G2| = | G1 | | G2 | = m1 m2 = | G | kai ˆra G = G1 G2 . Opìte to ginìmenì touc s = gh èqei tˆxh 6 (giatÐ?) kai èqoume s = g h ∼ g × h ∼ C2 × C3 . g 3 kai g 2 antÐstoiqa.3. Oi gn sioi diai- g = g4 g 3 ∼ g 4 × g 3 ∼ C3 × C4 . eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. g 4 .8.1. ja prèpei na èqei kai ˆllo stoiqeÐo tˆxhc 2. EpÐshc h G ektìc apì to g . Apì thn ˆllh pleurˆ.1 ja deÐxoume ìti metaxÔ .k. rètec tou 12 eÐnai 2. An t eÐnai èna ˆllo stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. h G èqei monadikèc upoomˆdec tˆxhc 2. Autì = = to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4. g2 ) −→ g1 g2 . Epomènwc upˆrqei w ∈ G pou den an kei sthn s kai èqei tˆxh 2. An h G eÐnai kuklik . ja èprepe na eÐnai tˆxhc 4   6. aut  den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 (giatÐ?). tìte autèc eÐnai oi g 6 . 4 kai 6. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 381 to m1 kai to m2 (blèpe 4.8. (g1 . pou eÐnai pl jouc 6.(m1 . 4   thc morf c 2pn   pn . = = 'Estw ìti h G den eÐnai kuklik . IsqÔei de 4. Aut  èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 2 kai èna stoiqeÐo h tˆxhc 3. Diìti diaforetikˆ ta stoiqeÐa tou uposunìlou G s . Wc efarmog  tou Je¸r matoc 4. Epeid  h G den eÐnai kuklik . pou eÐnai to monadikì stoiqeÐo thc s tˆxhc 2. Apì to gegonìc autì prokÔptei ìti o omomorfismìc G1 × G2 −→ G.8.8. Prˆgmati. Sunep¸c h = 1. |G2| Epomènwc G1 ∩ G2 = { 1 }. èstw s ∈ G. Tìte g1 g1 g2 g2 = 1. Sthn prokeimènh perÐptwsh. 3. sÔmfwna me to je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. 4 kai 6. tìte G = s ∪ t s . g2 ∈ G2 . afoÔ o m. Sunep¸c t2 = t−1 ∈ s pou shmaÐnei ìti t ∈ s pou eÐnai ˆtopo. ìpou p eÐnai ènac perittìc pr¸toc arijmìc 4.

h klˆsh modulo pn tou n−1 kai ˆra. 'Etsi èqoume p (1 + p) pt+1 = (1 + rp t+1 p ) = 1 + rp t+2 + i=2 p (rpt+1 )i = 1 + rpt+2 + spt+3 . Kat arq n èqoume U (Z2 ) = { 1 } kai U (Z4 ) ∼ C2 . | G2 | = p − 1 gia tic opoÐec èqoume U (Zpn ) = G1 G2 . an broÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo pn pou èqei tˆxh pn−1 . h antistoiqÐa aut  eÐnai mia kalˆ orismènh apeikìnish.7 kai 'Askhsh 2. eÐnai ènac epimomorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda G1 . Gia t = 0 èqoume (1 + p) ≡ 1 mod p en¸ (1 + p) ≡ t 1 mod p2 . Prˆgmati. afoÔ. èqoume U (Zpn )/G1 = G1 G2 /G1 ∼ G2 /G1 ∩ G2 ∼ G2 . Me ˆlla lìgia. T¸ra. t DeÐqnoume epagwgikˆ ìti gia kˆje t ∈ N isqÔei (1 + p)p ≡ 1 mod pt+1 allˆ t (1 + p)p ≡ 1 mod pt+2 . ìpwc gia parˆdeigma sth dekadik  parˆstash enìc rhtoÔ arijmoÔ. i ≤ i ≤ p − 1 . Omˆdec kai n ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume ìti (1 + p)p ≡ 1 + rpt+1 allˆ r ≡ 0 mod p. p H tˆxh thc omˆdac U (Zpn ) eÐnai Ðsh me ϕ(pn ) = pn−1 (p − 1) kai ètsi. ìpwc exhg same parapˆnw. ja isqÔei (1 + p)pn−1 ≡ 1 mod p n−2 1 mod pn en¸ (1 + p)p ≡ 1 mod pn . tìte aut  ja parˆgei thn G1 . upˆrqoun monadikèc upoomˆdec G1 kai G2 me | G1 | = pn−1 . An deÐxoume ìti autèc oi dÔo upoomˆdec eÐnai kuklikèc tìte h U (Zpn ) eÐnai kuklik  (giatÐ?). Tìte gnwrÐzoume (blèpe Je¸rhma 4. Autì deÐqnei ìti (1 + p)p ≡ i t+2 allˆ (1 + p)pt+1 ≡ 1 mod pt+3 .6. h opoÐa eÐnai epÐ (giatÐ?). kaj¸c oi akèraioi pn−1 kai p − 1 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. 'Estw t¸ra p ènac perittìc = pr¸toc arijmìc.8(2). = = ParathroÔme ìmwc ìti h antistoiqÐa φ : U (Zpn ) −→ U (Zp ).6. r mod pn −→ r mod p. Kaj¸c h G1 eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc pn−1 . aut  ja parˆgei thn 1 + p èqei tˆxh p omˆda G1 . MporoÔme na perioristoÔme sthn perÐptwsh ìpou n ≥ 2. . Autì to apotèlesma èqei efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n.12. h omˆda U (Zp ) = Z∗ eÐnai kuklik . lìgw tou Jewr matoc 4. ìpwc èqoume deÐxei sthn Efarmog  4.1 13)) ìti U (Z2pn ) ∼ U (Z2 × Zpn ) = U (Z2 ) × U (Zpn ) ∼ U (Zpn ). G1 ∩ G2 = { 1 }. Eidikìtera.382 4. i t+1 afoÔ p ≥ 3 kai p ≡ 0 mod p. = = ArkeÐ loipìn na deiqteÐ ìti h omˆda U (Zpn ) eÐnai kuklik .7.

1 eÐnai kai anagkaÐa. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸ ìti h sunj kh 2) sto Je¸- . ìpou p perittìc pr¸toc. upˆrqoun upoomˆdec thc H tˆxhc m1 kai m2 .k.(m1 . Apomènei t¸ra na apodeÐxoume ìti isqÔei kai to antÐstrofo. dhlad  32 ≡ α−2 α−1 α 2 α−1 2 2 2α α−1 α+1 α−1 2 α+1 1+2 +λ2 .9.8.4 k −1)pk mk −1 gia α = 2 k rhma 4. Epeid  oi m1 kai m2 diairoÔn thn tˆxh | H | thc H .(m1 . ja prèpei H = G kai ˆra m. Sunep¸c.5). Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 383 Epiplèon. Tìte.8. ja prèpei G1 = ker φ kai ˆra h omˆda G2 ∼ U (Zpn )/G1 ∼ U (Zp ) = Zp−1 eÐnai = = epÐshc kuklik . 1 k tìte h U (Zm ) eÐnai isìmorfh me to ginìmeno C(p −1)pm1 −1 × · · · × C(p −1)pmk −1 1 1 −1)p1 m1 −1 gia α = 0. tìte 3 = (1+2 ) +λ 2 +λ(1+2 )2 ≡ (1+2 ) mod 2 = (1+2α +22α−2 ) mod 2α+1 ≡ (1+2α ) mod 2α+1 . ApodeiknÔoume epagwgikˆ ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc U (Zm ) eÐnai mikrìterh apì thn tˆxh 2α−1 thc U (Zm ). Den eÐnai dÔskolo na broÔme mia klˆsh pou èqei tˆxh 2α−2 . èqoume 3 = (−1 + α−3 α−3 4) mod 8 ≡ 1 mod 8 kai an upojèsoume ìti 32 ≡ 1 + 2α−1 mod 2α . Kaj¸c | U (Zpn )/G1 | = p − 1 = | U (Zpn )/ ker φ |. 2. α = 0. Gia α = 3 jewroÔme mia klˆsh r mod 8 ∈ U (Z8 ). = 4 4. 'Estw loipìn m = 2α . EÐnai de ker φ = {r mod pn ∈ U (Zpn ) | r ≡ 1 mod p } kai ˆra (1 + p) mod pn ∈ ker φ. α ≥ 3. 4   thc morf c pn   2pn . m2 ) = 1. r2 ≡ 1 mod 8. H klˆsh 3 mod 2α eÐnai α−3 mia apì autèc. 1. tìte m.d(m1 . prokÔptei ìti U (Z2α ) ∼ C2 × C2α−2 gia α ≥ 3. Tìte (r2 ) = r2 = 1 + λ2t+1 + λ2 22t kai sunep¸c r2 ≡ α−2 1 mod 2t+1 . ìpou k ≥ 2. dhlad  G1 ⊆ ker φ.4 Parat rhsh.k.p. Me bˆsh thn parat rhsh aut  kai to L mma 4. Prˆgmati. tètoiec ¸ste G = G1 G2 . kai sunep¸c h U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . r = 4k + 1   r = 4k − 1 kai ˆra r2 = 1 ± 8k + 16k 2 . sÔmfwna me to 1) tou Jewr matoc.4. dhlad  ìti an to m den eÐnai 2. Epeid  oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc me autèc tic tˆxeic. dhlad  ìti r2 = 1 + λ2t gia kˆpoion t−2 2 t−1 t−1 akèraio λ. 1 kai me to ginìmeno C2 ×C(p ×· · ·×C(p 1 k kai ˆra den eÐnai kuklik  (giatÐ?). Prˆgmati. m2 ) (blèpe 'Askhsh 4.8. tìte h omˆda U (Zm ) den eÐnai kuklik . parathroÔme ìti an h anˆlush tou m se diakekrimènouc pr¸touc eÐnai thc morf c 2α pm1 · · · pmk . Dhlad  an G1 kai G2 eÐnai monadikèc upoomˆdec tˆxhc m1 kai m2 antÐstoiqa. G1 ∩ G2 = { 1 }. Kat arq n. m2 ) = 1. afoÔ isqÔei 32 ≡ 1 mod 2α . tìte kai h U (Zm ) den ja eÐnai kuklik  gia m = 2α pm1 · · · pmk 1 k me α ≥ 3. Upojètoume ìti r2 ≡ 1 mod 2t .k. isqÔei φ(r1 r2 mod pn ) = φ(r1 mod p)φ(r2 mod p) kai ˆra h φ eÐnai omomorfismìc. gia α = 3. en¸ h omˆda U (Z8 ) èqei tˆxh t−2 t−2 4. 'Ara gia kˆje r mod 2α ∈ U (Z2α ) isqÔei r2 ≡ 1 mod 2α .8. upˆrqei upoomˆda H thc G me tˆxh Ðsh me to e. An apodeÐxoume ìti h omˆda U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik .6 parakˆtw.d.

. 2.8. k . . 2. . . H pou èqoun thn Ðdia tˆxh n. to ginìmeno G1 · · · Gk eÐnai mia upoomˆda thc G. . h tˆxh aut  eÐnai sqetikˆ pr¸th proc to ni . . Prˆgmati. .k. .(| G1 |. . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. eÐnai s 1 diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. . G2 = (1 3)(2 4) kai upˆrqei h upoomˆda G3 = (1 4)(2 3) pou eÐnai diˆforh twn G1 kai G2 . . . Apì autì. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n = n1 · · · nk . tìte upˆrqoun kai ˆllec upoomˆdec thc G me tˆxh Ðsh me | G1 |   | G2 |. an G = G1 G2 me G1 ∩G2 = { 1 } kai m. s eÐnai ènac isomorfismìc tìte h antistoiqÐa φ : G −→ H . . Omˆdec Epomènwc. eÐnai ènac isomorfismìc. gia i = 1. Ac jewr soume t¸ra dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec G. 'Ara o periorismìc thc φ sthn i Pi eÐnai ènac isomorfismìc thc Pi sthn Qi . (1 4)(2 3) } èqoume K4 = G1 G2 . (1 2)(3 4).d. s. . tìte | φ(Pi ) | = pαi (giatÐ?) kai ˆra φ(Pi ) = Qi . Prˆgmati. T¸ra. . s. (1 3)(2 4). ìpou G1 = (1 2)(3 4) . gia thn omˆda tou Klein K4 = { i. i = 1. s. | G2 |) = 1.8. ìpou gi ∈ Pi . . ìpou oi ni eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. . i = 1. i = 1. . . . . eÐnai de | G1 |=| G2 |=| G3 |= 2.1. . H Ôparxh kai h monadikìthta twn upoomˆdwn Gi me | Gi | = ni prokÔptei apì to prohgoÔmeno je¸rhma. . . an φ : G −→ H eÐnai ènac isomorfismìc. . s. Qi oi monadikèc upoomˆdec twn G kai H antÐstoiqa pou èqoun tˆxh pαi .384 4. Tìte. Apomènei na deÐxoume ìti Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 } gia kˆje i = 1. g1 g2 · · · gs −→ φ1 (g1 ) · · · φs (gs ). an n = pα1 · · · pαs . Tìte upˆrqoun monadikèc upoomˆdec Gi . . AntÐstrofa an φi : Pi −→ Qi . Sunep¸c. Prˆgmati. èqoume | G1 · · · Gk | ≥ | G | kai ˆra G1 · · · Gk = G. . 'Estw n = pα1 · · · pαs h anˆlush tou n se ginìmeno diakes 1 krimènwn pr¸twn kai Pi . 2. G1 ∩ G2 = { 1 }.5 Pìrisma. G ∼ H an kai mìnon an Pi ∼ Qi gia = = i kˆje i = 1. s. prokÔptei eÔkola ìti kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gs . k tˆxhc ni tètoiec ¸ste G = G1 · · · Gk kai Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 }. 4. afoÔ Gi ⊆ G1 · · · Gk . kaj¸c h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc upoomˆdac G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk diaireÐ to ginìmeno n1 · · · ni−1 ni+1 · · · nk . tìte G = P1 · · · Ps kai Pi ∩ P1 · · · Pi−1 Pi+1 · · · Ps = {1}. . . èpetai ˆmesa ìti h upoomˆda Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk eÐnai tetrimmènh. ìpou oi pi . Gia parˆdeigma. Sunep¸c. thc opoÐac h tˆxh thc diaireÐtai me to ni . ìpou Pi eÐnai h monadik  upoomˆda thc G tˆxhc pαi . . . 2. i = 1. i = 1. . k . . i Apìdeixh. . . i = 1. . .

i To epìmeno L mma eÐnai to shmantikìtero b ma gia thn taxinìmhsh ìlwn twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn. Tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ G isqÔei m x = 1 (giatÐ?). 'Estw f g ènac genn torac thc G/ g . oi upoomˆdec g p kai g p perièqoun n−1 p thn g . ìpou g eÐnai ènac n−i n−j genn torac thc G. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Sunep¸c h φ eÐnai apeikìnish. . Shmei¸noume ìti k ≥ m. 'Etsi èqoume pk 4. i = 1. . tìte h anˆlush thc G wc ginìmeno upoomˆdwn thc pou ikanopoioÔn thn idiìthta pou anafèretai sto Pìrisma 4.7. An 1 = (f p )p m k−m = g λp k−m . dhlad  | G | = pn gia kˆpoio n ∈ N. tìte upˆrqei èna h ∈ G tètoio ¸ste h klˆsh h g na parˆgei thn G/ g kai h tˆxh tou h na eÐnai Ðsh me pm . EpÐshc gia kˆje diairèth pi . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . 'Estw pk h tˆxh tou g .8.8. j = 0. n. 'Eqoume de 385 φ(gg ) = φ(g1 · · · gs g1 · · · gs ) = φ(g1 g1 · · · gs gs ) = φ1 (g1 g1 ) · · · φs (gs gs ) = φ1 (g1 ) · · · φs (gs )φ1 (g1 ) · · · φs (gs ) = φ(g)φ(g ). ìpou g = g1 · · · gs kai g = g1 · · · gs eÐnai oi monadikèc ekfrˆseic dÔo stoiqeÐwn g. Sthn perÐptwsh aut  eÐnai G = h g kai h ∩ g = { 1 }. . . gia kˆpoio λ ∈ N. g ∈ G wc ginìmena stoiqeÐwn twn Pi . . Kat arq n exetˆzoume to aploÔstero eÐdoc Abelian¸n omˆdwn pou eÐnai oi kuklikèc. ìpou p pr¸toc. tou pn upˆrqei = n−i mia monadik  upoomˆda tˆxhc pi kai aut  eÐnai h g p . Upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  tˆxhc pn . Sunep¸c an G eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc m kai m = pn1 · · · pns eÐnai s 1 h anˆlush tou m se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. i = 0. . . 2.6. .4. 1. g eÐnai èna stoiqeÐo thc G mègisthc tˆxhc kai h omˆda phlÐko G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc pm . Dhlad  h G den mporeÐ na grafeÐ wc ginìmeno gn siwn upoomˆdwn thc. . Autì eÐqe deiqteÐ kai sto Je¸rhma 4.8. s.5 me touc ìso to dunatìn perissìterouc parˆgontec eÐnai h G = P1 · · · Ps ìpou | Pi | = pni .6 L mma. Gia i. Apìdeixh. EÐnai fanerìn loipìn ìti h taxinìmhsh twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn anˆgetai sthn taxinìmhsh twn Abelian¸n omˆdwn G twn opoÐwn h tˆxh eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ p. afoÔ h tˆxh tou f g k eÐnai pm kai f p = 1 ∈ g . opìte f p = g λ . ìpou m = n − k . Tìte gnwrÐzoume ìti G ∼ Cpn .

8. Telikˆ blèpoume ìti an ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc G èqoun tˆxh p. 4. k. . thc G/ g eÐnai tˆxhc p. f ∈ G tètoia ¸ste G = g h f kai g ∩ h f = h ∩ f g = f ∩ h g = { 1 } (giatÐ?). Efarmìzoume epagwg  sthn tˆxh | G | thc G (dhlad  sto n). diìti mia sqèsh h = g t shmaÐnei ìti (h g ) = g kai ˆra to pm diaireÐ to . èqoume m m m ìti hp = f p g −rp = g λ g −λ = 1 kai h g = f g .12 sthn upoomˆda h g thc G antistoiqeÐ h upoomˆda h g / g thc G/ g pou eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo thc h g . h. U- G g h g g ∼ = G h g eÐnai tˆxhc p kai parˆgetai apì kˆje mh oudètero stoiqeÐo thc f h g ìpou f p = 1 kai f ∩ h g = 1. ìpwc apaiteÐtai. gi ∈ Gi . . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . Gk thc G tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gk . . . . tìte ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc eÐnai tˆxhc p. 2. 'Estw h g èna tètoio stoiqeÐo. H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh p2 kai den mporeÐ na eÐnai kuklik . Autì sunˆgetai ˆmesa kai apì thn epìmenh prìtash. Sunep¸c G ∼ Cp × Cp2 . pojètoume ìti h G eÐnai Abelian . Apì autì prokÔptei ìti h ∩ g = { 1 }. G2 . ìpou p eÐnai pr¸toc. tìte upˆrqoun stoiqeÐa g. An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p2 . T¸ra h omˆda phlÐko 4. Tìte hp = 1 kai sunep¸c h ∩ g = { 1 }. Tèloc eÐnai fanerì ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc ginìmeno x = hi g j kai ˆra G = h g . 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. Tìte upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec G1 .7. . Sunep¸c ìla ta stoiqeÐa. = T¸ra.8. GnwrÐzoume ìti h G èqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. Upojètoume ìti h Prìtash . .7 Parˆdeigma. Gia n = 1. i = 1. 'Ara G = h g me h ∩ g = { 1 }. allˆ ìqi kuklik . .8 Prìtash. diìti diaforetikˆ h G ja eÐqe èna stoiqeÐo h tˆxhc p2 tètoio ¸ste h klˆsh h g ja par gage thn G/ g . Apì to Je¸rhma 4. 'Estw G mia omˆda tˆxhc p3 . èstw rpk = λpk−m . Omˆdec 'Ara to pk diaireÐ to λpk−m . an h G den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc p2 . tìte h G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc p kai sÔmfwna me to prohgoÔmeno L mma h G èqei èna stoiqeÐo h tˆxhc p tètoio ¸ste h klˆsh h g parˆgei thn G/ g . Apìdeixh. ìpou p pr¸toc. ektìc apì to oudètero. opìte h = 1. Jètontac h = f g −r . eÐnai gnwstì ìti h G eÐnai kuklik .386 4.

m2 .7. Hs thc H tètoiec ¸ste to kˆje stoiqeÐo h g . nk kai m1 . arijmoÔ p tètoiec ¸ste n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk > 1 kai m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ ms > 1. i = 1. . α α α dhlad  g1 1 −β1 g2 2 −β2 · · · gs s −βs g λ−µ = 1. . . . . . . Epomènwc to kˆje stoiqeÐo h ∈ G grˆfetai sth morf  α α α h = g1 1 g2 2 · · · gs s g λ . Allˆ h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou gi g kai α ˆra prèpei gi i −βi = 1. . èstw pm .8. upˆrqei èna stoiqeÐo gi ∈ Gi pou h klˆsh gi g parˆgei thn Gi / g kai h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me | Gi / g |. . . h ∈ G. epeid  h Gi èqei tˆxh mia dÔnamh tou p kai h Gi / g eÐnai kuklik . . . . 2. An m = n tìte h G eÐnai kuklik  kai h Prìtash isqÔei. ms dunˆmeic enìc pr¸tou G = Cm1 × · · · × Cnk kai H = Cm1 × · · · × Cms eÐnai isìmorfec omˆdec an kai mìnon an k = s kai ni = mi gia kˆje i. s.11 upˆrqei monadik  upoomˆda Gi thc G tètoia ¸ste Hi = Gi / g . .4. . Dhlad  gi i −βi g = g   α isodÔnama gi i −βi ∈ g . . 'Estw n1 .8. Apì to prohgoÔmeno L mma. s. . λ < pm . Apì to Pìrisma 4. opìte λ = µ. Sunep¸c h = h1 h2 · · · hk g λ . i = 1. . 'Estw m < n. H2 . 1 ≤ i ≤ k . Allˆ apì thn epagwgik  upìjesh to oudètero stoiqeÐo g thc G/ g èqei α th monadik  èkfrash g = g · · · g (k forèc). gia kˆpoio λ ∈ N. Autì mporeÐ na sumbeÐ mìno an αi = βi . thc H na grˆfetai monadikˆ sth morf  h g = h1 g · · · hk g . Tìte h Prìtash isqÔei gia thn omˆda phlÐko G/ g = H pou èqei tˆxh pn−m . n2 . Tìte ta kartesianˆ ginìmena 4. tìte èpetai ìti α α g1 1 −β1 g · · · gs s −βs g = g . . Prˆgmati. . 'Estw g èna stoiqeÐo thc G pou èqei mègisth tˆxh. hi g ∈ Hi . . Dhlad  upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec H1 . 2. 0 ≤ αi < Gi .9 L mma. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 387 isqÔei gia ìlec tic omˆdec tˆxhc mikrìterhc apì pn . an eÐqame β β α α α β g1 1 g2 2 · · · gs s g λ = g1 1 g2 2 · · · gs s g µ . 0 ≤ λ < pm g kai aut  h èkfrash tou h eÐnai monadik .

Autì shmaÐnei telikˆ ìti G = H . gk ). . 1 ≤ i ≤ k tìte G = H (opìte ∼ H ). . Sunep¸c s = k . h upìjesh thc epagwg c dÐnei α1 −1 = β1 −1. en¸ α1 + α2 + · · · + αk = n = β1 + β2 + · · · + βs . . gk ) · · · (g1 . èpetai ìti φ(Gp ) = H p kai ˆra Gp ∼ H p . 'Ara | Gp | = p(α1 −1)+···+(αk −1) kai | H p | = p(β1 −1)+···+(βs −1) . . . tìte gia kˆpoia gi ∈ Cni . Sunep¸c. opìte αr+1 = αr+2 = · · · = αk = 1. EpÐshc èstw t o megalÔteroc deÐkthc j me βj = 1 opìte βt+1 = · · · = βs = 1. afoÔ h tˆxh thc G diaireÐtai mìno apì dunˆmeic tou p (giatÐ?). . èqoume g = (g1 .8. . . Epeid  tìte pk = | G | = | H | = ps . AntÐstrofa. s na eÐnai Ðsa me 1 (giatÐ?). . . JewroÔme ta uposÔnola Gp = { g p | g ∈ G } kai H p = { hp | h ∈ H } ta opoÐa eÐnai upoomˆdec thc G kai H antÐstoiqa (giatÐ?). Omˆdec Apìdeixh. αr −1 = = βt − 1 kai ˆra n1 = m1 . 'Estw ni = pαi . . . . . opìte p p g p = (g1 . 4.388 4. Tìte α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai β1 ≥ β2 ≥ · · · ≥ βs ≥ 1. gia G = = kˆpoio n. gia kˆje i. . tìte G = Cp = H kai α1 = 1 = β1 . . Ac jewr soume ènan isomorfismì φ : G −→ H . an g ∈ G. . . Epeid  φ(g p ) = φ(g)p gia kˆje g ∈ G kai H = { φ(g) | g ∈ G }. . upojètoume ìti G ∼ H . nr = mt kai r = t (afoÔ | Gp | = | H p | < | G |). gk )p = (g1 . gk ) = (g1 . dhlad  sto n. . An n = 1. Upojètoume ìti α1 = 1 kai èstw r o megalÔteroc deÐkthc i me αi = 1. tìte to stoiqeÐo xp eÐnai genn torac thc upoomˆdac p Cpr−1 = xp = { (xp )i = (xi )p | xi ∈ Cpr } = Cpr . . Epomènwc èqoume p p Gp = Cn1 × · · · × Cnr = Cpα1 −1 × · · · × Cpαr −1 kai p p H p = Cm1 × · · · × Cmt = Cpβ1 −1 × · · · × Cpβt −1 . Tìte | G |=| H |= pn . . 1 ≤ j ≤ s. Efarmìzoume = t¸ra epagwg  sthn tˆxh | G | = | H | thc G.10. . . . Epeid  Gp ∼ H p . Prˆgmati. prokÔptei ìti k = s. . IsqÔei ìmwc pα1 +α2 +···+αr +(k−r) = | G | = | H | = pα1 +···+αr +(s−r) . Kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn èqei mia monadik  anˆlush wc ginìmeno kuklik¸n upoomˆdwn thc ìpwc aut  perigrˆfetai sthn Prìtash 4. EÐnai de p p p p Gp = Cn1 × · · · × Cnk kai H p = Cm1 × · · · × Cms . 'Estw ìti n > 1. .10 Pìrisma. . . . . GnwrÐzoume ìti an x eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Cpr . . . j = 1. An k = s kai ni = mi . k = 1 = s.8. 1 ≤ i ≤ k kai mj = pβj . tìte α2 = · · · = αk = 1 kai ˆra ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc p (giatÐ?). gk ). ja prèpei kai ìla ta βj . An α1 = 1.

An s eÐnai o megalÔteroc deÐkthc metaxÔ twn s1 . . . . . .8. . 'Estw t¸ra G kai G dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec tˆxhc n kai n = pn1 · · · pnk h anˆlush tou n se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. i = 1. . . . . ìpou ni1 ≥ ni2 ≥ · · · ≥ nisi ≥ 1 kai n si ni . . .8. i = 1. Ja deÐxoume ìti k = s kai metˆ apì mia katˆllhlh arÐjmhsh Gi ∼ Gi .11 sumperaÐnoume ìti kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn eÐnai isìmorfh me èna kai mìno èna kartesianì ginìmeno thc morf c Cpα1 × Cpα2 × · · · × Cpαk ìpou α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai α1 + α2 + · · · + αk = n. . gj ∈ Gj . . . . . k kai G −→ E. . s ∼ eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn kai ˆra H = E . . j = 1.8. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 389 Apìdeixh. = Apì to Pìrisma autì kai to L mma 4. ja prèpei k = s kai Gi ∼ Gi .5) i èqoume dei ìti G ∼ G an kai mìnon an Pi ∼ Qi . lìgw tou prohgoÔmenou L mmatoc. tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ stic morfèc g = g1 · · · gk kai g = g1 · · · gs . Tìte. 2. . 4. . Sunep¸c = = G ∼ G an kai mìnon an oi Pi kai Qi èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec gia = kˆje i = 1. . . . . g1 · · · gk −→ (g1 . Duì Abelianèc omˆdec G kai H thc Ðdiac tˆxhc pn eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec. . JewroÔme ta kartesianˆ ginìmena H = G1 × · · · × Gk kai E = G1 × · · · × Gs .8. gi ∈ Gi . diatˆssoume tic Gi kai Gj ètsi ¸ste | G1 | ≥ · · · ≥ | Gk | kai | G1 | ≥ · · · ≥ | Gs |.4. . Epomènwc kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn tˆxhc n kajorÐzetai pl rwc apì èna sÔnolo dunˆmewn pi ij twn pi . . . k . An 1 k Pi kai Qi eÐnai oi monadikèc upoomˆdec twn G kai G tˆxhc pni (Pìrisma 4. s eÐnai kuklikèc upoomˆdec. Me aut  thn orologÐa mporoÔme na diatup¸soume to ex c basikì je¸rhma. k . i = 1. g1 · · · gk −→ (g1 . sk . ìpou Gi gia i = 1. gk ). . . . . . gi ∈ Gi . . . . An eÐnai anagkaÐo.11 Je¸rhma. . . tìte mazÐ me tic j=1 nij = . Tìte oi antistoiqÐec G −→ H. . k . gk ). k . k kai Gj gia j = 1. . k . . i = 1. 'Estw G = G1 · · · Gk = G1 · · · Gs . . . . Oi kuklikèc omˆdec Cpαi onomˆzontai sun jwc stoiqei¸deic kuklikoÐ parˆgontec thc G kai oi tˆxeic twn pαi onomˆzontai stoiqei¸deic diairètec thc G. gj ∈ Gj . . . . = i = 1.

390 4. Sunep¸c mporoÔme na poÔme ìti oi klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n = pn1 · · · pnk brÐskontai se 1 − 1 antistoiqÐa me touc pÐnakec thc 1 k morf c   n11 n12 n p1 p1 · · · p1 1s  pn21 pn21 · · · pn2s  2  P = 2 2   ··· ··· nks nk1 nk2 pk pk · · · pk ìpou ta nij orÐzontai ìpwc perigrˆyame mìlic prin. Omˆdec prohgoÔmenec dunˆmeic tou pi . . .12 Je¸rhma. 3. An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc n kai P eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ sthn klˆsh isomorfÐac sthn opoÐa an kei h G tìte ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc i gramm c eÐnai oi stoiqei¸deic diairètec thc monadik c upoomˆdac Pi thc G pou èqei tˆxh pni . .si +1 = ni. . m3 | m2 . ms s aut  thn perÐptwsh onomˆzontai analloÐwtoi parˆgontec kai oi kuklikèc omˆdec Cmj . . s. . an eÐnai anagkaÐo. . . . ìpou ni. ms | ms−1 .8. Ta i de ginìmena twn stoiqeÐwn kˆje st lhc eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc G. .si +2 = · · · = ni. . j = 1. . r. . . . .6. 4. j = 1. Oi fusikoÐ arijmoÐ m1 . = 1 k Epomènwc. (2) AntÐstrofa an o n analÔetai ìpwc sthn (2) tìte ta mj èqoun th morf  (1). .s . . s. . eÐnai isìmorfa. SunoyÐzontac t¸ra mporoÔme na diatup¸soume to Jemeli¸dec Je¸rhma twn Peperasmènwn Abelian¸n Omˆdwn. T¸ra apì to Je¸rhma 4. kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n antiproswpeÔetai apì èna kartesianì ginìmeno Cm1 × Cm2 × · · · × Cms (3) ìpou n = m1 m2 · · · ms kai m2 | m1 . 'Estw n n mj = p1 1j · · · pk kj . . . analloÐwtoi kuklikoÐ parˆgontec kˆje Abelian c omˆdac pou eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno (3).s +1 n pi i . . . DÔo Abelianèc peperasmènec omˆdec eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc analloÐwtouc parˆgontec . ìpou Gi .s = 0. . s (1) n = m1 m2 · · · ms kai mj | mj−1 . . lambˆnontac upìyin ìti ìla ta kartesianˆ ginìmena Gσ(1) × · · · × Gσ(r) . . jewroÔme kai tic dunˆmeic ni. j = 2. . 2. gia kˆje σ ∈ Sn . eÐnai opoiesd pote omˆdec (giatÐ?). . pi i. èqoume ìti Cmj ∼ Cpn1j × · · · × Cpnkj . i = 1.7   apì ta prohgoÔmena apotelèsmata. .

. an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontec kai oi . 1. 5. = ∼ C22 × C3 × C7 × C2 × C3 = C84 × C6 C2 × C32 × C7 × C2 × C2 ∼ C126 × C2 × C2 . 84 · 6. 168 · 3. .8.  32 1  7 7 1 7 1       22 2 2 2 2 2 2 2  3 3  . Oi en lìgw pÐnakec P eÐnai oi ex c 6. to 6 kai to 2. eÐnai 504. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 391 4. j = 2. ìpou mj | mj−1 . 1. (52 .4.  3 3  . C52 × C5 kai C5 × C5 × C5 2. 'Estw n = 23 · 32 · 7. 254 · 2. Apì ton orismì twn analloi¸twn paragìntwn kai twn stoiqeiwd¸n diairet¸n miac peperasmènhc Abelian c omˆdac G. (53 ). eÐnai fanerì ìti h G èqei tˆxh pn .13 ParadeÐgmata.    3   2  2 1 2 2 23  32  . 126 · 2 · 2 kai 56 · 6 · 2. 5) kai (5. = C2 × C3 × C7 × C2 × C3 × C2 ∼ C56 × C6 × C2 = Sunep¸c dÔo Abelianèc omˆdec tˆxhc 504 eÐnai isìmorfec an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontèc touc eÐnai to 504   to 168 kai to 3   to 252 kai to 2   to 84 kai to 6   to 126. to 2 kai to 2   to 56. Oi antÐstoiqec klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc 125 antiproswpeÔontai apì ta kartesianˆ ginìmena C53 .8. Oi antÐstoiqec analÔseic tou 504 se ginìmeno m1 m2 · · · ms .  3 3 1  7 1 7 1 1 7 1 1 Oi antÐstoiqoi antiprìswpoi twn klˆsewn isomorfÐac eÐnai ta kartesianˆ ginìmena C23 × C32 × C7 ∼ C504 . Tìte oi prohgoÔmenoi dunatoÐ pÐnakec eÐnai oi ex c. 4. Autèc eÐnai oi mìnec dunatèc. 5). = C23 × C3 × C7 × C3 ∼ C168 × C3 = C22 × C32 × C7 × C2 ∼ C252 × C2 . p pr¸toc. s. . 'Estw n = 53 .  32 1 1  . .14 Parathr seic.8.

Omˆdec stoiqei¸deic diairètec sumpÐptoun. An m1 . . . .392 4. An F eÐnai èna peperasmèno s¸ma. Autì mac dÐnei mia ˆllh apìdeixh thc kuklikìthtac thc F∗ (blèpe Efarmog  4. .8 (2)). b) DeÐxte epÐshc ìti to pl joc ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh pm . tìte ìla ta stoiqeÐa thc G ikanopoioÔn thn exÐswsh xm1 = 1 (giatÐ?). a) DeÐxte ìti to pl joc ìlwn twn bˆsewn thc G eÐnai Ðso me (pn − 1)(pn − p) · · · (pn − pn−1 ) . . to polu¸numo xm1 − 1 èqei to polÔ m1 rÐzec sto F. tìte h prosjetik  omˆda F+ tou F eÐnai mia stoiqei¸dhc Abelian  omˆda afoÔ pF+ = 0 kai ˆra F+ ∼ Cp × Cp × · · · × Cp (n forèc). . Kaj¸c kˆje polu¸numo tou F[x] èqei to polÔ n rÐzec ìpou n eÐnai o bajmìc tou poluwnÔmou. Epomènwc h G eÐnai kuklik  an kai mìnon an o ekjèthc thc eÐnai h tˆxh thc | G | (giatÐ?). . Gia to lìgo autì o akèraioc m1 onomˆzetai ekjèthc thc G. Mia tètoia omˆda G qarakthrÐzetai apì thn idiìthta Gp = { e }. ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec miac Abelian c omˆdac G tˆxhc n. . p (n forèc) kai {g1 . . . apì to jemeli¸dec je¸rhma twn Abelian¸n omˆdwn èqoume F∗ ∼ Cm1 × Cm2 × · · · × Cms = ìpou m1 . ìpou | F+ | = pn . ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc F∗ me mk | mk−1 . . . k = 2. . Ask seic 4. . . S aut  thn perÐptwsh ìtan oi stoiqei¸deic diairètec eÐnai ìloi Ðsoi me p.6. h omˆda lègetai stoiqei¸dhc Abelian  omˆda. (pm − 1)(pm−1 − 1) · · · (p − 1) . . . . .9 1. p. 1 ≤ m ≤ n eÐnai (pn − 1)(pn−1 − 1) · · · (pn−m+1 − 1) . . An F∗ eÐnai h pollaplasiastik  omˆda enìc peperasmènou s¸matoc. me ms | ms−1 . . m2 . . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn me analloÐwtouc parˆgontec p. = 2. . . . Epeid  kˆje stoiqeÐo tou F ektìc tou mhdenikoÔ eÐnai rÐza autoÔ tou poluwnÔmou prèpei m1 = | F∗ | kai ˆra h F∗ eÐnai kuklik . n. m2 | m1 . gn } èna uposÔnolo thc G tètoio ¸ste G =< g1 >< g2 > · · · < gn > me < gi > ∩ < g1 > · · · < gi−1 >< gi+1 > · · · < gn > = {1} gia i = 1. 'Ena tètoio uposÔnolo lègetai bˆsh thc G. . . . s kai isqÔei αm1 = 1 gia kˆje α ∈ F∗ .

An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc | G |= pn me analloÐwtouc parˆgontec m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ mk > 0 kai H eÐnai upoomˆda thc me analloÐwtouc parˆgontec 1 ≥ 2 ≥ · · · ≥ s > 0 deÐxte ìti k ≥ s kai i ≤ mi . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc p5 ìpou p pr¸toc. i = 1. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 393 Sunep¸c to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh p isoÔtai me to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun deÐkth p sthn G. n ). B eÐnai upoomˆdec thc tˆxhc n kai m tìte h G èqei mia upoomˆda Γ tˆxhc Ðshc me to e. . .p. An G eÐnai mia peperasmènh Abelian  omˆda kai A.( m.4. An oi analloÐwtoi parˆgontec eÐnai o p3 kai o p2 pìsec upoomˆdec tˆxhc p2 èqei h G? 5. 2. 3. .k. Perigrˆyte ìlec tic Abelianèc omˆdec tˆxhc 3240 kai 2004. 4. . . TÐ mporeÐte na sumperˆnete gia ènan dianusmatikì q¸ro diˆstashc n pˆnw apì èna s¸ma me p stoiqeÐa? 2.8. s.

gia thn epoq  ekeÐnh. AxÐzei na tonisteÐ ìti o Abel kai o Galois qrhsimopoÐhsan katˆ ousiastikì trìpo tic mejìdouc pou  dh eÐqe anaptÔxei gia ton Ðdio skopì o Joseph-Louis Lagrange (1736-1813). Oi omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc den èqoun kamiˆ mh-tetrimmènh gn sia upoomˆda kai kˆje Abelian  omˆda pou eÐnai apl  eÐnai mia kuklik  omˆda pou èqei tˆxh ènan pr¸to arijmì (giatÐ?). orismì thc omˆdac brÐsketai sth shmantik  anakˆluy  tou ìti h omˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n. “This letter. o megˆloc majhmatikìc Hermann Weyl anafèrei sto biblÐo tou “Symmetry” [30] to ex c. is perhaps the most substantial piece of writing in the whole literature of mankind” H basik  idèa tou Galois  tan h je¸rhsh miac eidik c omˆdac metajèsewn tou sunìlou twn riz¸n enìc anˆgwgou poluwnÔmou f (x) me rhtoÔc suntelestèc. to teleutaÐo brˆdu thc zw c tou (29 Maòou 1832). Wc efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc apèdeixe ìti eÐnai adÔnaton na lujeÐ me rizikˆ h genik  exÐswsh thc morf c αn xn + αn−1 xn−1 + · · · + α0 = 0 ìtan n ≥ 5. h ènnoia thc omˆdac prwtoemfanÐsthke stic ergasÐec tou Evariste Galois (1811-1832). H ˆkrh tou n matoc pou od ghse ton Galois ston akatanìhto kai must rio. H omˆda aut  lègetai s mera omˆda tou Galois tou poluwnÔmou f (x).394 4.9 Aplèc Omˆdec 'Opwc èqoume  dh anafèrei. . gia n = 4. den èqei kanonikèc upoomˆdec ektìc apì thn tetrimmènh kai ton eautì thc. To jemelei¸dec èrgo tou Galois ousiastikˆ perilambˆnetai sto grˆmma pou èsteile autìc se èna fÐlo tou. Sunep¸c h G eÐnai mia apl  omˆda an kai mìnon an kˆje mh-tetrimmènoc omomorfismìc thc eÐnai ènac monomorfismìc. if judged by the novelty and profundity of ideas it contains. 'Eqoume  dh sunant sei tètoiec omˆdec. Autì  tan èna apì ta kentrikìtera majhmatikˆ probl mata thn epoq  ekeÐnh kai eÐqe sqedìn tautìqrona lujeÐ apì ton Niels Kewrik Abel (18021829) me upologistikèc mejìdouc se antÐjesh me tic omadojewrhtikèc mejìdouc tou Galois. To 1869 o Jordan uiojèthse ton ìro apl  omˆda gia mia omˆda metajèsewn pou den èqei mh-tetrimmènec gn siec kanonikèc upoomˆdec kai autìc o ìroc qrhsimopoieÐtai kai s mera gia mia opoiad pote omˆda pou èqei aut  thn idiìthta. Gi autì to grˆmma. dhlad  thc melèthc twn algebrik¸n dom¸n. 'Eqoume orÐsei tic kanonikèc upoomˆdec miac omˆdac G na eÐnai oi pur nec twn omomorfism¸n thc G. oi opoÐec apetèlesan to xekÐnhma thc sÔgqronhc ˆlgebrac. ton Auguste Chevalier. Omˆdec 4.

kˆje peperasmènh omˆda eÐnai peperasmènou m kouc en¸ h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn den eÐnai (giatÐ?). g −→ gK . m. SuneqÐzontac m autì ton trìpo paÐrnoume mia peperasmènh akoloujÐa L0 = G L1 L2 ··· Ln Ln+1 = {1} (∗) upoomˆdwn Li thc G tètoiwn ¸ste oi omˆdec phlÐka Li /Li+1 . . Autì shmaÐnei ìti h L1 eÐnai mia gn sia kanonik  upoomˆda thc G h opoÐa den perièqetai gn sia se kamiˆ ˆllh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. Aplèc Omˆdec 395 Apì autì to gegonìc ja mporoÔsame na fantastoÔme thn emfˆnish twn apl¸n omˆdwn metaxÔ twn ˆllwn omˆdwn ìpwc oi pr¸toi arijmoÐ emfanÐzontai metaxÔ twn fusik¸n arijm¸n. an h G eÐnai peperasmènou m kouc. . . . Sthn prohgoÔmenh diadikasÐa ja mporoÔsan antÐ gia tic upoomˆdec Li na eÐqan epilegeÐ ˆllec upoomˆdec Lj gia tic opoÐec na eÐqame thn akoloujÐa (∗∗) L0 = G L1 L2 ··· Lm Lm+1 = {1} sthn opoÐa ta phlÐka Lj /Lj+1 . f c (∗) kai (∗∗) isqÔei m = n kai Li /Li+1 ∼ Lσ(j) /Lσ(j)+1 gia kˆpoia metˆjesh = σ ∈ Sn . apì to je¸rhma thc antistoiqÐac upˆrqei gn sia kanonik  upoomˆda N thc G pou perièqei gn sia thn K . dhlad  gia kˆje tètoia akoloujÐa upˆrqei kˆpoio k ètsi ¸ste Gk = {1}.4. tou opoÐou h o apìdeixh den eÐnai mèsa stouc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. . Autì exhgeÐtai wc ex c. SuneqÐzontac aut  th diadikasÐa.9. JewroÔme ìlec tic omˆdec G gia tic opoÐec kˆje akoloujÐa upoomˆdwn thc G G1 G2 ··· Gk ··· eÐnai peperasmènh. An h G/K den eÐnai apl . mporoÔme na broÔme mia gn sia kanonik  upoomˆda L2 thc L1 tètoia ¸ste h L1 /L2 na eÐnai apl . An h G den eÐnai apl  kai K eÐnai mia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. 4. Gia parˆdeigma. Epanalambˆnontac thn Ðdia diadikasÐa gia thn omˆda L1 . tìte jewroÔme thn omˆda phlÐko G/K apì thn opoÐa paÐrnoume ton epimorfismì G → G/K. Gia opoiesd pote dÔo akoloujÐec upoomˆdwn thc G thc mor- .9. ja prèpei na pˆroume mia omˆda phlÐko G/L1 h opoÐa na eÐnai apl  omˆda. na eÐnai aplèc omˆdec.1 Je¸rhma. pou èqei pur na thn K . i = 0. j = 0. . S aut  thn perÐptwsh lème ìti h G eÐnai mia omˆda peperasmènou m kouc. . n. na eÐnai aplèc omˆdec. IsqÔei ìmwc to ex c shmantikì apotèlesma twn Jordan kai H¨lder. .

.396 4. i = 1. Omˆdec Epomènwc gia mia omˆda G peperasmènou m kouc oi aplèc omˆdec phlÐka Li /Li+1 mazÐ me tic pollaplìthtec me tic opoÐec emfanÐzontai se mia akoloujÐa (∗) upoomˆdwn thc G apoteloÔn analloÐwta stoiqeÐa thc G.. . . pi pr¸toi arijmoÐ. . . . eÐnai h pollaplìthta. s. tìte h akoloujÐa G =< x > < xp1 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1} eÐnai mia akoloujÐa thc morf c (∗). Ms eÐnai oi anˆ dÔo mh-isìmorfec aplèc omˆdec Li /Li+1 pou emfanÐzontai sthn en lìgw akoloujÐa (∗) tìte eÔkola prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange ìti h tˆxh thc G eÐnai Ðsh me | G | = | M1 |m1 · | M2 |m2 · .. < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . . . ìpou n = p1 p2 · · · pt .. .. .< xp1 ···pt−1 > ∼ = = = Cpt . An h G eÐnai peperasmènh kai M1 . an jewr soume thn kuklik  omˆda G = < x > tˆxhc n.. blèpoume ìti G/ < xp2 > ∼ < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . . . . Autì to deÐqnoume sqhmatikˆ wc ex c G G/L1 L1 L1 /L2 L2 L2 /L3 L3 . Ln {1} Ln Gia parˆdeigma. . . M2 . me thn opoÐa emfanÐzetai h Mi sthn akoloujÐa (∗). . SugkrÐnontˆc thn me thn prohgoÔmenh. Mia ˆllh akoloujÐa thc Ðdiac morf c eÐnai h G =< x > < xp2 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1}. . = = < xp2 > / < xp1 p2 > ∼ G/ < xp1 > ∼ Cp1 = = . Oi antÐstoiqec aplèc omˆdec Li /Li+1 ed¸ eÐnai oi G/ < xp1 > ∼ Cp1 . · | Ms |ms ìpou mi .

5 Autì to apotèlesma to eÐqe eikˆsei to 1900 ènac apì touc jemeliwtèc thc JewrÐac Omˆdwn o W. ìpou p pr¸toc. mporoÔme na upojèsoume ìti n ≥ 4. 4. Aplèc Omˆdec 397 kai ìla ta ˆlla phlÐka sumpÐptoun.4. sa to apotèlesma tou ParadeÐgmatoc pou akoloujeÐ thn Parat rhshc 4. An K eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc An pou perièqei ènan 3-kuklo. EpÐshc to ìti kˆje fusikìc arijmìc analÔetai se ginìmeno pr¸twn arijm¸n prokÔptei apì to gegonìc ìti gia thn kuklik  omˆda Cn tˆxhc n mporoÔme na jewr soume mia akoloujÐa upoomˆdwn L0 = Cn > L1 > L2 > · · · > Lk = {1} ètsi ¸ste metaxÔ thc Li kai thc Li+1 .9. . dhlad  ìti oi omˆdec phlÐka pou prokÔptoun apì mia o akoloujÐa upoomˆdwn thc G thc morf c (∗) eÐnai anexˆrthtec apì thn akoloujÐa kai exart¸ntai mìno apì thn Ðdia thn G. i = 0. Tìte.15 ta 1 kai 2 me α kai β antÐstoiqa blèpoume ìti ìloi oi 3-kukloi (α β δ) parˆgoun thn An kai ˆra K = An . Qrhsimopoi¸ntac thn parapˆnw Prìtash. Me ˆlla lìgia. (1 2 3). 'Estw (α β γ) ∈ K . afoÔ (α β)(γ δ) ∈ An . me to “Cole Prize” sta majhmatikˆ. . Burnside. 4. Autì mac dÐnei kai mia ˆllh apìdeixh thc monadikìthtac thc anˆlushc tou n se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. an δ = α. Apìdeixh. Allˆ (α γ β) = (α β γ)2 ∈ K kai (α β)(γ δ)K( (α β)(γ δ) )−1 = K . eÐnai fanerì ìti oi aplèc omˆdec paÐzoun shmantikìtato rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn. 1. To apotèlesma autì kai kurÐwc h teqnik  pou qrhsimopoieÐtai gia thn apìdeix  tou od ghsan telikˆ sth lÔsh tou probl matoc thc taxinìmhshc twn apl¸n omˆdwn. Allˆ. To 1963 oi majhmatikoÐ Feit kai Thompson apèdeixan ìti an mia mh-Abelian  omˆda èqei peritt  tˆxh aut  den eÐnai apl . h omˆda phlÐko Li /Li+1 eÐnai apl  Abelian  kai ˆra tˆxhc p. (1 3 2)}. β. β .2 Prìtash. tìte K = An . antikajist¸ntac sto Je¸rhma 4.9. den upˆrqei kamiˆ upoomˆda thc G. en¸ to 1970 aponem jhke ston Thompson to Fields Medal. Apì thn epoq  tou Jordan kai kurÐwc ton 20o ai¸na polloÐ korufaÐoi majhmatikoÐ asqol jhkan me to prìblhma thc taxinìmhshc twn peperasmènwn apl¸n omˆdwn. Sunep¸c (α β δ) ∈ K . k − 1. prokÔptei ˆme5 Gia thn ergasÐa aut  oi Feit kai Thompson brabeÔjhkan to 1965.9. èqoume ( (α β)(γ δ) )(α γ β)( (α β)(γ δ) )−1 = (α β)(γ δ)(α γ β)(γ δ)(α β) = (α β δ). Autì akrib¸c anafèrei to Je¸rhma 4. . .1 twn Jordan kai H¨lder.3 Parat rhsh. Apì autˆ pou anafèrjhkan.9. γ .4. gia kˆje δ = α.27. . to megalÔtero brabeÐo pou aponèmetai kˆje tèssera qrìnia sta majhmatikˆ.4. Kaj¸c A1 = A2 = {1} kai A3 = {1. Sunep¸c o n ja prèpei na eÐnai ginìmeno dunˆmewn pr¸twn arijm¸n. .

4. 'Estw α5 èna sÔmbolo diˆforo twn αi . Upojètoume ìti K eÐnai mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc An . (1 3)(2 4). Kaj¸c èqoume K ja prèpei h metˆjesh An . 'Estw m autì to pl joc. Omˆdec Prˆgmati. mporoÔme na jewr soume metaxÔ twn mh-tautotik¸n metajèsewn pou an koun sthn K mia metˆjesh σ tètoia ¸ste to pl joc twn sumbìlwn pou den mènoun stajerˆ kˆtw apì thn σ na eÐnai to elˆqisto dunatì. Epiplèon gia n = 3 kai n ≥ 5 h An eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc Sn . EpÐshc eÐnai fanerì ìti h A3 eÐnai apl  omˆda kai ìti eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc S3 .9. PerÐptwsh 2h. . PerÐptwsh 1h. h A4 den mporeÐ na èqei kamiˆ gn sia upoomˆda tˆxhc 6. H σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo antimetajèsewn σ = (α1 α2 )(α3 α4 ) · · · . AfoÔ h σ eÐnai ˆrtia ja prèpei m ≥ 3. EÐnai fanerì ìti h K4 eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc S4 . èpetai ìti aut  af nei stajerˆ perissìtera sÔmbola apì ìsa af nei h σ . Upojètoume ìti m > 3 kai diakrÐnoume dÔo peript¸seic. (1 2)(3 4).398 4. Ja deÐxoume ìti h K perièqei ènan 3-kuklo. Kaj¸c ìmwc h σ af nei stajerˆ ta sÔmbola α1 kai α2 . èstw σ = (α1 α2 α3 · · · ) · · · . 'Estw n ≥ 5. H èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn perièqei toulˆqiston ènan kÔklo pou den eÐnai antimetˆjesh. afoÔ afenìc mia tètoia upoomˆda ja  tan kanonik  kai afetèrou ja perieÐqe ènan 3-kuklo kaj¸c h A4 èqei 8 3-kÔklouc. Gia kˆje n = 4. Autì eÐnai ˆtopo. 4. Gia thn perÐptwsh n = 4. Tìte ìmwc ja èqoume σ = σ −1 σ ∈ K kai σ = i. afoÔ σ = σ .4 Je¸rhma (Galois). Qrhsimopoi¸ntac to AxÐwma tou ElaqÐstou. h An eÐnai apl  omˆda. (1 4)(2 3) } tou Klein. opìte apì thn prohgoÔmenh prìtash ja prèpei K = An . h S4 perièqei mìno dÔo kanonikèc mh-tetrimmènec upoomˆdec: thn A4 kai thn upoomˆda K4 = { 1. 2. Allˆ to mìno sÔmbolo pou den mènei stajerì apì th σ kai mènei stajerì apì th σ eÐnai Ðswc to α5 . 3. Apìdeixh. i = 1. σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 )(α4 α5 ) · · · na eÐnai stoiqeÐo thc K .

ja prèpei na eÐnai K = An   K = Sn . upˆrqoun toulˆqiston dÔo ˆlla sÔmbola. i=1 Hi eÐnai mia upoomˆda thc G. tìte. KleÐnoume aut  thn parˆgrafo me mia genÐkeush tou jewr matoc tou Cayley mèsw thc opoÐac mporoÔme na exetˆzoume an mia omˆda eÐnai apl    ìqi. i2 tètoioi ¸ste h1 ∈ Hi1 . m > n } eÐnai isìmorfh me thn Sn kai Gn < Gn+1 . afoÔ H = ∅ kai gia h1 . ta opoÐa h σ den af nei stajerˆ. 4. Kaj¸c h K eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . h monadik  upoomˆda thc Gn pou èqei deÐkth 2 sthn Gn . mporoÔme na kata- skeuˆsoume mia ˆpeirh apl  omˆda wc ex c. An K ∩ Hj = { i } gia kˆje j . Tìte. epeid  | Sn : An | = 2. 2 'Estw K = { i. ìpou σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 α4 · · · ) · · · . mènoun stajerˆ kai apì th σ . Autì eÐnai kai pˆli ˆtopo. dhlad  An ⊆ K . tìte gia kˆje j isqÔei K ∩ Hj Hj kai ˆra apì to prohgoÔmeno je¸rhma gia j ≥ 5 K ∩ Hj = Hj   { i }. 'Eqoume de G = ∞ n=1 Gn . Hi1 ≤ Hj kai Hi2 ≤ Hj kai ˆra h1 h−1 ∈ Hj . opìte gia j = max{ i1 . JewroÔme t¸ra mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda K thc Sn . èstw ta α4 kai α5 .5 Parat rhsh. h2 ∈ Hi2 . tìte K ∩ Hj = Hj gia kˆje j kai ˆra K = H . τ }. èqoume σ = σ −1 σ ∈ K . sÔmfwna me ta prohgoÔmena. Tìte h ˆpeirh ènwsh H= ∞ deÐktec i1 .9. 2 An K H . EÐnai fanerì ìti ìla ta sÔmbola pou mènoun stajerˆ kˆtw apì th σ . JewroÔme th summetrik  omˆda SN ìlwn twn metajèsewn epÐ twn fusik¸n arijm¸n.4.9. An K ∩ An = An . 'Estw G h upoomˆda thc SN ìlwn twn metajèsewn pou af noun mìno peperasmèno pl joc sÔmbola mhstajerˆ. tìte. An K ∩ Hj = Hj = { i } gia kˆpoio j . Tìte ìmwc eÐnai τ ∈ Z(Sn ) = {i}. ja prèpei | K | = 2. Gia kˆje n ∈ N. ja prèpei na isqÔei ρτ ρ−1 = τ gia kˆje ρ ∈ Sn . Apì to gegonìc ìti h An eÐnai apl . prèpei K ∩ An = An   {1}. en¸ h σ af nei stajerì to sÔmbolo α1 pou den to af nei stajerì h σ . tìte K = { i }. T¸ra èstw Hn . n! epeid  | K An | = | K | | An | = | K | ≤ n! kai | K | = 1. h2 ∈ H upˆrqoun . Aplèc Omˆdec 399 Kaj¸c h σ eÐnai ˆrtia kai den af nei stajerˆ m > 3 sÔmbola. h upoomˆda Gn = {σ ∈ G | σ(m) = m gia kˆje m ∈ N. H tom  K ∩ An eÐnai kanonik  upoomˆda thc An kai ˆra. IsqÔei de | G : H | = 2 (giatÐ?). i2 }. gia n > 1. dhlad  h upoomˆda Hn thc Gn eÐnai isìmorfh me thn An . An K ∩ An = {1}.

7. h eikìna ρH (G) eÐnai isìmorfh me thn G/K 6 Shmei¸noume ed¸ ìti gia H = {1} paÐrnoume to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.7. èstw N G me N ≤ H . Tìte. gia ton pur na K tou opoÐou èqoume | G/K | = | G/K : H/K | | H/K | ìpou | G/K : H/K | = | G : H | = δH . Gia ton pur na K = ker ρH .9. Sunep¸c o pur nac K perièqetai sthn H . Epiplèon isqÔei τg1 g2 = τg1 τg2 . apì to Je¸rhma 4.6 Je¸rhma. Autì shmaÐnei ìti gia kˆje g ∈ G kai y ∈ N isqÔei g −1 yg ∈ H . upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou perièqetai sthn H tètoia ¸ste o δH diaireÐ ton deÐkth | G : K | = δK kai o δK diaireÐ to δH !. Omˆdec 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G kai G/H to aristerì sÔnolo phlÐko. Tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei thn metˆjesh τg epÐ tou G/H me xH −→ gxH . 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc G pou èqei peperasmèno deÐkth | G : H | = δH . JewroÔme ton prohgoÔmeno omomorfismì ρH . . y ∈ g∈G gHg −1 = K gia kˆje y ∈ N kai ˆra N ≤ K .11). Apìdeixh. EpÐshc.10. apì to Je¸rhma thc AntistoiqÐac 4. Dhlad  h ρH eÐnai ènac omomorfismìc. 4.6 Epiplèon autìc o pur nac perièqei kˆje kanonik  upoomˆda thc G pou perièqetai sthn H .400 4. èqoume K = { g ∈ G | τg = i } = { g ∈ G | τg (xH) = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | gxH = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gxH = H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gx ∈ H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | g ∈ xHx−1 gia ìla ta x ∈ G } = x∈G xHx−1 . 'Etsi èqoume thn antistoiqÐa ρH : G −→ S|G/H| .5. g −→ τg h opoÐa eÐnai profan¸c mia apeikìnish. tìte h G èqei mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda pou perièqetai sthn H kai ˆra h G den eÐnai apl .12. Tìte. kaj¸c τg1 g2 (xH) = g1 g2 xH = τg1 ( τg2 (xH) ) = τg1 τg2 (xH) . Prˆgmati. An h G eÐnai peperasmènh kai h tˆxh thc | G | den diaireÐ to δH ! gia mia gn sia upoomˆda H thc G.

| G | ). Tìte. ja prèpei k = 1 (giatÐ?).k. 'Etsi. ja eÐnai hk −1 = 1 kai ˆra k p ≡ 1 mod p. pou diaireÐ thn tˆxh thc G. h H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. Aplèc Omˆdec 401 kai ˆra h tˆxh | G/K | = | G : K | = δK diaireÐ thn tˆxh δH ! = | S|G/H| |.9.d. ton pur na K thc ρH .k.4. Qrhsimopoi¸ntac to prohgoÔmeno Je¸rhma. Epeid  to p2 den diaireÐ to p! = | G : H |!. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc.9. Sunep¸c h G den eÐnai apl .(p!. gia kˆpoio k me 1 ≤ k < p. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou o deÐkthc thc δK diaireÐ to p! = | G : H |!. mporoÔme g 2 hg −2 = ghk g −1 = ghg −1 k = hk p k = hk 2 kai epagwgikˆ èqoume ìti h = g p hg −p = hk . 'Estw g ∈ G. pou perièqetai sthn H . shmaÐnei ìti o omomorfismìc ρH den mporeÐ na eÐnai ènac monomorfismìc diìti diaforetikˆ h eikìna ρH (G) ja  tan isìmorfh me thn G kai ja èprepe h tˆxh | G | na diairoÔse thn tˆxh δH ! thc S|G/H| . h G èqei p + 1 mh-tetrimmènec upoomˆdec h kˆje mia tˆxhc p (giatÐ?).9 . Allˆ o deÐkthc δK diaireÐ kai thn tˆxh | G | thc G.7 Pìrisma. T¸ra. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc Apìdeixh. Kaj¸c to phlÐko G/H eÐnai kuklik  omˆda. tìte ja èqoume g1 g2 = g i hj g t hk = g t hk g i hj = g2 g1 . 'Estw h = 1 èna stoiqeÐo thc G kai H = h . Epeid  K ≤ H ja prèpei telikˆ na eÐnai K = H. eÐnai Abelian . an g1 . p Ask seic 4. 'Ara h G èqei mia tetrimmènh kanonik  upoomˆda. Tìte. upˆrqei g ∈ G ¸ste G/H = gH . Sunep¸c.d. H upìjesh ìti h tˆxh | G | thc G den diaireÐ to δH !.(p!. Tìte ghg −1 = hk . | G |) = p. 4. Apì autì prokÔptei ìti 4. na deÐxoume ìti kˆje omˆda G tˆxhc p2 . Sunep¸c o δK ja diaireÐ ton m. An h G èqei mia upoomˆda H pou èqei deÐkth p tìte h H eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. ja prèpei m. Prˆgmati. Autì shmaÐnei ìti to h metatÐjetai me to g kai epeid  to g eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo thc G to h metatÐjetai me ìla ta stoiqeÐa thc G. arkeÐ na jewr soume thn perÐptwsh katˆ thn opoÐa ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc èqoun tˆxh p. upojètoume ìti h G eÐnai peperasmènh kai ìti H G. afoÔ h ρH (G) eÐnai upoomˆda thc S|G/H| . 'Ara δK = p = δH . Allˆ epeid  o p eÐnai o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc | G |.8 ParadeÐgmata.9. g2 ∈ G me g1 = g i hj kai g2 = g t hk .

opìte | K |= 2. Upojètoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 11. = 2. EpÐshc jewroÔme thn upoomˆda H= α β 0 γ | α. . ja up rqe ènac omomorfismìc φ : G → S|G:H| me pur na mia mh-tetrimmènh upoomˆda K . DeÐxte ìti mia ˆpeirh apl  omˆda G den mporeÐ na èqei mia upoomˆda H peperasmènou deÐkth. 4. β. Upìdeixh: An eÐqe. JewroÔme thn omˆda G = GL2 (Z3 ). 'Estw K to kèntro Z(G). DeÐxte ìti an G eÐnai mia apl  peperasmènh omˆda kai H mia upoomˆda thc pou èqei deÐkth èna pr¸to arijmì p. γ ∈ Z3 . DeÐxte ìti h G den eÐnai apl . αγ = 0 xHx−1 x∈G a) DeÐxte ìti | H |= 12 kai ìti K = b) DeÐxte ìti G/K ∼ S4 . tìte o p eÐnai o megalÔteroc pr¸toc pou diaireÐ thn tˆxh | G | thc G kai o p2 den diaireÐ thn | G |.402 4. 'Estw G mia omˆda tˆxhc 143. 3. = Upìdeixh: Qrhsimopoi ste ton omomorfismì φ : G → S|G:H| . afoÔ G/K ∼ φ(G) ≤ S|G:H| . Omˆdec 1. opìte | G | = 48.

.

Omˆdec .404 4.

Mèsw aut c thc je¸rhshc mporeÐ na melethjeÐ h dom  aut c kaj eaut c thc omˆdac. Se aut  thn teleutaÐa Enìthta tou biblÐou anaptÔssoume orismèna stoiqeÐa aut c thc jewrÐac. thn opoÐa s mera onomˆzoume “drˆsh” omˆdac pˆnw se q¸rouc kai genikìtera pˆnw se sÔnola. qrhsimopoi¸ntac tic omˆdec metasqhmatism¸n tou q¸rou oi opoÐoi af noun analloÐwtec orismènec gewmetrikèc idiìthtèc tou.5 Drˆseic Omˆdwn H spoudaiìthta thc jewrÐac omˆdwn. upodhl¸netai apì tic dunatìthtec efarmog c thc se diˆforouc episthmonikoÔc klˆdouc. thn ènnoia thc omˆdac kai tautìqrona thn qrhsimopoÐhse gia thn diereÔnhsh twn lÔsewn miac algebrik c exÐswshc. Epiplèon mac parèqontai apotelesmatikˆ ergaleÐa gia th lÔsh sunduastik¸n problhmˆtwn. o opoÐoc ìrise. Autìc to 1872 sthn enarkt rio omilÐa wc kajhght c tou PanepisthmÐou Erlangen thc GermanÐac (gnwst c wc “Prìgramma Erlangen”) èkane thn taxinìmhsh twn diˆforwn tÔpwn “gewmetrÐac” mèsa se èna q¸ro. Oi perissìterec efarmogèc thc jewrÐac omˆdwn ekfrˆzontai mèsw aut c akrib¸c thc je¸rhshc tou Klein. ènac apì autoÔc pou sunèdese to ìnomˆ tou me th JewrÐa Omˆdwn eÐnai o Felix Klein (1849-1925).3. ìpwc aut  dÐnetai sthn parˆgrafo 5. ìpwc eÐdame. kai genikìtera twn majhmatik¸n. Metˆ ton Evariste Galois. 405 . MÐa apì tic shmantikèc efarmogèc thc ènnoiac thc “drˆshc” eÐnai h sÔntomh kai komy  apìdeixh tou Helmut Wielandt [31] twn jewrhmˆtwn tou Sylow.

Prˆgmati èqoume ϑ(g1 g2 ) =σg1 g2 = σg1 ◦ σg2 = ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ).1 OrismoÐ kai ParadeÐgmata 'Estw G mia omˆda kai X èna mh kenì sÔnolo. eÐnai 1 − 1 kai epÐ. sun jwc tic lème metasqhmatismoÔc tou X orizìmenouc apì ta stoiqeÐa thc G. afoÔ an g · x = g · x . a) δ(1. δ(g2 . Ja lème ìti h G dra pˆnw sto X an èqoume mia apeikìnish δ : G × X −→ X. Prˆgmati. 'Etsi oi idiìthtec a) kai b) grˆfontai 1 · x = x kai g1 · (g2 · x) = (g1 g2 ) · x antÐstoiqa.1 Parathr seic. σg (x) = g · x. AntÐstrofa. Tic apeikonÐseic σg . Drˆseic Omˆdwn 5. g ∈ G. x) tou stoiqeÐou (g.406 5. x ∈ X. x) = x b) δ(g1 . Sun jwc thn eikìna δ(g. Mia tètoia apeikìnish δ onomˆzetai drˆsh thc G pˆnw sto X . . afoÔ (g1 g2 ) · x = ϑ(g1 g2 )(x) = (ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ))(x) = ϑ(g1 )(ϑ(g2 )(x)) = ϑ(g1 )(g2 · x) = g1 · (g2 · x) kai 1 · x = ϑ(1)(x) = 1X (x) = x. x). kˆje omomorfismìc ϑ : G → SX orÐzei mia drˆsh thc G pˆnw sto X jètontac ϑ(g)(x) = g · x. pur nac thc drˆshc thc G pˆnw sto X . x)) = δ(g1 g2 . dhlad  1 · x = 1 · x kai sunep¸c x = x . 5. An t¸ra orÐsoume thn antistoiqÐa ϑ : G −→ SX . tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish tou X ston eautì tou. Dhlad  h apeikìnish σg eÐnai èna stoiqeÐo thc summetrik c omˆdac SX tou X . tìte g −1 (g · x) = g −1 · (g · x )   (g −1 g) · x = (g −1 · g) · x .1. kaj¸c tìte h ϑ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn tou opoÐou o pur nac onomˆzetai σg1 g2 (x) =(g1 g2 ) · x = g1 · (g2 · x) = g1 · σg2 (x) = σg1 (σg2 (x)) =(σg1 ◦ σg2 )(x). x) pou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. x) −→ δ(g. 'Otan mia omˆda G dra pˆnw sto sÔnolo X . ϑ(g) = σg . x) thn sumbolÐzoume me g · x. h apeikìnish σg : X −→ X. g2 ∈ G kai x ∈ X . gia kˆje g1 . gia kˆje x ∈ X. gia kˆje x ∈ X kai g ∈ G. Epiplèon kˆje stoiqeÐo x ∈ X eÐnai eikìna tou stoiqeÐou g −1 · x. (g.

afoÔ 0v = 0. o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. OrismoÐ kai ParadeÐgmata 407 5. . Pˆli ed¸ o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. ρ2 } ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 120◦ kai èstw X = {1. . h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn tou V (ìpwc kai kˆje upoomˆda thc) dra me profan  trìpo pˆnw sto V . tìte T · x = T (x) = x. . An X = {1. 'Estw V ènac mh mhdenikìc dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F. gia kˆje g ∈ G kai x ∈ X . an kai mìnon an T = 1V . 2. λ ∈ F. Aut  onomˆzetai tetrimmènh drˆsh. Sunep¸c h Dn eÐnai ousiastikˆ mia upoomˆda thc Sn . JewroÔme th diedrik  omˆda D4 h opoÐa ìpwc eÐdame dra pˆnw stic korufèc enìc tetrag¸nou kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. . 4. 5. EpÐshc. ρ. 3. Prˆgmati. v ∈ V . en¸ h sÔnjesh twn metajèsewn ikanopoieÐ thn idiìthta b) tou orismoÔ thc drˆshc.1. δ2 } twn diagwnÐwn tou tetrag¸nou: . tìte to bajmwtì ginìmeno den eÐnai mia drˆsh thc F+ pˆnw sto V . gia kˆje v ∈ V . MporoÔme ìmwc na jewr soume thn D4 na dra pˆnw sto sÔnolo X = {δ1 . eÐnai mia drˆsh thc pollaplasiastik c omˆdac F∗ tou F pˆnw sto sÔnolo V . O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda {1} thc F∗ (giatÐ?). h omˆda Dn dra epÐ tou X kai aut  h drˆsh dÐnei ènan monomorfismì thc Dn sthn Sn . h tautotik  metˆjesh af nei stajerì kˆje stoiqeÐo tou X . 3. (1 3 5)(2 4 6). 6} oi korufèc enìc exag¸nou.1. 'Etsi. Tìte h G mporeÐ na “anaparastajeД apì thn upoomˆda {i.2 ParadeÐgmata. 'Opwc èqoume dei sthn Parˆgrafo 3. 4. gia kˆje x ∈ V . An jewroÔsame thn prosjetik  omˆda F+ tou F. Tìte to bajmwtì ginìmeno λv . O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai ìlh h omˆda G. 2. Ed¸. To Ðdio isqÔei kai gia kˆje upoomˆda thc Dn . 2. 1. n} kai G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n.5. Gia opoiad pote omˆda G kai opoiod pote sÔnolo X = ∅ orÐzoume th drˆsh g ·x = x. èstw G = {1. 'Estw G h diedrik  omˆda Dn kai X to sÔnolo twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ n-gwnou.1. afoÔ an T eÐnai mia grammik  apeikìnish tou V . (1 5 3)(2 6 4)} thc S6 . 5. tìte h G dra profan¸c pˆnw sto X .

8. An orÐsoume g · U = gU = {gu | u ∈ U} gia kˆje U ∈ X . Ed¸. 7. 'Otan jèloume na melet soume th dom  miac omˆdac G sun jwc th jewroÔme na dra pˆnw ston eautì thc.1.408 2 q 5. 'Estw X = P(G) to dunamosÔnolo (sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn) thc omˆdac G. α2 }. g ∈ G tìte aut  eÐnai mia drˆsh pˆnw sto X . dhlad  to sÔnolo X eÐnai h Ðdia h G. apodeiknÔoume t¸ra. (EÐnai drˆsh. en¸ an jèsoume g · U = Ug = { ug | u ∈ U } tìte aut  den eÐnai drˆsh (an h omˆda den eÐnai Abelian ) afoÔ g1 · (g2 · U) = g1 · (Ug2 ) = Ug2 g1 = (g2 g1 ) · U . Kˆje omˆda G me tˆxh 2m. g. 5. kaj¸c 1·x = x. x∈G Wc èna pr¸to apotèlesma. allˆ h upoomˆda {1. 'Enac trìpoc drˆshc eÐnai an jèsoume g · x = gx (o pollaplasiasmìc thc G). 'Estw X = G/H to sÔnolo twn arister¸n klˆsewn miac upoomˆdac H miac omˆdac G. 6. ρ2 . jètontac g · (xH) = (gx)H gia kˆje g ∈ G kai xH ∈ G/H . den eÐnai apl . ìpou o m > 1 eÐnai perittìc. α1 .4 'Enac ˆlloc trìpoc eÐnai an jèsoume g · x = gxg −1 .3 Prìtash. Sthn pr¸th perÐptwsh o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda en¸ sth deÔterh eÐnai to kèntro Z(G) thc G (giatÐ?). . ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 90◦ kai αi h anˆklash wc proc th diag¸nio δi . x ∈ G. Aut  h drˆsh onomˆzetai drˆsh suzugÐac. o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG/H (ton opoÐo jewr same sthn Parˆgrafo 4. −1 −1 (g1 g2 ) · x = g1 g2 xg2 g1 = g1 · (g2 · x)). qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia thc drˆshc miac omˆdac. Drˆseic Omˆdwn q1 d 3 δ1   d   d   d   q dq d δ2   4 O pur nac aut c thc drˆshc den eÐnai h tetrimmènh upoomˆda.9) èqei pur na thn tom  xHx−1 .5. OrÐzoume mia drˆsh thc G sto X . to ex c. Opìte o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG eÐnai autìc akrib¸c pou jewr jhke sto je¸rhma tou Cayley 3.

'Estw G = O2 (R). opìte G = G1 ∪G2 . gia kˆje g ∈ G2 . isqÔei g · x = x gia kˆje x ∈ G. Na orÐsete mia “fusiologik ” drˆsh thc G pˆnw sto sÔnolo X = X1 ∪ X2 . 2. Kaj¸c 1 ∈ G1 . ja prèpei | G1 | ≥ 2 kai ˆra upˆrqei g ∈ G me g 2 = 1 kai g = 1. Epeid  | G | = 2m = | G1 | + | G2 |. JewroÔme t¸ra th G na dra pˆnw ston eautì thc G me g · x = gx gia kˆje g. 3. ja prèpei oi prohgoÔmenoi kÔkloi na eÐnai mìno antimetajèseic. Tìte. g = g −1 kai g −1 ∈ G2 . afoÔ to pl joc twn sumbìlwn pou perilambˆnontai se autèc eÐnai 2m. Sunep¸c to pl joc touc prèpei na eÐnai perittì (Ðso me m). ja prèpei to pl joc | G1 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G1 na eÐnai epÐshc ˆrtio. OrismoÐ kai ParadeÐgmata 409 Apìdeixh. o omomorfismìc π ◦ L : G → {1. Prˆgma˙ ti. 'Etsi. blèpoume ìti autoÐ oi kÔkloi prèpei 2 na eÐnai ìloi antimetajèseic   1-kÔkloi afoÔ σg = i kai ˆra 2 =e. DeÐxte ìti h antistoiqÐa G × P(H) −→ P(H) (g. Arqikˆ. DeÐxte ìti gia kˆje dÔo shmeÐa P kai Q tou epÐpedou R2 upˆrqei A ∈ G tètoio ¸ste A(P ) = Q an kai mìnon an to P kai to Q eÐnai shmeÐa tou Ðdiou kÔklou x2 + y 2 = r2 gia kˆpoio r ≥ 0. U) −→ gUg −1 eÐnai drˆsh. . Kaj¸c g = 1. 'Estw ìti G2 = ∅. g ∈ G). tìte bèbaia o isqurismìc eÐnai profan c. 'Ara to pl joc | G2 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G2 eÐnai ˆrtio. Ask seic 5. eÐnai epÐ kai ˆra o pur nac tou èqei deÐkth 2.1 1. x ∈ G. 'Estw G mia omˆda kai H mia kanonik  upoomˆda thc.(twn mhk¸n twn kÔklwn). 'Estw X1 kai X2 dÔo sÔnola pˆnw sta opoÐa dra h Ðdia omˆda G. ìpou L : G → SG eÐnai o omomorfismìc pou orÐsthke sto je¸rhma tou Cayley (dhlad  L(g)(g ) = gg gia kˆje g.k. 'Ara h metˆjesh σg ∈ SG den af nei kanèna stoiqeÐo thc G stajerì.1. ja deÐxoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2. èstw G1 = {g ∈ G | g 2 = 1} kai G2 = {g ∈ G | g 2 = 1}.5. Jewr¸ntac thn èkfrash thc σg se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. Upojètoume ìti X1 ∩ X2 = ∅. −1}. 'Etsi. h σg eÐnai mia peritt  metˆjesh kai ˆra gia to prìshmì thc ja isqÔei π(σg ) = −1.p. An G2 = ∅. Kaj¸c ìmwc h σg den af nei kanèna stoiqeÐo stajerì.

Prˆgmati. y ∈ X . ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi troqièc twn stoiqeÐwn tou X apoteloÔn mia diamèrish tou X . 'Etsi oi troqièc eÐnai oi klˆseic isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diamèrish tou X . oi klˆseic suzugÐac eÐnai gnwstèc apì th Grammik  'Algebra. tìte h Tx ∩ Ty = ∅   Tx = Ty . 4 tou tetrag¸nou. An H eÐnai mia upoomˆda miac omˆdac G kai orÐsoume th drˆsh thc H pˆnw sto sÔnolo G me h · g = gh−1 . h K eÐnai kanonik  an kai mìno an aut  eÐnai ènwsh klˆsewn suzugÐac. ArkeÐ loipìn na deÐxoume ìti an x. 2. 3. h C (A) kajorÐzetai apì th morf  Jordan tou A. Sunep¸c. Apì autèc tic epishmˆnseic. .2. 'Omoia prokÔptei ìti Ty ⊆ Tx . g ∈ G. ìpou L eÐnai èna uposÔnolo tou X pou perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje troqiˆ. èpetai ìti oi klˆseic suzugÐac paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth thc dom c miac omˆdac. Gia èna stoiqeÐo x ∈ X . tìte eÐnai fanerì ìti oi troqièc aut c thc drˆshc eÐnai oi aristerèc klˆseic mod H sth G. to uposÔnolo Tx = {g · x | g ∈ G} tou X onomˆzetai troqiˆ tou stoiqeÐou x kˆtw apì th drˆsh thc G. an z ∈ Tx ∩ Ty . dhlad  x ∈ Ty kai ˆra Tx ⊆ Ty . Sunep¸c èqoume thn xènh ènwsh · X= x∈L Tx .410 5. y ∈ X eÐnai isodÔnama wc proc th drˆsh thc G an kai mìnon an x = g · y gia kˆpoio g ∈ G. tìte z = g · x = g · y gia kˆpoia g. Gi aut  th drˆsh. EÐnai fanerì ìti X = x∈X Tx . h troqiˆ enìc stoiqeÐou g ∈ G onomˆzetai klˆsh suzugÐac tou g kai sumbolÐzetai sun jwc me C (g) = {xgx−1 | x ∈ G}. Drˆseic Omˆdwn 5. Gia thn omˆda Sn . Autì shmaÐnei ìti (g −1 g ) · y = x.2 Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec JewroÔme mia omˆda G h opoÐa dra pˆnw se èna sÔnolo X . 'Etsi. EpÐshc eÐnai fanerì ìti mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai kanonik  an kai mìno an h klˆsh suzugÐac kˆje stoiqeÐou thc K eÐnai uposÔnolo thc K . Sunep¸c dÔo stoiqeÐa x. g ∈ G. Me ˆlla lìgia. Prˆgmati. an A eÐnai ènac n×n migadikìc pÐnakac me det A = 0. opìte Tx = Ty . an jewr soume thn omˆda D4 na dra pˆnw stic korufèc 1. tìte h klˆsh suzugÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc ìmoiouc me ton A pÐnakec. kaj¸c epÐshc kai stic efarmogèc thc JewrÐac Omˆdwn. T¸ra jewroÔme th drˆsh suzugÐac miac omˆdac G. tìte h troqiˆ T1 thc koruf c 1 eÐnai ìlo to sÔnolo X kai sunep¸c ìlec oi korufèc eÐnai isodÔnamec wc proc aut  th drˆsh. oi klˆseic suzugÐac èqoun  dh kajoristeÐ sthn Parˆgrafo 4. Gia thn omˆda GLn (C). h ∈ H .

1. Aut  eÐnai −1 mia apeikìnish.2. Upojètoume ìti mia omˆda G dra pˆnw se èna sÔnolo X kai | T x | = | G : Gx | IdiaÐtera. dhlad  g1 Gx = g2 Gx . EÐnai profanèc ìti to Gx eÐnai mia upoomˆda thc G kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tom  Gx . IsqÔei de to ex c basikì apotèlesma. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 411 H troqiˆ enìc stoiqeÐou x tou X èqei ˆmesh sqèsh me th legìmenh stajeropoioÔsa upoomˆda tou x thc G.8. g1 . g2 ∈ G tìte g1 g2 ∈ Gx kai ˆra −1 (g1 g2 ) · x = x. èqoume | G | = | Tx | | Gx | kai ˆra to pl joc twn stoiqeÐwn miac troqiˆc diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac. gnwstì wc Je¸rhma twn troqi¸n. gk eÐnai stoiqeÐa thc G anˆ dÔo mh suzug  tètoia ¸ste gia kˆje g ∈ G upˆrqei i gia to opoÐo g ∈ C (gi ). .2. 'Estw g1 . an h G eÐnai peperasmènh. Mia qr simh plhroforÐa pou mac dÐnoun oi klˆseic suzugÐac eÐnai ìti h tˆxh miac omˆdac G eÐnai to ˆjroisma twn tˆxewn twn klˆsewn suzugÐac thc: |G| = i | C (gi ) | ìpou g1 .2. T¸ra gia èna y ∈ Tx . Mia . dhlad  to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G pou af noun stajerì to x kˆtw apì th dosmènh drˆsh. x∈X èstw Tx h troqiˆ enìc stoiqeÐou x. Apìdeixh. 5. Aut  orÐzetai wc to uposÔnolo Gx = {g ∈ G | g · x = x} thc G. afoÔ an g1 Gx = g2 Gx .5. g2 ∈ G me ϑ(g1 Gx ) = ϑ(g2 Gx ). .1. g2 .2. Prˆgmati. . To parapˆnw Je¸rhma mporeÐ na jewrhjeÐ wc mia genÐ- keush tou Jewr matoc tou Lagrange. upˆrqei h arister  klˆsh gGx gia thn opoÐa ϑ(gGx ) = y . JewroÔme to sÔnolo G/Gx twn arister¸n klˆsewn mod Gx sthn G kai thn antistoiqÐa ϑ : G/Gx −→ Tx me ϑ(gGx ) −→ g · x.4. . Apomènei na deÐxoume ìti h ϑ eÐnai 1 − 1.2.to Je¸rhma 4.1 Je¸rhma. Tìte 5. ìpou g · x = y .2 Parat rhsh. Tìte g1 · x = g2 · x −1 pou shmaÐnei g1 g2 ∈ Gx . dhlad  g1 · x = g2 x.22 prokÔptei apì to 5. efarmìzontˆc to gia th drˆsh pou dÐnetai sto Parˆdeigma 5. H qrhsimìthta aut c thc exÐswshc ègkeitai sto gegonìc ìti kˆje prosjetèoc eÐnai diairèthc thc | G |.

EpÐshc. Me bˆsh to Je¸rhma 5. Me ˆlla lìgia. n me n! trìpouc.3 Parˆdeigma. . h σk èqei m koc λk . λ2 . λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . 'Etsi. Sunep¸c to pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. α2 2-kÔklouc . Drˆseic Omˆdwn pio eÔqrhsth morf  thc exÐswshc aut c prokÔptei an jewr soume to kèntro Z(G).2. Autì shmaÐnei ìti an σ = σ1 σ2 · · · σs eÐnai h èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn (sumperilambˆnontac kai touc 1-kÔklouc). . g2 ∈ G eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa. autèc mporoÔn na parastajoÔn me to ex c sq ma t (•)(•) · · · (•) (••)(••) · · · (••) · · · · · · (• • • · · · •) α1 α2 αt Se autì to sq ma. . . . . . 2. . . to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G twn opoÐwn h klˆsh suzugÐac apoteleÐtai mìno apì èna stoiqeÐo. arkeÐ na upologÐsoume to pl joc twn metajèsewn pou eÐnai suzugeÐc me th σ . λ1 + λ + · · · + λs = n. èqoume | G | = | Z(G) | + i | C (gi ) | ìpou ta gi èqoun epilegeÐ apì klˆseic suzugÐac pou èqoun perissìtera tou enìc stoiqeÐa.2. . λs ). αt !. Allˆ. 5. . αt t-kÔklouc. Me ˆlla lìgia ìlec. . Sunep¸c jèloume na broÔme to pl joc twn metajèsewn twn opoÐwn oi ekfrˆseic wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn perilambˆnoun α1 1-kÔklouc. EpÐshc ènac i-kÔkloc mporeÐ na grafeÐ me i diaforetikoÔc trìpouc qwrÐc na allˆxei h . . 'Estw ìti o tÔpoc autìc eÐnai h diamèrish tou n (λ1 . èstw g1 = xg2 x−1 . Aut  h exÐswsh lègetai exÐswsh klˆsewn thc G. Ac upologÐsoume thn tˆxh thc kentropoioÔsac upoomˆdac miac metˆjeshc σ thc Sn . . . n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh me autì ton trìpo eÐnai α1 !α2 ! . tìte eÔkola prokÔptei ìti CG (g1 ) = xCG (g2 )x−1 . oi kentropoioÔsec upoomˆdec suzug¸n stoiqeÐwn eÐnai suzugeÐc. . 2. . An g1 .1. parathroÔme ìti o pur nac thc drˆshc suzugÐac eÐnai to kèntro Z(G) = g∈G CG (g). H stajeropoioÔsa upoomˆda enìc stoiqeÐou g ∈ G gia th drˆsh suzugÐac pˆnw sthn G sun jwc onomˆzetai kentropoioÔsa upoomˆda tou g kai sumbolÐzetai me CG (g). oi metajèseic pou prokÔptoun den eÐnai ìlec diakekrimènec afoÔ oi αi i-kÔkloi mporoÔn na metatejoÔn metaxÔ touc qwrÐc na allˆxei h metˆjesh.412 5. GnwrÐzoume ìti dÔo metajèseic eÐnai suzugeÐc an kai mìnon an eÐnai tou idÐou tÔpou. Upojètoume ìti to pl joc twn σk pou èqoun m koc λk eÐnai αk . oi teleÐec antikajÐstantai apì ta sÔmbola 1. .

tαt αt ! 'Ara an antikatast soume sto prohgoÔmeno sq ma tic teleÐec me ta sÔmbola 1. . ja qreiastoÔme to epìmeno apotèlesma.1 èqoume gia mia peperasmènh omˆda G. t t αt ! diaforetikèc metajèseic oi opoÐec eÐnai ìlec oi suzugeÐc metajèseic pou èqoun ton prohgoÔmeno tÔpo. . Gia to lìgo autì. . . tαt αt ! Gia parˆdeigma. . 2. . 2. Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh (∗). . . Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 413 metˆjesh. oi tˆxeic twn kentropoious¸n upoomˆdwn dÐnetai ston epìmeno pÐnaka TÔpoc 1 1 1 1 1 1 1 2 1 4 2 3 5 metˆjeshc 1 1 1 1 2 3 2 Tˆxh kentropoioÔsac 15 · 5! = 5! 13 · 3! 21 · 1! = 12 12 · 2! 31 · 1! = 6 11 · 1! 22 · 2! = 8 11 · 1! 41 · 1! = 4 21 · 1! 31 · 1! = 6 51 · 1! = 5 Apì to Je¸rhma 5. | CG (g) | |G| = i=1 |G| = |G| | CG (gi ) | k k i=1 1 | CG (gi ) | kai sunep¸c 1= i=1 1 | CG (gi ) | (∗) ìpou k eÐnai to pl joc twn klˆsewn suzugÐac. n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh eÐnai 1α1 α1 !2α2 α2 ! . . . .2. ja pˆroume n! 1α1 α 1 !2α2 α α 2 ! . . Epomènwc to sunolikì pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. | C (g) | = 'Ara h exÐswsh klˆsewn gÐnetai k |G| .5. an n = 5. 'Ara h kentropoioÔsa upoomˆda kˆje tètoiac metˆjeshc èqei tˆxh 1α1 α1 !2α2 α2 ! . . . n. . ja apodeÐxoume t¸ra ìti to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k akrib¸c klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno.2.

upˆrqei ènac jetikìc akèraioc C(k) tètoioc ¸ste | G | ≤ C(k). . | CG (gk ) |). . JewroÔme ìti g1 = 1. MporoÔme na upojèsoume ìti r > 0.414 5. . h (β). 5. diìti diaforetikˆ den upˆrqei kamiˆ tètoia akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn arijm¸n. . gia èna dedomèno k . n2 . arkeÐ na deiqteÐ ìti isqÔei to L mma gia fjÐnousec akoloujÐec n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk .2. . . nk ) jetik¸n akeraÐwn arijm¸n pou eÐnai lÔseic thc k 5. 5. . n2 . Epiplèon. Epeir k d  t¸ra oi dunatèc epilogèc jetik¸n akèraiwn n me n ≤ eÐnai peperasmènou r pl jouc kai (qrhsimopoi¸ntac thn epagwgik  upìjesh) gia kˆje tètoia epilog  h exÐswsh r− 1 = n k−1 i=1 1 xi èqei peperasmèno pl joc akeraÐwn jetik¸n lÔsewn (n1 . Tìte.5 Je¸rhma. . Tìte nk ≤ . èqoume | G | ≤ C(k). n2 . . . . Landau 1903).6 Pìrisma. k 'Estw ìti h n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk eÐnai mia zhtoÔmenh lÔsh.4 L mma (E. . An sto prohgoÔmeno L mma jèsoume r = 1 tìte mia lÔsh thc (∗∗) eÐnai h akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn (| G |). nk−1 ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk−1 . . 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou èqei k klˆseic suzugÐac. Gia k = 1 kai r thc morf c β upˆrqei mÐa mìno akoloujÐa. Apìdeixh.2.2. Gia ìlec tic peperasmènec omˆdec G pou èqoun k klˆseic suzugÐac. To pl joc twn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. T¸ra apì ìlec tic akoloujÐec jetik¸n akeraÐwn lÔsewn (n1 . (| CG (g2 ) |. 'Estw k ∈ N − {0} kai r ∈ R. en¸ gia opoiod pote ˆllo r den upˆrqei kamÐa akoloujÐa. . . . nk ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk jewroÔme mia gia thn opoÐa to n1 eÐnai o megalÔteroc dunatìc akèraioc. to L mma isqÔei. opìte CG (g1 ) = G. ton opoÐo sumbolÐzoume me C(k) (afoÔ exartˆtai apì to k ). 1 Efarmìzoume epagwg  sto k . Apìdeixh. Drˆseic Omˆdwn to pl joc twn akolouji¸n (n1 . Tìte 1 xi r= i=1 (∗∗) eÐnai peperasmèno. .

2. Higman. Apìdeixh. Allˆ h tˆxh | Z(G) | tou kèntrou diaireÐ to pn .1 eÐnai h ex c. 'Estw H. K dÔo peperasmènec upoomˆdec miac omˆdac G. en¸ kˆje ˆpeirh omˆda thc opoÐac ìla ta stoiqeÐa ektìc tou 1 èqoun ˆpeirh tˆxh mporeÐ na emfuteuteÐ se mÐa apì autèc. upˆrqoun peperasmènou pl jouc omˆdec tˆxhc n (afoÔ. 'Ena stoiqeÐo g ∈ G an kei sto kèntro Z(G) an kai mìnon an h klˆsh suzugÐac tou perièqei mìno èna stoiqeÐo (to Ðdio to g ). wc pìrisma tou Jewr matoc 5. Tìte. tìte apì thn exÐswsh klˆsewn kai to Je¸rhma 5. An aut  perièqei dÔo klˆseic suzugÐac. EÐnai fanerì ìti gia mia peperasmènh omˆda G to pl joc 5. Allˆ gia n ∈ N.9 Pìrisma. Epiplèon. 'Estw | G | = pn .1 to | G | −1 ja diaireÐ thn | G |. 'Ara | G | ≥ 2(| G | −1). dhlad  | Z(G) | = 1. To 1949 oi G.8 Je¸rhma.2. twn klˆsewn suzugÐac eÐnai Ðso me thn tˆxh | G | thc G an kai mìnon an h G eÐnai Abelian . Tìte | HK | = |H | |K | . gia parˆdeigma. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 415 Apìdeixh. B. 5.H. dhlad  | G | = λ(| G | −1) gia kˆpoio λ ∈ Z. si = 0 ìpou psi eÐnai h tˆxh thc klˆshc suzugÐac C (gi ) me gi = 1. apì to je¸rhma tou Cayley). ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai n ≥ 1. kai ˆra Z(G) = pm .2.2. ja eÐqame k p =1+ i=1 n psi .1.1. An h G èqei mìno mÐa klˆsh suzugÐac tìte fusikˆ aut  eÐnai h tetrimmènh omˆda. opìte | G | ≤ 2 kai epeid  | G | = 1. mporoÔme na pˆroume to ex c  dh gnwstì apotèlesma. Kˆje tètoia omˆda èqei tˆxh mikrìterh   Ðsh apì C(k).2. Mia ˆllh shmantik  efarmog  tou Jewr matoc 5. èqoume | G | = 2. 'Ara prèpei m = 0. tìte h mia apì autèc èqei | G | −1 stoiqeÐa kai apì to Je¸rhma 5. kˆje mia apì autèc eÐnai isìmorfh me mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. to kèntro Z(G) thc G den eÐnai tetrimmèno. Neumann kai H. Dhlad  h G eÐnai h kuklik  omˆda tˆxhc 2. 5. |H ∩ K | .5.7 Parat rhsh. An loipìn  tan m = 0.2. Autì eÐnai ˆtopo.2.2. Neumann apèdeixan ìti upˆrqoun ˆpeirec to pl joc omˆdec oi opoÐec èqoun mìno dÔo klˆseic suzugÐac. λ ≥ 2.

prokÔptei an jewr soume mia omˆda G na dra pˆnw sto dunamosÔnolo thc X = P(G) wc ex c.1 èqoume | TK | = |H | | HK | = . prèpei | HK | = | K | | TK |. Eidikˆ. tìte h ènwsh gUg −1 perièqei ìla ta stoiqeÐa thc G kai ˆra aut  h ènwsh ja prèpei na eÐnai Ðsh me th G. afoÔ oi aristerèc klˆseic mod K pou perièqontai sthn troqiˆ TK eÐnai xènec anˆ dÔo kai kˆje mia perièqei | K | stoiqeÐa. 'Ara | gUg −1 | −1 ≤ | G : U | (| U | −1) = | G | − | G : U | kai telikˆ gUg −1 ≤ 1+ | G | − | G : U | . an U eÐnai mia upoomˆda miac peperasmènhc omˆdac G kai jewr soume thn ènwsh gUg −1 . 'Ara.1. JewroÔme thn omˆda H na dra pˆnw sto sÔnolo X = {xK | x ∈ G} me h · xK = (hx)K .1. . o deÐkthc | G : NG (U) | eÐnai to pl joc twn diakekrimènwn uposunìlwn thc morf c gUg −1 .2. u ∈ X.2. blèpoume ìti to sÔnolo HK eÐnai h ènwsh ekeÐnwn twn arister¸n klˆsewn mod K sth G pou eÐnai stoiqeÐa thc troqiˆc TK . apì to Je¸rhma 5. apì to Je¸rhma 5. |H ∩ K | |K | Mia akìma qr simh efarmog  tou Jewr matoc 5. tìte èqoume g∈G gUg −1 − 1 = (gUg −1 g∈G {1}) ≤ | G : NG (U) | (| U | −1). H stajeropoioÔsa upoomˆda GU enìc uposunìlou U thc G sumbolÐzetai me NG (U) kai onomˆzetai kanonikopoioÔsa upoomˆda tou U . Opìte. Opìte. An A eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac tìte h G parˆgetai apì to A. afoÔ | gUg −1 | = | U | gia kˆje g ∈ G.416 5. An h U perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac thc G. Sunep¸c. g ∈ G. Allˆ epÐshc h stajeropoioÔsa upoomˆda GK eÐnai profan¸c h tom  H ∩ K . g ∈ G. Kaj¸c hK = h · K . Allˆ isqÔei | G : NG (U) | ≤ | G : U |. Profan¸c èqoume HK = h∈H hK . Apì autì sumperaÐnoume ìti: g∈G 5.10 Prìtash.2. g · U = gUg −1 . Drˆseic Omˆdwn Apìdeixh.2. apì thn prohgoÔmenh anisìthta prokÔptei ìti | G : U | ≤ 1 kai ˆra G = U .

'Estw G1 . DeÐxte ìti upˆrqei èna toulˆqiston stoiqeÐo tou X pou paramènei stajerì kˆtw apì th drˆsh thc G. b2 ) eÐnai suzug  an kai mìnon an to a1 eÐnai suzugèc tou a2 kai to b1 eÐnai suzugèc tou b2 . b ∈ G dÔo suzug  stoiqeÐa. 'Estw G mia omˆda tˆxhc pn kai X èna sÔnolo pou to pl joc twn stoiqeÐwn tou den diaireÐtai me to p. x2 upˆrqei g ∈ G ètsi ¸ste g · x1 = x2 ? 5. Qrhsimopoi ste thn exÐswsh klˆsewn gia na breÐte ìlec tic peperasmènec omˆdec G gia tÐc opoÐec h kentropoioÔsa upoomˆda CG (g) kˆje stoiqeÐou g ∈ G \ {1} eÐnai h {1. 'Estw G mia omˆda me 16 stoiqeÐa. 4. aut  ja prèpei na eÐnai ìlh h G.2. 'Estw G mia omˆda kai a. 7. 2. Ask seic 5. 'Estw G = α β | α = 0. OrÐzoume g ·x = 0 1 α β αx + β . 8. β ∈ R kai X = R. Upojètoume ìti h G dra sto X . Poioc eÐnai o pur nac thc drˆshc? Gia kˆje dÔo pragmatikoÔc x1 . DeÐxte ìti an X eÐnai èna uposÔnolo miac omˆdac G pou perièqei ènan antiprìswpo apì kˆje klˆsh suzugÐac kai ta stoiqeÐa tou antimetatÐjentai tìte h G eÐnai Abelian . AfoÔ deiqteÐ ìti h G dra pˆnw 0 1 sto X . ArkeÐ na jewr soume thn upoomˆda U pou parˆgetai apì to A. Na deiqteÐ ìti oi kentropoioÔsec upoomˆdec twn a kai b eÐnai Ðsec an (toulˆqiston) mÐa apì autèc eÐnai kanonik .2 1. h opoÐa dra se èna sÔnolo X me 31 stoiqeÐa. . Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 417 Apìdeixh. DeÐxte ìti dÔo suzug  stoiqeÐa se mia omˆda èqoun thn Ðdia tˆxh. 6. 3. α. g −1 } (me thn perÐptwsh g = g −1 na mhn apokleÐetai). b1 ) kai (a2 . g. DeÐxte ìti upˆrqei stoiqeÐo tou X pou mènei stajerì kˆtw apo th drˆsh thc G.5. gia g = kai x ∈ R. opìte sÔmfwna me ta prohgoÔmena. DeÐxte ìti sthn G1 × G2 ta stoiqeÐa (a1 . D¸ste èna parˆdeigma dÔo stoiqeÐwn se mia omˆda pou èqoun thn Ðdia tˆxh allˆ den eÐnai suzug . G2 dÔo omˆdec. na brejeÐ h troqiˆ kai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou mhdenìc.

gia kˆpoio n ≥ 4. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F me diˆstash n. An u eÐnai èna mh mhdenikì diˆnusma tou V kai H = {A ∈ GLn (F) : to diˆnusma u eÐnai idiodiˆnusma tou A}. 14. 'Estw G mia omˆda me tˆxh n. 16. G]. 13. Epiplèon deÐxte ìti h omˆda phlÐko NG (H)/CG (H) eÐnai isìmorfh me mia upoomˆda thc omˆdac automorfism¸n thc H . 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x ∈ G. DeÐxte ìti o arijmìc twn stoiqeÐwn g ∈ G pou eÐnai tètoia ¸ste g x g −1 = y eÐnai Ðsoc me | CG (x) |. tìte deÐxte ìti to sÔnolo H eÐnai upoomˆda thc G = GLn (F) kai ìti an F = C. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x. DeÐxte ìti | CG (x) | ≥ | G |. tìte GLn (C) = gHg −1 . DeÐxte ìti upˆrqei kanonik  upoomˆda N thc G me 1 = N = G. 10. Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh klˆsewn miac peperasmènhc omˆdac apodeÐxte ìti h omˆda èqei èna toulˆqiston stoiqeÐo g tˆxhc p ìpou p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc omˆdac (Je¸rhma tou Cauchy. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. Pìsec klˆseic suzugÐac upˆrqoun stic omˆdec S7 kai S8 ? 11. DeÐxte ìti to CG ( H ) = { g ∈ G | gu = ug. DeÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . Drˆseic Omˆdwn 9. . 17. ìpou G = G/[G. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. 12. 'Estw G mia peperasmènh mh kuklik  omˆda thc opoÐac kˆje gn sia upoomˆda eÐnai Abelian . Upojètoume ìti o n eÐnai sqetikˆ pr¸toc me ton ϕ(n). An τ = (1 3)(2 4) ∈ Sn . upologÐste thn kentropoioÔsa upoomˆda CSn (τ ). y dÔo suzug  stoiqeÐa thc G. g∈GLn ( ) C 15. blèpe epìmenh parˆgrafo). gia kˆje u ∈ H } eÐnai upoomˆda thc G kai mˆlista kanonik  upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac thc H .418 5.

Sylow apèdeixe ìti an h tˆxh thc G eÐnai thc morf c pα m. . jètontac σ · U = {σ(u) | u ∈ U} gia kˆje σ ∈ Sn kai U ∈ Br . .3 Ta Jewr mata tou Sylow 'Estw G mia peperasmènh omˆda. . . To 1872 o Norbhgìc majhmatikìc L. . .1 L mma.1. . σ(2). n. . tìte h G èqei mia upoomˆda tˆxhc pα . xèroume ìti h tˆxh kˆje upoomˆdac thc G diaireÐ thn tˆxh thc G. ParathroÔme ìti an U1 = {u1 . tìte mporeÐ na mhn upˆrqei upoomˆda thc G pou na èqei tˆxh m. . An jewr soume to sÔnolo U = { 1. . . 'Estw Br to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn tou sunìlou A = ∼ Apìdeixh. . to opoÐo èqoume sunant sei kai sthn pr¸th Enìthta (blèpe Efarmog  1. .2.2. Mia apl  apìdeixh autoÔ tou jewr matoc èqei dojeÐ apì ton Wielandt [31]. . ur } eÐnai dÔo stoiqeÐa tou Br . . h omˆda A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma pou akoloujeÐ metˆ thn Parat rhsh 4. DÐnoume mia apìdeixh tou epìmenou L mmatoc. . . Ta Jewr mata tou Sylow 419 5. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. Autì shmaÐnei ìti h troqiˆ enìc opoioud pote stoiqeÐou tou Br eÐnai ìlo to Br . r .4. 'Ara h metˆjesh σ(1). σ(r) }. σ(n) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic (n − r)! metajèseic twn r + 1. tìte upˆrqei èna stoiqeÐo σ ∈ Sn . r }. {1. To antÐstrofo autoÔ tou jewr matoc den isqÔei. σ(r) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic r! metajèseic twn 1. . 2.1. . r kai h metˆjesh σ(r + 1). . .7). Autì to apotèlesma jewreÐtai wc to jemeli¸dec je¸rhma thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. . qrhsimopoi¸ntac drˆseic. .5. Gia parˆdeigma. .27). tìte h stajeropoioÔsa upoomˆda GU tou U eÐnai to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ= 1 2 ··· σ(1) σ(2) · · · r r+1 ··· σ(r) σ(r + 1) · · · n σ(n) ètsi ¸ste U = { σ(1). σ(2). . . dhlad  an m eÐnai ènac diairèthc thc | G |.1. dhlad  èqoume mìno mia troqiˆ gi aut  th drˆsh. . qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 5. .3. .3. . 2. . . | Br | = | Sn : GU | = n! = r!(n − r)! n . . n} pou to pl joc twn stoiqeÐwn touc eÐnai Ðso me r. Apì to je¸rhma tou Lagrange. me bˆsh to Je¸rhma 5. Tìte | Br | = n! r!(n − r)! 5. . OrÐzoume mia drˆsh thc summetrik c omˆdac SA = Sn sto Br . Sunep¸c | GU | = r!(n − r)! kai epeid  to Br eÐnai h troqiˆ tou U èqoume. tètoio ¸ste σ·U1 = U2 . . . ur } kai U2 = {u1 .

αi ≤ α. tìte. Sunep¸c èqoume | Hi | = pαi . 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn thc G pou èqoun tˆxh pα . i = 1. . Tìte | Ui | = ri | Hi |. X2 . tìte h G perièqei mia upoomˆda tˆxhc pα . Autì deÐqnei ìti h tˆxh | Hi | thc Hi diaireÐ thn tˆxh | Ui | = pα . 'Estw X1 . . u ∈ Ui . 2. Krat¸ntac to u stajerì kai jewr¸ntac to x na diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc Hi . Apìdeixh. Tìte h G dra pˆnw sto X me g · U = { gu | u ∈ U }. .2. .420 5. paÐrnoume Hi u ⊆ Ui . Drˆseic Omˆdwn 5.3. s. . pα Apìdeixh. (1) 'Estw ìti Xi eÐnai h troqiˆ tou uposunìlou Ui thc G pou èqei pα stoiqeÐa. s. . 'Ara to Ui eÐnai h ènwsh ìlwn twn dexi¸n klˆsewn Hi u. u ∈ Ui (fusikˆ ìlec autèc oi klˆseic mporeÐ na mhn eÐnai diˆforec metaxÔ touc). . 'Eqoume pα m pα = pα m(pα m − 1) · · · (pα m − i) · · · (pα m − pα + 1) pα (pα − 1) · · · (pα − i) · · · (pα − pα + 1) ParathroÔme ìti h mègisth dÔnamh tou p pou diaireÐ ton (pα m − i) eÐnai h Ðdia ìpwc aut  pou diaireÐ kai ton pα − i. 5. | Hi | (2) An u ∈ Ui kai x ∈ Hi . Xs oi troqièc aut c thc drˆshc. 'Estw ri to pl joc twn diˆforwn anˆ dÔo klˆsewn Hi u. . 'Eqoume s |X | = i=1 | Xi | .2 L mma. An p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ to fusikì arijmì m tìte o ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou pα m p pou diaireÐ kai ton .1. . An Hi eÐnai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou Ui . Apì tic (2) kai (3) èpetai ìti (3) | Xi | = pdi m ìpou di = α − αi . Sunep¸c ìlec oi dunˆmeic tou p apaleÐfontai ektìc apì th dÔnamh pou diaireÐ to m . . An pα eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ pou diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac G. èqoume ìti | Xi | = |G| .3 1o Je¸rhma tou Sylow. . 'Estw n = | G | = pα m. i = 1.3. tìte xu ∈ Ui afoÔ x · Ui = Ui . . apì to 5. .

. dhlad  | Hi | = pα pou apodeiknÔei to zhtoÔmeno. IdiaÐtera an pα eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh | G |. apì to 5.5. Apìdeixh. h dÔnamh pt+1 den diaireÐ ton | X | = m(pd1 + · · · + pds ). 'Estw | G | = pn1 · · · pns h anˆlush thc tˆxhc thc G se pr¸touc s 1 parˆgontec. 2.3. . Autì prokÔptei apì to Je¸rhma tou Lagrange kai to Pìrisma 5. An p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc | G | miac peperasmènhc omˆdac G.1 èqoume 421 |X | = pα m pα kai an pt eÐnai h megalÔterh dÔnamh pou diaireÐ ton m tìte.4 . . Mia omˆda (peperasmènh   ˆpeirh) lègetai p-omˆda an kˆje stoiqeÐo thc èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. An  tan di > 0.6 Pìrisma. Apì to Pìrisma 5. Allˆ an kˆje stoiqeÐo thc G èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. s upˆrqei toulˆqiston èna stoiqeÐo tou opoÐou h tˆxh eÐnai pi . tìte upˆrqei èna stoiqeÐo thc G pou èqei tˆxh p. s. . èpetai ìti gia kˆje i = 1.4 Pìrisma (Je¸rhma tou Cauchy). .2. ètsi ¸ste di = 0. .5 Pìrisma. 5. Ta Jewr mata tou Sylow EpÐshc. èqei tˆxh Ðsh me mia dÔnamh enìc pr¸tou p an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p.3. . ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. gia ìla ta i = 1. . s. . Apìdeixh. . To sÔnolo ìlwn twn pr¸twn arijm¸n pou diairoÔn thn tˆxh 5. Sunep¸c to Pìrisma 5.3.6 ja mporoÔse na diatupwjeÐ. 5. miac peperasmènhc omˆdac G eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n oi opoÐoi eÐnai tˆxeic stoiqeÐwn thc omˆdac. Se mia peperasmènh omˆda G kˆje stoiqeÐo thc. 2. tìte h dÔnamh pt+1 ja diairoÔse ton | X | pou eÐnai ˆtopo. Gi autì to i ja èqoume αi = α. tìte prèpei pi = p2 = · · · = ps = p.3.3. 'Ara prèpei na upˆrqei kˆpoio i = 1.3.4. . apì to L mma 5. . m aut  thn orologÐa wc ex c: “ Mia peperasmènh omˆda eÐnai mia p-omˆda an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p.3.” .3.3. tìte oi upoomˆdec thc G pou èqoun tˆxh pα lègontai p-upoomˆdec tou Sylow.

Qrhsimopoi¸ntac pˆli to Pìrisma 4. Allˆ h tˆxh | P | thc P eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. Upojètoume ìti P eÐnai mia ˆllh p-upoomˆda tou Sylow thc NG (P ).3. Sunep¸c.4. An P eÐnai mia p-upoomˆda Sylow kai N eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc peperasmènhc omˆdac G. èqoume |PN : N | |N : P ∩ N | = |PN : P ∩ N | = |PN : P | |P : P ∩ N | . = P P ∩P Autì deÐqnei ìti h tˆxh | P P | thc P P eÐnai mia dÔnamh tou p. H P eÐnai fusikˆ kanonik  upoomˆda thc NG (P ).25. Apì to 2o Je¸rhma isomorfism¸n èqoume PP ∼ P . èpetai ìti kai o deÐkthc | N : P ∩ N | eÐnai pr¸toc proc ton p.4. Apìdeixh.8 Prìtash.7 Prìtash.3. Apì to Pìrisma 4. Allˆ epeid  o deÐkthc | P N : P | diaireÐ to deÐkth | G : P | (pou eÐnai pr¸toc proc ton p). prokÔptei ìti |G : N | = |G : PN | |PN : N | sumperaÐnoume ìti h P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N .4. Mia p-upoomˆda tou Sylow thc G eÐnai h mình p-upoomˆda tou Sylow thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (P ). Apìdeixh. b) H tom  P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . a) Apì to 2o Je¸rhma twn isomorfism¸n èqoume PN ∼ P . 5. h P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . b) Apì to Pìrisma 4. . Drˆseic Omˆdwn 5. h P eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p kai o deÐkthc thc P sthn G eÐnai pr¸toc proc ton p. = N P ∩N 'Ara h tˆxh thc P N/N eÐnai mia dÔnamh tou p.25. 'Ara | P P | = | P | kai sunep¸c P = P . Apì ton orismì twn p-upoomˆdwn tou Sylow. Epeid  ìmwc | P N/N | = | P/P ∩ N |.25.422 5. tìte a) H upoomˆda P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . èqoume |G : P | = |G : PN | |PN : P | kai ˆra o p den diaireÐ to | G : P N |. prokÔptei ìti | N : P ∩ N | = | P N : P |.

2. dra epÐ tou sunìlou {P1 . .3. tìte p | r − 1 dhlad  r ≡ 1 mod p.10 2o Je¸rhma tou Sylow. 'Estw P1 . ja èqoume apì th drˆsh thc P1 . Ta Jewr mata tou Sylow 423 5. . Prˆgmati.2. 'Ara prèpei na eÐnai s = r. .8. .5.8 autì eÐnai ˆtopo. Pr ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow thc G.3. . Sto sÔnolo { Ps+1 . . 5. . eÐnai suzugeÐc.1. 'Ara. t ≡ 1 mod p pou eÐnai ˆtopo. . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. Me katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti autèc eÐnai oi Ps+1 .11 3o Je¸rhma tou Sylow. 'Estw t to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou eÐnai suzugeÐc me thn Ps+1 . to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou perièqontai se mia troqiˆ diˆforh thc {P1 } prèpei na diaireÐ thn tˆxh | P1 | thc P1 . P2 . a) 'Olec oi p-upoomˆdec tou Sylow eÐnai . . tìte h P1 ja  tan upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (Pi ) thc Pi . 3. Pr suzugeÐc metaxÔ touc. . mìno mia troqiˆ perièqei mìno èna stoiqeÐo kai aut  eÐnai to monosÔnolo {P1 }. An h G eÐnai Abelian  omˆda. g ∈ P1 . . . . i = 1.3. .10. suzugeÐc. Pr } me drˆsh g · Pi = gPi g −1 . ìpwc akrib¸c sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. . . . . Ps+2 .3. . to apotèlesma autì to èqoume dei kai nwrÐtera (blèpe Pìrisma 4. . . b) Kˆje upoomˆda thc G me tˆxh mia dÔnamh tou p eÐnai upoomˆda miac p-upoomˆdac tou Sylow. . . . allˆ sÔmfwna me thn Prìtash 5. Ps+t } dra t¸ra kai h P1 kai h Ps+1 . . 5. Sylow miac peperasmènhc omˆdac G. Me mia katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti oi pr¸tec P1 .3. . . . Kˆtw apì aut  th drˆsh h mình p-upoomˆda pou mènei stajer  eÐnai h P1 . dhlad  autì to pl joc prèpei na eÐnai mia dÔnamh tou p. Ps+t . Fusikˆ. t ≡ 0 mod p kai apì th drˆsh thc Ps+1 . . gia kˆje g ∈ P1 . . tìte aut  èqei mìno mia pupoomˆda tou Sylow (afoÔ NG (P ) = G). Ps } kai sunep¸c s ≡ 1 mod p. Sunep¸c. a) 'Estw ìti den eÐnai ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow P1 . An r eÐnai to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Apìdeixh. Sunep¸c r = 1 + (ˆjroisma dunˆmewn tou p) kai ˆra p | r − 1 .10. H P1 dra pˆnw sto sÔnolo {P1 . . apì to Je¸rhma 5. Ps me s < r.9 Pìrisma. .5). . r ( afoÔ h gPi g −1 eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow ). an up rqe i ∈ { 2. r } me gPi g −1 = Pi . 'Ara. P2 .3. Apìdeixh. . . . gi aut  th drˆsh. H p-upoomˆda tou Sylow P1 .3.

g)⇒d) 'Estw ϑ ∈ Aut(G). toulˆqiston mia troqiˆ prèpei na apoteleÐtai mìno apì mia p-upoomˆda tou Sylow. afoÔ | Pk K | = | Pk | | K | / | Pk ∩ K |. Tìte | ϑ(P ) | = | P |.3. 5. Apì to Pìrisma 5.3. b) H P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow.   xPk = Pk x. prèpei kˆje troqiˆ aut c thc drˆshc na èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. gia kˆje x ∈ K . dhlad  gia kˆje automorfismì ϑ thc G isqÔei ϑ(P ) = P . Epeid  t¸ra Pk ⊆ Pk K kai h tˆxh | Pk | thc Pk eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G.4. Apìdeixh. Epiplèon. apì to Je¸rhma 5.3. b)⇒g) Profanèc pˆli apì to 5. .12 Pìrisma. h tˆxh thc Pk K eÐnai mÐa dÔnamh tou p. . Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. Pr } me x · Pi = xPi x−1 . Epeid  h tˆxh thc K eÐnai mia dÔnamh tou p. . ja sumbolÐzoume me Sylp (G) to sÔnolo {P1 . Epeid  ìmwc r ≡ 1 mod p. èstw thn Pk . Apì èdw kai sto ex c. . . a) P G. H K dra sto sÔnolo {P1 . d) H P eÐnai qarakthristik  upoomˆda thc G.12 èqoume r = | G : NG (P ) | kai apì to Pìrisma 4.2. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai èstw P ∈ Sylp (G). g) Kˆje p-upoomˆda thc G perièqetai sthn P . H G dra me suzugÐa pˆnw sto sÔnolo SylP (G). Tìte KPk = Pk K kai ˆra to sÔnolo Pk K eÐnai upoomˆda. .14 Pìrisma. a)⇒b) Profanèc apì to 5. . Kaj¸c h ϑ(P ) eÐnai mia p-upoomˆda apì thn upìjesh. Pr } ìlwn twn p-upoomˆdwn tou Sylow thc omˆdac G. . r.3. d)⇒a) Profanèc.3. .3. h opoÐa exantleÐ to sÔnolo Sylp (G). Drˆseic Omˆdwn b) 'Estw K mia p-upoomˆda thc G. . . Tìte o r diaireÐ ton deÐkth | G : P |. gia kˆje x ∈ K . Apì to Je¸rhma 5.1. ja prèpei ϑ(P ) ⊆ P kai ˆra ϑ(P ) = P .11(a). Apìdeixh.11. Tìte | Sylp (G) | = | G : NG (P ) | . oi opoÐec mìlic deÐxame ìti eÐnai suzugeÐc metaxÔ touc. .1. .3. Dhlad  xPk x−1 = Pk . 5.11b).25 paÐrnoume | G : P | = r | NG (P ) : P |. 5. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai P ∈ Sylp (G). to zhtoÔmeno èpetai apì to Je¸rhma 5. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai r = | Sylp (G) |. èpetai ìti aut  h drˆsh èqei mìno mia troqiˆ. Apìdeixh. x ∈ K . prèpei Pk = Pk K kai ˆra K ⊆ Pk . i = 1.424 5.13 Pìrisma. 'Ara.2.

ìti ìlec oi troqièc aut c thc drˆshc.3.3. IsqÔei | Sylp (G) | ≡ 1 mod pe an pe ≤ | P : P ∩ S | gia ìlec tic P.10: 5.16 L mma. Epomènwc gh ∈ NG (P ) kai ˆra gh ∈ H kai epeid  h ∈ H prokÔptei g ∈ H .3. 5. Ta Jewr mata tou Sylow 425 5. .3.3. 'Eqoume dei. Apìdeixh. Apì to Je¸rhma 5. To zhtoÔmeno prokÔptei apì to Pìrisma 5. S ∈ Sylp (G). ektìc thc troqiˆc thc P . twn opoÐwn to pl joc eÐnai | G : NG (H) |. Autì shmaÐnei ìti H ≤ NG (U1 ) kai epeid  H = U1 prèpei U1 NG (U1 ). upˆrqei h ∈ H ètsi ¸ste h−1 g −1 P gh = P . Sunep¸c h troqiˆ tou S èqei tˆxh | P : P ∩ S |. H troqiˆ thc S èqei tˆxh | P : NP (S) |. 'Estw S = P .10. P ∈ Sylp (G). afoÔ h H den eÐnai p-upoomˆda tou Sylow. h opoÐa den eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow.14. T¸ra upojètoume ìti o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. Qrhsimopoi¸ntac to l mma mporoÔme na deÐxoume t¸ra kˆti isqurìtero apì to Je¸rhma 5. sto Je¸rhma 5. Sunep¸c H NG (H).5. o opoÐoc isoÔtai me to ˆjroisma twn tˆxewn twn troqi¸n. U1 = gHg −1 mia tètoia troqiˆ.11. Apìdeixh. 5. H P dra pˆnw sto sÔnolo Sylp (G) me suzugÐa. 'Estw P ∈ Sylp (G). An mia upoomˆda H thc G perièqei thn NG (P ). kai kˆje troqiˆ èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.3.3. Mia troqiˆ aut c thc drˆshc eÐnai to monosÔnolo {H}.15 L mma. S ∈ Sylp (G) me P = S . tìte H NG (H). Apìdeixh.17 Pìrisma. oi p-upoomˆdec tou Sylow P kai g −1 P g eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . tìte NG (H) = H . Apìdeixh.16 èqoume ìti NP (S) ⊆ S kai ˆra NP (S) = P ∩ S .3. Tìte ìlec oi p-upoomˆdec thc NG (P ) eÐnai upoomˆdec thc P . JewroÔme epÐshc thn H na dra me suzugÐa pˆnw s autì to sÔnolo.18 L mma. dhlad  uU1 u−1 = U1 . 'Ara H NG (H) = g −1 NG (U1 )g . 'Estw P ∈ Sylp (G). Epeid  o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. prèpei na upˆrqoun kai ˆllec troqièc pou eÐnai monosÔnola. tìte h NG (H) perièqei mia p-upoomˆda tou Sylow P pou perièqei thn H gn sia. An o p den diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. 'Estw {U1 }. 'Estw g ∈ NG (H). JewroÔme to sÔnolo ìlwn twn upoomˆdwn pou eÐnai suzugeÐc me thn H .3. gia kˆje u ∈ H . Epeid  gHg −1 = H . èqoun tˆxh mia jetik  dÔnamh tou p. An H eÐnai mia p-upoomˆda thc G. Sunep¸c isqÔei NG (NG (P )) = NG (P ).3. Apì to L mma 5.

Sunep¸c [G. Drˆseic Omˆdwn tou Sylow P . Epeid  q | r − 1.3. Gia na deÐxoume pìso qr sima eÐnai ta jewr mata tou Sylow. dhlad  xh−1 ∈ NG (P ). 5. An mia kanonik  upoomˆda H thc G perièqei mia p-upoomˆda Apìdeixh. h opoÐa mporeÐ na gÐnei qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia twn hmieujèwn ginomènwn. 5. apì to Je¸rhma 5.10. 'Etsi. tìte G = NG (P )H .21 Parat rhsh. tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . 5. Apì to Je¸rhma 5. 'Estw | G | = pq . G] ⊆ Q.20 Je¸rhma. Tìte. Sunep¸c [G. meletoÔme t¸ra th dom  orismènwn omˆdwn. Sunep¸c upˆrqei mìno mia p-upoomˆda tou Sylow. Sunep¸c h G eÐnai Abelian  ektìc an q | p − 1. Autì shmaÐnei ìti x = nh me h ∈ H kai n ∈ N (P ). MporeÐ na deiqteÐ ìti gia kˆje epilog  pr¸twn arijm¸n p kai q me q | p − 1 upˆrqei mia mh-Abelian  omˆda tˆxhc pq . gnwrÐzoume ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : P | = q kai ˆra r = 1   q . paraleÐpetai.3. An | Sylq (G) | = 1.3. 'Omwc h G/Q eÐnai kuklik  kai ˆra [G. ìpwc prohgoumènwc. . tìte oi P kai x−1 P x eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H .3. ìpou p. 'Estw r = | Sylp (G) | kai P ∈ Sylp (G). h P . tìte q | p − 1 kai h G èqei p akrib¸c q -upoomˆdec tou Sylow. G] ⊂ P ∩ Q = 1. An x ∈ G. 5.426 5. An s = 1 kai Q eÐnai h q -upoomˆda tou Sylow.11 èpetai ìti upˆrqei h ∈ H tètoio ¸ste h−1 P h = x−1 P x. 'Estw | G | = p2 q . Apì to Pìrisma 5. An h G den eÐnai Abelian . G] ⊆ P . 'Ara. ìpou p kai q pr¸toi arijmoÐ. Oi p-upoomˆdec tou Sylow thc H eÐnai kai p-upoomˆdec tou Sylow thc G.22 Je¸rhma. an h G den eÐnai Abelian . h opoÐa eÐnai monadik  (wc proc isomorfismì). prèpei s = 1   p.3.19 L mma. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow. èqoume xh−1 P (xh−1 )−1 = P . 'Etsi.3. ja prèpei s = p kai apì to Je¸rhma 5. èqoume ìti p | r − 1 kai ˆra (kaj¸c p > q > 1) prèpei r = 1. ìpou Q eÐnai mia q -upoomˆda tou Sylow.10 èqoume ìti q | p − 1. H kataskeu  miac tètoiac omˆdac.3.13.3. 'Estw s = | Sylq (G) |. èpetai ìti q = p kai ˆra o r = p   p2 . Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow   mia kanonik  q -upoomˆda tou Sylow. dhlad  h G eÐnai Abelian . pou fusikˆ eÐnai kanonik . Apìdeixh. GnwrÐzoume epÐshc ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : Q | = p2 . Apìdeixh. GnwrÐzoume ìti | Sylq (G) | = | G : N (Q) | = r. H omˆda G/P èqei tˆxh q kai ˆra eÐnai kuklik . q pr¸toi kai p > q . tìte aut  eÐnai kanonik . 'Estw ìti | Sylq (G) | > 1.

'Ara | Sylp (G) | = 1. Epomènwc prèpei q = p+1. to opoÐo ìmwc de ja apodeÐxoume se autì to biblÐo. ìpou P eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow. Tìte P ⊆ X . h omˆda G èqei (q −1)p2 stoiqeÐa tˆxhc q . 'Estw X to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q . | P | = p2 kai ˆra P = X . Epeid  upˆrqoun p2 q -upoomˆdec tou Sylow pou h kˆje mia èqei q − 1 stoiqeÐa tˆxhc q . tìte Q1 ∩ Q2 = 1. 'Opwc kai prohgoumènwc. an Q1 . Autì to apotèlesma eÐnai èna apì ta basikˆ jewr mata tou Burnside. Prˆgmati ìmwc h S4 den èqei kamiˆ upoomˆda kanonik  tˆxhc 8   3 (giatÐ?). gia thn opoÐa kamiˆ 2.24 Parat rhsh. 'Estw ìti | Sylq (G) | = r > 1 kai ˆra p = q kai r = p   p2   p3 . Epeid  upˆrqoun p3 q -upoomˆdec tou Sylow. Tìte | X | = | G | −(q − 1)p2 = p2 . Sunep¸c h P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow kai ˆra aut  eÐnai kanonik . dhlad  | G | = 24. EpÐshc mporoÔme na upojèsoume ìti | Sylp (G) | > 1 kai ˆra | Sylp (G) | = q kai q ≡ 1 mod p. 'Estw P ∈ Sylp (G). Q2 ∈ Sylq (G) me Q1 = Q2 . den eÐnai aplèc. Shmei¸noume ed¸ ìti ìlec oi omˆdec tˆxhc pα q β .23 Je¸rhma.3.3. Ta Jewr mata tou Sylow 427 'Estw ìti r = p. èstw r = p2 . q pr¸toi. tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . 'Ara r = p2   p3 . Tìte p2 ≡ 1 mod q . T¸ra èstw r = p3 . Prˆgmati. afoÔ kˆje q -upoomˆda tou Sylow perièqei q − 1 tètoia stoiqeÐa.3. Tèloc. ìpou p. an Q1 . Epeid  ìmwc q > p to q p − 1 kai ˆra q | p + 1. Tìte upˆrqoun (q −1)p2 stoiqeÐa me tˆxh q . 5. Metrˆme ta stoiqeÐa thc G pou èqoun tˆxh q . To parapˆnw je¸rhma de mac exasfalÐzei thn Ôparxh miac omˆdac tˆxhc 24. ìpou p. dhlad  q | p2 −1. q = 3 kai | G | = 24. Dhlad  prèpei p = 2 kai q = 3 (afoÔ to 2 kai to 3 eÐnai oi mìnoi diadoqikoÐ pr¸toi arijmoÐ). dhlad  upˆrqei mìno mia tètoia upoomˆda pou prèpei na eÐnai kanonik . afoÔ kˆje mia apì autèc èqei tˆxh q . 'Ara q ≡ 1 mod p kai ètsi den mporoÔme na èqoume | Sylp (G) | = q . q pr¸toi arijmoÐ. Q2 eÐnai dÔo q -upoomˆdec tou Sylow me Q1 = Q2 tìte Q1 ∩ Q2 = 1. ìla ta stoiqeÐa tˆxhc q eÐnai p3 (q − 1). . 'Ara to q | p+1   q | p − 1. afoÔ o arijmìc | Sylp (G) | diaireÐ to deÐkth | G : P | = q .5. Tìte eÐte h G Apìdeixh. 'Ara mia p-upoomˆda tou Sylow eÐnai ìlo to X . Sunep¸c q > p kai den mporeÐ na isqÔei p ≡ 1 mod q . 'Estw ìti r = p2 . 5. dhlad  perièqoun kˆpoia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda ektìc an α = 1 kai β = 0   α = 0 kai β = 1. An | Sylq (G) | = 1. 'Ara to sÔnolo X ìlwn twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q eÐnai | X | = | G | −p3 (q − 1) = p3 . èqei mia kanonik  p   q -upoomˆda tou Sylow   p = 2. Sunep¸c èqoume p < q ≤ p+1. 'Estw | G | = p3 q .  3-upoomˆda tou Sylow den eÐnai kanonik . Autì ìmwc eÐnai ˆtopo afoÔ h upìjesh eÐnai | Sylp (G) | > 1. Tìte p ≡ 1 mod q kai ˆra p > q .

Epomènwc upˆrqoun qr(p − 1) stoiqeÐa tˆxhc p. g) H tˆxh | G | thc G diaireÐ to r!.9. Gia to g) èstw P ∈ Sylp (G).27 ParadeÐgmata. Apìdeixh. 'Ara ip ≡ 1 mod m. An h G eÐnai apl . m − 1) = 1 kai im−1 ≡ 1 mod m.13 kai 5. An to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc S .3. |G| dhlad  g ∈ NG (P ). Sunep¸c hgh−1 = g   g −1 hg = h.26 Je¸rhma. 1 + tr eÐnai Ðsoc me 1. dhlad  P G. Tìte h G den eÐnai apl . Apìdeixh.10 antÐstoiqa. Apì to Pìrisma 5.   pr kai 1 + tr ≥ q . Tìte. 'Etsi èqoume | G | ≥ qr(p − 1) + p(q − 1) + q(r − 1) + 1 = pqr − qr + pq − p + qr − q + 1 = pqr + (p − 1)(q − 1) > pqr pou eÐnai ˆtopo. An p ≡ 1 mod q tìte h P Q eÐnai kuklik  sÔmfwna me to Je¸rhma 5.d.428 5. Sunep¸c ènac apì touc arijmoÔc 1 + λq . Drˆseic Omˆdwn èqei mia kanonik  upoomˆda tˆxhc p. Ta a) kai b) eÐnai ta Jewr mata 5. ˆra i ≡ 1 mod m.3.7 ja prèpei P Q G. m > 1 kai p m.20 kai ˆra Q G (giatÐ?). 5. b) r ≡ 1 mod p. 'Ara 1 + kp = 1. an h G  tan apl  ja èprepe kˆpoioc arijmìc 1 + 5k na 5.3. Q. Apì autì prokÔptei ìti upˆrqoun p(q − 1) stoiqeÐa tˆxhc q kai q(r − 1) stoiqeÐa tˆxhc r. Tìte. ìpou p > q > r pr¸toi arijmoÐ. An to pl joc 1 + λq kai 1 + tr twn upoomˆdwn tˆxhc q kai r antÐstoiqa eÐnai megalÔtero tou 1. èstw m h tˆxh tou.k. 'Estw P. apì to Pìrisma 5. 1. Telei¸noume aut  thn parˆgrafo efarmìzontac ta Jewr mata tou Sylow gia na apodeÐxoume èna je¸rhma to opoÐo anafèretai stic aplèc omˆdec. apì to Je¸rhma 4. Prˆgmati. hgh−1 = g i kai p sunep¸c g = hp gh−p = g i . 'Ara 1 + kp | qr kai sunep¸c 1 + kp = qr. ìpou α > 0. 'Estw | G | = pqr.000 = 26 · 56 .6 sumperaÐnoume ìti h tˆxh | G | diaireÐ to r!.3.25 Je¸rhma. Allˆ o m.000. .12 èqoume r = | G : NG (P ) |. Allˆ | NG (P ) | = = p kai to g èqei tˆxh q   r pou 1 + kp eÐnai ˆtopo. R Sylow upoomˆdec tˆxhc p. Upojètoume ìti | G | = pα m.3. Tìte h G 5. 'Estw epÐshc P =< h >. An epiplèon p ≡ 1 mod q tìte h G èqei kai mia kanonik  upoomˆda tˆxhc q . Kaj¸c h G eÐnai apl . Tìte èqoume 1 + kp p-upoomˆdec tou Sylow me k = 0.13 prokÔptei ìti 1 + kp | pqr.(p.9.3.3. tìte 1 + λq = p. 'Estw ìti gia ton pr¸to p èqoume perissìterec apì mia upoomˆdec tou Sylow. T¸ra èqoume | G : P Q | = r kai sÔmfwna me to Pìrisma 4.3. 'Estw G mia omˆda me tˆxh | G | = 1. q kai r antÐstoiqa kai S mia apì tic upoomˆdec Q kai R pou eÐnai kanonik . tìte to pl joc r = | Sylp (G) | ikanopoieÐ tic ex c sunj kec: a) O r diaireÐ ton m.

6 èpetai ìti P1 ∩ P2 P1 kai ìmoia P1 ∩ P2 P2 . 'Estw ìti | G | = 45 = 5 · 32 . Sunep¸c o 24 diaireÐ thn tˆxh | H |. 'Estw ìti | G | = 8000 = 26 · 53 . Epeid  h G eÐnai apl  kai P1 ∩ P2 > {e}. S aut  thn perÐptwsh ìmwc K2 ∩K3 = {1}. gnwrÐzoume ìti h klˆsh suzugÐac tou stoiqeÐou σ = (1 2 · · · p) èqei (p − 1)! stoiqeÐa.22) ìti autèc oi omˆdec èqoun   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 4   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 3. Ta Jewr mata tou Sylow 429 diairoÔse ton 26 . EpÐshc. Allˆ 16 ≡ 1 mod 52 . EpÐshc autèc eÐnai Abelianèc kai G = HK afoÔ H∩K = {e}. Prˆgmati. 5. 'Eqoume loipìn treic dunatèc periptwseic: 1h PerÐptwsh. èstw ìti h G  tan apl . (Me ˆlla lìgia dÔo stoiqeÐa tˆxhc p sthn Sp eÐnai pˆnta suzug ).6. Tìte h G den eÐnai apl . 9.17 upˆrqoun P1 .10 èpetai ìti (p − 2)! − 1 ≡ 0 mod p kai ˆra (p − 1)! + 1 ≡ 0 mod p. 3. Autì eÐnai to gnwstì Je¸rhma tou Wilson thc JewrÐac Arijm¸n (bl.3. tìte h summetrik  omˆda Sp èqei (p − 2)! p-upoomˆdec tou Sylow. 'Ara G = K2 K3 . T¸ra èqoume hkh−1 k −1 = (hkh−1 )k −1 ∈ K kai h(kh−1 k −1 ) ∈ H kai ˆra hkh−1 k −1 = 1 gia h ∈ H kai k ∈ K . 'Estw H = NG (P1 ∩ P2 ).6 3)). Sunep¸c. Allˆ kaneÐc apì autoÔc den eÐnai tètoioc ¸ste 26 · 56 | 1!   16! 2. kaj¸c h upoomˆda K2 ∩ K3 èqei tˆxh pou prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc K2 kai thc K3 . Sunep¸c. sumperaÐnoume ìti h K kai h H eÐnai kanonikèc upoomˆdec. 15 kai 45 tou 45. Prˆgmati.26 den isqÔei. H taxinìmhsh twn omˆdwn tˆxhc 12: 'Eqoume dei (Je¸rhma 5. Tètoioc eÐnai o 1 kai o 1 + 3 · 5 mìno. èqoume H G. 'Ara apì to Pìrisma 5. 4. Gia p = 5 paÐrnoume r = 16.3. den upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc p pou den eÐnai suzugèc me to σ . Epeid  o rH diaireÐ ton | H : P1 | ja prèpei na diaireÐ ton 26 . P2 ∈ Syl5 (H). Prˆgmati. Kaj¸c kanènac arijmìc thc morf c 1 + 5k kai 1 + 3k me k > 0 den eÐnai ènac apì touc diairètec 1. 'Ara o 24 · 53 diaireÐ thn tˆxh | H | thc H kai sunep¸c | G : H | ≤ 22 . Autì eÐnai ˆtopo sÔmfwna me to Je¸rhma 4.4. Allˆ an κ2 ∈ K2 kai κ3 ∈ K3 . 3.3. 'Ara rH = | Syl5 (H) | > 1. 'Ara | P1 : P1 ∩ P2 | = 5 kai epomènwc apì to Je¸rhma 4.9.3. Upˆrqei mìno mia kanonik  upoomˆda K2 tˆxhc 4 kai mìno mia kanonik  upoomˆda K3 tˆxhc 3. Tìte h omˆda G prèpei na eÐnai Abelian . 5. giatÐ an r = 1 tìte h sunj kh g) tou Jewr matoc 5. Kˆje èna stoiqeÐo apì autˆ parˆgei mia kuklik  omˆda tˆxhc p. P2 ∈ Syl5 (G) me P1 = P2 kai 52 > | P1 : P1 ∩ P2 |.5. G = H × K . èstw K kai H mia 5-upoomˆda kai 3-upoomˆda tou Sylow antÐstoiqa. Allˆ prèpei rH ≡ 1 mod 5 kai ˆra rH = 24 .3. apì to Je¸rhma 5. 'Ara apì to Je¸rhma tou Lagrange prokÔptei ìti P1 . An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. tìte κ2 (κ3 κ−1 κ−1 ) = 2 3 . T¸ra èqoume P1 ≤ H kai P2 ≤ H .9. Efarmog  2.

upˆrqei èna x ∈ K2 . β. en¸ h K2 den èqei tètoio automorfismì. αγ. me β −1 xβ = x. x4 = 1. An h K2  tan kuklik  èstw K2 = < x >. β 2 . β 2 . β 2 γ = (1 2 4). βγ. βα. β 2 αγ}. β 2 αγ}. βγ = (2 4 3). EpÐshc to β −1 γβ ∈ K2 kai ˆra to β −1 γβ = αγ . èqoume G = K2 ∪ βK2 ∪ β 2 K2 . {(1 2)(3 4). αβ = βγ. αγ = γα. Drˆseic Omˆdwn (κ2 κ3 κ−1 )κ3 ∈ K2 ∩ K3 = {1} afoÔ oi K2 kai K3 eÐnai kanonikèc. γβ = βαγ kai αγβ = βα. afoÔ diaforetikˆ ja  tan tˆxhc 3. (2 4 3)}. α. β. ta opoÐa pollaplasiˆzontai kˆtw apì touc periorismoÔc α2 = γ 2 = β 3 = 1. Allˆ an èna y ∈ G èqei tˆxh 3 (dhlad  eÐnai genn torac miac 3-upoomˆdac tou Sylow) tìte y ∈ K2 kai to y orÐzei ènan automorfismì (mèsw suzugÐac) thc K2 . Sunep¸c ja prèpei y x y −1 = x. Sunep¸c s aut  thn perÐptwsh prèpei K2 ∼ C2 × C2 . tìte Aut(K2 ) ∼ C2 . {(1 3 2). αγ. β 2 α. 2h PerÐptwsh. me G/K2 ∼ C3 . afoÔ kˆje = automorfismìc thc K2 ja stèlnei to x   ston eautì tou   sto x3 = x−1 . β = 1. 'Etsi. epeid  K2 ∩ K3 = {1}. γ. β 2 γ. Jètoume β −1 xβ = y ∈ K2 . αγ = (1 4)(2 3) β = (1 2 3). (1 3)(2 4). (1 4 2). Ta stoiqeÐa thc A4 mporoÔn na grafoÔn: i = (1). βαγ. (1 4 3). β 2 γ. Mia tètoia omˆda prˆgmati upˆrqei kai eÐnai h A4 . Autìc / o automorfismìc prèpei na eÐnai o tautotikìc. = 'Ara G = {1. α = (1 2)(3 4). èqoume β −1 αβ = γ . β 2 αγ = (1 4 3). Autì 2 shmaÐnei ìti h G eÐnai Abelian . (1 3 4). βαγ = (1 4 2) β 2 = (1 3 2). γ. 'Ara to xy èqei tˆxh 12 kai h G ja  tan kuklik . 'Estw K3 mia opoiad pote 3-upoomˆda tou Sylow. 'Ara upˆrqoun 4 upoomˆdec tˆxhc 3. β 2 α = (2 3 4). dhlad  βγ = αβ . Epeid  to 1 + 3t diaireÐ to 12 prèpei t = 1. β 2 α. Klˆseic suzugÐac {(1)}. Sunep¸c an upˆrqei mia omˆda G me 12 stoiqeÐa pou èqei tèsserec 3-upoomˆdec tou Sylow kai mia 2-upoomˆda tou Sylow aut  prèpei na perièqei ta stoiqeÐa {1. mporoÔme na upojèsoume ìti x = α kai y = γ . (2 3 4)} . Aut  eÐnai tˆxhc 4 kai sunep¸c eÐnai isìmorfh me thn kuklik  omˆda C4 tˆxhc 4   me thn omˆda tou Klein C2 × C2 . 'Estw K2 h monadik  2-upoomˆda tou Sylow. γ = (1 3)(2 4). (1 4)(2 3)} {(1 2 3). Kaj¸c β −1 K2 β = K2 kai h G den eÐnai Abelian . βα = (1 3 4). (1 2 4). α. An = β ∈ K3 .430 5. βα. βαγ. Dhlad  γβ = βαγ kai sunep¸c αγβ = βα. βγ. 'Estw ìti upˆrqei mìno mia upoomˆda tˆxhc 4 (pou eÐnai kanonik ) kai 1 + 3t me t = 0 upoomˆdec tˆxhc 3. Epeid  dÔo opoiad pote stoiqeÐa thc K2 diˆfora tou 1 kajorÐzoun pl rwc thn K2 .

H2 =< γ >. k = 0. α2 β 2 . α4 = 1. Ta Jewr mata tou Sylow Kèntro thc A4 Z(A4 ) = { (1) }. H4 =< β >. β 2 . αβ 2 . JewroÔme to βα. (1 3)(2 4). 'Estw ìti K2 = < α >. 3.3. ìpou K3 = < β >. α. β. Diˆgramma Upoomˆdwn 431 A4 A4 H1 H2 H3 H4 H5 H6 H7 Z(A4 ) = {(1)} H1 =< α >. H6 =< βγ >. H3 =< αγ >. / i = 1. Upoomˆda metajet¸n: A4 = K2 = {(1). α2 . αβ 2 } kai ˆra βα = αβ 2 (oi sqèseic βα = α kai βα = αβ den mporoÔn na isqÔoun). α3 β. (1 2)(3 4). 'Eqoume βα ∈ K3 α = αK3 . αβ. Upojètoume ìti upˆrqei mìno mia (kanonik ) upoomˆda K3 tˆxhc 3 kai perissìterec apì mia upoomˆdec tˆxhc 4. to k prèpei na eÐnai Ðso me 1. 'Estw K2 mia opoiad pote apì autèc. Epeid  | G/K3 | = 4 èqoume ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ α2 K3 ∪ α3 K3 . αβ. 2. α3 β 2 }. Kaj¸c K2 ∩ K3 = {1}. H7 =< βαγ > . H5 =< βγ >. Epeid  to pl joc twn upoomˆdwn tˆxhc 4 eÐnai 1 + 2k . α2 β. prèpei αi ∈ K3 . An jewr soume touc pÐnakec A= 0 i i 0 kai B = ω 0 0 ω2 . (1 4)(2 3)}. 3h PerÐptwsh. 'Ara G = {1.5. 'Ara βα ∈ {α. α3 . 'Ara o pÐnakac pollaplasiasmoÔ ja upìkeitai stic sqèseic α4 = β 3 kai βα = αβ 2 .

γβ. αβ. 'Ara α−1 βα = β 2 . β 2 }. afoÔ | G/K3 | = 4. α3 β 2 }. 'Ara upˆrqei mìno mia. β 2 . αβ. 'Ara gia kˆpoio x ∈ K2 prèpei x−1 βx = β . K3 = < β > kai K2 ∩ K3 = {1}. {α2 }. γβ 2 . MporoÔme na upojèsoume ìti α−1 βα = β . Epeid  K3 G. gia kˆje x ∈ K2 èqoume x−1 βx ∈ K3 . 'Ara G = {1. {α. αγ. αγ}. 'Opwc prin. . K3 ⊃ G ˆra | G | = 3. 3 = < αβ 2 >. γ. Upoomˆda metajet¸n: G = K3 . K2 Kˆje upoomˆda tˆxhc 6 eÐnai kanonik  (deÐktou 2). α3 β. i2 Klˆseic suzugÐac {1}. {α2 β.432 5. αγβ. Kèntro thc G: Z(G) = {1. h < α2 β >. {β. dhlad  ìti K2 = < α. γ. αβ 2 . {α3 . α2 β 2 }. 'Ara eÐnai h ènwsh suzug¸n klˆsewn kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 den an kei se mia tètoia. αγβ 2 }. β. α. Drˆseic Omˆdwn √ 1 3 me = −1 kai ω = − + i tìte eÔkola mporoÔme na diapist¸soume ìti 2 2 h omˆda pou parˆgetai apì touc pÐnakec A kai B eÐnai èna parˆdeigma miac tètoiac omˆdac. 2 Upˆrqoun treic kuklikèc upoomˆdec tˆxhc 4. K2 = < α >. α. Diˆgramma Upoomˆdwn G <α> < αβ > < αβ 2 > < α2 β > Z(G) G {1} T¸ra upojètoume ìti h K2 eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . EÔkola prokÔptei ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ γK3 ∪ αγK3 . H perÐptwsh x−1 βx = β den mporeÐ na isqÔei giatÐ h G ja  tan Abelian . K2 = < αβ >. γ | α2 = γ 2 = (αγ)2 = 1 > = {1. αβ 2 }. α2 }.

'Estw loipìn ìti γ −1 βγ = β kai (αγ)−1 βαγ = β 2 . γ. EÔkola epÐshc prokÔptei ìti γ −1 βγ = β   β 2 . . αγ.5. α. Mia tètoia omˆda eÐnai h diedrik  D6 . Shmei¸noume ìti metaxÔ twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 1000 upˆrqoun mìno 5 aplèc mh Abelianèc omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai 60. γβ 2 . ( Blèpe A. αγ = γα.3. β 2 . αγβ. 'Etsi èqoume ìti G = {1. To prìblhma thc taxinìmhshc twn mh-isìmorfwn mh- Ed¸ T eÐnai h tˆxh miac omˆdac kai P to pl joc twn mh-isìmorfwn mh-Abelian¸n omˆdwn me tˆxh T. αβ. 168. γβ. Wood [29] ). 'Opoio kai an isqÔei paÐrnoume isìmorfec omˆdec G. An eÐnai β tìte (αγ)−1 βαγ = β 2 kai antÐstrofa.D. αγβ} me ton pollaplasiasmì na upìkeitai stic sqèseic α2 = γ 2 = 1. Ta Jewr mata tou Sylow 433 Sunep¸c βα = αβ 2 . βγ = γβ kai βα = αβ 2 . Thomas and G. αβ 2 . β. β 3 = 1.28 Parat rhsh.3.V. Abelian¸n omˆdwn tˆxhc megalÔterhc tou 15 gÐnetai arketˆ pio dÔskolo kai autì mporeÐ na faneÐ apì ton pio kˆtw pÐnaka ston opoÐo dÐnoume to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 100. T 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 P 0 0 0 0 0 1 0 2 0 1 0 3 0 1 0 9 0 3 0 3 T 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 P 1 1 0 12 0 1 2 2 0 3 0 44 0 1 0 10 0 1 1 11 T 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 P 0 5 0 2 0 1 0 47 0 3 0 3 0 12 1 10 1 2 0 11 T 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 P 0 1 2 256 0 3 0 3 0 3 0 44 0 1 1 0 0 5 0 47 T 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 P 10 1 0 13 0 1 0 9 0 8 0 2 1 1 0 223 0 3 0 10 5.

9. Gia tic omˆdec tˆxhc 2n . g) An G = A4 kai p = 3. DeÐxte ìti an | G | = 56 tìte h G den eÐnai apl . ìpou p pr¸toc. P2 . 2. 7.434 5. blèpe M. Na brejoÔn oi Sylow p-upoomˆdec thc GL2 (Zp ) kai genikˆ thc GLn (Zp ). DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc 30 den eÐnai apl . Hall kai J. G] twn metajet¸n kai èqei tˆxh p. 5. 504 kai 600 kai oi dÔo apì autèc eÐnai h A5 kai h A6 . Prìsfata èqei brejeÐ to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 2000. sumpÐptei me thn upoomˆda [G. Drˆseic Omˆdwn 360. DeÐxte ìti to kèntro Z(G) miac mh-Abelian c omˆdac tˆxhc p3 . Pn . 4. . 'Estw G mia peperasmènh mh Abelian  p−omˆda. . Na brejeÐ o pur nac ker φ sunart sei twn kanonikopoious¸n upoomˆdwn NG (Pi ) twn Pi : a) Genikˆ b) An mia apì tic Sylow p-upoomˆdec eÐnai kanonik  sthn G. . 'Estw ìti mia peperasmènh omˆda G èqei n to pl joc p-upoomˆdec tou Sylow P1 . 'Omoia.K. n ≤ 6. Ask seic 5. . Na deiqjeÐ ìti upˆrqei ènac omomorfismìc φ : G −→ Sn ìpou Sn eÐnai h summetrik  omˆda bajmoÔ n. DeÐxte ìti upˆrqei mìno mia omˆda tˆxhc 33. G] eÐnai megalÔterh   Ðsh tou p2 . DeÐxte ìti h tˆxh thc omˆdac G/[G. Senior [12].3 1. 6. 3. Na kataskeuˆsete mia mh Abelian  omˆda tˆxhc 39 . Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 7 upˆrqoun se mia apl  omˆda tˆxhc 168? 8. . mia omˆda tˆxhc 312 den eÐnai apl .

OrÐzoume S(α. 1 |G| | F (g) | g∈G Apìdeixh. β) | = s. èstw U kai V dÔo peperasmèna sÔnola kai S ⊆ U × V . . ·) | = | F (g) | kai | S(·. opìte paÐrnoume san apotèlesma r |U | = s |V | . Tìte èqoume tic xènec en¸seic · · S= α∈U S(α. Tìte N= ìpou F (g) = { x ∈ X | g · x = x }. ·) = { (u. H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 435 5. v) ∈ S | u = α } S(·.5. Ed¸ ja efarmìsoume aut  th mèjodo gia na aparijm soume to pl joc twn troqi¸n enìc peperasmènou sunìlou X kˆtw apì th drˆsh miac peperasmènhc omˆdac. ·) | = r gia kˆje α ∈ U kai | S(·. Se pollèc peript¸seic sumbaÐnei na èqoume | S(α. O teleutaÐoc to qrhsimopoÐhse se probl mata thc jewrÐac omˆdwn. ·) | = β∈V | S(·.4. β) = { (u. x ∈ X } tou G × X . x) | = | Gx | kai ˆra |S | = g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | . 'Estw N to pl joc twn troqi¸n thc drˆshc thc omˆdac G pˆnw sto X . 5.4 H AparÐjmhsh twn Troqi¸n Mia basik  mèjodoc thc Sunduastik c eÐnai na aparijm soume ta stoiqeÐa enìc peperasmènou sunìlou me dÔo diaforetikoÔc trìpouc kai metˆ na exis¸soume ta apotelèsmata pou brÐskoume. ·) = β∈V S(·. g ∈ G.4.1 Je¸rhma. JewroÔme to uposÔnolo S = { (g. To epìmeno apotèlesma ofeÐletai stouc Cauchy kai Frobenius allˆ èqei epikrat sei na onomˆzetai L mma tou Burnside. β) opìte |S | = α∈U | S(α. x) ∈ G × X | g · x = x. Akribèstera. Tìte èqoume | S(g. gia kˆje β ∈ V . v) ∈ S | v = β }. β) | .

436 5. Me ton Ðdio trìpo prokÔptei ìti gGxi g −1 ⊆ Gx kai ˆra Gx = gGxi g −1 . thta g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | eÐnai o ex c. Se kˆje gramm  antistoiqoÔme èna stoiqeÐo g thc G kai se kˆje st lh èna stoiqeÐo x tou X . tìte N | F (g) | = g∈G i=1 x∈Txi | Gx | . Allˆ an x ∈ Txi . . x2 . xN ∈ X antiproswpeÔoun tic N troqièc.2 Parat rhsh. 2. Drˆseic Omˆdwn An x1 . gia kˆje g ∈ Gx . x) jèsh eÐnai 1   0 an g ∈ Gx (  isodÔnama an x ∈ F (g))   g ∈ Gx / antÐstoiqa. h opoÐa dra sto sÔnolo X = {1. An prosjèsoume tic monˆdec se kˆje gramm  tìte to ˆjroisma twn arijm¸n pou ja broÔme eÐnai akrib¸c to | F (g) |. dhlad  Gx ⊆ gGxi g −1 . . JewroÔme èna pÐnaka me | G | grammèc kai | X | st lec. dhlad  N= 1 |G| | F (g) | . To stoiqeÐo tou pÐnaka pou antistoiqeÐ sthn (g. Ta stoiqeÐa tou X ta topojetoÔme katˆ m koc sthn epˆnw gramm  tou pÐnaka kai autˆ thc G ta topojetoÔme sthn arister  kˆjeth st lh tou pÐnaka. Opìte g −1 · ((g g) · xi ) = xi . 3}: i (12) (13) (23) (123) (132) 1 1 0 0 1 0 0 2 2 1 0 1 0 0 0 2 3 1 1 0 0 0 0 2 3 1 1 1 0 0 6 = | Gx | = | F (g) | . èqoume ton parakˆtw pÐnaka gia thn perÐptwsh thc omˆdac S3 . 'Enac katˆllhloc trìpoc gia na katano soume thn isì- | Gx | pou eÐnai Ðso me to prohgoÔmeno ˆjroisma. Sunep¸c gia kˆje x ∈ Txi èqoume | Gx | = | gGxi g −1 | = | Gxi | kai ˆra N N | F (g) | = i=1 | Txi | · | Gxi | = i=1 |G| = N |G| . tìte gia g ∈ Gx èqoume (g g) · xi = x. 'Ara g −1 g g ∈ Gxi pou shmaÐnei ìti g ∈ gGxi g −1 . Gia parˆdeigma. Kˆnontac to Ðdio gia tic st lec paÐrnoume to antÐstoiqo ˆjroisma g∈G x∈X 5. èstw g · xi = x. . .4.

. (13).1). Ac broÔme to pl joc N ìlwn twn dunat¸n trìpwn topojèthshc twn pènte grammˆtwn tou sunìlou S = { A. JewroÔme èna isìpleuro trÐgwno me korufèc 1. Tìte h G dra pˆnw sto F me (gf )(x) = f (g −1 · x).4. β. x ∈ X. g ∈ G. f ∈ F (g) an kai mìnon an h f eÐnai stajer  . jewroÔme to sÔnolo Xt = {1. Γ. | F ((12)) | = 20 (afoÔ h (12) af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa (α. Dhlad  f (g k · x) = f (x). . . An t eÐnai ènac jetikìc akèraioc.4. B. JewroÔme thn omˆda summetrÐac S3 tou trig¸nou na dra pˆnw sto sÔnolo X ìlwn twn triˆdwn (α. gia kˆje x ∈ X kai kˆje k ∈ Z. gs } eÐnai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn twn klˆsewn suzugÐac thc G kai | C (gi ) |= ki . t} kai èstw F to sÔnolo twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt . H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 437 Sto prohgoÔmeno je¸rhma o tÔpoc pou mac dÐnei to pl joc N twn troqi¸n mporeÐ na beltiwjeÐ apì thn parat rhsh ìti an g1 kai g2 eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa thc G tìte | F (g1 ) | = | F (g2 ) |. gia kˆje x ∈ X . Me ˆlla lìgia. . (132) }. g2 . 2. EpÐshc h S3 èqei tic klˆseic C (i) = { i }. EÐnai fanerì ìti eÐnai | F (i) | = 120. 2. . Apì to je¸rhma tou Burnside (Je¸rhma 5. 1. 5. β.3 ParadeÐgmata. To pl joc twn stoiqeÐwn tou X eÐnai = 3!7! 120 (giatÐ?). 'Ara N = 1 (120 + 60 + 0) = 30. f ∈ F. . 'Etsi èqoume N= 1 |G| s ki | F (gi ) | i=1 ìpou {g1 . γ) ìpou α. β)) kai | F (123) |= 0. 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou dra pˆnw se èna peperasmèno sÔnolo X . èpetai ìti to pl joc twn troqi¸n aut c thc drˆshc eÐnai o akèraioc arijmìc 1 |G| | F (g) | g∈G ìpou F (g) = { f ∈ F | g ·f = f }. (23) } kai C ((123)) = {(123). E } stic korufèc 1. C ((12)) = { (12). .4. 3.5. 2. 3 tou trig¸nou ètsi ¸ste toulˆqiston dÔo grˆmmata se kˆje koruf  na eÐnai diaforetikˆ. 6 2. γ ∈ S kai dÔo toulˆqiston apì 10! autˆ eÐnai diakekrimèna. . α. Allˆ g ·f = f shmaÐnei ìti f (g −1 ·x) = f (x). ∆.

2. DeÐxte ìti upˆrqei èna mh mhdenikì diˆnusma u tou V tètoio ¸ste g u = u. Sunep¸c to pl joc | F (g) | eÐnai Ðso me to pl joc twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt pou eÐnai stajerèc stic troqièc thc g pˆnw sto X . g∈G 3. Tìte. tìte k(G) = p2 + p − 1. Autì eÐnai to mikrì Je¸rhma p Ask seic 5. 'Estw G peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc | G |. tìte k(G) > | Z(G) | +1. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc diˆstashc n epÐ tou s¸matoc Zp kai G mia upoomˆda thc GLn ( Zp ) pou èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.4 1. Autì mac lèei ìti o arijmìc 1 |G| tα(g) eÐnai akèraioc gia kˆje jetikì akèraio arijmì t. An G eÐnai mia mh Abelian  peperasmènh omˆda. Autì to pl joc twn apeikonÐsewn eÐnai tα(g) ìpou α(g) eÐnai to pl joc twn troqi¸n thc g pˆnw sto X . ac jewr soume mia kuklik  omˆda G tˆxhc p. 5. h opoÐa orÐzetai apì ton pollaplasiasmì thc G. gia kˆje g ∈ G. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai k(G) to pl joc twn klˆsewn suzugÐac thc. 1 p (t − t) ∈ Z. .438 5. ìpou p pr¸toc arijmìc. tìte Z(G) = 1. An k(G) ≥ | G | /p. Gia parˆdeigma. Drˆseic Omˆdwn apeikìnish epÐ twn troqi¸n thc kuklik c omˆdac < g > pˆnw sto X . JewroÔme epÐshc th drˆsh thc G sto sÔnolo X = G. 4. DeÐxte ìti an h tˆxh miac mh-Abelian c omˆdac G eÐnai p3 gia kˆpoion pr¸to arijmì p. gia kˆje akèraio t o arijmìc 1 |G| t g∈G α(g) 1 = p p−1 tα(g k=0 k) 1 1 = (tp + (p − 1)t) = (tp − t + pt) p p eÐnai epÐshc akèraioc kai ˆra tou Fermat. deÐxte ìti k(G) = 1 |G| | CG (g) | .

tìte y ∼ x. An R ⊆ X × X eÐnai mÐa sqèsh ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì x R y gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (x. Sto sÔnolo X orÐzetai mia sqèsh wc ex c x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). dhlad  an gia x. y) an kei sto R kai diabˆzoume: ”To x sqetÐzetai me to y mèsw thc sqèshc R”. 3. tìte x ∼ z . y. y ∈ X isqÔei x ∼ y . γ) EÐnai metabatik .Parart mata 6. ParadeÐgmata 1. 'Estw ϕ : X −→ Y mia apeikìnish pou eÐnai epÐ. Orismìc 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn shmeÐwn enìc epipèdou. β) EÐnai summetrik .1 Sqèseic IsodunamÐac mh kenì uposÔnolo tou X × X . Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an to shmeÐo x kai to shmeÐo y isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. 'Estw X to sÔnolo ìlou tou plhjusmoÔ thc ghc. dhlad  an gia x. 2. z ∈ X isqÔei x ∼ y kai y ∼ z . Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an o x kai o y èqoun gennhjeÐ katˆ th diˆrkeia tou idÐou ètouc. dhlad  x ∼ x gia kˆje x ∈ X . 439 . MÐa sqèsh sto sÔnolo X eÐnai èna Mia sqèsh se èna sÔnolo X lègetai sqèsh isodunamÐac kai sumbolÐzetai (sunhj¸c) me ∼ an ikanopoieÐ tic akìloujec idiìthtec: α) EÐnai autopaj c.

an y ∈ [x] ∩ [z]. y ∈ X isqÔei x ∼ y an kai mìno an [x] = [y]. tìte x ∼ y kai z ∼ y . Prˆgmati. H antistoiqÐa π : X −→ X/ ∼ me π(x) = [x] profan¸c orÐzei mia apeikìnish. h opoÐa eÐnai epÐ. gia tic klˆseic isodunamÐac isqÔoun oi ex c idiìthtec. afoÔ gia kˆje x ∈ X upˆrqei h klˆsh isodunamÐac [x] ètsi ¸ste x ∈ [x]. i ∈ I mia diamèrish enìc sunìlou X . to opoÐo onomˆzetai klˆsh isodunamÐac tou x. apì ta prohgoÔmena èqoume ìti X = ˙ x∈T [x]. Ja doÔme ìti isqÔei kai to antÐstrofo. Mia klˆsh isodunamÐac (sun jwc) sumbolÐzetai me [x] (  Cx ) kai to x onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [x]. Apì thn teleutaÐa idiìthta èqoume ìti to sÔnolo X eÐnai h diakekrimènh (xènh) ènwsh twn klˆsewn isodunamÐac tou. Apì apì thn γ) èqoume tìte [x] = [z]. gia kˆje x ∈ X èqoume x ∈ [x]. Gia kˆje x ∈ X orÐzetai to sÔnolo { y ∈ X | x ∼ y }. β) To sÔnolo X eÐnai Ðso me thn ènwsh twn klˆsewn isodÔnamÐac tou. y ∈ Ai . opìte apì th summetrik  kai th metabatik  idiìthta èqoume x ∼ z . . anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. twn opoÐwn h ènwsh eÐnai ìlo to sÔnolo X . α) Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou X . afoÔ x ∼ x. èstw T . Opìte. antipros¸pwn. H teleutaÐa idiìthta eÐnai isodÔnamh me thn γ ) DÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai   eÐnai xènec metaxÔ touc. Mia diamèrish enìc sunìlou X eÐnai mia oikogèneia mh ken¸n uposunìlwn tou. To sÔnolo ìlwn twn klˆsewn isodunamÐac enìc sunìlou X lègetai sÔnolo phlÐko kai sumbolÐzetai X/ ∼. pou èqoun orisjeÐ sta prohgoÔmena paradeÐgmata. mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo diamerÐzei to sÔnolo se klˆseic isodunamÐac oi opoÐec ikanopoioÔn tic parapˆnw idiìthtec a) g). 'Estw ( Ai ). H apeikìnish aut  onomˆzetai “fusik ” apeikìnish apì to X sto X/ ∼. tìte sqhmatÐzoume èna sÔnolo. 'Opwc eÔkola mporoÔme na epalhjeÔsoume. An apì kˆje klˆsh isodunamÐac pˆroume ènan antiprìswpo. Orismìc 'Estw ∼ mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo X .440 Parart mata Den eÐnai dÔskolo na epalhjeÔsoume ìti oi sqèseic. Prˆgmati. 'Opwc eÐdame. Sto sÔnolo X orÐzoume mÐa sqèsh ∼ wc ex c x ∼ y an kai mìno an upˆrqei i ∈ I ètsi ¸ste x. γ) Gia dÔo stoiqeÐa x. eÐnai sqèseic isodunamÐac.

h ϕ eÐnai h monadik  apeikìnish me ϕ ◦ π = ϕ. upˆrqei mia èna proc èna antistoiqÐa metaxÔ twn sqèsewn isodunamÐac pou orÐzontai se èna sÔnolo X .6. z ∈ Aj . twn diamerÐsewn tic opoÐec dèqetai to X kai twn apeikonÐsewn apì to X epÐ enìc (tuqaÐou) sunìlou Y . Epomènwc apodeÐxame ìti mia diamèrish orÐzei mia sqèsh isodunamÐac. thc opoÐac oi klˆseic isodunamÐac eÐnai ta mèlh thc diamèrishc. ¯ ¯ Sunep¸c. Dhlad  to sÔnolo phlÐko eÐnai to X/ ∼ = { ϕ−1 (y) | y ∈ Y }. dhlad  x ∼ z . tìte y ∈ Ai ∩ Aj kai epeid  to ( Ai ).1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ tou sunìlou phlÐko X/ ∼ kai tou sunìlou Y . h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  diamèrish. Den eÐnai dÔskolo na doÔme ìti xekin¸ntac apì mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo lambˆnoume mia diamèris  tou. EpÐshc an x ∼ y kai y ∼ z . èqoume i = j . Sqèseic IsodunamÐac 441 Profan¸c x ∼ x kai an x ∼ y . y ∈ Ai kai y. tìte y ∼ x. ParathroÔme ìti oi antÐstrofec eikìnec ϕ−1 (y) twn stoiqeÐwn tou sunìlou Y eÐnai oi klˆseic isodunamÐac. j ∈ I ètsi ¸ste x. Epiplèon isqÔei [x] = Ai (giatÐ ?). dhlad  upˆrqoun i. . i ∈ I apoteleÐ diamèrish tou X . Epiplèon. me thn ènnoia pou perigrˆyame parapˆnw. h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  sqèsh isodunamÐac. Sto parˆdeigma 3 eÐqame jewr sei mia apeikìnish ϕ : X −→ Y pou  tan epÐ kai sto sÔnolo X eÐqame orÐsei mia sqèsh isodunamÐac x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ).1. 'Opwc epÐshc xekin¸ntac apì mia diamèrish enìc sunìlou lambˆnoume mia sqèsh isodunamÐac. H antistoiqÐa ϕ : X/ ∼ −→ Y me ϕ(ϕ−1 (y)) = y ¯ ¯ orÐzei mia 1 . Dhlad  h sqèsh ∼ eÐnai sqèsh isodunamÐac.

Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja sumbolÐzetai suqnˆ me X : A → B . Orismìc 'Ena algebrikì sÔsthma eÐnai èna mh kenì sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. tìte gia kˆje zeÔgoc (a. ja grˆfoume a → b sth jèsh tou a → b. An den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc. 2)} H antistoiqÐa X den eÐnai apeikìnish apì to A sto B giatÐ gia to stoiqeÐo X X a ∈ A èqoume dÔo zeÔgh (a. (b. Y Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish apì to A × A sto A. 1). (a. (c. c} kai B = {1. B dÔo mh kenˆ sÔnola. a → 2. (b. Ta parakˆtw sÔnola eÐnai antistoiqÐec apì to A sto B X = {(a. Orismìc 'Estw A. . Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja lègetai apeikìnish (  sunˆrthsh) an gia kˆje a ∈ A upˆrqei monadikì b ∈ B tètoio ¸ste a → b. 1 → 1 kai 1 → −1. 1).442 Parart mata 6. H antistoiqÐa aut  den eÐnai apeikìnish afoÔ. (c. b. 2). Dhlad  den upˆrqei i tètoio ¸ste a → i.2 Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta Orismìc 'Estw A. 1). 1)} Z = {(a. b) an kei sto X . MÐa antistoiqÐa apì to A sto B eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou A × B . (c. 2). 2) To sÔnolo X = {(x2 . x) ∈ R≥0 × R|x ∈ R} eÐnai mÐa antistoiqÐa apì to sÔnolo R≥0 twn mh arnhtik¸n pragmatik¸n arijm¸n sto sÔnolo R twn pragmatik¸n arijm¸n. 2}. H antistoiqÐa Y den eÐnai apeikìnish apì to A sto B afoÔ den upˆrqei zeÔgoc thc morf c (a. X An X ⊆ A × B eÐnai mÐa antistoiqÐa ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì X a → b gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (a. b) → c. B dÔo mh kenˆ sÔnola. 1). b) ∈ A × A upˆrqei monadikì c ∈ A tètoio ¸ste (a. H antistoiqÐa Z eÐnai mia apeikìnish apì to A sto B . ParadeÐgmata 1) 'Estw A = {a. gia parˆdeigma. 2) ∈ X dhlad  a → 1. i) pou na an kei sto Y . Sunep¸c. (a. 2)} Y = {(b. an X : A × A → A eÐnai mÐa prˆxh sto A. 1).

a2 . a4 antistoiqoÔn ta ex c stoiqeÐa a1 (a2 (a3 a4 )). m ≥ 1 isqÔei Apìdeixh. . . Gia parˆdeigma. Tìte. Mia tètoia prˆxh onomˆzetai prosetairistik . . . Kˆje stoiqeÐo tou A pou mporeÐ na sqhmatisteÐ apì ta a1 . (a.6. Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta 443 'Estw A × A → A. Je¸rhma (Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta). a3 . n i=1 i=1 ai an+1 . c ∈ A. en¸ gia to epagwgikì b ma èqoume      n m+1 j=1 n m ai i=1  an+j  =  = i=1 ai n   ai  j=1 j=1 m anj  an+m+1   an+j  an+m+1 i=1 n+m = = k=1 ak k=1 n+m+1 an+m+1 ak . (a1 (a2 a3 ))a4 . an n = 4 tìte sthn tetrˆda a1 . . a2 . L mma 'Estw A èna sÔnolo kai A × A → A. a1 ((a2 a3 )a4 ). . (a1 a2 )(a3 a4 ). . an eÐnai stoiqeÐa tou A. gia kˆje n. ai m j=1 an+j = i=1 n+m k=1 ai = ak . an eÐnai Ðsa. wc ex c: Gia n = 1 eÐnai en¸ gia n ≥ 1 orÐzoume n i=1 n+1 i=1 n ai ∈ A me ai = a1 . . 'Estw . H perÐptwsh m = 1 eÐnai profan c. . 'Estw a1 . . . an . ((a1 a2 )a3 )a4 . an (me th sugkekrimènh seirˆ) me thn parembol  parenjèsewn ja lème ìti antistoiqeÐ sth diatetagmènh n-ˆda a1 . (a. Ja deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sth diatetagmènh n-ˆda a1 . . . . QrhsimopoioÔme epagwg  ston m. . . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. . b) → ab mÐa prˆxh sto sÔnolo A tètoia ¸ste (ab)c = a(bc) gia kˆje a. b. (a. orÐzoume to stoiqeÐo n epagwg  sto pl joc n twn paragìntwn. b) → ab.2. mia prosetairistik  prˆxh. 'Estw A èna sÔno- lo efodiasmèno me mia prosetairistik  prˆxh A × A → A. . . . An a1 . b) → ab.

Kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn n-ˆda a1 . . Autˆ eÐnai Ðsa. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m n−m i=1 ai = (a1 a2 )a3 . . . . . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. . Epiplèon 3 i=1 ai . . ìpou 1 < m < n. . n ≥ 3. QrhsimopoioÔme epagwg  ston n. Gia n = 3. se mÐa n − m-ˆda am+1 . a3 eÐnai ta (a1 a2 )a3 . 'Estw t¸ra n ≥ 4 kai èstw ìti to je¸rhma isqÔei c= i=1 ai kai d = j=1 n i=1 am+j . . . . an eÐnai thc morf c cd. . a2 . . to d) eÐnai èna stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ se mÐa m-ˆda a1 . an ). ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sthn triˆda a1 . . . gia kˆje m-ˆda me m < n. a1 (a2 a3 ). Apì th sqèsh (1) èqoume ìti cd = ai . . . am (antÐstoiqa.444 Parart mata a1 . ìpou to c (antÐstoiqa. Tìte kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diatetagmènh n-ˆda eÐnai Ðso me to n Apìdeixh.

)(1R . .6. . . . 0R . . . Prìtash To RN me tic parapˆnw prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to (1R . 0R . .) tou RN onomˆzetai polu¸numo an u'Estw to sÔnolo twn poluwnÔmwn tou RN . 0R . . a2 . 0R .). . . . . . Polu¸numa 445 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai RN to sÔnolo twn akolouji¸n (a0 . .). . . a1 . . 1R . . 0R . . . . . . 1R . h apeikìnish pˆrqei m ∈ N me ak = 0 gia kˆje k > m. . tautÐzetai me to 0R kai to monadiaÐo stoiqeÐo tou tautÐzetai me to 1R . . am . 0R . a1 .) kai (a0 . 0R . . . b ∈ R. a1 . . . . . Epiplèon. Orismìc 'Ena stoiqeÐo (a0 . 0R . .) =(a0 . .) ∈ RN orÐzoume 6. Prˆgmati. 0R . 1R . ìpou ai ∈ R gia kˆje i ∈ N. . . . EÐnai fanerì ìti to ènac upodaktÔlioc tou RN . a1 . ìpou to 1R eurÐsketai sth jèsh n + 1. 0R . a1 . . . . 0R . .) + (0R . 0R . . . 0R . en¸ isqÔei f (a + b) = f (a) + f (b) kai f (ab) = f (a)f (b) gia kˆje a. 0R . . a → (a. . a2 . 0R . . ParathroÔme ìti (a0 . Kˆtw apì aut n thn taÔtish.) + (b0 . . b2 . . 0R . 'Etsi o R mporeÐ na jewrhjeÐ san upodaktÔlioc tou . .)(0R . . a1 .) me cn = a0 bn + a1 bn−1 + · · · + an−1 b1 + an b0 gia kˆje n ∈ N. b1 . .) + · · · + (0R . 0R . 0R . .)(0R . . . . c1 . . am . . . 0R . An (a0 . . . 0R . . h f eÐnai 1 − 1.3 Polu¸numa (a0 . 0R . Oi epalhjeÔseic twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai eÔkolec kai af nontai san ˆskhsh. b1 . tìte me epagwg  sto n apodeiknÔetai eÔkola ìti xn = (0R .). . . .) + (a1 . . . . .) gia kˆje n ∈ N. . . . . Apì ton orismì. . to mhdenikì stoiqeÐo tou .) + · · · + (am . . .)x0 + (a1 . . . dhlad  to (0R . .)(b0 . am . .).)x + · · · + (am .) = (c0 . 0R .) =(a0 . . . . a1 + b1 . . . eÐnai f : R → . An jèsoume x = (0R . a2 . . . .) = (a0 + b0 . . 0R . . . Apìdeixh. .) =(a0 . . . . . . . . ). . a1 . . . .)xm . 0R . 0R . .). . 0R . . . 0R . (b0 . . .) eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn. . 0R . . kˆje stoiqeÐo tou eÐnai thc morf c (a0 . 1R . b1 . a1 . .).3. . . Ja tautÐzoume èna a ∈ R me to antÐstoiqo polu¸numo (a.

. . to stoiqeÐo (a0 . . Tìte upˆrqei daktÔ- • Kˆje stoiqeÐo tou èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . . kˆtw apì thn taÔtish pou anafèrame prin. . . bn ∈ R tìte gia kˆje i = 0. . m. i = 0. IdiaÐtera an a0 + a1 x + · · · + am xm = 0R . a1 . m èqoume aj = 0R . . b0 .446 Parart mata 'Ara. . n èqoume ai = bi kai gia kˆje j = n + 1. . 1.2). . .   f. . SunoyÐzontac. . . m. èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma (to opoÐo diatup¸same sthn Parˆgrafo 2. O daktÔlioc sumbolÐzetai me R[x]. . . 1. . . ìpou m ∈ N kai ai ∈ R. m. èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . n ∈ N. . . . . . . . . . tìte ai = bi gia kˆje i ≤ n kai aj = 0 gia kˆje j = n + 1. .). . m ≥ n kai a0 . Epiplèon eÐnai fanerì ìti ax = xa gia kˆje a ∈ R. 0R . . . . g. . . • An a0 + a1 x + · · · + am xm = b0 + b1 x + · · · + bn xn me m. Tèloc eÐnai profanèc ìti an a0 +a1 x+· · ·+am xm = b0 +b1 x+· · · bn xn me m ≥ n.. lioc me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei ton R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ tètoio ¸ste ax = xa gia kˆje a ∈ R. . g(x). . . Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai sun jwc me f (x). . am . am . . Je¸rhma 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. tìte ai = 0R gia kˆje i = 0. . 1. .

Math. R. Coxeter. Ekdìseic SofÐa. 7. S. 868-871. 2003. Ideals. 447 . R. 2. Goldstein. P.M.Anaforèc kai BibliografÐa 7. 1985. Bˆrsoc. 5. S. E. Algebra. Coxeter.1 Anaforèc 1. Feit and J. Prentice Hall. Little and D. D. Wiley Classical Library. Varieties and Algorithms. Monthly. 2nd Edition. Archer. 1985. Springer. S. Norton. A. 3. Rˆpthc. Dover Publications. A. 6. Curtis. Classical Mechanics. 1992. Regular Polytopes. Inc. 4. New York. Solvability of groups of odd order. R. Addison-Wesley Publishing Company. Eisagwg  sth Grammik  'Algebra. Maliˆkac. 1989. 9. J. November 1999. Springer..S. Math. 1950. 13(1963) 775-1029. Campoli. H. O. 1991. 95 (1988). M. Artin. Introduction to Geometry. Wislon. Monthly 106. M.O’Shea. 10. Parker. H. W. 8. ATLAS of finite groups. A. Amer. Talèllh. Tìmoc A. Pacific J. A principal ideal domain that is not Euclidean. J. 1973. Thompson. H. Grosswald. M. Conway. T. A Modern Treatment of the 15 Puzzle. Cox. 11. Clarendon Press. Representations of Integers as Sums of Squares. O. H. D. London. F. E. D Derizi¸thc. G.G PapastaurÐdhc. John Wiley.

I. 14. lecture Note Series 22 London Mathematical Society. M. 27. Cambridge University Press. Cambridge University Press 1976. Rosen. M. Roberts. Wiley. Applied Combinatorics. Panepist mio Ajhn¸n. A.448 Anaforèc kai BibliografÐa 12. Hall and J. Math. K. Elementary Number Theory and its Applications. Robinson. Johnson. S.. Wright. 1993. N. J. H. D. 1964. MAA. 293. 17. D. Mosqobˆkhc. N. Undergraduate Commutative Algebra. 24. 1990. An Introduction to the Theory of Groups. Chelsea Publicashing Company. Senior.. 1993. I. J. 1979. Third Edition. 1989. An Introduction to the Theory of Numbers. 1988. Ryser. Chapman. New York. Shmei¸seic sth SunolojewrÐa. 1963. Stewart. 23. 1960. Permutation in a group table. A simple proof of the four squares theorem. Prentice Hall. N. Springer-Verlag. 1999. 18. Cambridge University Press.Kurosh. Gazette (1969). Amer. Rotman. Combinatorial Mathematics. Hardy and E. 59-61.Y. 28. 22. Introduction to Modern Algebra. 25. Presentations of Groups. 20. Second Edition. Galois Theory. McCoy and G. 1975. 26. 21. Math. K. M. Janusz. F. H. Ekdìseic Nefèlh. Reid. Topics in Algebra. Claredon press. Graduate Texts in Mathematics. Maliˆkac. M. 1995. Reid. L. 13. Addison-Wesley. I. The Groups of order 2n (n ≤ 6) The Macmillan N. Herstein. Second Edition. I. II. Allyn & Bacon (4th edition) 1987. F. H. 16. M. 1984. Undergraduate Algebraic Geometry. Metajetik  'Algebra kai Efarmogèc: Eisagwgikèc Shmei¸seic. 4th Edition. 15. Small. Monthly 89 (1982). 19.Y. G. . C. The Theory of Groups Vols.

V. Group tables. Symmetry. Shiva Publishing Limited. Thomas and G. Wood. Wielandt. 1984. Academic Press. Geometry and Symmetry. 1982. The MIT Press. Massachusetts. D. 32. Anaforèc 449 29.7. First Princeton Paperbank printing. Finite Permutation Groups.1. Weyl. 30. 1980. Wussing. New Jersey. P. 33. The Genesis of the Abstract Group Concept. A. H. 1988. Cambridge. Dover Publications. . 1964. Yale. H. Princeton. H. 31. Princeton University Press.

1999. H. B. J. J. Sterk. A First Course in Abstract Algebra. Algebra Pure and Applied. 1977. Algebra Interactive. Wiley. L. A. Edward Arnold. R. Van der Waerden. Macmillan (4th edition). Isaacs. 1975. Prentice Hall. Algebra Prentice Hall 1991. Fields and Groups. 1974. 1989. 1970. J. J. Algebra (a Graduate Course). 1963. 1994. Ungar.T Allenby. Abstract Algebra. I. 1977. . Herstein. I. G. Holt. N.M. I. B. Herstein. B. A Survey of Modern Algebra. (3rd edition) D. A First Course in Abstract Algebra 2nd ed. Springer. Heath and Company 1994. Brooks/Cole Publishing Company.. ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Panepisthmiakèc Ekdìseic Kr thc). T. Papantonopoulou. Artin. Rotman. 2002.J. J. Rings. 1990. Cohen. A. M. A. Godement. N. Algebra 2 Vols. Modern Algebra. 1974. Cours d’ Algebre.2 BibliografÐa Gia mia peraitèrw melèth sthn 'Algebra.450 Anaforèc kai BibliografÐa 7. Hungerford. Prentice Hall. Contemporary Abstract Algebra. 1983. Cohn. 2000. N. Inc. Addison-Wesley (4th edition). Topics in Algebra. C. M. W. Hermann.Y. Birkoff and S. Cuypers. J . New York. H. (2nd edition) Wiley. Machane. sunaf  jèmata kai efarmogèc proteÐnoume metaxÔ twn ˆllwn ta parakˆtw eisagwgikˆ biblÐa: Genik  'Algebra R. Rinehart and Winston. Fraleigh. N. Prentice Hall. Gallian. Algebra. M.

Van Nostrand. N.Y. 1990. A First Course in Rings and Ideals. Macmillan. 1937. J. The Theory of Rings. The Theory of Groups. Ginn. (2 Vols) 2nd English ed. 1994. R. Fields and Rings. Group Theory. JewrÐa Omˆdwn W. W. S. McCoy. Hall Jr. An Introductory Course in Commutative Algebra. Theory of groups of finite order. Macmillan. Carmichael. Adams and P. . Rotman. J. 1994. E. Schmidt. M. Kurosh. AMS. Sharp. Undergraduate Commutative Algebra. Cambridge University Press. Burton. 2nd ed. Dover Publications. Group Theory. Suzuki.R. J. Cambridge University Press. Reid. Oxford University Press. Scott. N. Oliver and Boyd. Kaplansky. 1960. 1964.Y. N. G. Rose. An Introduction to the Theory of Groups 4th ed. 1982 and 1986. 1974. Chelsea.2. BibliografÐa 451 JewrÐa DaktulÐwn W.. The Theory of Groups. J. Introduction to Group Theory. D. 1964. R. Prentice-Hall. M. Addison Wesley.. Steps in Commutative Algebra. 1995. Cambridge 1911 (Rover reprint 1955). 1990. An Introduction to the Theory of Groups. 1973. Abstract Theory of Groups. An Introduction to Grobner Bases. A. Ledermann. 1959. A Course on Group Theory. M. Springer. Schenkman. Chicago. W.7. Burnside. Chatters and C. Springer. Hajarvanis. A. Group Theory. 1998. Univ. I and II. 2nd ed. 1965. Freeman. Loustaunau. R. I. O. 1966. 1970.

Gilbert. Introduction to Geometry. Rinehart and Winston.452 Anaforèc kai BibliografÐa H. H. Prentice hall. 1952. 1988 ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Ekdìseic Leader Books). Princeton University Press. Zassenhaus. Bloch. Introduction to the Theory of Numbers. Geometry and Symmetry. Symmetry. Brooks/Cole. 1989. W. H. JewrÐa Arijm¸n L. Rosen. 1967. Springer. Silverman. Yale. 1958. Claredon press. Chelsea.. G. K. M.Y. Richman. Wiley. Coxeter. Efarmogèc thc 'Algebrac N. N. 1988. Rees. 1979.('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic EkdìseicLeader Books) J.. Wright. J. JewrÐa tou Galois J. H. M. A. A Friendly Introduction to Number Theory. The Theory of Groups. Dover Publications. Hardy and E. Dover Publications. 1971. London. H. Galois Theory.Y. Number Theory: An Introduction to Algebra. 1988. P.Galois Theory. Springer. Abstract Algebra with Applications. 2nd ed.. S. F. Springer. Modern Algebra with Applications. J. SummetrÐa kai Omˆdec M. Holt. Dickson. 2nd ed. B. 2001. J. 1957. Stewart. 1989. 1976. Armstrong. 1988. An Introduction to the Theory of Numbers. Wiley 1987. E. Groups and Symmetry. 1998. Elementary Number Theory and its applications. J. Weyl. Introduction to Number Theory. . N. 2nd English ed. J. 2nd ed. Shockley. E. Notes on Geometry. Wiley. Rotman.. Addison-Wesley. E. Chapman and Hall. New York.

Applied Abstract Algebra. A Course in Number Theory and Cryptography. Pilz. H. Koblitz. W. N. R. Springer. L. 1994. Istorikèc Phgèc B. BibliografÐa 453 K. Springer. 1983. Kim and F. 1984. 1985.7.2. Van der Waerden. Applied Abstract Algebra. Lidl and G. Springer. A History of Algebra. . Roush. Wiley.

.

” Jules Henri Poincar´ (1854-1912) e . diajètoun thn eleujerÐa na antikatast soun kˆpoia antikeÐmena me ˆlla efìson oi sqèseic paramènoun ametˆblhtec. Epomènwc. allˆ sqèseic metaxÔ antikei- mènwn.“Oi majhmatikoÐ den meletoÔn antikeÐmena.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful