“ GnwrÐzete ìti grˆfw me argì rujmì.

Autì ofeÐletai kurÐwc sto ìti den eÐmai potè ikanopoihmènoc èwc ìtou èqw pei ìso to dunatìn perissìtera me lÐgec lèxeic, kai h sunoptik  graf  apaiteÐ polÔ perissìtero qrìno apì thn ekten  graf .” Carl Friedrich Gauss (1777-1855)

Mia Eisagwg  sthn 'Algebra
DeÔterh 'Ekdosh

Dhm trioc A. Bˆrsoc Dhm trioc I. Derizi¸thc Iwˆnnhc P. Emmanou l Miqa l P. Maliˆkac OlumpÐa Talèllh

[RO,LE]2 [LO] [RE] [CE,CO]

Prìlogoc
Autì to biblÐo apeujÔnetai kurÐwc se proptuqiakoÔc foithtèc twn Majhmatik¸n. Didˆskontac epÐ seirˆ et¸n Majhmatikˆ, brej kame apènanti se èna shmantikì paidagwgikì prìblhma: Ta Majhmatikˆ -kai eidikˆ h 'Algebra- eÐnai apì th fÔsh touc “afairetikˆ”. EkeÐ ègkeitai h dunamik  touc allˆ kai h sqedìn kajolik  qrhsimìthtˆ touc. P¸c loipìn epitugqˆnetai se èna eisagwgikì mˆjhma 'Algebrac mia isorropÐa tou afairetikoÔ stoiqeÐou me to sugkekrimèno? Oi prospˆjeièc mac gia to skopì autì apotup¸nontai sto parìn biblÐo. KÔrio qarakthristikì thc apotÔpwshc aut c eÐnai ìti katabl jhke idiaÐterh prospˆjeia ètsi ¸ste afenìc h afaÐresh na pragmatopoieÐtai stadiakˆ, dhlad  na parèqontai kÐnhtra pou na dikaiologoÔn thn eisagwg  nèwn ennoi¸n, kai afetèrou na epexhgoÔntai me ìso to dunatìn aplì trìpo oi shmantikèc teqnikèc pou qrhsimopoioÔntai stic apodeÐxeic twn apotelesmˆtwn. Gia to skopì autì, sto parìn biblÐo upˆrqei ènac megˆloc arijmìc epexergasmènwn paradeigmˆtwn kai efarmog¸n. Epeid  de pepoÐjhs  mac eÐnai ìti h melèth twn Majhmatik¸n den armìzei se jeatèc allˆ apaiteÐ energhtik  summetoq , epiqeir same na parembˆloume mèsa sto keÐmeno aplèc erwt seic, ¸ste na epibebai¸netai apì ton anagn¸sth katˆ pìso èqei katano sei tic prohghjeÐsec twn erwt sewn ènnoiec. EpÐshc, èqoun sumperilhfjeÐ arketèc ask seic ètsi ¸ste o foitht c pou meletˆ to biblÐo na enjarrÔnetai na qrhsimopoieÐ “qartÐ kai molÔbi”. H lèxh “'Algebra” eÐnai mèroc tou tÐtlou enìc ArabikoÔ keimènou tou 800 m.Q. to opoÐo anaferìtan stouc kanìnec gia th lÔsh twn exis¸sewn kai mèqri perÐpou ta mèsa tou 19ou ai¸na h 'Algebra  tan o klˆdoc twn Majhmatik¸n pou asqoleÐto me th melèth twn exis¸sewn. Den upˆrqei amfibolÐa ìti o ìroc “dom ” katèqei mia apì tic kuriìterec jèseic sta sÔgqrona Majhmatikˆ. Prˆgmati, h swst  katanìhsh kai melèth twn dom¸n jewreÐtai jemeli¸dec ergaleÐo gia thn pro¸jhsh miac enopoihmènhc anˆptuxhc twn Majhmatik¸n. 'Ena apì ta shmantikìtera eÐdh dom¸n apoteleÐ èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. S mera, h 'Algebra 3

4

Prìlogoc

eÐnai h melèth akrib¸c aut¸n twn dom¸n. Gia to lìgo autì, mporeÐ kaneÐc na pei dikaiologhmèna ìti h 'Algebra den apoteleÐ mìno èna mèroc twn Majhmatik¸n, allˆ ìti paÐzei gia ta Majhmatikˆ to rìlo pou autˆ èpaixan kai paÐzoun sthn anˆptuxh twn jetik¸n episthm¸n. EÐnai koin  pepoÐjhsh ìti h nèa antÐlhyh gia to rìlo thc 'Algebrac pou epikrˆthse sth dekaetÐa tou 1920, h opoÐa sundèetai me ta onìmata thc Emmy Noether, twn Emil Artin, B.L. Van der Waerden, Hermann Weyl kai ˆllwn epifan¸n majhmatik¸n, basÐsthke sth melèth jemeliwd¸n dom¸n ìpwc oi Omˆdec, oi DaktÔlioi, ta Prìtupa kai ta S¸mata. Aut  h antÐlhyh thc “SÔgqronhc 'Algebrac” (onomasÐa pou uiojet jhke gia aut  th nèa tˆsh) od ghse se mia jemeli¸dh, kainotìmo kai exairetikˆ apodotik  anˆptuxh thc 'Algebrac. KÔrio qarakthristikì aut c thc anˆptuxhc eÐnai ìti prin lÐga qrìnia lÔjhkan shmantikèc eikasÐec twn prohgoÔmenwn ai¸nwn, pou anafèrontai se klasikˆ Majhmatikˆ. Wc èna tètoio parˆdeigma prèpei na anafèroume th mnhmei¸dh eikasÐa tou Fermat, sÔmfwna me thn opoÐa h exÐswsh xn + y n = z n den èqei kamiˆ akèraia lÔsh (x, y, z), me ta x, y, z ìla diˆfora tou mhdenìc, ìtan to n ≥ 3. H eikasÐa aut  apodeÐqthke ìti isqÔei, apì ton Wiles, èpeita apì 350 qrìnia. 'Alla qarakthristikˆ paradeÐgmata eÐnai to 10o, 14o kai 17o prìblhma tou Hilbert, ìpwc epÐshc kai oi eikasÐec tou Andr´ Weil. 'Ena de apì e ta shmantikìtera apotelèsmata pou èqei epiteuqjeÐ mèqri s mera sthn 'Algebra jewreÐtai h apìdeixh thc eikasÐac twn Burnside kai Galois, pou anafèretai sthn Ðdia th JewrÐa Omˆdwn, gia thn Ôparxh thc taxinìmhshc twn apl¸n peperasmènwn omˆdwn. ApodeÐqjhke to 1980 kai apasqìlhse touc megalÔterouc algebristèc tou perasmènou ai¸na, kurÐwc thc periìdou 1950-1980. To biblÐo autì eÐnai ìso to dunatìn autodÔnamo kai kalÔptei th basik  jewrÐa twn daktulÐwn kai twn omˆdwn. H dom  twn daktulÐwn exetˆzetai stic Enìthtec 2 kai 3, en¸ stic Enìthtec 4 kai 5 anaptÔssetai h jewrÐa twn omˆdwn. Oi Enìthtec 2 kai 4 eÐnai ètsi domhmènec, oÔtwc ¸ste na eÐnai anexˆrthtec h mÐa thc ˆllhc. Sunep¸c, o foitht c eÐnai eleÔjeroc na melet sei touc daktulÐouc prin   metˆ tic omˆdec. Sthn Enìthta 1 melet¸ntai oi basikèc idiìthtec twn akeraÐwn, kaj¸c kai h ènnoia thc monadik c paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. 'Enac apì touc stìqouc thc Enìthtac 3 eÐnai na katadeÐxei thn ènnoia aut  genikìtera stouc daktulÐouc monadik c paragontopoÐhshc kai katìpin na thn efarmìsei gia thn epÐlush sugkekrimènwn Diofantik¸n exis¸sewn. Sthn Enìthta 1 meletˆtai epÐshc h arijmhtik  twn isotimi¸n, èna jemeli¸dec parˆdeigma pou anaptÔssetai genikìtera stic Enìthtec 2 kai 4. Sthn Enìthta 4 meletˆtai h ènnoia thc summetrÐac, pou odhgeÐ fusiologikˆ sthn ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia, anaptÔssetai h basik  jewrÐa twn omˆdwn kai h nèa aut  gn¸sh efarmìzetai gia na lhfjoÔn apotelèsmata sth stoiqei¸dh jew-

5 rÐa arijm¸n. Tèloc, sthn Enìthta 5 anaptÔssetai h ènnoia thc drˆshc miac omˆdac, h opoÐa ousiastikˆ genikeÔei thn ènnoia thc summetrÐac. Wc basik  efarmog  aut c thc ènnoiac, apodeiknÔoume ta jewr mata tou Sylow, pou eÐnai apì ta pio shmantikˆ apotelèsmata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. Epeid  pisteÔoume ìti èna eisagwgikì biblÐo ofeÐlei na parèqei kateujÔnseic ston endiaferìmeno anagn¸sth gia mia peraitèrw embˆjunsh, upˆrqoun sto keÐmeno arketèc parapompèc se jèmata thc JewrÐac Arijm¸n, thc Metajetik c 'Algebrac, thc JewrÐac Omˆdwn, k.ˆ. Ekfrˆzoume tic jermèc euqaristÐec mac stic kurÐec Rìza Gardèrh kai Pìph Mpoli¸th gia thn taqeÐa kai apotelesmatik  daktulogrˆfhsh tou keimènou sto sÔsthma LaTeX. EpÐshc, euqaristoÔme to foitht  BasÐlh Pasqˆlh tou Tm matìc mac pou sunèbale sth diamìrfwsh twn sqhmˆtwn. Oi kÔriec allagèc sth deÔterh aut  èkdosh, pèra apì th diìrjwsh ìlwn twn paroramˆtwn ta opoÐa upèpesan sthn antÐlhy  mac, eÐnai oi ex c: H Enìthta 2 thc pr¸thc èkdoshc diaspˆsthke se dÔo Enìthtec, kaj¸c oi tèsseric teleutaÐec ParˆgrafoÐ thc apoteloÔn t¸ra thn Enìthta 3. Epiplèon, ˆllaxe h seirˆ twn Paragrˆfwn §2.7 kai §2.8 kai prostèjhke h Parˆgrafoc §2.9 (Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc). Anamorf¸jhke h anˆptuxh thc Ôlhc thc Enìthtac 3 thc pr¸thc èkdoshc (pou apoteleÐ t¸ra thn Enìthta 4), me apotèlesma na sugqwneujoÔn oi Parˆgrafoi §3.3 kai §3.4 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.3), oi Parˆgrafoi §3.5 kai §3.8 thc pr¸thc èkdoshc (sthn Parˆgrafo §4.5) kai na diaspasteÐ h Parˆgrafoc §3.9 thc pr¸thc èkdoshc (stic Paragrˆfouc §4.7 kai §4.8). Oi suggrafeÐc Aj na, Septèmbrioc 2005

Perieqìmena

7

8 PERIEQŸOMENA .

N = {0.. .. dÐnetai h eukairÐa ston anagn¸sth na melet sei arketèc apì tic ènnoiec thc 'Algebrac. } To sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n. . Z>0 To sÔnolo twn jetik¸n akeraÐwn. . −1. Afenìc ja melet soume tic idiìthtec tou Z pou ja qrhsimopoi soume se epìmenec Enìthtec kai afetèrou ja eisˆgoume mèsw tou Z merikèc jemeli¸deic ènnoiec thc 'Algebrac. Oi teqnikèc twn apodeÐxewn pou ja doÔme ed¸ eÐnai tupikèc gia thn 'Algebra.. 0. prˆgma pou ja diapist¸soume parakˆtw ìtan melet soume daktulÐouc. C To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n. . sthn eidik  perÐptwsh twn akeraÐwn. . Ja jewr soume gnwstèc tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn ìpwc kai thc diˆtaxhc. . pou emfanÐzontai parakˆtw. 9 . } To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n. < −1 < 0 < 1 < . Se kamiˆ perÐptwsh h Enìthta aut  den apoteleÐ eisagwg  ston ploÔsio klˆdo thc JewrÐac Arijm¸n. .1 Akèraioi Sthn Enìthta aut  ja melet soume idiìthtec tou sunìlou twn akeraÐwn arijm¸n. . pou upˆrqei sto Z me tic opoÐec eÐmaste exoikeiwmènoi apì ta pr¸ta majhtikˆ mac qrìnia. 'Etsi. R To sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n. . O skopìc mac eÐnai dittìc. 1. Z. Z = {.. R>0 To sÔnolo twn jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n. .. s¸mata kai omˆdec. Sto biblÐo autì ja qrhsimopoioÔme touc parakˆtw sumbolismoÔc. Q To sÔnolo twn rht¸n arijm¸n. 2. Q>0 To sÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. 1.

. parathroÔme ìti kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei monadikì elˆqisto stoiqeÐo. EÐdame ìti to prohgoÔmeno Je¸rhma èpetai apì to AxÐwma ElaqÐstou. èstw m. 1/3. Shmei¸noume ìti antÐstoiqh idiìthta den isqÔei stouc pragmatikoÔc   rhtoÔc arijmoÔc. Apì ton orismì tou m èpetai ìti h prìtash P (m − 1) alhjeÔei..1 Majhmatik  Epagwg . Gia parˆdeigma. Tìte ìmwc h upìjesh 2) dÐnei ìti h P (m) alhjeÔei. Ac upojèsoume ìti A = ∅. Apì th diˆtaxh pou upˆrqei sto Z. n dÐnetai mia prìtash P (n).3 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg  me arqikì b ma apì to m). 1/2.1 AxÐwma (AxÐwma ElaqÐstou). anafèroume mia parallag  pou diafèrei sto arqikì b ma thc epagwg c. Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. tìte h P (n + 1) alhjeÔei. Apìdeixh. 1/4. Kˆje mh kenì sÔnolo fusik¸n arijm¸n perièqei elˆqisto stoiqeÐo. pou aforˆ ton n.. to sÔnolo {1. tètoia ¸ste 1. 'Estw m ∈ N. .2 Je¸rhma (Majhmatik  Epagwg ). an h P (n) alhjeÔei. Tìte apì to AxÐwma ElaqÐstou to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. pou aforˆ ton n. MporeÐ na apodeiqjeÐ ìti to Je¸rhma thc Majhmatik c Epagwg c eÐnai isodÔnamo me to AxÐwma ElaqÐstou ('Askhsh 8). 'Estw A to uposÔnolo tou N pou apoteleÐtai apì touc n gia touc opoÐouc h prìtash P (n) den alhjeÔei. A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei}. Apì thn upìjesh 1) èqoume m > 0.10 1 Akèraioi 1.1. Ja deÐxoume ìti to A eÐnai kenì.1. EpÐshc ja asqolhjoÔme me touc diwnumikoÔc suntelestèc.} den perièqei elˆqisto stoiqeÐo an kai eÐnai uposÔnolo twn jetik¸n rht¸n arijm¸n. Autì eÐnai ˆtopo. 1. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì 2) gia kˆje n. H afethrÐa mac eÐnai to epìmeno axÐwma. DiwnumikoÐ Suntelestèc Sthn Parˆgrafo aut  ja upenjumÐsoume th mèjodo apìdeixhc pou onomazetai Majhmatik  Epagwg .” Prin proqwr soume se paradeÐgmata.1. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n me n ≥ m dÐnetai mia prìtash P (n). H upìjesh 1) sto prohgoÔmeno Je¸rhma sun jwc onomˆzetai “arqikì b ma thc epagwg c” en¸ h upìjesh 2) “epagwgikì b ma. tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei. kai 1.

kai 2) gia kˆje n ≥ m. Apì tic prohgoÔmenec sqèseic prokÔptei to zhtoÔmeno.4 ParadeÐgmata. 2 1 To dexiì mèloc thc parapˆnw isìthtac eÐnai (n + 1)(n + 2). QrhsimopoioÔme epagwg . ìpou n ≥ 5. pou eÐnai to 2 zhtoÔmeno. h apodeiktèa sqèsh 1 eÐnai 1 = 1(1 + 1). pou isqÔei. 2 QrhsimopoioÔme epagwg . tìte h P (n + 1) alhjeÔei. kai n2 + 3n ≥ n2 + 2n + 1 = (n + 1)2 . 2) 2n > n2 gia kˆje akèraio n ≥ 5. 1 1) 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1) gia kˆje jetikì akèraio n. 1. Majhmatik  Epagwg . 11 Apìdeixh. 2 Ja apodeÐxoume ìti isqÔei P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = (n + 1)(n + 2). H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh kai af netai san ˆskhsh.1.1. an h P (n) alhjeÔei. Arqikì b ma: Gia n = 1. Upojètoume t¸ra ìti isqÔei 2n > n2 . DiwnumikoÐ Suntelestèc 1) h P (m) alhjeÔei. 2 P (n + 1) To aristerì mèloc thc P (n + 1) grˆfetai me th bo jeia thc P (n) 1 1 + 2 + · · · + (n + 1) = 1 + 2 + · · · + n + (n + 1) = n(n + 1) + (n + 1). Epiplèon isqÔei 2n2 = n2 + n · n ≥ n2 + 3n (giatÐ n ≥ 3). Gia n = 5 h apodeiktèa sqèsh eÐnai h 25 > 52 . kai ja apodeÐxoume ìti P (n) 2n+1 > (n + 1)2 .1. Epagwgikì b ma: 'Estw ìti isqÔei 2 1 1 + 2 + · · · + n = n(n + 1). Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje n ∈ N me n ≥ m. pou isqÔei. P (n + 1) Apì thn P (n) èqoume ìti 2n+1 = 2 · 2n > 2n2 . .

Upˆrqei mÐa ˆllh morf  thc majhmatik c epagwg c pou eÐnai qr simh. h prìtash alhjeÔei kaj¸c to kenì sÔnolo èqei 20 = 1 uposÔnola.5 Je¸rhma (DeÔterh Morf  thc Majhmatik c Epagwg c). 4) Je¸rhma de Moivre. opìte sumperaÐnoume ìti to pl joc twn Γ eÐnai pˆli 2n . 1. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic.1. Gia n = 0. kai 2) gia kˆje n. Qrhsimopoi¸ntac tic gnwstèc trigwnometrikèc tautìthtec sun(θ + ϕ) = sunθsunϕ − hmθhmϕ kai hm(θ + ϕ) = hmθsunϕ + hmϕsunθ. 'Estw θ ∈ R. Tìte to pl joc twn uposunìlwn tou A eÐnai 2n .12 1 Akèraioi 3) 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo pou èqei n stoiqeÐa. Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ N. To sÔnolo B = A − {α} èqei n stoiqeÐa kai sunep¸c to pl joc twn uposunìlwn tou eÐnai 2n . tìte h P (n + 1) alhjeÔei. / Tìte Γ ⊆ B kai sunep¸c to pl joc twn Γ eÐnai 2n . Tìte h P (n) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì n. pou aforˆ ton n. Upojètoume ìti aut  isqÔei gia n. Sunolikˆ. Gia n = 0 h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. QrhsimopoioÔme epagwg . pou eÐnai to zhtoÔmeno. 'Estw ìti gia kˆje fusikì arijmì n dÐnetai mia prìtash P (n). upˆrqoun 2n + 2n = 2n+1 uposÔnola tou A. 'Estw ìti to A èqei n+1 stoiqeÐa kai α ∈ A. 2) 'Estw α ∈ Γ. Upojètoume t¸ra ìti h prìtash alhjeÔei gia kˆje sÔnolo me n ∈ N stoiqeÐa. Ja metr soume to pl joc twn uposunìlwn tou A. an h P (k) alhjeÔei gia kˆje fusikì arijmì k me 0 ≤ k ≤ n. 'Estw Γ ⊆ A. Tìte Γ = ∆ ∪ {α} me ∆ ⊆ B . . 1) 'Estw α ∈ Γ. èqoume (sunθ + ihmθ)n+1 = (sunθ + ihmθ)n (sunθ + ihmθ) = (sun(nθ) + ihm(nθ))(sunθ + ihmθ) = sun(nθ)sunθ − hm(nθ)hmθ + i(sun(nθ)hmθ + hm(nθ)sunθ) = sun(nθ + θ) + ihm(nθ + θ) = sun((n + 1)θ) + ihm((n + 1)θ). tètoia ¸ste 1) h P (0) alhjeÔei.

1.1.6 Prìtash. ArkeÐ na apodeiqjeÐ ìti to sÔnolo A = {n ∈ N|P (n) den alhjeÔei} eÐnai kenì. 0 1 2 n Sthn perÐptwsh pou èqoume i > n sumfwnoÔme ìti n = 0. Gia parˆdeigma. Sth DeÔterh Morf  thc Majhmatik c epagwg c eÐnai dunatìn to arqikì b ma na mhn eÐnai to 0 allˆ opoiosd pote m ∈ N. 1) JewroÔme thn tautìthta poluwnÔmwn (1 + x)n+1 = (1 + x)n (1 + x) = (1 + x)n + (1 + x)n x .1. Tìte lìgw tou Axi¸matoc 1. 2 2 2 èqoume = 1. = 1. n fusikoÐ arijmoÐ me 1 ≤ i ≤ n + 1 . = 1. 'Estw i ≤ n fusikoÐ arijmoÐ. Me sumbolÐzoume i ton suntelest  tou xi sto anˆptugma tou diwnÔmou (1 + x)n . 'Estw ìti to A den eÐnai kenì. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti h prìtash P (k) alhjeÔei gia kˆje k ≤ m − 1. ShmeÐwsh. Apì thn upìjesh 2) prokÔptei ìti h P (m) alhjeÔei. to A perièqei elˆqisto stoiqeÐo. n! = 1 · 2 · · · · · n. Majhmatik  Epagwg . (Bl. 'Omoia 0 1 2 3 3 3 èqoume = 1.1. i−1 i 2) 'Estw i. DiwnumikoÐ Suntelestèc 13 Apìdeixh. Autì epitrèpei i kˆpoia omoiomorfÐa stic diatup¸seic protˆsewn pou aforoÔn touc diwnumikoÔc suntelestèc. thn pr¸th sqèsh thc parakˆtw prìtashc gia i = n + 1. = 2. afoÔ (1 + x)2 = 1 + 2x + x2 .1. èstw m.1. n fusikoÐ arijmoÐ me i ≤ n . 1) 'Estw i.3. Apì thn upìjesh 1) èqoume ìti m ≥ 1. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me to diwnumikì anˆptugma pou ja qrhsin mopoihjeÐ sta epìmena. Tìte n+1 i = n n + . pou eÐnai ˆtopo. 'Etsi 0 1 3 grˆfoume ex orismoÔ DiwnumikoÐ suntelestèc (1 + x)n = n n n 2 n n + x+ x + ··· + x . Tìte n i = n! i!(n − i)! (1) ìpou jètoume 0! = 1 kai gia kˆje jetikì akèraio n.) 1. afoÔ (1 + x)3 = 1 + 3x + 3x2 + x3 . SÔgkrine me to Je¸rhma 1. Apìdeixh. = 3.

'Estw a ∈ A kai B = A − {α}. Sto n+1 n aristerì mèloc o en lìgw suntelest c eÐnai . afoÔ to kenì sÔnolo èqei akrib¸c = 1 uposÔnolo. Upojètontac thn (1) ja apodeÐxoume ìti n+1 i = (n + 1)! . en¸ sto dexiì eÐnai + i i n . 2) 'Estw α ∈ Γ. i Tìte Γ − {α} ⊆ B . n > 0.14 1 Akèraioi kai sugkrÐnoume touc suntelestèc tou xi sto aristerì kai dexiì mèloc. 'Estw loipìn 0 < i ≤ n + 1. opìte i = 0. Tìte to pl joc twn uposunìn lwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa eÐnai Ðso me gia kˆje i me 0 ≤ i ≤ n.4 3). 'Opwc sto Parˆdeigma 1. Apì thn upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn 1.7 Efarmog . Ja metr soume t¸ra to pl joc twn uposunìlwn tou A pou èqoun i stoiqeÐa. i!(n + 1 − i)! = kai ˆra h (2) isqÔei. 1) 'Estw α ∈ Γ. eÔkola epalhjeÔetai h (2).1. opìte apì to 1) thc prìtashc kai thn isìthta (1) èqoume n+1 i = n n + i−1 i n! n! + (i − 1)!(n − i + 1)! i!(n − i)! n! 1 1 = + (i − 1)!(n − i)! n − i + 1 i n! n+1 = (i − 1)!(n − i)! (n − i + 1)i (n + 1)! = . Apì thn / n upìjesh thc epagwg c èpetai ìti to pl joc twn Γ eÐnai . h apodeiktèa sqèsh eÐnai profan c. i!(n + 1 − i)! (2) An i = 0. Tìte Γ ⊆ B . i Efarmìzoume epagwg  sto n. tìte i = 0 kai to zhtoÔmeno eÐnai 0 profanèc. 'Estw A èna peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. . An n = 0. 'Estw ìti to A èqei n + 1 stoiqeÐa. èqei uposÔnola me i i stoiqeÐa. 'Estw ì0 n ti kˆje peperasmèno sÔnolo me n stoiqeÐa. 'Estw Γ èna uposÔnolo tou A pou èqei i stoiqeÐa.1. diakrÐnoume dÔo peript¸seic. i−1 2) QrhsimopoioÔme epagwg  sto n. Gia n = 0.

Gia thn trÐth.1. ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔoun: i) f0 + f1 + · · · + fn = fn+2 − 1. 4) ApodeÐxte ìti gia kˆje k. n ≥ 2. Ask seic 1. Upìdeixh: epagwg  sto m. ii) mn < nm gia kˆje m. 0 Upìdeixh: Gia thn pr¸th tautìthta qrhsimopoi ste ìti (1 + (−1))n = 0. i) ii) iii) iii) n n n n − + − · · · + (−1)n 0 1 2 n n n n n + + + ··· + 0 1 2 n 2n n = n 0 = 2 = 0. Majhmatik  Epagwg .1 1) ApodeÐxte ìti akèraio n. m. 1 1 1 n + + ··· + = gia kˆje jetikì 1·2 2·3 n(n + 1) n+1 1 2) ApodeÐxte ìti 13 + 23 + · · · + n3 = n2 (n + 1)2 = (1 + 2 + · · · + n)2 gia 4 kˆje jetikì akèraio n. = 2n . DiwnumikoÐ Suntelestèc 15 Γ − {α} (kai epomènwc to pl joc twn Γ) eÐnai n n + i i−1 = n+1 i n . 3) ApodeÐxte ìti i) 3n < n3 gia kˆje n ∈ N. m+n k m 0 n m + k 1 n m + ··· + k−1 k n .1. 2 ii) fn+2 fn − fn+1 = (−1)n+1 . Sunolikˆ upˆrqoun i−1 uposÔnola tou A pou èqoun i stoiqeÐa. n ∈ N isqÔoun oi parakˆtw tautìthtec. sugkrÐnete touc suntelestèc tou xn sthn tautìthta (1 + x)2n = (1 + x)n (1 + x)n . 2 n + 1 2 n + ··· + n . 5) 'Estw f0 = 0. f1 = 1 kai fn = fn−1 + fn−2 gia n ≥ 2 (akoloujÐa tou Fibonacci). . n ∈ N me m ≥ 3 kai n ≥ 2.

1.1. β 2 2 5 ikanopoioÔn thn exÐswsh x2 − x − 1 = 0).5 (DeÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c). . Tìte gia ton migadikì arijmì sunθ + ihmθ isqÔei (sunθ + ihmθ)n = sun(nθ) + ihm(nθ) gia kˆje n ∈ Z. r+1 7) 'Estw θ ∈ R.1. n n n iv) f2n = f0 + f1 + · · · + fn .2 (Majhmatik  Epagwg ) iii) Je¸rhma 1.16 1 Akèraioi √ √ 1− 5 1 1+ 5 n n iii) fn = √ (α − β ). ii) Je¸rhma 1. 0 1 n Upìdeixh: Qrhsimopoi ste to iii).1 (AxÐwma ElaqÐstou). i) AxÐwma 1. 8) ApodeÐxte ìti ta akìlouja eÐnai isodÔnama. ìpou α = kai β = (oi α. n ∈ N me r ≤ n apodeÐxte ìti r r+1 n + +···+ r r r = n+1 . 6) Gia kˆje r.

a|bx + cy . Ja lème ìti o a diaireÐ ton b (  ìti o a eÐnai diairèthc tou b   ìti o b eÐnai pollaplˆsio tou a) an upˆrqei c ∈ Z me b = ac. EÔkola diapist¸noume ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. 2. Diairetìthta kai pr¸toi arijmoÐ 'Estw a. Endeiktikˆ apodeiknÔoume thn pr¸th idiìthta: apì thn upìjesh. 3. tìte a = ±b. tìte a ≤ b. Sunep¸c. y ∈ Z. 8 kai 9 oi pr¸toi arijmoÐ eÐnai oi 2. 5. Antikajist¸ntac èqoume ìti bx + cy = aex + af y = a(ex + f y). . • An a|b kai b|c.1 Prìtash. 5 kai 7. ja anaptÔxoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth me th bo jeia tou opoÐou ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. f tètoioi ¸ste b = ae kai c = af . c treic akèraioi arijmoÐ.2. • An a|b kai b|a.2 Diairetìthta Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z. AfoÔ apodeÐxoume ton Algìrijmo DiaÐreshc. Kˆje jetikìc akèraioc diˆforoc tou 1 eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n. 3. IdiaÐtera.1. Gia parˆdeigma. sÔmfwna me to opoÐo kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0 kai ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì. a|b ± c. Sthn diatÔpwsh thc akìloujhc Prìtashc deqìmaste ìti kˆje pr¸toc arijmìc eÐnai ginìmeno pr¸twn arijm¸n katˆ tetrimmèno trìpo. Ja grˆfoume tìte a|b. b ∈ Z. O kÔrioc skopìc mac sthn Parˆgrafo aut  eÐnai na apodeÐxoume ìti kˆje akèraioc arijmìc diˆforoc twn 0. b eÐnai jetikoÐ. 'Estw a.2. ìtan melet soume polu¸numa. 1. 'Enac jetikìc akèraioc p = 1 lègetai pr¸toc arijmìc an oi mìnoi diairètec tou eÐnai oi ±1 kai ±p. EpÐshc h idèa thc monadik c paragontopoÐhshc anaptÔssetai pio genikˆ sthn Enìthta 3. tìte a|c • An a|b kai oi a. upˆrqoun akèraioi e. AntÐstoiqo apotèlesma ja sunant soume sthn Enìthta 2. • An a|b kai a|c. ParathroÔme ìti kˆje akèraioc eÐnai diairèthc tou 0 en¸ to 0 eÐnai diairèthc mìno tou eautoÔ tou. 4. 6. 7. tic opoÐec ja qrhsimopoioÔme sth sunèqeia qwrÐc idiaÐterh mneÐa. Diairetìthta 17 1. ±1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). apì touc 1. tìte a|bx + cy gia kˆje x. b.

'Estw ìti h prìtash den isqÔei kai èstw M to sÔnolo twn akeraÐwn n > 1 oi opoÐoi den eÐnai ginìmena pr¸twn arijm¸n. Tìte upˆrqoun monadikoÐ q. .2.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo r ∈ M . giatÐ r > r − a = b − (q + 1)a. kai ja deÐxoume ìti r < a. Autì eÐnai ˆtopo. Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou r. b ìpou 1 < a < m kai 1 < b < m. . 'Estw a. Sunep¸c m = ab gia kˆpoiouc akeraÐouc a.1. Tìte M = ∅ kai apì to AxÐwma 1. . . 0 ≤ r < a. pm }. dhlad  pi |1. IsqÔei M = ∅ (arkeÐ na jewr soume t < 0 me |t| arketˆ megˆlo. r ∈ Z me tic idiìthtec b = qa + r kai 0 ≤ r < a. ìpou q. pm sumperaÐnoume ìti o pi diaireÐ th diaforˆ. An Ðsque r ≥ a. Tìte ìmwc to Ðdio sumbaÐnei gia to ginìmenì touc m = ab. Apì ton orismì tou m prokÔptei ìti a ∈ M kai b ∈ M . Apìdeixh. opìte b − (q + 1)a ∈ M . ìpou me |t| sumbolÐzoume thn apìluth tim  tou t). . pm + 1 èqei ènan pr¸to diairèth sÔmfwna me thn Prìtash 1. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti eÐqame b = qa + r. pm + 1 kai pi |p1 p2 . AfoÔ pi |p1 p2 .3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc   EukleÐdeia DiaÐresh). Tìte lambˆnoume (q − q )a = r − r H apìdeixh aut . ìpou q . gia kˆpoion akèraio q . ìpou oi pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ (ìqi anagkastikˆ diakekrimènoi). r ∈ Z. . . . èstw pi . . To epìmeno apotèlesma perigrˆfei mia apì tic pio shmantikèc idiìthtec tou Z kai ja qrhsimopoihjeÐ pollèc forèc sta parakˆtw. 1. tìte antikajist¸ntac ja eÐqame b − (q + 1)a ≥ 0. pk . 1 .2. dhlad  m ∈ M .1. Apìdeixh. ìpwc kai o EukleÐdeioc Algìrijmoc. 'Eqoume r = b − qa. b ∈ Z me a > 0. / Sunep¸c blèpoume ìti kˆje akèraioc diˆforoc twn 0.18 1 Akèraioi Apìdeixh.1 upˆrqei elˆqisto stoiqeÐo m ∈ M . 'Eqoume m > 1 kai o m den eÐnai pr¸toc (afoÔ kˆje pr¸toc eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno pr¸twn). 1 Upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. 1. . b eÐnai / / ginìmena pr¸twn arijm¸n. Autì eÐnai ˆtopo.±1 grˆfetai sthn morf  ±p1 . r ∈ Z kai b = q a + r . 1)'Uparxh: Jètoume M = {b − ta ≥ 0|t ∈ Z}. dhlad  oi a. opìte apì to AxÐwma 1. 0 ≤ r < a. O akèraioc p1 p2 . perièqontai sto èrgo StoiqeÐa tou EukleÐdh. .1.2. 'Estw ìti to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n eÐnai peperasmèno kai ìti eÐnai to {p1 .2 Je¸rhma (EukleÐdhc). .

Sunep¸c r − r = (q − q )a = 0.2. sumperaÐnoume ìti q − q = 0. Diairetìthta kai 19 −a < r − r < a. Epeid  q − q ∈ Z. . 'Ara −a < (q − q )a < a kai sunep¸c (afoÔ a > 0) − 1 < q − q < 1.1.

. O fusikìc arijmìc r tou algorÐjmou diaÐreshc onomˆzetai to upìloipo thc diaÐreshc tou b me to a. 3. (H apìdeixh èpetai amèswc apì to Je¸rhma: an o a eÐnai arnhtikìc. b). 'Uparxh: Jètoume M = {ax + by|x.4 Je¸rhma. ètsi ¸ste h diaforˆ b − ta na paramènei mh arnhtik . y ∈ Z kai ax + by > 0} kai parathroÔme ìti M = ∅ (giatÐ a2 + b2 > 0). a. To teleutaÐo tètoio pollaplˆsio eÐnai to qa kai h diaforˆ b − qa eÐnai to r. 'Estw d to elˆqisto stoiqeÐo tou M . 'Estw a. Mègistoc koinìc diairèthc 1. d|a kai d|b 2. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc.20 1 Akèraioi Shmei¸seic 1. . b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. to opoÐo upˆrqei sÔmfwna me to AxÐwma 1. b ∈ Z me toulˆqiston ènan diˆforo tou mhdenìc. b)   (a. H apìdeixh thc Ôparxhc twn q kai r sto prohgoÔmeno Je¸rhma sunÐstatai sthn austhr  diatÔpwsh thc akìloujhc apl c idèac. Ac upojèsoume gia eukolÐa ìti b > 0. to parakˆtw apotèlesma parèqei mÐa shmantik  parˆstash tou µκδ pou ja qrhsimopoihjeÐ suqnˆ sta parakˆtw. y ∈ Z. Sto stˆdio autì den eÐnai teleÐwc safèc ìti upˆrqei µκδ gia kˆje a. Pèra apì thn Ôparxh. . . 'Estw a. 'Eqoume d = ax + by gia kˆpoiouc x. an c ∈ Z me c|a kai c|b. An paraleÐyoume to a > 0 apì thn upìjesh tou prohgoÔmenou Jewr matoc kai jewr soume a = 0. 3a. Apìdeixh. 2a. AfairoÔme apì ton b ta mh arnhtikˆ pollaplˆsia tou a. Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b. Gia parˆdeigma. tìte kˆje ˆlloc koinìc diairèthc c twn a kai b eÐnai tètoioc ¸ste c ≤ d lìgw thc sunj khc 2 tou orismoÔ. Epiplèon upˆrqoun x. b) = ax + by . èqoume µκδ(12. y ∈ Z tètoioi ¸ste µκδ(a. efarmìzoume to Je¸rhma gia −a sth jèsh tou a). tìte to mìno pou allˆzei eÐnai h anisìthta tou sumperˆsmatoc pou prèpei na eÐnai t¸ra 0 ≤ r < |a|. 2.1.2. 'Enac mègistoc koinìc diairèthc twn a kai b (sumbolikˆ µκδ(a. tìte c|d.1. dhlad  ta 0. . 'Etsi exhgeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. 30) = 6. ParathroÔme ìti an d = µκδ(a. b)) eÐnai ènac jetikìc akèraioc d pou èqei tic idiìthtec 1.

n). 1.2. n) = 1. p) = 1. 'Estw ìti o p den diaireÐ ton a.2. tìte r ∈ M . tìte o p diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc a kai b.5. 'Ara prˆgmati o d eÐnai ènac µκδ twn a kai b. Tìte p|m2 kai ˆra p|m. b. T¸ra èstw c|a kai c|b. Prˆgmati. pou ìmwc eÐnai ˆtopo lìgw tou elaqÐstou tou d. H prohgoÔmenh apìdeixh parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou µκδ (wc to elˆqisto tou sunìlou M ).2. √ dhlad  p|1. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. b). Allˆ tìte 2 = m ∈ Z. 'Estw a. Autì shmaÐnei ìti an r = 0. Epeid  èqoume d = ax + by sumperaÐnoume ìti c|d. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. b). . b) kai d |d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. apì to L mma 1. ìmwc. kai afoÔ d.6 Parathr seic. Epeid  p|abx kai p|pyb prokÔptei ìti p|abx + pyb. SÔmfwna me to Je¸rhma 1. 'Eqoume m2 = 2n2 . AfoÔ o p eÐnai pr¸toc èqoume µκδ(a.5 L mma.2. 'Eqoume r = a−qd = a−q(ax+by) = a(1−qx)+b(−qy).2. Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma. tìte ja diaireÐ toulˆqiston ènan apì touc ai .4. ìpou oi m. ja eÐqame d|d (giatÐ o d eÐnai ènac µκδ twn a. Me epagwg  mporeÐ na genikeujeÐ to prohgoÔmeno L mma sthn perÐptwsh perissotèrwn paragìntwn: An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou diaireÐ to ginìmeno a1 . giatÐ diaforetikˆ aplopoioÔme to klˆsma. 1. d > 0 paÐrnoume d = d .2. Gia ton skopì autì. ja apodeÐxoume to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. MporoÔme na upojèsoume ìti n µκδ(m.3.2. An n = 1.2. am .1 upˆrqei pr¸toc p me p|n. Diairetìthta 21 Ja apodeÐxoume ìti d = µκδ(a. Prin apì autì. 0 ≤ r < d.4 upˆrqoun akèraioi x kai y tètoioi ¸ste 1 = ax + py . r tètoioi ¸ste a = qd+r. pou eÐnai ˆtopo. Apì to Je¸rhma 1. 1. tìte sÔmfwna me thn Prìtash 1. 'Ara b = abx + pyb.5 eÐnai idiaÐtera qr simo. dhlad  p|b. To L mma 1. (ai ∈ Z). 'Ara n = 1. deÐqnoume pr¸ta ìti d|a kai d|b. . Mia tupik  efarmog  tou eÐnai √ √ h apìdeixh ìti o arijmìc 2 eÐnai ˆrrhtoc. b. Monadikìthta: An d kai d  tan mègistoi koinoÐ diairètec twn a. Apìdeixh. . upˆrqoun akèraioi q. 'Ara d = ±d . p ∈ Z ìpou o p eÐnai pr¸toc arijmìc. Upˆrqei ìmwc ènac pio praktikìc trìpoc (EukleÐdeioc Algìrijmoc) pou perigrˆfetai parakˆtw. An o p diaireÐ to ginìmeno ab.2. èstw ìti 2 = m . pou eÐnai ˆtopo. pou èpetai apì to Je¸rhma 1. 'Ara r = 0 kai sunep¸c d|a.1. 'Omoia apodeiknÔetai ìti d|b. Sunep¸c p|µκδ(m. 2. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqjeÐ ìti gia kˆje jetikì √ akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou o arijmìc a eÐnai ˆrrhtoc ('Askhsh 15).

SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma.2. 'Estw a > 1 ènac akèraioc arijmìc. èqoume p1 = q1 . . . . . . . kˆje akèraioc a = 0. Epeid  o q1 eÐnai pr¸toc paÐrnoume p1 = q1 . Ja deÐxoume t¸ra th monadikìthta thc parˆstashc aut c. . . . pm . qn . . . b) kai epiplèon prosdiorÐzei akeraÐouc x. tìte m = n kai. .b onomˆzontai sqetikˆ pr¸toi an µκδ(a. . . pm pou èqoun thn idiìthta a = p1 . a). . y ètsi ¸ste na isqÔei µκδ(a. Sthn Prìtash 1. . a). . qn paÐrnoume ìpwc prin.2. . . qn (pi . Kˆje akè- raioc a > 1 grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn arijm¸n. b) = µκδ(r. 'Estw t¸ra m > 1. b)|a. EukleÐdeioc Algìrijmoc Perigrˆfoume t¸ra mÐa praktik  diadikasÐa pou upologÐzei to µκδ(a.1 deÐxame ìti upˆrqoun pr¸toi arijmoÐ p1 . . opìte apì ton orismì tou µκδ paÐrnoume µκδ(a.2. 'Etsi 1 = q2 . Apì thn isìthta p1 . b)|µκδ(r. ìpou oi pi . Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti µκδ(r. . . Apìdeixh. . . b) = ax + by sÔmfwna me to Je¸rhma 1. 'Estw ìti a = p1 .22 1 Akèraioi 1. a)|µκδ(a. . pm = q1 . a). a = p1 . . DÔo akèraioi a. Epeid  o µκδ eÐnai jetikìc akèraioc. metˆ endeqomènwc apì mia anadiˆtaxh twn qj . pm = qm . . pm = q1 . pm . . . pi pr¸toc. metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n. b)|r kai µκδ(a. ±1 èqei monadik  parˆstash (qwrÐc na lambˆnetai upìyh h seirˆ twn paragìntwn) thc morf c a = ±pa1 .7 Je¸rhma (Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c). apì thn isìthta b = aq + r èpetai ìti µκδ(a. qn opìte o p1 ja diaireÐ kˆpoion apì touc qj sÔmfwna me thn Parat rhsh 1. opìte efarmìzoume epagwg  sto m. . pm = q2 . b) = µκδ(r. b) = 1. IsodÔnama. . . ìpou oi pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi arijmoÐ kai n 1 oi ai eÐnai jetikoÐ akèraioi. prˆgma pou shmaÐnei ìti n = 1. pm = q1 . qj pr¸toi).4. apì tic dÔo teleutaÐec sqèseic prokÔptei ìti µκδ(a.2. Gia m = 1 èqoume p1 = q1 . To zhtoÔmeno prokÔptei t¸ra apì thn epagwgik  upìjesh. b). . H paragontopoÐhsh aut  kaleÐtai anˆlush tou a se ginìmeno pr¸twn kai oi pr¸toi arijmoÐ p1 . H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia: an a = p1 . . . pn onomˆzontai pr¸toi parˆgontec tou a. dÔo akèraioi eÐnai sqetikˆ pr¸toi an den èqoun koinì pr¸to parˆgonta. ìti p2 . b)|r. . qn . . pan . . . èstw ton q1 .6. Onomˆzetai de EukleÐdeioc algìrijmoc kai sthrÐzetai sthn epanalambanìmenh efarmog  thc akìloujhc apl c parat rhshc: b = aq + r ⇒ µκδ(a. (1) Prˆgmati. 'Eqoume dhlad  µκδ(a. qn . qj eÐnai pr¸toi arijmoÐ.

r) = µκδ(r2 . Diairetìthta 23 Parˆdeigma 'Estw a = 50 kai b = 240. rn ) = rn . rn−1 ) = µκδ(0. 50) = µκδ(10. 0 ≤ r3 < r2 ··· rn−2 = rn−1 qn + rn . 10) = 10. b) = µκδ(r. 40) = µκδ(0. Apì thn tautìthta diaÐreshc lambˆnoume diadoqikˆ 240 = 4 · 50 + 40 50 = 1 · 40 + 10 40 = 4 · 10 + 0 Efarmìzontac thn (1) se kˆje mia apì tic treic isìthtec.1. 10 = 50 − 1 · 40 = = 50 − 1 · (240 − 4 · 50) = = 50 · 5 + 240 · (−1). Prˆgmati. y tètoiouc ¸ste 10 = 50x + 240y xekinˆme apì thn teleutaÐa tautìthta diaÐreshc pou èqei mh mhdenikì upìloipo (thn 50 = 1 · 40 + 10) kai ekteloÔme diadoqikèc antikatastˆseic “ergazìmenoi proc ta pˆnw”. 0 ≤ rn < rn−1 rn−1 = rn qn+1 + 0. a) = µκδ(r1 .2. 0 ≤ r < a a = rq1 + r1 . opìte x = 5 kai y = −1. 0 ≤ r2 < r1 r1 = r2 q3 + r3 . 240) = µκδ(40. (H diadikasÐa aut  onomˆzetai antanaÐresh). èqoume µκδ(50. . efarmìzontac diadoqikˆ thn (1) èqoume µκδ(a. 0 ≤ r1 < r r = r1 q2 + r2 . r1 ) = · · · = µκδ(rn . Apì to prohgoÔmeno parˆdeigma blèpoume ìti o µκδ dÔo akeraÐwn a kai b(a = 0) isoÔtai me to teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo (rn ) pou sunantˆme ston antÐstoiqo EukleÐdeio algìrijmo: b = aq + r. Gia na prosdiorÐsoume akeraÐouc x.

(Kai oi dÔo paragontopoi seic perièqoun touc Ðdiouc pr¸touc p1 . y den eÐnai anagkastikˆ monadikoÐ . rn = rn−2 (1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ) = (rn−4 −rn−3 qn−2 )(1+qn−1 qn )+rn−3 (−qn ). . Parathr seic sthn anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn 1) H anˆlush akeraÐwn se ginìmeno pr¸twn parèqei ènan ˆllo trìpo upologismoÔ tou µκδ . y) = 1 ('Askhsh 9). Shmei¸noume ìti oi x. 'Estw a. b) sth morf  ax + by pr¸ta epilÔoume tic parapˆnw exis¸seic wc proc ta upìloipa lambˆnontac r = b − aq r1 = a − rq1 r2 = r − r1 q2 r3 = r1 − r2 q3 ··· rn−2 = rn−4 − rn−3 qn−2 rn−1 = rn−3 − rn−2 qn−1 rn = rn−2 − rn−1 qn . Sth nèa exÐswsh antikajistoÔme thn èkfrash pou èqoume gia ton rn−2 . SuneqÐzontac katˆ ton trìpo autì fjˆnoume telikˆ se mia parˆstash thc morf c rn = ax + by . bi ∈ N. b) = ax + by . b) kai thc Ôparxhc x. .24 1 Akèraioi Ed¸ upˆrqei to er¸thma an h diadikasÐa twn diadoqik¸n diairèsewn termatÐzetai metˆ apì peperasmèno arijmì epanal yewn. H apˆnthsh eÐnai jetik . . y ∈ Z pou èqoun thn idiìthta µκδ(a. Gia na grˆyoume ton µκδ(a. afoÔ ax + by = a(x + b) + b(y − a). ParathroÔme ìti h parapˆnw mèjodoc parèqei mia nèa apìdeixh thc Ôparxhc tou µκδ(a. . pn giatÐ epitrèpoume ed¸ mhdenikoÔc . dhlad  èqoume a > r > r1 > · · · > rn . b jetikoÐ akèraioi kai a = pa1 · · · pan kai b = pb1 · · · pbn n n 1 1 (2) ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi pr¸toi kai ai . Sth sunèqeia antikajistoÔme sthn teleutaÐa exÐswsh ton rn−1 apì thn proteleutaÐa rn = rn−2 − (rn−3 − rn−2 qn−1 )qn = rn−2 (1 + qn−1 qn ) + rn−3 (−qn ). giatÐ ta upìloipa sqhmatÐzoun mia austhrˆ fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n me arq  to a. IsqÔei ìmwc µκδ(x.

Apì thn (4) mporoÔme na sunˆgoume qr simec sqèseic. . b tìte autì eÐnai monadikì. pan kai n 1 b = ±pb1 . b eÐnai ènac jetikìc akèraioc e pou èqei tic idiìthtec • a|e kai b|e • an o c ∈ Z eÐnai tètoioc ¸ste a|c kai b|c. bi } kai orÐzoume ton jetikì n 1 akèraio e = pe1 . AntÐstrofa. ìpwc gia parˆdeigma thn µκδ(ca. . Se autì akrib¸c to gegonìc sthrÐzetai mia axiìpisth kai diadedomènh mèjodoc kruptogrˆfhshc mhnumˆtwn. SumbolÐzetai de me κπ(a. Gia kˆje i jètoume ei = max{ai . Genikˆ h eÔresh thc anˆlushc enìc megˆlou arijmoÔ se ginìmeno pr¸twn eÐnai ènac qronobìroc upologismìc pou pollèc forèc kajÐstatai praktikˆ adÔnatoc. (3) Prˆgmati. . pen . Autì eÐnai ˆtopo. ParathroÔme ìti isqÔei 25 a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . bi }. h apìdeixh thc kateÔjunshc ‘⇐’ eÐnai ˆmesh. b akèraioi apì touc opoÐouc toulˆqiston ènac eÐnai mh mhdenikìc. blèpoume ìti o e ikanopoieÐ tic dÔo sunj kec ston orismì tou ekp. Gia parˆdeigma. Qrhsimopoi¸ntac thn (3) kai ton orismì tou µκδ mporoÔme na doÔme ìti µκδ(a. . pbn . 2) 'Estw a.2. b se ginìmena pr¸twn. Ac jewr soume tic paragontopoi seic twn a. Diairetìthta ekjètec). Thn mèjodo aut  parousiˆzoume sunoptikˆ sthn Parˆgrafo 1. Tìte apì thn (2) paÐrnoume ìti o p11 −b1 pa2 .6 1. Qrhsimopoi¸ntac thn (3). b upˆrqei kai eÐnai monadikì. an a = 25 · 34 · 50 kai b = 2 · 36 · 52 . akìma kai an qrhsimopoihjoÔn isquroÐ upologistèc. a = ±pa1 . Sunep¸c to κπ twn a. 'Ena elˆqisto koinì pollaplˆsio ( κπ) twn a. b) = 2 · 34 · 50 . èstw a|b a kai èstw ìti a1 > b1 . tìte µκδ(a. pan diaireÐ n 2 ton pb2 . . cb) = c · µκδ(a. . . blèpoume ìti p1 |pi gia kˆpoio n 2 i = 1. ìpou gia kˆje i eÐnai di = min{ai . . n 1 (4) Gia parˆdeigma.1. pbn .2. . h RSA. b). (5) Shmei¸noume ìti o trìpoc upologismoÔ tou µκδ pou dÐnetai sthn (4) den eÐnai polÔ praktikìc gia megˆlouc arijmoÔc giatÐ proôpojètei th gn¸sh analÔsewn se ginìmena pr¸twn. . Apì thn Parat rhsh 1. . n 1 tìte e = 25 · 36 · 52 .6 parakˆtw. b). . tìte e|c. EÐnai safèc ìti an upˆrqei κπ twn a. pdn . . b) = pd1 .

b) eÐnai o elˆqistoc. . n6 − 1 = n2 (n4 − 1) + n2 − 1. c = pc1 . . m. p2cr kai th monadikìthta thc r r r 1 1 1 paragontopoÐhshc sto Z èqoume ìti ai + bi = 2ci gia kˆje i. blèpoume ìti gia kˆje i to polÔ ènac apì touc ai . c ∈ Z me a|bc. b/d) = 1. n4 − 1 = (n2 + 1)(n2 − 1). n) = 1. b) = d pou shmaÐnei ìti c = ±1. bi eÐnai mh mhdenikìc. . Qrhsimopoi¸ntac th sqèsh min{ai . (6) 1. b ∈ Z kai µκδ(a. 'Estw ab = c2 kai a = pa1 . (SÔgkrine me to L mma 1. 'Ara o cd ja diaireÐ ton µκδ(a. tìte a|c. . b) = |ab|. (Mia ˆllh apìdeixh mporeÐ na dojeÐ qrhsimopoi¸ntac analÔseic se ginìmena pr¸twn). b eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 2. tìte µκδ(a/d.4). PaÐrnoume c = cax + cby .2. An a. 'Ara o a ja diaireÐ ton cax+cby = c. Na brejeÐ o µκδ(n6 − 1. pbr . . . . b) κπ(a. tìte mn|a. 'Estw a. 'Eqoume a|cax kai apì thn upìjesh èpetai ìti a|cby . upˆrqoun x. y ∈ Z me 1 = ax + by (Je¸rhma 1. 'Estw a.8 ParadeÐgmata. bi } + max{ai .2. Epomènwc o a (kai o b) eÐnai tetrˆgwno akeraÐou.26 1 Akèraioi Apì th deÔterh idiìthta ston orismì tou κπ eÐnai safèc ìti anˆmesa stouc jetikoÔc akeraÐouc pou eÐnai koinˆ pollaplˆsia twn a kai b to κπ(a. par )(pb1 . bi } = ai + bi . 5. paÐrnoume e|a. pcr analÔseic r r r 1 1 1 se ginìmena pr¸twn ìpwc sthn (2). tìte o cd diaireÐ kai ton a kai ton b. .2. .5). b) = d. . eÔkola apodeiknÔetai ìti µκδ(a. . n). 4. . 3. An isqÔei µκδ(a. Allˆ apì thn (6) èqoume κπ(m. Sunep¸c kˆje ai (kai bi ) eÐnai Ðso eÐte me 0 eÐte me 2ci . b) = 1. par . Epeid  isqÔei µκδ(a. n10 − 1) Apì tic sqèseic n10 − 1 = n4 (n6 − 1) + n4 − 1. giatÐ µκδ(m. b) = 1. tìte oi a. b eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. b) = 1. . Apì th sqèsh (pa1 . b. n) = 1. pbr ) = p2c1 . ìpou e = κπ(m. Epeid  èqoume m|a kai n|a. Epeid  µκδ(a. n) = |mn|. An o akèraioc c diaireÐ kai ton a/d kai ton b/d. An to ginìmeno dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn arijm¸n a. 1. An µκδ(m. b = pb1 . n ∈ Z me m|a kai n|a.

m − n). Ja deÐxoume ìti h apˆnthsh eÐnai 1   2. 8. n6 − 1) = µκδ(n6 − 1. Na brejoÔn ìloi oi jetikoÐ akèraioi m. b. . paÐrnoume d|(m + n) + (m − n) kai d|(m + n) − (m − n). Gia m = 2. bi ∈ N. .1. . n tètoioi ¸ste mn = nm . bn = pnb1 . . m) ìpou m eÐnai jetikìc akèraoc. n = 1 èqoume d = 2. n jetikoÐ akèraioi. 6. pbr ìpou pi eÐnai anˆ dÔo diˆforoi r r 1 1 pr¸toi arijmoÐ kai ai . 'Estw a = pa1 .3). par kai b = pb1 . 'Eqoume an = pna1 .4). Diairetìthta sunˆgoume ìti 27 µκδ(n10 − 1. n) apì thn (??) kai ˆra d|2. 'Estw µκδ(m. 'Estw m = an. m − n). n2 − 1) = n2 − 1. ApodeÐxame ìti oi pijanèc timèc tou d eÐnai 1 kai 2. 7. Epeid  d|m + n kai d|m − n. Ja deÐxoume ìti ta zhtoÔmena zeÔgh (m.1. 'Ara d|µκδ(2m. pnbr . Genikˆ isqÔei µκδ(na − 1. . . dhlad  d|2m kai d|2n. n) = 1. opìte n = 2. Tìte nn |nm dhlad  nn |mn . Tìte an |bn an kai mìno an a|b. 'Estw a. Gia a = 1 èqoume m = n kai gia a = 2 èqoume 2n = n2 . n4 − 1) = µκδ(n4 − 1. MporoÔme na upojèsoume ìti m ≥ n ≥ 2. Sunep¸c a = 1   2. . 2n) = 2µκδ(m. Apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume n|m. Tìte kˆje jetikìc akèraioc n èqei monadik  parˆstash thc morf c n = ak bk + ak−1 bk−1 + · · · + a1 b + a0 . 'Omwc eÐnai eÔkolo na deiqjeÐ me epagwg  sto a ìti an < na gia kˆje a ≥ 3 kai n ≥ 2 ('Askhsh 1. (4. n = 1 èqoume d = 1. 'Estw d = µκδ(m + n. en¸ gia m = 3. 'Omwc µκδ(2m. Na brejoÔn oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m + n. . pnar . 2n). Sunep¸c oi dunatèc timèc tou d eÐnai 1   2. Tìte antikajist¸ntac sthn arqik  exÐswsh kai lambˆnontac n-stec rÐzec paÐrnoume an = na . nb − 1) = nd − 1. b) ('Askhsh 17).2) kai (m. dhlad  d = 1   2. 9) 'Estw b ènac akèraioc me b > 1. . ìpou d = µκδ(a.2. r r 1 1 Apì th sqèsh (3) paÐrnoume an |bn ⇔ nai ≤ nbi gia kˆje i ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i ⇔ a|b. n) eÐnai ta ex c: (2.

. qk−2 = bqk−1 + ak−1 .2 1) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|an . Telikˆ prokÔptei mÐa parˆstash thc morf c n = ak bk +ak−1 bk−1 +· · ·+a1 b+a0 . Gia thn apìdeixh thc monadikìthtac qrhsimopoioÔme th deÔterh morf  thc Majhmatik c Epagwg c.28 1 Akèraioi ìpou k. . 'Estw n > 1. Ask seic 1. . k kai ak = 0. . Upojètoume ìti qk eÐnai to pr¸to phlÐko pou isoÔtai me 0. Prˆgmati. cj ∈ N me 0 ≤ cj ≤ b − 1 gia j = 0. 3) ProsdiorÐste ton µκδ(36. Gia b = 10 èqoume th sun jh dekadik  parˆstash tou n. 'Estw ìti èqoume kai thn parˆstash n = cl bl + cl−1 bl−1 + · · · + c1 b + c0 . . ìpou 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. To zhtoÔmeno prokÔptei an efarmosteÐ h upìjesh thc epagwg c ston akèraio (n − a0 )/b. . EpishmaÐnoume ìti h apìdeixh thc Ôparxhc pou d¸same parèqei ènan algìrijmo me ton opoÐo mporoÔme na broÔme ta 'yhfÐa' ai sthn parˆstash tou n wc proc mia bˆsh b. 1. k kai ak = 0. . ìpou l. y tètoiouc ¸ste µκδ(36. To zhtoÔmeno eÐnai profanèc gia n = 1. . . . 'Eqoume a0 = c0 . . 0 ≤ ak−1 ≤ b − 1 qk−1 = b0 + ak . . 0 ≤ a0 ≤ b − 1 q0 = bq1 + a1 . l kai cl = 0. 210) = 36x + 210y . apodeÐxte ìti p|b.2. . 1. Upojètoume ìti h monadikìthta isqÔei gia kˆje jetikì akèraio mikrìtero tou n. 210). 'Eqoume q0 > q1 > . Sthn pr¸th isìthta n = bq0 + a0 antikajistoÔme to q0 apì th deÔterh. . 0 ≤ a1 ≤ b − 1 . . Upìdeixh: L mma 1. H parapˆnw isìthta pou apodeÐxame onomˆzetai h parˆstash tou n wc proc th bˆsh b. efarmìzontac diadoqikˆ ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume n = bq0 + a0 .5 2) An o p eÐnai pr¸toc arijmìc me p|a kai p|a2 + b2 . . . sth sunèqeia to q1 apì thn trÐth kai oÔtw kaj' ex c.. giatÐ kajèna apì autˆ eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou n me ton b. aj ∈ N me 0 ≤ aj ≤ b − 1 gia j = 0. 1. 0 < ak ≤ b − 1. apodeÐxte ìti pn |an . Gia b = 2 èqoume th duadik  parˆstash tou n. ìpwc kai akeraÐouc x.

an ) = κπ(a1 . . . . . µκδ(a2 . an )). ii) ApodeÐxte ìti an ai = 0 gia kˆje i kai n ≥ 3 tìte µκδ(a1 . . an )) = µκδ(a1 . an ) = a1 x1 + · · · + an xn . . a−1 am − 1 Upìdeixh: = (am−1 − 1) + (am−2 − 1) + · · · + (a − 1) + m. . . . . n) = µκδ(m + kn. 11) 'Estw a. an ) = µκδ(a1 . c}. a + 3) = a. an−2 . 13) An a1 . . 310). a + 2) = 1 kai µκδ(a. an )). . a2 )µκδ(a2 . . a1 a2 a3 µκδ(a1 . an ∈ Z (ìqi ìloi mhdèn) orÐzoume ton µκδ(a1 . y) = 1. . . c o max{a. b} − min{b.2. 29 6) ApodeÐxte ìti 6|a an kai mìno an µκδ(a. . a − 1 = µκδ(a − 1. 10n + 3) = 1. an ) wc ènan jetikì akèraio e pou èqei tic idiìthtec 1) ai |e gia kˆje i. eÐnai monadikìc kai epiplèon upˆrqoun xi ∈ Z me µκδ(a1 . eÐnai monadikì kai anˆmesa sta jetikˆ koinˆ pollaplˆsia twn a1 . . . . ApodeÐxte ìti am − 1 µκδ . . . 10) ApodeÐxte th sqèsh (6). 170. a2 . an ) wc ènan jetikì akèraio d pou èqei tic idiìthtec 1) d|ai gia kˆje i. . . .1. κπ(a2 . . n) gia kˆje k ∈ N. iv) GenikeÔste th sqèsh (4). 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei µκδ(3n + 1. b. . . an ∈ Z eÐnai mh mhdenikoÐ akèraioi. . . . . . i) ApodeÐxte ìti to κπ(a1 . . ii) An ta ai eÐnai mh mhdenikˆ kai n ≥ 3. b. a−1 12) An a1 . b. apodeÐxte ìti µκδ(x. . c} eÐnai Ðsoc me a + b + c − min{a. . . kai 2) an c ∈ Z me ai |c gia kˆje i tìte e|c. . apodeÐxte ìti κπ(a1 . c} − min{a. mn) = 1 an µκδ(m. . a3 ) = µκδ(a1 . . . a + 3) = 1. a3 ) iii) ApodeÐxte ìti κπ(a1 . a3 ) Upìdeixh: Gia kˆje arijmoÔc a. . m ∈ Z me m > 0 kai a = 1. an )) = κπ(a1 . iii) UpologÐste ton µκδ(135. . . an ) upˆrqei. n) kai d = mx + ny . . κπ(an−1 . . an−2 . . 7) ApodeÐxte ìti µκδ(m + n. kai 2) an c ∈ Z me c|ai gia kˆje i tìte c|d. . . 205. . . Diairetìthta 4) Na brejeÐ o akèraioc a > 1 an µκδ(a. 9) An d = µκδ(m. a2 . m). i) ApodeÐxte ìti o µκδ(a1 . a3 )µκδ(a1 . . . . . . orÐzoume to κπ(a1 . c} + min{a. µκδ(an−1 . . an ) upˆrqei. 5) ApodeÐxte ìti µκδ(m. n) = 1. an eÐnai to elˆqisto. .

ìpou µκδ(a. n > 1. am +3. a1 . nb − 1) = nd − 1. b) = 1. p + 4 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. . ìpou oi p. iii) ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ thc morf c 4n + 3. ApodeÐxte ìti upˆrqoun monadikˆ q.30 1 Akèraioi 14) ProsdiorÐste ìlouc touc jetikoÔc akeraÐouc m. ìpou d = µκδ(a. . . . n) = 100. b ∈ Z. 20) An a. r ∈ Z me b = qa + r kai −a/2 ≤ r < a/2. apodeÐxte ìti a = 2 kai o n eÐnai pr¸toc. b. 23) ApodeÐxte ìti upˆrqei monadik  triˆda thc morf c (p. p + 2. n ¸ste κπ(m. c ∈ Z} iii) {a > 0|a eÐnai pollaplˆsio tou 24 kai tou 36}. ShmeÐwsh: 'Ena fhmismèno kai dÔskolo je¸rhma thc JewrÐac Arijm¸n eÐnai autì tou Dirichlet. a. upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ. a > 1. p + 2). 21) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N o akèraioc 52n+1 + 62n+1 eÐnai pollaplˆsio tou 11. 22) Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste o p + 5 na eÐnai pr¸toc. p + 2. ìpou oi p. Upìdeixh: Tropopoi ste katˆllhla thn apìdeixh tou EukleÐdh ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi arijmoÐ jewr¸ntac ton arijmì 4a1 . i) {24a + 36b > 0|a. pou lèei ìti se kˆje arijmhtik  prìodo an + b. . b. 15) ApodeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio a pou den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou √ to a eÐnai ˆrrhtoc. . b ∈ Z} ii) {24a + 36b + 8c > 0|a. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. tètoioi ¸ste n > 1 kai o an −1 eÐnai pr¸toc. ìpou {3. ii) ApodeÐxte ìti kˆje fusikìc arijmìc thc morf c 4n + 3 èqei ènan toulˆqiston pr¸to diairèth thc morf c 4n + 3. n ∈ N. ShmeÐwsh. 18) 'Estw a. n ∈ N. . Paramènei mèqri s mera anoiktì to er¸thma an upˆrqoun ˆpeira zeÔgh thc morf c (p. ìpou n ∈ N. 17) ApodeÐxte ìti µκδ(na − 1. 19) i) ApodeÐxte ìti kˆje pr¸toc arijmìc diˆforoc tou 2 eÐnai thc morf c 4n + 1   4n + 3. am } eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn thc morf c 4n + 3. p + 2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. n eÐnai jetikoÐ akèraioi. 16) Poiˆ eÐnai ta elˆqista stoiqeÐa twn parakˆtw sunìlwn. p + 4). b).

m. Parathr ste ìti to 60 = 2 · 30 = 6 · 10 grˆfetai katˆ dÔo diaforetikoÔc trìpouc wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn tou 2Z. y ∈ Z. 'Ena stoiqeÐo q tou 2Z onomˆzetai “pr¸to”. Diairetìthta 31 24) H ˆskhsh aut  dÐnei èna parˆdeigma uposunìlou tou N ìpou. 30 eÐnai pr¸ta stoiqeÐa tou 2Z. en¸ kˆje stoiqeÐo grˆfetai wc ginìmeno “pr¸twn”. a2 + 1) = 1   2.1. an den upˆrqoun a. 6. m+n). 30) DeÐxte ìti gia gia kˆje n ∈ N. 10. y ∈ Z. b ∈ 2Z me q = ab.5) apodeÐxte ìti to fn diaireÐtai me to 3 an kai mìno an to n diaireÐtai me to 4. ta 2. • a|bn ⇒ a|b • an |bn ⇒ a|b • an |b ⇒ a|b • a3 |b2 ⇒ a|b 27) 'Estw a. h graf  den eÐnai monadik . n ≥ 2. 26) Exetˆste poièc apì tic parakˆtw sunepagwgèc eÐnai swstèc. 28) m n m n i) ApodeÐxte ìti h exÐswsh x2 − y 2 = 2 den èqei lÔsh me x. poièc eÐnai oi dunatèc timèc gia ton µκδ(m2 +n2 . 29) DeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei p pr¸toc me n < p ≤ n! + 1 kai katˆ sunèpeia upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. den upˆrqei pr¸toc arijmìc p me n! + 2 ≤ p ≤ n! + n. 31) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. x y 7 (Upìdeixh: Paragontopoi ste). i) ApodeÐxte ìti a2 + 1|a2 − 1. 25) An µκδ(m. n) = 1.5) deÐxte ìti µκδ(fn . . 1 1 1 ii) LÔste thn exÐswsh + = ìpou x.2. iii) Qrhsimopoi¸ntac to ii) apodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi. ii) ApodeÐxte ìti µκδ(a2 + 1. n jetikoÐ akèraioi me m < n. fn+1 ) = 1 gia kˆje n ∈ N. 32) Gia thn akoloujÐa Fibonacci ('Askhsh 1. Gia parˆdeigma. 'Estw 2Z to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn.1. b ∈ Z kai n ∈ N. 'Estw a. ApodeÐxte ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou 2Z grˆfetai wc ginìmeno pr¸twn stoiqeÐwn. kai ètsi den isqÔei se autì to anˆlogo Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c.1.

. n dÔo jetikoÐ akèraioi. ìpou ai ∈ Z kai n ≥ 1. ApodeÐxte ìti µκδ(m. n)). Pollaplasiˆste me 2α−1 r gia na fjˆsete se ˆtopo. 1 Akèraioi 34) ApodeÐxete ìti gia kˆje akèraio n > 1. Upìdeixh: 'Estw ìti 1+1/2+1/3+· · ·+1/n = q ∈ N. 35) 'Estw f (x) = a0 + · · · + an xn èna polu¸numo. 'Estw r to ginìmeno twn mègistwn dunˆmewn twn peritt¸n pr¸twn pou eÐnai mikrìterec   Ðsec apì to n. 'Estw 2α h mègisth dÔnamh tou 2 pou eÐnai mikrìterh   Ðsh apì to n. o rhtìc arijmìc 1 + 1/2 + 1/3 + · · · + 1/n den eÐnai akèraioc. deÐxte ìti upˆrqei y ∈ Z tètoioc ¸ste o f (y) den eÐnai pr¸toc. An èna toulˆqiston apì ta ai den eÐnai mhdèn.32 33) 'Estw m. κπ(m. n) = µκδ(m + n.

ParathroÔme ìti an m = 0. Tìte: 1) IsqÔei a ≡ b mod m an kai mìno an oi a kai b af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to m. 15   opoiond pote fusikì arijmì thc morf c 7m + 1. tìte a ≡ b mod m an kai mìno an 0|a − b.2 Prìtash.1.3. H apˆnthsh sto er¸thma ‘poiˆ hmèra thc edbomˆdac ja eÐnai 7001 hmèrec apì thn epìmenh Kuriak ’ faÐnetai amèswc an skefjoÔme ìti oi hmèrec thc ebdomˆdac epanalambˆnontai me perÐodo 7 kai ìti 7001 = 7·1000+1. Apìdeixh. 'Estw m ènac akèraioc. Sthn Ðdia apˆnthsh ja fjˆname an sth jèsh tou 7001 eÐqame 8.3. mporoÔme na jewr soume ston parapˆnw orismì ìti o m eÐnai mh arnhtikìc. 1. an kai èqoun perˆsei perissìtera apì 200 qrìnia apì thn kukloforÐa tou Disquitiones Arithmeticae. to biblÐo autì jewreÐtai ‘ sÔgqrono ’ kai diabˆzetai me eukolÐa. EÐnai axioshmeÐwto ìti. Gia parˆdeigma. EkeÐ eis qjhke o sumbolismìc a ≡ b mod m o opoÐoc epikrˆthse apì tìte. AnaptÔqjhke de susthmatikˆ apì ton Gauss sto èrgo tou Disquitiones Arithmeticae (1801). 1) Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume a = mq1 + r1 . Ac jewr soume èna polÔ aplì parˆdeigma.1 Orismìc. IsotimÐec 33 1. 1. èqoume 7001 ≡ 1 mod 7 afoÔ o 7 diaireÐ ton 7001 − 1 = 7000. EpÐshc 14 ≡ −2 mod 8 afoÔ o 8 diaireÐ ton 14 − (−2) = 16. b dÔo akèraioi.3 IsotimÐec Suqnˆ sumbaÐnei oi lÔseic problhmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc na exart¸ntai mìno apì upìloipa diairèsewn. 0 ≤ r1 < m b = mq2 + r2 . 0 ≤ r2 < m. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume a ≡ b mod m. 1 . DÔo akèraioi a kai b ja lègontai isìtimoi modulo m (  isoôpìloipoi modulo m ) an o m diaireÐ th diaforˆ a − b. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc kai a. dhlad 1 a ≡ b mod m ⇔ m|a − b. Sunep¸c h apˆnthsh eÐnai Deutèra. 'Ara dÔo akèraioi eÐnai isìtimoi modulo 0 an kai mìno an eÐnai Ðsoi. Epeid  isqÔei m|a − b an kai mìno an −m|a − b. 2) Upˆrqei akrib¸c ènac akèraioc r me a ≡ r mod m kai 0 ≤ r < m. H ènnoia thc isotimÐac eÐnai exairetikˆ qr simh sth JewrÐa Arijm¸n allˆ kai sthn 'Algebra ìpou emfanÐzetai pio genikˆ upì th morf  twn dom¸n phlÐko. dhlad  an kai mìno an a = b.3.

4 Prìtash. r1 . 0 ≤ s < m. 1. Telikˆ. afoÔ apì m|a − b èpetai ìti m| − (a − b). Gia th monadikìthta parathroÔme ìti an a ≡ r mod m.3. Apì thn upìjesh èqoume m|a − b kai m|c − d.3. 1.3 ShmeÐwsh. tìte apì to 1) kai th monadikìthta tou upoloÐpou diaÐreshc me to m prokÔptei r = s. 'Ara ac ≡ bd mod m.3. parathroÔme ìti ac − bd = ac − bc + bc − bd = (a − b)c + b(c − d). An a ≡ b mod m. afoÔ m|a − a gia kˆje a ∈ Z. afoÔ apì tic sqèseic m|a − b kai m|b − c èpetai ìti m|(a − b) + (b − c). An a ≡ b mod m kai c ≡ d mod m. DeÐqnoume t¸ra ìti oi isotimÐec ‘ sumperifèrontai kalˆ ’ se sqèsh me thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. Epomènwc. 1) a ≡ a mod m gia kˆje a ∈ Z. tìte a + c ≡ b + c mod m. ac ≡ bc mod m kai an ≡ bn gia kˆje fusikì arijmì n. r2 ∈ Z. 2) an a ≡ b mod m. Tìte 1 Akèraioi a − b = m(q1 − q2 ) + r1 − r2 kai apì tic anisìthtec paÐrnoume |r1 − r2 | < m. tìte a ≡ c mod m. 1. m|(a − b) + (c − d).5 Pìrisma. q2 . dhlad  m|(a + c) − (b + d) pou shmaÐnei ìti a + c ≡ b + d mod m. paÐrnoume: m|r1 − r2 an kai mìno an r1 − r2 = 0. tìte a + c ≡ b + d mod m kai ac ≡ bd mod m Apìdeixh. Epeid  ìmwc |r1 − r2 | < m. Gia thn ˆllh sqèsh. dhlad  m|b − a. Epeid  m|m(q1 − q2 ).34 ìpou q1 . m|a − b an kai mìno an r1 − r2 = 0. 0 ≤ r < m kai a ≡ s mod m. dhlad  m|a − c. mod m . 2) 'Enac r pou ikanopoieÐ tic sunj kec thc prìtashc eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou a me ton m. tìte b ≡ a mod m. pou eÐnai pollaplˆsio tou m afoÔ m|a − b kai m|c − d. 3) an a ≡ b mod m kai b ≡ c mod m. ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. h prohgoÔmenh isìthta dÐnei: m|a − b an kai mìno an m|r1 − r2 .

= 2) Apì thn upìjesh èqoume m|c(a−b). 2. 1.7 Prìtash.2. 1) An ac − bc = ecm me c = 0. y ∈ Z me a = x2 + y 2 . allˆ ìqi 7 ≡ 4 mod 6. Allˆ 4 ≡ 0 . kai an a ≡ b m mod . dhlad  an a ≡ b mod m. ìpou toulˆqiston ènac apì touc c. 'Ara d d d d m 1 kai ˆra a − b. m c m c (a−b). m) = 1.6 ShmeÐwsh. 1. Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc me to 4.8 1). Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 3 (n ∈ N) pou na eÐnai to ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Epomènwc x2 ≡ 0   1   4   9 mod 4. tìte m a ≡ b mod .8 Efarmogèc. Apì ta prohgoÔmena sunˆgoume ìti mporoÔme na qeiristoÔ- Nìmoc Diagraf c Den alhjeÔei genikˆ ìti apì ac ≡ bc mod m èpetai ìti a = b mod m. d 1. m). An ìmwc isqÔei µκδ(c. tìte ac ≡ bc mod m. tìte a ≡ b mod m. 'Omwc qreiˆzetai prosoq  sth ‘diaÐresh’ ìpwc exhgoÔme amèswc parakˆtw. IsotimÐec 35 me tic isotimÐec modulo m san isìthtec. tìte a − b = em.3. Gia prˆdeigma èqoume 7 · 2 ≡ 4 · 2 mod 6. 1) An ac ≡ bc mod (cm).3. ìpou r = 0. tìte apì thn isotimÐa ac ≡ bc mod m sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod m sÔmfwna me to Parˆdeigma 1.3. Epeid  4n + r ≡ r mod 4. Sqetikˆ isqÔei to ex c apotèlesma. m eÐnai mh mhdenikìc. MporoÔme na pollaplasiˆsoume   na prosjèsoume katˆ mèlh dÔo isotimÐec. 'Estw a ∈ N thc morf c 4n + 3 kai èstw x. 1. ìpou d = µκδ(c. tìte ac ≡ bc mod (cm). EpÐshc mporoÔme na uy¸soume ta mèlh miac isotimÐac se fusik  dÔnamh. paÐrnoume x ≡ 0   1   2   3 mod 4. Apìdeixh. 'Omwc µκδ . d EÐnai fanerì ìti isqÔoun ta antÐstrofa twn 1) kai 2) sthn prohgoÔmenh Prìtash. 2) An ac ≡ bc mod m. 1. èpetai ìti kˆje akèraioc eÐnai thc morf c 4n + r.3. ìpou c eÐnai diˆforoc tou mhdenìc. m).1. 3. d ìpou d = µκδ(c.

'Omwc 5y 2 ≡ 0 mod 5 kai 13 ≡ 3 mod 5. 'Omoia èqoume y 2 ≡ 0   1 mod 4. 4. ParathroÔme ìti to ˆjroisma mporeÐ na grafeÐ k= n−1 2 k= n−1 2 k= n−1 2 1n +2n +· · ·+(n−1)n = k=1 kn + k=1 (n−k)n = k=1 (k n +(n−k)n ). 'Ara èqoume x2 + y 2 ≡ 0   1   2 mod 4. Tìte p ≡ 1   2 mod 3. z pou èqoun thn idiìthta x2 + y 2 = z 2 . 1. 1. 1   4 mod 5. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo. blèpoume ìti gia p = 3 oi 13 kai 17 eÐnai pr¸toi. tìte p + 10 ≡ 12 mod 3. dhlad  p + 14 ≡ 0 mod 3. Sthn Parˆgrafo 2. 2. Pujagìreiec triˆdec. èqoume 33n = (33 )n = 27n ≡ 5n mod 11. 5. Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc anˆlushc akeraÐwn se ginìmena pr¸twn allˆ kai aplèc idiìthtec isotimi¸n ja prosdiorÐsoume ìlouc touc akeraÐouc x. An p ≡ 2 mod 3. y. Dokimˆzontac merikoÔc mikroÔc pr¸touc arijmoÔc. 3. 9   16 mod 5. kai katˆ sunèpeia 1n + 2n + · · · + (n − 1)n ≡ 0 mod n. giatÐ o n eÐnai perittìc. 'Eqoume n − k ≡ −k mod n kai ˆra (n − k)n ≡ (−k)n ≡ (−1)n k n ≡ −k n mod n. Ja apodeÐxoume ìti den upˆrqoun akèraioi x. dhlad  a ≡ 0   1   2 mod 4. 'Estw p pr¸toc me p > 3. 'Estw ìti upˆrqoun tètoioi akèraioi. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo giatÐ apì thn upìjesh èqoume a ≡ 3 mod 4. dhlad  x2 ≡ 0. 6.12 apodeiknÔetai èna Je¸rhma pou qarakthrÐzei touc fusikoÔc arijmouc pou eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Tìte èqoume x2 − 5y 2 ≡ 13 mod 5. Gia kˆje perittì n ∈ N o 1n + 2n + · · · + (n − 1)n eÐnai pollaplˆsioc tou n. dhlad  p + 10 ≡ 0 mod 3. Ara k n + (n − k)n ≡ 0 mod n. 4. 'Ara x2 ≡ 0   1 mod 4. 2. 'Ara x2 ≡ 3 mod 5. afoÔ gia kˆje akèraio x èqoume x ≡ 0. y me x2 − 5y 2 = 13. 'Ara 33n − 5n ≡ 0 mod 11. . Gia kˆje n ∈ N. Ja deÐxoume t¸ra ìti den upˆrqei ˆlloc p. An p ≡ 1 mod 3. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p ¸ste oi p + 10 kai p + 14 na eÐnai pr¸toi. Epeid  33 = 27 ≡ 5 mod 11. kai epomènwc o p + 14 den eÐnai pr¸toc afoÔ eÐnai pollaplˆsio tou 3 kai diˆforoc tou 3.36 1 Akèraioi mod 4 kai 9 ≡ 1 mod 4. kai katˆ sunèpeia o p + 10 den eÐnai pr¸toc. 3   4 mod 5 kai katˆ sunèpeia x2 ≡ 0. o akèraioc 33n − 5n eÐnai pollaplˆsioc tou 11. tìte p + 14 ≡ 15 mod 3.

opìte d|µκδ(2z. afoÔ µκδ(x. y. z + x) = 2. IdiaÐtera. z0 ) = 1. y. y. z) = 1. y0 . an d = µκδ(z − x. Prˆgmati. z ∈ N (qwrÐc ton periorismì µκδ(x. paÐrnoume d = 2. tìte (x/d)2 + (y/d)2 = (z/d)2 kai µκδ(x/d. AntÐstrofa. y ˆrtioc kai z perittìc. èqoume µκδ(c. z eÐnai lÔseic. y.1. d(u2 + v 2 )). Epeid  ìmwc oi z − x. Sunep¸c mporoÔme na upojèsoume ìti: x perittìc. ìpou d. c = v 2 . Apì t¸ra kai sto ex c upojètoume ìti µκδ(x. tìte oi x. ìpou µκδ(u. z = d(u2 + v 2 ). c = (z − x)/2 (pou eÐnai mh arnhtikoÐ akèraioi) opìte b2 = ac. y0 . 2duv. y = 2duv. c eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. y/d. ParathroÔme ìti o z den eÐnai ˆrtioc. a = u2 . y 2 = (2u2 )(2v 2 ) kai epomènwc x = u2 − v 2 . y. opìte. z − x = 2v 2 . Isqurizìmaste ìti µκδ(z − x. z eÐnai ˆrtioc.2. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ apì th mia meriˆ èqoume z 2 ≡ 0 mod 4 kai apì thn ˆllh z 2 = x2 + y 2 ≡ 1 + 1 ≡ 2 mod 4. Sthn perÐptwsh aut . v) = 1.12). y = 2uv. . 2x) = 2µκδ(z. 'Ara z + x = 2u2 . ìpou d eÐnai jetikìc akèraioc kai (x0 . ParathroÔme ìti an d = µκδ(x. µκδ(u. Epiplèon isqÔei u ≥ v . Jètoume a = (z + x)/2. 'Eqoume y 2 = z 2 − x2 = (z − x)(z + x). tìte d|(z − x) + (z + x) = 2z kai d|(z − x) − (z + x) = −2x. z + x eÐnai ˆrtioi. y. Oi triˆdec akeraÐwn thc morf c (d(u2 − v 2 ). onomˆzontai ‘Pujagìreiec triˆdec’. a) = 1. x) = 2. y. z eÐnai mh arnhtikoÐ. an o z  tan ˆrtioc. sÔmfwna me thn Efarmog  1. b = y/2.2. tìte kai oi (±x. v) = 1. z0 ) eÐnai mia lÔsh me µκδ(x0 . Prˆgmati. z) eÐnai mia lÔsh thc exÐswshc x2 + y 2 = z 2 . z + x). oi a. z) ('Askhsh 1. z/d) = 1.8 4).3. y. dy0 . dz0 ). z) = 1. y ja  tan perittoÐ. akrib¸c ènac apì touc x. z) = 1) eÐnai thc morf c x = d(u2 − v 2 )+. z = u2 + v 2 . oi x. u ≥ v kai µκδ(u. z eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. ApodeÐxame ìti kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc x2 +y 2 = z 2 me x. v) = 1. v ∈ N. Epomènwc kˆje lÔsh thc arqik c exÐswshc ja eÐnai thc morf c (dx0 . y. y. z +x) = 2. ±z) eÐnai lÔseic kai epomènwc mporoÔme na upojèsoume ìti oi x. IsotimÐec 37 An h triˆda (x. me ènan eÔkolo upologismì epalhjeÔetai ìti oi parapˆnw akèraioi x. ±y. Epeid  µκδ(z −x. u.

Epomènwc o u eÐnai perittìc kai o ν ˆrtioc. aut  th forˆ sthn exÐswsh x2 + ν 2 = u2 . ParathroÔme ìti o ν eÐnai ˆrtioc kai oi x. d me µκδ(c. ν = b2 (Parˆdeigma 1.38 1 Akèraioi 7. ν eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn: u = a2 . y. Autì arkeÐ giatÐ an (a. 'Eqoume e4 + f 4 = a2 . Allˆ tìte mÐa lÔsh thc (*) eÐnai h (x/p. ν) = 1. c2 ) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 2 . Epeid  b2 = ν = cd. y. ν = 2cd. ν. y. z o p4 diaireÐ ton x4 + y 4 kai ˆra o p2 diaireÐ ton z . An o u eÐnai ˆrtioc. Me th bo jeia twn PujagoreÐwn triˆdwn ja apodeÐxoume ed¸ ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. prˆgma ˆtopo afoÔ z/p2 < z . z) = 1 giatÐ an p eÐnai ènac pr¸toc koinìc diairèthc twn x. Tìte µκδ(x. 'Estw ìti upˆrqei lÔsh (x. allˆ den ˆfhse kanèna sqetikì graptì èrgo. 2 . c) eÐnai lÔsh thc x4 + y 4 = z 4 . z) thc (*) me x. Grˆfontac (x2 )2 + (y 2 )2 = z 2 . Wiles (1995).1. Epomènwc upˆrqoun jetikoÐ akèraioi c. Epeidh y 2 = 2uν èqoume 4|y 2 kai ˆra toulˆqiston ènac apì touc u. d = f 2 . y/p. Epilègoume mia lÔsh me z elˆqisto. Gia ton skopì autì ja apodeÐxoume ìti h exÐswsh x4 + y 4 = z 2 (∗) den èqei jetikèc akèraiec lÔseic. S mera epikrateÐ h ˆpoyh ìti o Fermat èkane lˆjoc. o ν eÐnai perittìc kai katˆ sunèpeia x2 = u2 − ν 2 ≡ −1 mod 4. u) = 1. c = e2 . z = u2 + ν 2 ìpou u. apì thn prohgoÔmenh Efarmog  paÐrnoume x2 = u2 − ν 2 . y. H prospˆjeia apìdeixhc tou isqurismoÔ tou Fermat od ghse sthn anˆptuxh nèwn shmantik¸n klˆdwn twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai h Algebrik  JewrÐa Arijm¸n kai h Metajetik  'Algebra. d) = 1 tètoioi ¸ste x = c2 − d2 . y. SÔmfwna me to ‘Je¸rhma tou Fermat’ . H apìdeixh eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai gia thn ergasÐa aut  apenem jh ston Wiles to Cole Prize. u perittoÐ kai ìti µκδ(x. pou eÐnai ˆtopo (bl. d eÐnai tetrˆgwna akeraÐwn. y 2 = 2uν. Efarmog  1). Efarmìzoume pˆli tic Pujagìreiec triˆdec. h exÐswsh xn + y n = z n den èqei jetikèc akèraiec lÔseic ìtan n ≥ 3. b. b. ν eÐnai ˆrtioc. sumperaÐnoume ìti oi c. u = c2 + d2 . ν eÐnai jetikoÐ akèraioi kai µκδ(u. z/p2 ). tìte (a. O Fermat (perÐ to 1637) pÐsteue ìti br ke mia apìdeixh.8 4). oi u. z > 0 jetikoÐ akèraioi. ν ) = 1. z pou èqoun thn idiìthta x4 + y 4 = z 4 . Telikˆ o isqurismìc tou Fermat apodeÐqthke apì ton A. pou eÐnai mia apì tic an¸tatec diakrÐseic sta Majhmatikˆ. ν = 2ν . Epeid  y 2 = 4uν kai µκδ(u. Je¸rhma tou Fermat2 gia n = 4.

a10 . ìtan to aristerì mèloc den eÐnai isodÔnamo me to 10 mod 11. . . Sugkekrimèna. . Ta pr¸ta 9 yhfÐa parèqoun plhroforÐec gia to biblÐo. ofeÐletai ston Fermat kai onomˆzetai h ‘mèjodoc thc kajìdou’. . Ask seic 1. IsotimÐec 39 dhlad  mia lÔsh thc arqik c exÐswshc eÐnai h (e. . . O kwdikìc autìc onomˆzetai ISBN (International Standard Book Number). Autì eÐnai ˆtopo apì ton orismì tou z .3 1) ApodeÐxte ìti an a ≡ b mod m kai n|m tìte a ≡ b mod n. . dhlad  z > a. o opoÐoc apoteleÐtai apì 9 yhfÐa kai ènan akèraio metaxÔ 0 kai 10. to teleutaÐo yhfÐo upˆrqei gia na apofeÔgontai lˆjh   kai na entopÐzontai plastoÐ AFM. AFM. 9} kai a10 ∈ {0. a9 eÐnai o AFM tìte prèpei na isqÔei 28 a1 + 27 a2 + · · · + 2a8 ≡ a9 mod 11. . 10} tìte prèpei na isqÔei a1 + 2a2 + · · · + 9a9 ≡ a10 mod 11. f. sÔmfwna me thn opoÐa kataskeuˆsame mia lÔsh pou eÐnai ‘ mikrìterh’ apì mia ‘ elˆqisth’.3. . ìpwc ton tìpo kai qrìno èkdoshc. . . . . 2) Exetˆste an isqÔoun ta parakˆtw isotimÐec i) 2004 ≡ 1003 mod 11 ii) (7 − a)2 ≡ a2 mod 7 gia kˆje a ∈ Z iii) (1 − 2n)2 ≡ (4n + 1)10 mod 4n gia kˆje n ∈ Z iv) (6n + 5)2 ≡ 1 mod 4 gia kˆje n ∈ Z 3) ApodeÐxte ìti . prèpei na isqÔei a9 = 0. To teleutaÐo yhfÐo qrhsimeÔei na entopÐzontai lˆjh.1. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. a9 ∈ {0. . Diaforetikˆ. Oi kwdikoÐ ISBN. H teqnik  pou akolouj same sthn parapˆnw apìdeixh. H apìdeixh eÐnai pl rhc. Se kˆje 'Ellhna forologoÔmeno polÐth antistoiqeÐ ènac enniay fioc Arijmìc ForologikoÔ Mhtr¸ou (AFM). An o kwdikìc ISBN eÐnai a1 a2 . 9. an a1 . 8. a). Allˆ èqoume z = u2 + ν 2 = a4 + 4b4 > a4 ≥ a. Kˆje dhmosieumèno biblÐo perièqei ènan kwdikì. . . ìpou a1 .

12) Poiì eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 11. 14) ApodeÐxte ìti µκδ(a. . diaireÐtai me to 9. Exetˆste an alhjeÔei to antÐstrofo. i 17) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 5 an kai mìno an o arijmìc a0 diaireÐtai me to 5. ìpou n ∈ Z. Upìdeixh: ErgasteÐte mod 8. den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. 8) ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc thc morf c 4n + 2. Upìdeixh: Efarmog  1. m) an a ≡ b mod m. ìpou m. ApodeÐxte ìti an gia ton akèraio x isqÔei x2 ≡ x mod p. 9) Gia kˆje n ∈ N apodeÐxte ìti 4n ≡ 1 + 3n mod 9. 10) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi 0 ≤ x ≤ 101 pou ikanopoioÔn x2 ≡ 1 mod 101. 11) 'Estw p pr¸toc arijmìc. 1   4 mod 8.8 7). 6) ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ Z isqÔei a2 ≡ 0. n jetikoÐ akèraioi.2. Upìdeixh: Metr ste modulo 7 arqÐzontac apì thn 13h IanouarÐou. 13) ApodeÐxete ìti kˆje hmerologiakì ètoc (dÐsekto   mh) èqei mÐa toulˆqiston “TrÐth kai 13”. pou eÐnai diaforˆ dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. i 16) 'Enac akèraioc arijmìc ak · · · a1 a0 (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 11 an kai mìno an o arijmìc (−1)i ai diaireÐtai me to 11. 15) 'Enac akèraioc arijmìc (se dekadik  graf ) diaireÐtai me to 9 an kai mìno an to ˆjroisma twn yhfÐwn tou. 5) ApodeÐxte ìti gia kˆje perittì akèraio a isqÔei a2 ≡ 1 mod 8.40 1 Akèraioi i) a ≡ b mod 2 ⇒ a2 ≡ b2 mod 4 ii) a ≡ b mod 3 ⇒ a3 ≡ b3 mod 9 4) ApodeÐxte ìti a ≡ b mod m an kai mìno an a2 + b2 ≡ 2ab mod m2 . ai . m) = µκδ(b. Katˆ sunèpeia o arijmìc 200340067085 den eÐnai tetrˆgwno akeraÐou. tìte x ≡ 0   1 mod p. 7) ApodeÐxte ìti kanènac akèraioc thc morf c 3m +3n +1.

3. 29) 'Estw n perittìc fusikìc arijmìc. y. n). Upìdeixh:Mèjodoc thc kajìdou: 'Estw (x. y. ii) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x pou ikanopoioÔn x ≡ 7 mod 8 kai x ≡ 7 mod 9 19) Na brejoÔn ìlec oi triˆdec (p. ApodeÐxte ìti a ≡ b mod e. y. 2 2 . p + 4. n ∈ N me ton n perittì.. y0 . m. 22) An o x2 + y 2 + z 2 eÐnai pollaplˆsio tou 5 (ìpou x. z me x2 +y 2 = 3z 2 . 27) 'Estw m. 2 2 n−3 n−1 −1. . .. Aplopoi¸ntac lambˆnoume mia nèa lÔsh (x0 . z eÐnai pollaplˆsio tou 3. p + 4. p + 8) ìpou oi p. . y. . IsotimÐec 18) 41 i) 'Estw a ≡ b mod m kai a ≡ b mod n.1. 21) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi x. . 28) ApodeÐxte ìti an oi m. Apì x2 +y 2 = 3z 2 . sumperˆnate ìti kajèna apì ta x. ApodeÐxte ìti kˆje akèraioc eÐnai isìn−1 n−3 timoc modulo n me akrib¸c ènan akèraio apì touc − . z0 ) me 0 < x0 < x. n eÐnai perittoÐ tìte 1m + 2m + · · · + (n − 1)m ≡ 0 mod n. z ∈ Z) apodeÐxte ìti èna toulˆqiston apì touc x. 1. 20) ApodeÐxte ìti den upˆrqoun akèraioi x.− . 0. 23) ApodeÐxte ìti an o m ∈ N eÐnai tetrˆgwno akeraÐou kai kÔboc akeraÐou.. . Tìte o akèraioc in + (m − i)n eÐnai pollaplˆsioc tou m gia kˆje i = 0. z) ∈ Z × Z × Z mia lÔsh me x jetikì kai elˆqisto. . Autì eÐnai ˆtopo. 24) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 11|33n+1 + 24n+3 . ìpou e = κπ(m. z eÐnai pollaplˆsio tou 5. .. 26) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei i) 10n + 3 · 4n+2 ≡ 4 mod 9 ii) (n + 1)2n + 4n2n+1 den eÐnai pollaplˆsio tou 3. . tìte eÐnai thc morf c 7k   7k + 1. . p + 8 eÐnai pr¸toi arijmoÐ. y. y me 7x2 − 15y 2 = 1. 25) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei 21|4n+2 + 52n+1 .

Mia sqèsh se èna sÔnolo A eÐnai èna uposÔnolo tou kartesianoÔ ginomènou A × A = {(a. To sÔnolo Zm me tic prˆxeic autèc parousiˆzei idiaÐtero endiafèron. b) ∈ X . Sthn Parˆgrafo aut  ja kataskeuˆsoume èna peperasmèno sÔnolo Zm kai ja orÐsoume katˆ fusikì trìpo to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. b) ∈ X kai a ∼ b eÐnai isodÔnamoi. pollèc forèc ja grˆfoume a ∼ b. X Sqèseic isodunamÐac 1. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a = b. kai 3) an a ∼ b kai b ∼ c. Ja doÔme ìti oi arijmhtik  sto Zm èqei ˆmesh sqèsh me thn arijmhtik  isotimi¸n modulo m. b ∈ A}. Ja qreiastoÔme ed¸ (allˆ kai se epìmenec Enìthtec) basikˆ stoiqeÐa apì tic isodunamÐec ta opoÐa ja upenjumÐsoume. .4. tìte b ∼ a (summetrik  idiìthta). 1) 'Estw A èna mh kenì sÔnolo. 1) a ∼ a gia kˆje a ∈ A (anaklastik  idiìthta) 2) an a ∼ b. Tìte eÐnai safèc ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A. AntÐ na grˆfoume (a. afetèrou de autì apoteleÐ èna shmantikì parˆdeigma dÔo genikìterwn ennoi¸n pou ja melet soume stic epìmenec Enìthtec. EpÐshc. giatÐ afenìc men oi upologismoÐ se autì epitrèpoun suqnˆ thn exagwg  me sÔntomo kai komyì trìpo qr simwn sumperasmˆtwn pou aforoÔn akeraÐouc. 2) 'Estw A to sÔnolo twn shmeÐwn tou pragmatikoÔ epipèdou. b)|a. tìte a ∼ c (metabatik  idiìthta). ìtan eÐnai fanerì poio sÔnolo X ennooÔme.42 1 Akèraioi 1. Mia sqèsh sto mh kenì sÔnolo A ja lègetai sqèsh isodunamÐac sto A an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec.1 ParadeÐgmata. suqnˆ qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ∼ b. Q isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. Sunep¸c oi sumbolismoÐ (a. JewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c: P ∼ Q an kai mìno an ta shmeÐa P . Tìte orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto A.4 Oi Akèraioi modulo m Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo diapist¸same ìti oi isotimÐec modulo m ikanopoioÔn arijmhtikèc idiìthtec parìmoiec me idiìthtec twn akeraÐwn. 'Estw X mia sqèsh sto A.

tìte x ∼ a. Oi Akèraioi modulo m 43 3) 'Estw A = R. isqÔei [a] = {a}. To sÔnolo [a] = {x ∈ A|x ∼ a}. opìte a ∼ b.1. prˆgma pou mporoÔme na poÔme lìgw thc summetrik c idiìthtac). onomˆzetai 1.2 ParadeÐgmata. pou eÐnai ˆtopo. Tèloc an ta a. èqoume ìti x ∼ β . Eidikˆ èqoume [k] = Z gia kˆje k ∈ Z. 1. Tìte a ∈ [a] = [b]. AntÐstrofa. To sÔnolo A mporeÐ na parastajeÐ wc xènh ènwsh klˆsewn isodunamÐac. tìte [a] = [b]. 3) Gia kˆje a ∈ R. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a. b ∈ A. 'Estw [a] = [b]. klˆsh isodunamÐac tou a. 3. 2. 'Omoia. b ∈ A me a ∼ b. b eÐnai isodÔnama. b eÐnai isodÔnama. Sunep¸c [a] ⊆ [b]. h metabatik  idiìthta dÐnei x ∼ b. h klˆsh isodunamÐac [P ] eÐnai to sÔnolo twn shmeÐwn tou kÔklou pou dièrqetai apì to P kai èqei kèntro thn arq  twn axìnwn. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti [b] ⊆ [a].3 Prìtash. 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A. [a] ∩ [b] = ∅ an kai mìno ta a. Tìte 1. EÔkola diapist¸netai ìti orÐzetai mia sqèsh isodunamÐac sto R. 2) Gia kˆje shmeÐo P . 2. 'Ara [a] = [b]. Epomènwc èqoume a ∼ b. Profan¸c èqoume a ∈ [a] afoÔ a ∼ a. ìpwc . An a. opìte èqoume x ∈ [b].4. [a] = [b] an kai mìno an ta a. JewroÔme th sqèsh sto R pou orÐzetai wc ex c: a ∼ b an kai mìno an a − b ∈ Z. 1) Gia kˆje a ∈ A.4. Apì th sqèsh x ∈ [a] sumperaÐnoume ìti a ∼ x. (sunèqeia) H arÐjmhsh ed¸ anafèretai sta prohgoÔmena paradeÐgmata. ja lème ìti to a eÐnai isodÔnamo me to b (  ìti ta a kai b eÐnai isodÔnama. b den eÐnai isodÔnama. 'Estw ìti ta a kai b den eÐnai isodÔnama kai èstw x ∈ [a] ∩ [b]. Epeid  a ∼ b. apì ton orismì thc klˆshc isodunamÐac. isqÔei [a] = {a + m ∈ R|m ∈ Z}. Apìdeixh. èstw a ∼ b kai x ∈ A.4. dhlad  to sÔnolo twn stoiqeÐwn tou A pou eÐnai isodÔnama me to a. 1. An x ∈ [a]. H epìmenh Prìtash perigrˆfei tic idiìthtec twn klˆsewn isodunamÐac pou ja qreiastoÔme.

èstw m = 2. . H klˆsh isodunamÐac tou a ∈ Z eÐnai [a] = {x ∈ Z|x ≡ a mod m} = {x ∈ Z|m diaireÐ ton x − a} = {x ∈ Z|x − a = km. (3) To sÔnolo twn klˆsewn isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac (1) sumbolÐzetai me Zm . b ∈ B me b = b . 'Estw X mia sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo A kai a ∈ A.3. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A. 4.3 èqoume ìti [a] = [b] ⇔ a ≡ b mod m. an kai mìno an [a] = [b]. 3. Gia parˆdeigma. sun jwc qrhsimopoioÔme ton sumbolismì [a]m . .   a mod m.3 eÐdame ìti h parapˆnw sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. Epeid  oi akèraioi . H ènwsh aut  den eÐnai anagkastikˆ xènh. . EÐnai fanerì ìti A = [a]. Zm = {[a] | a ∈ Z}. Ja efarmìsoume t¸ra ta parapˆnw se mÐa endiafèrousa perÐptwsh. 2. Kˆje tètoio sÔnolo B onomˆzetai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn thc sqèshc isodunamÐac X . 'Estw m ènac fusikìc arijmìc. 'Estw ìti to sÔnolo twn diakekrimènwn klˆsewn isodunamÐac eÐnai to {[b]|b ∈ B} gia kˆpoio B ⊆ A.44 1 Akèraioi eÐdame prohgoumènwc. ta stoiqeÐa tou sunìlou [a] eÐnai thc morf c a + km. 'Otan jèloume na dhl¸soume thn exˆrthsh tou sunìlou [a] apì to m. . (2) Dhlad . opìte [a] ∩ [b] = [a] = [b] = ∅. 0. Tìte èqoume A = [b] kai epiplèon apì to 2 sumperaÐnoume ìti [b] ∩ [b ] = ∅. gia kˆpoio k ∈ Z} = {a + km ∈ Z|k ∈ Z}. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x ˆrtioc} kai [1] = {x ∈ Z|x perittìc}. −4. Gia ton lìgo autì sunhjÐzetai o sumbolismìc [a] = a + mZ. k ∈ Z. −2. Apì thn Prìtash 1. Sto sÔnolo Z jewroÔme th sqèsh pou orÐzetai wc ex c b∈B a∈A To sÔnolo Zm a ∼ b ⇔ a ≡ b mod m (1) Sth ShmeÐwsh 1. gia kˆje b. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash èpetai ìti èna b ∈ A eÐnai antiprìswpoc thc klˆshc [a].4. dhlad  an kai mìno an a ∼ b. Kˆje stoiqeÐo thc klˆshc isodunamÐac [a] onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [a].

Parathr seic 1) 'Enac diaisjhtikìc trìpoc na skeftìmaste to sÔnolo Zm eÐnai o ex c. = [−2] = [1] = [4] = . . Kˆje klˆsh isodunamÐac [a] an kei sto sÔnolo {[a0 ]. ìpou oi ai eÐnai akèraioi tètoioi ¸ste ai ≡ i mod m gia kˆje i. . m − 1 eÐnai diakekrimènec. . . . eÐnai isìtimoi mod 2 èqoume. Tìte apì th (2) paÐrnoume [0] = {x ∈ Z|x = 3k. [a1 ]. 0. . kai genikˆ Z2 = {[a0 ]. Sunep¸c apodeÐxame ìti Zm ⊆ {[a0 ]. i = 0. . . opìte apì thn Prìtash 1. kai genikˆ Z3 = {[a0 ]. . Prˆgmati. −2. 'Ara Z2 = {[0]. . EpÐshc. [m−1]}. Epomènwc Zm = {[a0 ]. 1. 3. . 5. OmoÐwc ja tautistoÔn ta shmeÐa . afoÔ oi akèraioi . . 'Ara Z3 = {[0]. Dhlad . Apì th sqèsh (3) èqoume ìti . . . . opìte a ≡ r mod m kai ˆra [a] = [r] = [ar ]. .3. . 0. . . . . [1]}. −3. . . . . . . . . . [a1 ]. . [a2 ]} ìpou ai ≡ i mod 3. [a1 ]. . [−2]. Apìdeixh. = [−4] = [−2] = [0] = [2] = [4] = . . [2]}.. . 1. . Gia kˆje jetikì akèraio m èqoume Zm = {[0]. 1. . ParathroÔme ìti oi klˆseic isodunamÐac [ai ]. lìgw thc (3). [am−1 ]}. [−1]} = {[−3].4. . [am−1 ]}. −1. . . 2m + 1. j ≤ m − 1. Tìte ta shmeÐa . [1].. ìpwc epÐshc . ParathroÔme ìti èqoume Z3 = {[−3]. tou ˆxona ja tautistoÔn pˆnw ston kÔklo. . . . . ParathroÔme ìti Z2 = {[−4]. 2. . [−3]} = {[−4].   klˆseic upoloÐpwn modulo m. −m + 1. . Oi Akèraioi modulo m 45 . −m. .1. GÔrw apì ènan kÔklo me m koc perifèreiac m tulÐgoume ton ˆxona twn pragmatik¸n arijm¸n. [2]} = . . [a1 ]. = [−1] = [2] = [5] = .4. = [−3] = [−1] = [1] = [3] = . [am−1 ]}. [1]} = . 1. −3. ìpou ai ≡ i mod 2.. . apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume α = qm + r. . . k ∈ Z}. . −1. ìti . . kai . . m. .} kai [2] = {. [1]. .. 'Estw t¸ra m = 3. . . èqoume . . k ∈ Z} kai [2] = {x ∈ Z|x = 3k + 2. . .4 Prìtash. .}. . ìpou 0 ≤ r ≤ m − 1.2 2) èqoume i = j . Prˆgmati. . . [a1 ]}. . Pio genikˆ èqoume Zm = {[a0 ]. tìte apì thn (3) èqoume i ≡ j mod m. . . . . . . [a1 ]. . . . . . [0] = {. k ∈ Z}. [1] = {x ∈ Z|x = 3k + 1. . eÐnai isìtimoi mod 2. To Zm onomˆzetai to sÔnolo twn akeraÐwn modulo m kai ta stoiqeÐa tou onomˆzontai klˆseic isotimÐac modulo m. [1]. . . . . 4. m + 1..}. an [ai ] = [aj ] me 0 ≤ i. . = [−3] = [0] = [3] = . . . . [am−1 ]}. 3.. 2m. [1] = {.

[b]) = ([c]. [a] = {a}. [b]) → [a + b] · : Zm × Zm → Zm . Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma an mporoÔme na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa tou Zm me anˆlogo trìpo. ([a]. ([a]. [d]). tìte èpetai ìti [a + b] = [c + d] kai [ab] = [cd]. orÐzoume tic antistoiqÐec. Me ˆlla lìgia. Gia thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐsame sto Zm isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec pou jumÐzoun genikèc idiìthtec thc Arijmhtik c. b) → a + b · : Z × Z → Z. dhlad  an [a] = [c] kai [b] = [d]. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b gia kˆje dÔo akeraÐouc a. (a. ìmwc. ton ab). [c] ∈ Zm èqoume ìti: 1. b. dhlad  akeraÐwn. [2][2] = [4] = [1]. tìte a + b ≡ c + d mod m kai ab ≡ cd mod m. 'Omwc autì isqÔei apì thn Prìtash 1. Sto Z10 èqoume [4] + [7] = [11] = [1]. b) akeraÐwn monadikì akèraio. tìte apì th sqèsh (1) èqoume a ∼ b an kai mìno an a = b. H prìsjesh (antÐstoiqa. sto Z3 èqoume [4] + [2] = [6] = [0]. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac enìc akeraÐou a eÐnai ìlo to sÔnolo Z kai ˆra to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 1 eÐnai èna monosÔnolo. [b]) → [ab]. ton a+b (antÐstoiqa. Gia kˆje [a]. Sto Z. Dhlad  èqoume apeikonÐseic + : Z × Z → Z. Prèpei na deÐxoume ìti: an ([a]. H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc sto Zm Kataskeuˆsame to sÔnolo Zm me th bo jeia miac sqèshc isodunamÐac sto sÔnolo Z.3. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. Gia parˆdeigma. An m = 0. tautÐzontac to sÔnolo {a} me to stoiqeÐo a. mporoÔme na jewr soume ìti to sÔnolo twn klˆsewn upoloÐpwn modulo 0 eÐnai to Z. ([a] + [b]) + [c] = [a] + ([b] + [c]) . Tìte.46 1 Akèraioi 2) Sthn prohgoÔmenh Prìtash eÐqame upojèsei ìti o m eÐnai jetikìc. b) → ab.4. Sunep¸c h klˆsh isodunamÐac tou a apoteleÐtai apì èna mìno stoiqeÐo. (a. an a ≡ c mod m kai b ≡ d mod m. + : Zm × Zm → Zm . [4][7] = [28] = [8]. Me th bo jeia aut¸n. [5][6] = [30] = [0]. [b]. gnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume stoiqeÐa. o pollaplasiasmìc) akeraÐwn antistoiqeÐ se kˆje zeÔgoc (a. 3) An m = 1. Blèpoume ìti h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc klˆsewn upoloÐpwn anˆgontai sth prìsjesh kai ston pollaplasiasmì antipros¸pwn touc.

dhlad  poluwnumikèc exis¸seic me suntelestèc stoiqeÐa tou Zm . c eÐnai tètoioi ¸ste ac = bc kai c = 0. ìmwc. ìmwc. EpÐshc ja lème ìti èna antÐstrofo modulo m tou akeraÐou a eÐnai o akèraioc . b. to stoiqeÐo [a ] onomˆzetai antÐstrofo tou [a]. ([a] + [b])[c] = [a][c] + [b][c] 8. Sth melèth thc Arijmhtik c tou Zm (dhlad  twn idiot twn thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ tou Zm ) eÐnai fusikì na jewr soume poluwnumikèc exis¸seic sto Zm . tìte [2a ] = [1] kai ˆra 2a ≡ 1 mod 6. Gia parˆdeigma. MÐa apì tic aploÔsterec apì autèc tic exis¸seic eÐnai h [a][x] = [b].1. Sthn perÐptwsh aut . [a] + [−a] = [−a] + [a] = [0] 4. Antistrèyima stoiqeÐa sto Zm [a][x] = [b] ⇒ [a ]([a][x]) = [a ][b] ⇒ [x] = [a b]. 'Ena stoiqeÐo [a] ∈ Zm lègetai antistrèyimo an upˆrqei [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. EpÐshc. Oi Akèraioi modulo m 2. ([a][b])[c] = [a]([b][c]) 6. sto Z to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n stoiqeÐwn eÐnai mh mhdenikì. èqoume [1][3] = [5][3] me [3] = [0] kai [1] = [5]. An up rqe [a ] ∈ Z6 me [2][a ] = [1]. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. [a] + [b] = [b] + [a] 5. Oi idiìthtec 1-9 ja efarmìzontai sta parakˆtw qwrÐc idiaÐterh mneÐa. Sto Z6 . èstw [2] ∈ Z6 .4. Gia parˆdeigma. 47 Parat rhsh Prèpei na tonisteÐ ed¸. dhlad  an upˆrqei akèraioc a tètoioc ¸ste aa ≡ 1 mod m. upˆrqoun shmantikèc diaforèc. pou eÐnai ˆtopo. tìte a = b. [a]([b] + [c]) = [a][b] + [a][c] 7. [a] + [0] = [0] + [a] 3. Sthn perÐptwsh pou upˆrqei klˆsh [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a ][a] = [1] mporoÔme eÔkola na lÔsoume thn exÐswsh pollaplasiˆzontˆc thn me thn [a ]. [a][b] = [b][a] 9. Sto Z6 . n ∈ Z. èqoume [2][3] = [0]. dhlad  2a = 1 + 6n. an oi akèraioi a. ìti an kai h prìsjesh kai o pollapla- siasmìc stoiqeÐwn tou Zm èqoun idiìthtec pou jumÐzoun thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì akeraÐwn. 'Omwc den upˆrqei pˆnta tètoia klˆsh [a ]. [a][1] = [1][a] = [a] Oi apodeÐxeic eÐnai aplèc kai paraleÐpontai.

ìpwc eÐdame prin. . Sto Z7 to[2] eÐnai antistrèyimo afoÔ [2][4] = [1]. dhlad  to [a] eÐnai antistrèyimo. Ja brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 8x ≡ 11 mod 15. (1) Epeid  µκδ(8.2.6 Efarmog . to antÐstrofo tou [a] eÐnai to [x]. To stoiqeÐo [a] ∈ Zm eÐnai antistrèyimo an kai mìno an Apìdeixh. an eÐqame [a][a ] = [1] kai [a][a ] = [1]. kai sunep¸c arkeÐ na prosdiorÐsoume ènan akèraio y . 15) èqoume 15 = 1 · 8 + 7. Ja doÔme amèswc parakˆtw èna sqetikì parˆdeigma. [5]. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm sumbolÐzetai me U (Zm ).5 Prìtash. ShmeÐwsh H parapˆnw apìdeixh perièqei ènan praktikì trìpo upologismoÔ tou antistrìfou (efìson autì upˆrqei)tou [a].4). 'Enac tètoioc akèraioc x mporeÐ na brejeÐ qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo. dhlad  ab = mn + 1 gia kˆpoio n ∈ Z. Me to sumbolismì thc apìdeixhc. 'Estw [a] èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Zm . 'Estw ìti [a][b] = 1. tìte [a ] = [a ][1] = [a ]([a][a ]) = ([a ][a])[a ] = ([a ][a])[a ] = [1][a ] = [a ]. 'Eqoume [ax + my] = [1] ⇒ [ax] + [my] = [1] ⇒ [a][x] + [m][y] = [1] ⇒ [a][x] + [0][y] = [1] ⇒ [a][x] = [1].48 1 Akèraioi a . ìpwc gnwrÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. 'Estw [8][y] = [1]. Tìte upˆrqei monadikì stoiqeÐo [a ] ∈ Zm me thn idiìthta [a][a ] = [1]. Ergazìmenoi sto Z15 èqoume [8x] = [11]. m) = 1. y ∈ Z tètoioi ¸ste ax + my = 1 (Je¸rhma 1. Gia parˆdeigma. Prˆgmati. Apì thn teleutaÐa sqèsh prokÔptei ìti µκδ(a. en¸ to [2] den eÐnai. 8 = 1 · 7 + 1. ta mìna antistrèyima stoiqeÐa tou Z6 eÐnai ta [1]. èstw µκδ(a. AntÐstrofa. m) = 1. 1. Tìte ab ≡ 1 mod m.4. Tìte upˆrqoun x. Qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio algìrijmo gia to zeÔgoc (8. 15) = 1.2. [8][x] = [11].4. dhlad  1. Mˆlista. Pollaplasiˆzontac thn (1) me [y] paÐrnoume [x] = [11y]. to stoiqeÐo [8] eÐnai antistrèyimo sto Z15 sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash. sto Z6 to[5] eÐnai antistrèyimo afoÔ [5][5] = [1]. m) = 1. Sthn epìmenh Prìtash prosdiorÐzonta ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zm . µκδ(a.

Prˆgmati. . 'Omwc o p den diaireÐ kanèna apì touc 1.4. isqÔei [a]k = [1] gia kˆje [a] ∈ U (Zm ). Apìdeixh. (p − 1)p = p 1 · 2 · · · · · i parathroÔme ìti o p diaireÐ to aristerì mèloc kai ˆra to i dexiì. ja thn apodeÐxoume gia ton a + 1. p − 1.2. Autì ja apodeiqjeÐ sthn Parˆgrafo 1. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm èqei endiafèrousec idiìthtec wc proc ton pollaplasiasmì tou Zm . Sthn perÐptwsh aut . grˆfontac (p − i + 1) . i tou p ìtan i = 1. Sunep¸c [1] = [8 · 2] + [15 · (−1)] = [8][2] kai ˆra mporoÔme na jèsoume y = 2.4 kai thn Prìtash 1. .1. Apì thn epagwgik  upìjesh isqÔei ap ≡ a mod p kai sunep¸c (a + 1)p ≡ a + 1 mod p. ìpou k eÐnai to pl joc twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). Gia na deÐxoume thn pr¸th sqèsh. Apì to diwnumikì anˆptugma èqoume (a + 1)p = ap + p p−1 p p−2 p a + a + ··· + a + 1. dhlad  x = 15n + 7.5 èqoume ìti k = p − 1. Gia a = 0. jewroÔme arqikˆ thn perÐptwsh a ∈ N kai qrhsimopoioÔme epagwg  ston a. 2. An epiplèon o p den diaireÐ ton a. . .6.4. . Ed¸ ja apodeÐxoume thn eidik  perÐptwsh pou o m = p eÐnai pr¸toc. . AfoÔ o p eÐnai pr¸toc ja diaireÐ ènan toulˆqiston parˆgonta lìgw thc Parat rhshc 1. .6 1. . . Gia parˆdeigma. 'Estw a ∈ Z kai p ènac pr¸toc arijmìc.2 . Tìte ap ≡ a mod p. 1. 1 2 p−1 p (p − i + 1) · · · (p − 1)p = eÐnai pollaplˆsioi i 1. tìte ap−1 ≡ 1 mod p. .7 Je¸rhma (Mikrì Je¸rhma tou Fermat). pou eÐnai to zhtoÔmeno. apì thn Prìtash 1.4. i. Oi Akèraioi modulo m 49 'Ara 1 = 8 − 1 · 7 = 8 − 1 · (15 − 1 · 8) = 8 · 2 + 15(−1). 2. opìte p diaireÐ ton . n ∈ Z. Upojètontac ìti isqÔei h isotimÐa gia ton a. . Telikˆ [x] = [11 · 2] = [22] = [7]. h sqèsh eÐnai profan c. Epomènwc èqoume ìti i Isqurizìmaste ìti oi akèraioi (a + 1)p ≡ ap + 1 mod p. .4.

4.8 Parat rhsh.5). Ja apodeÐxoume t¸ra th deÔterh sqèsh. 'Estw t¸ra a ∈ Z. 'Ara 222555 ≡ 5555 mod 7.50 1 Akèraioi 'Eqoume apodeÐxei thn pr¸th sqèsh gia a ∈ N. 1 2 p EÐnai profanèc ìti sto dexiì mèloc kˆje prosjetèoc diaireÐtai me ton p2 . k ∈ Z. Tìte ap ≡ bp mod p2 Prˆgmati. Allˆ 53 ≡ (−2)3 ≡ −8 ≡ 6 mod 7. To zhtoÔmeno upìloipo eÐnai 6. 1. Gia parˆdeigma. Epeid  èqoume 222 = 31 · 7 + 5 paÐrnoume 222 ≡ 5 mod 7. a < 0. Apì th deÔterh isotimÐa sto Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ìti an o p eÐnai pr¸toc kai o a ∈ Z den diaireÐtai me ton p. apì thn upìjesh sumperaÐnoume ìti a ≡ b mod p. b ∈ Z me ap ≡ bp mod p. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume 56 ≡ 1 mod 7. tìte a2 = (−a)2 ≡ −a mod 2. Sunep¸c 5555 ≡ 53 mod 7.4. 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai a. 'Ara ap ≡ a mod p. . Tìte qrhsimopoi¸ntac to diwnumikì anˆptugma èqoume bp − ap = (a + kp)p − ap = p p−1 p p−2 p a (kp) + a (kp)2 + · · · + (kp)p . a) = 1. 1.4. 1) To Mikrì Je¸rhma tou Fermat mac dieukolÔnei na upologÐsoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n me pr¸touc. Epeid  èqoume µκδ(p. Pollaplasiˆzontac th sqèsh [ap ] = [a] me [b] prokÔptei ìti [ap−1 ] = [1]. Sunep¸c b = a + kp. 'An p = 2. qrhsimoipoi¸ntac to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. 'Estw [b][a] = [1]. Allˆ −a ≡ a mod 2 kai katˆ sunèpeia a2 ≡ a mod 2. ac upologÐsoume to upìloipo thc diaÐreshc tou 222555 me to 7. An o p eÐnai perittìc èqoume ap = −(−a)p ≡ −(−a) mod p apì thn perÐptwsh thc isotimÐac pou apodeÐxame prin. tìte to antÐstrofo tou [a] sto Zp eÐnai to [ap−2 ]. Apì th sqèsh 555 = 92 · 6 + 3 paÐrnoume 5555 = (56 )92 · 53 . to stoiqeÐo [a] eÐnai antistrèyimo sto Zp (Prìtash 1.9 ParadeÐgmata.

8 2). Gia kajèna apì autˆ upologÐste to antÐstrofo stoiqeÐo. . Poia apì ta antistrèyima stoiqeÐa sumpÐptoun me to antÐstrofo touc.4. 'Eqoume 42 = 2 · 3 · 7. Ask seic 1. 5) ApodeÐxte ìti h exÐswsh [a][x] = [b] èqei lÔsh sto Zm an kai mìno an µκδ(a. m)|b. Apì to Parˆdeigma 1. Oi Akèraioi modulo m 51 3) Gia kˆje n ∈ N isqÔei 42|n7 − n.1. Gia th deÔterh parathroÔme ìti efarmìzontac dÔo forèc to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 3 èqoume n7 = (n3 )2 n ≡ n2 n ≡ n mod 3 Me parìmoio trìpo (  kai ˆmesa) apodeiknÔetai kai h trÐth isotimÐa.4 1) Poia eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z10 . 2) Na brejoÔn ìloi oi akèraioi x tètoioi ¸ste 12x ≡ 11 mod 13.2. 3) Na lujeÐ sto Z127 h exÐswsh [58][x] = [3]. 4) AlhjeÔei ìti h exÐswsh [4][x] = [3] èqei lÔsh sto Z6 . arkeÐ na apodeiqjeÐ ìti isqÔei kˆje mia apì tic isotimÐec n7 ≡ n mod 7 n7 ≡ n mod 3 n7 ≡ n mod 2 H pr¸th isqÔei apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gia p = 7. 6) Na lujoÔn oi parakˆtw exis¸seic • [x]2 = [1] sto Z8 • [x]4 = [1] sto Z5 • [x]3 = [1] sto Z5 • [x]2 + [3][x] + [2] = [0] sto Z6 • [x] + [x] + [x] = [0] sto Z3 .

eÐnai diakekrimèna. . . 17) 'Estw p pr¸toc arijmìc me p ≡ 3 mod 4. [am ]} kai [a] ∈ Zm . 15) 'Estw p pr¸toc kai a ∈ Z pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. Upˆrqei tètoio stoiqeÐo sto U (Z8 ). 19) Exetˆste an alhjeÔei ìti to ˆjroisma dÔo antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai antistrèyimo. . 14) Na brejeÐ èna stoiqeÐo [a] tou U (Z5 ) ¸ste kˆje ˆllo stoiqeÐo tou U (Z5 ) na eÐnai thc morf c [a]n . . . tìte to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm eÐnai Ðso me [0]. ApodeÐxte ìti o elˆqistoc jetikìc akèraioc n gia ton opoÐo isqÔei sto U (Zp ) ìti [a]n = [1] eÐnai diairèthc tou p − 1. . Upìdeixh: 1547 = 7 · 13 · 17. 16) UpologÐste to ˆjroisma ìlwn twn stoiqeÐwn tou Zm ìtan m = 3. ApodeÐxte ìti den upˆrqei [a] ∈ Zp me [a]2 = [−1]. . 'Estw epiplèon ìti [a] = [0]. [a + am ]}. eÐnai diakekrimèna kai epomènwc Zm = {[a + a1 ]. . . 5. ApodeÐxte ìti an o m eÐnai perittìc. n ∈ N. ìpou i = 1. 9) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n49 ≡ n mod 1547. 4. . 12) Poio eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou 100100 me to 13. 6. i = 1. ApodeÐxte ìti ta stoiqeÐa [a] + [ai ]. . 9 mod 11. . . m. AlhjeÔei ìti ta stoiqeÐa [a][ai ].52 1 Akèraioi 7) ApodeÐxte ìti o akèraioc p eÐnai pr¸toc an kai mìno an to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zp eÐnai p − 1. Me tÐ isoÔtai to en lìgw ˆjroisma ìtan o m eÐnai ˆrtioc. . . 18) 'Estw Zm = {[a1 ]. 13) Poia hmèra thc ebdomˆdac ja eÐnai 333444 hmèrec apì s mera. . 10) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei (n + 1)9 + 4n5 ≡ 1 mod 5 11) ApodeÐxte ìti n12 + 12n ≡ 5 mod 11 an kai mìno an n ≡ 2. 8) ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N isqÔei n5 ≡ n mod 30. m.

c ∈ Z tètoioi ¸ste toulˆqiston ènac apì touc a. upˆrqoun s. onomˆzetai Diofantik  ìtan mac endiafèroun mìno oi akèraiec lÔseic thc. Epiplèon an (x0 . paÐrnoume d|c. Jètoume d = µκδ(a. y tètoioi ¸ste ax + by = c. 2) Upojètoume ìti o d diaireÐ ton c. pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = se. tìte h Diofantik  exÐswsh ax + by = c den èqei lÔseic. ìpou to f (x1 . d d (1) Apìdeixh.5 Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec Pollˆ majhmatikˆ probl mata pou sunantˆme sthn kajhmerin  mac zw  anˆgontai se exis¸seic stic opoÐec epizhtoÔme lÔseic pou na eÐnai akèraioi arijmoÐ. tìte kˆje ˆllh lÔsh èqei th morf  b a x = x0 + n. xn ) eÐnai èna polu¸numo twn x1 . Ja asqolhjoÔme ed¸ me thn pr¸th mh tetrimmènh Diofantik  exÐswsh. y = y0 − n. . y0 ) eÐnai mÐa lÔsh. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 53 1. Oi exis¸seic aut c thc morf c paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n kai sthn 'Algebra. kai ja perigrˆyoume pl rwc tic lÔseic thc. Ja deÐxoume ìti h dojeÐsa Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. ax + by = c. 1. 1) Upojètoume ìti o d den diaireÐ ton c. .1 Je¸rhma. . Epeid  µκδ(a. b den eÐnai mhden. tìte h Diofantik  exÐswsh èqei ˆpeirec lÔseic. xn ) = 0. pou eÐnai ˆtopo. 'Estw b a x = x0 + n kai y = y0 − n. 1) An o d den diaireÐ ton c. b). Apì thn (2) paÐrnoume (2) c = de = a(se) + b(te). . Mia exÐswsh thc morf c f (x1 . b) = d. b. . . n ∈ Z.5. Me th qr sh aut c ja lÔsoume thn isotimÐa ax ≡ b mod m. AfoÔ d|a kai d|b. . EÔkola epalhjeÔetai me prˆxeic ìti d d ax + by = c. ìpou e ∈ Z. xn me akeraÐouc suntelestèc. n ∈ Z. t ∈ Z me d = as + bt AfoÔ d|c. y0 = te.5.1. 'Estw ìti upˆrqoun akèraioi x. Tèloc ja asqolhjoÔme me sust mata isotimi¸n (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). 'Estw a. . 2) An o d diaireÐ ton c. . . èqoume c = de.

14 = 2 · 7 = 0. 'Estw x0 . ìpou n ∈ Z. b.3 Je¸rhma.5. y ∈ Z me ax + by = c kai ax0 + by0 = c.5. AfoÔ µκδ . H apìdeixh d sthn perÐptwsh pou o b den eÐnai mhdèn eÐnai parìmoia. 1) H Diofantik  exÐswsh 4x + 8y = 10 den èqei lÔseic afoÔ µκδ(4. BrÐskoume tic lÔseic wc ex c: Apì ton EukleÐdeio algìrijmo èqoume 21 = 1 · 14 + 7. Epomènwc kˆje lÔsh. 'Ara kˆje lÔsh eÐnai thc morf c x = −40 + 3n. Gia tic lÔseic thc isotimÐac isqÔoun ta ex c: 1) an d b.54 1 Akèraioi T¸ra ja deÐxoume ìti kˆje lÔsh eÐnai thc morf c (1). m).1. y = 40 − 2n. tìte apì thn (3) paÐrnoume x = x0 + n. eÐnai thc morf c x = 10 + 2n kai y = −10 − 3n. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc grammatos mwn 0. 'Etsi mÐa lÔsh eÐnai h x0 = 10. Ja lÔsoume th Diofantik  exÐswsh 4x + 6y = 80 kai ja broÔme th lÔsh (x. sÔmfwna me to Je¸rhma 1. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac bohjˆ na melet soume isotimÐec. 8) = 4 pou den diaireÐ ton 10. y0 = −10.4 Eur¸ kai 0. 6) = 2 pou diaireÐ to 80.5.2 ParadeÐgmata. d d d d d a a 'Ara upˆrqei n ∈ Z me y0 − y = n.6 Eur¸ gia mia epistol  pou kostÐzei 8 Eur¸. Epeid  x ≥ 0 èqoume n ≥ 14. èqoume ìti y − y0 . 1. AfoÔ µκδ(4. upˆrqoun lÔseic. y0 = 40. d d b An o a den eÐnai mhdèn. tìte den upˆrqoun lÔseic. 3) Jèloume na agorˆsoume grammatìshma twn 0. 14) = 7 pou diaireÐ to 70. 1. y) ìpou o x eÐnai mh arnhtikìc akèraioc kai elˆqistoc kai y ≥ 0. Epomènwc 7 = 1 · 21 + (−1) · 14 kai ˆra 70 = 10 · 21 + (−10) · 14. Apì ton EukleÐdeio Algìrijmo paÐrnoume 80 = (−40) · 4 + 40 · 6 pou shmaÐnei ìti mÐa lÔsh eÐnai h x0 = −40. Afair¸ntac katˆ mèlh paÐrnoume a(x − x0 ) = b(y0 − y) kai ˆra (3) a b a b a (x − x0 ) = (y − y0 ). m ∈ Z me m = 0 kai d = µκδ(a.4 Eur¸ pou apaitoÔntai. x. 'Ara h zhtoÔmenh lÔsh prokÔptei gia n = 14 kai eÐnai h x = 2. y0 . 2) H Diofantik  exÐswsh 21x+14y = 70 èqei ˆpeirec lÔseic afoÔ µκδ(21. 'Estw a. y = 12. = 1. dhlad  y = y0 − n . kai ax ≡ b mod m .

y = y0 − t (t ∈ Z).3.5. . blèpoume ìti mia prwtobˆjmia exÐswsh sto Zm mporeÐ na mhn èqei lÔseic. 'Etsi sth deÔterh perÐptwsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc.3. en¸ an d|b tìte upˆrqoun ˆpeirec lÔseic pou dÐnontai apì tic sqèseic x = x0 + −m a t. y0 ) eÐnai mia sugkekrimènh lÔsh thc exÐswshc. AntÐstrofa. d − 1.4. 1. . Apì thn Prìtash d d 1. d d x1 ≡ x2 mod m ⇔ t1 ≡ t2 mod d.7 prokÔptei ìti t1 ≡ t2 mod d. 2) Epeid  h isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me thn exÐswsh [a][x] = [b] sto Zm . Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 2) an d|b tìte upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. apì t¸ra kai sto ex c ìtan lème lÔsh miac isotimÐac ax ≡ b mod m ennooÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo m. d d ìpou (x0 . MÐa epilog  d mh isodunˆmwn lÔsewn modulo m dÐnetai apì th sqèsh x = x0 − gia t = 0.1: an d b tìte den upˆrqoun lÔseic. H isotimÐa ax ≡ b mod m eÐnai isodÔnamh me th Diofantik  exÐswsh ax − my = b. m t. 'Estw t1 . na èqei akrib¸c mia lÔsh   na èqei perissìterec lÔseic. Sunep¸c. tìte m m t1 ≡ t2 mod m kai ˆra x1 ≡ x2 mod m. 1) An c ∈ Z eÐnai mia lÔsh thc isotimÐac ax ≡ b mod m tìte kˆje c ∈ Z me c ≡ c mod m ja eÐnai lÔsh thc isotimÐac lìgw thc Prìtashc 1. an t1 ≡ t2 mod d. tètoia ¸ste kˆje stoiqeÐo x thc klˆshc ikanopoieÐ thn isotimÐa. . an x1 ≡ x2 mod m. 55 Apìdeixh. . d (4) Shmei¸seic . t2 ∈ Z kai x1 = x0 − Ja apodeÐxoume t¸ra ìti m m t1 kai x2 = x0 − t2 . ja lème ìti h isotimÐa ax ≡ b mod m èqei akrib¸c d lÔseic.5. m m Prˆgmati.1. tìte t1 ≡ t2 mod m. d d 'Ara apodeÐxame ìti upˆrqoun akrib¸c d mh isodÔnamec lÔseic modulo m. Oi lÔseic aut c perigrˆfontai apì to Je¸rhma 1.

4.5). tìte eÐnai eÔkolo na doÔme ìti ShmeÐwsh Sto Parˆdeigma 1. Tìte gia kˆje akèraio r èqoume thn xènh ènwsh [r]d = [r]m ∪ [r + d]m ∪ · · · ∪ r + H apìdeixh af netai san ˆskhsh. 'Ara 3 = 9 − 6 · 1 = 9 − (15 − 9 · 1) = 9 · 2 − 15 · 1 kai pollaplasiˆzontac me 4 èqoume 9 · 8 − 15 · 4 = 12.5. 'Estw d. H [3]5 = [3]15 ∪ [8]15 ∪ [13]15 . to 7 eÐnai antistrèyimo modulo 10 (Prìtash 1. a ≡ 3 mod 10. 15) = 3 kai 3|12. 4).3. x ≡ 13 mod 15.5. x ≡ 3 mod 15.4 ParadeÐgmata.4 1) mporoÔme na ergastoÔme kai wc ex c. dhlad  tou {x ∈ Z|9x ≡ 12 mod 15}. m jetikoÐ akèraioi tètoioi ¸ste d|m. pou èqei akrib¸c mÐa lÔsh apì to Je¸rhma 1.5). m −1 d d m . mporeÐ na apodeiqjeÐ to ex c. An sumbolÐsoume thn klˆsh upoloÐpwn mod m tou a me [a]m . 'Eqoume d = µκδ(9. 2) MporoÔme na lÔsoume thn isotimÐa 7x ≡ 22 mod 10 me thn prohgoÔmenh mèjodo   enallaktikˆ na parathr soume ìti afoÔ µκδ(7.4 1). thn x ≡ 3 mod 5. 10) = 1. Pollaplasiˆzontac thn arqik  isotimÐa me a paÐrnoume x ≡ 22a mod 10. 'Ara upˆrqoun akrib¸c 3 klˆseic upoloÐpwn mod 15 pou eÐnai lÔseic.4. 'Ara x ≡ 66 ≡ 6 mod 10 (deÐte kai thn Efarmog  metˆ thn Prìtash 1. Me ton EukleÐdeio algìrijmo (  me ìpoion ˆllo trìpo jèloume) brÐskoume to antÐstrofo tou 7 modulo 10. .5. isìthta (4). 1) Ja prosdiorÐsoume touc x ∈ Z pou èqoun thn idiìthta 9x ≡ 12 mod 15.5. ìlec oi lÔseic thc arqik c isotimÐac eÐnai x ≡ 8 mod 15.5. Me ˆlla lìgia blèpoume ìti èqoume dÔo perigrafèc tou idÐou sunìlou. Gia na broÔme mia lÔsh thc antÐstoiqhc Diofantik c exÐswshc 9x−15y = 12 efarmìzoume ton EukleÐdeio algìrijmo 15 = 9 · 1 + 6 9=1·6+3 6 = 2 · 3. y0 ) = (8. Jètoume (x0 . P¸c sqetÐzetai aut  h lÔsh me tic treic lÔseic pou br kame sto Parˆdeigma 1. Apì thn apìdeixh tou Jewr matoc 1.3. dojeÐsa isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn 3x ≡ 4 mod 5. èstw 7a ≡ 1 mod 10.56 1 Akèraioi 1. Pio genikˆ.

. Sthn eidik  perÐptwsh pou isqÔei µκδ(m. 2. an upˆrqei lÔsh. Tìte to sÔsthma isotimi¸n x ≡ a1 x ≡ ar mod m1 . . . 'Estw m1 . to sÔsthma x ≡ 1 mod 2 x ≡ 2 mod 6. giatÐ apì thn pr¸th isotimÐa paÐrnoume 2|x − 1 kai apì th deÔterh paÐrnoume 2|x − 2 kai epomènwc 2|1.5. lìgw thc umk pìjeshc. r. . Epomènwc to Mk eÐnai antistrèyimo modulo mk 'Estw Mk yk ≡ 1 mod mk . k = 1. . k = 1.5 Je¸rhma (Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn). gia parˆdeigma. x pou ikanopoioÔn to sÔsthma x ≡ a mod m x ≡ b mod n paÐrnoume x ≡ x mod m kai x ≡ x mod n. dhlad  m|x − x kai n|x − x . mod mr èqei monadik  lÔsh modulo M = m1 m2 . aut  eÐnai monadik  mod e. dhlad  mod (mn)). . Arqikˆ parathroÔme ìti eÐnai dunatìn èna sÔsthma na mhn èqei lÔsh an kai kˆje isotimÐa tou sust matoc èqei lÔsh. kai epomènwc e|x − x . mr . . Jètoume Apìdeixh. . Sunep¸c. Sqetikì eÐnai to parakˆtw Je¸rhma. isqÔei µκδ(Mk . . r. 'Uparxh: Jètoume Mk = x = a1 M1 y1 + · · · + ar Mr yr (5) Epeid  gia i = k èqoume mi |Mk h (5) dÐnei x ≡ ak Mk yk mod mk . . ìpou e = κπ(m. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 57 Sust mata isotimi¸n Sth sunèqeia ja jewr soume sust mata isotimi¸n. 1. . 2. mr anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi jetikoÐ akèraioi. m2 . Ac jewr soume. . 'Otan lème lÔsh enìc sust matoc isotimi¸n ennooÔme kˆje akèraio pou ikanopoieÐ ìlec tic isotimÐec tou sust matoc. . mk ) = 1. . tìte mporoÔme na deÐxoume ìti to prohgoÔmeno sÔsthma èqei lÔsh (kai eÐnai monadik  mod e. . Sthn perÐptwsh pou upˆrqoun akèraioi x. n). . Autì den èqei lÔsh. 'Ara x ≡ ak mod mk .5.1. M kai parathroÔme ìti. . n) = 1.

'Eqoume y1 ≡ 2 mod 3. TonÐzoume ed¸.58 1 Akèraioi Monadikìthta: 'Estw x kai x dÔo lÔseic tou arqikoÔ sust matoc. 'Eqoume y3 ≡ 1 mod 7. (Gia th mèjodo aut  den qreiˆzontai ta moduli mk na eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. 2) MporoÔme suqnˆ na lÔsoume sust mata isotimi¸n kai me diadoqikèc antikatastˆseic. [ar ]mr . sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. . 1) Gia na lÔsoume to sÔsthma x≡1 x≡2 mod 3 mod 5 x ≡ 3 mod 7 jètoume. . Apì thn pr¸th isotimÐa èqoume x = 5t + 1. . Tìte gia kˆje k = 1. M1 = 3 5 7 broÔme to y1 lÔnoume thn isotimÐa 35y1 ≡ 1 mod 3. BrÐskoume to y2 apì thn 21y2 ≡ 1 mod 5. allˆ sthn perÐptwsh aut  den gnwrÐzoume ek twn protèrwn an upˆrqei lÔsh). dhlad  x ≡ 157 ≡ 52 mod 105.5. Apì to Parˆdeigma 1. . thn opoÐa lÔnoume gia na broÔme t ≡ 5 mod 6. M = 3 · 5 · 7 = 105 105 105 = 35.5. Gia na 105. .6 ParadeÐgmata. r èqoume x ≡ x mod mk . dhlad  mk |x − x . ìti to sÔnolo twn akeraÐwn pou eÐnai lÔseic tou sust matoc tou prohgoumènou Jewr matoc eÐnai h tom  twn klˆsewn [a1 ]m1 .2.5. . Telikˆ x ≡ 1 · 35 · 2 + 2 · 21 · 1 + 3 · 15 · 1 mod 105. 1. . . Sunep¸c x = 5(6u + 5) + 1 = 30u + 26. afoÔ oi mk eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. BrÐskoume to y3 apì thn 15y3 ≡ 1 mod 7. Antikajist¸ntac sth deÔterh èqoume 5t ≡ 1 mod 6. M2 = = 21 kai M3 = = 15. 'Ara t = 6u + 5. 'Eqoume y2 ≡ 1 mod 5. t ∈ Z. dhlad  thn 2y1 ≡ 1 mod 3. Gia parˆdeigma èstw x ≡ 1 mod 5 x ≡ 2 mod 6 x≡3 mod 7 GnwrÐzoume apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ìti to sÔsthma èqei monadik  lÔsh mod 210 thn opoÐa mporoÔme na broÔme wc ex c.8 2) sumperaÐnoume ìti M |x − x . u ∈ Z. 2. .

ac jewr soume thn x2 ≡ 1 mod 77. H lÔsh eÐnai u ≡ 6 mod 7. g) x ≡ 34 mod 77. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 59 Antikajist¸ntac sthn trÐth isotimÐa paÐrnoume 30u ≡ 5 mod 7. eÔkola epalhjeÔoume ìti h en lìgw isotimÐa isodunameÐ me ta ex c 4 sust mata isotimi¸n a) x + 1 ≡ 0 mod 77 b) x − 1 ≡ 0 mod 77 g) x + 1 ≡ 0 mod 7 x − 1 ≡ 0 mod 11 d) x + 1 ≡ 0 mod 11 x − 1 ≡ 0 mod 7. Epeid  to 2 eÐnai antistrèyimo modulo 3 (kai èna antÐstrofì tou eÐnai to 2).1.3. Oi a) kai b) lÔnontai ˆmesa en¸ sta g) kai d) efarmìzoume to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. 3) Me th bo jeia tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn mporoÔme merikèc forèc na lÔsoume isotimÐec pio polÔplokec apì autèc pou melet same sto Je¸rhma 1. Sunep¸c x ≡ 206 mod 210. . v ∈ Z. 'Ara u = 7v + 6. To sÔsthma autì mporeÐ na lujeÐ me to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn. blèpoume ìti h deÔterh isotimÐa eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 6 mod 7. b) x ≡ 1 mod 77. 4) Ac jewr soume to sÔsthma 2x ≡ 1 mod 3 5x ≡ 2 mod 7. ParathroÔme ìti se autì den mporoÔme na efarmìsoume ˆmesa to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn.5. Blèpoume ìti oi lÔseic eÐnai: a) x ≡ 76 mod 77. Sunep¸c to arqikì sÔsthma eÐnai isodÔnamo me to x≡2 mod 3 x ≡ 6 mod 7. Epeid  x2 − 1 = (x + 1)(x − 1) kai 77 = 7 · 11.5. Gia parˆdeigma. h pr¸th isotimÐa tou sust matoc eÐnai isodÔnamh me thn x ≡ 2 mod 3. Telikˆ x = 30(7v + 6) + 26 = 210v + 206. d) x ≡ 43 mod 77. Me parìmoio trìpo.

ii) ApodeÐxte ìti an h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei mÐa lÔsh. 3. Poiec apì tic parakˆtw isotimÐec èqoun lÔseic. i) ApodeÐxte ìti h Diofantik  exÐswsh ax + by + cz = d èqei lÔsh an kai mìno an µκδ(a. 10 kai 50 Eur¸ na sqhmatisteÐ posì 760 Eur¸. i) 5x + 8y = 99 ii) 6x + 4y = 100 iii) 6x + 4y = 99 iv) 110x + 150y = 30 v) 14x + 49y = 42 2. ii) 10x + 6y + 15z = 40 6. Pìsa zeÔgh (x. 5. b. EÐnai dunatìn me sunolikˆ 50 nomÐsmata twn 2. c ∈ Z − {0} kai d ∈ Z. 8. b. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun) i) 2x ≡ 6 mod 12 ii) 101x ≡ 7 mod 102 . Na brejoÔn oi akèraioi x. c)|d.5 1. LÔste tic parakˆtw Diofantikèc exis¸seic. tìte èqei ˆpeirec. 7. 'Estw a. y.60 1 Akèraioi Ask seic 1. z ∈ Z pou eÐnai lÔseic tou sust matoc x + y + z = 100 x + 8y + 50z = 156. 4. y) ∈ N × N upˆrqoun tètoia ¸ste 2x + 3y = 70. Katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc mporeÐ na sqhmatisteÐ èna posì 510 Eur¸ apì qartonomÐsmata twn 20 kai 50 Eur¸. LÔste tic Diofantikèc exis¸seic i) 2x + 3y + 4z = 79 Upìdeixh: Jèste w = 3y + 4z kai lÔste pr¸ta thn 2x + w = 79.

13. Poia apì ta parakˆtw sust mata èqoun lÔseic. 7 kai 9 af nei upìloipa 1. ApodeÐxte ìti h isotimÐa x2 ≡ 1 mod m èqei akrib¸c 2r lÔseic mod m. 3 antÐstoiqa. i) x ≡ 3 mod 5 x ≡ 5 mod 6 x ≡ 1 mod 7 ii) 2x ≡ 1 mod 7 x ≡ 4 mod 8 iii) 6x ≡ 2 mod 9 5x ≡ 1 mod 10 iv) 4x ≡ 2 mod 10 3x ≡ 4 mod 11 10. LÔste to sÔsthma x≡4 mod 6 x ≡ 13 mod 15 12.5. 9. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 61 iii) 14x ≡ 3 mod 21 iv) 9x ≡ 5 mod 35. 'Estw m ∈ N perittìc kai m = pm1 . BreÐte ton elˆqisto jetikì akèraio pou ìtan diairejeÐ me touc 5. pr r h anˆlus  tou se ginìmeno 1 pr¸twn me pi = pj an i = j . BreÐte ìlouc touc x ∈ Z tètoiouc ¸ste x2 ≡ 1 mod 91. . 11. 2. 'Enac dorufìroc pou kineÐtai gÔrw apì thn Gh èqei perÐodo t pou eÐnai akèraio pollaplˆsio thc miac ¸rac. . m 14. . kai ii) o dorufìroc sumplhr¸nei 11 peristrofèc se qronik  perÐodo pou arqÐzei ìtan èna 24wro rolìi deÐqnei 0 kai l gei (kˆpoiec hmèrec argìtera) ìtan to rolìi deÐqnei 17. BreÐte tic lÔseic (ìpou upˆrqoun). GnwrÐzoume ìti i) t ≤ 24. Na brejeÐ o t.1.

3. 5 augˆ. ¯ ìpou ∆ eÐnai to antÐstrofo tou ∆ modulo m. 16. ii) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. Poioc eÐnai o elˆqistoc arijmìc aug¸n pou ja mporoÔse na perièqei to kalˆji. ApodeÐxte ìti an µκδ(∆. Exetˆste an oi parakˆtw protˆseic pou aforoÔn to Zm eÐnai alhjeÐc   yeudeÐc i) Kˆje exÐswsh thc morf c ax − b = 0 (a. ApodeÐxte ìti den upˆrqei akèraioc arijmìc tètoioc ¸ste ta dÔo teleutaÐa yhfÐa tou tetrag¸nou tou (sth sun jh dekadik  graf ) na eÐnai 35. ApodeÐxte ìti upˆrqoun m to pl joc diadoqikoÐ jetikoÐ akèraioi kajènac apì touc opoÐouc diaireÐtai me èna toulˆqiston tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. a = [0]) èqei lÔsh sto Zm . m) = 1. tìte x = [1]   x = [−1]. b ∈ Zm ) èqei to polÔ mia lÔsh sto Zm . 3. 4. iii) An x2 = [1] sto Zm . JewroÔme to sÔsthma mod 11 mod 11 ax + by ≡ e mod m cx + dy ≡ f mod m kai jètoume ∆ = ad − bc. y ∈ Z ¸ste to sÔsthma 1 Akèraioi 2x + 4y ≡ 3 3x + 2y ≡ 5 na èqei lÔsh. 20. tìte upˆrqei monadik  lÔsh mod m pou dÐnetai apì ¯ x = ∆(de − bf ) mod m ¯ y = ∆(af − ce) mod m. 2. 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. (SugkrÐnate me ton kanìna tou Cramer gia th lÔsh 2 × 2 grammik¸n susthmˆtwn epÐ tou R). ('Ena arqaÐo Indikì prìblhma). 17.62 15. An afairejoÔn ta augˆ apì èna kalˆji anˆ 2. BreÐte ìlouc touc x. 18. b ∈ Zm . 'Otan ìmwc afairejoÔn ta augˆ anˆ 7 sto tèloc to kalˆji eÐnai ˆdeio. 4. tìte x = [0]. 5 kai 6 tìte paramènoun antÐstoiqa 1. iv) An x2 = [0] sto Zm . . 19.

0 ≤ b ≤ 60 tètoioc ¸ste to sÔsthma 63 12x ≡ b mod 30 22x ≡ b mod 11 na èqei lÔsh. f (x) ≡ 0 mod 5. Upìdeixh: 'Estw f (x) = x3 + 2x2 − x − 5. Diofantikèc Exis¸seic kai IsotimÐec 21. BreÐte ìlouc touc akeraÐouc x tètoiouc ¸ste x3 + 2x2 − x − 5 ≡ 0 mod 105. .1. SuneqÐste efarmìzontac to Kinezikì Je¸rhma. f (x) ≡ 0 mod 7. Exetˆste an upˆrqei b ∈ Z. Me dokimèc lÔste kˆje mÐa apì tic isotimèc f (x) ≡ 0 mod 3. 22.5.

H parakˆtw Prìtash parèqei ènan diaforetikì trìpo upologismoÔ tou akeraÐou ϕ(m). Tìte. ìpou 1 ≤ a ≤ pi−1 . 2) An µκδ(m. [a]n ). Gia parˆdeigma èqoume ϕ(1) = 1. . 1 − 1 ps . ϕ(3) = 2. ϕ(2) = 1. Apìdeixh. tìte mn|a − b. opìte m|a − b kai n|a − b. EÐnai fanerì ìti qrhsimopoi¸ntac ton orismì den eÐnai eÔkolo na upologistoÔn oi timèc ϕ(m) gia megˆla m. ϕ(4) = 2. oi opoÐoi eÐnai tètoioi ¸ste H sunˆrthsh tou Euler 1 ≤ a ≤ m kai µκδ(a. . . giatÐ an [a]mn = [b]mn . UpenjumÐzoume apì thn Parˆgrafo 1. 3) An h anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn eÐnai n = pn1 .5 èpetai ìti ϕ(m) eÐnai to pl joc twn akeraÐwn a.. 1) Gia kˆje pr¸to p isqÔei ϕ(pi ) = pi − pi−1 . orÐzetai mia sunˆrthsh φ : Z>0 → Z>0 .. ϕ(5) = 4. m) = 1. 2) ArkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei 1-1 kai epÐ apeikìnish ψ : U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). OrÐzoume ψ([a]mn ) = ([a]m . pns . To pl joc touc eÐnai pi−1 . H antistoiqÐa ψ eÐnai mia apeikìnish. ϕ(6) = 2. 1.4 ìti U (Zm ) = {[α] ∈ Zm |µκδ(α.64 1 Akèraioi 1. ìpou me [a]k ∈ Zk paristˆnoume thn klˆsh upoloÐpwn modulo k tou a.4.6 H Sunˆrthsh tou Euler Ja sumbolÐzoume me ϕ(m) to pl joc twn stoiqeÐwn tou sunìlou U (Zm ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Zm . n) = 1. dhlad  [a]m = [b]m kai .6. . tìte n ϕ(n) = (pn1 − pn1 −1 )(pn2 − p2 2 −1 ) . pou onomˆzetai sunˆrthsh tou Euler . tìte ϕ(mn) = ϕ(m)ϕ(n).1 Prìtash. (pns − pns −1 ) s s 1 1 2 =n 1− 1 p1 1− 1 p2 . m) = 1} 1) Oi jetikoÐ akèraioi pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai den eÐnai sqetikˆ pr¸toi me autìn eÐnai ta pollaplˆsia tou p thc morf c ap. Sunep¸c to pl joc twn jetik¸n akeraÐwn pou eÐnai mikrìteroi tou pi kai sqetikˆ pr¸toi proc autìn eÐnai pi − pi−1 . ìpou oi pi s 1 eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. Apì thn Prìtash 1.

'Omwc h apìdeixh pou d¸same ed¸ parousiˆzei endiafèron giatÐ qrhsimopoieÐ mia diasÔndesh metaxÔ twn U (Zmn ). . apì to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn upˆrqei akèraioc x me x ≡ a mod m kai x ≡ b mod n.. kˆje pr¸toc arijmìc pou eÐnai koinìc diairèthc twn ab kai m ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a. b (L mma 1. µκδ(x. pns ) = s 1 = ϕ(pn1 ) . .5) kai katˆ sunèpeia ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc µκδ(a. gia na doÔme ìti h ψ eÐnai epÐ. Gia to x autì èqoume µκδ(x. Gia parˆdeigma. (1) . . a) = µκδ(n. an [a]mn ∈ U (Zmn ) tìte ([a]m . 1 − 1 ps . opìte m|a − b kai n|a − b. m) = 1 èqoume µκδ(ab. m) = µκδ(b. Epeid  µκδ(a. . parathroÔme ìti dojèntoc tou ([a]m .6.1. m) = 1. m ∈ Z. Epiplèon. U (Zn ) pou ja melethjeÐ genikìtera sthn Enìthta 2. [x]n ) = ([a]m . Prˆgmati. µκδ(b. èqoume ϕ(1000) = ϕ(23 53 ) = ϕ(23 )ϕ(53 ) = (8 − 4)(125 − 25) = 400. giatÐ an µκδ(mn. mn) = 1 kai ˆra [x]mn ∈ U (Zmn ). . n) = µκδ(b.. m). . ìtan o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc me µκδ(a. tìte µκδ(m.. [b]n ). Tèloc. 1 − H sqèsh 3) eÐnai qr simh gia upologismoÔc. U (Zm ). a) = 1. n) = 1. 1 ps = .. Sunep¸c. dhlad  [a]mn = [b]mn . H Sunˆrthsh tou Euler 65 [a]n = [b]n . [b] ∈ U (Zm ). ψ([x]mn ) = ([x]m . Autì eÐnai ˆtopo. èqoume mn|a−b. EpÐshc. m > 0 kai µκδ(a. [a]n ) ∈ U (Zm ) × U (Zn ). [b] ∈ U (Zm ) ⇒ [ab] ∈ U (Zm ). tìte [a]m = [b]m kai [a]n = [b]n . . Shmei¸noume ìti h sqèsh 2) sto prohgoÔmeno Je¸rhma mporeÐ na apodeiqjeÐ qwrÐc th qr sh tou KinezikoÔ Jewr matoc UpoloÐpwn. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat gnwrÐzoume ìti ap−1 ≡ 1 mod p. giatÐ an ψ(a) = ψ(b). m) = 1 kai µκδ(x. a) = 1. Epeid  ìmwc µκδ(m.2. m) = 1. p) = 1. H ψ eÐnai 1-1. [b]n ) ∈ U (Zm )× U (Zn ). 'Estw [a]. 3) H sqèsh aut  prokÔptei apì tic 1) kai 2): ϕ(n) = ϕ(pn1 . Sunep¸c apodeÐxame ìti Je¸rhma tou Euler [a]. m) = µκδ(a. pns 1 − s 1 =n 1− 1 p1 1 p1 . Ja apodeÐxoume ed¸ mia genÐkeush pou lèei ìti aϕ(m) ≡ 1 mod m. ìpou a. . n) = 1. m). (pns − pns −1 ) = s s 1 1 = pn1 . ϕ(pns ) = s 1 = (pn1 − pn1 −1 ) .

Udrodunamik  kai Mhqanik . Ergˆsthke de se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n allˆ kai ˆllwn klˆdwn. . m ∈ Z kai m > 0. paÐrnoume U (Zm ) = {[aa1 ]. 'Eqoume apodeÐxei to akìloujo apotèlesma. tìte m|a(ai − aj ). [ak ]}. èqoume ϕ(m) = p − 1 kai epiplèon isqÔei µκδ(a. (2) 'Estw [a] ∈ U (Zm ). . Pollaplasiˆzontac thn (4) me to antÐstrofo tou [a1 . (3) SqhmatÐzoume to ginìmeno ìlwn twn stoiqeÐwn tou U (Zm ). To episthmonikì èrgo tou eÐnai terˆstio kai o Euler jewreÐtai o polugrafìtatoc Majhmatikìc ìlwn twn epoq¸n.6. . . . k . . ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h Nauphgik . tìte to antÐstrofo tou [a] ∈ Zm eÐnai to [aϕ(m)−1 ]. i = 1. [aak ]}. Apì tic (3) kai (2) paÐrnoume [aa1 ] . . m) = 1. . tìte 1 'Estw a. m) = 1. kai ˆra [ai ] = [aj ]. Epiplèon ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora. . An µκδ(a. 1 . . ak ]. (4) Apì th sqèsh (1) èqoume [a1 .2 Je¸rhma (Euler ). . pou eÐnai o plhjˆrijmoc tou U (Zm ).66 'Estw 1 Akèraioi U (Zm ) = {[a1 ]. . . . opìte m|ai − aj . . . . . dhlad  aϕ(m) ≡ 1 mod m. [ak ] ⇒ [ak ][a1 . giatÐ an [aai ] = [aaj ]. . . Apì to Je¸rhma autì blèpoume ìti an µκδ(a. . O Euler (1707-1783) xekÐnhse stic spoudèc tou sto Panepist mio tou Basel thc ElbetÐac ìtan  tan mìlic 13 qron¸n kai trÐa qrìnia argìtera apèkthse master’s sth FilosofÐa. . k = ϕ(m). m) = 1. ak ] ∈ U (Zm ). Epeid  t¸ra to pl joc twn [aai ] eÐnai k . p) = 1 an kai mìno an o p den diaireÐ ton a. [aak ] = [a1 ] . afoÔ µκδ(a. Sthn eidik  perÐptwsh tou Jewr matoc tou Euler pou o m = p eÐnai pr¸toc. kai epeid  to k eÐnai peperasmèno. Apì to (1) èqoume ìti [aai ] ∈ U (Zm ). 1. . . ak ] = [a1 . 'Ara prokÔptei mia ˆllh apìdeixh gia to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. ak ] paÐrnoume [ak ] = [1]. aϕ(m) ≡ 1 mod m.

Gia kˆje akèraio a me µκδ(a. Shamir kai Adleman to 1978.6.3 ParadeÐgmata. 0 ≤ r < k . H Sunˆrthsh tou Euler 67 To Je¸rhma tou Euler mac epitrèpei suqnˆ na upologÐzoume upìloipa diairèsewn megˆlwn arijm¸n.2 Autì eÐnai apì ta pio diadedomèna sust mata kaj¸c qrhsimopoieÐtai apì krˆth kai organismoÔc gia diplwmatikoÔc. 1. Epeid  2002 = 250 · 8 + 2 èqoume 3652002 = (3658 )250 · 3652 ≡ (58 )250 · 52 ≡ 1250 · 52 ≡ 1 mod 24. Lìgw tou elaqÐstou tou k paÐrnoume r = 0. m) = 1. 1. 'Estw a. giatÐ oi akèraioi 8. 72) = 1 èqoume ìti µκδ(a. ac broÔme to upìloipo thc diaÐreshc tou 3652002 me to 24. Epeid  µκδ(a. stratiwtikoÔc kai oikonomikoÔc skopoÔc. Apì to Je¸rhma tou Euler kai ton orismì tou k paÐrnoume 1 ≡ ar mod m. .1. Tìte k|ϕ(m). agorèc me pistwtik  kˆrta). Prˆgmati. Gia autì ergazìmaste kˆpwc diaforetikˆ: ArkeÐ na deÐxoume ìti a12 ≡ 1 mod 8 kai a12 ≡ 1 mod 9. IsqÔei 365 = 15 · 24 + 5 kai ˆra 365 ≡ 5 mod 24. apì to Je¸rhma tou Euler èqoume 58 ≡ 1 mod 24. 2. 24) = 1.1). Kaj¸c µκδ(5. Epomènwc èqoume a12 = (a4 )3 ≡ 1 mod 8. lambˆnoume aϕ(72) = aϕ(8)ϕ(9) = a24 ≡ 1 mod 72 pou den eÐnai h zhtoÔmenh isotimÐa. 72) = 1 isqÔei a12 ≡ 1 mod 72. apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume ϕ(m) = qk + r. An efarmìsoume ˆmesa to Je¸rhma tou Euler.6. EpÐshc ϕ(24) = ϕ(23 3) = (23 − 22 )(3 − 1) = 8 (Prìtash 1. Sunep¸c aϕ(m) = (ak )q ar . 'Ara k|ϕ(m). m ∈ Z me m > 0 kai µκδ(a. Ja perigrˆyoume ed¸ to sÔsthma kruptogrˆfhshc RSA. H KruptografÐa asqoleÐtai me thn eÔresh kai ulopoÐhsh mejìdwn apostol c kai l yhc mustik¸n mhnumˆtwn. ìpwc kai apì polÐtec se kajhmerinèc oikonomikèc sunallagèc (p. B ma 1 : O protijèmenoc paral pthc tou mhnÔmatoc epilègei dÔo diakekrimènouc megˆlouc pr¸touc arijmoÔc (pq thc tˆxhc tou 10100 ). 'Omoia apodeiknÔetai kai h isotimÐa a12 ≡ 1 mod 9. 8) = 1 kai ˆra apì to Je¸rhma tou Euler isqÔei aϕ(8) = a4 ≡ 1 mod 8. 'Estw k o elˆqistoc jetikìc akèraioc tètoioc ¸ste ak ≡ 1 mod m (tètoioc k upˆrqei apì to Je¸rhma tou Euler kai to AxÐwma ElaqÐstou).9 eÐnai sqetikˆ pr¸toi.6. Sth sunèqeia jètei n = pq kai epilègei ènan jetikì akèraio e sqetikˆ pr¸to me ton 2 H mèjodoc kruptogrˆfhshc RSA To sÔsthma RSA epino jhke apì touc Rivest. Gia parˆdeigma.q. To RSA sunÐstatai sta epìmena b mata.

B ma 2 (kruptogrˆfhsh): O apostolèac metatrèpei to m numa pou jèlei na steÐlei se mia seirˆ apì yhfÐa sÔmfwna me thn 1-1 antistoiqÐa A → 01. . O paral pthc upologÐzei èna tètoio d (pq me ton EukleÐdeio Algìrijmo). n) = 1. h klˆsh [e] sto Zϕ(n) eÐnai antistrèyimh (Prìtash 1. Y (X) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou X e me ton n. µκδ(X. . UpologÐzontac ta Y (X) brÐskoume3 0445 2224 1123 2224 0572 0304 2315 2326 2256 0155 2334 2224 3 Oi sugkekrimènoi upologismoÐ èginan me to prìgramma GAP . èstw p = 43 kai q = 59. Oi arijmoÐ Y (X) stèlnontai ston paral pth (katˆ fanerì trìpo). (Sthn prˆxh ja epilègame megˆlouc arijmoÔc). n) gnwstopoieÐtai ston protijèmeno apostolèa (katˆ fanerì trìpo). 'Ara upˆrqei d ∈ N me de = kϕ(n)+1. q eÐnai toulˆqiston pentay fioi arijmoÐ en¸ oi X eÐnai tetray fioi). ja prosjètame to “anÔparkto grˆmma” 25 dÔo forèc).5). . dhlad  to arqikì mh kruptografhmèno m numa. 0 < Y (X) < n. Ω → 24. Metatrèpoume to m numa se mia seirˆ apì yhfÐa kai omadopoioÔme se tetray fiouc arijmoÔc lambˆnontac 1901 1201 0807 1201 1909 1001 0509 1301 1922 1707 1809 1201 sÔmfwna me to pr¸to tm ma tou B matoc 2. B ma 3 (apokruptogrˆfhsh): Kaj¸c apì thn upìjesh eÐnai µκδ(e. (ParathroÔme ìti h upìjesh tou Jewr matoc tou Euler.4.68 1 Akèraioi ϕ(n) = (p − 1)(q − 1). B → 02. ϕ(n)) = 1. Sth sunèqeia uy¸nei kˆje Y (X) sth dÔnamh d kai efarmìzei to Je¸rhma tou Euler Y (X)d ≡ X ed = X kϕ(n)+1 = (X ϕ(n) )k X ≡ X mod n. apì touc tetray fiouc autoÔc arijmoÔc upologÐzei Y (X) ≡ X e mod n. Gia kajènan. Tìte n = pq = 2537 kai ϕ(n) = (p − 1)(q − 1) = 2436. . 2436) = 1. isqÔei ed¸ giatÐ ta p. Gia parˆdeigma. Dhlad . 'Estw e = 13 opìte µκδ(13. Ac upojèsoume ìti jèloume na steÐloume to parakˆtw m numa (qwrÐc thn teleÐa) TA MAJHMATIKA EINAI QRHSIMA. (An sthn teleutaÐa omadopoÐhsh eÐqame 2 yhfÐa. gia kˆpoio k ∈ Z. To zeÔgoc (e. X . 'Etsi epanakt¸ntai oi arijmoÐ X . Sth sunèqeia omadopoieÐ ta yhfÐa se tetray fiouc arijmoÔc.

6 1. 2537) = 1.6. q afoÔ tìte µκδ(e. Sunep¸c ja mporoÔse na upologisteÐ o akèraioc d kai sth sunèqeia na gÐnei h apokruptogrˆfhsh. Sth sunèqeia upologÐzei touc X sÔmfwna me to B ma 3. (p − 1)(q − 1)) = 1. H eÔresh megˆlwn pr¸twn arijm¸n p. X ≡ Y (X)937 mod 2537. 2.6. An eÐqame epilèxei megˆla p. e. Oi upologismoÐ sta B mata 2 kai 3 tou RSA apaitoÔn lÐga deuterìlepta se upologistèc ìtan oi arijmoÐ n. 3. (Elègqoume ìti sto sugkekrimèno parˆdeigma ikanopoieÐtai aut  h sunj kh gia kˆje X . Me ˆlla lìgia. d èqoun to polÔ 200 yhfÐa.1. eÐnai anoiktì er¸thma an upˆrqei trìpoc apokruptogrˆfhshc mhnumˆtwn pou èqoun kruptografhjeÐ me to RSA. ìpwc kai na epilegeÐ o e ja prèpei na ikanopoieÐ thn anisìthta 101e > n (o arijmìc 101=0101 antistoiqeÐ sta grˆmmata AA).6). q tìte autìc o èlegqoc den ja  tan aparaÐthtoc). oktˆdec klp. tìte to kruptografhmèno m numa ja mporoÔse na apokruptografhjeÐ aplˆ lambˆnontac rÐzec e-tˆxhc twn Y (X). An h paragontopoÐhsh tou n  tan gnwst  (se ènan upoklopèa tou mhnÔmatoc) tìte ja  tan gnwst  h tim  ϕ(n) lìgw thc Prìtashc 1. H omadopoÐhsh sto B ma 2 ja mporoÔse na gÐnei kai se exˆdec. Parathr seic 1. H asfˆleia thc mejìdou RSA ofeÐletai sto gegonìc ìti mèqri s mera kai parˆ thn taqÔthta twn upologist¸n eÐnai exairetikˆ qronobìro .na paragontopoihjoÔn megˆloi arijmoÐ. 0 ≤ X < 2537. An eÐqame 2424e < n (o arijmìc 2424 antistoiqeÐ sta grˆmmata ΩΩ ). BreÐte to upìloipo thc diaÐreshc tou 51000 me to 14. q den apaiteÐ parˆ elˆqista leptˆ se upologistèc.kai ˆra praktikˆ adÔnato .1.4. Mèqri s mera. 'Enac trìpoc epilog c tou e eÐnai h eÔresh ènoc pr¸tou megalÔterou twn p. Pˆntwc. qwrÐc na qrhsimopoieÐtai h paragontopoÐhsh tou n. Ask seic 1. efìson µκδ(X. H Sunˆrthsh tou Euler 69 pou eÐnai to kruptografhmèno m numa pou stèlnoume ston paral pth. O paral pthc upologÐzei me th bo jeia tou EukleÐdeiou algìrijmou ìti sto Z2436 to antÐstrofo tou [13] eÐnai to [937] (bl Efarmog  1. . 4. to e prèpei na eÐnai arketˆ megˆlo ¸ste sto B ma 2 na sumbaÐnei anagwg  modulo n.

ApodeÐxte ìti 1 + a + a2 + · · · + aϕ(m)−1 ≡ 0 mod m. a ∈ Z. an n ˆrtioc 11. mr . 9. 7. Poiˆ èndeixh ja deÐqnei èna 24wro rolìi 719 ¸rec metˆ tic 1:00. an n perittìc 2ϕ(n). b). m) = 1. ApodeÐxte ìti an o n diaireÐtai me k diakekrimènouc perittoÔc pr¸touc. 8. ApodeÐxte ìti ϕ(mn) = d ϕ(m)ϕ(n). 4. dÐnetai apì x ≡ a1 M1 ϕ(m1 ) ϕ(m + · · · + ar Mr r ) mod M. i) Na brejeÐ o elˆqistoc jetikìc akèraioc k ¸ste 2k ≡ 1 mod 7. b ∈ Z sqetikˆ pr¸toi akèraioi. ApodeÐxte ìti aϕ(b) + bϕ(a) ≡ 1 mod ab. M = m1 m2 . ii) 'Estw m ènac jetikìc akèraioc. Gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc n. x ≡ ar mod m1 mod mr ìpou ta mi eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. ApodeÐxte ìti ϕ(2n) = ϕ(n). m) = µκδ(a−1. 'Estw a. . An k > ϕ(m)/2. m jetikoÐ akèraioi me µκδ(a. . 10.70 1 Akèraioi 2. kai k o elˆqistoc jetikìc akèraioc ¸ste ak ≡ 1 mod m. . 12. tìte 2k |ϕ(n). 6. ApodeÐxte ìti h monadik  lÔsh modulo M tou sust matoc x ≡ a1 . ApodeÐxte ìti a7 ≡ a mod 63 an µκδ(a. 5. apodeÐxte ìti k = ϕ(m). 'Estw a. Gia poia n o ϕ(n) eÐnai ˆrtioc. ìpou d = µκδ(a. 3) = 1. 3. ìpou Mi = M/mi . me µκδ(a. k apodeÐxte ìti ϕ(nk ) = nk−1 ϕ(n). ϕ(d) 13. . m) = 1. Poiˆ eÐnai ta teleutaÐa 2 yhfÐa tou 7100 sto dekadikì sÔsthma. .

18. a 15. . 'Ena klˆsma . 1) ApodeÐxte ìti to sÔnolo Ad perièqei akrib¸c ϕ(n/d) stoiqeÐa. Jètoume Ad = {m ∈ {1. ìpou a. n} = Ad . 2a   2a · 3b .1. 17. d|n 3) 'Ara n = ϕ(d). . . n}| µκδ(m. Apokruptograf sete to m numa 0456 1863 2228 1736 1588 2132 1134 2225 1092 1593 1278 0095 1588 0739 2495 0129 1157 0629 1786 pou kruptograf jhke me th mèjodo RSA gia n = 43 · 59 = 2537 kai e = 13. ApodeÐxte ìti ϕ(n)|n an kai mìno an n = 1. 2) Sumperˆnate ìti n = d|n d|n ϕ(n/d) apì thn xènh ènwsh {1. 19. k=1 16.6. n) = µκδ(a. ìpou a. n jetikoÐ akèraioi me d|n. . b ∈ Z−{0}. b) = 1. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. . ApodeÐxte ìti ak ≡ 1 mod mn gia kˆje koinì pollaplˆsio k twn ϕ(m) kai ϕ(n). n) = d}. mn) = 1. . n jetikoÐ akèraioi kai a ∈ Z me µκδ(m. 'Estw d. H Sunˆrthsh tou Euler 71 14. onomˆzetai anˆgwgo an µκδ(a. (Ja qreiasteÐte kˆpoio upologistikì prìgramma giatÐ diaforetikˆ oi prˆxeic ja eÐnai qronobìrec). b a ApodeÐxte ìti to pl joc twn anag¸gwn klasmˆtwn me 1 ≤ a < b ≤ n b n eÐnai ϕ(k). . 'Estw m. GiatÐ sto B ma 2 tou RSA èqoume 0 < Y (X) < n kai ìqi 0 ≤ Y (X) < n. . .

.

EpÐshc. H jewrÐa daktulÐwn apoteleÐ mia apì tic pio shmantikèc perioqèc thc sÔgqronhc 'Algebrac kai èqei pollèc efarmogèc se ˆllec perioqèc twn Majhmatik¸n.oi parapˆnw prˆxeic pou orÐzontai se autˆ èqoun arketèc koinèc idiìthtec. Ja doÔme sth sunèqeia kai pollˆ ˆlla paradeÐgmata sunìlwn sta opoÐa orÐzontai katˆ fusiologikì trìpo dÔo prˆxeic pou ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pragmatik¸n pinˆkwn oi prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn ikanopoioÔn tic idiìthtec 1 . Zn . Zn . 73 . Mn (R) diafèroun shmantikˆ . kataskeuˆsame to sÔnolo. To ìfeloc apì mia tètoia antimet¸pish eÐnai ìti kˆje sumpèrasma pou ja apodeiqjeÐ den ja isqÔei mìno sto Z.7. allˆ se kˆje sÔnolo pou eÐnai antikeÐmeno thc melèthc.7. OdhgoÔmaste ètsi sth melèth daktulÐwn. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma h JewrÐa Arijm¸n kai h Algebrik  GewmetrÐa. twn akeraÐwn modulo n. allˆ kai se ˆlla episthmonikˆ antikeÐmena. dhlad . Zn kai Mn (R).4). Zn . orÐsame dÔo prˆxeic se autì kai diapist¸same ìti autèc èqoun arketèc koinèc idiìthtec me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z (blèpe idiìthtec 1-7 sthn Parˆgrafo 1. ìpwc eÐnai h KruptografÐa kai h JewrÐa KwdÐkwn. Blèpoume. kai Mn (R). ìti an kai ta sÔnola Z.2 DaktÔlioi Sthn Enìthta 1. Sunep¸c eÐnai eÔlogo na epiqeir soume mia eniaÐa melèth sunìlwn efodiasmènwn me prˆxeic pou èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ twn Z. h melèth se genikìtero plaÐsio pollèc forèc apokalÔptei nèec ptuqèc twn eidik¸n peript¸sewn.gia parˆdeigma to èna eÐnai peperasmèno kai ta ˆlla ˆpeira .

en¸ den orÐzei prˆxh sto N. (Q − {0}) × (Q − {0}) (r. (m. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti mporoÔme na “prosjèsoume” kai na “pollaplasiˆsoume” dÔo stoiqeÐa tou Zn . Z×Z N×N (m.1 DaktÔlioi. n) → max(m. Dhlad . s) → rs−1 ∈ Q − {0}. H diaÐresh rht¸n arijm¸n. Prˆxeic [a] + [b] = [a + b] [a][b] = [ab]. Kai stic dÔo peript¸seic antistoiqÐsame se kˆje zeÔgoc stoiqeÐwn tou Zn monadikì stoiqeÐo tou Zn . giatÐ to apotèlesma m − n endèqetai na mhn eÐnai stoiqeÐo tou N. ParadeÐgmata 1. H antistoiqÐa Z × Z (m. dÔo “prˆxeic” sto Zn . n) → mn ∈ N. Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish thc morf c A × A → A. H prìsjesh akeraÐwn kai o pollaplasiasmìc akeraÐwn orÐzoun prˆxeic sto Z kai N. en¸ den orÐzei prˆxh sto Q. . orÐzei prˆxh sto Q − {0}. H afaÐresh akeraÐwn orÐzei prˆxh sto Z Z×Z (m. n) ∈ Z eÐnai mÐa prˆxh sto Z.74 2 DaktÔlioi 2. (m. n) → m + n ∈ Z. n) → m + n ∈ N. 'Estw m. 2. S¸mata Sthn Parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me touc orismoÔc kai tic plèon stoiqei¸deic idiìthtec pou aforoÔn daktulÐouc. eÐqame orÐsei dÔo apeikonÐseic Zn × Zn → Zn . 3. n) → mn ∈ Z. n) = n an m < n.   ìpwc lème. 4. n) → m − n ∈ Z. Z×Z N×N (m. Jètoume max(m. n) = m an m ≥ n kai max(m. giatÐ endèqetai o paronomast c na eÐnai mhdèn. n ∈ Z. Akèraiec Perioqèc.

1 Upì ton tÐtlo “Sqìlia” ja parajètoume epexhg seic   diaisjhtikèc parathr seic pou krÐnontai bohjhtikèc gia thn katanìhsh tou biblÐou. Prèpei na tonÐsoume ed¸ ìti h 'Algebra den asqoleÐtai me thn melèth thc ìpoiac prˆxhc pou mporeÐ na epino sei kˆpoioc. crs = t=1 art bts . ((aij ). ⊕.2. EÔkola diapist¸noume ìti an to A apoteleÐtai apì dÔo stoiqeÐa. Sto sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn h sun jhc prìsjesh pinˆkwn (aij )+(bij ) = (cij ). crs = ars brs (“pollaplasiasmìc katˆ stoiqeÐo”). ⊗ kai h eikìna tou stoiqeÐou (a.4). ([a]. b) na sumbolÐzetai antÐstoiqa a + b. ·. SunhjÐzetai sthn 'Algebra. O perÐergoc trìpoc orismoÔ tou ginomènou dÔo pinˆkwn dikaiologeÐtai apì to gegonìc ìti o pÐnakac autìc antistoiqeÐ sth sÔnjesh dÔo grammik¸n apeikonÐsewn. gia parˆdeigma h A × A (a. S¸mata 75 5. a ⊗ b. tìte mporoÔn na orisjoÔn se autì 16 diaforetikèc prˆxeic. ∗. Sqìlia1 H ènnoia thc prˆxhc eÐnai polÔ genik : Se kˆje mh kenì sÔnolo A mporeÐ na orisjeÐ mÐa prˆxh. b) → a2 b − 3ab5 + 1 ∈ Z. èstw kai an autèc den eÐnai diatupwmènec me austhrì trìpo. 6. . Gia parˆdeigma. DaktÔlioi. Akèraiec Perioqèc. b) → a ∈ A. Sto sÔnolo Mn (C) orÐzetai h prˆxh Mn (C) × Mn (C) → Mn (C). sthn melèth thc arijmhtik c tou Z shmantikì rìlo paÐzoun oi isotimÐec modulo n kai h arijmhtik  touc kai katˆ sunèpeia odhgoÔmaste sthn melèth tou Zn kai twn dÔo prˆxewn pou orÐsame se autì (bl. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi Z×Z Zn × Zn (a. orÐzoun prˆxeic. (bkl )) → (crs ). [b]) → [a][b] + [a] + [b] ∈ Zn . EpÐshc parathroÔme ìti se sÔnola ìpou èqoun  dh orisjeÐ prˆxeic mporoÔme na orÐsoume nèec prˆxeic. a · b. kai o sun jhc pollaplasiasmìc n (aij )(bkl ) = (crs ).1. Oi prˆxeic pou meletˆme phgˆzoun apì sugkekrimèna probl mata twn Majhmatik¸n. a ∗ b. 'Ena ˆllo qarakthristikì parˆdeigma sunantˆme sth Grammik  'Algebra. sth jèsh tou sumbolismoÔ apeikonÐsewn f : A × A → A gia mia prˆxh sto A. na qrhsimopoioÔme sumbolismoÔc ìpwc eÐnai oi +. Parˆgrafo 1. cij = aij +bij . a ⊕ b.

. sthn perÐptwsh pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo 1R . upˆrqei stoiqeÐo 0R ∈ R tètoio ¸ste a + 0R = 0R + a = a gia kˆje a ∈ R 3. o pollaplasiasmìc) tou daktulÐou R. gia kˆje r ∈ R.1. ja grˆfoume suqnˆ 1R = 1. c ∈ R 6. Ja doÔme parakˆtw ìti se kˆje daktÔlio R upˆrqei monadikì mhdenikì stoiqeÐo kai ìti kˆje a ∈ R èqei monadikì antÐjeto. b. (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. b.76 2 DaktÔlioi Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me thn perÐptwsh pou èqoun oristeÐ dÔo prˆxeic se èna sÔnolo oi opoÐec ikanopoioÔn idiìthtec pou mac jumÐzoun tic basikèc idiìthtec thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ sto Z. Zn . o R ja lègetai metajetikìc. a + b = b + a gia kˆje a. H idiìthta 1 (antÐstoiqa. An sto daktÔlio R upˆrqei stoiqeÐo 1R me thn idiìthta 1R · r = r · 1R = r. b. to 1R ja onomˆzetai monadiaÐo stoiqeÐo (  monˆda) tou R kai ja lème ìti o R eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (  me monˆda). c ∈ R. kai 7. b. kai Mn (R). gia kˆje a ∈ R upˆrqei stoiqeÐo a ∈ R tètoio ¸ste a + a = a + a = 0R 4.4. Ja doÔme parakˆtw ìti to monadiaÐo stoiqeÐo (ìtan upˆrqei) eÐnai monadikì. H prˆxh + (antÐstoiqa. c ∈ R.1 Orismìc. Shmei¸seic 1) PolÔ suqnˆ. + : R × R → R kai · : R × R → R. h 5) sun jwc onomˆzetai h prosetairistik  idìthta thc prìsjeshc (antÐstoiqa.7 thc Paragrˆfou 1. To antÐjeto tou a ja to sumbolÐzoume suqnˆ me −a. a · (b + c) = a · b + a · c gia kˆje a. onomˆzetai daktÔlioc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec: 1. b ∈ R 5. tou pollaplasiasmoÔ). gia to stoiqeÐo 0R tou R ja qrhsimopoioÔme suqnˆ to sumbolismì 0R = 0 kai. EpÐshc. (a · b) · c = a · (b · c) gia kˆje a. An ston daktÔlio R isqÔei a · b = b · a. c ∈ R 2. dhlad  tic idiìthtec 1 . (a + b) · c = a · c + b · c gia kˆje a. ·) ston parapˆnw orismì sun jwc onomˆzetai h prìsjesh (antÐstoiqa. 2. gia kˆje a. Oi idiìthtec 6 kai 7 sun jwc onomˆzontai epimeristikoÐ nìmoi. To stoiqeÐo 0R onomˆzetai mhdenikì stoiqeÐo tou daktulÐou R kai to stoiqeÐo a antÐjeto tou a. ja qrhsimopoioÔme ton aploÔstero sumbolismì ab sth jèsh tou a · b. b ∈ R. 'Ena sÔnolo R efodiasmèno me dÔo prˆxeic.

B ∈ Mn (C) me AB = BA. R) × F (R. Wc proc tic prˆxeic autèc to sÔnolo + : F (R. sun jwc ton paristˆnoume san triˆda (R. to antÐjeto thc klˆshc [a] eÐnai h klˆsh [−a] kai to monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [1]. en¸ to antÐjeto tou A = (aij ) ∈ Mn (C) eÐnai to −A = (−aij ). 1) Ta sÔnola Z. EpÐshc. DaktÔlioi. Akèraiec Perioqèc. (f. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai h klˆsh [0]. · : F (R. R). to sÔnolo Mn (Z) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc (me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn) eÐnai daktÔlioc. 2) Akèraioi modulo n To sÔnolo Zn me tic prˆxeic pou orÐsame sthn Parˆgrafo 1. O Mn (C) den eÐnai metajetikìc an n = 1. An o R èqei monaiaÐo stoiqeÐo. S¸mata 77 2) An jèloume na dhl¸soume ton sumbolismì twn dÔo prˆxewn + kai · se èna daktÔlio R. Pio genikˆ. Q. 4) To sÔnolo F (R.2. Tìte sto sÔnolo Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to R orÐzoume dÔo prˆxeic wc ex c. g) → f · g . OrÐzoume A + B = (aij + bij )kai AB = (cij ). èstw R ènac daktÔlioc.1. R) → F (R.2 ParadeÐgmata. A = (aij ). R kai C me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ migadik¸n arijm¸n eÐnai paradeÐgmata metajetik¸n daktulÐwn me monˆda. giatÐ tìte upˆrqoun A.1. g) → f + g. B ∈ Mn (R). R) ìlwn twn apeikonÐsewn f : R → R eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic k=1 aik bkj . 2. 0 0 ··· 1 To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai o pÐnakac tou opoÐou ìla ta stoiqeÐa eÐnai 0. R) × F (R. ·).4 eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 3) n × n pÐnakec To sÔnolo Mn (C) twn n × n migadik¸n pinˆkwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ pinˆkwn eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ton tautotikì n × n pÐnaka   1 0 ··· 0  0 1 ··· 0   In =   · · · · · · · · · · · · . ìpou cij = n Mn (R) eÐnai ènac daktÔlioc. R). 'Estw A. B = (bij ). +. (f. tìte kai o Mn (R) èqei monadiaÐo stoiqeÐo.

(f + g)(x) = f (x) + g(x). kai f · g : R → R. ParathroÔme ìti to ˆjroisma√ to ginìmeno dÔo pragkai matik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Q[ 2] eÐnai pˆli stoiqeÐa tou √ √ Q[ 2]. orÐzoume f + g ∈ F (X. Me tic prˆxeic autèc. 6) To sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ akeraÐwn eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc pou den èqei monadiaÐo stoiqeÐo. b ∈ Z}. Sto sÔnolo F (X. ìpou f g(x) = f (x)g(x) gia kˆje x ∈ X . g ∈ F (X. R) eÐnai ènac daktÔlioc. x → 1. Dhlad  an f. ìpou m ∈ N. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai R ènac daktÔlioc. ParathroÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n arijm¸n pou eÐnai stoiqeÐa tou Z[i] an koun sto Z[i]. R) ìlwn twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me tic prˆxeic tou paradeÐgmatoc 4 eÐnai ènac daktÔlioc. (Gia na orÐzei h prìsjesh kai to ginìmeno apeikonÐsewn prˆxeic sto sÔnolo C(R. to Q[ 2] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. · me trìpo parìmoio proc ton prohgoÔmeno. R). kai f g ∈ F (X. m > 1. to Z[i] eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. R) ìlwn twn apeikonÐsewn X → R orÐzoume prˆxeic +. kai eÐnai metajetikìc. b ∈ Q}. (Den isqÔei h idiìthta 3). Wc proc tic prˆxeic autèc to F (X. To Ðdio alhjeÔei gia to sÔnolo mZ = {mk|k ∈ Z) me tic Ðdiec prˆxeic. √ √ 8) JewroÔme to uposÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. R) ìpou (f + g)(x) = f (x) + g(x) gia kˆje x ∈ X . (f · g)(x) = f (x)g(x) O daktÔlioc autìc èqei monadiaÐo stoiqeÐo thn stajer  apeikìnish R → R.78 ìpou 2 DaktÔlioi f + g : R → R. 9) To sÔnolo N me tic sun jeic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ fusik¸n arijm¸n den eÐnai daktÔlioc. 5) To sÔnolo C(R. R). prèpei na jumhjoÔme ìti to ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo suneq¸n apeikonÐsewn R → R eÐnai suneqeÐc apeikonÐseic). . 7) Akèraioi tou Gauss JewroÔme to uposÔnolo twn migadik¸n arijm¸n Z[i] = {a + bi ∈ C|a. R). Me tic prˆxeic autèc.

gia parˆdeigma thn prosetairistik  idiìthta thc •. S¸mata 79 10) Sto sÔnolo Z orÐzoume tic prˆxeic ⊕ : Z × Z → Z. c ∈ Z. Me anˆlogo trìpo orÐzetai o daktÔlioc Tn (R) twn n × n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn me stoiqeÐa apì èna daktÔlio R. •) eÐnai ènac daktÔlioc kai mˆlista metajetikìc me mhdenikì stoiqeÐo to 1 kai monadiaÐo stoiqeÐo to 2. 11) DaktÔlioc tou Boole 'Estw X èna sÔnolo kai P (X) to sÔnolo twn uposunìlwn tou X . dhlad  apì thn a + b − 1 = 1. Blèpoume ìti to antÐjeto tou a to 2 − a. Ta diagrˆmmata Venn Ðswc mac bohj soun epoptikˆ sthn apìdeix  touc). To antÐjeto tou a prosdiorÐzetai apì th sqèsh a ⊕ b = 1. To sÔnolo Tn (C) efodiasmèno me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. To ˆjroisma kai to ginìmeno dÔo migadik¸n n × n pinˆkwn pou eÐnai ˆnw trigwnikoÐ eÐnai pˆli ˆnw trigwnikìc. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti to (Z. 'Eqoume (a • b) • c = (ab − (a + b) + 2) • c = (ab − (a + b) + 2)c − (ab − (a + b) + 2 + c) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c kai a • (b • c) = a • (bc − (b + c) + 2) = a(bc − (b + c) + 2) − (a + bc − (b + c) + 2) + 2 = abc − ab − bc − ac + a + b + c. (Merikèc apì tic idiìthtec den eÐnai teleÐwc ˆmesec. B ∈ P (X). 12) JewroÔme to sÔnolo Tn (C) twn migadik¸n n×n ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn. a • b = ab − (a + b) + 2. Akèraiec Perioqèc. To P (X) me tic prˆxeic autèc eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to X . OrÐzoume dÔo prˆxeic sto P (X): an A. . H epal jeush twn idiot twn se autì to parˆdeigma den eÐnai teleÐwc ˆmesh. ⊕. ìpou a ⊕ b = a + b − 1. To parˆdeigma autì deÐqnei ìti eÐnai dunatì èna sÔnolo na eÐnai daktÔlioc me polloÔc diaforetikoÔc trìpouc. jètoume A+B = A∪B−A∩B kai AB = A ∩ B . dhlad  −A = A. • : Z × Z → Z. b. Apì autèc endeiktikˆ exetˆzoume mÐa. 'Ara (a • b) • c = a • (b • c) gia kˆje a. o opoÐoc den eÐnai metajetikìc (n > 1).1. To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to kenì sÔnolo kai to antÐjeto tou A eÐnai to Ðdio to A. DaktÔlioi.2.

Sto kartesianì ginìmeno R × S = {(r. v → v ). 0S ) kai −(r. EÔkola apodeiknÔetai ìti f + g. V ). Wc proc tic prˆxeic autèc to L(V. Me tic prˆxeic autèc. s ) = (r · r . an up rqe kai èna ˆllo. to R × S eÐnai ènac daktÔlioc pou onomˆzetai to eujÔ ginìmeno twn R kai S . ) dÔo daktÔlioi. .80 2 DaktÔlioi 13) EujÔ ginìmeno daktulÐwn 'Estw (R. kai afetèrou 0R + 0R = 0R lìgw thc Ðdiac idiìthtac gia to 0R . 'Estw R ènac daktÔlioc. s)(r . èstw 0R . −s). s) + (r . V ) eÐnai ènac daktÔlioc pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo (thn tautotik  apeikìnish I : V → V . MporoÔme na kataskeuˆsoume ènan nèo daktÔlio wc ex c. ìpou gia kˆje v ∈ V èqoume (f + g)(v) = f (v) + g(v) kai f ◦ g(v) = f (g(v)). 1. Gia kˆje a ∈ R. prosjètontac katˆ mèlh to −a sthn pr¸th sqèsh kai qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec paÐrnoume −a + (a + b) = − a + (a + c) ⇒ (−a + a) + b = (a + a) + c ⇒ 0R + b = 0R + c ⇒ b = c. s ∈ S} orÐzoume tic prˆxeic (r. V ) to sÔnolo twn grammik¸n apeikonÐsewn V → V . ⊕. . Prˆgmati. ·). s) = (−r. V ) orÐzoume tic apeikonÐseic f + g : V → V kai f ◦ g : V → V . Ac doÔme t¸ra merikèc ˆmesec sunèpeiec tou orismoÔ. (S. to a thc idiìthtac 3 eÐnai monadikì. Dhlad  h prìsjesh kai o pollaplasiasmìc diatetagmènwn zeug¸n orÐzontai katˆ suntetagmènh. 3. s ⊕ s ) kai (r. Nìmoc diagraf c. tìte b = c. An gia ta a. c ∈ R isqÔei a + b = a + c. tìte qrhsimopoi¸ntac tic pr¸tec treic idiìthtec èqoume a = a + 0R = a + (a + a ) = (a + a) + a = 0R + a = a . 14) 'Estw V ènac R-dianusmatikìc q¸roc kai L(V. f ◦ g ∈ L(V. . s ) = (r + r . 'Eqoume 0R×S = (0R . s)|r ∈ R. 2. Prˆgmati. to kartesianì ginìmeno R1 × · · · × Rn eÐnai ènac daktÔlioc wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pou orÐzontai katˆ suntetagmènh. . an up rqe kai èna ˆllo. g ∈ L(V. b. To stoiqeÐo 0R ∈ R eÐnai monadikì wc proc thn idiìthta 2. +. èstw a . An R1 . . Prˆgmati. Rn eÐnai daktÔlioi. An f. tìte afenìc 0R = 0R + 0R lìgw thc idiìthtac 2 gia to 0R . s s ).

autì eÐnai monadikì. autì prokÔptei an jèsoume −b sth jèsh tou b sthn 8 kai qrhsimopoi soume ìti −(−b) = b. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. tìte b = −a. An gia ta a. (5) Prˆgmati. Sto Z6 . 'Eqoume aa = a(a + 0R ) = aa + a0R . 6. Autì èpetai amèswc apì th sqèsh a + (−a) = (−a) + a = 0R (pou leei ìti to antÐjeto tou −a eÐnai to a). Apì to 4 prokÔptei ìti a(−b) = −(ab). Akèraiec Perioqèc. Pr¸ta parathroÔme ìti isqÔei (a + b) + ((−a) + (−b)) = 0R . Prˆgmati. parathroÔme ìti isqÔei [2][3] = [0]. Oi prohgoÔmenec idiìthtec ja qrhsimopoioÔntai parakˆtw qwrÐc na gÐnetai idiaÐterh mneÐa. Autì prokÔptei amèswc ìtan efarmìsoume ton nìmo thc diagraf c sth sqèsh a + b = a + (−a). Gia kˆje a. b ∈ R isqÔei a(−b) = (−a)b = −(ab). Gia kˆje a ∈ R isqÔei −(−a) = a. Sth sunèqeia ja asqolhjoÔme me kˆpoiec eidikèc allˆ shmantikèc kathgorÐec daktulÐwn. 5. 'Eqoume 0R = a0R = a(b + (−b)) = ab + a(−b). Akèraiec perioqèc kai s¸mata . 'Etsi aa + 0R = aa = aa + a0R kai apì to nìmo thc diagraf c paÐrnoume 0R = a0R . 9. 8. b ∈ R isqÔei a + b = 0R . Gia kˆje a. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. èqoume (a + b) + ((−a) + (−b)) = ((a + b) + (−a)) + (−b) = ((b + a) + (−a)) + (−b) = (b + (a + (−a))) + (−b) = (b + 0R ) + (−b) = b + (−b) = 0R . an u. 'Omoia apodeiknÔetai kai h ˆllh sqèsh. UpenjumÐzoume ìti to ginìmeno dÔo mh mhdenik¸n akeraÐwn den eÐnai mhdèn. Dhlad  eÐnai dunatì se èna daktÔlio R na upˆrqoun mh mhdenikˆ stoiqeÐa a kai b me thn idiìthta ab = 0. (EpÐshc prokÔptei apì th monadikìthta tou −a). b ∈ R isqÔei −(a + b) = (−a) + (−b). Apì thn (5) prokÔptei to zhtoÔmeno. 10. v  tan monadiaÐa stoiqeÐa ja eÐqame u = uv = v . 7. DaktÔlioi. Gia kˆje a. ìmwc. Prˆgmati. S¸mata 81 4. b ∈ R isqÔei (−a)(−b) = ab.1.2. Gia kˆje a ∈ R isqÔei a0R = 0R a = 0R .

an 1R = 0R .1. Prˆgmati. to a onomˆzetai aristerìc mhdenodiairèthc tou R kai to b dexiìc mhdenodiairèthc tou R. gia parˆdeigma.4 Prìtash. giatÐ den eÐnai metajetikìc. tìte b = c. o 2Z den eÐnai akèraia perioq  giatÐ den èqei monadiaÐo stoiqeÐo.82 2 DaktÔlioi Sthn perÐptwsh aut . AntÐstrofa. den eÐnai akeraÐa perioq .1. b eÐnai jetikoÐ akèraioi. tìte oi aristeroÐ kai dexioÐ mhdenodiairètec tautÐzontai. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R onomˆzetai akeraÐa perioq  an den èqei mhdenodiairètec. ìpou a. afoÔ. Apìdeixh. oi daktÔlioi Z. O daktÔlioc Zn eÐnai akeraÐa perioq  an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc   mhdèn. An a = 0. tìte bèbaia 1R = 0R . Prˆgmati. isqÔei 2 1 1 1 = 0.1.1. H sunj kh 1R = 0R ston orismì 2. R. Kˆje daktÔlioc R pou apoteleÐtai apì akrib¸c èna stoiqeÐo (pou anagkastikˆ eÐnai to mhdenikì stoiqeÐo tou R). 'Etsi.3 shmaÐnei ìti deqìmaste ìti o mhdenikìc daktÔlioc den eÐnai akeraÐa perioq . èqoume ab − ac = 0 dhlad  a(b − c) = 0. pou shmaÐnei ìti R = {0R }. Tìte ja perièqei dÔo toulˆqiston stoiqeÐa kai katˆ sunèpeia n > 1. an R = {0}. tìte gia to tuqaÐo a ∈ R èqoume a = 1R a = 0R a = 0R . ìtan o daktÔlioc eÐnai metajetikìc kai upˆrqoun mh mhdenikˆ a. H sunj kh 1R = 0R (pou emfanÐzetai ston Orismì 2. b. ap' ìpou sumperaÐnoume ìti [a] = [0]   . Gia parˆdeigma. EpÐshc oi √ Z[i] kai Q[ 2] eÐnai akèraiec perioqèc. To Ðdio sumbaÐnei gia ton F (R. Q. 2) 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a. An o daktÔlioc R eÐnai metajetikìc. An n = ab. 1) 'Estw ènac daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . 'Estw ìti o Zn eÐnai akeraÐa perioq  kai n = 0. To 2 1 ∈ M2 (C) 4 2 eÐnai aristerìc mhdenodiairèthc tou M2 (C). C eÐnai akèraiec perioqèc. den eÐnai akeraÐa perioq  giatÐ èqei ènan toulˆqiston mhdenodiairèth. an kai eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo diˆforo tou 0. R = {0R }.3 Orismìc. AfoÔ o R eÐnai akeraÐa perioq  kai a = 0 paÐrnoume b − c = 0. 4 2 −2 −2 2. onomˆzetai mhdenikìc daktÔlioc. Shmei¸seic 2.3) isodunameÐ me th sunj kh R = {0}. 'Askhsh 21). b ∈ R me ab = 0. EpÐshc. R) (bl. tìte [0] = [n] = [a][b]. ja lème ìti to a (kai to b) eÐnai mhdenodiairèthc tou R. n > 1. Gia parˆdeigma. O Z6 . O daktÔlioc Mn (C). c ∈ R me ab = ac. to [2] ∈ Z6 eÐnai mhdenodiairèthc tou Z6 .

afoÔ. s¸mata eÐnai oi daktÔlioi Q. b ∈ Z.2. tìte [ab] = [0]. eÔkola blèpoume ìti upˆrqei monadikì v ∈ R me uv = vu = 1R . AntÐjeta. To v onomˆzetai to antÐstrofo tou u kai sun jwc sumbolÐzetai me u−1 . 2.2). R. 'Ara n|a   n|b kai sunep¸c a = n   b = n. An [a][b] = [0]. n) = 1. ìpou oi prˆxeic eÐnai oi sun jeic prˆxeic twn √ pragmatik¸n arijm¸n. ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z eÐnai ta 1. −1. dhlad  n|ab. o Z den eÐnai s¸ma. eÐnai antistrèyimo afoÔ (a + b 2) = a+b 2a−b 2 √ a −b √ 2 ∈ Q[ 2]. Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Zn eÐnai ta [a] ∈ Zn gia ta opoÐa isqÔei µκδ(a. . Gia √ parˆdeigma. Sthn perÐptwsh pou to stoiqeÐo u ∈ R eÐnai antistrèyimo.1.2. Gia parˆdeigma. tìte w = w1R = w(uv) = (wu)v = 1R v = v). an n = 0. C allˆ ìqi o Z. DaktÔlioi. Tìte n > 1 kai ˆra [1] = [0]. S¸mata 83 [b] = [0] lìgw thc upìjeshc. ParathroÔme ìti kˆje s¸ma eÐnai akeraÐa perioq . den eÐnai s¸ma afoÔ. O daktÔ√ lioc Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. tìte b = 0 kai epilÔontac √ √ wc proc 2 brÐskoume 2 ∈ Q. b enìc s¸matoc isqÔei ab = 0 me a = 0. allˆ ìqi o Z4 . 'Omwc isqÔei to ex c apotèlesma. b (L mma 1. èstw w. pou eÐnai ˆtopo. AntÐstrofa. Kˆje peperasmènh akeraÐa perioq  eÐnai s¸ma.5).1. 'Enac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R = 0R sto opoÐo kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo onomˆzetai s¸ma. gia parˆdeigma. b ∈ Z}. ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a.6 Prìtash. Tèloc. UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti ta antistrèyima stoiqeÐa tou Mn (C) eÐnai oi pÐnakec pou èqoun mh mhdenik  orÐzousa. Epomènwc èqoume [a] = [0]   [b] = [0]. 'Ena stoiqeÐo u enìc daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo 1R onomˆzetai antistrèyimo sto R an upˆrqei v ∈ R me thn idiìthta uv = vu = 1R . To antÐstrofo den alhjeÔei. (Oi paronomastèc den eÐnai mhdèn giatÐ to + 2 2 − 2b2 2 a a − 2b √ 2 eÐnai ˆrrhtoc ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. tìte Zn = Z. b ∈ Q} eÐnai s¸ma giatÐ kˆje mh mhdenikì√ stoi√ √ −1 1 a−b 2 √ √ = qeÐo tou.5 Orismìc. gia parˆdeigma. giatÐ an gia ta stoiqeÐa a. (An up rqe kai ˆllo. AfoÔ o n eÐnai pr¸toc. o daktÔlioc √ √ Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou R sumbolÐzetai me U (R). Akèraiec Perioqèc. èstw ìti o n eÐnai pr¸toc. dhlad  o n eÐnai pr¸toc. Sto Q kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. 2. Oi Z2 kai Z3 eÐnai s¸mata. tìte pollaplasiˆzontac me a−1 paÐrnoume b = 0. to 2 ∈ Z[ 2] den √ eÐnai antistrèyimo: an 2(a + b 2) = 1 me a. a + b 2.1.

2. . UpodaktÔlioi .84 2 DaktÔlioi Apìdeixh. giatÐ r = 0 kai to R eÐnai akeraÐa perioq . Epeid  1R ∈ R. . apì to opoÐo sumperaÐnoume ìti ri − rj = 0.1. giatÐ an rri = rrj . Sunep¸c to peperasmèno sÔnolo {rr1 . SÔmfwna me touc orismoÔc. .1. èqoume 1R = rrj gia kˆpoio j . . 'Estw ∗ : R×R → R mia prˆxh sto sÔnolo R kai èstw S èna uposÔnolo tou R. epeid  to ˆjroisma dÔo artÐwn akeraÐwn eÐnai ˆrtioc. O daktÔlioc Zn eÐnai s¸ma an kai mìno an o n eÐnai pr¸toc. rr2 . tìte r(ri − rj ) = 0. 'Estw ìti o R eÐnai peperasmènh akeraÐa perioq  kai èstw R = {r1 . Shmei¸noume ìti to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ˆmesa kai apì thn Prìtash 1. . . rr2 .6 sunˆgoume to ex c apotèlesma. tìte orÐzetai mia prˆxh sto S pou sun jwc sumbolÐzoume pˆli me ∗ : S × S → S . to 2Z eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh akeraÐwn kai ètsi lambˆnoume ton periorismì + : 2Z×2Z → 2Z thc prìsjeshc tou Z sto 2Z. rrn } = R. .7 Pìrisma. {rr1 . b ∈ S . . . . 'Ara. Sta ParadeÐgmata 2. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. eÐdame peript¸seic daktulÐwn R pou perièqoun uposÔnola S ⊆ R pou kai autˆ eÐnai daktÔlioi wc proc touc “periorismoÔc” sto S twn prˆxewn tou R. Epeid  o R eÐnai metajetikìc. Gia parˆdeigma. .4 kai thn Prìtash 2. èqoume 2Z ⊆ Z. H melèth twn idiot twn enìc daktulÐou R suqnˆ dieukolÔnetai an estiˆsoume thn prosoq  mac se “katˆllhla” uposÔnola tou R. . Gia parˆdeigma. . . rrn } apoteleÐtai apì n stoiqeÐa kai eÐnai uposÔnolo tou R pou kai autì apoteleÐtai apì n stoiqeÐa. . Gia parˆdeigma. Lambˆnontac ton periorismì thc prˆxhc sto S×S èqoume mia apeikìnish S× S → R pou genikˆ den orÐzei prˆxh sto S . sumperaÐnoume ìti to r eÐnai antistrèyimo. rn }. An ìmwc to S eÐnai tètoio ¸ste a ∗ b ∈ S gia kˆje a. arkeÐ na deÐxoume ìti to tuqaÐo mh mhdenikì r ∈ R eÐnai antistrèyimo.4. . Sthn perÐptwsh aut  lème ìti to S eÐnai kleistì wc proc thn ∗ : R × R → R kai ìti h prˆxh ∗ : S × S → S eÐnai o periorismìc sto S thc prˆxhc ∗ : R × R → R. ja prèpei na katast soume safèc ti ennoÔme me ton ìro “periorismìc miac prˆxhc”. OdhgoÔmaste ètsi sthn ènnoia tou upodaktulÐou. h prìsjesh akeraÐwn den dÐnei prˆxh sto uposÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn giatÐ to ˆjroisma dÔo peritt¸n den eÐnai perittìc. 2. rr2 . Mn (Z) ⊆ Mn (R) kai Tn (C) ⊆ Mn (C). Z ⊆ Q. JewroÔme ta stoiqeÐa tou R rr1 . Apì thn Prìtash 2. rrn Autˆ eÐnai anˆ dÔo diˆfora.1.5.1. Prin d¸soume ton orismì.

Tèloc h idiìthta 3 isqÔei lìgw thc deÔterhc idiìthtac.1. Gia thn idiìthta 2. S = ∅. DaktÔlioi. sto S × S na eÐnai prˆxeic sto S . dhlad  0 ∈ S . + : R×R → R. MporeÐ na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) sÔmfwna me ton orismì. Efìson isqÔoun sto R. to sÔnolo twn artÐwn akeraÐwn. tètoio ¸ste oi periorismoÐ twn dÔo prˆxewn tou R. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. to uposÔnolo twn ˆnw trigwnik¸n pinˆkwn tou Mn (C) eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh pinˆkwn kai wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. gia na dei kaneÐc ìti to Mn (Z) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Mn (C) arkeÐ na elègxei ìti A + B ∈ Mn (Z). · : R×R → R. isqÔoun sto S .8 Orismìc.1 eÐnai tètoiec pou an isqÔoun se èna sÔnolo. AntÐjeta. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec • a. b ∈ S ⇒ a + b ∈ S kai ab ∈ S • a ∈ S ⇒ −a ∈ S . 2Z. Akèraiec Perioqèc.2. EpÐshc to sÔnolo twn artÐwn fusik¸n arijm¸n 2N den eÐnai upodaktÔlioc tou Z an kai eÐnai kleistì wc proc thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì tou Z. 2.1. EÐnai safèc ìti oi idiìthtec 1. 2. ja lème ìti to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. ja isqÔoun se kˆje mh kenì uposÔnolì tou. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. Upˆrqei ìmwc ènac pio “oikonomikìc” trìpoc pou perigrˆfetai apì to akìloujo krit rio. èstw a ∈ S . AntÐstrofa. · : S × S → S. 6. SÔmfwna me thn pr¸th idiìthta.9 Prìtash. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S èna mh kenì uposÔnolo tou R + : S × S → S. B ∈ Mn (Z). Apìdeixh. Tìte apì thn deÔterh idiìthta thc Prìtashc èqoume −a ∈ S .1. Mia isodÔnamh diatÔpwsh thc prohgoÔmenhc Prìtashc eÐnai h akìloujh. to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. An to S me tic prˆxeic autèc eÐnai daktÔlioc. An to S eÐnai upodaktÔlioc tou R tìte bèbaia isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc. AB ∈ Mn (Z) kai −A ∈ Mn (Z) gia kˆje A. opìte h pr¸th dÐnei a + (−a) ∈ S . oi periorismoÐ twn prˆxewn tou R sto S × S eÐnai prˆxeic sto S . eÐnai upodaktÔlioc tou Z. 5. . 4. èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec thc Prìtashc.1. 7 ston Orismì 2. 'Etsi. Gia parˆdeigma. S¸mata 85 EpÐshc.

. Oi daktÔlioi thc morf c Z[a] paÐzoun shmantikì rìlo sth JewrÐa Arijm¸n. Sthn perÐptwsh aut . 'Askhsh 23).1. . 0) ∈ Z × Z}. b ∈ S ⇒ a − b ∈ S kai ab ∈ S. kˆje √ akèraioc eÐnai algebrikìc akèraioc. Prˆgmati.1.1. √ den eÐnai algebrikoÐ akèraioi. Gia parˆdeigma. tìte √ √ √ √ • (a + b 2) + (c + d 2) = (a + c) + (b + d) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ √ • (a + b 2)(c + d 2) = (ac + 2bd) + (ad + bc) 2 ∈ R[ 2] √ √ √ • −(a + b 2) = (−a) + (−b) 2 ∈ R[ 2] 2) 'Estw a ∈ C.9. . rn−1 . an R = Z × Z kai S = {(a.2 'Estw R = {sn−1 an−1 + · · · + s1 a + s0 ∈ C|s0 . Sthn 2. an a + b 2. sÔmfwna me thn Prìtash 2. o a onomˆzetai algebrikìc akèraioc.9. 1) kai 1S = (1. perÐptwsh pou oi R. m ≥ 1}. arkeÐ na deÐxoume ìti an+m ∈ R gia kˆje m = 0. Tìte an+m = an+m−1 a = (sn−1 an−1 +· · ·+s1 a+s0 ) a = sn−1 an +sn−2 an−1 +· · ·+s0 a = sn−1 (−rn−1 an−1 − · · · − r1 a − a0 ) + sn−2 an−1 + · · · + s0 a = (−sn−1 rn−1 + sn−2 )an−1 + (−sn−1 rn−2 + sn−3 )an−2 + · · · + (−sn−1 a0 ) ∈ R. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. An o S eÐnai s¸ma. Tìte to Z[a] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou C. . den alhjeÔei genikˆ ìti 1S = 1R . S = ∅. eÐnai fanerì ìti R ⊆ Z[a]. QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. ApodeiknÔetai ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q (bl. √ √ 1) To sÔnolo Z[ 2] = {a+b 2 ∈ R|a. Tìte R = Z[a]. ShmeÐwsh 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. sn−1 ∈ Z}. b ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R √ √ √ sÔmfwna me thn Prìtash 2.10 Prìtash. Gia m = 0. . tìte 1R = (1. . . 'Estw ìti m ≥ 1 kai an+m−1 ∈ R. . ìpou n ≥ 1. sm ∈ Z. Tìte to S eÐnai upodaktÔlioc tou R an kai mìno an isqÔoun a. . 'Estw a ∈ C tètoio ¸ste upˆrqoun akèraioi r0 . c + d 2 ∈ Z[ 2]. EpÐshc. Gia na apodeÐxoume ìti Z[a] ⊆ R. . . ja lème ìti eÐnai èna upìswma tou R. Gia parˆdeigma to Q eÐnai èna upìswma tou C. 1. . o 2 eÐnai algebrikìc akèraioc. .86 2 DaktÔlioi 2. en¸ oi arijmoÐ 1 1 . 2 2 2 . 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ⊆ R. me thn idiìthta an + rn−1 an−1 + · · · + r0 = 0. Jètoume Z[a] = {sm am + · · · + s1 a + as0 ∈ C|s0 . . èqoume an+m = an = −rn−1 an−1 − · · · − r1 a − r0 ∈ R. 0). Prˆgmati. Prˆgmati. . Tìte 0S = 0R .11 ParadeÐgmata. . 'Estw S ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc R.1.

to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (R). b ∈ R.1. Ja deÐxoume ìti to R eÐnai èna s¸ma me prˆxeic thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn. b ∈ Q} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R sÔmfwna me thn Prìtash 2. 5) 'Estw R to uposÔnolo tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b −b a me a. Prˆgmati. Mènei na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou R eÐnai antistrèyimo. √ √ 4) To sÔnolo Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. √ √ giatÐ den eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. b ∈ R ìqi . EÐnai de metajetikìc giatÐ a b −b a c d −d c = = ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd c d −d c a b −b a kai epiplèon èqei monadiaÐo stoiqeÐo to I= 1 0 0 1 ∈R pou fusikˆ eÐnai diˆforo tou mhdenikoÔ pÐnaka. 3 2 3 2 = √ 3 4 ∈ R (Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti den upˆrqoun akèraioi / √ √ a.1. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa . − a b −b a Apì thn Prìtash 2. Arqikˆ deÐqnoume ìti to R eÐnai upodaa b c d ktÔlioc tou M2 (R). 'Estw a. S¸mata 87 √ 3) To sÔnolo R = {a + b 3 2 ∈ R|a.1. Epiplèon eÐnai èna upìswma ìpwc eÐdame pio pˆnw.9.2. tou −b a −d c R èqoume a b −b a a b −b a + c d −d c c d −d c = = = a+c b+d −(b + d) a + c ∈R ∈R ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd −a −b −(−b) −a ∈ R. Akèraiec Perioqèc. DaktÔlioi. b ∈ Z} den eÐnai upodaktÔlioc tou R. b me 3 4 = a + b 3 2).9.

To stoiqeÐo autì sumbolÐzetai me a + b + c.7. ìlec oi parastˆseic ((a + b) + c) + d. Oloklhr¸noume thn Parˆgrafo aut  me merikèc parathr seic kai paradeÐgmata. ((a + (b + c)) + d. tautÐzontai. An . SunhjÐzetai de na paraleÐpontai oi parenjèseic kai na qrhsimopoieÐtai o aploÔsteroc sumbolismìc a + b + c + d. Anˆlogo apotèlesma isqÔei sthn perÐptwsh pou èqoume opoiod pote peperasmèno pl joc prosjetèwn kai ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a1 + a2 + · · · + an . 6) To sÔnolo R = a b a. (a + b) + (c + d). dhlad  to A eÐnai antistrèyimo. blèpoume ston aristerì pÐnaka ìti [2] + [3] = [1] kai ston dexiì [2][3] = [2]. oi dÔo prˆxeic tou Z4 perigrˆfontai apì touc parakˆtw pÐnakec. “Pollaplasiasmìc” stoiqeÐwn daktulÐou me akeraÐouc Se kˆje daktÔlio R èqoume (a + b) + c = a + (b + c) gia kˆje a. c ∈ R. dexiì) pÐnaka PÐnakec prˆxewn + [0] [1] [2] [3] [0] [0] [1] [2] [3] [1] [1] [2] [3] [0] [2] [2] [3] [0] [1] [3] [3] [0] [1] [2] · [0] [1] [2] [3] [0] [0] [0] [0] [0] [1] [0] [1] [2] [1] [2] [0] [2] [0] [2] [3] [0] [3] [2] [1] PÐnakec prˆxewn sto Z4 Gia parˆdeigma. B= a2 1 + b2 a −b b a . a + ((b + c) + d). (Sto ex¸fullo tou parìntoc biblÐou ta dÔo tetrˆgwna paristˆnoun touc pÐnakec thc prìsjeshc tou Z4 kai tou Z2 × Z2 ). Gia kˆje mia apì tic dÔo prˆxeic enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ènan pÐnaka pou dÐnei ta apotelèsmata thc antÐstoiqhc prˆxhc. Gia parˆdeigma. [a][b]) brÐsketai sthn tom  thc gramm c tou [a] me th st lh tou [b] ston aristerì (antÐstoiqa. a + (b + (c + d)). Tìte B ∈ R kai AB = BA = I . b.88 kai ta dÔo mhdèn kai 2 DaktÔlioi A= a b −b a . b ∈ R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou T2 (R) 0 a kai to T2 (R) eÐnai ènac upodaktÔlioc tou M2 (R). EpÐshc. To apotèlesma thc prˆxhc [a] + [b] (antÐstoiqa. Mia endiafèrousa efarmog  twn pinˆkwn twn prˆxewn ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.

Akèraiec Perioqèc. . m(a + b) = ma + mb. 1) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw a. ¸ste ab = ba. DaktÔlioi. MporeÐ na diapist¸sei kaneÐc ìti isqÔoun idiìthtec ìpwc (m + n)a = ma + na. mporoÔme na qrhsimopoioÔme antÐstoiqo sumbolismì a1 a2 . . Gia parˆdeigma. OrÐzoume  m>0  a + · · · + a. ìpou to a kai to −a epanalambˆnetai |m| forèc. n > 0 kai a ∈ R. Sthn perÐptwsh pou o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. ja thn af soume gia to Parˆrthma 6. (ma)(nb) = (mn)(ab).1. 2.2 giatÐ apaiteÐ dusanˆlogh èktash sth diatÔpws  thc. . S¸mata 89 kai h apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ den eÐnai dÔskolh. sto Zn èqoume n1Zn = n[1] = [n] = [0]. . 'Estw R ènac daktÔlioc. ìpwc epÐshc kai (am )n = amn . akìma kai an m = 0 kai a = 0R . an gia ginìmena. 0. m=0 ma = kai  (−a) + (−a) + · · · + (−a).12 ParadeÐgmata.2. b ∈ R tètoia n n n−i i a b. (−m)a = m(−a) = −(ma) gia kˆje m. n ∈ Z kai a. a ∈ R kai m ∈ Z. . b ∈ R. Epeid  isqÔei h prosetairistik  idìthta tou pollaplasiasmoÔ. Gia to epagwgikì b ma èqoume (a + b)n+1 = (a + b)n (a + b) = (a + b)n a + (a + b)n b. Oi apodeÐxeic eÐnai eÔkolec kai paraleÐpontai.1. m(ab) = (ma)b = a(mb). a. m > 0. m < 0 am = a . Gia n = 0 h apodeiktèa isìthta grˆfetai 1 = 1. Gia kˆje n ∈ N isqÔei (a + b)n = i=0 i Gia thn apìdeixh qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. jètoume a0 = 1R gia kˆje a ∈ R. am an = am+n gia kˆje m. Shmei¸noume ìti eÐnai dunatì na isqÔei ma = 0 ìpou m ∈ Z kai a ∈ R.

.90 2 DaktÔlioi Epeid  ab = ba o suntelest c tou an+1−i bi .4. . . . p − 1. p − 1. eÐnai 1 = . apì to prohgoÔmeno Parˆdeigma èqoume p p p−i i (a + b)p = a b. .4. 'Ara i n+1 (a + b)n+1 = i=0 n + 1 n+1−i i a b. . i i=0 p Allˆ gnwrÐzoume ìti p . . i = 1.5 èqoume µκδ(a. . h sqèsh èqei  dh apodeiqteÐ. m) = 1. 3) 'Estw m > 0. Gia na apodeÐxoume th deÔterh sqèsh. ìtan i = 1. m). .(apìdeixh tou Jewr matoc i p p−i i 1. . 'Estw [a] mh mhdenikì stoiqeÐo tou Zm pou den eÐnai antistrèyimo. b ∈ R èqoume i) (a + b)p = ap + bp . Prˆgmati. qrhsimopoioÔme epagwg  sto n. Tìte apì thn Prìtash 1. Gia i = 0. kai ii) (a + b)p = ap + bp gia kˆje jetikì akèraio n. sto dexiì n n n mèloc eÐnai + . n. . Tìte gia kˆje a. Gia to epagwgikì b ma èqoume n n n (a + b)p = ((a + b)p )p (ap + bp )p n−1 n n n−1 n = ap + bp . i = 1.6 1) èqoume + i i−1 i n n+1 = . . . Apì thn Prìtash 1. Sunep¸c i (a + b)p = ap + bp . . 0 n+1 Sunep¸c se kˆje perÐptwsh o suntelest c tou an+1−i bi sto dexiì mèloc n+1 eÐnai . Tìte kˆje [a] ∈ Zm − {[0]} eÐnai antistrèyimo   mhdenodiairèthc. . o suntelest c sto i−1 i n+1 n+1 dexiì mèloc eÐnai 1 = kai gia i = n + 1. gia i = 1. i 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai R ènac metajetikìc daktÔlioc gia ton opoÐo isqÔei pa = 0 gia kˆje a ∈ R. ('Enac tètoioc daktÔlioc eÐnai o Zp ). . . 'Estw d = µκδ(a.7) kai katˆ sunèpeia a b = 0. n.1. Gia n = 1.

DaktÔlioi. ki = j ji = −k. j. jk = i. S¸mata 91 m a Tìte d|a kai d|m. d eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ. 'Ara sto Zm èqoume d d m m [a][ ] = [0]. Gia parˆdeigma. EÐnai [a] = [0] kai epÐshc [ ] = 0 giatÐ d = 1. UpologÐzontac parathroÔme ìti (a + bi + cj + dk)(a − bi − cj − dk) = a2 + b2 + c2 + d2 . DÐnoume ed¸ èna shmantikì parˆdeigma mh metajetikoÔ daktulÐou H.1. Gia na orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou. ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo. k} i2 = j 2 = k 2 = −1 ij = k. Jètoume 1x = x1 = x gia kˆje x ∈ {1. i. To H qrhsimopoieÐtai sthn perigraf  peristrof¸n se tridiˆstatouc kai tetradiˆstatouc q¸rouc kai èqei pollèc efarmogèc sth Fusik . IsqÔei m m. giatÐ ta a. b. j. (To mìno axÐwma pou den eÐnai profanèc eÐnai h prosetairistikìthta tou pollaplasiasmoÔ pou qreiˆzetai upologismoÔc). apait¸ntac to 1 na eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo kai ta stoiqeÐa tou R na metatÐjentai me ta i. Epomènwc. pr¸ta ja orÐsoume to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn thc bˆshc. O H eÐnai ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou R pou èqei diˆstash 4. β β Oi quaternions epino jhkan apì ton Hamilton to 1843 ( o opoÐoc nwrÐtera eÐqe d¸sei thn pr¸th perigraf  tou C qrhsimopoi¸ntac zeÔgh pragmatik¸n arijm¸n) wc èna algebrikì sÔsthma pou perièqei to C. èqoume (a+bi+cj +dk) 1 a − bi − cj − dk a − bi − cj − dk = (a+bi+cj +dk) = 1.2. dhlad  m a . k} mÐa bˆsh tou H. ik = −j. To ìti o pollaplasiasmìc sto H den eÐnai metajetikìc kai ìti h diˆstash tou H epÐ tou R eÐnai 4 kai ìqi 3  tan thn epoq  aut  shmantikˆ b mata. . i. Me tic prˆxeic thc prìsjeshc tou dianusmatikoÔ q¸rou H kai tou pollaplasiasmoÔ pou mìlic orÐsame mporeÐ na apodeiqjeÐ eÔkola ìti to H eÐnai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Ara to [a] d d eÐnai mhdenodiairèthc. katˆ trìpo anˆlogo pou to C perièqei to R. Gia na pollaplasiˆsoume dÔo stoiqeÐa tou H. j. kj = −i. 'Estw {1. Akèraiec Perioqèc. Ja deÐxoume t¸ra ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou H eÐnai antistrèyimo. 4) (Quaternions1 epÐ tou C). c. qrhsimopoioÔme touc epimeristikoÔc nìmouc kai tic parapˆnw isìthtec. An jèsoume β = a2 + b2 + c2 + d2 kai upojèsoume ìti a + bi + cj + dk = 0 tìte β = 0. èqoume (2+3i−5k)(1+7j) = 2+14j +3i+21ij −5k−35kj = 2 + 14j + 3i + 21k − 5k − 35(−i) = 2 + 32i + 14j + 16k . k .

3. [a] ∗ [b] = [c]. b ˆrtioi}. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw antistoiqÐec orÐzoun prˆxeic sto A. i) R = M2 (R). ShmeÐwsh Ask seic 2. ParathroÔme ìti to sÔnolo twn migadik¸n C = {a + bi|a. Stic peript¸seic pou o S eÐnai upodaktÔlioc tou R exetˆste an eÐnai metajetikìc. S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|a. ìpou c = max{a. i) A = Z. b ∈ R} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou H. 0 a √ √ √ iii) R = Z[ 2]. S = ii) R = M2 (R). EÐnai profanèc ìti ènac daktÔlioc me diaÐresh den eÐnai kat' anˆgkh s¸ma giatÐ den apaiteÐtai na eÐnai metajetikìc o pollaplasiasmìc. B • C = BC − CB . . b} ii) A = Zm . kai an eÐnai s¸ma. S = 0 0 0 a ∈ M2 (R) . f ∗ g = f ◦ g (sÔnjesh sunart sewn) 2. √ √ √ iv) R = Z[ 2]. an eÐnai akeraÐa perioq . f • g = f ◦ g − g ◦ f iii) A = Mn (R). a ∗ b = c. S = {a + b 2 ∈ Z[ 2]|b ˆrtioc}. Tètoioi daktÔlioi onomˆzontai daktÔlioi me diaÐresh (  mh metajetikˆ s¸mata). Herstein [14]. 1 0 ∈ M2 (R) . b} iii) A = {f : R → R|f epÐ}. i) A = Z. Gia mia apìdeixh tou jewr matoc autoÔ parapèmpoume sto biblÐo tou I. O H sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo ìpou kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai antistrèyimo.1 1. Exetˆste an to S eÐnai upodaktÔlioc tou R. an èqei monadiaÐo stoiqeÐo. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw prˆxeic sto A den ikanopoioÔn thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ tou daktulÐou.92 2 DaktÔlioi To stoiqeÐo a − bi − cj − dk onomˆzetai suzugèc tou a + bi + cj + dk katˆ analogÐa me touc migadikoÔc arijmoÔc. 'Ena Je¸rhma tou Wedderburn lèei ìti kˆje peperasmènoc daktÔlioc diaÐreshc eÐnai s¸ma. ìpou c = max{a. a • b = a − b ii) A = {f : R → R}.

S = {f : R → R|f (1) = 1}. viii) R = F (R. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R. b. S = {[kn]|k ∈ Z}. DaktÔlioi. iii) ApodeÐxte ìti C(M2 (R)) = a 0 0 a ∈ M2 (R) . ApodeÐxte ìti h tom  Ri eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. . 10. c. vii) R = H. S = {a + bi ∈ Z[i]|a ≡ b ≡ 0 mod 10}. d ∈ Z. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou Z eÐnai thc morf c mZ. i∈I ii) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. vi) R = H. S¸mata 93 v) R = Z[i]. d ∈ Q}. S = {f : R → R|f (1) = 0}. apodeÐxte pr¸ta ìti rs + sr ∈ C(R) gia kˆje r. ApodeÐxte ìti aZ ∩ bZ = eZ. b eÐnai jetikoÐ akèraioi kai e = εκπ(a. [4]. b). upodaktÔlioi tou daktulÐou R. 'Estw R ènac daktÔlioc. i ∈ I . S = {[0]. iv) Poio eÐnai to kèntro tou Mn (R) . ii) ApodeÐxte ìti to C(R) eÐnai upodaktÔlioc tou R. 7. 8. i) 'Estw Ri . 5. a ˆrtioc}. 'Askhsh 7). [8]}. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. To kèntro tou R eÐnai to sÔnolo C(R) = {a ∈ R|ar = ra gia kˆje r ∈ R}. Gia ton lìgo autì. c. xi) R = Zmn . 4. 9. Akèraiec Perioqèc. isqÔei r2 +r ∈ C(R) (bl. 6. i) ApodeÐxte ìti C(R) = R an kai mìno an o R eÐnai metajetikìc. R). ApodeÐxte ìti h tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to 1R eÐnai o upodaktÔlioc {n1R |n ∈ Z}. S dÔo daktÔlioi. m ∈ Z. ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. ix) R = F (R. Upìdeixh: Jewr¸ntac to stoiqeÐo (r + s)2 + (r + s). BreÐte èna m tètoio ¸ste mZ = 12Z ∩ 18Z. iii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai upodaktÔlioc tou Z. Poio eÐnai to kèntro twn quaternions. R).2.1. x) R = Z12 . s ∈ R. S = {a + bi + cj + dk ∈ H|a. ìpou oi a. 'Estw R. o daktÔlioc autìc eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc tou R pou perièqei to 1R . b.

[c] ∈ U (Zm ). Pìsa antistrèyima stoiqeÐa perièqei o daktÔlioc Z60 × Z10 . b ∈ R. S eÐnai metajetikoÐ. iv) ApodeÐxte ìti o plhjˆrijmoc tou U (R) eÐnai mϕ(m)2 . 'Estw R.94 2 DaktÔlioi i) ApodeÐxte ìti o R × S eÐnai metajetikìc an kai mìno an oi R. ApodeÐxte ìti U (R × S) = U (R) × U (S) . 'Estw R = [a] [b] [0] [c] ∈ M2 (Zm ) . s¸ma). iii) AlhjeÔei ìti to kartesianì ginìmeno dÔo akeraÐwn perioq¸n (antÐstoiqa. swmˆtwn) eÐnai akeraÐa perioq  (antÐstoiqa. Sto . b ∈ R iii) (a − b)2 = a2 − 2ab + b2 gia kˆje a. ii) EÐnai o R metajetikìc. iii) AlhjeÔei ìti U (M2 (Z)) = U (M2 (R)). 'Estw R ènac daktÔlioc. S èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. i) Poiˆ eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou a b ∈ M2 (Z) . b ∈ R iv) a2 − b2 = (a + b)(a − b) gia kˆje a. 15. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste a2 = a gia kˆje a ∈ R. iii) ApodeÐxte ìti [a] [b] [0] [c] ∈ U (R) ⇔ [a]. 2 m 3 m eÐnai antistrèyimo sto M2 (Z). (ParadeÐgmata tètoiwn daktulÐwn eÐnai o Z2 × Z2 kai o daktÔlioc tou Boole). ApodeÐxte ìti oi akìloujec sunj kec eÐnai isodÔnamec. ii) ApodeÐxte ìti o R × S èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai mìno an oi R. 14. ApodeÐxte ìti gia kˆje a ∈ R isqÔei 2a = 0 kai ìti o R eÐnai metajetikìc. i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai upodaktÔlioc tou M2 (Zm ) . i) o R eÐnai metajetikìc ii) (a + b)2 = a2 + 2ab + b2 gia kˆje a. S dÔo daktÔlioi me monadiaÐa stoiqeÐa. 0 c ii) Gia poiˆ m ∈ Z to M2 (R). 12. 11. 13.

DaktÔlioi. S eÐnai akèraiec perioqèc. Pìsec lÔseic èqei sto H h exÐswsh x2 = x. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + 0 e a b 0 0 e a b e e 0 b a a a b 0 e b b a e 0 · 0 e a b 0 0 0 0 0 e 0 e a b a 0 a b e b 0 b e a Upojètontac ìti o F eÐnai daktÔlioc. b ∈ R me a antistrèyimo kai b2 = 0. ApodeÐxte ìti sto daktÔlio twn quaternions H h exÐswsh x2 = −1 èqei ˆpeirec lÔseic. b ∈ Q} me tic sun jeic prˆxeic migadik¸n arijm¸n eÐnai èna s¸ma. √ √ ii) Poiˆ eÐnai h tom  twn uposwmˆtwn Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. apodeÐxte ìti eÐnai s¸ma.1. 18. sumplhr¸ste touc pÐnakec autoÔc. 'Estw d ∈ N. Exhg ste giatÐ o daktÔlioc twn suneq¸n sunart sewn f : R → R me prˆxeic (f + g)(x) = f (x) + g(x) kai (f g)(x) = f (x)g(x) den eÐnai akeraÐa perioq . Akèraiec Perioqèc. s. + r s t r r s t s t s t r s · r s t r s t r r r s t r 19. ii) D¸ste èna parˆdeigma pou oi R. ApodeÐxte ìti to a + b eÐnai antistrèyimo. a. 17. √ √ 20.2. 'Estw S ènac upodaktÔlioc tou daktulÐou R. 23. an oi R. 'Estw F = {0. iii) Apodeixte ìti 1R = 1S . 22. b ∈ Q} √ √ kai Q[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a. i) ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Q. t} eÐnai daktÔlioc kai gnwrÐzoume ta parakˆtw tm mata twn pinˆkwn twn prˆxewn. An o R = {r. ApodeÐxte ìti to sÔnolo Q[ d] = {a + b d ∈ C|a. b ∈ Q}. S¸mata 95 16. 21. . e. S èqoun diaforetikˆ monadiaÐa stoiqeÐa. i) D¸ste èna parˆdeigma pou o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo en¸ o S den èqei. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a.

tìte to 1 − r eÐnai antistrèyimo. n) = 1. 'Estw R ènac upodaktÔlioc enìc s¸matoc kai m. n ∈ N me µκδ(m. Upìdeixh: Ta stoiqeÐa (3 + 2 2)n . apodeÐxte ìti a = b. 26. eÐnai antistrèyima.12. Upìdeixh: An rn = sm = 0. Pou qrhsimopoi sate thn upìjesh ìti o R perièqetai se s¸ma .1. b ∈ √ eÐnai ˆpeiro. 'Ena stoiqeÐo r enìc daktulÐou R onomˆzetai mhdenodÔnamo an rn = 0 gia kˆpoio jetikì akèraio n. 25. An a. 29. b ∈ R eÐnai tètoia ¸ste am = bm kai an = bn . 2 3 1 / iv) ApodeÐxte ìti ∈ R. a. Upìdeixh: Jewr ste th gewmetrik  seirˆ.96 2 DaktÔlioi 24. 28. i) ApodeÐxte ìti an o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai to r eÐnai mhdenodÔnamo. iii) ApodeÐxte ìti o R perièqetai se kˆje upodaktÔlio tou Q pou perièqei 1 1 ta stoiqeÐa kai . ApodeÐxte ìti an sto daktÔlio R to 1 − ab eÐnai antistrèyimo. . b ∈ N . ii) EÐnai o R akeraÐa perioq . ApodeÐxte ìti o R eÐnai metajetikìc. 'Estw R = m m ∈ Z. 30. apodeÐxte ìti (r+s)m+n−1 me th bo jeia tou diwnumikoÔ anaptÔgmatoc. 2a 3b i) ApodeÐxte ìti to R eÐnai ènac upodaktÔlioc tou Q. ApodeÐxte ìti to pl joc twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou √ √ Z} Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. ApodeÐxte ìti kˆje peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc pou den èqei mhdenodiairètec perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai eÐnai s¸ma. vi) AlhjeÔei ìti Z ⊆ R. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste x3 = x gia kˆje x ∈ R. ii) ApodeÐxte ìti an o R eÐnai metajetikìc. 27. tìte kai to 1 − ba eÐnai antistrèyimo. Upìdeixh: Kai ed¸ h je¸rhsh thc gewmetrik c seirˆc bohjˆei. Parˆdeigma 2. 5 v) AlhjeÔei ìti o R eÐnai s¸ma. n ∈ N. tìte to ˆjroisma dÔo mhdenodÔnamwn stoiqeÐwn eÐnai mhdenodÔnamo.

. C   to Zp . Ja diapist¸soume ìti pollèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì ton R. ìpwc eÐnai o algìrijmoc diaÐreshc kai h monos manth anˆlush se ginìmeno pr¸twn.2 Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic Stic epìmenec treic Paragrˆfouc ja melet soume to daktÔlio R[x] twn poluwnÔmwn miac metablht c twn opoÐwn oi suntelestèc an koun se tuqaÐo daktÔlio R. Xekin¸ntac t¸ra apì tuqaÐo daktÔlio R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo ja kataskeuˆsoume to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun suntelestèc apì to R. to opoÐo sumbolÐzoume me R[x]. sj ∈ R gia kˆje i kai j . tìte ri = si gia kˆje i ≤ n kai sj = 0R gia kˆje j > n. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 97 2. ètsi ¸ste to R[x] na gÐnetai daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai na perièqei to R wc upodaktÔlio.1 Je¸rhma. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. Ja orÐsoume se autì dÔo prˆxeic qrhsimopoi¸ntac tic antÐstoiqec prˆxeic tou R. Ja sumbolÐzoume ton daktÔlio R me R[x].2. n ≤ m kai ri . ìpou to p eÐnai pr¸toc.2.2. • An r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn = s0 + s1 x + s2 x2 + · · · + sm xm me n. ja doÔme ìti o daktÔlioc R[x] èqei algebrikèc idiìthtec parìmoiec me autèc tou Z pou melet same sthn Enìthta 1. Tìte upˆrqei daktÔlioc R me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei to R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ R tètoio ¸ste rx = xr gia kˆje r ∈ R. Gia parˆdeigma an f (x) = 2x2 − x + 5 kai g(x) = x − 1. GnwrÐzoume pwc na prosjètoume kai na pollaplasiˆzoume tètoia polu¸numa. 2. gia parˆdeigma to Q. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo 1R . tìte f (x) + g(x) = 2x2 + 4 kai f (x)g(x) = 2x3 − 2x2 − x2 + x + 5x − 5 = 2x3 − 3x2 + 6x − 5. • Kˆje stoiqeÐo tou R èqei mia parˆstash thc morf c r0 + r1 x + r2 x2 + · · · + rn xn . m ∈ N.. ìpou n ∈ N kai ri ∈ R gia kˆje i. R. Polu¸numa Apì ta majhtikˆ mac qrìnia eÐmaste exoikeiwmènoi me polu¸numa pou èqoun pragmatikoÔc suntelestèc.

isqÔei 0R xi = 0R .2 Parat rhsh. Gia parˆdeigma. Epomènwc ta polu¸numa bajmoÔ 0 sto R[x] èqoun th morf  f (x) = c. An f (x) ∈ R[x] kai f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn me fn = 0R . tìte lème ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai n. g(x) eÐnai tuqaÐa stoiqeÐa tou R[x]. EÐnai fanerì ìti an o R eÐnai metajetikìc. Epomènwc an f (x). Epeid  o R eÐnai upodaktÔlioc tou R[x]. Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai me f (x). (1) 2. TonÐzoume ed¸ ìti to x eÐnai èna sugkekrimèno stoiqeÐo tou daktulÐou R[x]. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.3. . O R[x] onomˆzetai o daktÔlioc twn poluwnÔmwn thc metablht c x me suntelestèc apì to R. . Sunep¸c mporoÔme na paraleÐpoume   na parembˆlloume ìrouc thc morf c 0R xi sthn parˆstash kˆje poluwnÔmou wc ˆjroisma monwnÔmwn. Sto R[x] èqoume (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn ) + (g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn ) = (f0 + g0 ) + (f1 + g1 )x + (f2 + g2 )x2 + · · · + (fn + gn ) kai (f0 +f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn )(g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm ) = (f0 g0 ) + (f0 g1 + f1 g0 )x + · · · + ci xi + · · · + (fn gm )xn+m . mporoÔme na grˆyoume f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gn xn an autì krÐnetai skìpimo. ìpou c ∈ R kai c = 0R . H qr sh tou ìrou “metablht ” gia autì eÐnai diaforetik  me thn ènnoia thc metablht c pou upˆrqei stic apeikonÐseic. tìte kai o R[x] eÐnai metajetikìc. Autì mac epitrèpei kˆpoia oikonomÐa stic diatup¸seic protˆsewn. Ta polu¸numa bajmoÔ 0 mazÐ me to mhdenikì polu¸numo onomˆzontai stajerˆ polu¸numa. giatÐ aut  de bohjˆ ˆmesa to skopì mac pou eÐnai h melèth twn idiot twn poluwnÔmwn. ìtan .2. To eidikì stoiqeÐo x ∈ R onomˆzetai metablht  kai ta stoiqeÐa tou R[x] onomˆzontai polu¸numa thc metablht c x me suntelestèc apì ton R. Ja epanèljoume sto shmeÐo autì lÐgo parakˆtw ìtan melet soume poluwnumikèc sunart seic. g(x) . Deqìmaste ex orismoÔ ìti o bajmìc tou mhdenikoÔ poluwnÔmou f (x) = 0R eÐnai −∞. Ta polu¸numa thc morf c rxi onomˆzontai mon¸numa. Epeid  o R[x] eÐnai daktÔlioc. EpÐshc deqìmaste ìti −∞ < n gia kˆje fusikì arijmì n. ìpou gia kˆje i èqoume ci = f0 gi + f1 gi−1 + f2 gi−2 + · · · + fi−1 g1 + fi g0 .. èqoume 0R[x] = 0R . To stoiqeÐo autì ja to sumbolÐzoume suqnˆ me 0.98 2 DaktÔlioi Ja d¸soume thn apìdeixh tou Jewr matoc sto Parˆrthma 6.

1. Anafèrame sthn eisagwg  thc Paragrˆfou aut c ìti pollèc algebrikèc idiìthtec tou R[x] kajorÐzontai apì to R. 'Estw R mia akeraÐa perioq . 2. Apì to 2) thc Prìtashc èqoume 0 = deg((f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) kai ˆra deg f (x) = deg g(x) = 0. Sqetik  eÐnai h parakˆtw Prìtash. tìte deg(f (x)g(x)) = deg f (x) + deg g(x) 3) Ta antistrèyima stoiqeÐa tou R[x] eÐnai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. tìte f (x)g(x) = 1R gia kˆpoio g(x) ∈ R[x]. g(x) ∈ R[x] mh mhdenikˆ polu¸numa. Ta f (x) kai g(x) eÐnai mh mhdenikˆ (giatÐ 1R = 0R ). . 2. 'Eqoume f (x)g(x) = (r0 s0 ) + (r0 s1 + r1 s0 )x + · · · + (rn sm )xn+m . Epeid  o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ta antistrèyima stoiqeÐa tou F [x]. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec isqÔei rn sm = 0 kai sunep¸c f (x)g(x) = 0. 3. Epomènwc o R[x] den èqei mhdenodiairètec. Tìte f (x) = r0 +r1 x+r2 x2 +· · ·+rn xn kai g(x) = s0 +s1 x+s2 x2 +· · ·+sm xm me rn = 0 kai sm = 0.2. ennoÔme ìti to f (x) èqei bajmì 1   0.2.3 Parat rhsh. An to f (x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R[x]. Apìdeixh. EpÐshc 1R[x] = 1R = 0R = 0R[x] . Sunep¸c ta f (x) kai g(x) eÐnai antistrèyima stoiqeÐa tou R. deg g(x)}. Apì ton orismì thc prìsjeshc poluwnÔmwn prokÔptei ìti deg(f (x) + g(x)) ≤ max{deg f (x). eÐnai akrib¸c ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F . onomˆzoume megistobˆjmio suntelest  tou f (x) ton fn . ìpou to F eÐnai èna s¸ma.   ìti eÐnai to mhdenikì polu¸numo. To f0 onomˆzetai stajerìc ìroc tou f (x). Tìte 1) O R[x] eÐnai akeraÐa perioq . An f (x) ∈ R[x]. IdiaÐtera. dhlad  U (R[x]) = U (R). 2) An f (x). f (x) = f0 +f1 x+f2 x2 +· · ·+fn xn kai fn = 0R .4 Prìtash. Apì ta parapˆnw èqoume deg(f (x)g(x)) = m + n = degf (x) + deg g(x). 'Estw f (x). èqoume ìti o R[x] eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. g(x) ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikˆ polu¸numa.2.2. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 99 lème “èstw polu¸numo f (x) bajmoÔ mikrìterou   Ðsou tou 1”. 2.

an o R èqei mhdenodiairètec.6 Parat rhsh. r → f (r). Poluwnumikèc sunart seic ¯ f : R → R. kai g(x) = 2x. Gia parˆdeigma.2. tìte gia kˆje r ∈ R èqoume f (r) = q(r)g(r) + h(r). EÐnai profanèc ìti Ðsa polu¸numa sto R[x] epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh sto R. an den upˆrqei prìblhma sÔgqushc.2. Gia parˆdeigma. Metˆ apì upologismoÔc sto Z3 blèpoume ìti1 f (0) = 0 = g(0). eÐnai dunatìn na isqÔei deg(f (x)g(x)) < deg f (x)+ deg g(x). An f (x) ∈ R[x]. An o R èqei mhdenodiairètec. Apì ed¸ kai sto ex c. Gia parˆdeigma. an sto R[x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + h(x). g(x) ∈ R[x] kai kˆje r ∈ R isqÔoun • (f + g)(r) = f (r) + g(r). g(x) ∈ Z3 [x] ìpou f (x) = x3 + x . ShmeÐwsh EÐnai polÔ pijanì na eÐqame sunhjÐsei sta majhtikˆ mac qrìnia na tautÐzoume èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] me thn antÐstoiqh poluwnumik  sunˆr¯ thsh f : R → R.5 Shmei¸seic. eÐnai dunatìn diaforetikˆ polu¸numa na epˆgoun thn Ðdia poluwnumik  sunˆrthsh. 2. h opoÐa onomˆzetai h poluwnumik  sunˆrthsh pou epˆgetai apì to f (x) sto R. 'Ara 2x+1 ∈ U (Z4 [x]). kai r ∈ R jètoume f (r) = f0 +f1 r+· · ·+fn rn .100 2 DaktÔlioi 2. ìpou f (x) = f0 +f1 x+· · ·+fn xn . 1) Gia tuqaÐo daktÔlio R me monadiaÐo stoiqeÐo eÐnai fanerì ìti isqÔei deg(f (x)g(x)) ≤ deg f (x) + deg g(x) gia kˆje f (x). to stoiqeÐo [a] ∈ Zn ja sumbolÐzetai aploÔstera a ∈ Zn . Tìte to ginìmeno f (x)g(x) = 6x2 + 5x + 1 = 5x + 1 èqei bajmì 1. Genikˆ isqÔei U (R) ⊆ U (R[x]). 2) EpÐshc. èstw f (x) = 2x+1 ∈ Z6 [x] kai g(x) = 3x+1 ∈ Z6 [x]. EÔkola diapist¸noume ìti gia kˆje f (x). kai • (f g)(r) = f (r)g(r). eÐnai dunatìn na èqoume U (R[x]) = U (R).2. g(x) ∈ R[x]. ¯ OrÐzetai ètsi mia sunˆrthsh pou sumbolÐzoume me f . 'Omwc. 1 2. To parakˆtw parˆdeigma deÐqnei ìti autì den eÐnai pˆnta epitreptì gia tuqaÐo R sth jèsh tou R. 'Estw R = Z3 kai f (x). Oi parapˆnw dÔo idiìthtec mac epitrèpoun na “antikatast soume to x me to r” se isìthtec poluwnÔmwn. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.7 Parˆdeigma. sto Z4 [x] èqoume (2x+1)2 = 1.

'Estw F èna peperasmèno s¸ma kai g : F → F mia apeikìnish. . Mia eujeÐa kajorÐzetai apì dÔo diakekrimèna shmeÐa thc. ¯ 'Ara. An g(x) = gn−1 xn−1 + · · · + g1 x + g0 . Oi suntelestèc an koun sto F . 'Estw F èna s¸ma kai a1 . Tìte èqoume f (ai ) = bi gia kˆje i. an xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = b1 1 1 1 ··· xn−1 an−1 + · · · + x1 a1 + x0 a0 = bn . 'Estw ìti upˆrqei kai ˆllo g(x) ∈ F [x] me deg g(x) ≤ n − 1 kai g(ai ) = bi gia kˆje i. . g : Z3 → Z3 eÐnai Ðsec. ··· an−1 · · · a1 a0 n n n Apì th Grammik  'Algebra upenjumÐzoume ìti h orÐzousa aut  (pou eÐnai gnwst  wc orÐzousa tou Vandermonde) isoÔtai me to ginìmeno (ai − aj ).9 Pìrisma. . g0 ). .2. diakekrimèna stoiqeÐa tou F . . Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 101 f (1) = 2 = g(1) kai f (2) = 1 = g(2). f0 ). ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc.2. Apìdeixh. . a2 . ìpou to F eÐnai èna s¸ma. JewroÔme to n × n grammikì sÔsthma 2. 'Estw b1 . To f (x) eÐnai monadikì wc proc tic idiìthtec autèc. kai thn Parˆgrafo 3. . .4). . bn stoiqeÐa tou F . èna polu¸numo f (x) bajmoÔ n me suntelestèc apì èna s¸ma kajorÐzetai apì n + 1 timèc tou f (a1 ).2. . . f (an+1 ) ìpou ta ai eÐnai diakekrimèna. dhlad  f (s) = g(s) gia kˆje s ∈ Z3 . x0 ) = (fn−1 . g1 . ('Ena krit rio pou mac plhroforeÐ pìte dÔo poluwnumikèc sunart seic F → F eÐnai Ðsec. Jètoume f (x) = fn−1 xn−1 + · · · + f1 x + f0 ∈ F [x]. . . . an kai ¯ ta polu¸numa f (x). . tìte mÐa lÔsh tou sust matoc eÐnai h (gn−1 . ¯ Tìte upˆrqei polu¸numo f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f = g . èstw thn (xn−1 . n n n me agn¸stouc touc xi . (Bl. f1 . . x1 . . . . oi poluwnumikèc sunart seic f : Z3 → Z3 . .8 Je¸rhma (Parembol  tou Lagrange ). . exetˆzetai sthn epìmenh Parˆgrafo). Tìte upˆrqei èna polu¸numo f (x) ∈ F [x] bajmoÔ to polÔ n − 1 tètoio ¸ste f (ai ) = bi gia kˆje i. 2. . g(x) den eÐnai Ðsa. H orÐzousa twn suntelest¸n eÐnai h an−1 · · · a1 a0 1 1 1 .2. . . SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. . b2 . Apì thn upìjesh èpetai ìti i<j (ai − aj ) = 0 kai ka- i<j tˆ sunèpeia to sÔsthma èqei (monadik ) lÔsh. Epeid  h lÔsh tou sust matoc eÐnai monadik  sumperaÐnoume ìti f (x) = g(x).

. Antikajist¸ntac ta fi (x) blèpoume ìti to tuqaÐo stoiqeÐo tou S[y] eÐnai thc morf c m.j=0 ìpou rij ∈ R. i = 1. O daktÔlioc S[y] sumbolÐzetai me R[x. to polu¸numo autì tautÐzetai me to f (x). . . upˆrqei f (x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (ai ) = bi = g(ai ). y) = m. xn ] twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x1 .1 gia to S sth jèsh tou R lambˆnoume to daktÔlio tou opoÐou ta stoiqeÐa eÐnai thc morf c fn (x)y n + · · · + f1 (x)y + f0 (x). . .n Polu¸numa poll¸n metablht¸n rij xi y j = r00 + · · · + rij xi y j + · · · + rmn xm y n . Gia ˆpeira s¸mata to sumpèrasma autì den alhjeÔei. . .n daktÔlioc R[x] = S eÐnai profan¸c upodaktÔlioc tou S[y] = R[x. . . . . y me suntelestèc apì to R.2. n eÐnai to n f (x) = i=1 bi (x − a1 ) · · · (x − ai−1 )(x − ai+1 ) · · · (x − an ) . n. Gia parˆdeigma. . kˆje apeikìnish apì èna peperasmèno s¸ma F ston eautì tou eÐnai poluwnumik . Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma. O sun jhc sumbolismìc gia ta stoiqeÐa tou eÐnai f (x. . . i = 1. . Apì th monadikìthta. . 'Estw F = {a1 . h ekjetik  apeikìnish R → R. to polu¸numo tou dexioÔ mèlouc èqei bajmì to polÔ n−1 kai paÐrnei tic timèc bi ìtan to x antikatastajeÐ me to ai . . xn me suntelestèc apì to R.8. n. . Me anˆlogo trìpo kataskeuˆzetai o daktÔlioc R[x1 . Efarmìzontac to Je¸rhma 2. Qrhsimopoi¸ntac to sumbolismì tou Jewr matoc 2.j=0 rij xi y i . an } kai bi = g(ai ). x → ex . apodeiknÔetai ìti to monadikì f (x) me deg f (x) ≤ n−1 pou èqei thn idiìthta f (ai ) = bi . y] kai onomˆzetai daktÔlioc twn poluwnÔmwn stic metablhtèc x. . . (ai − a1 ) · · · (ai − ai−1 )(ai − ai+1 ) · · · (ai − an ) Prˆgmati. i = 1. . y]. den eÐnai poluwnumik  (giatÐ. i = 1. . . i=0. (EpishmaÐnoume ìti h parapˆnw parˆstash tou poluwnÔmou autoÔ prokÔptei apì ton kanìna tou Cramer sthn epÐlush grammik¸n susthmˆtwn) 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai S = R[x]. n. H jewrÐa twn poluwnumik¸n daktulÐwn poll¸n metablht¸n R[x1 . . .102 2 DaktÔlioi Apìdeixh. O . . . .2. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Pìrisma. . . . xn ] apoteleÐ mia eureÐa perioq  thc 'Algebrac kai eÐnai to kentrikì jèma thc Algebrik c GewmetrÐac i=0. ìpou fi (x) ∈ R[x].).

2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi perièqoun monadiaÐo stoiqeÐo. An to polu¸numo an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. DeÐxte me parˆdeigma ìti eÐnai dunato na isqÔei deg(f (x) + g(x)) < max{deg f (x). An o R eÐnai mÐa akeraÐa perioq  gnwrÐzoume ìti U (R[x]) = U (R). 7. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc. ApodeÐxte ìti kˆje upodaktÔlioc tou F [x]. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì 2. 9. D¸ste èna parˆdeigma enìc daktulÐou R tètoio ¸ste U (R[x]) = U (R). an autìc perièqei toulˆqiston èna polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ.26). ApodeÐxte ìti to ax + b ∈ R[x] eÐnai antistrèyimo an kai mìno an to b eÐnai antistrèyimo sto R kai to a eÐnai mhdenodÔnamo sto R (bl. 10. ìpou an = 0. ApodeÐxte ìti o S[x] eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. Poia apì ta parakˆtw sÔnola eÐnai upodaktÔlioi tou Z[x]. deg g(x)}.1. 4. ìpou F eÐnai s¸ma. eÐnai mhdenodiairèthc. Pìsa polu¸numa sto Z2 [x] èqoun bajmì mikrìtero   Ðso tou 100.2. ApodeÐxte ìti sto Z4 [x] upˆrqoun antistrèyima polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ.2. . 'Eqei de kai axioshmeÐwtec efarmogèc se ˆllouc tomeÐc twn Majhmatik¸n ìpwc eÐnai ta Upologistikˆ Majhmatikˆ kai h JewrÐa KwdÐkwn. tìte to an ∈ R eÐnai mhdenodiairèthc. 3. 1. 5. Polu¸numa kai Poluwnumikèc Sunart seic 103 kai thc Metajetik c 'Algebrac. Ask seic 2. 2. 'Estw R ènac daktÔlioc kai S ènac upodaktÔlioc tou R. BreÐte apeÐrou pl jouc tètoia polu¸numa. BreÐte èna f (x) ∈ Z10 [x] tètoio ¸ste deg((2x + 1)f (x)) = deg f (x). i) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 0} ii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) = 2} iii) {f (x) ∈ Z[x]|f (1) ˆrtioc} iv) {f (x) ∈ Z[x]| deg f (x) ≤ 10} 6. 'Askhsh 2. 8. Upìdeixh: (2x + 1)2 = (4x2 + 4x + 1) = 1. eÐnai ˆpeiro sÔnolo.

y) = xg(x. ApodeÐxte ìti upˆrqoun g(x. i) 'Estw f (x. y] tou opoÐou o stajerìc ìroc isoÔtai me 0. Upìdeixh: Mikrì Je¸rhma tou Fermat. Upìdeixh: Bl. 13. 12. . y). Poiˆ sunˆrthsh epˆgei to xp−1 − 1 ∈ Zp . y) + yh(x. h(x. 14. i) ApodeÐxte ìti to x3 − x ∈ Z6 [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Z6 → Z6 . 0) = f (0. ii) Gia kˆje pr¸to arijmì p. y] tètoio ¸ste f (x. y) ∈ Q[x. y) = 0. y) = 0. ii) 'Estw f (x. y).12 2). tìte (f (x))p = f (xp ) gia kˆje f (x) ∈ Zp [x]. y) ∈ Q[x. AlhjeÔei ìti f (x. Parˆdeigma 2. apodeÐxte ìti to polu¸numo xp −x ∈ Zp [x] epˆgei th mhdenik  sunˆrthsh Zp → Zp . ApodeÐxte ìti an o p eÐnai pr¸toc. y) ∈ Q[x.104 2 DaktÔlioi 11. EÐnai dunatìn o daktÔlioc R[x] na eÐnai s¸ma.1. y] tètoia ¸ste f (x.

2) An g(x)|f (x) kai h(x)|g(x). Gia parˆdeigma. 'Estw f (x) = 0. tìte g(x)|a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆje a(x).2. to x − 3 diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x] giatÐ x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). Apìdeixh. Diairetìthta PoluwnÔmwn 105 2. g(x). Ed¸ ja anaptÔxoume ènan algìrijmo diaÐreshc gia polu¸numa kai ja lˆboume anˆloga arijmhtikˆ apotelèsmata gia ton F [x]. kai epomènwc. Oi apodeÐxeic twn 1). me f (x) = cg(x).3. ìpou c ∈ Q − {0}. ParathroÔme ìti isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. H idiìthta 4) prokÔptei ˆmesa apì thn Prìtash 2. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq . èstw F . Diairetìthta kai anˆgwga polu¸numa 2. ja diapist¸soume ìti oi daktÔlioi Z kai F [x] èqoun pollèc koinèc idiìthtec. tìte g(x) = 0 kai eÐnai profanèc ìti isqÔei to zhtoÔmeno. Tìte isqÔoun ta ex c: 1) An g(x)|f (x) kai g(x)|h(x). 4) An g(x)|f (x) ìpou f (x) = 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . Lème ìti to g(x) diaireÐ to f (x) sto R[x] (  ìti to f (x) eÐnai pollaplˆsio tou g(x) sto R[x]   ìti to g(x) eÐnai diairèthc tou f (x) sto R[x]) kai grˆfoume g(x)|f (x) an upˆrqei h(x) ∈ R[x] me f (x) = h(x)g(x). Epeid  f (x) = g(x)a(x) kai g(x) = f (x)b(x) gia kˆpoia a(x). 5) An g(x)|f (x) kai f (x)|g(x) kai o R eÐnai akeraÐa perioq .3 Diairetìthta PoluwnÔmwn Sthn Parˆgrafo aut  ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac ston poluwnumikì daktÔlio R[x]. Allˆ kai kˆje c(x − 3) diaireÐ to x2 − 5x + 6 sto Q[x]. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai s¸ma. 2) kai 3) eÐnai ˆmesec kai af nontai san ask seic.1 Prìtash. g(x) ∈ R[x]. 3) Gia kˆje antistrèyimo c ∈ R èqoume c|f (x).2. tìte upˆrqei antistrèyimo c ∈ R. o R[x] eÐnai akeraÐa perioq .4 2).3. . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). Gia thn apìdeixh thc 5) èqoume: An f (x) = 0. h(x) ∈ R[x]. afoÔ x2 − 5x + 6 = (c(x − 2))(c−1 (x − 3)). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x). b(x) ∈ R[x]. tìte h(x)|f (x). b(x) ∈ R[x] paÐrnoume f (x) = f (x)b(x)a(x). Sthn Enìthta 1 eÐdame ìti pollèc arijmhtikèc idiìthtèc tou Z  tan sunèpeiec tou algorÐjmou diaÐreshc. tìte deg g(x) ≤ deg f (x).

Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x] 2. g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. To x2 + 1 ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo epÐ tou R allˆ ìqi epÐ tou C giatÐ sto C[x] isqÔei x2 + 1 = (x + i)(x − i). an o R eÐnai akeraÐa perioq . r(x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). kˆje polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 1 eÐnai anˆgwgo sto R[x] (Prìtash 2. pou eÐnai h melèth thc arijmhtik c sto F [x]. ja apodeÐxoume ìti kˆje polu¸numo sto F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ trìpo ousiastikˆ monadikì wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn.106 2 DaktÔlioi 1 = b(x)a(x).4 2). Apìdeixh. UpenjumÐzoume ìti ènac akèraioc p > 1 eÐnai pr¸toc an den upˆrqoun akèraioi a > 1. g(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ me p(x) = f (x)g(x). 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.2 Orismìc.3. . dhlad  twn idiot twn twn dÔo prˆxewn tou F [x]. b > 1 me p = ab.4 3) paÐrnoume ìti to a(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. 'Ara to a(x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]. IdiaÐtera. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). 2. Apì thn Prìtash 2. opìte q(x) = 0 kai r(x) = f (x). 'Estw F èna s¸ma.3 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto F [x]). Lambˆnoume ètsi èna apotèlesma anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. Sth sunèqeia ja estiˆsoume to endiafèron mac sthn perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai mˆlista s¸ma. (Ja doÔme parakˆtw ìti oi apant seic gia R = R kai R = C eÐnai gnwstèc). H antÐstoiqh ènnoia gia polu¸numa dÐnetai ston epìmeno orismì. 'Ena polu¸numo p(x) ∈ R[x] jetikoÔ bajmoÔ onomˆzetai anˆgwgo sto R[x] (  anˆgwgo epÐ tou R) an den upˆrqoun polu¸numa f (x).3. Ja diapist¸soume sth sunèqeia ìti an F eÐnai èna s¸ma. tìte ta anˆgwga polu¸numa sto F [x] eqoun idiìthtec anˆlogec me ekeÐnec twn pr¸twn arijm¸n sto Z. To 5x + 1 ∈ Z6 [x] an kai eÐnai bajmoÔ 1 den eÐnai anˆgwgo sto Z6 [x] giatÐ isqÔei 5x+1 = (2x+1)(3x+1). EpishmaÐnoume ìti to er¸thma an èna dedomèno polu¸numo f (x) ∈ R[x] eÐnai anˆgwgo sto R[x] eÐnai sth genikìthtˆ tou dÔskolo kai paramènei praktikˆ ˆluto akìma kai ìtan R = Q. Gia parˆdeigma. An deg f (x) < deg g(x). 1) 'Uparxh: 'Estw f (x) = f0 + f1 x + f2 x2 + · · · + fn xn kai g(x) = g0 + g1 x + g2 x2 + · · · + gm xm me gm = 0. èqoume f (x) = 0g(x) + f (x). Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x).2.2. To parakˆtw apotèlesma eÐnai idiaÐtera shmantikì gia to skopì mac.

kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) kai deg r (x) < deg g(x). 'Ara q(x) = q (x) kai ètsi r(x) = r (x). Ja doÔme ed¸ èna parˆdeigma gia diaforetikì s¸ma. JewroÔme to polu¸numo −1 h(x) = f (x) − fn gm xn−m g(x) ∈ F [x]. Sunep¸c f0 = (f0 g0 )g0 + 0. Epomènwc −1 f (x) = (fn gm xn−m + q(x))g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x).3. q (x). Ja efarmìsoume epagwg  sto deg f (x). Autì eÐnai ˆtopo giatÐ deg r(x) < deg g(x) kai deg r (x) < deg g(x). tìte apì thn Prìtash 2. r(x) ∈ F [x] me −1 f (x) − fn gm xn−m g(x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x).2. An deg f (x) = 0. SÔmfwna 2. to phlÐko) thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x). q(x)) sto prohgoÔmeno Je¸rhma onomˆzetai to upì- praktikì trìpo upologismoÔ twn q(x) kai r(x).3. 'Estw F = Z5 kai f (x) = x4 + 4x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. An q(x) − q (x) = 0. To g0 eÐnai mh −1 mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc kai ˆra antistrèyimo. r(x) me f (x) = q(x)g(x)+r(x) kai deg r(x) < deg g(x) gia kˆje polu¸numo f (x) me deg f (x) < n. To r(x) (antÐstoiqa. −1 O suntelest c tou xn sto h(x) eÐnai fn − fn gm gm = 0. o trìpoc autìc diaÐreshc poluwnÔmwn eÐnai akrib¸c autìc pou gnwrÐzoume apì ta majhtikˆ mac qrìnia. 'Ara deg h(x) < n = deg f (x). O megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai to 2 ∈ Z5 (gm = 2. Apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqoun q(x). r (x) ∈ F [x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). Gia to epagwgikì b ma.4 2) prokÔptei ìti deg(r (x) − r(x)) ≥ deg g(x). r(x). ja upojèsoume ìti upˆrqoun q(x).2. tìte deg g(x) = 0 kai ˆra f (x) = f0 kai g(x) = g0 . −1 opìte q(x) = f0 g0 kai r(x) = 0. loipo (antÐstoiqa. H apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc mac parèqei ènan . g(x) = 2x2 + 1 ∈ Z5 [x]. Afair¸ntac katˆ mèlh lambˆnoume (q(x) − q (x))g(x) = r (x) − r(x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 107 'Estw ìti deg f (x) ≥ deg g(x).4 Parˆdeigma. 'Otan to s¸ma F eÐnai to Q   to R. 2) Monadikìthta: 'Estw ìti upˆrqoun q(x). me ton sumbolismì thc apìdeixhc) kai to antÐstrofì tou eÐnai to 3 ∈ Z5 .

y] jewroÔme ta polu¸numa f (x. 'Estw R mia akeraÐa Parˆdeigma Ston daktÔlio Q[x. ParathroÔme ìti ìtan to F eÐnai s¸ma kai f (x) ∈ F [x] eÐnai mh mhdenikì me megistobˆjmio suntelest  c ∈ F . y) = xy 2 − 1 kai g(x. To monadikì shmeÐo sthn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc ìpou qrhsimopoi same ìti ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai antistrèyima  tan gia na antistrèyoume ton megistobˆjmio suntelest  tou g(x). Apì tic parapˆnw dÔo tautìthtec paÐrnoume f (x) = 3x2 g(x) + x2 + x + 1 = 3x2 g(x) + 3g(x) + x − 2 = (3x2 + 3)g(x) + x − 2. y) = y − x. g(x) ∈ R[x] ètsi ¸ste o megistobˆjmioc suntelest c tou g(x) eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou R. 'Eqoume x2 + x + 1 − 3g(x) = x − 2. perioq  kai f (x).3.108 2 DaktÔlioi me thn apìdeixh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc (kai sugkekrimèna sto shmeÐo ìpou jewr same to h(x)) apì to f (x) afairoÔme to 3x4−2 g(x). y] wc polu¸numa sth metablht  y me suntelestèc apì to daktÔlio Q[x]. me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ to akìloujo apotèlesma. Mègistoc koinìc diairèthc . 'Eqoume f (x) − 3x2 g(x) = x2 + x + 1. r(x) ∈ R[x] me f (x) = q(x)g(x) + r(x) kai deg r(x) < deg g(x). 'Ara q(x) = 3x2 + 3 kai r(x) = x − 2. Sunep¸c. y] = (Q[x])[y]. Ed¸ termatÐzetai h diadikasÐa twn afairèsewn giatÐ o bajmìc tou x − 2 eÐnai mikrìteroc tou bajmoÔ tou g(x). 'Ena polu¸numo f (x) ∈ R[x] onomˆzetai monikì an o megistobˆjmioc suntelest c tou eÐnai to 1.5 Je¸rhma (Algìrijmoc DiaÐreshc sto R[x]). 2. H apìdeixh af netai san ˆskhsh. tìte to c−1 f (x) eÐnai monikì. Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc brÐskoume xy 2 − 1 = (xy + x2 )(y − x) + x3 − 1. Epanalambˆnoume t¸ra thn Ðdia diadikasÐa gia to x2 + x + 1 sth jèsh tou f (x). JewroÔme ta stoiqeÐa tou Q[x. Tìte upˆrqoun monadikˆ q(x). Kat analogÐa me ton daktÔlio Z mporoÔme na orÐsoume thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth poluwnÔmwn sto F [x]. dhlad  Q[x.

Tìte upˆrqei monadikìc mègistoc koinìc diairèthc µκδ(f (x). Tìte èqoume d(x) = a(x)f (x) + b(x)g(x) gia kˆpoia a(x). g(x) èqei bajmì pou eÐnai mikrìteroc   Ðsoc tou deg d(x). g(x)) = x + 1. c(x)|f (x) kai c(x)|g(x) tìte c(x)|d(x). 2. (1) . kai 2) an c(x) ∈ F [x]. g(x) ∈ F [x] (apì ta opoÐa toulˆqiston èna eÐnai mh mhdenikì) upˆrqei kai eÐnai monadikìc. b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste µκδ(f (x). g(x). an f (x) = 2x + 2 ∈ R[x] kai g(x) = x2 − 1 ∈ R[x]. tìte µκδ(f (x). g(x)). Epiplèon.3. H upìjesh ìti o µκδ eÐnai monikì polu¸numo qreiˆzetai gia na eÐnai autìc monadikìc. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). Gia parˆdeigma. SumbolÐzetai de me µκδ(f (x). 'Ena monikì polu¸numo d(x) ∈ F [x] onomˆzetai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) an ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) d(x)|f (x) kai d(x)|g(x) sto F [x]. Apìdeixh. Sto parˆdeigmˆ mac. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). tìte apì thn idiìthta 2) kˆje ˆlloc koinìc diairèthc twn f (x). 'Uparxh: JewroÔme to sÔnolo I = {a(x)f (x) + b(x)g(x) ∈ F [x]|a(x). Epeid  èna toulˆqiston apì ta f (x) kai g(x) den eÐnai mhdèn.2. b(x) ∈ F [x]}. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆ- Shmei¸noume ìti an to d(x) eÐnai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn f (x). Ja doÔme sto epìmeno je¸rhma ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn f (x).3. upˆrqoun a(x).7 Je¸rhma. 2. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). kˆje polu¸numo thc morf c c(x + 1). Diairetìthta PoluwnÔmwn 109 qiston èna eÐnai mh mhdenikì. 'Etsi dikaiologeÐtai h onomasÐa mègistoc koinìc diairèthc. g(x) ∈ F [x] apì ta opoÐa toulˆqiston èna den eÐnai mhdèn.3.6 Orismìc. g(x)) twn f (x) kai g(x) sto F [x]. c ∈ R − {0} ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . b(x) ∈ F [x]. 'Estw d(x) ∈ I èna mh mhdenikì polu¸numo elˆqistou bajmoÔ. to I perièqei mh mhdenikˆ polu¸numa. H apìdeixh pou akoloujeÐ eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou antÐstoiqou Jewr matoc gia ton daktÔlio Z.

Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti d(x)|g(x). DÔo polu¸numa ja lègontai sqetikˆ pr¸ta an o µκδ touc eÐnai to 1.3. c(x)|g(x) kai to d(x) eÐnai mègistoc koinìc diairèthc twn f (x) kai g(x) paÐrnoume apì thn idiìthta 2) tou orismoÔ ìti c(x)|d(x). 2. 'Estw dn o megistobˆjmioc suntelest c tou d(x). n n n Monadikìthta: 'Estw c(x). kai to L mma 1. 'Opwc sthn perÐptwsh tou daktulÐou Z twn akeraÐwn. upˆrqoun q(x). Endèqetai to d(x) na mhn eÐnai monikì. 'Eqoume apodeÐxei ìti upˆrqei d(x) ∈ F [x] pou ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ .3. èstw c(x) ∈ F [x] me c(x)|f (x) kai c(x)|g(x). Apì th sqèsh (??) sumperaÐnoume ìti c(x)|d(x). upˆrqei kai ed¸ ènac praktikìc trìpoc pou upologÐzei ton µκδ kai poluwnuma a(x). d(x) ∈ F [x] dÔo mègistoi koinoÐ diairètec twn f (x) kai g(x). Apì thn Prìtash 2.8 L mma. Gia na deÐxoume thn idiìthta 2) ston orismì tou mkd. g(x). AfoÔ to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2). Epeid  c(x)|f (x). paÐrnoume r = 1. p(x) ∈ F [x]. EÐnai dn = 0. ac apodeÐxoume èna apotèlesma pou eÐnai anˆlogo me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c. 'Omoia paÐrnoume d(x)|c(x).2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x). eÔkola diapist¸noume ìti kai to monikì polu¸numo d−1 d(x) n tic ikanopoieÐ. g(x). Prin asqolhjoÔme me autì. èqoume d−1 d(x) = (d−1 a(x))f (x) + (d−1 b(x))g(x). g(x)) = a(x)f (x)+b(x)g(x). ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. Apì th sqèsh deg r(x) < deg d(x) kai tou orismoÔ tou d(x) sunˆgoume ìti r(x) = 0. Antikajist¸ntac èqoume r(x) = f (x) − q(x)d(x) = f (x) − q(x)(a(x)f (x) + b(x)g(x)) = (1 − q(x)a(x))f (x) + (−q(x)b(x))g(x) kai ˆra r(x) ∈ I.1 5) èqoume c(x) = rd(x) gia kˆpoio mh mhdenikì r ∈ F . afoÔ d(x) = 0 kai epeid  to F eÐnai s¸ma to dn eÐnai antistrèyimo. Epeid  ta c(x) kai d(x) eÐnai monikˆ. Epomènwc d(x)|f (x).5). deg r(x) < deg d(x). Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc. r(x) ∈ F [x] me tic idiìthtec f (x) = q(x)d(x) + r(x). Gia to skopì autì qreiazìmaste to akìloujo L mma (bl. tìte to p(x) diaireÐ èna toulˆqiston apì ta f (x). b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). An p(x)|f (x)g(x). .110 2 DaktÔlioi Ja deÐxoume ìti to d(x) ikanopoieÐ tic idiìthtec 1) kai 2) ston orismì tou µκδ . Tèloc.

. Apì to Pìrisma 2. b(x) ∈ F [x] me deg a(x) < deg g(x) kai deg b(x) < deg g(x). Apì to elˆqisto tou bajmoÔ tou g(x) prokÔptei ìti a(x) ∈ M kai b(x) ∈ M kai katˆ sunèpeia ta a(x) / / kai b(x) grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn. to g(x) den eÐnai anˆgwgo (kˆje anˆgwgo polu¸numo eÐnai katˆ tetrimmèno trìpo ginìmeno anag¸gwn). an (x). qn (x). pm (x) = cm qm (x). . Tìte. afoÔ to F [x] eÐnai akeraÐa perioq  kai . . . 'Estw F èna s¸ma. Apìdeixh. . b(x) ∈ F [x] me 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). p(x)) = 1. . an (x). 'Omwc to p1 (x) den eÐnai mia stajerˆ afoÔ eÐnai anˆgwgo. ìpou c1 ∈ F − {0}. 'Ara g(x) = a(x)b(x) gia kˆpoia a(x). . to p1 (x) ja eÐnai thc morf c c1   c1 q1 (x). pi (x) anˆgwgo. .7): MporoÔme na upojèsoume ìti m ≤ n.9 èqoume (endeqomènwc metˆ apì kˆpoia anadiˆtaxh) ìti p1 (x)|q1 (x). opìte paÐrnoume g(x) = a(x)f (x)g(x) + b(x)p(x)g(x). Monadikìthta (SÔgkrine me thn apìdeixh tou Jewr matoc 1. An f (x) = p1 (x) . An p(x)|a1 (x) . ja diaireÐ kai to g(x).3. 'Estw ìti to p(x) den diaireÐ to f (x). Apì to Je¸rhma 2. 2. Epeid  to q1 (x) eÐnai anˆgwgo.9 Pìrisma.3. f (x) = p1 (x) . Tìte kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn sto F [x]. 'Estw F èna s¸ma kai a1 (x). tìte n = m kai metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh èqoume p1 (x) = c1 q1 (x). Gia m = 1 èqoume p1 (x) = q1 (x) . ìpou to p(x) eÐnai anˆgwgo. qn (x). 'Estw n > 1. 'Ara p1 (x) = c1 q1 (x) kai c1 q1 (x) = q1 (x) . .3. . . AfoÔ g(x) ∈ M . . 2. 'Uparxh (SÔgkrine me thn apìdeixh thc Prìtashc 1. ìpou kˆje pi (x) kai qj (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x].2. .10 Je¸rhma. . H apìdeixh af netai san ˆskhsh. pi (x) ∈ F [x]. pm (x) = q1 (x) . Epeid  to p(x) diaireÐ to a(x)f (x)g(x) kai to b(x)p(x)g(x). Epilègoume èna g(x) ∈ M elˆqistou bajmoÔ. H parˆstash aut  eÐnai monadik  me thn ex c ènnoia. pm (x). Apìdeixh. . . .2.3. tìte to p(x) ja diaireÐ èna toulˆqiston apì ta ai (x). qn (x). ìpou ci ∈ F gia kˆje i.7 upˆrqoun a(x).1): 'Estw M to sÔnolo twn f (x) ∈ F [x] pou den grˆfontai wc ginìmena anag¸gwn kai èstw ìti M = ∅. Diairetìthta PoluwnÔmwn 111 Apìdeixh.2. .3. . To Ðdio sumbaÐnei tìte kai gia to ginìmenì touc a(x)b(x) = g(x). . QrhsimopoioÔme epagwg  sto m. pou eÐnai ˆtopo. Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x). p(x) ∈ F [x].

o algìrijmoc autìc sunÐstatai se diadoqikèc efarmogèc tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x] kai thc akìloujhc parat rhshc: an sto F [x] isqÔei f (x) = q(x)g(x) + r(x). kai p2 (x) . . m upˆrqoun ci ∈ F − {0} me pi (x) = ci qi (x).3. g(x) ∈ F [x] kai thn eÔresh poluwnÔmwn a(x) kai b(x) pou èqoun thn idiìthta µκδ(f (x). O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] 'Estw F èna s¸ma. g(x)) = µκδ(g(x). . deg r0 (x) < deg g(x) deg r1 (x) < deg r0 (x) deg r2 (x) < deg r1 (x) deg r3 (x) < deg r2 (x) deg rn (x) < deg rn−1 (x) (0) (1) (2) (3) (n) . H antÐstoiqh anˆlush tou idÐou poluwnÔmou an jewrhjeÐ wc stoiqeÐo tou C[x] eÐnai (x − i)2 (x + i)2 (x − 1). . tìte µκδ(f (x). h anˆlush tou x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 ∈ R[x] se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai x5 − x4 + 2x3 − 2x2 + x − 1 = (x2 + 1)2 (x − 1). . gia kˆpoio c1 ∈ F −{0}. ········· rn−2 (x) = qn (x)rn−1 (x) + rn (x). r(x)) (giatÐ.4) kai ˆra n = 1. Kata analogÐa me thn perÐptwsh tou Z. r0 (x) = q2 (x)r1 (x) + r2 (x). . . H paragontopoÐhsh aut  onomˆzetai h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn Gia parˆdeigma. SÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma kˆje f (x) ∈ F [x] jetikoÔ bajmoÔ grˆfetai katˆ monadikì trìpo wc f (x) = cp1 (x)r1 . pm (x) = q1 (x) . 'Estw t¸ra m > 1. . rn−1 (x) = qn+1 (x)rn (x) + 0. . Apì ton algìrijmo diaÐreshc èqoume diadoqikˆ f (x) = q0 (x)g(x) + r0 (x). ìpou c ∈ F − {0}. . Autì eÐnai ˆtopo (Prìtash 2. qn (x) kai to Pìrisma 2.). . . pm (x)rm . ta pi (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa kai oi ri eÐnai jetikoÐ akèraioi. O EukleÐdeioc Algìrijmoc sto F [x] qrhsimopoieÐtai gia ton upologismì tou µκδ dÔo poluwnÔmwn f (x). . Apì thn epagwgik  upìjesh prokÔptei ìti m − 1 = n − 1 kai ìti. Apì thn isìthta p1 (x) . gia kˆje i = 2. . qn (x). g(x) ∈ F [x] me g(x) = 0. . pm (x) = c1 q2 (x) . g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x).2. metˆ apì anadiˆtaxh. tìte to s−1 p(x) eÐnai anˆgwgo kai monikì. g(x) = q1 (x)r0 (x) + r1 (x). r1 (x) = q3 (x)r2 (x) + r3 (x).112 2 DaktÔlioi q1 (x) = 0 paÐrnoume c1 = q2 (x) . EÐnai fanerì ìti an to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo kai èqei megistobˆjmio suntelest  s. qn (x). . 'Estw f (x).9 paÐrnoume ìpwc prin ìti p1 (x) = c1 q1 (x). .

kai oÔtw kˆje ex c. Ta a(x). 'Ena parˆdeigma ìpou efarmìzetai o parapˆnw algìrijmoc upˆrqei amèswc parakˆtw. Lambˆnoume ètsi mia parˆstash thc morf c rn (x) = an−3 (x)rn−3 (x) + bn−2 (x)rn−2 (x). 0) = s−1 rn (x). rn+1 (x) = 0. 0). Diairetìthta PoluwnÔmwn 113 Metˆ apì peperasmèno pl joc bhmˆtwn ja broÔme èna upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. b(x) prosdiorÐzontai me diadoqikèc antikatastˆseic xekin¸ntac apì thn proteleutaÐa isìthta. Upojètoume ìti to rn+1 (x) eÐnai to pr¸to upìloipo pou eÐnai Ðso me mhdèn. r0 (x)) = µκδ(r0 (x). Sthn isìthta aut  antikajistoÔme to rn−3 (x) apì thn isìthta (n − 2) . Sto tèloc ja prokÔyei mia parˆstash thc morf c rn (x) = A(x)f (x) + B(x)g(x). r1 (x)) = · · · = µκδ(rn (x). . thn (n). . kai efarmìzontac thn parakˆtw diadikasÐa. eÐnai gn sia fjÐnousa. An s eÐnai o megistobˆjmioc ìroc tou (mh mhdenikoÔ poluwnÔmou) rn (x). . Efarmìzontac diadoqikˆ thn parat rhsh pou epishmˆname prin paÐrnoume µκδ(f (x). g(x)) = µκδ(rn (x).2. (0 ) (1 ) (2 ) (n − 1 ) (n ) AntikajistoÔme t¸ra to rn−1 (x) apì thn (n − 1) sthn (n) . Grˆfoume tic isìthtec (0) − (n) wc ex c r0 (x) = f (x) − q0 (x)g(x) r1 (x) = g(x) − q1 (x)r0 (x) r2 (x) = r0 (x) − q2 (x)r1 (x) ········· rn−1 (x) = rn−3 (x) − qn−1 (x)rn−2 (x) rn (x) = rn−2 (x) − qn (x)rn−1 (x). tìte eÐnai fanerì ìti µκδ(f (x). An s eÐnai o megistobˆjmioc suntelest c tou rn (x) èqoume s−1 rn (x) = s−1 A(x)f (x) + s−1 B(x)g(x) opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = s−1 A(x) kai b(x) = s−1 B(x). g(x)) = µκδ(g(x). giatÐ h akoloujÐa twn fusik¸n arijm¸n deg g(x) > deg r0 (x) > deg r1 (x) > deg r2 (x) > .3.

qrhsimopoi¸ntac ton EukleÐdeio Algìrijmo. ¸ste µκδ(f (x). ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. dhlad  to 2. 1) 'Estw f (x). g(x) ∈ Z7 [x] ìpou f (x) = 4x4 + 2x3 + 6x2 + 4x + 5 kai g(x) = 3x3 + 5x2 + 6x. To teleutaÐo mh mhdenikì upìloipo eÐnai to 4x + 3. Gia na prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x). 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(f (x) − (6x)g(x)). Gia ton Algìrijmo DiaÐreshc efarmìzoume th mèjodo pou perigrˆyame sto Parˆdeigma 2. g(x)) = 2(4x + 3) = x + 6.114 2 DaktÔlioi 2. 'Ara µκδ(f (x). . g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). g(x)).3. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x). BrÐskoume ta ex c f (x) = (6x)g(x) + 5x2 + 4x + 5 g(x) = (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) + 4x + 3 5x2 + 4x + 5 = (3x + 4)(4x + 3) + 0. kai ja prosdiorÐsoume polu¸numa a(x) kai b(x) tètoia ¸ste µκδ(f (x).3. opìte mporoÔme na jèsoume a(x) = 3x + 4 kai b(x) = 3x2 + 4x + 2. Pollaplasiˆzontac me to antÐstrofo tou 4 sto Z7 . 2) 'Estw f (x) = x4 +2x3 +4x2 +8x+9 ∈ Zp [x] kai g(x) = x2 +2x+3 ∈ Zp [x]. èqoume x + 6 = (3x + 4)f (x) + (3x2 + 4x + 2)g(x). Ja upologÐsoume ton µκδ(f (x). g(x)) èqei bajmì 2. grˆfoume thn proteleutaÐa isìthta wc 4x + 3 = g(x) − (2x + 5)(5x2 + 4x + 5) kai antikajistoÔme to 5x2 + 4x + 5 apì thn pr¸th.11 ParadeÐgmata.4. To antÐstrofo tou 4 sto Z7 eÐnai to 2. Gia poioÔc p o µκδ(f (x). Metˆ apì prˆxeic brÐskoume 4x + 3 = (5x + 2)f (x) + (5x2 + 2x + 1)g(x).

g(x). Tìte f (x)|h(x). IsqÔei p(x)q(x)|p(x)f (x). q(x). Epomènwc p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x). pm (x) ∈ F [x] eÐnai diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. Sunep¸c p(x)q(x)|a(x)p(x)f (x) kai p(x)q(x)|b(x)q(x)f (x).2. 1. ìpou f (x) ∈ F [x].4 2) ìti deg µκδ(f (x).3.7 èqoume 1 = a(x)p(x) + b(x)q(x). . ìpou to F eÐnai èna s¸ma.3. Apì ton orismì tou µκδ kai epeid  to g(x) eÐnai monikì eÐnai fanerì ìti g(x) = µκδ(f (x).3. blèpoume apì thn Prìtash 2.2. pm (x)nm .2. . . H apìdeixh eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou ParadeÐgmatoc 1. tìte den upˆrqoun polu¸numa . g(x)) = 1. Ja apodeÐxoume ed¸ ìti an n > 2. g(x))|g(x) kai to g(x) eÐnai deutèrou bajmoÔ kai monikì. q(x)) = 1. . 4) 'Estw f (x). h(x) ∈ F [x]. Apì thn upìjesh kai to Je¸rhma 2. g(x)) = 2 ⇔ g(x) = µκδ(f (x). . 2. 3) 'Estw F èna s¸ma kai p(x). To upìloipo 6x + 6 eÐnai 0 an kai mìno an p = 2   3. Ac to apodeÐxoume autì me dÔo trìpouc. Apì to Je¸rhma 2. g(x)). q(x) ∈ F [x] diakekrimèna monikˆ anˆgwga polu¸numa. An p(x)|f (x) kai q(x)|f (x). me f (x)|g(x)h(x) kai µκδ(f (x). p3 (x). tìte p(x)q(x)|f (x). ìpou a(x). opìte f (x) = a(x)p(x)f (x) + b(x)q(x)f (x).8 1). ìpou oi ni eÐnai jetikoÐ akèraioi kai ta p(x). 5) Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa. Apì thn upìjesh isqÔei µκδ(p(x). g(x)) ⇔ g(x)|f (x).10 èpetai ìti h anˆlush tou f (x) se ginìmeno monik¸n anag¸gwn poluwnÔmwn eÐnai thc morf c f (x) = cp(x)n1 q(x)n2 p3 (x)n3 . 'Ara p(x)q(x)|f (x). dhlad  p(x)q(x)|f (x). . Diairetìthta PoluwnÔmwn 115 Epeid  µκδ(f (x). Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Zp [x] brÐskoume f (x) = (x2 + 1)g(x) + 6x + 6. b(x) ∈ F [x].

9 kai katˆ sunèpeia diaireÐ ton µκδ(f (x). ShmeÐwsh To Je¸rhma tou Fermat gia polu¸numa den alhjeÔei gia tuqaÐo s¸ma F sth jèsh tou C. . h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ tètoia ¸ste µκδ(f (x). g(x)) = 1 kai (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . Gia thn apìdeixh ja qreiastoÔme stoiqei¸deic idiìthtec thc parag¸gou poluwnÔmou me suntelestèc apì to C tic opoÐec ja jewr soume gnwstèc. Jewr¸ntac bajmoÔc èqoume b + c − 1 ≥ deg(h(x)g(x) − h(x) g(x)) ≥ deg(f (x))n−1 = (n − 1)a. Epeid  isqÔei a ≥ b kai a ≥ c paÐrnoume 2a − 1 ≥ (n − 1)a opìte n ≤ 2. Gia parˆdeigma.116 2 DaktÔlioi f (x). 'Ara èqoume µκδ(f (x). QwrÐc blˆbh thc genikìthtac mporoÔme na upojèsoume ìti a ≥ b kai a ≥ c. Kˆje anˆgwgoc koinìc parˆgontac twn f (x). h(x) ∈ C[x] jetikoÔ bajmoÔ me µκδ(f (x). 'Estw ìti upˆrqoun f (x). g(x). h(x)) = 1. g(x). h(x) eÐnai antÐstoiqa a. An kai oi daktÔlioi Z kai F [x] parousiˆzoun pollèc shmantikèc omoiìthtec. h(x) diaireÐ to g(x) sÔmfwna me to Pìrisma 2. Epeid  µκδ(f (x). (h(x))n−1 ) = 1. pou eÐnai ˆtopo.8 7. Apì aut  kai thn arqik  sqèsh paÐrnoume (f (x))n−1 (f (x)g(x) − f (x) g(x)) = (h(x))n−1 (h(x)g(x) − h(x) g(x)). g(x)) pou eÐnai 1. sto Z3 [x] èqoume x3 + (x + 1)3 = (2x + 1)3 .3. ìpwc èqoume  dh epishmˆnei sthn Efarmog  1. g(x)) = 1 tètoia ¸ste (f (x))n + (g(x))n = (h(x))n . 'Estw ìti oi bajmoÐ twn f (x). h(x)) = 1 èqoume ìti µκδ((f (x))n−1 . c. ParagwgÐzontac thn arqik  sqèsh kai diair¸ntac me to n lambˆnoume (f (x))n−1 f (x) + (g(x))n−1 g(x) = (h(x))n−1 h(x) .3. 'Ara to (f (x))n−1 diaireÐ to h(x)g(x) − h(x) g(x) sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Efarmog . g(x). b. h apìdeixh tou Jewr matoc tou Fermat gia to Z eÐnai exairetikˆ dÔskolh kai jewreÐtai èna apì ta shmantikˆ epiteÔgmata twn sÔgqronwn Majhmatik¸n.

F = Z7 f (x) = x3 − ix2 + 4x − 4i. Sth sunèqeia na brejoÔn a(x). g(x) = 3x2 + 2. deg fi (x) < deg g(x) ìpou fn (x) = 0. g(x)) = a(x)f (x) + b(x)g(x).8 9). ProsdiorÐste ton µκδ(x8 − 1. g(x) ∈ F [x]. axÐzei na parathr sei kaneÐc ìti (ìpwc kai sthn perÐptwsh tou µκδ akeraÐwn arijm¸n) ta polu¸numa a(x). g(x) = x3 + 1.2 i. g(x) sto E[x]. g(x) ∈ R[x]. ìpou d = µκδ(m. g(x) = x2 + 1. Sto Z[x] jewroÔme ta f (x) = x5 +3x4 +x3 +4x2 −3x−1. Na upologisteÐ o mkd twn parakˆtw poluwnÔmwn sto F [x]. . r(x) ∈ F [x] me deg r(x) < deg g(x) kai f (x) = q (x)g(x) + r (x) gia dÔo polu¸numa q (x). ìpou to F eÐnai èna s¸ma. xn − 1) = xd − 1. . vi. 6. n). 2. . F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1 g(x) = x3 + 4x2 + x − 6. Upìdeixh: Bl. b(x) me tic parapˆnw idiìthtec den eÐnai monadikˆ. isqÔei µκδ(xm −1. x6 − 1) sto F [x]. v. Ed¸. g(x) ∈ F [x] dÔo polu¸numa me g(x) = 0. fn (x) ∈ F [x] me f (x) = fn (x)g(x)n + · · · + f1 (x)g(x) + f0 (x). 2 . ApodeÐxte ìti q(x) = q (x) kai r(x) = r (x). apodeÐxte ìti to f (x) diaireÐtai me to g(x). g(x) = x2 +x+1. 'Estw F èna upìswma tou s¸matoc E kai f (x). F = Q f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. 'Estw f (x). b(x) ∈ F [x] ¸ste µκδ(f (x). 4. F = Q f (x) = x3 − x2 − x + 1. Apì tic dÔo tautìthtec diaÐreshc sto F [x] kai E[x] èqoume ìti f (x) = q(x)g(x) + r(x) gia dÔo polu¸numa q(x). 7. r (x) ∈ E[x] me deg r (x) < deg g(x). f (x) = x5 + 1. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai deg g(x) ≥ 1. 3. g(x) = x3 + 4x2 + x − 6.2. ApodeÐxte ìti sto F [x]. F = Z5 f (x) = 2x3 + 6x2 + 4x + 5. ìpou to F eÐnai èna s¸ma.3 1.3. iii. 'Estw f (x). iv.2. Qrhsimopoi¸ntac ton algìrijmo diaÐreshc deÐxte ìti to f (x) den diaireÐtai me to g(x). Sumperˆnete ìti o µκδ twn f (x). Diairetìthta PoluwnÔmwn 117 Ask seic 2. Parˆdeigma 1. ii. . An ìmwc jewr soume ta polu¸numa autˆ sto Z5 [x]. An sto C[x] isqÔei f (x)|g(x) tìte kai sto R[x] isqÔei f (x)|g(x). F = C. g(x) = 3x2 + 2. Tìte upˆrqoun monadikˆ f0 (x). g(x) sto F [x] isoÔtai me ton µκδ twn f (x). 5.

eÐnai mh mhdenikì. (Q[x])[y] ii. b(x) ∈ F [x] me f (x) = c1 a(x)n . . ApodeÐxte ìti upˆrqoun ˆpeira to pl joc anˆgwga polu¸numa sto F [x]. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. 1. ii. sqetikˆ pr¸ta polu¸numa jetikoÔ bajmoÔ. g(x) = x2 − 3x + 2. èqei mh mhdenikì stajerì ìro. i. 'Estw ìti to F eÐnai peperasmèno. Gia poioÔc pr¸touc p o bajmìc tou µκδ(f (x). 'Estw F èna s¸ma. ìpou to F eÐnai èna s¸ma. Sto Zp [x].118 2 DaktÔlioi 8. y) = x2 − y jewr¸ntac autˆ wc stoiqeÐa tou i. 11. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc. 'Estw f (x). Gia poioÔc pr¸touc p to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to g(x) i. Sto Zp [x]. An upˆrqei h(x) ∈ F [x] me f (x)g(x) = h(x)n . x2 + 1) = 1 kai µκδ(f (x). x2 − 3x + 2) = 1. èstw f (x) = 2x3 − 3x2 + x + 6. g(x) ∈ F [x]. g(x. g(x) = c2 b(x)n . 0. iii. ApodeÐxte ìti gia kˆje n ∈ N upˆrqei anˆgwgo polu¸numo sto F [x] bajmoÔ ≥ n. èstw f (x) = x3 − 4x2 + 3x. ii. g(x) = x2 − 2x. (Q[y])[x]. 14. Na prosdioristeÐ èna mh mhdenikì f (x) ∈ Q[x] bajmoÔ to polÔ 3 tètoio ¸ste µκδ(f (x). ii. Efarmìste ton Algìrijmo DiaÐreshc sta polu¸numa f (x. 10. 12. ApodeÐxte ìti den upˆrqei f (x) ∈ R[x] tètoio ¸ste (x−1)143 +(x+1)2002 = f (x)13 . tìte upˆrqoun a(x). 9. 2. y) = x2 y 2 − xy + 1. ci ∈ F . 13. g(x)) eÐnai i.

ìpou to F eÐnai èna s¸ma. pou  tan anˆlogec me idiìthtec tou Z. dhlad  an kai mìno an x − a|f (x). 2. 'Estw F èna s¸ma. RÐzec PoluwnÔmwn 119 2. Sthn Parˆgrafo aut  ja exetˆsoume ˆllec shmantikèc idiìthtec tou F [x] gia tic opoÐec den upˆrqoun antÐstoiqec idiìthtec tou Z. Apìdeixh.4. 2) To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an x − a|f (x). To a eÐnai rÐza tou f (x) an kai mìno an to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − a eÐnai 0. Sthn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma.2. en¸ to x2 + 1 ∈ R[x] den èqei rÐzec sto R. mporoÔme na sunˆgoume apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] shmantikˆ sumperˆsmata pou aforoÔn rÐzec enìc f (x) ∈ F [x].2 Pìrisma. An to f (x) den èqei rÐzec sto F tìte to Je¸rhma alhjeÔei. Ja qrhsimopoi soume epagwg  sto n = deg f (x). f (x) ∈ F [x] kai a ∈ F . èstw F . Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto F [x] upˆrqoun q(x). Gia parˆdeigma. An ìmwc jewr soume ìti x2 + 1 ∈ C[x]. 2.1 Je¸rhma. Apìdeixh. 'Estw t¸ra ìti alhjeÔei to Je¸rhma gia kˆje polu¸numo bajmoÔ n − 1. 'Ara c = f (x) − q(x)(x − a) kai katˆ sunèpeia c = f (a) − q(a)(a − a) = f (a). 2. Tìte to f (x) èqei to polÔ deg f (x) rÐzec sto F .4. RÐzec poluwnÔmwn 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai f (x) ∈ R[x]. Tìte apì to prohgoÔmeno Je¸rhma èqoume f (x) = (x − a)g(x). deg r(x) < 1. Epeid  deg r(x) < 1 to r(x) eÐnai èna stajerì polu¸numo. 'Estw a ∈ F mia rÐza tou f (x). 1. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] èna mh mhdenikì polu¸numo. . Gia n = 0.4. 'Ena stoiqeÐo a ∈ R onomˆzetai rÐza tou f (x) an f (a) = 0. Tìte: 1) To upìloipo thc diˆireshc tou f (x) me to x − a eÐnai to f (a). tìte oi rÐzec tou eÐnai to i kai to −i. r(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = q(x)(x − a) + r(x). Autèc anafèrontai se rÐzec poluwnÔmwn. g(x) ∈ F [x]. to f (x) eÐnai mia mh mhdenik  stajerˆ kai katˆ sunèpeia den èqei rÐzec.4 RÐzec PoluwnÔmwn Sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo melet same idiìthtec tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. oi rÐzec tou x2 − 5x + 6 ∈ R[x] eÐnai oi 2 kai 3. èstw r(x) = c ∈ F .

5.4. 2) To Pìrisma 2. Prˆgmati. to stoiqeÐo 2 ∈ Z3 den èqei tetragwnik  rÐza sto Z3 . sth jèsh tou AlgorÐjmou DiaÐreshc sto F [x]. ArkeÐ na deÐxoume ìti S = T . Prˆgmati. Gia parˆdeigma.2. Apì ekeÐ kai pèra oi apodeÐxeic den diaforopoioÔntai. mporoÔme na efarmìsoume ton Algìrijmo DiaÐreshc sto R[x].2 isqÔoun kai ìtan sth jèsh tou s¸matoc F upˆrqei mia akeraÐa perioq  R. . . Ta stoiqeÐa 12 . Je¸rhma 2. Apì thn epagwgik  upìjesh. To epìmeno krit rio tou Euler perigrˆfei ta stoiqeÐa tou Zp pou èqoun tetragwnik  rÐza sto Zp : 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc kai a ∈ Zp me a = 0.4. To f (x) èqei 6 rÐzec sto Z6 . opìte apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat paÐrnoume sr = x2r = xp−1 = 1.4 Efarmog . 'Omwc den eÐnai dunatì na isqÔei h teleutaÐa isìthta. . 2 Ja deÐxoume ìti: upˆrqei x ∈ Zp me a = x2 an kai mìno an ar = 1.3 Shmei¸seic. . 2.4. . èstw f (x) = x3 −x ∈ Z6 [x].4. pou eÐnai ènac akèraioc arijmìc lìgw thc upìjeshc. 1) To Je¸rhma 2. parìlo pou o bajmìc tou eÐnai 3. epeid  to x − a pou emfanÐzetai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Tìte eÔkola epalhjeÔoume me prˆxeic sto Z6 ìti f (a) = 0 gia kˆje a ∈ Z6 . .120 2 DaktÔlioi Apì thn Prìtash 2. Tìte to a èqei p−1 tetragwnik  rÐza sto Zp an kai mìno an a 2 = 1. .2 den alhjeÔei ìtan o R den eÐnai akeraÐa perioq . afoÔ to i + j an kei sto sÔnolo {2.3. an i2 = j 2 tìte (i − j)(i + j) = 0 kai epeid  o Zp eÐnai akeraÐa perioq  paÐrnoume i = j   i + j = 0. r2 tou S eÐnai diakekrimèna. tìte s = x2 gia kˆpoio mh mhdenikì x ∈ Zp .4. . ParathroÔme ta ex c: 1.1 kai to Pìrisma 2. 2r = p − 1} pou den perièqei to 0. 2. 3. an s ∈ S . èstw r = . to g(x) èqei to polÔ n − 1 rÐzec sto F .4. Dhlad . . IsqÔei S ⊆ T . Gia to skopì autì èstw 2.4 2) paÐrnoume deg g(x) = n − 1. kai T = {b ∈ Zp |br = 1}. 'Ara to pl joc twn riz¸n tou f (x) eÐnai to polÔ 1 + (n − 1) = n. p−1 Prˆgmati.1 eÐnai monikì. 22 . EÔkola blèpoume ìti sto Z3 h exÐswsh x2 = 2 den èqei lÔsh. Prˆgmati. S = {b ∈ Zp − {0}|b = x2 gia kˆpoio x ∈ Zp }.

autì èpetai apì to Pìrisma 2. Apì ta 1.3 sumperaÐnoume ìti S = T . f (1) kai f (2) kai diapist¸noume ìti f (2) = 0. UpologÐzoume ta f (0).1 2) sumperaÐnoume ìti x − 2|f (x).5 èqoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x].4. .1 2) eÐnai fanerì ìti an to f (x) eÐnai anˆgwgo. Pr¸ta elègqoume an to f (x) èqei rÐzec sto Z3 .2. Epeid  to polu¸numo autì èqei bajmì 3. apì thn Prìtash 2. RÐzec kai anˆgwga polu¸numa 'Estw f (x) ∈ F [x] me deg f (x) > 1.4. ìpou deg g(x) < deg f (x) kai deg h(x) < deg f (x). Epeid  deg f (x) = 2   3 sumperaÐnoume ìti èna toulˆqiston apì ta h(x) kai g(x) èqei bajmì 1. 1) Ja prosdiorÐsoume thn anˆlush tou f (x) = x4 +2x3 +x2 +2x+2 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. tìte den èqei rÐza sto F . RÐzec PoluwnÔmwn 121 3. 'Ara h zhtoÔmenh anˆlush tou f (x) eÐnai f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2).4.4. Ja deÐxoume ìti to f (x) èqei mia toulˆqiston rÐza sto F .4. upˆrqoun mh stajerˆ g(x).2 giatÐ kˆje stoiqeÐo tou T eÐnai rÐza tou poluwnÔmou xr − 1 ∈ Zp [x]. Gia parˆdeigma to (x2 + 1)2 ∈ R[x] den èqei rÐza sto R kai den eÐnai anˆgwgo sto R[x]. 2. 'Estw ìti deg f (x) = 2   3 kai ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apìdeixh. b ∈ F . ìpou a. Prˆgmati. 'Ara deg f (x) = deg h(x) + deg g(x). Allˆ kˆje polu¸numo sto F [x] bajmoÔ 1 eÐnai thc morf c ax + b. 2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) = 2   3.4. To antÐstrofo genikˆ den isqÔei. Apì to Je¸rhma 2.2. An to f (x) den èqei rÐza sto F tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. 'Otan ìmwc o bajmìc tou f (x) eÐnai 2   3 èqoume to akìloujo apotèlesma. Apì to Je¸rhma 2.6 Efarmogèc. h(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste f (x) = g(x)h(x). Me prˆxeic diapist¸noume ìti to x3 + x2 + 2 den èqei rÐza sto Z3 . a = 0. Exetˆzoume t¸ra an to x3 + x2 + 2 eÐnai anˆgwgo. kai sunep¸c èqei rÐza (thn −a−1 b) sto F . Efarmìzontac ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Z3 [x] brÐskoume ìti f (x) = (x − 2)(x3 + x2 + 2). Epeid  to f (x) den eÐnai anˆgwgo.4.5 Prìtash. To sÔnolo T perièqei to polÔ r stoiqeÐa.

AntÐstrofa. . Epeid  ìmwc deg g(x) = deg f (x). . a = 0. 'Opwc akrib¸c sthn apìdeixh thc Efarmog c 2) . · (p − 1) ∈ Zp . 1. afoÔ 1 ≡ −1 mod 2. kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x). Sto Zp [x] isqÔei 2 DaktÔlioi xp − x = x(x − 1)(x − 2) . . ParathroÔme ìti ta f (x) kai g(x) eÐnai monikˆ. Epeid  o p eÐnai perittìc èqoume (−1)p−1 = 1 kai ˆra −1 = 1·2·.4. Tìte kˆje a ∈ Zp eÐnai rÐza tou f (x) − g(x). · (p − 1). . Telikˆ sto Z èqoume −1 ≡ (p − 1)! mod p. eÐnai monikˆ anˆgwga kai anˆ dÔo diˆfora. Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp ⇔ xp − x|f (x) − g(x). . . an f (x) = g(x). èstw f (x) = xp − x kai g(x) = x(x − 1)(x − 2) . . Sunep¸c apì to Je¸rhma 2. 'Estw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . Apì to Pìrisma 2. Prˆgmati. . Epeid  ta polu¸numa x − a. (x − (p − 1)). 'Ara sto Zp èqoume −1 = (−1)p−1 · 1 · 2 · .3.1 2) sumperaÐnoume ìti x − a|f (x) gia kˆje a ∈ Zp . . EÐnai fanerì ìti to zhtoÔmeno isqÔei gia p = 2. g(x) ∈ F [x]. paÐrnoume apì to Parˆdeigma 2. Apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat. 5) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x). apì th sqèsh g(x)|f (x) sumperaÐnoume ìti f (x) = cg(x) gia kˆpoio c ∈ Zp . O suntelest c tou x tou aristeroÔ mèlouc thc isìthtac (??) sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐnai . . .1 ∈ Zp en¸ o suntelest c tou x sto dexiì mèloc thc (??) eÐnai (−1)(−2) . 4) 'Estw F èna ˆpeiro s¸ma kai f (x). p − 1 ∈ Zp . .2 èqoume ìti f (x) − g(x) = 0. . . .122 2) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. .11 2) ìti to ginìmenì touc diaireÐ to f (x). tìte eÐnai profanèc ìti f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F . g(x) ∈ Zp [x]. (1) Prˆgmati.·(p−1) sto Zp . Tìte f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ F ⇔ f (x) = g(x). 'Ara c = 1 kai f (x) = g(x). Dhlad  èqoume g(x)|f (x).4. (−(p − 1)) = (−1)p−1 · 1 · 2 · . (x − (p − 1)). Tìte to polu¸numo g(x) − f (x) èqei ˆpeirec rÐzec. èstw f (a) = g(a) gia kˆje a ∈ Zp . 'Estw t¸ra ìti p > 2. 3) (Je¸rhma tou Wilson) Gia kˆje pr¸to arijmì p isqÔei (p − 1)! ≡ −1 mod p.

thc morf c 2. ìpou to F eÐnai s¸ma.10). 'Estw F èna s¸ma kai f (x). g(x) ∈ F [x].8 Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac Ja asqolhjoÔme t¸ra me polu¸numa twn opoÐwn oi suntelestèc an koun sto R   to C. EÐnai profanèc ¯¯ ìti an f (x) = g(x) tìte oi antÐstoiqec poluwnumikèc sunart seic f . ¯ ¯ f = g ⇒ f (x) = g(x). . To Pìrisma 2.4. . tìte ¯ ¯ f = g ⇒ xp − x|f (x) − g(x). . g : F → F (bl.4. F s¸ma. Ja paraleÐyoume thn apìdeixh giatÐ ìlec oi gnwstèc apodeÐxeic qrhsimopoioÔn mèsa pou uperbaÐnoun to skopì tou biblÐou autoÔ. .2 ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ F [x]. (x − (p − 1)) = xp − x. èstw ìti xp − x|f (x) − g(x) opìte upˆrqei h(x) ∈ F [x] tètoio ¸ste f (x) − g(x) = (xp − x)h(x). an ∈ C (ìqi anagkastikˆ diakekrimèna). . . Tìte èqoume f (a) − g(a) = (ap − a)h(a) = 0 gia kˆje a ∈ Zp .4. Parˆgrafo 2. To parakˆtw Je¸rhma apodeÐqthke apì ton Gauss sth didaktorik  diatrib  tou to 1799 kai eÐnai tìso shmantikì gia thn 'Algebra me apotèlesma na onomˆzetai to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac. . EÐdame sto Pìrisma 2.2) eÐnai Ðsec. To Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac mac plhroforeÐ ìti ta anˆgwga polu¸numa tou C[x] eÐnai ta polu¸numa pou èqoun bajmì 1. . GnwrÐzoume ìti to antÐstrofo genikˆ den isqÔei (bl. èqei to polÔ n = deg f (x) rÐzec sto F . me c ∈ C \ {0} kai a1 . 2. H Efarmog  2.4.3. AntÐstrofa. Epomènwc isqÔei to ex c. p pr¸toc. 2.9 mac . (x − (p − 1))|f (x) − g(x).4. afoÔ ap − a = 0 gia kˆje a ∈ Zp apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat.2. jetikoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston rÐza sto C.9 Pìrisma. H efarmog  2.6 4) mac plhroforeÐ ìti an to F eÐnai ˆpeiro isqÔei to antÐstrofo. . grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn (Je¸rhma 2.4. Allˆ x(x − 1) .6 5) mac plhroforeÐ ìti an F = Zp .4.2. (x − an ).7). .4. Parˆdeigma 2. Kˆje f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n ≥ 1 èqei mia paragontopoÐhsh f (x) = c(x − a1 )(x − a2 ) . RÐzec PoluwnÔmwn 123 paÐrnoume ìti x(x − 1) .7 ShmeÐwsh. Kˆje polu¸numo f (x) ∈ C[x] GnwrÐzoume ìti kˆje polu¸numo f (x) ∈ F [x].

1 2) dÐnei ìti x − z|f (x) kai x − z |f (x) sto C[x]. dhlad  an kai mìno an b2 − 4ac < 0. z1 · z2 = z1 · z2 gia ¯ kˆje z1 . 'Estw f (x) = ax2 + bx + c ∈ R[x]. UpenjumÐzoume ìti an z ∈ C. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac.4. z . 'Estw f (x) ∈ R[x].3. ja prosdiorÐsoume t¸ra ìla ta anˆgwga polu¸numa tou R[x]. afoÔ (x − z)(x − z ) = x ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ sÔmfwna me thn 'Askhsh 2. ¯ ¯ z 2.124 2 DaktÔlioi plhroforeÐ ìti kˆje mh mhdenikì f (x) ∈ C[x] bajmoÔ n èqei akrib¸c n rÐzec (ìqi anagkastikˆ diakekrimènec) sto C. tou Jewr matoc to z eÐnai epÐshc rÐza.4. 'Ena apotèlesma pou mac bohjˆ na prosdiorÐzoume pijanèc rhtèc rÐzec enìc poluwnÔmou pou èqei akeraÐouc suntelestèc eÐnai to epìmeno. to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an den èqei kamiˆ pragmatik  rÐza. z z ∈ R. 'Estw z ∈ C−R. f (x) = fn xn + · · · + f1 x + f0 . ¯ h Prìtash 2. Qrhsimopoi¸ntac ta prohgoÔmena. ¯ eÐnai rÐza tou f (x). 'Estw z ∈ C mÐa rÐza tou f (x) ∈ R[x]. z2 ∈ C. Ja deÐxoume ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo.   • f (x) = ax2 + bx + c kai b2 − 4ac < 0. 2. to f (x) èqei mia rÐza z ∈ C. An o migadikìc arijmìc z eÐnai rÐza tou f (x). To f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] an kai mìno an • f (x) = ax + b. Allˆ parathroÔme ìti to (x − z)(x − z ) èqei pragmatikoÔc ¯ ¯ 2 − (z + z )x + z z kai z + z .10 Je¸rhma. Apì to 1. 1.3. An z ∈ R.11 3) èqoume ìti (x − z)(x − ¯ z )|f (x) sto C[x]. a = 0. ¯ Epeid  isqÔei z = z apì to Parˆdeigma 2. . z = a + bi(a. Apì thn Prìtash 2. Jewr¸ntac ìti f (x) ∈ C[x]. Tìte paÐrnoume: 0 = f (z) ⇒ 0 = f (z) = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = fn z n + · · · + f1 z + f0 = f (¯). tìte to f (x) den eÐnai anˆgwgo.5. 2. 'Estw t¸ra f (x) ∈ R[x] èna polu¸numo bajmoÔ ≥ 3. Apìdeixh. 'Eqoume z1 + z2 = z1 + z2 . Epeid  ¯ deg f (x) > 2 autì shmaÐnei ìti to f (x) den eÐnai anˆgwgo sto R[x].2 èqoume ìti (x − z)(x − z )|f (x) sto R[x]. Tìte suntelestèc. b ∈ R) tìte o suzug c tou z eÐnai z = a − bi.4. tìte kai o suzug c tou. 1.

±3. D¸ste èna parˆdeigma poluwnÔmou sto R[x] bajmoÔ 2004 pou den èqei pragmatikèc rÐzec. ApodeÐxte ìti kˆje f (x) ∈ R[x] perittoÔ bajmoÔ èqei mÐa toulˆqiston pragmatik  rÐza. s ∈ Z. a. 'Estw f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]. F = Z5 . SÔmfwna me thn prohgoÔmenh Prìtash oi upoy fiec rhtèc rÐzec tou f (x) eÐnai ±1. Epomènwc o akèraioc r diaireÐ ton a0 sn . se ginìmeno anag¸gwn. ìpou r. ParathroÔme ìti f (3) = 0. 6. F = Z11 e. Apì th sqèsh f r = 0 paÐrnoume s an rn + an−1 rn−1 s + · · · + a1 rsn−1 + a0 sn = 0. GiatÐ oi apant seic eÐnai diaforetikèc. s) = 1. 5. F = R b. exetˆzoume pr¸ta an to f (x) èqei rÐza sto Q. 3. ±6. s) = 1. Parˆdeigma. F = Q c.11 Prìtash.4 1. RÐzec PoluwnÔmwn 125 r ∈Q s 2. x2 − 7. . Gia na broÔme thn anˆlush tou f (x) = x3 − 3x2 + 2x − 6 ∈ Q[x] Ask seic 2.4. ±2. Apìdeixh. 4. F = C d.2. Me ìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti s|an . Apì ton Algìrijmo DiaÐreshc èqoume f (x) = (x − 3)(x2 + 2). An to eÐnai mÐa rÐza tou f (x). Pìsec rÐzec èqei to x2 − x sto Z10 . x2 − 7. 2. 2x3 + x2 + 2x + 2. µκδ(r. èqoume r|a0 . EÐnai fanerì ìti to x2 + 2 eÐnai anˆgwgo sto Q[x]. tìte r|a0 kai s|an . x3 − 9. Na brejeÐ èna polu¸numo f (x) ∈ R[x] bajmoÔ 4 pou af nei upìloipa 3 kai 4 ìtan diairejeÐ me ta x − 1 kai x − 2 antÐstoiqa. Epeid  µκδ(r. Gia poiouc pr¸touc p to x3 + 3x2 − 6x + 1 ∈ Zp [x] diaireÐtai me to x − 1. x2 − 7.4. Poia apì ta parakˆtw polu¸numa eÐnai anˆgwga epÐ tou F . Sto Z11 . Na brejeÐ to a ¸ste to upìloipo thc diaÐreshc tou x3 +2x2 −3ax+1 ∈ Q[x] me to x − 2 na eÐnai 1. 'Ara x − 3|f (x).

Na brejeÐ h paragontopoÐhsh tou x4 − 1 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn R. ApodeÐxte ìti S = {(x − 1)g(x)|g(x) ∈ R[x]}. ApodeÐxte ìti i. 10. 'Estw F èna s¸ma kai a1 . Upˆrqei akèraioc b tètoioc ¸ste 7 ≡ b2 mod 31. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ R[x]|f (1) = 0} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R[x]. Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x4 + x2 + 1 sto C an eÐnai gnwstì √ −1 + i 3 ìti mÐa rÐza tou eÐnai h . . 'Estw ζ = sun 2π 2π +ihm ∈ C ìpou n eÐnai ènac jetikìc akèraioc. 13. x5 + 3x4 + 2x + 1 ∈ Z5 [x] se ginìmeno anag¸gwn. 12. 9. Sumperˆnete ìti an ìti x (k + l)2π n ≥ 3 tìte sun = 0. AlhjeÔei ìti to stoiqeÐo 3 ∈ Z11 èqei tetragwnik  rÐza. ìpou k. 8. DeÐxte n n n − 1 = (x − 1)(x − ζ)(x − ζ 2 ) · · · (x − ζ n−1 ). Na brejoÔn oi rÐzec tou poluwnÔmou x3 − 4x2 + 6x − 4 sto C an eÐnai gnwstì ìti mÐa rÐza tou eÐnai h 1 − i. Z2 kai Z3 . 0<i<j<k<p . C. GiatÐ h apeikìnish R x → hmx ∈ R den eÐnai poluwnumik . 2 16. an diakekrimèna stoiqeÐa tou. . 0<i<j<p ij ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p > 3. 15. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh twn x4 + 2. 17. AlhjeÔei ìti to S eÐnai s¸ma. ii. kai ijk ≡ 0 mod p gia kˆje pr¸to arijmì p ≥ 5. 11. .126 2 DaktÔlioi 7. ApodeÐxte ìti to sÔnolo S = {f (x) ∈ F [x]|f (a1 ) = · · · = f (an ) = 0} eÐnai upodaktÔlioc tou F [x] kai ìti S = {(x − a1 ) · · · (x − an )g(x)|g(x) ∈ F [x]}. l ∈ N. Na brejeÐ èna polu¸numo sto Z5 [x] bajmoÔ to polÔ 4 pou epˆgei thn Ðdia apeikìnish Z5 → Z5 me aut n pou epˆgei to polu¸numo x9 +2x7 +3x3 +1. AkeraÐa perioq . . Poia eÐnai h paragontopoÐhsh tou x3 + 2x2 + x + 1 ∈ Z3 [x] se ginìmeno anag¸gwn. 14. n 0≤k<l≤n−1 18.

p pr¸toc. Na brejeÐ h anˆlush tou f (x) = x4 − 2x3 − 2x + 4 se ginìmeno anag¸gwn poluwnÔmwn epÐ twn swmˆtwn Q. ii. Na brejeÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou 98! me to 101 kai na deiqjeÐ ìti (50!)2 ≡ −1 mod 101. 2 21. ApodeÐxte ìti i. ii. .4. (p − 2)2 ≡ 1 mod p. 19. 4 mod 6. iii. . eÐnai anˆgwgo an kai mìno an den upˆrqoun a. b ∈ Z me p = a + b kai ab ≡ 1 mod p. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc tètoioc ¸ste p ≡ 3 mod 4. DeÐxte ìti to x − 1 diaireÐ to f (x) sto Z2 [x] an kai mìnon an to f (x) èqei ˆrtio pl joc mh mhdenik¸n suntelest¸n. EÐnai praktikìc katˆ th gn¸mh sac autìc o algìrijmoc.2. iii. . 22. ApodeÐxte ìti to x2 + x + 1 diaireÐ to (x + 1)n + xn + 1 sto C[x] an kai mìno an n ≡ 2. 12 22 32 . i. RÐzec PoluwnÔmwn Upìdeixh: Qrhsimopoi ste th sqèsh xp − x = p−1 i=0 (x 127 − i) ∈ Zp [x]. SuneqÐzontac thn prohgoÔmenh ergasÐa. . 24. iv. p−1 ! ≡ ±1 mod p. 20. p−1 2 2 ≡ 1 mod p. mporeÐte na breÐte ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 5 sto Z2 . R kai C. . 12 32 52 . DeÐxte ìti an deg f (x) > 1 kai to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z2 [x] tìte to f (x) èqei stajerì ìro to 1 kai èna perittì pl joc mh-mhdenik¸n suntelest¸n. KajorÐste ìla ta anˆgwga polu¸numa bajmoÔ ≤ 4 sto Z2 [x]. ApodeÐxte ìti to x2 + 1 ∈ Zp [x]. H ˆskhsh aut  aforˆ polu¸numa uperˆnw tou Z2 kai skiagrafeÐ èna algìrijmo pou prosdiorÐzei ta anˆgwga polu¸numa. 23.

[1] antÐstoiqa. a. tìte prokÔptoun oi pÐnakec gia ton Z2 .1. b} me prˆxeic pou orÐzontai apì touc pÐnakec + a b a a b b b a · a b a a a b a b EÔkola elègqoume ìti to R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo (to b). EÔkola apodeiknÔetai ìti to R wc proc th prìsjesh −b a kai ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai daktÔlioc (bl. JewroÔme t¸ra to daktÔlio Z2 kai touc antÐstoiqouc pÐnakec: + [0] [1] [0] [0] [1] [1] [1] [0] · [0] [1] [0] [0] [0] [1] [0] [1] ParathroÔme ìti an stouc pr¸touc pÐnakec “metonomˆsoume” ta stoiqeÐa a kai b se [0]. Ac upologÐsoume tic eikìnec tou ajroÐsmatoc kai tou ginomènou dÔo pinˆkwn. To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n C = {a + bi|a. Autì shmaÐnei ìti oi prˆxeic sto R eÐnai ousiastikˆ Ðdiec me tic antÐstoiqec prˆxeic sto Z2 kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. ìpwc eÐnai gia parˆdeigma oi daktÔlioi) eÐnai na apofanjoÔme an dÔo apì autˆ eÐnai “Ðdia”. . ìpwc lème. Parˆdeigma 2. JewroÔme to uposÔnolo R tou M2 (R) pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c a b . Ac doÔme èna polÔ aplì parˆdeigma. MetaxÔ tou R kai C upˆrqei h 1 − 1 kai epÐ apeikìnish φ:R a b −b a → a + bi ∈ C. Sunep¸c oi R kai Z2 èqoun tic Ðdiec idiìthtec wc daktÔlioi kai epomènwc den upˆrqei lìgoc diˆkris c touc. (Akrib c orismìc dÐnetai parakˆtw). Ac doÔme t¸ra èna ˆllo parˆdeigma. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai.11 5). b ∈ R. sunìlwn pou eÐnai efodiasmèna me mÐa   perissìterec prˆxeic.128 2 DaktÔlioi 2.5 OmomorfismoÐ kai Ide¸dh OmomorfismoÐ daktulÐwn 'Ena apì ta pio basikˆ erwt mata pou sunantˆme sth melèth algebrik¸n susthmˆtwn (dhlad . isìmorfoi. b ∈ R} me tic sun jeic prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc. 'Estw to sÔnolo R = {a.

C) kajorÐzontai pl rwc apì tic prˆxeic sto C (antÐstoiqa. .2.5. φ a b −b a c d −d c =φ ac − bd ad + bc −(ad + bc) ac − bd = (ac − bd) + (ad + bd)i = (a + bi)(c + di) =φ Dhlad  èqoume a b −b a φ c d −c d . ·) kai (S. Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. b ∈ R isqÔoun φ(a + b) = φ(a) ⊕ φ(b) kai φ(a · b) = φ(a) ∗ φ(b) An epiplèon h φ eÐnai epÐ (antÐstoiqa. isìmorfoi. 2. 1-1) ja onomˆzetai epimorfismìc (antÐstoiqa. tìte oi prˆxeic twn R kai −b a C eÐnai ousiastikˆ oi Ðdiec kai to mìno pou allˆzei eÐnai o sumbolismìc twn stoiqeÐwn. ⊕. monomorfismìc). an tautÐsoume ton pÐnaka A = a b me ton migadikì arijmì φ(A) = a + bi. B ∈ R. 'Estw (R. 'Enac omomorfismìc daktulÐwn onomˆzetai isomorfismìc an eÐnai 1-1 kai epÐ apeikìnish.5. Mia apeikìnish φ : R → S onomˆzetai omomorfismìc daktulÐwn an gia kˆje a. Epeid  h φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. +. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 'Eqoume 129 φ a b −b a + c d −d c =φ a+c b+d −(b + d) a + c = (a + c) + (b + d)i = (a + bi) + (a + d)i =φ kai a b −b a +φ c d −c d . ∗) dÔo daktÔlioi. dhlad  apì th skopiˆ thc melèthc twn idiot twn twn prˆxewn twn R kai C. R). φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. Apì th skopiˆ thc 'Algebrac. Oi daktÔlioi autoÐ eÐnai.1 Orismìc. den upˆrqei lìgoc diˆkrishc twn R kai C. φ(A + B) = φ(A) + φ(B). sumperaÐnoume ìti oi prˆxeic sto R (antÐstoiqa. ìpwc lème.

1.2 ParadeÐgmata. ϕ(a) = [0] kai ϕ(b) = [1]. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Epeid  kˆje algebrikì sÔsthma eÐnai èna sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. H apeikìnish ∈ M2 (R) o daktÔlioc tou ParadeÐgmatoc 2.5. h tautotik  apeikìnish R → R. S h apeikìnish R → S . r → r. b} o daktÔlioc pou eÐdame sthn arq  aut c thc Paragrˆfou. ϕ(a + bi) = a − bi. φ = a + bi ∈ C eÐnai ènac isomorfismìc ìpwc eÐdame pio pˆnw. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ ϕ((a + bi) + (c + di)) = ϕ((a + c) + (b + d)i) = (a + c) − (b + d)i = (a − bi) + (c − di) = ϕ(a + bi) + ϕ(c + di) kai ϕ((a + bi)(c + di)) = ϕ((ac − bd) + (ad + bc)i) = (ac − bd) − (ad + bc)i = (a − bi)(c − di) = ϕ(a + bi)ϕ(c + di). oi apeikonÐseic pou meletˆme sthn 'Algebra eÐnai sun jwc tètoiec pou diathroÔn tic prˆxeic twn algebrik¸n susthmˆtwn.130 2 DaktÔlioi Sqìlio Blèpoume ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn “diathroÔn tic prˆxeic”. 3) Gia kˆje daktÔlio R. . ϕ : R → Z2 . 2) 'Estw R = {a. 4) H apeikìnish ϕ : C → C. Gia kˆje dÔo daktulÐouc R. H apeikìnish. 2. 1) 'Estw R = a b −b a 5). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou onomˆzetai o tetrimmènoc omomorfismìc (  mhdenikìc omomorfismìc). UpenjumÐzoume ìti mia anˆlogh perÐptwsh èqoume sunant sei sth Grammik  'Algebra me tic grammikèc apeikonÐseic dianusmatik¸n q¸rwn. r → 0S .11 a b −b a ϕ : R → C. Ja doÔme parakˆtw ìti oi omomorfismoÐ daktulÐwn eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “sugkrÐnoume” dÔo daktulÐouc kai eidikˆ oi isomorfismoÐ eÐnai èna mèso me to opoÐo mporoÔme na “tautÐzoume” dÔo daktulÐouc.

kai Mn (Z) → Mn (Q). √ Prˆgmati. 'Ara aut  eÐnai isomorfismìc. Prˆgmati. Gia na to doÔme autì. èstw a + b 2 = 0. b ∈ Z}. ParathroÔme ìti o ϕ den eÐnai monomorfismìc ìtan n = 0. b ∈ Z èqoume ϕ(a + b) = [a + b] = [a] + [b] = ϕ(a) + ϕ(b). eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn allˆ ìqi epimorfismoÐ. kai √ √ √ ϕ (a + b 2)(c + d 2) = ϕ(ac + 2bd + (ad + bc) 2) √ = ac + 2bd − (ad + bc) 2 √ √ = (a − b 2)(c − d 2) √ √ = ϕ(a − b 2)ϕ(c − d 2). ϕ(a) = [a] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. ϕ(ab) = [ab] = [a][b] = ϕ(a)ϕ(b). ìpwc sto prohgoÔmeno parˆdeigma. An b = 0. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 131 Epiplèon eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ. tìte a = 0.Parˆgrafo 1. Tèloc eÐnai fanerì ìti h ϕ eÐnai epÐ kai katˆ sunèpeia eÐnai isomorfismìc. A → A. pr¸ta parathroÔme ìti an a. a → a. tìte √ a + b 2 = 0 ⇔ a = b = 0. afoÔ eÐnai epÐ kai gia kˆje a.2). ϕ(a+b 2) = a−b 2. pou eÐnai ˆtopo (bl. b ∈ Z. 7) H apeikonÐseic Z → Q. √ √ √ 5) 'Estw o daktÔlioc Z[ 2] = {a+b 2|a. . Epomènwc √ √ √ √ ϕ(a + b 2) = ϕ(c + d 2) ⇒ a − b 2 = c − d 2 √ ⇒ a − c + (d − b) 2 = 0 ⇒ a − c = d − b = 0 √ √ ⇒ a = c kai b = d ⇒ a + b 2 = c + d 2. Epiplèon o ϕ eÐnai 1 − 1.2. tìte √ 2 = −a/b ∈ Q. èqoume √ √ √ ϕ(a + b 2 + c + d 2) = ϕ(a + c + (b + d) 2) √ = a + c − (b + d) 2 √ √ = ϕ(a + b 2) + ϕ(c + d 2).5. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. 6) H apeikìnish ϕ : Z → Zn . H apeikìnish ϕ : Z[ 2] → √ √ √ Z[ 2]. An b = 0.

'Estw R = R. giatÐ an f (x) ∈ Zp [x].6). 9) Omomorfismìc ektÐmhshc. ϕ(f ) = f (c). Tìte h ψ den eÐnai epÐ. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.4. afoÔ eÐnai epÐ (giatÐ. Ac exetˆsoume an h ψ eÐnai 1 − 1   epÐ se orismènec peript¸seic. h ekjetik  apeikìnish R a → ea ∈ R den eÐnai poluwnumik . apì to Mikrì Je¸rhma tou Fermat èqoume ψ(xp − x) = 0. H apeikìnish r onomˆzetai h ektÐmhsh sto r. 11) JewroÔme touc upodaktulÐouc tou M2 (Z). EÔkola epalhjeÔetai ìti h r eÐnai ènac epimomorfismìc daktulÐwn (bl. Gia kˆje r ∈ R. JewroÔme to daktÔlio F (R. 'Estw t¸ra R = Zp . O ψ eÐnai 1 − 1. Autì prokÔptei apì to Pìrisma 2. orÐzoume thn apeikìnish r : R[x] → R. Tìte h apeikìnish ϕ : R → R. Tìte h ψ eÐnai epÐ. tìte ψ(f (x)) = ψ(f (x) + xp − x). afoÔ. R) o daktÔlioc twn sunart sewn R → R. (Bl. Prˆgmati.) kai gia kˆje f.2. 'Omwc h ψ den eÐnai 1 − 1.132 2 DaktÔlioi 8) 'Estw R = F (R. R = kai a 0 0 a ∈ M2 (Z) a 0 0 a → S = a 0 0 0 smìc. eÐnai ènac isomorfismìc . opìte ψ(f (x) + xp − x) = ψ(f (x)) + ψ(xp − x) = ψ(f (x)).2. gia parˆdeigma.6 èpetai ìti h apeikìnish ψ : R[x] ¯ f (x) → f ∈ F (R. R) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. a 0 0 a → a 0 0 0 . p pr¸toc. Apì thn Parat rhsh 2.6 4)). R) twn apeikonÐsewn R → R. . 'Estw c ∈ R. H apeikìnish R → M2 (Z).9. eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai epimorfi- H apeikìnish R → S . Parat rhsh 2. a 0 0 0 ∈ M2 (Z) . Efarmog  2. 10) 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. g ∈ R èqoume ϕ(f + g) = (f + g)(c) = f (c) + g(c) = ϕ(f ) + ϕ(g) kai ϕ(f g) = (f g)(c) = f (c)g(c) = ϕ(f )ϕ(g).2. f (x) → f (r).

12) 'Estw R = a 0 ∈ M2 (Z) . 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. . pou sumbolÐzoume me [f ]B . gia kˆje m ∈ Z kai a ∈ R • ϕ(an ) = ϕ(a)n . opìte eÐnai ènac isomorfismìc. . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh daktulÐwn. Sunep¸c h apeikìnish L(V. gia kˆje a1 . èstw B mÐa diatetagmènh bˆsh tou V . f → [f ]B . . ϕ(an ). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte isqÔoun ta parakˆtw: • ϕ(0R ) = 0S • ϕ(−a) = −ϕ(a) gia kˆje a ∈ R • ϕ(a1 + · · · + an ) = ϕ(a1 ) + · · · + ϕ(an ). an ∈ R. EpÐshc oi apeikonÐseic R → Z. g ∈ L(V. . V ) → Mn (R). gia kˆje jetikì akèraio n kai a ∈ R.5. a 0 0 0 → a eÐnai isomorfismoÐ daktulÐwn. . b) eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn.2. an ) = ϕ(a1 ) . V ). 0 b 13) 'Estw V ènac peperasmènhc diˆstashc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc kai èstw n h diˆstas  tou. . gia thn pr¸th sqèsh parathroÔme ìti 0R + 0R = 0R kai ˆra ϕ(0R + 0R ) = ϕ(0R ). . . n ≥ 1 • ϕ(a1 . Ac doÔme t¸ra merikèc aplèc idiìthtec twn omomorfism¸n. kai S → Z. Prˆgmati. . Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn L(V. Gia th deÔterh sqèsh èqoume 0S = ϕ(0R ) = . V ) antistoiqeÐ ènac n × n pragmatikìc pÐnakac. . UpenjumÐzoume apì th Grammik  'Algebra ìti se kˆje f ∈ L(V. EÔkola apodeÐknÔetai ìti o R eÐ0 b nai ènac upodaktÔlioc tou M2 (Z) kai ìti h apeikìnish R → Z × Z. Prˆgmati. . gia kˆje a1 . dhlad  ϕ(0R ) + ϕ(0R ) = ϕ(0R ) kai epomènwc ϕ(0R ) = 0S lìgw tou nìmou thc diagraf c. V ) → Mn (R). n ≥ 1 • ϕ(ma) = mϕ(a). 133 a 0 0 a → a. a 0 → (a. (Bl. H apeikìnish aut  eÐnai 1 − 1 kai epÐ. an ∈ R. . [4]). kai isqÔoun oi idiìthtec [f + g]B = [f ]B + [g]B [f ◦ g]B = [f ]B [g]B gia kˆje f.

[a]n ) = ([b]m . EpishmaÐnoume ìti aut  eÐnai periori- . Autì eÐnai ˆtopo. Prˆgmati. [a+b]n ) = ([a]m . Epeid  ta sÔnola Zmn kai Zm × Zn èqoun to Ðdio peperasmèno pl joc stoiqeÐwn kai h ψ : Zmn → Zm × Zn eÐnai 1 − 1. tìte kx = ([ka]m . sumperaÐnoume ìti h ψ eÐnai kai epÐ. n dÔo jetikoÐ akèraioi. n → (n. tìte kai o S perièqei monadiaÐo stoiqeÐo kai epiplèon èqoume ϕ(1R ) = 1S . Telikˆ h ψ eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati. EÔkola apodeiknÔetai ìti aut  eÐnai mia apeikìnish. 'Estw ([a]m . [kb]n ) = ([0]m . [a]mn → ([a]m . den eÐnai aparaÐthto na isqÔei ϕ(1R ) = 1S . H upìjesh µκδ(m. Epeid  d > 1. [b]n ) = ψ([a]mn )+ψ([b]mn ). An oi R kai S perièqoun monadiaÐa stoiqeÐa.) kai ˆra [e]mn = [0]mn . afoÔ h ψ eÐnai 1 − 1 kai [e]mn = [0]mn . n. [a]n )+ ([b]m . 'Estw m. [b]n ). sumperaÐnoume ìti to ϕ(1R ) eÐnai to monadiaÐo stoiqeÐo tou S . Prˆgmati. [b]n ).134 2 DaktÔlioi ϕ(a + (−a)) = ϕ(a) + ϕ(−a). kai ìmoia ψ([a]mn [b]mn ) = ψ([a]mn )ψ([b]mn ). ψ([e]mn ) = ψ(e[1]mn ) = eψ([1mn ]) = 0Zm ×Zn = ψ([0]mn ). Tìte m|a−b kai n|a−b. H ψ eÐnai ènac omomorfismìc afoÔ ψ([a]mn +[b]mn ) = ψ([a+b]mn ) = ([a+b]m . Ja fjˆsoume se ˆtopo.1 eÐqame jewr sei mia apeikìnish U (Zmn ) → U (Zm ) × U (Zn ). Epeid  µκδ(m. 'Ara [a]mn = [b]mn kai h φ eÐnai 1 − 1. An ìmwc o ϕ eÐnai epimorfismìc kai o R perièqei monadiaÐo stoiqeÐo. 'Estw t¸ra ìti d = µκδ(m. Epeid  h ϕ eÐnai epÐ. opìte ϕ(−a) = −ϕ(a) pˆli lìgw tou nìmou thc diagraf c. n) = 1 qrhsimopoi jhke gia na apodeÐxoume ìti h ψ eÐnai 1 − 1. 2) UpenjumÐzoume ìti sthn apìdeixh thc Prìtashc 1. an r ∈ R tìte ϕ(r) = ϕ(r1R ) = ϕ(r)ϕ(1R ) kai ìmoia ϕ(r) = ϕ(1R )ϕ(r). n). JewroÔme thn antistoiqÐa Efarmog  ψ : Zmn → Zm × Zn . ìpwc faÐnetai sto parˆdeigma Z → Z × Z. Prˆgmati. 'Omwc ψ([e]mn ) = ψ([0]mn ).6. [a]n ). Ja deÐxoume t¸ra ìti h ψ eÐnai 1 − 1. n tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ Zm × Zn èqoume kx = 0Zm ×Zn . n) > 1 kai ψ : Zmn → Zm × Zn ènac isomorfismìc daktulÐwn. n) = 1. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn → Zm × Zn an kai mìno an µκδ(m. 0). Qreiazìmaste mÐa parat rhsh: An k ∈ Z eÐnai èna koinì pollaplˆsio twn m. [0]n ).2. 'Estw t¸ra e = κπ(m. Parathr seic 1) H apeikìnish ψ : Zmn → Zm × Zn sthn prohgoÔmenh Efarmog  eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn gia kˆje jetikoÔc akeraÐouc m. n) = 1. Oi epìmenec dÔo sqèseic apodeiknÔontai eÔkola me epagwg  sto n. Oi teleutaÐec dÔo sqèseic prokÔptoun ˆmesa apì tic prohgoÔmenec. an x = ([a]m . èqoume e < mn (afoÔ mn = de ìpwc eÐdame sthn Parˆgrafo 1. èstw ìti µκδ(m. n) = 1. èqoume mn|a−b.

OmomorfismoÐ kai Ide¸dh smìc thc ψ sto U (Zmn ). = 2) 'Estw ìti upˆrqoun isomorfismoÐ daktulÐwn R ∼ S kai S ∼ T . 'Estw s1 . 2) Af noume san ˆskhsh thn apìdeixh ìti h sÔnjesh dÔo isomorfism¸n eÐnai isomorfismìc. isìmorfoc me to S kai ja grˆfoume R ∼ S .2. Tìte = = upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ T . r2 ∈ R me si = ϕ(ri ). 2. i = 1. ja lème ìti o R eÐnai 2. ArkeÐ na deÐxoume ìti aut  eÐnai omomorfismìc. = An upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S . . kai ϕ−1 (s1 s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 )ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 r2 )) = r1 r2 = ϕ−1 (s1 )ϕ−1 (s2 ). Sqìlio TonÐsame prohgoumènwc ìti sthn 'Algebra isìmorfoi daktÔlioi jewroÔntai “Ðdioi”. EÔkola diapist¸noume ìti kai h ϕ−1 eÐnai isomorfismìc daktulÐwn: Prˆgmati h ϕ−1 eÐnai 1-1 kai epÐ. Tìte upˆrqoun r1 . Qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh Efarmog  kai epagwg  sto r mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi daktÔlioi Zn kai Zpn1 × · · · × Zpnr r 1 eÐnai isìmorfoi. opìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish ϕ−1 : S → R. Tìte upˆrqei = ènac isomorfismìc daktulÐwn S ∼ R. = Apìdeixh. . 135 'Estw n > 1 ènac jetikìc akèraioc kai n = pn1 . pnr h anˆlus  tou se r 1 ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn. kai èqoume ϕ−1 (s) = r an kai mìno an s = ϕ(r). 1) 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. Sunep¸c eÐnai eÔlogo to er¸thma me poio trìpo mporoÔme na apofanjoÔme an dÔo daktÔlioi R. s2 ∈ S . Epomènwc ϕ−1 (s1 + s2 ) = ϕ−1 (ϕ(r1 ) + ϕ(r2 )) = ϕ−1 (ϕ(r1 + r2 )) = r1 + r2 = ϕ−1 (s1 ) + ϕ−1 (s2 ). S eÐnai   den eÐnai isìmorfoi. 1) 'Estw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R ∼ S . Isìmorfoi daktÔlioi èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn.3 Prìtash. allˆ kai pollèc ˆllec .5. H apeikìnish ϕ eÐnai 1-1 kai epÐ.5. Af noume thn apìdeixh san ˆskhsh.

b ∈ Z . tìte èqoume (ϕ( 2)) = ϕ(( 2)2 ) = ϕ(2) = ϕ(1 + 1)√ 2ϕ(1) = 2. s¸ma. o Z[ 2] den èqei mhdenodiairètec afoÔ eÐnai upodaktÔlioc enìc s¸matoc. EpÐshc oi Z[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a. Gia parˆdeigma. ϕ( 2) = ± 2 . 2 2 2 2 2 −2 −2 2 = 0 0 0 0 . b ∈ Z . Gia parˆdeigma. Allˆ to ± 2 den an kei sto Z[ 3] (giatÐ. √ √ √ √ 2. akeraÐa perioq ) tìte kai o ˆlloc eÐnai metajetikìc (antÐstoiqa.). Sunep¸c an apì dÔo daktulÐouc mìno o ènac èqei kˆpoia apì tic prohgoÔmenec idiìthtec sumperaÐnoume ìti autoÐ den eÐnai isìmorfoi. eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish a + b 2 → 2b a √ eÐnai ènac isomorfismìc. b ∈√ . afoÔ ϕ(i) ∈ R. an ènac apì dÔo isìmorfouc daktulÐouc eÐnai metajetikìc (s¸ma. 2b a √ Prˆgmati. √ 3. akeraÐa perioq ). giatÐ an ϕ √Z[ 2] → Z[ 3] eÐnai ènac isomorfi: √ 2 smìc. 'Omwc. den eÐnai pˆnta profanèc poia idiìthta prèpei na exetˆsoume sthn prospˆjeia apìdeixhc ìti dÔo daktÔlioi den eÐnai isìmorfoi. Ac doÔme merikˆ aplˆ paradeÐgmata. oi Z kai Q den eÐnai isìmorfoi (an kai èqoun to Ðdio pl joc stoiqeÐwn wc ˆpeira arijm sima sÔnola) afoÔ o Z den eÐnai s¸ma. . O daktÔlioc Z[ 2] eÐnai isìmorfoc me ton a b 2b a |a. = √ √ √ Sunep¸c. Z[ 3] = {a + b 3 ∈ R|a.136 2 DaktÔlioi koinèc idiìthtec. C den eÐnai isìmorfoi giatÐ an ϕ : C → R eÐnai ènac isomorfismìc èqoume −1 = −ϕ(1) = ϕ(−1) = ϕ(i2 ) = (ϕ(i))2 pou eÐnai ˆtopo. gia parˆdeigma. √ a b Prˆgmati. en¸ o R èqei afoÔ. 'Omwc o daktÔlioc Z[ 2] den eÐnai isìmorfoc me ton a 2b R= |a. ParadeÐgmata 1. Oi R. 'Allec idiìthtec pou diathroÔntai apì isomorfismoÔc upˆrqoun sthn 'Askhsh 1. b ∈ Z} √ Z} den eÐnai isìmorfoi. Sto pr¸to parˆdeigma qrhsimopoi same to gegonìc ìti h exÐswsh x2 = −1 den èqei lÔsh sto R kai sto deÔtero ìti h exÐswsh x2 = 2 √ den èqei lÔsh sto Z[ 3].

ParathroÔme ˜ ìti sto Z3 . èstw ìti upˆrqoun jetikoÔ bajmoÔ polu¸numa g(x). Gia parˆdeigma o Zm eÐnai omomorfik  eikìna tou Z kai o R eÐnai omomorfik  eikìna tou R[x] (bl antÐstoiqa ta ParadeÐgmata 2. g(x) ∈ R[x]. èstw m = 3. ϕ(h(x)) eÐnai monikˆ kai ˜ ˜ deg ϕ(g(x)) = deg g(x). ìpou ϕ : Z[x] → Zm [x] eÐnai h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm sto Z[x].2. ˜ ˜ Apì to 1 èqoume epÐshc ìti ϕ(f (x)) = ϕ(g(x))ϕ(h(x)). MporoÔme na upojèsoume ìti ta g(x). 3. Tìte to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x] an upˆrqei m > 0 tètoio ¸ste to ϕ(f (x)) eÐnai anˆgwgo sto ˜ Zm [x]. S eÐnai daktÔlioi ja lème ìti o S eÐnai omomorfik  eikìna tou R an upˆrqei ènac epimorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S .5. ShmeÐwsh An epilègame m = 5. ˜ Prˆgmati. Prˆgmati. .2 6) kai 9). OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 137 An R. Tìte ta ϕ(g(x)). to x3 + x2 − 1 den èqei rÐza kai epeid  o bajmìc tou eÐnai 3 sumperaÐnoume ìti autì eÐnai anˆgwgo sto Z3 [x].5. thn 3. Efarmog  ('Ena krit rio gia anˆgwga polu¸numa) 1. tìte to ϕ(f (x)) = x3 − 2 den eÐnai ˜ anˆgwgo sto Z5 [x] afoÔ èqei mia rÐza sto Z5 . Apì to 2 èpetai ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto Z[x]. me eÔkolouc upologismoÔc epalhjeÔetai ìti ϕ(f (x) + g(x)) = ϕ(f (x)) + ϕ(g(x)) kai ˜ ˜ ˜ ϕ(f (x)g(x)) = ϕ(f (x))ϕ(g(x)) ˜ ˜ ˜ gia kˆje f (x). H ϕ onomˆzetai h epèktash thc ϕ sto R[x] ˜ 2. Epeid  to ϕ(f (x)) ˜ ˜ ˜ ˜ eÐnai anˆgwgo katal goume se ˆtopo. Prˆgmati. deg ϕ(h(x)) = deg h(x). h(x) ∈ Z[x] me f (x) = g(x)h(x). To f (x) = x3 + 10x2 + 30x − 1027 ∈ Z[x] eÐnai anˆgwgo. Tìte ϕ(f (x)) = x3 + x2 − 1. Sunep¸c gia autìn ton m to krit rio den mporeÐ na efarmosteÐ. h(x) eÐnai monikˆ. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. ϕ(rm xm + · · · + r0 ) = ϕ(rm )xm + · · · + ϕ(r0 ) ˜ ˜ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . Tìte h apeikìnish ϕ : R[x] → S[x]. 'Estw f (x) ∈ Z[x] èna monikì polu¸numo. tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S .

allˆ mÐa omomorfik  eikìna tou. o daktÔlioc Z × M2 (Z) den eÐnai metajetikìc. eÐnai to mZ. m ∈ N. Prˆgmati. Pio genikˆ. f (x) → f (0). EpÐshc. O pur nac tou omomorfismoÔ Z[x] → Z. Sunep¸c an mÐa omomorfik  eikìna tou R den eÐnai metajetikìc daktÔlioc.10 èpetai ìti o ker ϕ eÐnai upodaktÔlioc tou R. ParadeÐgmata 1. tìte kai o S eÐnai metajetikìc. b . H apìdeixh gia thn Imϕ eÐnai parìmoia. 'Allec tètoiec idiìthtec upˆrqoun sthn 'Askhsh 2. kai to uposÔnolo tou S Imϕ = {ϕ(r)|r ∈ R}. EpÐshc. Gia parˆdeigma. b ∈ ker ϕ. ParathroÔme ìti autˆ eÐnai mh kenˆ. OrÐzoume to uposÔnolo tou R ker ϕ = {r ∈ R|ϕ(r) = 0S }. Prˆgmati. ϕ(ab) = ϕ(a)ϕ(b) = 0S 0S = 0S . o Z. S èqoun kˆpoiec koinèc idiìthtec.138 2 DaktÔlioi Sqìlio 'Estw ìti o daktÔlioc S eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. opìte ab ∈ ker ϕ. apì th sqèsh ϕ(0R ) = 0S èpetai ìti 0R ∈ ker ϕ kai 0S ∈ Imϕ. en¸ h eikìna eÐnai to Z. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. Gia parˆdeigma. an o R eÐnai metajetikìc. Se kˆje omomorfismì daktulÐwn ja antistoiqÐsoume t¸ra dÔo ˆllouc daktulÐouc. tìte kai o R den eÐnai metajetikìc. c . Gia parˆdeigma. a b [a] [b] [0] [0] 'Eqoume ker ϕ = ∈ M2 (Z) = = c d [c] [d] [0] [0] ma mb a . èstw a. eÐnai. H apeikìnish ϕ : M2 (Z) → M2 (Zm ). o Z den eÐnai s¸ma allˆ h omomorfik  tou eikìna Zp (p pr¸toc) eÐnai.1. opìte a − b ∈ ker ϕ. eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn pou èqoun stajerì ìro Ðso me mhdèn. O ker ϕ eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai h Imϕ ènac upodaktÔlioc tou S . èstw ψ : mc md . Apì thn Prìtash 2. S na diafèroun ousiastikˆ. ìpou ϕ a b c d = [a] [b] [c] [d] eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. 'Omwc eÐnai dunatìn oi R. o pur nac tou omomorfismoÔ Z → Zm . a → [a]. 'Eqoume ϕ(a − b) = ϕ(a) − ϕ(b) = 0S − 0S = 0S . Tìte oi R. To ker ϕ onomˆzetai o pur nac thc ϕ kai to Imϕ h eikìna thc ϕ. d ∈ Z = M2 (mZ).

Prˆgmati.4. Kaj¸c (ψ ◦ ϕ)(r) = ψ(ϕ(r)) ∈ Imψ . An ϕ(r) = 0S . OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 139 R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. an ϕ : R → S eÐnai ènac omomorfismìc metaxÔ dÔo daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa tètoioc ¸ste ϕ(1R ) = 1S . [b]) eÐnai to sÔnolo Z×mZ = {(a.2 9)) a : R[x] → R. Tìte ker ϕ = {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ Z[x]|m|ai ˜ gia kˆje i}.5.2. èqoume Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . O pur nac tou omomorfismoÔ Z × Z → Z × Zm . mb) ∈ Z×Z|a. b ∈ Z}. 2. h epèktash tou fusikoÔ epimorfismoÔ ˜ ϕ : Z → Zm . 'Estw f (x) ∈ ker a . (aij ) → (ψ(aij )) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn me ker ϕ = {(aij ) ∈ Mn (R)|aij ∈ ker ψ} = Mn (ker ψ). f (x) → f (a) eÐnai to sÔnolo I = {(x − a)g(x)|g(x) ∈ R[x]}.3 1)). O pur nac tou omomorfismoÔ ektÐmhshc (bl. a → [a]. Tìte f (a) = 0 kai epomènwc x − a|f (x) (ShmeÐwsh 2. 'Estw ϕ : R → S kai ψ : S → T dÔo omomorfismoÐ daktulÐwn. tìte ψ(ϕ(r)) = ψ(0S ) = 0T kai ˆra r ∈ ker(ψ ◦ ϕ). 'Eqoume ta ex c • O omomorfismìc ψ ◦ϕ eÐnai tetrimmènoc an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ • ker ϕ ⊆ ker(ψ ◦ ϕ) • Im(ψ ◦ ϕ) ⊆ Imψ . 'Estw ϕ : Z[x] → Zm [x]. Tìte h sÔnjesh ψ ◦ ϕ : R → T eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. Parˆdeigma 2. gia kˆje r ∈ R. Pio genikˆ. Tìte h apekìnish ϕ : Mn (R) → Mn (S). [b]) ∈ Z × Zm }. dhlad  an kai mìno an Imϕ ⊆ ker ψ . b) → (0. 3. 4. tìte gia ton pur na thc epèktashc ϕ : R[x] → S[x] èqoume ker ϕ = ˜ ˜ {an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]|ai ∈ ker ϕ gia kˆje i}. H eikìna tou omomorfismoÔ autoÔ eÐnai to sÔnolo {(0. Sunep¸c ker a = I . Prˆgmati. h sqèsh I ⊆ ker a eÐnai profan c. 5. 'Estw R mÐa akeraÐa perioq  kai a ∈ R. èqoume ψ(ϕ(r)) = 0 gia kˆje r ∈ R an kai mìno an ϕ(r) ∈ ker ψ gia kˆje r ∈ R. .5. m ∈ N. (a. 'Ara f (x) ∈ I kai ker a ⊆ I .

Parˆdeigma Oi apeikonÐseic ϕ : Z × Z → Z × Z. 0). Tìte o ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an ker ϕ = {0R }. dhlad  ϕ(r − r ) = 0S . ϕ(ra) = ϕ(r)ϕ(a) = ϕ(r)0S = 0S . Gia ton lìgo autì dÐnoume ton ex c orismì. IsqÔei Imϕ = Q×Q. b). AntÐstrofa. O ψ den eÐnai monomorfismìc. b) ∈ Z×Z} = {0}×Z. Prˆgmati. paÐrnoume r = 0R .1) = {f (x) ∈ Q[x]|x(x − 1)|f (x)} (Parˆdeigma 2.4. Apì thn teleutaÐa sqèsh èqoume ϕ(r) − ϕ(r ) = 0S . f (x) → (f (0).3. a). epeid  h apeikìnish ϕ eÐnai 1-1. b) → (a. Mia apì tic idiìthtec tou pur na enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai ìti autìc eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R. H apeikìnish 2 DaktÔlioi ϕ : Q[x] → Q × Q. opìte r = r . ψ : Z × Z → Z × Z.11 2)) = {x(x − 1)g(x)|g(x) ∈ Q[x]}. Sunep¸c ker ϕ = {0R }. ìpwc ja diapist¸soume sthn epìmenh Parˆgrafo. Gia ton pur na èqoume ker ϕ = {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = f (1) = 0} = {f (x) ∈ Q[x]|x|f (x) kai x − 1|f (x)} (Je¸rhma 2.4 Prìtash. Tìte ϕ(r) = 0S = ϕ(0R ) kai. f (1)) eÐnai ènac omomorfismìc. èstw ker ϕ = {0R } kai ϕ(r) = ϕ(r ). Oi upodaktÔlioi tou R pou èqoun thn prohgoÔmenh idiìthta paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth tou R. SÔmfwna me thn epìmenh prìtash o ker ϕ kajorÐzei to an o ϕ eÐnai monomorfismìc. 'Omoia èqoume ar ∈ ker ϕ. Ja doÔme sth sunèqeia ìti o pur nac èqei endiafèrousec idiìthtec. b) ∈ Q × Q èqoume ϕ((b − a)x + a) = (a. giatÐ dojèntoc tou (a. Gia ton ψ èqoume ker ψ = {(0. Mˆlista o ϕ eÐnai isomorfismìc. . Sunep¸c r − r ∈ ker ϕ = {0R }. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. 'Estw ìti o ϕ eÐnai monomorfismìc kai r ∈ ker ϕ. Apìdeixh. Mia ˆllh idiìthta tou ker ϕ eÐnai ìti Ide¸dh r ∈ R kai a ∈ ker ϕ ⇒ ra ∈ ker ϕ kai ar ∈ ker ϕ.5. 'Eqoume ker ϕ = {(0. (a. ìpwc eÐdame prin. opìte ra ∈ ker ϕ. (a. 0)} kai sunep¸c o ϕ eÐnai monomorfismìc. 2.140 6. eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. b) → (b.

5. 4. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai upodaktÔlioc tou R. To I = {[0]. 1. 5. To {ra ∈ R|r ∈ R} onomˆzetai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai sumbolÐzetai suqnˆ me < a >. to I eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ tou ParadeÐgmatoc 2. o upodaktÔlioc Z tou Q den eÐnai ide¸dec tou Q. y)f (x. 'Ara f (x.5. kˆje ide¸dec tou Z eÐnai thc morf c nZ (bl. [2]. [8]} sto Z10 eÐnai èna ide¸dec.1. Prˆgmati. Tìte to sÔnolo {ra ∈ R|r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to a. giatÐ diaforetikˆ ja eÐqame 1/2 = (1/2)1 ∈ Z. Epeid  x ∈ I èqoume x = g(x. y) = cx   f (x. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R. an ra. Prˆgmati. To ide¸dec I tou C[x.5 Orismìc. sa ∈ I kai t ∈ R. c ∈ C − {0}. I eÐnai to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to [2].2 8). 3. Gia R = Z kai a = n. [6]. tìte ra − sa = (r − s)a ∈ I kai t(ra) = (tr)a ∈ I . èstw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai a ∈ R. [4]. Mˆlista. To sÔnolo I = {f ∈ R|f (c) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R. Prˆgmati. Parat rhsh SugkrÐnontac ton prohgoÔmeno Orismì me thn Prìtash 2. dhlad  I =< [2] >. 'Estw R ènac daktÔlioc.10. y) ∈ C[x. 'Estw R = F (R. Ide¸dh tou daktulÐou R eÐnai to Ðdio to R kai to sÔnolo {0R } pou onomˆzetai mhdenikì ide¸dec. y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro den eÐnai kÔrio. ParathroÔme ìti sto parˆdeigma autì èqoume I =< [2] >=< [4] >=< [6] >=< [8] >. y) >. GenikeÔontac lÐgo to prohgoÔmeno parˆdeigma. y) gia kˆpoio g(x.1. a ∈ I ⇒ ra ∈ I kai ar ∈ I .2.6 ParadeÐgmata. R) kai c ∈ R.5. èqoume < n >= nZ. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 141 2. EpÐshc a = 1 a ∈ I . y) = c. èstw I =< f (x.5. 6. Mˆlista. To nZ eÐnai èna ide¸dec tou Z.5). Gia parˆdeigma. 'Ena mh kenì uposÔnolo I tou R onomˆzetai ide¸dec tou R an isqÔoun oi idiìthtec • a. Autì eÐnai ˆtopo afoÔ y ∈ I . 'Askhsh 2. • r ∈ R. b ∈ I ⇒ a − b ∈ I . . Den isqÔei to antÐstrofo. y]. 2. 2.

s ∈ R 0 b 0 0 r s 0 r 0 b 0 0 − 0 b 0 0 0 b 0 0 r s 0 r = = = 0 b−b 0 0 0 rb 0 0 0 br 0 0 ∈ I. to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to x − r. ìpwc gia parˆdeigma o daktÔlioc twn quaternions H (giatÐ. b ∈ R jewroÔme to uposÔnolo I = 0 b 0 0 èqoume b ∈ R . r. 'Ara gia to tuqaÐo r ∈ R èqoume r = 1r ∈ I . ìpou to F eÐnai s¸ma. 8. an uν = νu = 1 me ν ∈ R. ParathroÔme ìti an to I perièqei èna antistrèyimo stoiqeÐo u tìte I = R. R ⊆ I . 2. eÐnai o omomorfismoc ektÐmhshc tou ParadeÐgmatoc 2.7 Parathr seic. . Thn idiìthta aut  mporeÐ na èqei ènac daktÔlioc pou den eÐnai s¸ma.3 1). Apì to 2 kai thn Prìtash 2. 1. 2.). èqoume I = ker r =< x − r >.4.5. Sthn eidik  perÐptwsh pou o R eÐnai akeraÐa perioq .142 2 DaktÔlioi 7. ∈ I kai ∈ I. Prˆgmati. To I eÐnai ide¸dec giatÐ gia kˆje b. Apì to 1 blèpoume ìti ta mìna ide¸dh enìc s¸matoc F eÐnai to Ðdio to F kai to mhdenikì ide¸dec. Autì èpetai apì th ShmeÐwsh 2. ìpou r : R[x] → R. tìte 1 = uν ∈ I . Parˆdeigma 'Estw F èna s¸ma kai R = M2 (F ).5.2 9). 3. f (x) → f (r). 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai èstw I èna ide¸dec tou R. IsqÔei I = ker r . Sunep¸c. b . eÐnai mhdenikìc   monomorfismìc. Sto daktÔlio R = a b 0 a a.4 sumperaÐnoume ìti kˆje omomorfismìc daktulÐwn F → S . Ja deÐxoume ìti den upˆrqoun ˆlla ide¸dh tou R ektìc apì to mhdenikì kai to R. Tìte to sÔnolo I = {f (x) ∈ R[x]|f (r) = 0} eÐnai èna ide¸dec tou R[x]. 'Allo parˆdeigma dÐnetai amèswc parakˆtw. opìte R = I . Pur nac omomorfismoÔ ektÐmhshc 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai r ∈ R.5.

ApodeÐxame ton isqurismì mac sthn perÐptwsh pou a = 0. gia kˆje y ∈ F ∈ I. tìte upˆrqoun pÐnakec A. Oi aploÐ daktÔlioi eÐnai shmantikoÐ sth jewrÐa daktulÐwn kai èqoun spoudaÐec efarmogèc sth jewrÐa twn peperasmènwn omˆdwn. 1) tou pÐnaka A c d ShmeÐwsh 'Enac daktÔlioc pou den èqei ˆlla ide¸dh ektìc apì ton eautì tou kai to mhdenikì lègetai aplìc. Epeid  to I eÐnai ide¸dec èqoume c d 1 0 0 0 dhlad  a b c d a 0 0 0 1 0 0 0 ∈ I. . H genik  perÐptwsh anˆgetai se aut . 'Ara M2 (F ) = I .2. gia kˆje x ∈ F dhlad  ∈ I. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 143 'Estw I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. B ∈ M2 (F ). gia kˆje w ∈ F Epeid  kˆje stoiqeÐo tou M2 (F ) eÐnai thc morf c x y z w = x 0 0 0 + 0 y 0 0 + 0 0 z 0 + 0 0 0 w . tètoioi ¸ste to stoiqeÐo autì na brÐsketai a b B ∈ I. c. Apì th sqèsh aut  kai to gegonìc ìti to I eÐnai ide¸dec sumperaÐnoume ìti 0 y 0 0 0 0 z 0 0 0 0 w = = = y 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 0 z 0 0 0 w 0 0 0 ∈ I. d eÐnai mh mhdenikì. Epomènwc xa−1 0 0 0 x 0 0 0 a 0 0 0 ∈ I. sth jèsh (1. 'Estw ìti a = 0. gia kˆje x ∈ F. gia kˆje z ∈ F 0 1 0 0 ∈ I. Tìte upˆrqei mh mhdenikìc pÐnakac a b ∈ I . ∈ I. b. èqoume M2 (F ) ⊆ I .5. giatÐ an èna apì ta a.

'Ara IJ ⊆ I ∩ J . Tìte ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R • I ∩J • I +J • IJ . 'Estw I kai J uposÔnola enìc daktulÐou R. I =< x1 > + < x2 >. Gia kˆje a ∈ I kai b ∈ J èqoume ab ∈ I kai ab ∈ J giatÐ ta I kai J eÐnai ide¸dh. b ∈ J} den eÐnai genikˆ Ðso me to IJ .144 2 DaktÔlioi Kataskeu  idewd¸n Ja doÔme ed¸ ìti apì dedomèna ide¸dh enìc daktulÐou mporoÔme na kataskeuˆsoume ˆlla ide¸dh. 'Omoia. x2 . b ∈ J} IJ = {a1 b1 + · · · + an bn ∈ R|ai ∈ I. 2. To parˆdeigma autì deÐqnei ìti genikˆ to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. b ∈ J} ⊆ IJ . J ide¸dh tou R. EpÐshc r(a + b) = ra + rb ∈ I + J . n ≥ 1}. Tìte a = a + 0R ∈ I + J . J =< x3 > + < x4 >.5. / IsqÔei ìti {ab ∈ R|a ∈ I.). 'Estw I . to 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z ('Askhsh 7).8 Prìtash. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I . c + d ∈ I + J . 'Omoia èqoume (a + b)r = ar + br ∈ I + J . ìpou a. bi ∈ J. b ∈ J} den eÐnai ide¸dec. 'Estw r ∈ R. 'Estw a ∈ I . x4 ]. J ⊆ I + J kai IJ ⊆ I ∩ J . Apìdeixh. J ide¸dh enìc daktulÐou R. 2. b ∈ J} (giatÐ. c ∈ I kai b. Ja apodeÐxoume ìti to I + J eÐnai ide¸dec tou R. Parathr seic 1. Oi apodeÐxeic gia ta ˆlla sÔnola eÐnai anˆlogec kai af nontai san ask seic. d ∈ J . J ⊆ I + J . Tìte x1 x3 + x2 x4 ∈ IJ allˆ x1 x3 + x2 x4 ∈ {ab ∈ R|a ∈ I. afoÔ ra ∈ I kai rb ∈ J . afoÔ a − c ∈ I kai b − d ∈ J . Gia parˆdeigma. Tìte èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I + J . EÐnai dunatì h ènwsh idewd¸n na mhn eÐnai ide¸dec. Epiplèon èqoume I ⊆ I + J . x3 . . a + b ∈ I + J . èstw R = Q[x1 . To sÔnolo I + J eÐnai mh kenì afoÔ 0R = 0R + 0R ∈ I + J . Gia parˆdeigma. Tìte to sÔnolo {ab ∈ R|a ∈ I. SumperaÐnoume ìti a1 b1 + · · · + an bn ∈ I ∩ J gia kˆje ai ∈ I kai bj ∈ J . 'Ara I ⊆ I + J . Sunep¸c to I + J eÐnai ide¸dec tou R. OrÐzoume ta uposÔnola tou R I + J = {a + b ∈ R|a ∈ I.

. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 145 3. Sunep¸c to J eÐnai èna apì ta I . an }. Tìte < X >= {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. .tìte èqoume parast sei me < a > dÔo endeqomènwc diaforetikˆ prˆgmata.   ìti to X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tou I . an R = Z[x] kai X = {x. Sthn perÐptwsh pou to X eÐnai peperasmèno. xy 2 − 1 > J =< x − y. an >. . to kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì to a kai thn tom  ìlwn twn idewd¸n pou perièqoun to a. m ≥ 1} Apìdeixh. . 2. apì tic sqèseic x − y = y(x2 y − 1) − x(xy 2 − 1) (1) . 'Estw R ènac daktÔlioc kai èstw X èna mh kenì uposÔnolo tou R. 'Eqoume < X >= I . m ≥ 1}. autˆ sumpÐptoun. sÔmfwna me thn prohgoÔmenh Parat rhsh. EÔkola apodeiknÔetai ìti h tom  opoioud pote pl jouc idewd¸n enìc daktulÐou R eÐnai èna ide¸dec tou R. . ìpou to I diatrèqei ta ide¸dh tou R pou perièqoun to X .9 Prìtash. Ja deÐxoume ìti I = J . . 2} tìte to < x.5. pou perièqei to X . èstw X = {a1 .5. H tom  ìlwn twn idewd¸n tou R pou perièqoun to X eÐnai èna ide¸dec tou R.). 'Estw J = {r1 a1 + · · · + rm am |ri ∈ R. EpishmaÐnoume ìti an to a eÐnai èna stoiqeÐo enìc metajetikoÔ daktulÐou pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. SÔmfwna me thn epìmenh Prìtash. . 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo enìc metajetikoÔ daktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. Gia parˆdeigma. eÔkola apodeiknÔetai ìti to J eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to X . 'Ara J ⊆< X >. ja qrhsimopoioÔme to sumbolismì < X >=< a1 . I⊇X Parˆdeigma. To ide¸dec autì sumbolÐzetai me < X >. ai ∈ X. ja lème ìti to I parˆgetai apì to X .2. EÐnai fanerì ìti to J perièqetai se kˆje tètoio I . Sto daktÔlio Q[x. H parakˆtw Prìtash dÐnei mÐa qr simh perigraf  tou < X > ìtan o R eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ai ∈ X. y] jewroÔme ta ide¸dh I =< x2 y − 1. Prˆgmati. . 'Ara < X >⊆ J . Sthn perÐptwsh pou gia èna ide¸dec I èqoume I =< X >. x3 − 1 > . 2 > eÐnai to sÔnolo twn poluwnÔmwn sto Z[x] pou èqoun ˆrtio stajerì ìro (giatÐ. Qrhsimopoi¸ntac th metajetikìthta tou R.

Bl.kai ìqi me polÔplokouc algebrikoÔc upologismoÔc”. 'Askhsh 11). Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether1 . [6]. tìte kai o R[x] eÐnai daktÔlioc thc Noether (bl. ìpou to X èqei èna stoiqeÐo.5 1. Gia tic isìthtec (1) kai (2) den eÐnai dunatì na dojeÐ ikanopoihtik  ex ghsh mèsa se lÐgec grammèc. Plhroforiakˆ anafèroume èna shmantikì je¸rhma tou Hilbert sÔmfwna me to opoÐo an o R eÐnai daktÔlioc thc Noether. i) R eÐnai metajetikìc. (3) (4) EpishmaÐnoume ìti oi isìthtec (3) kai (4) prokÔptoun apì ton Algìrijmo DiaÐreshc sto Q[x. ApodeÐxte ìti oi parakˆtw idiìthtec eÐnai algebrikèc. y] = (Q[x])[y].146 2 DaktÔlioi x3 − 1 = (x2 y + 1)(x2 y − 1) − x3 (xy 2 − 1) sumperaÐnoume ìti {x − y. Mia idiìthta enìc daktulÐou R onomˆzetai “algebrik ” an kˆje daktÔlioc isìmorfoc me ton R èqei thn idiìthta aut . xy 2 − 1 me to y − x sto (Q[x])[y]. Genikˆ. DaktÔlioi thc Noether eÐnai. x3 − 1} ⊆ I kai ˆra J ⊆ I . oi Z kai F [x] ìpou to F eÐnai s¸ma. dhlad  eÐnai thc morf c < X >. Ask seic 2. [21]). Prˆgmati. gia parˆdeigma. h eÔresh miac parˆstashc enìc stoiqeÐou ide¸douc poluwnumikoÔ daktulÐou sunart sei dedomènwn gennhtìrwn eÐnai èna endiafèron prìblhma thc Upologistik c 'Algebrac. Dhlad . ShmeÐwsh PolloÐ metajetikoÐ daktÔlioi R pou emfanÐzontai sthn 'Algebra èqoun thn idiìthta ìti gia kˆje ide¸dec I tou R upˆrqei peperasmèno uposÔnolo X tou I tètoio ¸ste < X >= I . H Emmy Noether (1882-1935) ergˆsthke kurÐwc sth Majhmatik  Fusik  kai sthn 'Algebra me idiaÐterh èmfash sth jewrÐa daktulÐwn. diairoÔme ta x2 y − 1. Apì tic sqèseic (2) x2 y − 1 = −x2 (x − y) + x3 − 1 xy 2 − 1 = (−xy − x2 )(x − y) + x3 − 1 sumperaÐnoume ìti {x2 y − 1. 1 . SÔmfwna me ton Alexandroff “H Emmy Noether mac dÐdaxe na skeptìmaste me pio aplì kai genikì trìpo: me omomorfismoÔc kai ide¸dh . kˆje ide¸dec aut¸n eÐnai kÔrio (bl. xy 2 − 1} ⊆ J kai ˆra I ⊆ J . Sunep¸c I = J .

a 0 0 0 0 b 0 0 ∈ M2 (Z) ∈ M2 (Z) xi) Zm . C a b −b a a 3b 3b a ∈ M2 (Z) |a. xi) mr = 0 gia kˆje r ∈ R. x) Z. M2 (Z) vi) Q. viii) R eÐnai s¸ma. iii) R èqei mhdenodiairètec. Z[ 5] viii) Z[i]. R ii) 2Z. Q[i] ix) Z. x) U (R) eÐnai peperasmèno sÔnolo. Q[x] v) Z. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 147 ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo. iv) R eÐnai peperasmèno sÔnolo. ix) kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. ApodeÐxte ìti: i) R metajetikìc ⇒ S metajetikìc ii) R èqei monadiaÐo stoiqeÐo ⇒ S èqei monadiaÐo stoiqeÐo iii) kˆje mh stajerì f (x) ∈ R[x] èqei rÐza sto R ⇒ kˆje mh stajerì g(x) ∈ S[x] èqei rÐza sto S .2. Zn xii) Z[i]. 3. xiv) R × R. Gia kajèna apì ta parakˆtw zeÔgh exetˆste an oi daktÔlioi eÐnai isìmorfoi i) Z.5. H sunepagwg  “R akeraÐa perioq  ⇒ S akeraÐa perioq ” den alhjeÔei D¸ste èna sugkekrimèno antiparˆdeigma. Z iii) 2Z. vii) R eÐnai akeraÐa perioq . M2 (Z) √ √ vii) Z[ 2]. 'Estw S ènac daktÔlioc pou eÐnai omomorfik  eikìna tou daktulÐou R. vi) R eÐnai arijm simo sÔnolo. 3Z iv) Z[x]. v) R eÐnai ˆpeiro sÔnolo. 2. b ∈ Z . √ xiii) Z[ 3]. ìpou m ∈ Z>0 . H idiìthta: “to R eÐnai uposÔnolo tou C” den eÐnai algebrik .

ApodeÐxte ìti I + J = I an kai mìno an J ⊆ I . v) φ : Q[x] → Q. n) kai e = κπ(m.148 2 DaktÔlioi 4. 0 b 0 c a b 0 c ∈R ∈ R|b ∈ 2Z 6. ApodeÐxte ìti < a >=< b > an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou R= i) ii) 0 b 0 0 a b 0 0 ∈R ∈R a b 0 c iii) iv) ∈ M2 (Z) .8. 'Estw m. i) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 0} ii) {f (x) ∈ Q[x]|f (0) = 1} iii) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) = 0} 7. ii) φ : Z → Zm . . i) φ : Z → Zm . φ(a) = [a + 1]. dÔo jetikoÐ akèraioi d = µκδ(m. Exetˆste poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic eÐnai omomorfismoÐ daktulÐwn. φ(f (x)) = f (1). i) ApodeÐxte ìti sto Z isqÔei < m >⊆< n >⇔ n|m. φ(a) = [a]. 10. ii) 'Estw a. 9. 5. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. φ(a) = [1] [0] [0] [a] . ApodeÐxte tic parakˆtw isìthtec idewd¸n sto Z. n). 'Estw I . ii) ApodeÐxte ìti h ènwsh 2Z ∪ 3Z den eÐnai ide¸dec tou Z. 8. Stic peript¸seic pou o ϕ eÐnai omomorfismìc. iv) φ : Q[x] → Q. na upologisteÐ o pur nac tou. iii) φ : Z → Z. φ(a) = −a. vi) φ : Z → M2 (Zm ). n. φ(f (x)) = 1.5. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. iv) {f (x) ∈ Q[x]|f (1/2) ∈ 2Z} v) {f (x) ∈ Q[x]|f (1) = f (2) = 0} vi) {f (x) ∈ Q[x]|x2 − 2x + 1|f (x)} i) ApodeÐxte pl rwc thn Prìtash 2. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai ide¸dh tou Q[x].

y] èqoume < x + y. xy >. y]. OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 149 i) < m > + < n >=< d > ii) < m > ∩ < n >=< e > iii) < m >< n >=< mn > 11. S daktÔlioi. 16. ApodeÐxte ìti I = J . f (x) → f (2x + 3). (r. x − y >=< x. ii) Sto daktÔlio Z[x. ApodeÐxte ìti oi apeikonÐseic R × S → R. y] èqoume i) < x2 − y 2 . ApodeÐxte ìti ta ide¸dh tou R × S eÐnai ta I × J ìpou to I (antÐstoiqa. ii) Na brejeÐ to pl joc twn idewd¸n I tou Z pou èqoun thn idiìthta 20Z ⊆ I ⊆ 2Z. kai oi apeikonÐseic R → R × S. y >. iii) < x2 + y 2 + 2xy > < x2 + y 2 .5. 0) S → R × S. i) H apeikìnish ϕ : Q[x] → Q[x]. {(r. s → (0. 15. x + y >=< x + y > ii) < x2 − y 2 + 1. s) → r R × S → S. y] èqoume < x + y. s) ∈ R × S}. 'Estw I = {f (x) ∈ R[x]|f (2 − 3i) = 0} kai J to kÔrio ide¸dec tou R[x] pou parˆgetai apì to x2 − 4x + 13.2. f (x) → f (2x + 3). x − y > < x. i) ApodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou Z kai kˆje ide¸dec tou F [x] (F s¸ma) eÐnai kÔrio. 17. y >. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn pou den eÐnai isomorfismìc. 12. (r. 'Estw R. r → (r. ApodeÐxte ìti sto Q[x. s) eÐnai monomorfismoÐ daktulÐwn. ii) H apeikìnish ψ : Z4 [x] → Z4 [x]. 13. S ). 14. . x + y >= Q[x. i) Sto daktÔlio Q[x. 0) ∈ R × S}. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. J ) diatrèqei ta ide¸dh tou R (antÐstoiqa. s) → s eÐnai epimorfismoÐ daktulÐwn me antÐstoiqouc pur nec {(0. Upìdeixh: Algìrijmoc diaÐreshc.

Qrhsimopoi¸ntac ton fusikì epimorfismì Z → Z8 . √ v) 'Estw R = Zn . Upìdeixh: 'Askhsh 10. Poiì eÐnai to < 0 >. i) 'Estw m. AlhjeÔei ìti IJ = I ∩ J. n ∈ N. iv) Kˆje ide¸dec tou Z × Z eÐnai kÔrio. den eÐnai trÐth dÔnamh akeraÐou. To rizikì √ tou I eÐnai to sÔnolo I = {r ∈ R|rn ∈ I gia kˆpoio n ≥ 1}. . pr ]n >. 23. 18. Na prosdiorÐsete ta < 3 >. m) = 1. √ iv) 'Estw R = Z6 . 'Estw I. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. 'Estw I to ide¸dec tou C[x. 2 DaktÔlioi i) GnwrÐzoume ìti IJ ⊆ I ∩ J . Exetˆste poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai alhjeÐc. . y] pou apoteleÐtai apì ta polu¸numa pou èqoun mhdenikì stajerì ìro. . eÐnai ta < 0 >. ìpou n = pn1 . y >. 21. J dÔo ide¸dh enìc daktulÐou R. Tìte mZ ∼ nZ an kai mìno an m = n. . 19. 20. Mn (F ). . m. ìpou to F eÐnai èna s¸ma.150 18. ApodeÐxte ìti I =< x > + < y >= < x. AlhjeÔei ìti h eikìna Imφ eÐnai ide¸dec tou S. √ √ ii) 'Estw R = Z. ApodeÐxte ìti ta mìna ide¸dh tou Mn (F ). . Poiì eÐnai to < 0 >. < 12 >. 10. 24. iii) Kˆje ide¸dec tou Z×Z eÐnai thc morf c < m > × < n >. = ii) Sto Z isqÔei < 6 >=< 24 > + < m > an kai mìno an µκδ(6. 26. √ i) ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I . 'Estw φ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. n ∈ Z. ii) 'Estw ìti o R eÐnai metajetikìc kai I + J = R. . . √ iii) 'Estw R = Z4 . apodeÐxte ìti kanènac apì touc akeraÐouc 2. 22. ApodeÐxte ìti < 0 > =< [p1 . pnr eÐnai h anˆlush tou n se ginìmeno diakekrimènwn r 1 pr¸twn. ApodeÐxte ìti IJ = I ∩ J .

28. ii) DeÐxte me sugkekrimèno parˆdeigma ìti h sunepagwg  “I ide¸dec tou R ⇒ ϕ(I) ide¸dec tou S” den alhjeÔei. ApodeÐxte ìti upˆrqei mìno ènac isomorfismìc daktulÐwn R → R.1. r(1−e) > eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai ide¸dh I .5. ii) R = Q Upìdeixh: f ( m ) = mf n 1 n kai f (1) = nf 1 . ApodeÐxte ìti upˆrqei isomorfismìc daktulÐwn R ∼ I × J . n iii) R = R Upìdeixh: Kˆje r ∈ R eÐnai ìrio akoloujÐac rht¸n arijm¸n. 31. er = re gia kˆje r ∈ R. kai h apeikìnish ϕ : R →< e > × < 1−e >. ApodeÐxte ìti to sÔnolo N (R) twn mhdenodunˆmwn stoiqeÐwn tou R (bl 'Askhsh 2. 29. 30. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. i) R = Z Upìdeixh: f (n) = nf (1). J tou R pou èqoun tic idiìthtec I + J = R. ϕ(r) =< re. 'Estw m. ApodeÐxte ìti ta < e >= {re|r ∈ R} kai < 1−e >= {r(1−e)|r ∈ R} eÐnai ide¸dh tou R. ii) H apeikìnish U (R) u → ϕ(u) ∈ U (S) eÐnai 1 − 1 kai epÐ. (1−e)2 = 1−e. iii) ApodeÐxte ìti h sunepagwg  tou ii) eÐnai alhj c an upojèsoume ìti h ϕ eÐnai epÐ. = 27. 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 'Estw ϕ : R → S ènac omomorfismìc daktulÐwn. D¸ste mÐa ˆllh apìdeixh = qrhsimopoi¸ntac thn prohgoÔmenh ˆskhsh. EÐdame ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn Zmn ∼ Zm × Zn .26) apoteleÐ ide¸dec tou R. n jetikoÐ akèraioi me µκδ(m. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai e ∈ R pou èqei tic idiìthtec: e2 = e. Tìte u ∈ U (R) an kai mìno an ϕ(u) ∈ U (S). OmomorfismoÐ kai Ide¸dh 151 25.2. I ∩ J =< 0 >. stic parakˆtw peript¸seic. 26. n) = 1. ApodeÐxte tic ex c protˆseic: i) 'Estw u ∈ R. . i) ApodeÐxte ìti: J ide¸dec tou S ⇒ ϕ−1 (J) ide¸dec tou R.

2 DaktÔlioi i) 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. 35. ϕ([a]12 ) = [a]4 eÐnai mÐa apeikìnish kai mˆlista ènac epimorfismìc daktulÐwn. .152 32. 'Ara kˆje ide¸dec tou Zm eÐnai kÔrio. Na brejeÐ o ker ϕ. AlhjeÔei ìti upˆrqei daktÔlioc S kai omomorfismìc daktulÐwn ϕ : R → S me ker ϕ = Z. apodeÐxte ìti kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. ii) Na brejoÔn ìla ta ide¸dh tou Z6 kai Z12 . An kˆje ide¸dec tou R eÐnai kÔrio. ApodeÐxte ìti h antistoiqÐa ϕ : Z12 → Z4 . 33. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ daktulÐwn i) Zm → Z ii) Z → Zm iii) Z6 → Z2 iv) Z2 → Z6 34.

Parˆgrafo 1. 2) An èqoume a ≡ b. Gia parˆdeigma. upodaktÔlioc tou R. H klˆsh 1 + 2Z eÐnai to sÔnolo twn peritt¸n akeraÐwn. Sunep¸c a − c ∈ I . tìte a − b ∈ I kai ˆra −(a − b) ∈ I . OrÐzoume mia sqèsh sto R.4 èqoume 1 + 2Z = [1]. tìte Z/2Z = {2Z. 3) An èqoume a ≡ b kai b ≡ c. . To sÔnolo aut¸n twn klˆsewn isodunamÐac sumbolÐzetai me R/I . Aut  h sqèsh eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. ja orÐsoume t¸ra dÔo prˆxeic sto R/I wc proc tic opoÐec to R/I eÐnai daktÔlioc. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I èna ide¸dec tou R. Qrhsimopoi¸ntac tic prˆxeic tou R. R/I = {a + I|a ∈ R}. gia parˆdeigma. Me ton sumbolismì thc Paragrˆfou 1.2.5. UpenjumÐzoume (bl. 1 + 2Z}. H mèjodoc pou ja doÔme ed¸ apoteleÐ genÐkeush thc kataskeu c tou Zn pou melet same sthn Parˆgrafo 1. Ed¸ ja qrhsimopoihjeÐ kai h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc. H klˆsh isodunamÐac a + I onomˆzetai h klˆsh tou a modulo I . Prˆgmati. 'Otan to I eÐnai dedomèno suqnˆ ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì a ≡ b sth jèsh tou a ≡ b mod I . Sunep¸c to sÔnolo R/I èqei nìhma ìtan to I eÐnai.5). dhlad  a ≡ c. wc ex c: a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I. ParathroÔme ìti a + I = {x ∈ R|x ≡ a} = {x ∈ R|x − a ∈ I} = {x ∈ R|x − a = y ∈ I} = {a + y|y ∈ I}. b − c ∈ I kai ˆra (a − b) + (b − c) ∈ I .6 DaktÔlioc PhlÐko O skopìc thc Paragrˆfou aut c eÐnai na exhg soume p¸c apì èna daktÔlio R kai èna ide¸dec I tou R kataskeuˆzetai ènac nèoc daktÔlioc R/I . tìte a − b ∈ I .4. Sunep¸c b − a ∈ I dhlad  b ≡ a. parathroÔme ìti: 1) a − a = 0 ∈ I gia kˆje a ∈ R. an R = Z kai I = 2Z. pou onomˆzetai daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . Epomènwc a + I = b + I ⇔ a ≡ b mod I ⇔ a − b ∈ I.4) ìti dÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai (an oi antiprìswpoÐ touc eÐnai isodÔnamoi) eÐte eÐnai xèna sÔnola. DaktÔlioc PhlÐko 153 2.6. H klˆsh isodunamÐac tou a sumbolÐzetai me a + I . (1) EpishmaÐnoume ìti mèqri ed¸ den èqei qrhsimopoihjeÐ h deÔterh idiìthta ston orismì tou ide¸douc (Orismìc 2.

en¸ to antÐjeto tou a + I eÐnai to (−a) + I . To mhdenikì stoiqeÐo eÐnai to 0 + I = I. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. O daktÔlioc R/I onomˆzetai o daktÔlioc phlÐko tou R modulo I . (a + I. Tìte 1. H epal jeush t¸ra twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai upìjesh routÐnac. gia thn prosetairistik  idiìthta thc prìsjeshc èqoume: ((a + I) + (b + I)) + (c + I) = ((a + b) + I) + (c + I) = ((a + b) + c) + I = (a + (b + c)) + I = (a + I) + ((b + c) + I) = (a + I) + ((b + I) + (c + I)). Gia ton pollaplasiasmì èqoume ab − cd = ab − cb + cb − cd = (a − c)b + c(b − d) ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. (a + I. Epiplèon. 'Ara ab + I = cd + I . giatÐ (a + I)(b + I) = ab + I = ba + I = (b + I)(a + I). dhlad  −(a + I) = (−a) + I. qrhsimopoioÔme thn antÐstoiqh idiìthta tou R. an o R eÐnai metajetikìc tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. Tìte gia thn prìsjesh èqoume (a + b) − (c + d) = (a − c) + (b − d) ∈ I ⇒ (a + b) + I = (c + d) + I. (a + I. tìte o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1+I giatÐ (1 + I)(a + I) = 1a + I = a + I kai ìmoia (a + I)(1 + I) = a + I gia kˆje a ∈ R. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. b + I) → ab + I .154 2 DaktÔlioi H prìsjesh kai o pollaplasiasmìc orÐzontai apì tic antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. 'Estw loipìn a + I = c + I kai b + I = d + I . SunoyÐzontac ta parapˆnw.1 Prìtash.6. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo to 1. ParathroÔme ìti sthn apìdeixh kˆje miac apì autèc tic idiìthtec gia to R/I . b + I) → ab + I Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. (a + I. Gia parˆdeigma. èqoume to ex c apotèlesma: 2. dhlad  a − c ∈ I kai b − d ∈ I . To R/I eÐnai daktÔlioc wc proc tic prˆxeic R/I × R/I → R/I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

155

2. An o R èqei monadiaÐo stoiqeÐo, tìte kai o R/I èqei monadiaÐo stoiqeÐo. 3. An o R eÐnai metajetikìc, tìte kai o R/I eÐnai metajetikìc. ParathroÔme ìti h apeikìnish π : R → R/I , r → r + I , eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. Prˆgmati, eÐnai profanèc ìti h π eÐnai epÐ. EpÐshc èqoume π(a +b) = (a+ b)+I = (a +I)+(b +I) = π(a)+ π(b). 'Omoia apodeiknÔetai ìti π(ab) = π(a)π(b). H apeikìnish aut  onomˆzetai fusikìc epimorfismìc.

2.6.2 ParadeÐgmata.
1) Gia R = Z kai I = nZ èqoume Z/nZ = Zn . 2) Gia R = 2Z kai I = 4Z èqoume 2Z/4Z = {4Z, 2 + 4Z}. Shmei¸noume ìti o daktÔlioc 2Z/4Z den eÐnai isìmorfoc me ton Z2 (giatÐ;).

3) Sto Q[x] jewroÔme to kÔrio de¸dec I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1)|f (x) ∈ Q[x]}. Ja sqoliˆsoume thn arijmhtik  sto phlÐko Q[x]/I .
To Q[x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo sÔmfwna me thn parapˆnw Prìtash. Kˆje stoiqeÐo tou Q[x]/I èqei th morf  f (x) + I , ìpou f (x) ∈ Q[x] kai isqÔei

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x − 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I an kai mìno an, ta polu¸numa

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x − 1. (2)
Epomènwc, an r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x − 1, tìte f (x) + I = r(x) + I. Allˆ to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x−1 eÐnai to f (1) sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. 'Ara f (x) + I = f (1) + I . Gia parˆdeigma, èqoume (x2 − 2x + 4) + I = 3 + I . 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena, eÐnai fusikì na jewr soume thn antistoiqÐa ϕ : Q[x]/I → Q, f (x) + I → f (1),

156

2 DaktÔlioi pou eÐnai apeikìnish (kai mˆlista 1-1) lìgw tou (2). EÐnai de kai epÐ giatÐ dojèntoc tou c ∈ Q, èqoume ϕ(c + I) = c. H ϕ eÐnai kai omomorfismìc daktulÐwn afoÔ

ϕ((f (x) + I) + (g(x) + I)) = ϕ((f (x) + g(x)) + I) = f (1) + g(1) = ϕ(f (x) + I) + ϕ(f (x) + I), kai ϕ((f (x) + I)(g(x) + I)) = ϕ((f (x)g(x) + I)) = f (1)g(1) = ϕ(f (x) + I)ϕ(f (x) + I).
Sunep¸c o daktÔlioc Q[x]/I eÐnai isìmorfoc me to Q, kai ˆra eÐnai s¸ma. To antÐstrofo tou mh mhdenikoÔ f (x) + I eÐnai to f (1)−1 + 1. (Efìson to f (x) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou èqoume f (x) + I = I , dhlad  to x − 1 den diaireÐ to f (x) kai ˆra f (1) = 0.) Blèpoume, loipìn, ìti h arijmhtik  twn klˆsewn f (x) + I anˆgetai sthn arijmhtik  tou Q kˆtw apì thn antistoiqÐa f (x) + I → f (1). Ja diapist¸soume parakˆtw ìti o isomorfismìc autoÔ tou paradeÐgmatoc entˆssetai se èna genikìtero plaÐsio, bl. Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n. 4) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + x + 1 > tou Z2 [x]. Ja deÐxoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I eÐnai èna s¸ma pou apoteleÐtai apì 4 stoiqeÐa. SÔmfwna me thn Prìtash 2.6.1 to Z2 [x]/I eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 'Eqoume

f (x) + I = g(x) + I ⇔ f (x) − g(x) ∈ I ⇔ x + x + 1|f (x) − g(x).
Dhlad  èqoume f (x) + I = g(x) + I , an kai mìno an, ta polu¸numa
2

f (x) kai g(x) af noun to Ðdio upìloipo ìtan diairejoÔn me to x2 + x + 1.
Blèpoume, ètsi, ìti kˆje f (x) + I èqei mÐa parˆstash thc morf c

f (x) + I = r(x) + I,
ìpou r(x) eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) me to x2 + x + 1. Epeid  deg r(x) < 2 èqoume

f (x) + I = (ax + b) + I.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

157

H parˆstash aut  tou f (x) + I me antiprìswpo polu¸numo bajmoÔ ≤ 1 eÐnai bèbaia monadik , giatÐ

(ax + b) + I = (cx + d) + I ⇒ x + x + 1|(ax + b) − (cx + d) ⇒ (ax + b) − (cx + d) = 0.
Epeid  èqoume ìti a, b ∈ Z2 , sumperaÐnoume ìti to phlÐko Z2 [x]/I apoteleÐtai apo 2 · 2 = 4 stoiqeÐa,
2

Z2 [x]/I = {I, 1 + I, x + I, (x + 1) + I}.
'Eqoume (x + I)((x + 1) + I) = (x2 + x) + I = 1 + I , giatÐ to upìloipo thc diaÐreshc tou x2 + x me to x2 + x + 1 sto Z2 [x] eÐnai to 1. 'Ara ta x + I kai (x + 1) + I eÐnai antistrèyima kai sunep¸c to Z2 [x]/I eÐnai s¸ma. Jètontac gia suntomÐa 0 = I , 1 = 1 + I , α = x + I , blèpoume metˆ apì merikoÔc upologismoÔc ìti oi pÐnakec twn prˆxewn eÐnai: + 0 1 α α+1 0 0 1 α α+1 0 0 0 0 0 1 1 0 α+1 α 1 0 1 α α+1

α α α+1 0 1 α 0 α α+1 1

α+1 α+1 α 1 0 α+1 0 α+1 1 α

· 0 1 α α+1

Mia efarmog  twn pinˆkwn aut¸n se èna endiafèron sunduastikì prìblhma ja doÔme sthn Parˆgrafo 2.7. 5) JewroÔme to kÔrio ide¸dec I =< x2 + 1 > tou Z2 [x]. Tìte to phlÐko Z2 [x]/I den eÐnai akeraÐa perioq . Prˆgmati, sto Z2 [x] èqoume x2 + 1 = (x + 1)2 . EpÐshc to (x + 1) + I eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou phlÐkou, dhlad  (x + 1) + I = I , afoÔ to x2 + 1 den diaireÐ to x + 1 sto Z2 [x]. 'Enac mhdenodiarèthc tou phlÐkou Z2 [x]/I eÐnai to (x + 1) + I , giatÐ

((x + 1) + I)((x + 1) + I) = (x + 1)2 + I = (x2 + 1) + I = I.

158

2 DaktÔlioi

6) 'Estw R = M2 (Z) kai I = M2 (2Z). EÔkola apodeiknÔetai ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R. Ja doÔme ed¸ ìti to pl joc twn stoiqeÐwn tou R/I a1 a2 ∈ R. 'Estw ri to upìloipo eÐnai Ðso me 16. Prˆgmati, èstw a3 a4 thc diaÐreshc tou ai me to 2. Tìte

a1 a2 a3 a4

r1 r2 r3 r4

∈ I,

kai katˆ sunèpeia sto R/I èqoume

a1 a2 a3 a4

+I =

r1 r2 r3 r4

+I

Epeid  ri ∈ {0, 1}, sumperaÐnoume ìti o R/I èqei to polÔ 16 stoiqeÐa. r1 r2 r1 r2 = me ri , ri ∈ {0, 1}, tìte EÐnai fanerì ìti an r3 r4 r3 r4 r1 r2 r1 r2 +I = + I . 'Ara o R/I apoteleÐtai apì 16 stoir3 r4 r3 r4 qeÐa. MporeÐ na apodeiqteÐ ìti R/I ∼ M2 (Z2 ): Prˆgmati, h apeikìnish = r1 r2 [r1 ] [r2 ] R/I → M2 (Z2 ), +I → ∈ M2 (Z2 ) eÐnai ènac r3 r4 [r3 ] [r4 ] isomorfismìc daktulÐwn. (Bl. 'Askhsh 26). Apì ta paradeÐgmata pou mìlic eÐdame, ta 3, 4 kai 5 aforoÔsan phlÐka thc morf c F [x]/I , ìpou F eÐnai èna s¸ma kai I èna ide¸dec thc morf c < p(x) >. Sta paradeÐgmata 3 kai 4 to p(x)  tan anˆgwgo kai ta antÐstoiqa phlÐka  tan s¸mata. Sto parˆdeigma 5 to p(x) den  tan anˆgwgo kai to antÐstoiqo phlÐko den  tan s¸ma. Sqetikˆ isqÔei to akìloujo apotèlesma.

2.6.3 Je¸rhma. 'Estw F èna s¸ma, p(x) ∈ F [x] kai I =< p(x) >. Tìte o

daktÔlioc phlÐko F [x]/I eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apìdeixh. 'Estw ìti o F [x]/I eÐnai s¸ma kai p(x) = a(x)b(x) me a(x), b(x) ∈ F [x] kai deg a(x) < deg p(x) kai deg b(x) < deg p(x). Tìte sto F [x]/I isqÔei

I = p(x) + I = a(x)b(x) + I = (a(x) + I)(b(x) + I).
Epeid  to F [x]/I den èqei mhdenodiairètec èqoume a(x) + I = I   b(x) + I = I , dhlad  a(x) ∈ I   b(x) ∈ I . Epeid  I =< p(x) > paÐrnoume p(x)|a(x)   p(x)|b(x) pou shmaÐnei ìti deg a(x) ≥ deg p(x)   deg b(x) ≥ deg p(x). Autì eÐnai ˆtopo.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

159

AntÐstrofa, èstw ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto F [x]. Apì thn Prìtash 2.6.1 arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F [x]/I eÐnai antistrèyimo. 'Estw f (x) + I ∈ F [x]/I me f (x) + I = I . Tìte to f (x) den an kei sto I kai katˆ sunèpeia to p(x) den diaireÐ to f (x). Epeid  to p(x) eÐnai anˆgwgo èqoume µκδ(f (x), p(x)) = 1. Apì to Je¸rhma 2.3.7 upˆrqoun a(x), b(x) ∈ F [x] tètoia ¸ste 1 = a(x)f (x) + b(x)p(x). Epeid  b(x)p(x) ∈ I èqoume b(x)p(x) + I = I kai epomènwc

1 + I = (a(x)f (x) + I) + (b(x)p(x) + I) = a(x)f (x) + I = (a(x) + I)(f (x) + I).
'Ara to f (x) + I eÐnai antistrèyimo.

ShmeÐwsh Kalì eÐnai na sugkrijeÐ h parapˆnw apìdeixh me aut  thc Prìtashc

1.4.5 kai na shmeiwjeÐ h analogÐa metaxÔ anag¸gwn poluwnÔmwn kai pr¸twn arijm¸n. H apìdeixh mac parèqei ènan trìpo prosdiorismoÔ tou antÐstrofou enìc mh mhdenikoÔ stoiqeÐou tou F [x]/ < p(x) >. Ac doÔme èna parˆdeigma. to p(x) den èqei rÐza sto Z5 , apì thn Prìtash 2.4.5 èqoume ìti to p(x) eÐnai anˆgwgo sto Z5 [x]. 'Ara to phlÐko Z5 [x]/I , ìpou I =< p(x) >, eÐnai s¸ma lìgw tou Jewr matoc 2.6.3. Ja prosdiorÐsoume to antÐstrofo tou f (x) + I , ìpou f (x) = x3 +x+1. Efarmìzontac ton EukleÐdeio Algìrijmo (Parˆgrafoc 2.3) brÐskoume µκδ(f (x), p(x)) = 1 kai

2.6.4 Parˆdeigma. 'Estw p(x) = x2 + x + 1 ∈ Z5 [x]. Epeid  deg p(x) = 2 kai

1 = (3x + 2)f (x) + (2x2 − 4x + 4)p(x).
'Ara to antÐstrofo tou f (x) + I eÐnai to (3x + 2) + I . Sth sunèqeia ja exetˆsoume th sqèsh metaxÔ idewd¸n, omomorfism¸n daktulÐwn kai daktulÐwn phlÐko. EÐdame prin ìti o pur nac kˆje omomorfismoÔ daktulÐwn eÐnai èna ide¸dec. Ja doÔme t¸ra ìti kˆje ide¸dec I eÐnai pur nac kˆpoiou omomorfismoÔ daktulÐwn.

2.6.5 Prìtash. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Tìte h apeikìnish
π : R → R/I, π(r) = r + I
eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn kai isqÔei ker π = I .

160

2 DaktÔlioi

Apìdeixh. EÐdame metˆ thn Prìtash 2.6.1 ìti h apeikìnish π eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac tou eÐnai ker π = {r ∈ R|π(r) = 0R/I } = {r ∈ R|r + I = I} = {r ∈ R|r ∈ I} = I . Epeid  o pur nac ker ϕ enìc omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : R → S eÐnai èna ide¸dec tou R, to sÔnolo R/ ker ϕ eÐnai ènac daktÔlioc wc proc tic prˆxeic thc Prìtashc 2.6.1. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma oi daktÔlioi R/ ker ϕ kai Imϕ eÐnai isìmorfoi. ènac omomorfismìc daktulÐwn. Tìte h apeikìnish

2.6.6 Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n DaktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S
R/ ker φ ∼ Imφ, r + ker φ → φ(r) =
eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Apìdeixh. Pr¸ta ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

ψ : R/ ker ϕ → Imϕ, ψ(r + ker ϕ) = ϕ(r)
eÐnai mÐa apeikìnish. Gia suntomÐa èstw I = ker ϕ. 'Estw r + I = s + I , ìpou r, s ∈ R. Tìte

r + I = s + I ⇒ r − s ∈ I ⇒ φ(r − s) = 0 ⇒ φ(r) = φ(s) ⇒ ψ(r + I) = ψ(s + I).
H ψ eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn epeid  gia kˆje r, s ∈ R, èqoume

ψ((r + I) + (s + I)) = ψ((r + s) + I) = φ(r + s) = φ(r) + φ(s) = ψ(r + I) + ψ(s + I)
kai

ψ((r + I)(s + I)) = ψ(rs + I) = φ(rs) = φ(r)φ(s) = ψ(r + I)ψ(s + I).
EÐnai profanèc ìti h apeikìnish ψ eÐnai epÐ. Tèloc, gia na diapist¸soume ìti o ψ eÐnai monomorfismìc, arkeÐ na deÐxoume ìti ker ψ = {0R/I }. 'Eqoume

r + I ∈ ker ψ ⇒ ψ(r + I) = 0S ⇒ φ(r) = 0S ⇒ r ∈ ker φ = I ⇒ r + I = I = 0R/I .
To prohgoÔmeno je¸rhma mac epitrèpei pollèc forèc na “anagnwrÐsoume” san kˆti pio oikeÐo èna daktÔlio phlÐko, ìpwc faÐnetai sta parakˆtw paradeÐgmata.

2.6. DaktÔlioc PhlÐko

161

2.6.7 ParadeÐgmata.
1) Gia kˆje m, n ∈ Z upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn

Zmn ∼ = Zn . <n> Prˆgmati, eÔkola diapist¸noume ìti h antistoiqÐa Zmn → Zn , [a]mn → [a]n eÐnai mÐa apeikìnish afoÔ an [a]mn = [b]mn tìte n|a − b kai ˆra [a]n = [b]n . H apeikìnish aut  eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. O pur nac thc eÐnai to ide¸dec < n > tou Zmn . 'Ara apì to pr¸to Je¸rhma Zmn ∼ Isomorfism¸n upˆrqei ènac isomorfismìc = Zn . <n>

2) H apeikìnish 0 : Z[x] → Z, f (x) → f (0), eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. IsqÔei ker 0 =< x >. (Bl. Parˆdeigma 2.5.6 7)). Apì to Je¸rhma 2.6.6, èqoume Z[x]/ < x >∼ Z. = 3) 'Estw F èna s¸ma kai I =< x − 1 >= {f (x)(x − 1) ∈ F [x]|f (x) ∈ F [x]} to kÔrio ide¸dec tou F [x] pou parˆgetai apì to x − 1. Isqurizìmaste ìti F [x]/I ∼ F . Prˆgmati, jewroÔme ton epimorfismì daktulÐwn 1 : = F [x] → F , 1 (f (x)) = f (1). 'Eqoume ker 1 =< x − 1 > sÔmfwna me to Parˆdeigma 2.5.6 7). To Je¸rhma 2.6.6 dÐnei to zhtoÔmeno. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti F [x]/I ∼ F , ìpou I = = < ax − b >, a, b ∈ F , a = 0. 4) Ta s¸mata R[x]/ < x2 + 1 > kai C eÐnai isìmorfa. Prˆgmati, h apeikìnish ϕ : R[x] → C, f (x) → f (i) eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. An f (x) ∈ ker ϕ, tìte x − i|f (x) sto C[x] sÔmfwna me to Je¸rhma 2.4.1. Apì to Je¸rhma 2.4.10 sumperaÐnoume ìti x + i|f (x). 'Ara x2 + 1|f (x) sto C[x], afoÔ ta x − i, x + i eÐnai sqetikˆ pr¸ta polu¸numa. Apì thn 'Askhsh 2.3.2 èqoume ìti x2 + 1|f (x) sto R[x]. 'Ara ker ϕ ⊆< x2 + 1 >. Profan¸c èqoume < x2 + 1 >⊆ ker ϕ, opìte < x2 + 1 >= ker ϕ. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n èqoume ìti R[x]/ < x2 + 1 >∼ C. = 5) JewroÔme to daktÔlio R kai to ide¸dec I tou paradeÐgmatoc 2.5.6 8). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ R. Prˆgmati, èstw h apeikìnish =

φ : R → R, φ

a b 0 a

= a.

162 H ϕ eÐnai epimorfismìc daktulÐwn epeid 

2 DaktÔlioi

φ

a b 0 a

+

c d 0 c

a+c b+d 0 a+c a b 0 a +φ c d 0 c

=a+c=φ
kai

φ

a b 0 a

·

c d 0 c

ac ad + bc 0 ac a b 0 a ·φ c d 0 c

= ac = φ

gia kˆje a, b, c, d ∈ R. Epiplèon, o pur nac eÐnai

ker ϕ =
'Ara R/I ∼ R. =

a b 0 a

a=0

= I.

6) 'Estw R = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc} kai I = {m/n ∈ Q|m, n ∈ Z, µκδ(m, n) = 1, n perittìc, m ˆrtioc }. Tìte to R eÐnai ènac daktÔlioc kai to I èna ide¸dec tou R (ˆskhsh). Isqurizìmaste ìti R/I ∼ Z2 . Prˆgmati, orÐzoume thn apeikìnish ϕ : R → Z2 , ìpou = ϕ(m/n) = [0], an to m eÐnai ˆrtioc, kai ϕ(m/n) = [1], an to m eÐnai perittìc (ennoeÐtai ìti µκδ(m, n) = 1). Tìte h ϕ eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to I (ˆskhsh), opìte to zhtoÔmeno prokÔptei apì to Je¸rhma 2.6.6. 7) Oi daktÔlioi R[x]/ < x2 > kai S =

foi. Prˆgmati, eÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish

a b 0 a

∈ M2 (R)

eÐnai isìmor-

ϕ : R[x] → S, fn xn + · · · + f1 x + f0 →

f0 f1 0 f0

∈S

eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn. 'Eqoume ker ϕ = {fn xn + · · · + f1 x + f0 ∈ R[x]|f0 = f1 = 0} = {fn xn + · · · + f2 x2 ∈ R[x]} =< x2 >. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n sunˆgoume ìti R[x]/ < x2 >∼ S . =

2.6.8 DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I, J ide¸dh enìc daktulÐou
R. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn I ∼ I +J . = I ∩J J

2.6. DaktÔlioc PhlÐko Apìdeixh. H apeikìnish ϕ : I →

163

I +J , a → a+J , eÐnai ènac omomorfismìc. J EÐnai de kai epÐ, afoÔ an a ∈ I kai b ∈ J , tìte a+b+J = a+J = ϕ(a). 'Eqoume ker ϕ = I ∩ J . To zhtoÔmeno prokÔptei apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n. J R R me I ⊆ J . Tìte to eÐnai èna ide¸dec tou kai upˆrqei ènac isomorfismìc I I daktulÐwn R/I ∼ R = J/I J R R Apìdeixh. H antistoiqÐa → , r + I → r + J , eÐnai apeikìnish afoÔ I J I ⊆ J . EÐnai fanerì ìti aut  eÐnai ènac epimomorfismìc. O pur nac thc eÐnai J R J eÐnai èna ide¸dec tou . to sÔnolo {a + I|a ∈ J} dhlad  to . Sunep¸c to I I I o Je¸rhma Isomorfism¸n prokÔptei ìti R/I ∼ R . Apì to 1 = J/I J

2.6.9 TrÐto Je¸rhma Isomorfism¸n. 'Estw I , J ide¸dh enìc daktulÐou

Parˆdeigma

'Estw m, n jetikoÐ akèraioi kai d = µκδ(m, n), e = κπ(m, n). GnwrÐzoume ìti mZ ∩ nZ = eZ kai mZ + nZ = dZ (bl. 'Askhsh 2.5.10). 'Etsi, o isomorfismìc mZ ∼ mZ + nZ tou 2ou Jewr matoc Isomorfism¸n anˆgetai se ènan = mZ ∩ nZ nZ mZ ∼ dZ isomorfismì daktulÐwn . = eZ nZ smìc daktulÐwn kai I = ker ϕ. 'Estw X to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn upodaktulÐwn tou S . Tìte h apeikìnish

2.6.10 Je¸rhma AntistoiqÐac Idewd¸n. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfi-

Φ : X → Y, A → ϕ(A)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ. EpÐshc h apeikìnish

Φ : X → Y , J → ϕ(J)
eÐnai 1 − 1 kai epÐ, ìpou X eÐnai to sÔnolo twn idewd¸n tou R pou perièqoun to I kai Y to sÔnolo twn idewd¸n tou S . Apìdeixh. Ac apodeÐxoume ìti h Φ eÐnai 1 − 1 kai epÐ. H apìdeixh gia th Φ eÐnai parìmoia. 'Estw J ∈ X . AfoÔ h ϕ eÐnai epimorfismìc, to ϕ(J) eÐnai èna ide¸dec tou S (giatÐ;) kai epomènwc ϕ(J) ∈ Y . 'Estw J1 , J2 ∈ X me ϕ(J1 ) = ϕ(J2 ). An a ∈ J1 , tìte ϕ(a) = ϕ(b) gia kˆpoio b ∈ J2 kai ˆra

Sunep¸c J1 ⊆ J2 . DÔo ide¸dh I. Sthn perÐptwsh aut . 4Z/24Z. Tìte kˆje ide¸dec K tou R/I eÐnai thc morf c K = J/I gia kˆpoio ide¸dec J tou R pou perièqei to I . 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Epiplèon. 12Z/24Z. H apìdeixh èpetai ˆmesa an efarmìsoume to prohgoÔmeno Je¸rhma gia ton fusikì epimorfismì R → R/I . gia kˆje K upˆrqei monadikì tètoio J . 8Z/24Z. Apìdeixh. 24Z/24Z =< 0 >.). Apì to prohgoÔmeno Pìrisma kai thn 'Askhsh 2.6. gia parˆdeigma.164 2 DaktÔlioi a − b ∈ ker ϕ = I . 6Z/24Z. 'Omoia apodeiknÔetai ìti J2 ⊆ J1 . 'Estw. m ∈ N. 'Ara J1 = J2 kai h Φ eÐnai 1 − 1. 2Z/24Z. J tou R sundèontai me mÐa akm  an isqÔei I ⊆ J   J ⊆ I kai den upˆrqei ide¸dec K me I K J  J K I . eÐnai thc morf c dZ/mZ gia monadikì d ∈ N pou eÐnai diairèthc tou m. 3Z/24Z.11 Pìrisma. Gia ton daktÔlio R = Z/24Z to en lìgw diˆgramma eÐnai to ex c.11 sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou Z/mZ. MporoÔme na kataskeuˆsoume to “grˆfhma twn idewd¸n”tou daktulÐou R = Z/24Z: Oi korufèc tou graf matoc antistoiqoÔn sta ide¸dh tou R. 'Estw t¸ra K èna ide¸dec tou S . to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “ˆnw ˆkro”thc akm c perièqei to ide¸dec pou antistoiqeÐ sto “kˆtw ˆkro”.5. 2. Epeid  I ⊆ J2 sumperaÐnoume ìti a ∈ J2 . Tìte ta ide¸dh tou Z/24Z eÐnai ta ex c: Z/24Z. m = 24. Tìte to ϕ−1 (K) eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to I (giatÐ. . ParadeÐgmata 1. IsqÔei ϕ(ϕ−1 (K)) = K kai ˆra h Φ eÐnai epÐ.

Apì to 3o Je¸rhma .11 eÐnai fanerì ìti o R perièqei èna monadikì ide¸dec I me I =< 0 > kai I = R. sumperaÐnoume ìti kˆje ide¸dec tou R eÐnai thc morf c < g(x) > / < f (x) >. 'Eqoume f (x) = x(x − 1)2 . ìpou g(x) ∈ Q[x] kai g(x)|f (x). Gia suntomÐa. èstw f (x) = x3 − 2x2 + x ∈ Q[x]. Ja taxinom soume ta ide¸dh tou R. Q[x]/I     d d < x − 1 > /I d d d < x > /I < (x − 1)2 > /I d d < x(x − 1) > /I     <0> 3.11 kai thn 'Askhsh 2.2. 'Estw F èna s¸ma kai R = F [x]/ < x2 >.6.5. Epomènwc to diˆgramma twn idewd¸n tou R eÐnai to akìloujo. ìpou me I sumbolÐzoume to ide¸dec < f (x) > tou Q[x]. Apì to Pìrisma 2. 'Estw R = Q[x]/ < x3 − 2x2 + x >.6. 'Eqoume I =< x > / < x2 >. 'Opwc kai sto prohgoÔmeno parˆdeigma. DaktÔlioc PhlÐko 165 Z/24Z     d d 2Z/24Z d d d 3Z/24Z 4Z/24Z d d d 6Z/24Z 8Z/24Z d d 12Z/24Z     <0> 2.

166 2 DaktÔlioi Isomorfism¸n èqoume R/I ∼ F [x]/ < x >. ApodeÐxte ìti i) O R/I eÐnai èna s¸ma. Ask seic 2. AfoÔ apodeÐxete ìti o daktÔlioc Z5 [x]/ < p(x) > eÐnai s¸ma. = 5. Parathr ste ìti o 3Z/6Z èqei monadiaÐo stoiqeÐo an kai o 3Z den èqei. 0) ∈ Z × Z|m ∈ Z}. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn tou daktulÐou 3Z/6Z. 'Ara o R/I eÐnai èna s¸ma. p n. µκδ(m. JewroÔme ton daktÔlio R = a b 0 c ∈ M2 (R) kai to ide¸dec I= 0 b 0 0 ∈ M2 (R) . ii) O R/J den eÐnai s¸ma. n ∈ Z. b ∈ R. 11. n) ∈ Z × Z|m. 'Estw R. n ∈ Z. ApodeÐxte ìti o R/I eÐnai metajetikìc an kai mìno an ab − ba ∈ I gia kˆje a. JewroÔme to ide¸dec I = {[0]. 10. Rp = Ip = m ∈ Q|m. n m ∈ Q|m. n ApodeÐxte ìti to Ip eÐnai èna ide¸dec tou Rp kai Rp /Ip ∼ Zp . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. p n. 'Estw R = Z × Z. p|m . = 3. n) = 1 . 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. = 6. Epeid  F [x]/ < x >∼ F = = paÐrnoume ìti o R/I eÐnai isìmorfoc me to F . breÐte to antÐstrofo tou 2x + 3+ < p(x) >. UpologÐste touc pÐnakec twn prˆxewn twn Z6 /I kai diapist¸ste ìti Z6 /I ∼ Z3 . ìpou p(x) = x2 + x + 2. µκδ(m.6 1. ApodeÐxte ìti to I eÐnai èna ide¸dec tou R × S kai ìti (R × S)/I ∼ S . 2. = 4. ApodeÐxte ìti (Z × Z)/(mZ × nZ) ∼ Zm × Zn . 0)|r ∈ R} ⊆ R × S . n ∈ Z} kai J = {(3m. . S duo daktÔlioi kai I = {(r. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R × R. I = {(3m. [3]} tou Z6 . ApodeÐxte ìti Z[x]/ < x2 + 1 >∼ Z[i]. = 9. n) = 1. = 7.

16. I =< x2 + 1 >. 3 > ii) Z5 [x]/ < x2 + 3. 19. 18. ApodeÐxte ìti to Z3 [x]/ < f (x) > eÐnai èna s¸ma pou èqei 9 stoiqeÐa. c. y]/ < xy > iii) Z[x. y]/ < x.6.2 4) eÐdame ìti to phlÐko Z2 [x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma pou èqei 4 stoiqeÐa. = 13.6. Sto Parˆdeigma 2. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai s¸mata i) Z5 [x]/ < x2 + 3. ApodeÐxte ìti R/I ∼ R/J kai I = J . Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa.2. i) 'Estw F èna s¸ma kai a. Poio eÐnai to antÐstrofo (an upˆrqei) tou x4 + x + 1+ < f (x) > sto Z3 [x]/ < f (x) >. ìpou I =< f (x) >. c = 0. J =< x2 + 2 >. 5 > 14. y]/ < x > ii) Z[x. 'Estw f (x) = x2 + 1 ∈ Z3 [x]. x + I. ApodeÐxte ìti F [x]/ < ax − b >∼ F [x]/ < cx − d >. = √ Q[x]/ < x2 − 3 >∼ Q[ 3] = Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 − 3 > . 1 + I. y > 15. Exetˆste an oi parakˆtw daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc i) Z[x. (x + 1) + I}. = ii) ApodeÐxte ìti √ Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[ 2]. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata  /kai akèraiec perioqèc. Na upologisteÐ to (x + I)−1 ((x + 1) + I)64 . i) Z[x]/ < x > ii) Q[x]/ < x2 − 9 > iii) Q[x]/ < x3 − 2 > iv) Z3 [x]/ < x2 + x + 1 > 17. DaktÔlioc PhlÐko 167 12. Z2 [x]/ < f (x) >= {I. = kai . 'Estw R = R[x]. b. 'Estw f (x) = x2 + x + 1 ∈ Z2 [x]. d ∈ F me a = 0.

. Exetˆste an upˆrqei isomorfismìc Q[x]/ < x2 − 2 >∼ Q[x]/ < x2 + 2 >. BreÐte kai apodeÐxte mÐa genÐkeush. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I. 'Estw R mia akeraÐa perioq . ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn F [x]/ < p(x) >∼ R. r + J). an } èna peperasmèno s¸ma. I =< m >.10. Kinezikì je¸rhma upoloÐpwn. J =< n >. ApodeÐxte ìti R[x]/ < x3 >∼  0 a b  ∈ M3 (R) (bl. .168 2 DaktÔlioi 20. Parˆ=   0 0 a deigma 2. r + I ∩ J → (r + I. 'Estw I èna ide¸dec tou daktulÐou R. Parˆdeigma 2.6. b ∈ R. 26. . i) ApodeÐxte ìti upˆrqei ènac monomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J . 'Estw f (x) = xn + an−1 xn−1 + · · · + a1 x + a0 ∈ R[x]. J eÐnai tètoia ¸ste I + J = R.2 4)).  0 a Upìdeixh: 'Askhsh 24 kai Je¸rhma 2.6. iii) Gia R = Z. 28. . 'Estw p(x) = (x − a1 )(x − a2 ) · · · (x − an ) ∈ F [x].     a b c  24. J ide¸dh tou R. prokÔptei ìti Zmn ∼ Zm × Zn . = 23. 'Estw F = {a1 . . ìpou µκδ(m. ApodeÐxte ìti kˆje isomorfismìc daktulÐwn ϕ : R[x] → R[x] me ϕ(r) = r gia kˆje r ∈ R eÐnai thc morf c ϕ(f (x)) = f (ax + b).7 7). ApodeÐxte ìti to Mn (I) eÐnai ide¸dec tou Mn (R) kai Mn (R)/Mn (I) ∼ Mn (R/I). 25. ìpou a ∈ U (R). Apodeixte ìti R[x]/ < f (x) >∼ = C ⇔ deg f (x) = 2 kai a2 − 4a0 < 0 1 R ⇔ deg f (x) = 1 22. = 21. ApodeÐxte ìti Q[x]/ < x2 − 1 >∼ Q × Q. = Upìdeixh: 'Askhsh 20.1. n) = 1. Poiì eÐnai to diˆgramma twn   a  0  0 idewd¸n tou daktulÐou   b c  a b  ∈ M3 (R) . ii) An ta ide¸dh I. = 27. ìpou R eÐnai o daktÔlioc twn apeikonÐse= wn F → F (bl. apodeÐxte ìti upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn R/I ∩ J → R/I × R/J .

DaktÔlioc PhlÐko 169 29. (a + I.6. b + I) → (a + b) + I R/I × R/I → R/I. b + I) → ab + I eÐnai apeikonÐseic an kai mìno an to I eÐnai ide¸dec. .2. (a + I. ApodeÐxte ìti oi antistoiqÐec R/I × R/I → R/I. 'Estw R ènac daktÔlioc kai I ènac upodaktÔlioc tou R.

. (−3. dhlad  (α. δ). (9. 2) an (α. Xekin¸ntac apì mia akeraÐa perioq  R ja kataskeuˆsoume èna s¸ma F pou “perièqei” to R kai pou apoteleÐtai apì “phlÐka” stoiqeÐwn tou R. ( . β)}. 5). dhlad  5α = 3β . 15). −5). an kai mìno an α/β = 3/5. Epeid  δ = teleutaÐa isìthta èpetai ìti αζ . δ). ìpou (α. Me α/β sumbolÐzoume thn klˆsh isodunamÐac tou (α. (6. β). β) ≡ (γ. . apì thn = β . δ) ≡ ( {0}). β) ∈ R × (R − {0})}. 'Estw R mia akeraÐa perioq . Qarakthristik  DaktulÐou To s¸ma Q twn rht¸n arijm¸n perièqei thn akeraÐa perioq  Z twn akeraÐwn arijm¸n kai kˆje stoiqeÐo tou Q eÐnai “phlÐko” dÔo stoiqeÐwn tou Z. (γ. Prin proqwr soume sthn kataskeu  tou F dÐnoume ed¸ th basik  idèa thc. y) ≡ (α. δ) an kai mìno an αδ = βγ” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. O rhtìc arijmìc α/β antiproswpeÔei to sÔnolo autì. ζ) ∈ R × (R − δ opìte αδζ = (βγ)ζ = β(γζ) = βδ . H sqèsh aut  eÐnai sqèsh isodunamÐac giatÐ. prˆgma pou shmaÐnei ìti o rhtìc arijmìc 3/5 den antiproswpeÔei mìno to diatetagmèno zeÔgoc (3. (γ. ìpou (α. β) α/β = {(x.7 S¸ma PhlÐkwn. 10). δ) ∈ R × (R − {0}). ìpou (α. Sto sÔnolo R×(R−{0}) orÐzoume mia sqèsh S¸ma phlÐkwn akeraÐac perioq c (α. y) ∈ R × (R − {0})|(x. β) ≡ (α. . β) ≡ (γ. β). h sqèsh pou orÐzetai apì “(α. δ) kai (γ. β) ≡ (γ. afoÔ αβ = βα. δ) ≡ (α. Sto Q isqÔei 3/5 = −3/ − 5 = 6/10 = 9/15 = . β).. H kÔria idèa ed¸ eÐnai ìti sto sÔnolo Z × (Z − {0}).170 2 DaktÔlioi 2. . ζ). β). 0 kai o R eÐnai akeraÐa perioq . β) ∈ R × (R − {0}). 1) (α. (γ. δ) ∈ . . β) gia kˆje (α. ζ). β) ∈ Z × (Z − {0}). tìte αδ = βγ kai ˆra (γ. Sth sunèqeia ja oristoÔn sto F dÔo prˆxeic wc proc tic opoÐec to F eÐnai èna s¸ma tètoio ¸ste na perièqei daktÔlio isìmorfo me to R. Me F sumbolÐzoume to sÔnolo twn parapˆnw klˆsewn isodunamÐac F = {α/β|(α. 5). 'Estw (α. β) ≡ (γ. 3) an (α. 5) allˆ èna sÔnolo diatetagmènwn zeug¸n pou perilambˆnei ta (3. β) ≡ ( . δ) ⇔ αδ = βγ. O rhtìc arijmìc 3/5 eÐnai h klˆsh isodunamÐac pou perièqei to stoiqeÐo (3. tìte αδ = βγ kai γζ = dhlad  αζδ = β δ .

'Ara èqoume R ∼ Imi. To s¸ma phlÐkwn twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. pou shmaÐnei ìti h + : F × F → F eÐnai apeikìnish.2. γ/δ. α → α/1R . α/β → αβ −1 . Tìte afenìc α/β(γ/δ + /ζ) = (α(γζ + δ ))/βδζ = (αγζ + αδ )/βδζ kai afetèrou (α/β)(γ/δ) + (α/β)( /ζ) = (αγ)/(βδ) + (α )/(βζ) = (αγβζ + βδα )/(β 2 δζ). ParadeÐgmata 1. Tìte βδ = 0. èstw F to s¸ma phlÐkwn tou Z[i]. Tìte eÔkola apodeiknÔetai ìti h apeikìnish F → Q[i]. eÐnai ènac isomorfismìc daktulÐwn. Pr¸ta apì ìla prèpei na deÐxoume ìti oi antistoiqÐec autèc eÐnai apeikonÐseic. Tìte èqoume (αδ + βγ)β δ = αδβ δ + βγβ δ = (αβ )δδ + (γδ )ββ = (α β)δδ + (δγ )ββ = (α δ + β γ )βδ. Sunep¸c. Prˆgmati. H apeikìnish i : R → F . α → α/1R . Qarakthristik  DaktulÐou 171 R × (R − {0}). èstw α/β = α /β kai γ/δ = γ /δ . To monadiaÐo stoiqeÐo tou F eÐnai to 1R /1R kai an to α/β eÐnai mh mhdenikì. Gia to skopì autì. OrÐzoume dÔo antistoiqÐec + : F × F → F kai · : F × F → F jètontac α/β + γ/δ = (αδ + βγ)/βδ kai (α/β)(γ/δ) = αγ/βδ. tìte α = 0R . H epal jeush twn idiot twn ston orismì tou s¸matoc eÐnai jèma routÐnac. O pur nac thc i eÐnai tetrimmènoc. To mhdenikì stoiqeÐo tou F eÐnai to 0R /1R . b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[i] = {a + bi ∈ C|a. giatÐ an α/1F = 0R /1R . 'Estw α/β. dhlˆd  α/β + γ/δ = α /β + γ /δ . ac doÔme ton epimeristikì nìmo. To antÐjeto tou α/β eÐnai to (−α)/β . (αδ + βγ)/βδ = (α δ + β γ )/β δ . Me parìmoio trìpo deÐqnei kaneÐc ìti kai h · : F × F → F eÐnai apeikìnish.7. giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . Ta dexiˆ mèlh eÐnai Ðsa giatÐ (αγζ + αδ )(β 2 δζ) = βδζ(αγβζ + βδα ). . Ja apodeÐxoume t¸ra ìti to s¸ma F perièqei ènan daktÔlio isìmorfo me ton R. onomˆzetai h fusik  emfÔteush tou R sto F . = To s¸ma F pou kataskeuˆsame apì thn akeraÐa perioq  R onomˆzetai to s¸ma phlÐkwn thc R kai o monomorfismìc daktulÐwn i : R → F . dhlad  αβ = βα kai γδ = δγ . Endeiktikˆ. eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn giatÐ sto F isqÔei (α + β)/1F = α/1F + β/1F kai (αβ)/1F = (α/1F )(β/1F ). tìte to antÐstrofì tou eÐnai to β/α. S¸ma PhlÐkwn. b ∈ Q}. /ζ ∈ F .

n).7. To s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c √ √ Z[ √2] = {a + b √2 ∈ R|a. ìpou o R eÐnai akeraÐa perioq  kai o E eÐnai s¸ma. O Zm .7. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc R. Se èna daktÔlio R eÐnai dunatìn na isqÔei mr = 0. ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai mhdèn. H epal jeush ìti o ψ eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn eÐnai jèma routÐnac pou af netai san ˆskhsh. Qarakthristik  daktulÐou 2. b ∈ Q} 2 DaktÔlioi 3. tìte ja “perièqei” kai to s¸ma phlÐkwn thc R. 'Estw F èna s¸ma. ìpou i : R → F eÐnai h fusik  emfÔteush. 'Estw ϕ : R → E ènac monomorfismìc daktulÐwn. ìpou m eÐnai ènac mh mhdenikìc akèraioc kai r èna mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. Gia parˆdeigma. Q. OrÐzoume ψ(α/β) = ϕ(α)ϕ(β)−1 . b ∈ Z} eÐnai isìmorfo me to Q[ 2] = {a + b 2 ∈ R|a.1 Prìtash. èqoume dei ìti eÐnai dunatìn na upˆrqei mh mhdenikìc akèraioc m tètoioc ¸ste gia kˆje r ∈ R na isqÔei mr = 0. 'Eqoume ϕ(1R ) = 1S kai ˆra (ψ ◦ i)(α) = ϕ(α). m > 0. R. H qarakthristik  tou daktulÐou R sumbolÐzetai me qarR. tìte ston . C èqoun qarakthristik  mhdèn. oi daktÔlioi Z. Akribèstera: An den upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. 2. Tìte to s¸ma phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x] eÐnai to {f (x)/g(x)|f (x). Tìte upˆrqei ènac monomorfismìc ψ : F → E . ja lème ìti h qarakthristik  tou R eÐnai o elˆqistoc tètoioc m. èqei qarakthristik  to κπ(m. èqei qarakthristik  m. O Zm ×Zn .2 Orismìc. EÐnai fanerì ìti kˆje upìswma tou C perièqei to Z kai ˆra perièqei to Q. Gia kˆje α ∈ R èqoume (ψ ◦ i)(α) = ψ(α/1R ) = ϕ(α)ϕ(1R )−1 . g(x) ∈ F [x]. H epìmenh Prìtash mac plhroforeÐ ìti an èna s¸ma perièqei ènan upodaktÔlio R pou eÐnai akeraÐa perioq . gia ton opoÐo isqÔei ψ ◦ i = ϕ. orismì thc qarakthristik c arkeÐ na exetˆsei kaneÐc pìte isqÔei m1R = 0. An o daktÔlioc R èqei monadiaÐo stoiqeÐo.172 2. 2. To s¸ma phlÐkwn tou F [x] sun jwc sumbolÐzetai me F (x). n > 0. Akìma perissìtero. • An upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. ìpou m. g(x) = 0}.7.3 Parat rhsh. 'Estw R ènac daktÔlioc. • An den upˆrqei jetikìc akèraioc m tètoioc ¸ste mr = 0 gia kˆje r ∈ R. Apìdeixh.

èstw ìti upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. en¸ an upˆrqei jetikìc akèraioc m me thn idiìthta m1R = 0. H qarakthristik  miac akeraÐac perioq c eÐnai 0   ènac pr¸toc arijmìc. 'Estw R mia akeraÐa perioq  qarakthristik c m. 2. Apì thn prohgoÔmenh Prìtash. Sunep¸c Zm ∼ Z/ < m >∼ SR . dhlad  qarR ∈< m > kai ˆra qarR ≥ m. Apì thn Prìtash 2. èqoume mr = m(1R r) = (m1R )r = 0r = 0 kai katˆ sunèpeia qarR ≤ m. Epeid  o ker ϕ eÐnai èna ide¸dec tou Z. o Zm den èqei mhdenodiairètec. Tìte gia kˆje r ∈ R. sthn pr¸th perÐptwsh prokÔptei ˆmesa apì ton orismì ìti qarR = 0.6. Tìte to sÔnolo SR = {n1R ∈ R|n ∈ Z} eÐnai ènac upodaktÔlioc tou R kai mˆlista eÐnai o mikrìteroc upodaktÔlioc pou perièqei to 1R ('Askhsh 2. EÐnai fanerì ìti Imϕ = SR . Epiplèon èqoume qarR = = m.1.3. 'Ara m = qarR. Prˆgmati.4 Prìtash.4 sumperaÐnoume ìti o m eÐnai 0   pr¸toc. Apìdeixh. Pr¸ta parathroÔme ìti apì th sqèsh m1R = 0 èpetai ìti qarR ≤ m sÔmfwna me thn Parat rhsh 2. blèpoume ìti o R perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me to Zm . S¸ma PhlÐkwn. Gia thn ˆllh perÐptwsh.1. Tìte upˆrqei ènac isomorfismìc daktulÐwn SR ∼ Zm . Apìdeixh. opìte apì to Je¸rhma 2. Epeid  o R den èqei mhdenodiairètec. 2.7. JewroÔme ton elˆqisto tètoio m.7. Sunep¸c qarR = m.7.4).6 èqoume Z/ < m >∼ SR . EpÐshc èqoume qarR ∈ ker ϕ apì ton orismì thc qarakthristik c. 'Estw R mia akeraÐa perioq . 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai < m > o pur nac tou omomorfismoÔ daktulÐwn ϕ : Z → R. Qarakthristik  DaktulÐou 173 tìte qarR = 0.6 Pìrisma. Tìte o mikrìteroc upodaktÔlioc . autìc ja eÐnai thc morf c < m > gia kˆpoio m ∈ N. Epeid  ìmwc isqÔei (qarR)1R = 0. ϕ(n) = n1R .7.7. 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. 2. H epìmenh prìtash mac plhroforeÐ ìti h qarakthristik  tou R “prosdiorÐzei” to SR . Ja deÐxoume = = = t¸ra ìti qarR = m. to elˆqisto tou m dÐnei m ≤ qarR.5 Pìrisma. tìte h qarR isoÔtai me ton elˆqisto tètoio m. tou R pou perièqei to 1R eÐnai isìmorfoc eÐte me to Z (an qarR = 0) eÐte me to s¸ma Zp (an qarR = p > 0).2.

to pr¸to upìswma tou Zp eÐnai to Zp . To upìswma autì onomˆzetai to pr¸to upìswma tou F . Tìte to F perièqei ènan upodaktÔlio isìmorfo me ton Z. 3. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me qarR = 4. 5. tìte F ∼ Zp . ApodeÐxte ìti isìmorfoi daktÔlioi èqoun Ðsec qarakthristikèc.4 kai to Pìrisma 2.7. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Zp . 6. 'Estw ìti qarF = 0. An an = bn kai am = bm gia kˆpoia m. 'Estw ìti qarF = p (p pr¸toc). Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou o daktÔlioc R eÐnai s¸ma. An qarF = 0. tìte F ∼ Q. ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn enìc s¸matoc F eÐnai isìmorfo me to F . èqoume F ∼ Q. 'Ara to pr¸to upìswma tou Q eÐnai to Q. H apìdeixh sthn perÐptwsh pou qarF = p = (p pr¸toc) eÐnai parìmoia. 'Omoia. H tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou F eÐnai èna upìswma tou F . ApodeÐxte ìti isìmorfec akèraiec perioqèc èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn. Tìte to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q kai to F eÐnai isìmorfo me upìswma tou Q. D¸ste èna parˆdeigma mh isìmorfwn akeraÐwn perioq¸n pou èqoun isìmorfa s¸mata phlÐkwn.7. èstw F . n ∈ Z me µκδ(m.1 èpetai ìti to F perièqei èna upìswma isìmorfo me to Q. n) = 1. 'Estw F èna s¸ma kai F to pr¸to upìswma tou F . = = Apìdeixh. 4. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma. M2 (Z) kai Z3 ×Q[x].7.7 Prìtash. . ApodeÐxte ìti to s¸ma phlÐkwn tou Z[ 3] eÐnai isìmorfo me to Q[ 3]. Ask seic 2.7. 'Estw a.7 1. To Pìrisma èpetai ˆmesa apì thn Prìtash 2. en¸ an qarF = p (p pr¸toc). b ∈ R èqoume (a + b)4 = (a2 + b2 )2 kai genikˆ (a + b)2 = (a2 + b2 )2 gia kˆje n ∈ N. UpenjumÐzoume ìti to Q den perièqei gn sio upìswma. b stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R. 2. ApodeÐxte ìti gia kˆje n+1 n n a. Apì thn Prìtash 2. Epeid  to Q den perièqei gn sio upìswma. √ √ 2. èqoume ìti qarF = 0   p (p pr¸toc). 'Estw ìti qarF = 0. tìte deÐxte ìti a = b.5.174 2 DaktÔlioi Apìdeixh. Poia eÐnai h qarakthristik  twn daktulÐwn M2 (Zm ).

6. An o S eÐnai akeraÐa perioq . S¸ma PhlÐkwn.20 gia katˆllhla ide¸dh tou R. D¸ste èna parˆdeigma a. a. qarR1 = m. qarR2 = n. 'Estw F → E ènac monomorfismìc swmˆtwn. 8. alhjeÔei ìti qarS =qarR. c. Poièc eÐnai oi qarakthristikèc twn parakˆtw daktulÐwn? i) Z[i]/ < 3 > ii) Z[i]/ < 2 + i > iii) Z6 [x]/ < 2 >. R2 tou R tètoioi ¸ste R ∼ R1 × R2 . ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn thc akeraÐac perioq c R. daktulÐou pou èqei qarakthristik  pr¸to arijmì kai den eÐnai akeraÐa perioq . . n) = 1.7. 12. 10. ApodeÐxte ìti qarS =qarR. b. ApodeÐxte ìti upˆrqoun upodaktÔlioi R1 . 'Estw S ènac mh tetrimmènoc upodaktÔlioc tou daktulÐou R. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo tètoioc ¸ste qarR = mn.2. ApodeÐxte ìti qarF =qarE . Qarakthristik  DaktulÐou 175 7. AlhjeÔei ìti qarS =qarR. 9. 'Estw ìti o R eÐnai mia akeraÐa perioq . ˆpeirou s¸matoc pou èqei jetik  qarakthristik  b. 11. µκδ(m. ApodeÐxte ìti qarR =qarF . = Upìdeixh: Efarmìste thn 'Askhsh 2.

7. to I eÐnai thc morf c I =< p > gia kˆpoio p ∈ N.176 2 DaktÔlioi 2. kai epeid  o Z/I eÐnai akeraÐa perioq  èqoume ìti o p eÐnai pr¸toc. Tìte gia kˆpoio jetikì akèraio k èqoume |F | = pk . Ta basikˆ b mata thc apìdeixhc pou ja d¸soume eÐnai ta ex c.dianusmatikìc q¸roc eÐnai peperasmènh. Peperasmèna s¸mata 'Estw F èna peperasmèno s¸ma.8.6 eÐdame ìti phlÐka tou poluwnumikoÔ daktulÐou Zp [x] me ide¸dh thc morf c < f (x) >. H epal jeush twn idiot twn tou orismoÔ tou dianusmatikoÔ q¸rou eÐnai polÔ eÔkolh kai paraleÐpetai. Apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n lambˆnoume ènan monomorfismì Z/I → F . . . 'Ara o daktÔlioc Z/I eÐnai mia akeraÐa perioq . ìpou α ∈ Zp . xk } mia bˆsh tou. . Epeid  to Zp èqei p stoiqeÐa blèpoume ìti to pl joc twn stoiqeÐwn thc morf c α1 x1 + · · · + αk xk eÐnai pk . ìpou o pr¸toc p eÐnai h qarakthristik  tou F . ψ(Zp ). 'Estw F èna peperasmèno s¸ma.1 Je¸rhma.dianusmatikì q¸ro: h prìsjesh twn stoiqeÐwn tou F eÐnai h prìsjesh tou s¸matoc F kai o pollaplasiasmìc stoiqeÐwn tou F me stoiqeÐa tou Zp dÐdetai apì thn apeikìnish Zp × F → F pou stèlnei to (α.3 èpetai ìti h qarakthristik  tou F eÐnai p. x ∈ F . . Wc ide¸dec tou Z. Apì thn Parat rhsh 2. JewroÔme to F wc ènan Zp . ìpou to f (x) eÐnai anˆgwgo. 'Estw I = ker ϕ. 'Estw {x1 . Sth sunèqeia ja tautÐzoume to s¸ma Zp me thn eikìna tou. Epomènwc èqoume ènan monomorfismì swmˆtwn ψ : Zp → F. ìpou αi ∈ Zp . Sth sunèqeia ja taxinom soume ta upos¸mata twn peperasmènwn swmˆtwn. H apeikìnish ϕ:Z m → m1F ∈ F eÐnai ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. èqoume p = 0. Epeid  to F eÐnai peperasmèno. giatÐ to F eÐnai èna peperasmèno sÔnolo. x) sto ψ(α)x. to I eÐnai mh mhdenikì. AfoÔ to I eÐnai mh mhdenikì. H diˆstash tou F wc Zp . Epomènwc èqoume to ex c apotèlesma: 2. Tèloc ja melet soume mia efarmog  sth sunduastik . eÐnai s¸mata kai mˆlista peperasmèna.8 Peperasmèna S¸mata Se paradeÐgmata thc Paragrˆfou 2. . Kˆje stoiqeÐo tou F grˆfetai katˆ monadikì trìpo sth morf  α1 x1 + · · · + αk xk . Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k ja apodeÐxoume thn Ôparxh enìc s¸matoc pou èqei pk stoiqeÐa. Sunep¸c ja grˆfoume αx sth jèsh tou ψ(α)x.

Kˆje peperasmèno s¸ma pou apoteleÐtai apì pk stoiqeÐa eÐnai epèktash tou Zp . Apìdeixh. MÐa rÐza tou poluwnÔmou ψ(f (x)) eÐnai to x+ < p(x) >. mporoÔme na orÐsoume ènan omomorfismì daktulÐwn k k ϕ : F [x] → E[x]. Tìte upˆrqei epèktash E tou F tètoia ¸ste to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza sto E .8. 3) To sÔnolo twn riz¸n tou xp − x sto E eÐnai èna s¸ma. Gia to 1) ja apodeÐxoume kˆti genikìtero (pou isqÔei gia tuqaÐo s¸ma . to C eÐnai mia epèktash tou R. Peperasmèna S¸mata 177 1) Upˆrqei èna s¸ma E pou perièqei to Zp kai eÐnai tètoio ¸ste to polu¸k numo xp − x ∈ E[x] na èqei pk rÐzec sto E . EÔkola epalhjeÔetai ìti h apeikìnish ψ:F a → a+ < p(x) >∈ E ˜ eÐnai ènac monomorfismìc swmˆtwn. (Bl. Sthn perÐptwsh aut .8. to phlÐko E = F [x]/ < p(x) > eÐnai èna s¸ma.ìqi anagkastikˆ peperasmèno . 2. Sthn perÐptwsh pou o ϕ eÐnai monomorfismìc. MporoÔme tìte na jewr soume ìti F [x] ⊆ E[x]. èqoume: An f (x) = an xn + · · · + a0 . eÐnai fanerì ìti to E perièqei upìswma. ja tautizoume suqnˆ èna f (x) ∈ F [x] me thn eikìna tou sto E[x]. Suqnˆ ja tautÐzoume ta ϕ(F ). 'Estw F èna s¸ma (ìqi anagkastikˆ peperasmèno) kai f (x) ∈ F [x] me deg f (x) ≥ 1. An ϕ : F → E eÐnai ènac omomorfismìc swmˆtwn. An upˆrqei monomorfismìc swmˆtwn ϕ : F → E . tìte ˜ ψ(f (x)) = (an + I)xn + · · · + (a1 + I)x + (a0 + I) . Prˆgmati. ˜ gia ton opoÐo isqÔei ϕ(a) = ϕ(a) gia kˆje a ∈ F .3). to ϕ(F ). Apì to Je¸rhma 2.2.6.2 Je¸rhma. 2) Oi rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec.kai tuqaÐo polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ). to C eÐnai epèktash tou Q[x]/ < x2 + 1 >. ìpwc eÐdame prin. thn Efarmog  metˆ ˜ thn Prìtash 2. an xn + · · · + a0 → ϕ(an )xn + · · · + ϕ(a0 ). ja lème ìti to E eÐnai mia epèktash tou F . 'Estw p(x) ènac anˆgwgoc parˆgontac tou f (x). F .5. kai to Q[x]/ < x2 + 1 > eÐnai epèktash tou Q. sumbolÐzontac gia suntomÐa to ide¸dec < p(x) > tou F [x] me I . Gia parˆdeigma.3. pou eÐnai isìmorfo me to F . Ja deÐxoume ìti to E eÐnai mia epèktash tou F pou perièqei toulˆqiston mÐa rÐza tou f (x).

Ja lème ìti èna polu¸numo f (x) ∈ E[x] diaspˆtai sto E an upˆrqei mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = c(x−ρ1 )(x−ρ2 ) . . EpishmaÐnoume ìti pa = 0 gia kˆje a ∈ E . 'Estw F = R kai f (x) = x2 + 1. g(x) ∈ E[x] (Je¸rhma 2.4.3 ParadeÐgmata. Sunep¸c sto E[x] èqoume mia paragontopoÐhsh thc morf c f (x) = (x − ρ)g(x). Tìte upˆrqei mÐa epèktash E tou F ìpou to f (x) diaspˆtai. MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >. ìpou to F eÐnai èna s¸ma (ìqi aparaÐthta . Prˆgmati. (x−ρn ). MÐa epèktash tou Z2 ìpou to f (x) èqei rÐza eÐnai h E = Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >.5 Pìrisma. . 'Estw F = Z2 kai f (x) = (x2 + x + 1)g(x).178 kai qrhsimopoi¸ntac prˆxeic sto phlÐko F [x]/I èqoume 2 DaktÔlioi (an + I)(x + I)n + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an + I)(xn + I) + · · · + (a1 + I)(x + I) + (a0 + I) = (an xn + I) + · · · + (a1 x + I) + (a0 + I) = f (x) + I = I = 0E . E . ìpou ρ ∈ F . Mia epèktash tou R ìpou to f (x) èqei rÐza. 2. allˆ diaspˆtai sto Q[ 2] = {a + b 2|a. èqoume ρ2 + ρ + 1 = 0. 'Estw E mia epèktash tou Zp . sÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma. eÐnai. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc 'Algebrac kˆje f (x) ∈ C[x] diaspˆtai sto C. Gia√ parˆdeigma. peperasmèno) kai deg f (x) ≥ 1. c. 2. pa = (p1E )a = (p1Zp )a = 0a = 0.1).8. 1. . EÐdame ìti dedomènou enìc f (x) ∈ F [x] upˆrqei epèktash E ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mia rÐza. to x2 − 2 den diaspˆtai sto Q. 3. An ρ eÐnai h eikìna tou x sto Z2 [x]/ < x2 + x + 1 >.8. an sumbolÐsoume me ρ thn eikìna tou x sto R[x]/ < x2 + 1 > kˆtw apì ton fusikì epimorfismì R[x] g(x) → g(x)+ < x2 + 1 >∈ R[x]/ < x2 + 1 >. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou R. To f (x) eÐnai anˆgwgo epÐ tou Z2 . èqoume ρ2 + 1 = 0. H proteleutaÐa isìthta isqÔei giatÐ to p(x) diaireÐ to f (x). b ∈ Q}. 2. 2. to s¸ma R[x]/ < x2 + 1 >.4 ShmeÐwsh. g(x) ∈ F [x]. . 'Estw f (x) ∈ F [x].√ρn ∈ .8. 'Estw F = Z2 kai f (x) = x2 + x + 1. Prˆgmati. ρ1 . .

dhlad  autì diaspˆtai sto F .2). ìpou ρ ∈ E1 . b ∈ F . 'Eqoume deg g(x) = n − 1 kai apì thn upìjesh thc epagwg c upˆrqei epèktash E tou E1 ìpou to g(x) diaspˆtai. Mia rÐza tou f (x) pou den eÐnai epanalambanìmenh lègetai apl . . 'Estw F èna s¸ma.kai mˆllon kataqrhstikˆ ìti to E “perièqei ìlec tic rÐzec” tou f (x). g(x) ∈ F [x]. AfoÔ to E perièqei kai to ρ. Oi rÐzec enìc f (x) den eÐnai monos manta orismènec allˆ exart¸ntai apì thn epèktash pou tic perièqei. Ja deÐxoume t¸ra ìti oi rÐzec autoÔ tou poluwnÔmou sto E eÐnai diakekrimènec. (af (x) + bg(x)) = af (x) + bg(x) . To pl joc autì eÐnai to mègisto pl joc riz¸n tou f (x) pou eÐnai dunatìn na perièqei èna s¸ma (Pìrisma 2.4. Sqìlio 'Otan to f (x) diaspˆtai sto E . Gia parˆdeigma. tìte f (x) = a1 x+a0 . to f (x) diaspˆtai sto E . lème suqnˆ . f (x). 'Eqoume to akìloujo aplì.8. Mia rÐza ρ ∈ F enìc f (x) ∈ F [x] onomˆzetai epanalambanìmenh (  pollapl ) an (x − ρ)2 |f (x). kai to f (x) èqei mÐa rÐza sto F . Sunep¸c f (x) = (x − ρ)g(x). ja qreiastoÔme thn ènnoia thc parag¸gou poluwnÔmou. af netai san ˆskhsh. SÔmfwna me to prohgoÔmeno Je¸rhma upˆrqei mia epèktash E1 ìpou to f (x) èqei toulˆqiston mÐa rÐza. allˆ qr simo krit rio. Epeid  den èqoume (toulˆqiston katˆ profan  trìpo) thn ènnoia tou orÐou se tuqaÐo s¸ma ja d¸soume èna algebrikì orismì. Gia ton skopì autì.2. H epal jeush twn gn¸rimwn kanìnwn parag¸gishc. 'Estw t¸ra n > 1. Epistrèfoume t¸ra sthn sugkekrimèmh perÐptwsh pou mac endiafèrei. H parˆgwgìc tou f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 ∈ F [x] eÐnai to f (x) = nan xn−1 + (n − 1)an−1 xn−2 + · · · + a1 ∈ F [x]. QrhsimopoioÔme epagwg  sto n = deg f (x). Apì to prohgoÔmeno Pìrisma gnwrÐzoume ìti upˆrqei epèktash E tou Zp ìpou k to polu¸numo xp − x diaspˆtai. An n = 1. (f (x)g(x)) = f (x) g(x) + f (x)g(x) . to x2 + 1 èqei dÔo rizec sto C kai dÔo ˆllec rÐzec sto R[x]/ < x2 + 1 >. tìte sto E perièqontai deg f (x) rÐzec tou f (x). Peperasmèna S¸mata 179 Apìdeixh. g(x) ∈ E1 [x]. An èna f (x) diaspˆtai sto E . 'Ena polu¸numo f (x) ∈ F [x] mporeÐ na èqei rÐzec se diaforetikèc epektˆseic tou F . gia kˆje a. 'Etsi dikaiologeÐtai h qr sh thc parapˆnw èkfrashc. a1 = 0.

'Estw ìti to polu¸numo xp − k k − 1 = −1. ìpou k > 0. Apì thn deÔterh isìthta èqoume f (ρ) = g(ρ) = 0.8.8. 'Estw E mia epèktash tou Zp . β ∈ F èqoume α − β ∈ F . opìte to (x − ρ)2 den diaireÐ to f (x). k k −1 2. 'Eqoume (xp − x) = pk xp ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. Apì to Pìrisma 2. An h ρ eÐnai apl . Apì th ShmeÐwsh 2. k Apìdeixh.5). kai (α−1 )p = (αp )−1 = a−1 . Tìte mia rÐza ρ tou f (x) f (x) = (x − ρ)g(x). tìte g(ρ) = 0 kai ˆra to x − ρ den diaireÐ to g(x).7 Pìrisma.8 Je¸rhma ('Uparxh peperasmènwn swmˆtwn). ìti gia kˆje α. β p = β . 'Estw E mia epèktash tou Zp . αβ ∈ F . dhlad  g(ρ) = 0. 'Eqoume 2. sun jwc brÐskoume èna anˆgwgo polu¸numo f (x) ∈ Zp [x] bajmoÔ k (autì den k k k k k . k k 'Estw α. g(x) ∈ F [x]. ìpou to xp −x diaspˆtai (Pìrisma k 2. 'Estw F èna s¸ma kai f (x) ∈ F [x]. tìte apì thn pr¸th isìthta paÐrnoume ìti to x − ρ den diaireÐ to g(x).7. an f (ρ) = 0. To zhtoÔmeno prokÔptei 2.8. Gia kˆje pr¸to p kai kˆje jetikì akèraio k upˆrqei s¸ma F tètoio ¸ste |F | = pk . β ∈ F .8.8. Tìte oi pk rÐzec tou xp − x sto E eÐnai diakekrimènec.12 2) paÐrnoume (α − β)p = αp − β p = α − β EpÐshc èqoume k k k (αβ)p = αp β p = αβ. dhlad . opìte αp = α. tìte α−1 ∈ F . Apìdeixh.4. èqoume pa = 0 gia kˆje a ∈ E . kai f (x) = g(x) + (x − ρ)g(x) .6 L mma.180 2 DaktÔlioi sto F eÐnai apl  an kai mìno an f (ρ) = 0. èqoume ìti |F | = pk . 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou xp − x. gia na kataskeuˆsoume èna s¸ma pou èqei pk stoiqeÐa. Gia ton skopì autì arkeÐ na apodeÐxoume ìti to F eÐnai upodaktÔlioc tou E kai kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. Apìdeixh.1. Ja deÐxoume ìti to F eÐnai èna s¸ma. AntÐstrofa.8. Sthn prˆxh. kai an α = 0. x diaspˆtai sto E . opìte apì to Parˆdeigma 2.

An a ∈ {a1 . . .6. Pollaplasiˆzontac paÐrnoume a1 . Epomènwc èna s¸ma pou èqei 8 stoiqeÐa eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x + 1 > kai èna ˆllo eÐnai to Z2 [x]/ < x3 + x2 + 1 >.8 kataskeuˆsame èna s¸ma pou èqei pk k stoiqeÐa wc èna sÔnolo riz¸n tou xp − x ∈ Zp [x]. an opìte pˆli apì to nìmo thc diagraf c èqoume an = 1. Poiˆ eÐnai h sqèsh aut¸n twn dÔo swmˆtwn.6. . Oi “omˆdec” eÐnai jemeli¸dh algebrikˆ sust mata pou èqoun mÐa mìno prˆxh. MporoÔme na deÐxoume ìti k ta stoiqeÐa kˆje s¸matoc F me |F | = pk eÐnai rÐzec tou xp − x. . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma me |F | = pk .8. . . . . èpetai kai apì to “Je¸rhma tou Lagrange” stic omˆdec.8.8. . aan }. en¸ den eÐnai dÔskolh. an }.2.9 Prìtash. . tìte apì to nìmo thc diagraf c tou pollaplasiasmoÔ sumperaÐnoume ìti {a1 . k k −1 (1) −1. H teqnik  thc apìdeixhc eÐnai parìmoia me aut  pou eÐdame sto Je¸rhma tou Euler sthn Enìthta 1 (Bl. 2. . eÐnai kˆpwc makroskel c giatÐ apaitoÔntai merikˆ stoiqeÐa apì th JewrÐa Swmˆtwn sta opoÐa den èqoume anaferjeÐ. Epeid  to Je¸rhma autì den ja qrhsimopoihjeÐ parakˆtw ja paraleÐyoume thn apìdeixh. Sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Autì shmaÐnei ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo eÐnai rÐza tou xp èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma. Epomènwc stoiqeÐo tou F eÐnai rÐza tou xp − x. . an = an a1 . Upˆrqei èna Je¸rhma sÔmfwna me to opoÐo kˆje dÔo peperasmèna s¸mata me to Ðdio pl joc stoiqeÐwn eÐnai isìmorfa. ParadeÐgmata thc kataskeu c aut c eÐdame sthn Parˆgrafo 2.2): 'Estw F ∗ = {a1 . . Peperasmèna S¸mata 181 eÐnai pˆnta eÔkolo) kai sqhmatÐzoume to phlÐko Zp [x]/ < f (x) >. . . . . . . ìpou |F | = pk kai n = pk − 1. Autèc melet¸ntai sthn Enìthta 4. Je¸rhma 1. an } to sÔnolo twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn peperasmènou s¸matoc F . H apìdeixh. an } = {aa1 . . H isìthta (1) pou mìlic apodeÐxame. . Tìte kˆje ShmeÐwsh ParathroÔme ìti sthn apìdeixh thc parapˆnw Prìtashc qrhsimopoi same mìno idiìthtec tou pollaplasiasmoÔ tou s¸matoc.

èqoume pk − 1 = (pr − 1)((pr )s−1 + · · · + pr + 1).8.8. Pèra apì autˆ den upˆrqoun ˆlla upos¸mata tou E . ìpou to r diaireÐ to k . Ja taxinom soume ta upos¸mata tou E . r k 2. p pr¸toc. ta stoiqeÐa tou E eÐnai rÐzec k tou xp − x. 'Estw F to uposÔnolo tou E pou apoteleÐtai apì tic rÐzec tou r xp − x. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc akeraÐwn paÐrnoume m = pr . 'Estw E èna s¸ma me p12 stoiqeÐa. Tìte to F eÐnai èna s¸ma kai |F | = pr (sÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Me E(pr ). Apì thn Prìtash 2. Kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. ìpou r|k .9.9 kai to Pìrisma 2. Sunep¸c to pl joc twn stoiqeÐwn tou F eÐnai pr .8.1 sumperaÐnoume ìti pk = mn . 'Estw F èna upìswma tou E pou apoteleÐtai apì m stoiqeÐa. 'Eqoume apodeÐxei ìti kˆje upìswma tou E èqei pr stoiqeÐa. 1. An n = dimF E .8.10 Je¸rhma.8. gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. Gia kˆje jetikì diairèth r tou k upˆrqei monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. ìpou r|k . MporoÔme na parast soume ta upos¸mata tou E me to parakˆtw diˆgramma.8. 2.8). 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk . 2. SÔmfwna me to epìmeno apotèlesma. . ìpou r|12. Apìdeixh. Epomènwc to polu¸numo xp −1 − 1 diaireÐ to xp −1 − 1 sto Zp [x] kai ˆra to r k xp − x diaireÐ to xp − x.2 prokÔptei ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo diaforetikˆ upos¸mata tou E pou èqoun pr stoiqeÐa.4. sumbolÐzoume to monadikì upìswma tou E pou èqei pr stoiqeÐa. Tìte 1. Apì thn Prìtash 2. tìte me ènan sullogismì parìmoio me autìn pou eÐdame prin apì to Je¸rhma 2. kai katˆ sunèpeia pk = prn . dhlad  r|k . 2. gia kˆpoio r.11 Parˆdeigma. an k = rs. MporoÔme na jewr soume to E wc ènan dianusmatikì q¸ro uperˆnw tou F . 'Estw r ènac diairèthc tou k . Tìte o pr − 1 diaireÐ ton pk − 1 epeid .182 2 DaktÔlioi Upos¸mata peperasmènwn swmˆtwn 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me |E| = pk .

. . . . . . .2. ja prèpei na elaqistopoihjeÐ h epÐdrash pou mporeÐ na èqei to gegonìc ìti kˆpoia shmeÐa tou qwrafioÔ eÐnai pio gìnima apì ta upìloipa. an } pou èqei thn idiìthta ìti se kˆje gramm  kai kˆje st lh to ai emfanÐzetai akrib¸c mÐa forˆ. o gewpìnoc apofasÐzei na qwrÐsei to qwrˆfi se treic grammèc kai treic st lec ¸ste kˆje eÐdoc sitarioÔ na kallierghjeÐ akrib¸c mia forˆ se kˆje gramm  kai st lh kai ìmoia kˆje eÐdoc lipˆsmatoc na qrhsimopoihjeÐ akrib¸c mÐa forˆ se kˆje gramm  kai st lh. EÐnai safèc ìti ja prèpei na qwristeÐ to qwrˆfi se 3 × 3 = 9 tm mata ¸ste kˆje mia apì tic poikilÐec sitarioÔ na kallierghjeÐ me th bo jeia kajenìc apì ta eÐdh lipˆsmatoc. EÐnai autì dunatì. n. . 2. Sun jwc qrhsimopoioÔme to sÔnolo {1.sitarioÔ pou èqei th mègisth apìdosh. Gia to lìgo autì. Peperasmèna S¸mata 183 E(p12 )     d d E(p6 ) d d d E(p4 ) E(p3 ) d d     E(p2 ) E(p) Efarmog : Latinikˆ tetrˆgwna Ja exetˆsoume ed¸ mia efarmog  twn peperasmènwn swmˆtwn ston sqediasmì peiramˆtwn. i = 1. . Orismìc 'Ena n×n Latinikì tetrˆgwno eÐnai enac n×n pÐnakac me stoiqeÐa apì èna sÔnolo {a1 . 'Omwc gia na eÐnai to peÐrama ìso gÐnetai axiìpisto. Me poiì trìpo mporeÐ na sqediˆsei èna peÐrama pou ja pragmatopoihjeÐ se èna qwrˆfi kai ja dÐnei apˆnthsh sto er¸thma autì. 'Opwc ja doÔme sth sunèqeia. h lÔsh tou probl matoc autoÔ isodunameÐ me thn Ôparxh dÔo 3 × 3 “orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn”. . .8. . EpijumeÐ de na entopÐsei to sunduasmì lipˆsmatoc . Prìblhma. . 'Enac gewpìnoc jèlei na melet sei thn epÐdrash tri¸n diaforetik¸n eid¸n lipˆsmatoc se treic diaforetikèc poikilÐec sitarioÔ. . n} sth jèsh tou {a1 . . an }. . .

3). ta A. . eÐnai diakekri-     3 2 1 1 3 2  2 1 3 . tìte gnwrÐzoume se poio shmeÐo tou qwrafioÔ ja kallierghjeÐ kˆje poikilÐa kai poio lÐpasma ja qrhsimopoi soume.  3 2 1  1 3 2 2 1 3 den eÐnai orjog¸nia afoÔ (a12 . B =  3 1 2  3 1 2 2 3 1  1 2 3  2 1 3  3 2 1 den eÐnai. Ta Orismìc DÔo n × n Latinikˆ tetrˆgwna A = (aij ). 3) (3. . . Ta zeÔgh autˆ perigrˆfoun ton trìpo pou mporeÐ na pragmatopoihjeÐ to peÐrama: an h pr¸th suntetagmènh paristˆnei thn poikilÐa sitarioÔ kai h deÔterh to eÐdoc lipˆsmatoc. B = (bij ) onomˆzontai orjog¸nia an ta diatetagmèna zeÔgh (aij . . j = 1.   isodÔnama an {(aij . en¸ to   mèna. 2)  (3. . . j = 1. n} = {1. eÐnai Latinikˆ tetrˆgwna. . n} × {1. 1) (1. B pou eÐdame prin eÐnai orjog¸nia. 'Ena sÔnolo {A1 . bij ). . b21 ) = (2. . . . Apì ton nìmo thc diagraf c. 1) ìpou sthn i gramm  kai j st lh tou pÐnaka C upˆrqei to diatetagmèno zeÔgoc (aij . èpetai ìti o pÐnakac thc prìsjeshc kˆje peperasmènou daktulÐou eÐnai èna Latininkì tetrˆgwno. . Aj eÐnai orjog¸nia gia kˆje i = j . 2) (3. SqhmatÐzoume ton pÐnaka  (1. . . . bij ). n. . dhlad  h eÔresh dÔo 3 × 3 orjogwnÐwn . Gia parˆdeigma. B pou eÐdame prin lÔnoun to prìblhmˆ mac. 3) (2. n}. i. ìpwc kai o pÐnakac pollaplasiasmoÔ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc. 2) (1. bij )|i. ta 2 DaktÔlioi    1 2 3 1 2 3 A =  2 3 1 . . . . 3) C =  (2.184 Gia parˆdeigma. 1) (2. b12 ) = (a21 . . Ta orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna A.  Shmei¸seic 1) H lÔsh tou probl matoc gia n = 3. Am } n × n Latinik¸n tetrag¸nwn onomˆzetai orjog¸nio an ta Ai .

auν ) me (r) (r) . 'Estw F èna s¸ma me |F | = n (gnwrÐzoume ìti upˆrqei tètoio s¸ma apì to Je¸rhma 2.8). . p pr¸toc. S mera eÐnai gnwstì ìti gia kˆje n ≥ 3. Sunep¸c kˆje Ar eÐnai Latinikì tetrˆgwno. an = 0} Gia kˆje r = 1. Ar = (aij ).8. Peperasmèna S¸mata 185 Latinik¸n tetrag¸nwn. Gia parˆdeigma. Gia kˆje n thc morf c n = pk . a2 . upˆrqoun toulˆqiston dÔo n × n orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna (bl. . 2. den upˆrqei amfibolÐa ìti ja brÐskame ta sugkekrimèna A. MporeÐ na apodeiqteÐ sqetikˆ eÔkola ìti o plhjˆrijmoc kˆje orjogwnÐou sunìlou n × n Latinik¸n tetrag¸nwn eÐnai to polÔ n − 1 ('Askhsh 7). 'Omwc h sunduastik  poluplokìthta tou probl matoc auxˆnei ragdaÐa me to n. aij ) = (auν .8. Apìdeixh. èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. . 'Ena zeÔgoc 10×10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn kataskeuˆsthke gia pr¸th forˆ mìlic to 1958. . an−1 . B . F = {a1 = 1.8. Gia na (r) (s) (r) (s) deÐxoume ìti autˆ eÐnai anˆ dÔo orjog¸nia èstw ìti (aij . [22]). Metˆ apì kˆpoiec dokimèc me 3 × 3 pÐnakec. Gia tic st lec èqoume (r) (r) aij = alj ⇒ ar ai + aj = ar al + aj ⇒ ar ai = ar al ⇒ ai = al . 'Ena anoiktì er¸thma eÐnai h eÔresh ìlwn twn n tètoiwn ¸ste upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. afoÔ ar = 0 (r = n). p pr¸toc. p pr¸toc. Akìma kai pio eidikˆ erwt mata eÐnai dÔskola. . 'Estw n = pk . pou ìmwc den mpìrese na lÔsei. upˆrqei orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n − 1 stoiqeÐa. ParathroÔme ìti (r) (r) aij = ail ⇒ ar ai + aj = ar ai + al ⇒ aj = al kai katˆ sunèpeia kˆje gramm  perièqei kˆje stoiqeÐo tou F akrib¸c mÐa forˆ.12 Je¸rhma.2. 2) O Euler melèthse to 1782 èna prìblhma isodÔnamo me thn eÔresh dÔo 6 × 6 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. ìpou aij = ar ai + aj . . paramènei anoiktì to er¸thma thc eÔreshc tou mègistou pl jouc 10 × 10 orjogwnÐwn Latinik¸n tetrag¸nwn. PolÔ argìtera (to 1901) apodeÐqthke ìti den upˆrqoun dÔo 6 × 6 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna.  tan eÔkolh. . . n − 1 orÐzoume ton pÐnaka Ar ∈ Mn (F ). ektìc apì n = 6. 2. To epìmeno apotèlesma parèqei gia kˆje n thc morf c n = pr .

Ja kataskeuˆsoume ed¸ trÐa 4 × 4 orjog¸nia Latinikˆ tetrˆgwna. Afair¸ntac paÐrnoume (ar − as )ai = (ar − as )au kai epeid  ar − as = 0 èqoume ai = au . dhlad  i = u. Tìte ar ai + aj = ar au + aν as ai + aj = as au + aν . Me th bo jeia twn pinˆkwn twn prˆxewn tou ParadeÐgmatoc 2.7. dhlad  j = ν .2 4). [26]).2 4). a2  a4 Anafèroume plhroforiakˆ.186 2 DaktÔlioi r = s.6. autì thc Ôparxhc “probolikoÔ epipèdou tˆxhc n” (bl. Gia to skopì autì ja qrhsimopoi soume to s¸ma F twn 4 stoiqeÐwn pou kataskeuˆsame sto Parˆdeigma 2. UpenjumÐzoume ìti F = {a1 = 1. j) to stoiqeÐo ai + aj . a4 = 0}. Ta probl mata autˆ paramènoun mèqri s mera anoiktˆ. a2 = a. ìti to prìblhma tou prosdiorismoÔ twn n ≥ 3 gia touc opoÐouc upˆrqei èna orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn pou èqei n−1 stoiqeÐa eÐnai isodÔnamo me èna prìblhma thc Probolik c GewmetrÐac. .6. brÐskoume Parˆdeigma a4  a3 A1 =   a2 a1 SuneqÐzontac lambˆnoume  a3 a4 a1 a2 a2 a1 a4 a3  a1 a2   a3  a4 a3  a2 A2 =   a4 a1 a2  a4 A3 =   a3 a1   a4 a1 a3 a2 a1 a3 a4 a2 a1 a4 a2 a3 a4 a2 a1 a3  a2 a3  . SÔmfwna me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2.12 to pr¸to Latinikì tetrˆgwno èqei sth jèsh (i. Antikajist¸ntac sthn pr¸th exÐswsh blèpoume ìti aj = aν . a3 = a + 1. a1  a4  a3 a1  .

2. 9. 4. n. 8. ApodeÐxte ìti h apeikìnish ϕ : F → F. F2 tou F tètoia ¸ste F1 ∼ Z5 . 'Estw F èna peperasmèno s¸ma qarakthristik c p. Poio eÐnai to diˆgramma uposwmˆtwn enìc s¸matoc pou èqei p36 stoiqeÐa (p pr¸toc). . Upìdeixh: Allˆzoume th jèsh twn sthl¸n kˆje LatinikoÔ tetrag¸nou tou sunìlou ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 123 . a → ap eÐnai ènac isomorfismìc kai ìti ϕ(a) = a gia kˆje a ∈ Zp . 5. Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 7 × 7 Latinik¸n tetrag¸nwn.8 1. . Kataskeuˆste èna zeÔgoc orjogwnÐwn 8 × 8 Latinik¸n tetrag¸nwn. ApodeÐxte ìti den eÐnai dunatì na upˆrqoun dÔo upos¸mata F1 . ApodeÐxte ìti kˆje upìswma tou F pou perièqei to α2 tautÐzetai me to F . F2 ∼ Z7 . JewroÔme to s¸ma F = Z2 [x]/ < x3 + x + 1 >.8. Kataskeuˆste èna s¸ma pou èqei 25 stoiqeÐa kai èna ˆllo pou èqei 27 stoiqeÐa. 7. 'Estw ρ mia rÐza tou x2 + 1 sto s¸ma Z3 [x]/ < x2 + 1 >. Peperasmèna S¸mata 187 Ask seic 2. Kataskeuˆste èna polu¸numo sto Z3 [x] deutèrou bajmoÔ pou èqei rÐzec tic 2ρ + 1 kai ρ + 1. 3. 1). = = 2. Metr ste t¸ra tic dunatìthtec gia to stoiqeÐo sth jèsh (2. 'Estw F èna peperasmèno s¸ma. Kˆje orjog¸nio sÔnolo n × n Latinik¸n tetrag¸nwn perièqei to polÔ n − 1 stoiqeÐa. To nèo sÔnolo paramènei orjog¸nio. SumbolÐzoume me α thn eikìna tou x sto F . 6. .

H diˆstash dimE F tou dianusmatikoÔ autoÔ q¸rou onomˆzetai bajmìc thc epèktashc E ⊆ F kai sumbolÐzetai me [F : E]. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th èna kanonikì polÔgwno me n pleurèc (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou). ja doÔme ìti ta zhtoÔmena sumperˆsmata prokÔptoun apì orismènec basikèc idiìthtec twn epektˆsewn swmˆtwn.9 Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc Sthn Parˆgrafo aut  ja doÔme p¸c mporoÔme na qrhsimopoi soume merikˆ basikˆ apotelèsmata apì th jewrÐa twn swmˆtwn gia na deÐxoume ìti orismèna klasikˆ probl mata thc EukleÐdeiac GewmetrÐac den èqoun lÔsh. H epèktash E ⊆ F lègetai peperasmènhc diastˆsewc an o bajmìc [F : E] eÐnai peperasmènoc. jewroÔme ta parakˆtw probl mata: 1.188 2 DaktÔlioi 2. Ta parapˆnw probl mata apasqìlhsan touc majhmatikoÔc epÐ ai¸nec. èpetai eÔkola ìti kˆje Q-dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diastˆsewc eÐnai arijm simo sÔnolo. Qrhsimopoi¸ntac ton pollaplasiasmì tou s¸matoc F . apì thn epoq  tou EukleÐdh mèqri to 19o ai¸na. 2. Tìte. Qrhsimopoi¸ntac thn arijmhsimìthta tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì enìc dedomènou kÔklou (tetragwnismìc tou kÔklou). 'Estw F èna s¸ma kai E ⊆ F èna upìswmˆ tou. mporoÔme na orÐsoume s' autì th dom  enìc E -dianusmatikoÔ q¸rou. ja orÐsoume austhrˆ ti shmaÐnei kataskeu  me kanìna kai diab th kai ja perigrˆyoume algebrikˆ to sÔnolo twn shmeÐwn pou kataskeuˆzontai me ton trìpo autì. 2) 'Estw E èna peperasmèno s¸ma me pn stoiqeÐa. gia kˆpoion pr¸to arijmì . Pio sugkekrimèna. Epektˆseic swmˆtwn kai algebrikoÐ arijmoÐ. 3. 4.1 ParadeÐgmata. 2. opìte apodeÐqthke ìti autˆ eÐnai ˆluta.9. 1) Gia thn epèktash R ⊆ C èqoume [C : R] = dimR C = 2. Na triqotomhjeÐ me kanìna kai diab th mia dedomènh gwnÐa (triqotìmhsh gwnÐac). Kaj¸c to s¸ma R eÐnai uperarijm simo. Na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th h akm  enìc kÔbou me ìgko diplˆsio tou ìgkou enìc dojèntoc kÔbou (diplasiasmìc tou kÔbou). Gia na deÐxoume to ˆluto twn problhmˆtwn aut¸n. blèpoume ìti o bajmìc [R : Q] eÐnai ˆpeiroc.

Ac upojèsoume ìti [K : E] < ∞. ac upojèsoume ìti oi bajmoÐ [F : E] = a kai [K : F ] = b eÐnai peperasmènoi. ub ) tou E dianusmatikoÔ q¸rou F (antist. èpetai ìti νij = 0 ∈ E gia kˆje i. ìpwc èqoume dei sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo. Gia na deÐxoume th grammik  anexarthsÐa tou B pˆnw apì to E . u1 . èqoume [K : E] = [K : F ] · [F : E]. Tìte. ac upojèsoume ìti i. Ja deÐxoume ìti to sÔnolo B = {wi uj : 1 ≤ i ≤ a. Ja estiˆsoume thn prosoq  mac se s¸mata E . . . dhlad  ìti o K eÐnai peperasmènhc diastˆsewc E -dianusmatikìc q¸roc. 1 ≤ j ≤ b}. . to E eÐnai mia epèktash tou Zp bajmoÔ n. . Tìte. .9. ta opoÐa eÐnai upos¸mata tou s¸matoc C twn migadik¸n arijm¸n. . Kat' arq n. an E eÐnai èna upìswma tou C kai S èna sÔnolo . 'Epetai ˆmesa apì touc orismoÔc ìti h tom  kˆje sullog c upodaktulÐwn (antist. H epìmenh apl  idiìthta tou bajmoÔ miac epèktashc ja apodeiqteÐ polÔ qr simh sth sunèqeia.j dianusmatikì q¸ro K . Qrhsimopoi¸ntac tèloc th grammik  anexarthsÐa twn wi pˆnw apì to E . JewroÔme mia bˆsh w1 . 2. EÐnai gnwstì apì th Grammik  'Algebra ìti kˆje upìqwroc tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K eÐnai epÐshc peperasmènhc diastˆsewc. AntÐstrofa. apoteleÐ mia bˆsh tou E -dianusmatikoÔ q¸rou K . Grˆfontac λj = a µij wi gia kai=1 j=1 µij wi uj kai ˆra to B parˆgei ton E tˆllhla µij ∈ E .7. . Apìdeixh.j νij wi uj = 0 ∈ K gia kˆpoia νij ∈ E . JewroÔme dÔo diadoqikèc epektˆseic swmˆtwn E ⊆ F ⊆ K .1). Eidikìtera. gia ton upìqwro F tou K isqÔei [F : E] = dimE F < ∞. . sthn perÐptwsh aut . to opoÐo èqei ab to pl joc stoiqeÐa. pou eÐnai tètoia ¸ste kˆje v ∈ K grˆfetai wc grammikìc sunduasmìc twn vi me suntelestèc apì to E . Tìte. Eidikìtera. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 189 p kai kˆpoio jetikì akèraio n. . upìswma) tou C. . . . . . Mˆlista.2. b. Tìte. . wa (antist. èpetai ìti ta stoiqeÐa v1 . uposwmˆtwn) tou s¸matoc C eÐnai ènac upodaktÔlioc (antist. èpetai ìti v = i. . Kaj¸c E ⊆ F . . vn tou K . . upˆrqoun peperasmèna to pl joc stoiqeÐa v1 . qrhsimopoi¸ntac th grammik  anexarthsÐa twn uj pˆnw apì to F . GnwrÐzoume ìti kˆje tètoio s¸ma E eÐnai mia epèktash tou s¸matoc Q twn rht¸n arijm¸n (blèpe thn parˆgrafo prin apo thn Prìtash 2. èpetai ìti i νij wi = 0 ∈ F gia kˆje j = 1. j . .9. vn parˆgoun ton F -dianusmatikì q¸ro K kai ˆra [K : F ] = dimF K ≤ n < ∞.2 Prìtash. tou F -dianusmatikoÔ q¸rou K ). parathroÔme ìti kˆje stoiqeÐo v ∈ K eÐnai thc morf c b λj uj gia katˆllhla λj ∈ F . o bajmìc [K : E] eÐnai peperasmènoc an kai mìno an kai oi dÔo bajmoÐ [K : F ] kai [F : E] eÐnai peperasmènoi. .

. .190 2 DaktÔlioi migadik¸n arijm¸n. .3 Prìtash. o opoÐoc perièqei to E kai to S . o opoÐoc antistoiqeÐ se kˆje polu¸numo f (x1 . . . . . zn ) ∈ C. . . . . . SumperaÐnoume loipìn ìti to K eÐnai to elˆqisto upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . dhlad  thn tom  ìlwn twn uposwmˆtwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . . Tìte ìmwc to F (wc s¸ma) perièqei ìla ta stoiqeÐa thc morf c a/b. . eÐnai h epèktash tou E pou parˆgetai apì to S ). zn ). Ac jewr soume ènan ˆllo upodaktÔlio R tou C pou perièqei to E kai to S . (i) EÐnai fanerì ìti to sÔnolo R pou apoteleÐtai apì ta anaferìmena stoiqeÐa eÐnai ènac upodaktÔlioc tou s¸matoc twn migadik¸n arijm¸n. . . . xn ] kai kˆje epilog  z1 . zn ∈ S . . . . . . tìte E[S] = E(S) = E .2) kai z1 . . ìpou n ≥ 1. f (x1 . Sunep¸c. . . (ii) To s¸ma twn phlÐkwn K thc akeraÐac perioq c E[S] eÐnai mia epèktash tou E pou perièqei to S . (ii) H epèktash E(S) tou E pou parˆgetai apì to S eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn thc akeraÐac perioq c E[S] ⊆ C. . . to s¸ma E(S)) parˆgetai apì to E kai to S (antist. b ∈ E[S] kai b = 0. . . . Apìdeixh. . . . sÔnolo migadik¸n arijm¸n S . . . . Ja lème ìti o daktÔlioc E[S] (antist. An E eÐnai èna upìswma tou C kai S = {z1 . EÐnai fanerì ìti an S = ∅. (i) O daktÔlioc E[S] pou parˆgetai apì to E kai to S apoteleÐtai apì ta stoiqeÐa f (z1 . kai ˆra K ⊆ F . . . . zn ] kai E(S) = E(z1 . . f (z1 . xn ) ∈ E[x1 . tìte ja grˆfoume E[S] = E[z1 . zn ) ∈ R gia kˆje polu¸numo f (x1 . dhlad  thn tom  ìlwn twn upodaktulÐwn tou C pou perièqoun to E ∪ S . dhlad  K = E(S). zn ∈ S . . . . . . . . xn ] thn tim  tou f (z1 . ja èqoume R ⊆ R kai ˆra o R eÐnai prˆgmati o elˆqistoc upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S . . . Me ˆlla lìgia. kaj¸c kai to elˆqisto upìswma E(S) pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . zn ] eÐnai h eikìna tou omomorfismoÔ 2. xn ] eÐnai èna polu¸numo n metablht¸n me suntelestèc apì to E (blèpe ton orismì sto tèloc thc Paragrˆfou 2. mporoÔme na jewr soume ton elˆqisto upodaktÔlio E[S] pou perièqei to sÔnolo E ∪ S . An F eÐnai èna ˆllo upìswma tou C pou perièqei to E kai to S . . EÐnai fanerì ìti o daktÔlioc E[z1 . . autì shmaÐnei ìti R = E[S]. . Tìte. . me a. . . . xn ) ∈ E[x1 . . . zn ) ∈ C. tìte to F (wc ènac upodaktÔlioc tou C pou perièqei to E kai to S ) perièqei thn akeraÐa perioq  E[S]. . . . . .9. xn ) ∈ E[x1 . zn }. JewroÔme èna upìswma E tou s¸matoc C kai èna mh-kenì φ : E[x1 . xn ] −→ C. .

7.1.9. . tètoio ¸ste ker φ = < f (x) >. Tìte. Kaj¸c kˆje ide¸dec tou daktulÐou poluwnÔmwn E[x] eÐnai kÔrio ('Askhsh 2. Ac upojèsoume t¸ra ìti o migadikìc arijmìc z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E . èpetai ìti o bajmìc [E(z) : E] eÐnai ˆpeiroc. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou E = Q. . ta stoiqeÐa 1. z. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc.14159 . . milˆme aplˆ gia algebrikoÔc kai uperbatikoÔc arijmoÔc. Tìte.4 Orismìc. . upˆrqei èna monadikì monikì polu¸numo f (x) ∈ E[x]. Ac jewr soume èna upìswma E tou C kai èna migadikì arijmì z . tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E(z) eÐnai grammikˆ anexˆrthta. O z lègetai algebrikìc uperˆnw tou E an upˆrqei mh-mhdenikì polu¸numo f (x) ∈ 2. ìpou E(x) eÐnai to s¸ma twn phlÐkwn tou poluwnumikoÔ daktulÐou E[x] (blèpe to Parˆdeigma 3. 2) O arijmìc π = 3. .5 ParadeÐgmata. JewroÔme ton omomorfismì daktulÐwn φ : E[x] −→ C. Prˆgmati. To polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai to monikì . o omomorfismìc φ pou orÐsthke parapˆnw den eÐnai 1-1. o opoÐoc eÐnai 1-1 kai èqei eikìna to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . . H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ. afoÔ eÐnai rÐza tou poluwnÔmou x2 + 1 ∈ Q[x].9. tìte o z lègetai uperbatikìc uperˆnw tou E . tètoio ¸ste f (z) = 0. Kaj¸c ta stoiqeÐa 1. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 191 E[x].2. z 2 .7. èpetai ìti o φ epekteÐnetai se èna monomorfismì ψ : E(x) −→ C. An den upˆrqei tètoio mh-mhdenikì polu¸numo. Apì thn Prìtash 2. tou E dianusmatikoÔ q¸rou C eÐnai grammikˆ anexˆrthta.9. Stewart [28]. den eÐnai apl  kai xefeÔgei apì touc skopoÔc tou parìntoc biblÐou.1).3 (ii) èpetai ìti h eikìna Im ψ tou ψ eÐnai akrib¸c h epèktash E(z) tou E pou parˆgetai apì to z . . z. Lindemann to 1882. z 2 . parapèmpoume ston I. eÐnai uperbatikìc.5. to opoÐo deÐqthke pr¸ta apì ton F. upˆrqei èna mh-mhdenikì polu¸numo pou an kei ston pur na ker φ tou φ. 2.9. Gia mia apìdeixh. 1) To i ∈ C eÐnai algebrikì (uperˆnw tou Q). me φ(f (x)) = f (z) gia kˆje polu¸numo f (x) ∈ E[x]. Apì thn Prìtash 2. o opoÐoc eÐnai uperbatikìc uperˆnw tou E . apì ton orismì. .11 (i)). prin apì thn Prìtash 2.

Sthn perÐptwsh aut . √ Prˆgmati. tètoio ¸ste oi √ √ tetragwnikèc rÐzec ± a ∈ C den an koun sto E . √ √ Sunep¸c. 2] kai 6 . Sunep¸c. me to daktÔlio E[z] pou parˆgetai apì to E kai to z . sumperaÐnoume ìti gia to bajmì thc epèktashc E(z) = E[z] tou E isqÔei [E(z) : E] = deg f (x).6 Je¸rhma. √ 1 èqoume i = 1 (a + a3 ) kai 2 = 6 (5a − a3 ). to Ðdio je¸rhma mac lèei ìti o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai s¸ma.6. h akeraÐa perioq  E[z] eÐnai epÐshc s¸ma kai ˆra isoÔtai me to s¸ma E(z) twn phlÐkwn thc. to stoiqeÐo a eÐnai algebrikì uperˆnw tou E me elˆqisto polu¸numo x2 − a ∈ E[x]. Kaj¸c h diˆstash tou E -dianusmatikoÔ q¸rou E[x]/ < f (x) > eÐnai Ðsh me to bajmì tou poluwnÔmou f (x) (giatÐ?).7 ParadeÐgmata. Tìte ìmwc. eÐnai epiplèon ènac isomorfismìc E -dianusmatik¸n q¸rwn. arkeÐ na deÐxoume ìti [Q(a) : Q] = 4.6). 'Etsi. Ja deÐxoume ìti o migadikìc arijmìc a eÐnai algebrikìc kai ja prosdiorÐsoume to elˆqisto polu¸numì tou. o opoÐoc kataskeuˆsthke sthn apìdeixh tou Jewr matoc 2. 1) 'Estw E èna upìswma tou C kai a ∈ E èna stoiqeÐo tou. èqoume a2 = 1 + 2 2i kai ˆra (a2 − 1)2 = −8.9.6. 'Etsi. Apì to Je¸rhma 2. Diatup¸noume ta parapˆnw sumperˆsmata me th morf  enìc jewr matoc: Tìte. Q[a] = Q[i. o isomorfismìc twn daktulÐwn E[x]/ < f (x) > E[z]. √ 2) 'Estw a = 2+i. Sunep¸c. Sunep¸c. dhlad  E[z] = E(z). Tìte. 2. sÔmfwna me to pr¸to je¸rhma twn isomorfism¸n daktulÐwn (Je¸rhma 2. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc. kˆje ˆllo polu¸numo g(x) ∈ E[x] pou èqei rÐza to z eÐnai pollaplˆsio tou f (x). H eikìna tou omomorfismoÔ φ isoÔtai. Ja deÐxoume ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo kai ˆra isoÔtai me to elˆqisto polu¸numo tou a. a4 − 2a2 + 9 = 0 kai ˆra to a eÐnai algebrikì me elˆqisto polu¸numo èna diairèth tou f (x) = x4 − 2x2 + 9 ∈ Q[x]. Jewr¸ntac ta s¸mata E[x] kai C wc dianusmatikoÔc q¸rouc uperˆnw tou E .√Gia to skopì autì. en¸ o bajmìc [E(z) : E] eÐnai Ðsoc me to bajmì tou elˆqistou poluwnÔmou tou z uperˆnw tou E .192 2 DaktÔlioi polu¸numo me ton elˆqisto bajmì pou èqei rÐza to z kai kaleÐtai to elˆqisto polu¸numo tou z uperˆnw tou s¸matoc E .6. o daktÔlioc phlÐko E[x]/ < f (x) > eÐnai isìmorfoc me thn akeraÐa perioq  E[z] ⊆ C. 2. h apeikìnish φ eÐnai profan¸c grammik .9. èqoume E(z) = E[z]. Epiplèon. Kaj¸c a3 = − √2 + 5i. o z eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E an kai mìno an h epèktash E ⊆ E(z) eÐnai peperasmènhc diastˆsewc. h epèktash E ⊆ E[ a] = E( a) eÐnai bajmoÔ 2.3 èpetai ìti to polu¸numo f (x) ∈ E[x] eÐnai anˆgwgo.6. kai sthn perÐptwsh aut .

qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2. to x3 − 2 eÐnai to elˆqisto polu¸numo tou √ √ 3 2 kai ˆra h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3.9. tìte kai o √ √ z eÐnai uperbatikìc.5 2)). √ 4) O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai mhdenÐzei to anˆgwgo monikì polu¸numo x3 − 2 ∈ Q[x]. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 193 ˆra h zhtoÔmenh sqèsh èpetai ˆmesa. èpetai ìti to elˆqisto polu¸numo f (x) tou b eÐnai trÐtou bajmoÔ (kai mˆlista f (x) = x3 + 1 x2 − 1 x − 1 ). 'Etsi.9. ζ 3 + 3ζ + 3ζ −1 + ζ −3 = 8b3 kai ˆra ζ 3 + ζ 4 = ζ 3 + ζ −3 = 8b3 − 6b. gia t = π 1 3 9 .9. Gia to skopì autì. √ 3) Gia kˆje migadikì arijmì z o bajmìc thc epèktashc Q( z) ⊆ Q(z) eÐnai 1   2 (blèpe 1) parapˆnw). o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. èpetai ìti autì eÐnai akrib¸c to elˆqisto polu¸numo tou a. Prˆgmati. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ 4 8 ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. me bˆsh to 1) parapˆnw. h trigwnometrik  tautìthta cos 3t = 4 cos3 t − 3 cos t. Ja deÐxoume ìti o arijmìc b eÐnai algebrikìc kai 7 mˆlista isqÔei [Q(b) : Q] = 3. Sunep¸c.4). efarmìzontac thn Prìtash 2. 2 2 8 .9. Eidikìtera.9. 6) 'Estw b = cos 2π ∈ R. efarmìzontac thn Prìtash 2. 2].6. jewroÔme thn prwtarqik  èbdomh rÐza thc monˆdac ζ = e2πi/7 kai parathroÔme ìti 1 + ζ + ζ 2 + ζ 3 + ζ 4 + ζ 5 + ζ 6 = 0. o arijmìc a eÐnai algebrikìc kai mˆlista 9 isqÔei [Q(a) : Q] = 3. (2) Kaj¸c ζ + ζ 6 = ζ + ζ −1 = 2b. Kaj¸c eÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti to polu¸numo autì eÐnai anˆgwgo (blèpe 'Askhsh 2. h isìthta (2) grˆfetai isodÔnama 1 + 2b + (4b2 − 2) + (8b3 − 6b) = 0 kai ˆra o arijmìc b eÐnai rÐza tou poluwnÔmou 8x3 + 4x2 − 4x − 1 ∈ Q[x].9. èqoume ζ 2 + 2 + ζ −2 = 4b2 kai ˆra ζ 2 + ζ 5 = ζ 2 + ζ −2 = 4b2 − 2. √ èpetai ìti [Q(z) : Q] ≤ 2 · [Q( z) : Q]. Sunep¸c. blèpoume ìti an o arijmìc z eÐnai uperbatikìc. Tìte.2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ Q ⊆ Q( z) ⊆ Q(z). EpÐshc.2. deÐqnei ìti 2 = 4a − 3a kai ˆra o arijmìc a eÐnai rÐza tou monikoÔ poluwnÔmou f (x) = x3 − 3 x − 1 ∈ Q[x].4).9. 5) 'Estw a = cos π ∈ R. Sunep¸c.2 gia tic diadoqikèc epektˆseic √ √ Q ⊆ Q[i] ⊆ (Q[i])[ 2] = Q[i.

jewroÔme to epÐpedo Π kai èna sÔnolo shmeÐwn Σ ⊆ Π. c1 . Apìdeixh. t ∈ E . Qrhsimopoi¸ntac ton kanìna tou Cramer. 'Estw ìti oi exis¸seic twn kÔklwn eÐnai x2 + y 2 + d1 x + . λ) eÐnai 1   2. e. λ) èna shmeÐo me P ∈ Σ . • To sÔnolo C(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kÔklwn tou epipèdou. L2 ∈ L(Σ)   miac eujeÐac L ∈ L(Σ) kai enìc kÔklou C ∈ C(Σ)   dÔo diakekrimènwn kÔklwn C1 . JewroÔme tic exis¸seic a1 x + b1 y + c1 = 0 kai a2 x + b2 y + c2 = 0 twn eujei¸n L1 kai L2 antÐstoiqa. EÐnai fanerì ìti oi suntelestèc a1 .8 Prìtash. blèpoume ìti oi tetmhmènec x1 . 2. a2 . blèpoume ìti oi suntetagmènec κ kai λ tou shmeÐou tom c P twn eujei¸n aut¸n an koun sto E kai ˆra E(κ. Epiplèon. Tìte. λ) = E .9. pou apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou Σ kaj¸c kai ta shmeÐa tom c dÔo diakekrimènwn eujei¸n L1 . C2 ∈ C(Σ). LÔnontac thn exÐswsh thc eujeÐac wc proc mÐa metablht . oi opoÐoi èqoun kèntro kˆpoio shmeÐo tou Σ kai aktÐna Ðsh me thn apìstash metaxÔ dÔo shmeÐwn tou Σ. d. ac poÔme thn y . OrÐzoume de ta sÔnola L(Σ) kai C(Σ). Ja prèpei na diakrÐnoume treic peript¸seic: (i) Upˆrqoun dÔo diakekrimènec temnìmenec eujeÐec L1 . (ii) Upˆrqei mia eujeÐa L ∈ L(Σ) kai ènac kÔkloc C ∈ C(Σ). L2 ∈ L(Σ). b. blèpoume ìti o bajmìc thc epèkta√ shc E ⊆ E(κ) = E(κ. x2 twn shmeÐwn tom c thc eujeÐac kai tou kÔklou dÐnontai apì tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc thc morf c x2 + sx + t = 0 me s. ètsi ¸ste P ∈ L1 ∩ L2 . λ) eÐnai 1 an o migadikìc arijmìc s2 − 4t an kei sto E kai 2 an ìqi (blèpe Parˆdeigma 2. b1 . E to upìswma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ kai P = (κ. (iii) Upˆrqoun dÔo diakekrimènoi temnìmenoi kÔkloi C1 . oi opoÐec dièrqontai apì dÔo (diaforetikˆ metaxÔ touc) shmeÐa tou Σ. y2 ) = E(x2 ). o bajmìc thc epèktashc E ⊆ E(κ. y2 twn shmeÐwn tom c ja eÐnai E(x1 . ètsi ¸ste P ∈ L ∩ C . Ja sumbolÐzoume me Σ to sÔnolo twn shmeÐwn tou epipèdou Π. kai antikajist¸ntac sthn exÐswsh tou kÔklou. y1 ) = E(x1 ) kai E(x2 . c. c2 mporeÐ na epilegoÔn apì to s¸ma E . 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 .9. JewroÔme thn exÐswsh ax + by + c = 0 thc eujeÐac L kai thn exÐswsh x2 + y 2 + dx + ey + f = 0 tou kÔklou C me touc suntelestèc a. f na an koun sto E . Gia na diatup¸soume austhrˆ to prìblhma twn EukleÐdeiwn kataskeu¸n (twn kataskeu¸n dhlad  me kanìna kai diab th).194 2 DaktÔlioi Kataskeuèc me kanìna kai diab th. wc ex c: • To sÔnolo L(Σ) eÐnai to sÔnolo twn eujei¸n tou epipèdou. Qrhsimopoi¸ntac to gnwstì tÔpo gia tic rÐzec miac deuterobˆjmiac exÐswshc. ètsi ¸ste P ∈ C1 ∩ C2 . gia tic tetagmènec y1 . C2 ∈ C(Σ). b2 .7 1)).

sto Γ(Σ)? . . kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . tìte Γ(Σ) = Σ. 0). . sto Γ(Σ)? 4. An kei to shmeÐo P = (cos 3 . 0). Me ton parapˆnw sumbolismì. f1 . Sunep¸c. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 195 e1 y + f1 = 0 kai x2 + y 2 + d2 x + e2 y + f2 = 0 antÐstoiqa. P2 }. Kaj¸c eÐnai profanèc ìti C1 ∩C2 = C1 ∩L. 0) kai P2 = (1. 0) kai P2 = (1. P2 . JewroÔme to sÔnolo Γ(Σ). to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta shmeÐa P tou epipèdou pou èqoun thn ex c idiìthta: Upˆrqei n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn tou epipèdou P1 . . kai to sÔnolo Σ = {P1 . 0) (to opoÐo orÐzei mazÐ me to P1 ton kÔbo me ìgko 2 kubikèc monˆdec) sto sÔnolo Γ(Σ) twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou? 2. . P2 }. 0). e2 . ta opoÐa orÐzoun tic pleurèc thc gwnÐac θ. (tetragwnismìc tou kÔklou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. sin θ). . tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ ∪ {P1 . . 'Etsi. . f2 ∈ E . to opoÐo mazÐ me to P1 orÐzei thn pleurˆ enìc tetrag¸nou me embadìn Ðso me autì tou kÔklou. sin 2π ). (diplasiasmìc tou kÔbou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. P2 . . An kei to shmeÐo P = ( π. Pn me Pn = P . 0). to opoÐo orÐzei mazÐ me θ ta P1 kai P2 tic pleurèc thc gwnÐac 3 . kai to sÔnolo Σ = √ {P1 . kai to sÔnolo θ θ Σ = {P1 . ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. mporoÔme na upojèsoume ìti P1 = (0. P2 = (1. 0). anagìmaste sthn perÐptwsh (ii) parapˆnw.9. . ParathroÔme ìti an to sÔnolo Σ perièqei mìno èna   kanèna shmeÐo. to opoÐo orÐzei mazÐ me n n ta P1 kai P2 tic korufèc tou kanonikoÔ n-g¸nou. (triqotìmhsh gwnÐac) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. Ja lème ìti to Γ(Σ) eÐnai to sÔnolo twn kataskeuˆsimwn apì to Σ shmeÐwn tou epipèdou. 0). Epilègontac katˆllhla to Kartesianì sÔsthma suntetagmènwn. Pi−1 }) gia kˆje i = 1. sin 3 ). e1 . . . ta opoÐa orÐzoun thn akm  tou monadiaÐou kÔbou. JewroÔme epÐshc thn eujeÐa L me exÐswsh (d1 −d2 )x+(e1 −e2 )y+(f1 −f2 ) = 0. 0) kai P2 = (1. An kei to shmeÐo P = (cos 2π . ta opoÐa orÐzoun thn aktÐna tou monadiaÐou kÔklou. ta tèssera gewmetrikˆ probl mata pou anafèrame sthn arq  thc Paragrˆfou aut c mporoÔn na diatupwjoÔn wc ex c: 1. 0) kai P3 = (cos θ. 0) kai P2 = (1. n. P3 }. (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) JewroÔme ta shmeÐa P1 = (0. sto Γ(Σ)? 3. 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou Π. gia katˆllhlouc suntelestèc d1 .2. An kei to shmeÐo P = ( 3 2. P2 }. . d2 . to sÔnolo Γ(Σ) apoteleÐtai apì ta shmeÐa tou epipèdou Π ta opoÐa mporoÔn na kataskeuastoÔn se èna peperasmèno arijmì bhmˆtwn me th qr sh tou kanìna kai tou diab th apì ta shmeÐa tou Σ. h endiafèrousa perÐptwsh eÐnai aut  ìpou to Σ perièqei toulˆqiston dÔo shmeÐa P1 .

bi ) gia kˆje i. Ja deÐxoume ìti autì to teleutaÐo sumbaÐnei an θ = π . ( 1 . 0).9.9. afoÔ 2 eÐnai gnwstì ìti mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th gwnÐa 30o . . gia ton pragmatikì arijmì a = cos π .9 Je¸rhma.9. Sthn perÐ3 ptws  mac. . 23 ). Kaj¸c to √ √ . .9). . bi ). sin π ) ∈ Γ(Σ). b1 . . . Gia parˆdeigma. b2 . tètoia ¸ste Pi ∈ (Σ∪{P1 . n. 2. . 23 )} 3 3 2 2 √ kai ˆra E = Q( 3). sin π ) = ( 1 . 0). b ∈ En . me bˆsh to Je¸rhma 2. (1. b) pou an kei sto Γ(Σ) oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) èqoun bajmì dunˆmeic tou 2. mporoÔme na qrhsimopoi soume thn Prìtash 2. dhlad  [E(a) : E] = 2u kai [E(b) : E] = 2v gia katˆllhlouc fusikoÔc arijmoÔc u. EÐmaste t¸ra se jèsh na dikaiolog soume to adÔnato thc lÔshc twn tessˆrwn gewmetrik¸n problhmˆtwn: 1. .9. Me skopì na odhghjoÔme se ˆtopo.2.9.9. blèpoume √ ìti ( 3 2. o bajmìc thc 9 9 9 epèktashc E ⊆ E(a) eÐnai mia dÔnamh tou 2 (blèpe Je¸rhma 2. (triqotìmhsh gwnÐac) Upˆrqoun gwnÐec θ oi opoÐec mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. Kaj¸c a. èqoume Σ = {(0. ma tou R pou parˆgetai apì tic suntetagmènec twn shmeÐwn tou Σ. kaj¸c (cos π . apì thn Prìtash 2. v . Kaj¸c Ei = Ei−1 (ai . Sunep¸c. Apìdeixh. . . . Sunep¸c.9. . . 0)} kai ˆra E = Q. (1. Sunep¸c. oi epektˆseic E ⊆ E(a) kai E ⊆ E(b) eÐnai upoepektˆseic thc epèktashc E ⊆ En . to zhtoÔmeno èpetai apì thn Prìtash 2. bi ) gia kˆje i. n.9. autì sumbaÐnei an θ = π . Eidikìtera. √ √ O arijmìc 3 2 eÐnai algebrikìc kai h epèktash Q ⊆ Q( 3 2) eÐnai bajmoÔ 3 (blèpe Parˆdeigma 2. 'Estw Σ èna uposÔnolo tou epipèdou Π = R2 kai E to upìsw- E = E0 ⊆ E1 ⊆ E2 ⊆ · · · ⊆ En .196 2 DaktÔlioi To krit rio pou apodeiknÔetai sto epìmeno apotèlesma ja mac epitrèyei na deÐxoume to adÔnato twn parapˆnw gewmetrik¸n problhmˆtwn.8 kai na sumperˆnoume ìti o bajmìc thc epèktashc Ei−1 ⊆ Ei eÐnai 1   2 gia kˆje i = 1. . . Pi−1 }) gia kˆje i = 1. 0). Upˆrqoun ìmwc kai gwnÐec θ oi opoÐec de mporeÐ na triqotomhjoÔn me kanìna kai diab th. .2 èpetai ìti o bajmìc thc epèktashc E ⊆ En eÐnai mia dÔnamh tou 2. (diplasiasmìc tou kÔbou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. 0) ∈ Γ(Σ) kai ˆra den eÐnai dunatì na diplasiasteÐ o kÔboc me kanìna / kai diab th. . . Pn me Pn = P . upˆrqei ènac fusikìc arijmìc n ≥ 1 kai mia akoloujÐa shmeÐwn P1 . 'Estw ìti Pi = (ai . . JewroÔme tic diadoqikèc epektˆseic 2. Tìte.7 4)). èqoume an = a kai bn = b. ai . ìpou Ei = E(a1 . a2 . . gia kˆje shmeÐo P = (a. Kaj¸c P ∈ Γ(Σ). Tìte. ac upojèsoume ìti (cos π .

√ / to krit rio tou Jewr matoc 2. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me p pleurèc n mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th an kai mìno an p = 22 +1 gia kˆpoio fusikì arijmì n.9 mac deÐqnei ìti ( π. 3.9.9. ìpou m ≥ 0 kai oi p1 . èqoume [E : Q] = 2 kai ˆra o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ E(a) eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2 (blèpe Prìtash 2. den eÐnai dunatì na tetragwnisteÐ o kÔkloc me kanìna kai diab th. ìpwc deÐqthke sto Parˆdeigma 2. √ lu¸numo tou 2 + 3 uperˆnw tou Q. 2 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. (tetragwnismìc tou kÔklou) Kai ed¸ èqoume Σ = {(0. Na deiqteÐ ìti o a + b eÐnai epÐshc algebrikìc. 'Estw E èna upìswma tou C kai z ènac migadikìc arijmìc pou eÐnai algebrikìc uperˆnw tou E . Na deiqteÐ ìti Q( √ 3) = Q( 2 + 3) kai na brejeÐ to elˆqisto po2. Oi pr¸toi arijmoÐ thc morf c aut c onomˆzontai pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. Sunep¸c.9.7 1)). 0). 5. Autì ìmwc èpetai apì to Parˆdeigma 2. .9. (kataskeu  kanonikoÔ n-g¸nou) Ed¸ èqoume Σ = {(0. Epektˆseic Swmˆtwn kai Gewmetrikèc Kataskeuèc 197 E eÐnai mia gn sia tetragwnik  epèktash tou Q (blèpe Parˆdeigma 2.2). Na deiqteÐ ìti E(z) = E(z 2 ). 257 kai 65537 antÐstoiqa. . 3 kai 4. Ja deÐxoume ìti to kanonikì eptˆgwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th. b ∈ C dÔo algebrikoÐ arijmoÐ. 0)} kai ˆra √ E = Q. ac jewr soume ènan akèraio n ≥ 1. Sunep¸c. Gia parˆdeigma. 4.9. Autì to teleutaÐo ìmwc de sumbaÐnei. ìpou deÐxame ìti [Q(b) : Q] = 3. arkeÐ na deiqteÐ / 7 7 ìti gia ton pragmatikì arijmì b = cos 2π o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(b) 7 den eÐnai mia dÔnamh tou 2. 'Estw a.9.) Pio genikˆ. O Gauss èdeixe ìti to kanonikì polÔgwno me n pleurèc eÐnai kataskeuˆsimo me kanìna kai diab th an kai mìno an o n eÐnai thc morf c 2m p1 · · · ps .7 3)). b). 'Omwc [E(a) : Q] = [E(a) : Q(a)] · [Q(a) : Q] kai ˆra [Q(a) : Q] | [E(a) : Q]. Gia n = 0. Gia 5 n = 5. Upˆrqoun timèc tou fusikoÔ arijmoÔ n gia tic opoÐec h kataskeu  enìc kanonikoÔ n-g¸nou eÐnai dunat . Upìdeixh: Jewr ste tic diadoqikèc epektˆseic Q ⊆ Q(a) ⊆ Q(a.2. o arijmìc 22 + 1 = 641 · 6700417 den eÐnai pr¸toc. Ask seic 2.7 5). 0)} kai ˆra E = Q. ps eÐnai diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. .9. deÐqnontac ìti (cos 2π . . paÐrnoume touc pr¸touc 3. sin 2π ) ∈ Γ(Σ). me elˆqisto polu¸numo (uperˆnw tou E ) perittoÔ bajmoÔ. . Kaj¸c o arijmìc π eÐnai uperbatikìc (blèpe Parˆdeigma 2. 2. ektìc apì touc prohgoÔmenouc. autì sumbaÐnei an n = 4.7 6). (1. Autì ìmwc de sumbaÐnei gia ìlec tic timèc tou n. 0) ∈ Γ(Σ).9 √ √ √ √ 1. 1. o bajmìc thc epèktashc Q ⊆ Q(a) ja prèpei na eÐnai epÐshc mia dÔnamh tou 2. (Den eÐnai gnwstì an upˆrqoun ˆlloi pr¸toi arijmoÐ tou Fermat. afoÔ [Q(a) : Q] = 3. 0). 17. (1. 2.9. 3.9.2 Qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 2.

Upìdeixh: An mporoÔsame na kataskeuˆsoume mia gwnÐa 40o . 6. eÐnai anˆgwga. Na deiqteÐ ìti Γ(Σ) = Γ(Γ(Σ)). 'Estw Σ èna sÔnolo shmeÐwn tou epipèdou kai Γ(Σ) to sÔnolo twn shmeÐwn pou mporoÔn na kataskeuastoÔn me kanìna kai diab th apì to Σ. Na deiqteÐ ìti ta polu¸numa a(x). ìpou a(x) = 8x3 − 6x − 1 kai b(x) = 8x3 + 4x2 − 4x − 1. 5. b(x) ∈ Q[x]. ja mporoÔsame na kataskeuˆsoume kai mia gwnÐa 20o . .198 2 DaktÔlioi 4. Na deiqteÐ ìti to kanonikì 9-gwno de mporeÐ na kataskeuasteÐ me kanìna kai diab th.

2 ParadeÐgmata. / 5) Se kˆje akeraÐa perioq  to mhdenikì ide¸dec eÐnai pr¸to. (1) Qrhsimopoi¸ntac ide¸dh sto Z. / 3) Gia kˆje anˆgwgo polu¸numo p(x) ∈ F [x]. allˆ x − 1 ∈< f (x) > kai / x − 2 ∈< f (x) >.10 Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh Sthn Parˆgrafo 2.10. .2. b ∈ Z. Sthn paroÔsa Parˆgrafo ja exetˆsoume genikìtera pìte o daktÔlioc phlÐko R/I eÐnai s¸ma   akeraÐa perioq . An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai a.3. Sqetikˆ èqoume to akìloujo apotèlesma. to ide¸dec < p(x) > tou F [x] eÐnai pr¸to lìgw tou L mmatoc 2.10. allˆ mìno akeraÐa perioq .1 Orismìc.8.5) p|ab ⇒ p|a   p|b. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 199 2. 4) To ide¸dec < f (x) > tou Q[x].7 2)) kai ˆra den eÐnai s¸ma. blèpoume ìti h idiìthta (??) eÐnai isodÔnamh me thn ab ∈< p >⇒ a ∈< p >   b ∈< p > . ìpou F eÐnai èna s¸ma.2. b ∈ R.6. 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc kai P = R èna ide¸dec tou R. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai I èna ide¸dec tou R. ìpou to F eÐnai èna s¸ma kai p(x) ∈ F [x]. Sta paradeÐgmata 1 kai 3 gnwrÐzoume ìti oi antÐstoiqoi daktÔlioi phlÐka eÐnai s¸mata. den eÐnai pr¸to giatÐ (x − 1)(x − 2) ∈< f (x) >.10. To P onomˆzetai pr¸to ide¸dec an a. 2. tìte èqoume (bl. L mma 1. 1) Gia kˆje pr¸to arijmì p to ide¸dec < p > tou Z eÐnai pr¸to.6 eÐdame ìti to phlÐko F [x]/ < p(x) >. ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P. 2) To ide¸dec < 6 > tou Z den eÐnai pr¸to giatÐ 2·3 ∈< 6 >. ìpou f (x) = (x − 1)(x − 2).1 eÐdame ìti to phlÐko Z/ < p > eÐnai èna s¸ma an kai mìno an o p eÐnai pr¸toc arijmìc kai sthn Parˆgrafo 2. Sto parˆdeigma 6 parathroÔme ìti o daktÔlioc phlÐko Z[x]/ < x > eÐnai isìmorfoc me to Z (Parˆdeigma 2. allˆ 2 ∈< 6 > / kai 3 ∈< 6 >. eÐnai s¸ma an kai mìno an to p(x) eÐnai anˆgwgo. 6) To ide¸dec < x > tou Z[x] eÐnai pr¸to.

10. 'Estw. IsqÔei µκδ(p. 'Estw R ènac daktÔlioc kai M = R èna ide¸dec tou R.4 Orismìc. Prˆgmati.2.5 Parˆdeigma. èstw I èna ide¸dec tou Z pou perièqei to < p > kai èstw ìti < p >= I . Tìte to ide¸dec < p > tou Z eÐnai megistikì. loipìn.10. Epeid  a ∈ I kai p ∈< p >⊆ I paÐrnoume bp + ac ∈ I giatÐ to I eÐnai ide¸dec. EÐdame prin ìti gia na eÐnai o daktÔlioc R/I s¸ma den arkeÐ to I na eÐnai pr¸to ide¸dec. dhlad  P = 1 + P kai katˆ sunèpeia 1 ∈ P . 2. / Sto R/P èqoume ab + P = P ⇒ (a + P )(b + P ) = P = 0R/P ⇒ a + P = P   b + P = P (giatÐ o R/P eÐnai akeraÐa perioq ) ⇒ a ∈ P   b ∈ P. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. Apìdeixh. / Sunep¸c sto R/P isqÔei 0R/P = P = 1 + P = 1R/P . . Tìte ab + P = P ⇒ ab ∈ P ⇒ a ∈ P   b ∈ P (giatÐ to P eÐnai pr¸to) ⇒ a + P = P = 0R/P   b + P = P = 0R/P . (a + P )(b + P ) = P . èstw ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq . ìpou a.10. Epomènwc an to J eÐnai èna ide¸dec tou R kai I ⊆ J ⊆ R.1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.11). 2.3 Je¸rhma.6. Sunep¸c to < p > eÐnai megistikì. arkeÐ na deÐxoume ìti o daktÔlioc autìc den perièqei mhdenodiairètec. a) = 1 kai apì to Je¸rhma 1. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. To M onomˆzetai megistikì an gia kˆje ide¸dec I tou R me M ⊆ I eÐnai I = M   I = R.200 2 DaktÔlioi Tìte èna ide¸dec P tou R eÐnai pr¸to an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/P eÐnai akeraÐa perioq . tìte J = I   J = R. ìpou to J eÐnai èna ide¸dec tètoio ¸ste I ⊆ J ⊆ R (Pìrisma 2. 2. Tìte upˆrqei èna a ∈ I pou den eÐnai pollaplˆsio tou p. Gia na deÐxoume ìti o R/P eÐnai akeraÐa perioq .4 upˆrqoun b. 'Ara P = R. 'Estw ab ∈ P .6. Ac upojèsoume ìti o R/I eÐnai s¸ma. c ∈ Z me 1 = bp + ac. OdhgoÔmaste ètsi ston epìmeno orismì. GnwrÐzoume ìti den upˆrqoun mh tetrimmèna gn sia ide¸dh enìc s¸matoc. 'Ara to ide¸dec P eÐnai pr¸to. Tìte 0R/P = 1R/P . EpÐshc gnwrÐzoume ìti kˆje ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . AntÐstrofa. b ∈ R. 'Ara 1 ∈ I pou shmaÐnei ìti I = Z. 'Estw ìti to P eÐnai pr¸to ide¸dec. Apì ton orismì tou pr¸tou ide¸douc èqoume P = R kai ˆra 1 ∈ P . GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2.

Apìdeixh. Apì ton orismì tou megistikoÔ ide¸douc èqoume M = R kai ˆra 1 ∈ M . GnwrÐzoume apì thn Prìtash 2. pou shmaÐnei ìti to a + M eÐnai antistrèyimo sto R/M . 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.6 kai to Je¸rhma 2.8). giatÐ a ∈ M kai a ∈ I . To Pìrisma èpetai apì to Je¸rhma 2. 'Estw a + M ∈ R/M . 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai M = I . Prìtash 2.3. An to F eÐnai èna s¸ma kai to p(x) ∈ F [x] eÐnai anˆgwgo.6. AfoÔ 1 − ra = m ∈ M èqoume sto R/M th sqèsh 1 + M = ra + M . a + M = M .1 ìti o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai metajetikìc me monadiaÐo stoiqeÐo.10.11 (  kai apì touc orismoÔc) sumperaÐnoume ìti I = R.5. èstw ìti o R/M eÐnai èna s¸ma. Apì to Pìrisma 2.6 Je¸rhma. Tìte to I/M eÐnai èna mh tetrimmèno ide¸dec tou R/M . Gia na / deÐxoume ìti o R/M eÐnai s¸ma. ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. Ta megistikˆ ide¸dh tou Z eÐnai ta < p >.10. r ∈ R} eÐnai èna ide¸dec tou R pou perièqei to M (bl.2. r ∈ R. arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou eÐnai antistrèyimo. AntÐstrofa. Sunep¸c / èqoume 1 ∈ R = I kai ˆra 1 = m + ra gia kˆpoia m ∈ M .6. Epeid  o R/M eÐnai s¸ma sumperaÐnoume ìti I/M = R/M .6 kai to Je¸rhma 2. Epomènwc 1 + M = ra + M = (r + M )(a + M ). Epeid  to M eÐnai megistikì paÐrnoume I = R. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 201 Tìte èna ide¸dec M tou R eÐnai megistikì an kai mìno an o daktÔlioc phlÐko R/M eÐnai s¸ma.8 ParadeÐgmata.10. .10. Sunep¸c sto R/M isqÔei 0R/M = M = 1 + M = 1R/M . 2.3.7 Pìrisma.6. To / sÔnolo I = M + < a >= {m + ra ∈ R|m ∈ M. 2.10. 2. Autì èpetai ˆmesa apì to Je¸rhma 2. 'Estw R ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo.10. Apìdeixh. tìte to ide¸dec < p(x) > eÐnai megistikì. Tìte a ∈ M . 'Estw ìti to M eÐnai megistikì ide¸dec. 2. Ta ide¸dh autˆ mazÐ me to < 0 > eÐnai ta pr¸ta ide¸dh tou Z. 1. IsqÔei M = I .10. Tìte kˆje megistikì ide¸dec tou R eÐnai pr¸to.

'Eqoume 5 = 4+1 = (2+i)(2−i) ∈ I . Qrhsimopoi¸ntac isotimÐec mod 3 blèpoume ìti to a2 + b2 den eÐnai pollaplˆsio tou 3 (ˆskhsh). IsqÔei a2 + b2 ∈ I. Ja deÐxoume ìti to M den eÐnai megistikì ide¸dec. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. y . IsqÔei M = I giatÐ 2+i ∈ M . Ja deÐxoume ìti to M eÐnai èna megistikì ide¸dec. EkeÐ dÐnetai kai mia endiafèrousa arijmojewrhtik  efarmog  tou apotelèsmatoc autoÔ. b ∈ 3Z}. y me 1 = (a2 + b2 )x + 3y. Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a. sumperaÐnoume . Sto Z[i] = {a + bi ∈ C|a.3. Mènei na deÐxoume ìti I = R. 5. b ∈ 5Z}. LÔnontac to sÔsthma 1 = 2x − y kai 0 = 2y + x. / 'Estw I = R. ShmeÐwsh O prosdiorismìc twn megistik¸n (kai twn pr¸twn) idewd¸n tou Z[i] epituqgˆnetai sthn Parˆgrafo 3. 4. allˆ ìqi megistikì afoÔ Z[x]/ < x >∼ Z pou eÐnai akeraÐa perioq  allˆ ìqi s¸ma. jewr¸ntac ton epimorfismì a : C[x] → C. 'Ara M ⊆ I . Epeid  isqÔei kai h sqèsh 3∈M ⊆I paÐrnoume 1 ∈ I . b den eÐnai akèraio pollaplˆsio tou 3. b ∈ Z} jewroÔme to ide¸dec M = {a + bi ∈ Z[i]|a. y] eÐnai pr¸ta. 'Ara I = R kai katˆ sunèpeia to M eÐnai megistikì. 'Estw X to sÔnolo twn megistik¸n idewd¸n tou C[x]. a →< x − a > . Tìte 1 ∈ I kai epomènwc 1 = (2 + i)(x + yi) gia kˆpoiouc akeraÐouc x. Sunep¸c µκδ(a2 + b2 . JewroÔme to ide¸dec I =< 2+i >. < y >. 'Estw I èna ide¸dec tou R me M ⊆ I ⊆ R kai I = M . giatÐ a2 + b2 = (a + bi)(a − bi) kai to I eÐnai ide¸dec pou perièqei to a + bi. ìpou èna toulˆqiston apì ta a. Prˆgmati. Tìte upˆrqei a+bi ∈ I . 3) = 1 kai ˆra upˆrqoun akèraioi x. 6. < x. f (x) → f (a).202 2 DaktÔlioi 3. y > tou Z[x. ta ide¸dh = < x >. brÐskoume x = 5/2 pou eÐnai ˆtopo. Gia kˆje a ∈ C to ide¸dec < x − a > tou C[x] eÐnai megistikì. 'Omoia. Ja apodeÐxoume ìti upˆrqei mia 1-1 kai epÐ antistoiqÐa J : C → X. To ide¸dec < x > sto Z[x] eÐnai pr¸to. allˆ ìqi megistikˆ.

gia kˆpoio a ∈ C. ShmeÐwsh To prohgoÔmeno apotèlesma mporeÐ na genikeujeÐ wc ex c. . gia kˆpoio f (x) ∈ C[x].10. 'Ara h apeikìnish J eÐnai epÐ.10 1. xn − an > |a1 . Sunep¸c f (x) = 1 kai a = b. Epeid  to C eÐnai s¸ma. epÐshc M. = SÔmfwna me to Je¸rhma 2.6. Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert (Nullstellensatz1 ). SÔmfwna me to Je¸rhma 2.11 èqoume M =< f (x) >. To sÔnolo twn me- Ask seic 2. . vi) {[0]. Apì to Je¸rhma 2. . . . Poia apì ta parakˆtw ide¸dh eÐnai pr¸ta   kai megistikˆ.2. Reid [20] ìpou mporeÐ na breÐ o anagn¸sthc kai mia prosit  ex ghsh thc shmasÐac tou apotelèsmatoc autoÔ. 'Ara h apeikìnish J eÐnai 1-1. . . Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 203 apì to 1o Je¸rhma Isomorfism¸n (bl 2. Pìrisma 2. Apì thn 'Askhsh 2.10. (bl. Sunep¸c to f (x) eÐnai thc morf c x − a.3 to f (x) eÐnai anˆgwgo. [4]} sto Z6 vii) {[0]. mporoÔme na upojèsoume ìti to f (x) eÐnai monikì. Hilbert to 1893.9). Tìte x − a ∈< x − b > kai ˆra upˆrqei f (x) ∈ C[x] me x − a = f (x)(x − b).5. D¸ste èna parˆdeigma pr¸tou ide¸douc tou Q[x] pou den eÐnai megistikì. 2. Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Algebrac sumperaÐnoume ìti o bajmìc tou f (x) eÐnai 1 (bl. To apotèlesma autì eÐnai èna apì ta jemeli¸dh jewr mata thc Algebrik c GewmetrÐac. v) < 0 > sto Z7 . . .4. 'Estw M èna megistikì ide¸dec tou C[x]. [2].10.6 èqoume ìti to C[x]/M eÐnai s¸ma. 'Estw < x − a >=< x − b >.6. O ìroc Nullstellensatz shmaÐnei sta Germanikˆ “Je¸rhma riz¸n” 1 . . . Maliˆkac [17]). to ide¸dec < x − a > eÐnai megistikì. an ∈ C}. gistik¸n idewd¸n tou C[x1 . . Gia mia apìdeix  tou parapèmpoume sto M. [6]} sto Z12 To Je¸rhma autì apodeÐqjhke apì ton D. xn ] eÐnai to {< x1 − a1 . i) < x − 1 > sto Q[x] ii) < x2 − 1 > sto Q[x] iii) < x2 + 1 > sto Q[x] iv) < 0 > sto Z6 .6.6) ìti C[x]/ < x − a >∼ C.

ii) 'Estw I èna ide¸dec tou R. To ide¸dec I = {f (x) ∈ Z[x]|f (0) ∈ 2Z} tou Z[x] eÐnai megistikì. AlhjeÔei ìti to ide¸dec < p > × < p > tou Z × Z eÐnai megistikì an to p eÐnai pr¸toc.6. 11. i) ApodeÐxte ìti to ϕ−1 (J) eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R gia kˆje pr¸to ide¸dec J tou S . 5. Prìtash 2. ApodeÐxte ìti ta pr¸ta kai ta megistikˆ ide¸dh tou R tautÐzontai. 8. ìpou J eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou R pou perièqei to I . 10. Na brejoÔn ìla ta megistikˆ ide¸dh twn daktulÐwn Z4 . 3. Poia apì ta parakˆtw phlÐka eÐnai s¸mata. Upìdeixh: Bl. ApodeÐxte ìti to ide¸dec ker ϕ eÐnai pr¸to. i) Z[x]/ < x2 + 1 > ii) Q[x]/ < x3 + 2 > iii) R[x]/ < x3 + 2 > iv) Z[i]/ < 4 > v) Z[i]/ < 7 > vi) Z[i]/ < 1 + i > 2 DaktÔlioi 4. D¸ste èna parˆdeigma pou deÐqnei ìti h tom  dÔo pr¸twn idewd¸n den eÐnai genikˆ pr¸to ide¸dec.1. 6. 9.204 viii) < 1 + i > sto Z[i] ix) < 2 > sto Z[i]. . 'Estw R peperasmènoc metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. ApodeÐxte ìti kˆje pr¸to ide¸dec tou R/I eÐnai thc morf c J/I . 'Estw ϕ : R → F ènac mh tetrimmènoc omomorfismìc daktulÐwn. 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc metajetik¸n daktulÐwn pou èqoun monadiaÐa stoiqeÐa. ìpou o R eÐnai ènac metajetikìc daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai to F eÐnai èna s¸ma. 7. To ide¸dec < p > ×Z tou Z × Z eÐnai megistikì an kai mìno o p eÐnai pr¸toc arijmìc. Z6 kai Z12 kai na prosdiorisjoÔn ta antÐstoiqa phlÐka.

. tètoia ¸ste M ∩ N =< 0 >. xn − an > tou F [x1 . . . . . . . = = . y]. . y] tètoio ¸ste < x. ii) 'Estw f (x1 . . Na brejeÐ èna ide¸dec I tou Z[x. H apeikìnish ϕ : F [x1 . i) I ⊆ ker ϕ. 'Estw F èna s¸ma kai a1 . AlhjeÔei ìti to < 3 > eÐnai megistikì. . Upìdeixh: Qrhsimopoi ste epagwg  sto n kai to Je¸rhma 2. H ˆskhsh aut  sqetÐzetai me to Je¸rhma Riz¸n tou Hilbert. . y > I . o opoÐoc na mhn eÐnai metajetikìc? 15. i = 1. . 14. tètoia ¸ste f (x1 . . . . . . b ∈ Z} eÐnai megistikì. . . JewroÔme to ide¸dec I =< x1 − a1 . . xn )(xi − ai ). f (x1 . iv) To ide¸dec I eÐnai megistikì. n. MporeÐte na breÐte èna parˆdeigma enìc tètoiou daktulÐou. y > tou Z[x.5. an ) eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn. an ∈ F .10. . iii) I = ker ϕ. . . . . xn ) → f (a1 . xn ]. . Upìdeixh: Z → Z2 . . y] eÐnai pr¸to allˆ ìqi megistikì.2. xn ) = n i−1 gi (x1 . . . I = Z[x. xn ) ∈ k[x1 . . . . . Na brejeÐ èna parˆdeigma daktulÐou pou den èqei kanèna mh-mhdenikì megistikì ide¸dec. 'Estw M kai N dÔo diakekrimèna megistikˆ ide¸dh enìc metajetikoÔ daktulÐou R me monadiaÐo stoiqeÐo. To ide¸dec < 5 >= {5a + 5b 2|a. xn ] → F. Sto Parˆdeigma 2. . xn ) ∈ ker ϕ. Pr¸ta kai Megistikˆ Ide¸dh 205 iii) AlhjeÔei ìti gia kˆje pr¸to ide¸dec I tou R to ϕ(I) eÐnai pr¸to ide¸dec tou S. 16. ApodeÐxte ìti oi daktÔlioi M kai N eÐnai s¸mata kai ìti R ∼ R/M ×R/N ∼ M ×N . Tìte upˆrqoun polu¸numa gi (x1 . . . . . . 13. ApodeÐxte ta ex c. I =< 3 >. .8 3) eÐdame ìti to ide¸dec < x. .3. .10. . b ∈ Z} tou Z[ 2] = {a + b 2|a. . . . . . √ √ √ 12. xn ].

.

xn + y n = z n . je¸rhse sto daktÔlio Z[ζ] = {an−1 ζ n−1 + · · · + a1 ζ + a0 ∈ C|ai ∈ Z} thn paragontopoÐhsh xn = z n − y n = (z − y)(z − ζy)(z − ζ 2 y) · · · (z − ζ n−1 y). z eÐnai sqetikˆ pr¸toi. To 1874 o Lame anakoÐnwse sthn AkadhmÐa twn ParisÐwn thn “apìdeix ”tou ìti h exÐswsh tou Fermat. thn kentrik  ènnoia aut c thc Enìthtac.3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sthn Enìthta 1 melet same thn ènnoia thc diairetìthtac sto Z kai wc efarmog  thc monadikìthtac thc paragontopoÐhshc se ginìmeno pr¸twn arijm¸n lÔsame th Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z 2 . Ja orÐsoume mia oikogèneia daktulÐwn (tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc) ìpou h diairetìthta èqei idiìthtec parìmoiec me autèc pou exetˆsame stouc akeraÐouc kai ta polu¸numa. Sto b ma autì upˆrqei lˆjoc giatÐ h sugkekrimènh idiìthta thc paragontopoÐhshc pou qrhsimopoÐhse o Lame den isqÔei genikˆ sto Z[ζ]. H basik  idèa tou sullogismoÔ tou Lame  tan h ex c. y. y. den èqei mh tetrimmènec akèraiec lÔseic. Me th bo jeia aut c deÐxame ìti h Diofantik  exÐswsh x4 + y 4 = z 4 den èqei mh tetrimmènec lÔseic. Sth sunèqeia epiqeirhmatolìghse ìti afoÔ to ginìmeno twn paragìntwn aut¸n eÐnai mia n-st  dÔnamh. Apì ekeÐ sunèqise gia na ftˆsei se ˆtopo. z ∈ Z − {0} me xn + y n = z n . Sth sunèqeia ja 207 . Jètontac ζ = sun(2π/n) + ihm(2π/n) ∈ C. apèdeixe ìti oi parˆgontec sto dexiì mèloc eÐnai “sqetikˆ pr¸toi”sto Z[ζ]. n > 2. tìte kˆje ènac apì autoÔc eÐnai mia n-sth dÔnamh sto Z[ζ]. Upojètontac ìti sto Z oi x. H idiìthta aut  proôpojètei thn monadikìthta thc “paragontopoÐhshc se ginìmeno anag¸gwn”. Stic epìmenec Paragrˆfouc ja melet soume thn ènnoia thc diairetìthtac se tuqaÐec akèraiec perioqèc. 'Estw ìti upˆrqoun x.

.208 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh asqolhjoÔme me thn eÔresh perioq¸n pou an koun sthn oikogèneia aut  kai ja doÔme diˆforec efarmogèc.

'Estw R mia akeraÐa perioq  kai p ∈ R èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo. an kai mìno an a|b kai b|a.1 Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 'Estw R mia akeraÐa perioq . Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 209 3. qreiazìmaste thn ènnoia thc diairetìthtac. IdiaÐtero endiafèron parousiˆzei h perÐptwsh pou to a den èqei ˆllouc diairètec.   ìti ta a. b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac akeraÐac perioq c R tètoia ¸ste a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. b ∈ R. IsqÔoun ed¸ merikèc aplèc idiìthtec: • an a|b kai a|c tìte a|rb + sc gia kˆje r. ja lème ìti to a eÐnai suntrofikì tou b sto R. Epeid  o R eÐnai akeraÐa perioq  lambˆnoume 1 = νu. 'Estw ìti a = ub. allˆ ìqi sto Z. To p onomˆzetai anˆgwgo sto R an oi mìnoi diairètec . • a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. • an a|b kai b|c tìte a|c. Ja lème ìti to a diaireÐ to b sto R (  ìti to b eÐnai pollaplˆsio tou a sto R   ìti to a eÐnai diairèthc tou b sto R) an upˆrqei c ∈ R me b = ac. Se èna s¸ma kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa eÐnai suntrofikˆ. Sto Z[i] ta stoiqeÐa 3 + 2i kai −2 + 3i eÐnai suntrofikˆ afoÔ 3 + 2i = −i(−2 + 3i) kai to −i eÐnai antistrèyimo. 'Estw a. tìte b = 0 kai h idiìthta isqÔei.3. ParathroÔme ìti oi diairètec tou monadiaÐou stoiqeÐou 1 ∈ R eÐnai akrib¸c ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. opìte a = νua. Tìte upˆrqoun u. eÐnai ta uf (x). b eÐnai suntrofikˆ sto R. An a. Upojètoume ìti a = 0. Sthn perÐptwsh aut  grˆfoume “a|b sto R”   aplˆ a|b an eÐnai safèc poiìn R ennoÔme. ta suntrofikˆ stoiqeÐa tou m sto Z eÐnai to m kai to −m. An a = 0. F s¸ma. Tìte apì th sqèsh a = ub paÐrnoume νa = νub = b kai ˆra a|b. tou sto R eÐnai ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R.1. 3. ìpou u ∈ F − {0}. dhlad  to u eÐnai antistrèyimo. Kˆje a ∈ R èqei merikoÔc profaneÐc diairètec.1. opìte b|a. Ta suntrofikˆ enìc poluwnÔmou f (x) ∈ F [x]. Gia parˆdeigma. Ac apodeÐxoume thn trÐth idiìthta. Gia na orÐsoume ta stoiqeÐa tou R pou ja èqoun idiìthtec parìmoiec me autèc twn pr¸twn arijm¸n kai twn anag¸gwn poluwnÔmwn pˆnw apì s¸ma.1 Orismìc. AntÐstrofa. s ∈ R. EÔkola epalhjeÔetai ìti h sqèsh pou orÐzetai R me “a ∼ b an kai mìno an a = ub gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R” eÐnai mia sqèsh isodunamÐac. ta suntrofikˆ tou kai ta antistrèyima stoiqeÐa tou R. èstw a|b kai b|a. Gia parˆdeigma. Sqetikˆ dÐnoume ton ex c orismì. ν ∈ R me b = ua kai a = νb. Epeid  to u eÐnai antistrèyimo upˆrqei ν ∈ R me νu = 1. èqoume 2|3 sto Q.

3. .2. An a = p1 . allˆ den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[x] sÔmfwna me ton Orismì 3.1. . Prˆgmati. eÐnai autˆ pou onomˆsame anˆgwga polu¸numa ston Orismì 2.7). blèpoume ìti den upˆrqoun anˆgwga stoiqeÐa se èna s¸ma.10. xn ]. O poluwnumikìc daktÔlioc F [x].1. Epeid  kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo s¸matoc eÐnai antistrèyimo. h akeraÐa perioq  Z eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc sÔmfwna me to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c (Je¸rhma 1. sun jwc upojètoume ìti p = ab. gia na deÐxoume ìti èna mh mhdenikì mh antistrèyimo stoiqeÐo p ∈ R eÐnai anˆgwgo. Sto parˆdeigma pou ako√ √ loujeÐ deÐqnoume ìti h perioq  Z[ −5] = {a + b −5 ∈ C|a. o Z[x] kai o poluwnumikìc daktÔlioc R[x1 . ìpou R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.3 Parˆdeigma.3. EpÐshc kˆje s¸ma eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc katˆ tetrimmèno trìpo.1.2. 3. Sthn epìmenh Parˆgrafo ja apodeÐxoume apotelèsmata apì ta opoÐa prokÔptoun pollˆ ˆlla paradeÐgmata perioq¸n monadik c paragontopoÐhshc. giatÐ an èna apì ta a. 3. ìpou ta pi kai qj eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R. ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z eÐnai ta p kai −p. Gia parˆdeigma. ìpou a. afoÔ kˆje stoiqeÐo tou eÐnai 0   antistrèyimo. ìpou p eÐnai pr¸toc. qs . b ∈ R. . 1 − −5 . (1) √ √ Ja deÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2.1. b ∈ Z} den ikanopoieÐ thn idiìthta 2 tou OrismoÔ 3. pr kai a = q1 . 1.210 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Gia parˆdeigma. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou poluwnumikoÔ daktulÐou F [x]. . b eÐnai antistrèyimo. Sthn perÐptwsh ìmwc pou to F den eÐnai s¸ma qreiˆzetai lÐgh prosoq  sthn orologÐa: Sto Z[x] to polu¸numo 2x + 2 eÐnai anˆgwgo sÔmfwna me ton Orismì 2. kai deÐqnoume ìti èna apì ta a. .2.1. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an isqÔoun oi parakˆtw idiìthtec. parathroÔme ìti √ √ 6 = 2 · 3 = (1 + −5)(1 − −5).2 Orismìc. Autì arkeÐ. ìpou F s¸ma. F s¸ma. giatÐ o diairèthc 2 den eÐnai oÔte antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[x] oÔte suntrofikì tou 2x + 2. tìte to ˆllo ja eÐnai suntrofikì tou p. . ìpwc eÐnai o Z[i]. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . 1 + −5. Ja deÐxoume ìti h akeraÐa perioq  Z[ −5] = {a+b −5 ∈ C|a. eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc lìgw tou Jewr matoc 2.3.2. Kˆje stoiqeÐo tou R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. . b eÐnai antistrèyimo. 2. √ √ 3. tìte r = s kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) gia kˆje i to pi eÐnai suntrofikì tou qi . Sthn prˆxh. MporoÔme t¸ra na orÐsoume thn kÔria ènnoia aut c thc Paragrˆfou.

Sto parˆdeigma autì.1. √ tìte N (d) = 1 opìte to d eÐnai antistrèyimo. tìte apì th sqèsh uν = 1 paÐrnoume N (uν) = √ N (1). 'Estw 2 = cd.4 Parathr seic. 211 Apì tic idiìthtec autèc eÐnai fanerì ìti h (??) parèqei dÔo √ diaforetikèc paragontopoi seic tou 6 se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou Z[ −5]. 3. An N (c) = 4. Tìte èqoume c2 + 5c2 = 2. ta u. .   4. . Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 1. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. den eÐnai antistrèyima 2. bi ∈ N. eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. kai c = c0 + c1 −5. u1 ∈ Z. . giatÐ o √ a2 + 5b2 eÐnai to tetrˆgwno tou mètrou tou migadikoÔ arijmoÔ a + b −5. ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou n 1 . eÐnai profanèc ìti √ √ ta stoiqeÐa 2. Epeid  ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta ±1. pan kai n 1 b = νpb1 . 'Estw N (c) = 2. √ 'Omwc kanèna apì ta (anˆ dÔo mh suntrofikˆ stoiqeÐa) 2. dhlad  N (u)N (ν) = 1. 1 − −5. N (a + b −5) = a2 + 5b2 √ kai parathroÔme ìti N (xy) = N (x)N (y) gia kˆje x. dhlad  4 = N (c)N (d) kai katˆ sunèpeia N (c) = 1. . 1) 'An a. √ 3. ìpou ai . 3. An to √ u ∈ Z[ −5] eÐnai antistrèyimo. Oi apodeÐxeic gia ta upìloipa √ stoiqeÐa eÐnai parìmoiec. ìpou c. anˆ dÔo eÐnai mh suntrofikˆ. EÐnai fanerì ìti aut  h Diofantik  0 1 exÐswsh den èqei lÔseic. Me √ th bo jeia thc N brÐskoume ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5]. tìte èqoume a = upa1 . b ∈ R eÐnai mh mhdenikˆ stoiqeÐa. giatÐ ta stoiqeÐa autˆ eÐnai anˆgwga! 3. tìte u2 + 5u2 = 1 kai epomènwc u0 = ±1 kai u1 = 0. (1 + −5).3. DeÐqnoume ìti to 2 eÐnai anˆgwgo sto Z[ −5]. Sthn akeraÐa perioq  Z[ −5] èqoume thn paragontopoÐhsh √ √ 62 = 2 · 3 · (1 + −5) · (1 − −5).1. OrÐzoume thn apeikìnish √ √ N : Z[ −5] → N. An N (c) = 1. ac doÔme to lˆjoc tou Lame pou anafèrame sthn √ eisagwg  thc Paragrˆfou aut c. tìte c = ±1 (ìpwc eÐdame prin) kai to c eÐnai antistrèyimo. An u = u0 + u1 −5. 1 + −5. (1 − √ √ −5) den eÐnai tetrˆgwno sto Z[ −5].   2. 1. eÐnai anˆgwga 3. d ∈ Z[ −5]. ±1 2. 'Ara ta 0 1 √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −5] eÐnai ta√ . opìte N (u) = 1. Tìte N (2) = N (cd). ìpou u0 . pbn . y ∈ Z[ −5].

h sunepagwg  “⇐” eÐnai profan c.. T¸ra an a1 > b1 paÐrnoume n n 1 1 a upb2 . r2 . . ìpou gia kˆje i to ri+1 diaireÐ to ri kai den eÐnai suntrofikì tou. blèpoume ìti an exairèsoume antistrèyima stoiqeÐa kai an tautÐsoume suntrofikoÔc diairètec. . kˆje aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 >⊆< r2 >⊆< r3 >⊆ . pan c n n 2 giatÐ o R eÐnai akeraÐa perioq . . Prˆgmati. ìpou to u eÐnai antistrèyimo kai ta n 1 pi eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo mh suntrofikˆ. . pan .  . 2) An a ∈ R eÐnai mh mhdenikì stoiqeÐo tou R. j = 1. . Sthn perÐptwsh aut  isqÔei a|b ⇔ ai ≤ bi gia kˆje i. . pbn = νp11 −b1 . . . Prˆgmati. . . tìte den upˆrqei ˆpeirh akoloujÐa stoiqeÐwn tou R thc morf c r1 = a. . isodÔnama. Apì th sqèsh b = ac èqoume upb1 . .2 sumperaÐnoume ìti to p1 eÐnai suntrofikì me kˆpoio pj . .212 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh R kai ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. . 'Estw a|b. pbn = νpa1 .. Mil¸ntac me kˆpoio bajmì eleujerÐac. . Jètoume ∂(ri ) = bi1 + · · · + bin kai parathroÔme ìti ∂(ri+1 ) < ∂(ri ) efìson to ri+1 diaireÐ to ri kai to ri+1 den eÐnai suntrofikì tou ri .. tìte to pl joc twn diairet¸n tou a eÐnai peperasmèno. ìpou gia kˆje i to νi eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo kai bij ≤ aj gia kˆje j . 3) An diatup¸soume thn prohgoÔmenh parat rhsh me ide¸dh èqoume: den upˆrqei gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n tou R thc morf c < r1 > < r2 > < r3 > . an èqoume a = upa1 . Sunep¸c paÐrnoume mia gn sia fjÐnousa akoloujÐa fusik¸n arijm¸n ∂(r1 ) > ∂(r2 ) > ∂(r3 ) > . pan c. . . . Autì eÐnai ˆtopo. . pnin . . r3 . Apì thn isìthta aut  kai thn idiìthta 2 ston Orismì 3. h opoÐa bèbaia den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh.1. tìte apì thn prohgoÔmenh parat rhsh sumperaÐnoume oti kˆje ri ja èqei mia parˆstash thc morf c bi b ri = νi p1 1 .

ìpou a. Akribèstera. Genikˆ se kˆje perioq  monadik c paragontopoÐhshc R isqÔei to akìloujo. Prˆgmati.8).3. 'Estw a ∈ R pou den eÐnai mhdèn   antistrèyimo kai èstw ìti to a den grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R. en¸ ri+1 |ri kai ri+1 mh suntrofikì tou ri ⇔< ri > < ri+1 > . tìte p|a   p|b.1. èqoume to akìloujo krit rio pou mac plhroforeÐ pìte mia akeraÐa perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. IsqÔei bèbaia < a >⊆< a1 >. pou eÐnai ˆtopo. An to p eÐnai anˆgwgo kai p|ab. Mia akeraÐa perioq  R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an isqÔoun oi parakˆtw dÔo idiìthtec. H apìdeixh prokÔptei ˆmesa apì thn Parat rhsh 1). 4) GnwrÐzoume ìti an o pr¸toc p diaireÐ to ginìmeno ab dÔo akeraÐwn a. Gia thn apìdeixh thc pr¸thc isodunamÐac èqoume ri+1 |ri ⇔ ri = cri+1 . b ∈ R. . èstw ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou Jewr matoc. 'Estw ìti to a1 den eÐnai ginìmeno anag¸gwn. tìte ja diaireÐ ènan toulˆqiston apì touc a kai b (L mma 1.3. Apìdeixh. tìte to Ðdio sumbaÐnei kai gia to a = a1 b1 . Kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . An ta a1 kai b1 eÐnai ginìmena anag¸gwn. c ∈ R ⇔ ri ∈< ri+1 >⇔< ri >⊆< ri+1 > . kai 2. 1. AntÐstoiqo apotèlesma eÐdame kai sta polu¸numa (L mma 2. H mia sunepagwg  èqei apodeiqteÐ stic prohgoÔmenec Parathr seic. Tìte to a den eÐnai anˆgwgo kai ètsi èqoume a = a1 b1 .1. apì thn opoÐa èpetai ìti ta ri kai ri+1 eÐnai suntrofikˆ an kai mìno an < ri >=< ri+1 >. tìte to p diaireÐ ènan toulˆqiston apì ta a kai b. b.). ìpou a. 3. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 213 eÐnai telikˆ stajer  (dhlad  upˆrqei N ∈ N tètoio ¸ste < rN >=< rN +1 >=< rN +2 >= . b1 ∈ R eÐnai mh antistrèyima stoiqeÐa.2. An to p ∈ R eÐnai anˆgwgo kai p|ab. H dèuterh isodunamÐa aÐnai ˆmesh sunèpeia thc pr¸thc.5 Je¸rhma. parathroÔme ìti ri+1 |ri ⇔< ri >⊆< ri+1 >. AntÐstrofa. ìpou a1 . Oi idiìthtec pou anafèrontai stic Parathr seic 3) kai 4) parousiˆzoun idiaÐtero endiafèron giatÐ qarakthrÐzoun tic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. . b ∈ R.5). .

a.8 èqoume thn idiìthta 2 tou Jewr matoc. Ja qreiastoÔme sth sunèqeia thn ènnoia tou mègistou koinoÔ diairèth se tuqaÐa perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . Tic idiìthtec autèc èqei kˆje stoiqeÐo thc morf c uc. < a > < a1 > < a2 > .10 (Monadikìthta): Sth jèsh tou L mmatoc 2.2. .1. pbn .. Apì thn idiìthta 1 autì eÐnai ˆtopo. b = n 1 νpb1 . ìpou ai . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. F [x].3. Jètontac ci = min{ai . Sthn epìmenh Parˆgrafo ja efarmìsoume to prohgoÔmeno krit rio gia na apodeÐxoume ìti oi “akèraiec perioqèc kurÐwn idewd¸n” eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. b den orÐzetai ed¸ monos manta. . Blèpoume ètsi ìti oi dÔo idiìthtec tou Jewr matoc autoÔ anafèrontai se kÔria ide¸dh.1. . bi }. parathroÔme ìti to stoiqeÐo c = pn1 .2 eÐnai parìmoia me thn apìdeixh tou Jewr matoc 2. Kˆje stoiqeÐo thc morf c uc onomˆzetai ènac mègistoc koinìc diairèthc twn a. Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. b lègontai sqetikˆ pr¸ta an to 1 eÐnai ènac mègistoc . ν eÐnai antistrèyima stoiqeia tou R kai n 1 ta pi eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou R anˆ dÔo mh suntrofikˆ. ta u.214 kai epiplèon 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh < a >=< a1 > . a1 eÐnai suntrofikˆ (bl.. 'Etsi lambˆnoume èna mh antistrèyimo a2 pou den eÐnai ginìmeno anag¸gwn kai < a1 > < a2 > . SuneqÐzontac lambˆnoume mÐa gn sia aÔxousa alusÐda kurÐwn idewd¸n. pan . 'Omwc to kÔrio ide¸dec < c > orÐzetai monos manta (giatÐ.4 1). T¸ra epanalambˆnoume thn prohgoÔmenh diadikasÐa gia to a1 sth jèsh tou a. se antÐjesh me tic eidikèc peript¸seic R = Z.6 ShmeÐwsh. b ∈ R mh mhdenikˆ stoiqeÐa kai a = upa1 . TonÐzoume ìti o mègistoc koinìc diairèthc twn a. bi ∈ N.4 2) mporoÔme na qrhsimopoi soume ton orismì tou anag¸gou stoiqeÐou. Ta stoiqeÐa a.. 3. Prˆgmati. .1. H apìdeixh thc idiìthtac 2 ston Orismì 3. sth jèsh twn ci èqoume antistrèyima stoiqeÐa tou R kai sth jèsh thc Prìtashc 2. . b sÔmfwna me thn Parat rhsh 3.). an < a >=< a1 > tìte ta a. H idiìthta 2 sto prohgoÔmeno Je¸rhma eÐnai isodÔnamh me thn ex c idiìthta: an to p ∈ R eÐnai anˆgwgo tìte to ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. ìpou u ∈ R eÐnai antistrèyimo.3. pcn diaireÐ ta a kai b kai n 1 epiplèon diaireÐtai apì kˆje koinì diairèth twn a. pou eÐnai ˆtopo. ìpou F s¸ma. b. th sqèsh (??)) kai katˆ sunèpeia to b1 eÐnai antistrèyimo.

1. b. allˆ to ide¸dec < 2 > den eÐnai pr¸to. 'Estw S mÐa perioq  pou perièqetai se perioq  monadik c paragontopoÐhshc. √ √ 10. √ √ Upìdeixh: 4 = 2 · 2 = (1 + −3)(1 − −3). 'Estw ϕ : R → S ènac isomorfismìc daktulÐwn. O daktÔlioc Z[ −3] = {a + b −3 ∈ C|a. An to b den eÐnai antistrèyimo. Perioqèc Monadik c ParagontopoÐhshc 215 koinìc diairèthc twn a.3. √ √ 9. 4. 5. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. b. 'Estw a. tìte to R eÐnai s¸ma. b. 6. Ask seic 3. ApodeÐxte ta ex c: a. AlhjeÔei ìti h S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. ±i. 3. An to mh mhdenikì ide¸dec < p > tou R eÐnai pr¸to tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo. Sto Parˆdeigma 2. dhlad  an den upˆrqei anˆgwgo stoiqeÐo tou R pou diaireÐ ta a. 8. AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. to 2 eÐnai eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. 2.3. allˆ to 5 den eÐnai. Sto Z[i] to 3 eÐnai anˆgwgo. Ta antistrèyima stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta ±1.10. Tìte to p ∈ R eÐnai anˆgwgo an kai mìno an to ϕ(p) ∈ S eÐnai anˆgwgo. . O daktÔlioc Z[ −6] = {a + b −6 ∈ C|a. 7. tìte ja eÐnai < ab > < a >.1. An kˆje dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou R eÐnai suntrofikˆ.1 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. b ∈ Z} den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. b ∈ R me a = 0. Kˆje suntrofikì stoiqeÐo enìc anag¸gou stoiqeÐou eÐnai anˆgwgo.

b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 1 ènac akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou √ √ megalutèrou tou 1. tìte to 2 den eÐnai anˆgwgo se autìn.216 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 11. 'Estw n = 0. . ApodeÐxte ìti an o daktÔlioc Z[ n] = {a + b n ∈ C|a. √ √ Upìdeixh: 2|n(n − 1) = (n + n)(n − n).

y] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n (bl.2 L mma. Sthn pr¸th perÐptwsh èqoume ±1 = 2f (x) + xg(x). ∞ Apìdeixh. Mia akeraÐa perioq  R onomˆzetai perioq  kurÐwn idewd¸n an kˆje ide¸dec thc R eÐnai kÔrio. b ∈ I kai r ∈ R tìte a ∈ Ik1 kai b ∈ Ik2 gia kˆpoia k1 kai k2 . Sth deÔterh perÐptwsh.2 Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. g(x) ∈ Z[x]. eÐnai perioqèc kurÐwn idewd¸n. Tìte kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer . an a. ˆtopo.6 4)). g(x) ∈ Z[x]}. EukleÐdeiec Perioqèc 217 3. EukleÐdeiec Perioqèc Perioqèc kurÐwn idewd¸n EÐdame sthn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti se mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc 1) kˆje aÔxousa akoloujÐa kurÐwn idewd¸n eÐnai telikˆ stajer . 'Estw I1 ⊆ I2 ⊆ I3 ⊆ . èqoume 2 ∈< 2. Sunep¸c blèpoume ìti stic perioqèc monadik c paragontopoÐhshc ta kÔria ide¸dh paÐzoun shmantikì rìlo.2. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. pou eÐnai to kÔrio apotèlesma aut c thc Paragrˆfou.5. 3. jewroÔme to ide¸dec < 2.1 Orismìc. x >=< h(x) > gia kˆpoio h(x) ∈ F [x]. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume ìti kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. gia kˆpoia f (x). Epeid  to Ik2 eÐnai ide¸dec èqoume a − b ∈ Ik2 ⊆ I kai epeid  to Ik1 eÐnai ide¸dec èqoume ra ∈ Ik1 ⊆ I . Kˆje s¸ma eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n giatÐ ta mìna ide¸dh s¸matoc eÐnai to < 0 > kai to < 1 > pou eÐnai kÔria. Parˆdeigma 2. 'Ena parˆdeigma akeraÐac perioq c pou den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai o daktÔlioc Z[x]. Prˆgmati. Gia parˆdeigma. EpÐshc. 'Estw ìti < 2. JewroÔme to sÔnolo I = k=1 Ik . kai 2) kˆje kÔrio ide¸dec pou parˆgetai apì anˆgwgo stoiqeÐo eÐnai pr¸to.3. To I eÐnai èna ide¸dec tou R. . kai h akeraÐa perioq  C[x.5. x) to h(x) diaireÐ to x kai ˆra h(x) = ±1   h(x) = ±x.1. MporoÔme na upojèsoume qwrÐc periorismì thc genikìthtac ìti k1 ≤ k2 . . . Gia ton skopì autì ja efarmìsoume to Je¸rhma 3. opìte Ik1 ⊆ Ik2 kai katˆ sunèpeia a. Epeid  x ∈ (2. opìte 2 = xg(x) gia kˆpoio g(x) ∈ Z[x]. H pr¸th idiìthta tou Jewr matoc autoÔ isqÔei gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n: 3. mia akoloujÐa idewd¸n tou R. ìpou F s¸ma. x >= {2f (x) + xg(x)|f (x). o Z kai o F [x]. b ∈ Ik2 . x >=< x >. Prˆgmati.2. pou blèpoume ìti eÐnai ˆtopo an jewr soume touc stajeroÔc ìrouc.2.

Oi daktÔlioi autoÐ onomˆzontai daktÔlioi thc Noether proc tim  thc Emmy Noether (1882-1935) pou touc melèthse susthmatikˆ. EÐdame  dh ìti o daktÔlioc Z[x] den eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. ShmeÐwsh H idiìthta “kˆje aÔxousa akoloujÐa idewd¸n tou R eÐnai telikˆ stajer ” qarakthrÐzei mia eureÐa oikogèneia daktulÐwn. Apì ta dÔo prohgoÔmena L mmata.5 gia tic perioqèc kurÐwn idewd¸n. Kˆje perioq  kurÐwn idewd¸n eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Epeid  isqÔei kai IN ⊆ I èqoume IN = I . isqÔei kai h deÔterh idiìthta tou Jewr matoc 3.2. 'Ara a ∈ IN gia kˆpoio N . AfoÔ p ∈< a > èqoume a|p kai epeid  to p eÐnai anˆgwgo to a ja eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo   suntrofikì tou p. Stic Paragrˆfouc 1.218 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apì thn upìjesh èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. 3. en¸ sth deÔterh perÐptwsh isqÔei < a >=< p > (apì th sqèsh (??) thc Paragrˆfou 3.6 sumperaÐnoume to ex c.5). to Je¸rhma 3. Shmei¸noume ìti to antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei.1. upˆrqoun Algìrijmoi DiaÐreshc apì touc opoÐouc èpontai jemeli¸deic idiìthtec twn Z kai F [x]. MÐa apì autèc eÐnai h monadik  paragontopoÐhsh se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn. Ja deÐxoume ìti I =< p >. 3. . sthn prospˆjeiˆ mac na EukleÐdeiec perioqèc .1).1.4 ìti o Z[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H pr¸th perÐptwsh apokleÐetai giatÐ I = R. . kai thn ShmeÐwsh sto tèloc thc Paragrˆfou 2.. Apì thn upìjesh sto R èqoume I =< a > gia kˆpoio a ∈ R. Ja apodeÐxoume sthn Parˆgrafo 3. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n.4 Je¸rhma. thn Algebrik  GewmetrÐa kai thn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n.3 L mma. SÔmfwna me to epìmeno L mma. 'Ara eÐnai fusiologikì.1. (Bl. Oi daktÔlioi thc Noether eÐnai exairetikˆ shmantikoÐ gia th Metajetik  'Algebra.5 kai th ShmeÐwsh 3. Apìdeixh. An p ∈ R eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo tìte to ide¸dec < p > eÐnai megistikì.2. èqoume < a >⊆ IN kai ˆra I ⊆ IN . Prˆgmati. ìpou F eÐnai èna s¸ma. Isqurizìmaste ìti IN = IN +1 = IN +2 = . Gia kˆje k ∈ N isqÔei IN ⊆ IN +k ⊆ I kai epomènwc IN = IN +k .3 eÐdame ìti sto Z kai F [x].2 kai 2. 'Estw I èna gn sio ide¸dec tou R pou perièqei to < p >.

2. to epìmeno apotèlesma eÐnai qwrÐc amfibolÐa anamenìmeno. ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). . 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ kai I èna mh mhdenikì ide¸dec tou R. 3. ìpou F eÐnai èna s¸ma. AntÐstrofa. 'Ara δ(u) = δ(1). 'Eqoume 1 = qu + r me r = 0   δ(r) < δ(u). na jewr soume daktulÐouc pou eÐnai efodiasmènoi me ènan “algìrijmo diaÐreshc”. 3. 'Eqontac upìyh ta prohgoÔmena paradeÐgmata. Mia EukleÐdeia perioq  eÐnai mia akeraÐa perioq  R efodiasmènh me mÐa apeikìnish δ : R − {0} → Z>0 pou èqei tic idiìthtec • a|b ⇒ δ(a) ≤ δ(b) • Gia kˆje a. Sthn apìdeixh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den qrhsimopoi same thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ thc EukleÐdeiac perioq c. 'Etsi r = 0 kai epomènwc to u eÐnai antistrèyimo. Shmei¸noume ìti mporeÐ mia perioq  na eÐnai EukleÐdeia wc proc diaforetikèc apeikonÐseic (bl. 'Askhsh 4). tìte apì u|1 paÐrnoume δ(u) ≤ δ(1). r ∈ R me b = qa + r.2.5 Orismìc. Apìdeixh. To F [x]. h perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(m) = |m| (apìluth tim ). Perioqèc KurÐwn Idewd¸n.7 Prìtash. H apeikìnish δ onomˆzetai EukleÐdeia sunˆrthsh thc R.3. Apìdeixh. Prˆgmati. Gia parˆdeigma. Epeid  r = b − qa ∈ I . Sunep¸c to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. An r = 0 èqoume 1|r kai ˆra δ(1) ≤ δ(r).2.6 Je¸rhma. b ∈ R. an b ∈ I . An to u eÐnai antistrèyimo. 3. tìte upˆrqoun q. Kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δ(f (x)) = deg f (x) (bajmìc poluwnÔmou). Tìte to u ∈ R eÐnai antistrèyimo an kai mìno an δ(u) = δ(1). Aut  qrhsimopoieÐtai suqnˆ gia ton prosdiorismì twn antistrèyimwn stoiqeÐwn.2. ˆtopo. 'Ara b = qa ∈< a > kai katˆ sunèpeia I =< a >. dhlad  δ(u) ≤ (r). ìpou r = 0   δ(r) < δ(a). èstw δ(u) = δ(1). upˆrqoun q. Epomènwc kˆje EukleÐdeia perioq  eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Allˆ isqÔei bèbaia 1|u kai δ(1) ≤ δ(u). a = 0. r ∈ R me b = qa + r. sunˆgoume apì ton orismì tou δ(a) ìti r = 0. IsqÔei I =< a >. 'Estw a ∈ I {0} me thn idiìthta o jetikìc akèraioc δ(a) na eÐnai elˆqistoc. 'Estw R mia EukleÐdeia perioq  me EukleÐdeia apeikìnish δ . EukleÐdeiec Perioqèc 219 prosdiorÐsoume kai ˆllec perioqèc monadik c paragontopoÐhshc.

220 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Sugkekrimènec efarmogèc thc prohgoÔmenhc Prìtashc ja doÔme parakˆtw. pou sumbolÐzoume pˆli me δ . JewroÔme to α/β ∈ C. b) èqei akèraiec suntetagmènec kai ta shmeÐa autˆ apoteloÔn korufèc tetrag¸nwn me m koc pleurˆc 1. tìte to shmeÐo (a.2. Epomènwc o periorismìc thc apeikìnishc δ sto Z[i] − {0}. z ∈ C. ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou OrismoÔ 3. b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia perioq  (kai ˆra perioq  kurÐwn idewd¸n kai perioq  monadik c paragontopoÐhshc). Sthn epìmenh Parˆgrafo ja asqolhjoÔme pio susthmatikˆ me to Z[i]: ja perigrˆyoume ta anˆgwga stoiqeÐa tou kai ja doÔme wc efarmog  merikˆ klassikˆ apotelèsmata pou aforoÔn ajroÐsmata tetrag¸nwn akeraÐwn. ìpou a. Epeid  to m koc kˆje diagwnÐou √ tetrag¸nou me pleurˆ mhkouc 1 eÐnai 2. èstw α. An u = u0 + u1 i eÐnai èna antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. b ∈ Z kai w = .2. Epomènwc isqÔei δ(r) = |r|2 < |β|2 = δ(β) kai o Z[i] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh δ . An a + bi ∈ Z[i].5. 'Eqoume √ |α/β − q| ≤ 2/2 < 1.7 èqoume δ(u) = δ(1) = 1 ⇒ u2 + u2 = 1 ⇒ u = ±1. β = 0. . An z = a + bi ∈ C.2. 'Estw q mia tètoia koruf . upˆrqei koruf  tetrag¸nou apì thn √ opoÐa to shmeÐo α/β apèqei apìstash mikrìterh   Ðsh tou 2/2. Gia th deÔterh idiìthta. ±i 0 1 giatÐ u0 . b ∈ R) paristˆnetai sto pragmatikì epÐpedo apì to shmeÐo (a. jètoume δ(z) = (a + bi)(a − bi) = a2 + b2 kai upenjumÐzoume ìti δ(zz ) = δ(z)δ(z ) gia kˆje z. ìpou a. β ∈ Z[i]. Wc efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc sto Z[i] ja lÔsoume mia Diofantik  exÐswsh pou ofeÐletai sto Fermat.6 eÐnai eÔlogo na anarwthjoÔme an upˆrqei mia perioq  kurÐwn idewd¸n pou den eÐnai EukleÐdeia. 2 Akèraioi tou Gauss Ja doÔme ed¸ ìti o daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a + bi ∈ C|a. Jètontac r = α − βq èqoume α = βq + r kai |r| = |α − βq| = |β||α/β − q| < |β|. u1 ∈ Z. O migadikìc arijmìc a + bi (a. 'Eqontac upìyh to Je¸rhma 3. Mia pio katatopistik  anˆlush autoÔ tou paradeÐgmatoc upˆrqei sto ˆrjro [5]. b). H en lìgw perioq  eÐnai to sÔnolo √ −1 + −19 twn migadik¸n arijm¸n thc morf c a + bw. tìte apì thn Prìtash 3. SunoyÐzontac ta parapˆnw èqoume apodeÐxei to ex c. b ∈ R. To pr¸to tètoio parˆdeigma brèjhke to 1949 apì ton Motzkin.

gia parˆdeigma. Sto sugkekrimèno parˆdeigma. ìpou β ∈ Z[i]. tìte to α eÐnai anˆgwgo. 2 − i. 3) Gia kˆje mh mhdenikì α ∈ Z[i].9 Parathr seic. kai ta 2 + i. Apì thn prohgoÔmenh parat rhsh to 2 + i eÐnai anˆgwgo. 2) Ac broÔme thn paragontopoÐhsh tou 1+3i se ginìmeno anag¸gwn. Prˆgmati. EukleÐdeiec Perioqèc 221 Z} eÐnai mÐa EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish pou orÐzetai apì th sqèsh δ(a + bi) = a2 + b2 . kˆje klˆsh modulo(α) eÐnai thc morf c β+ < α >. eÐnai anˆgwga afoÔ δ(2 + i) = δ(2 − i) = 5 pou eÐnai pr¸toc.2. EpÐshc den alhjeÔei ìti kˆje pr¸toc arijmìc p eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i]. Gia parˆdeigma.3. r ∈ Z[i] tètoia ¸ste β = qα + r kai r = 0   δ(r) < δ(α). èqei profan¸c peperasmèno pl joc lÔsewn . H sunj kh aut . eÐdame sto Parˆdeigma √ 3. ìpou o d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. o daktÔlioc phlÐko Z[i]/ < α > eÐnai peperasmènoc. 4) O √ daktÔlioc Z[i] eÐnai ènac apì mia oikogèneia daktulÐwn thc morf c √ Z[ d] = {a + b d ∈ C|a. an α = βγ tìte p = δ(α) = δ(β)δ(γ) kai ˆra δ(β) = 1   δ(γ) = 1. Me parìmoio trìpo diapist¸noume ìti eÐnai anˆgwgo kai to 1 + i. to 2 + i eÐnai anˆgwgo afoÔ δ(2 + i) = 5. to δ(2 + i) = 5 eÐnai pr¸toc.2. DiairoÔme to 1 + 3i me to 1 + i sto C kai parathroÔme ìti to phlÐko 2 + i eÐnai stoiqeÐo tou Z[i] (an den  tan ja aporrÐptame to 1 + i wc diairèth). Sth sunèqeia epanalambˆnetai h diadikasÐa gia to phlÐko kai oÔtw kˆj' ex c. 3.1.8 Je¸rhma. h zhtoÔmenh paragontopoÐhsh eÐnai 1 + 3i = (1 + i)(2 + i). Shmei¸noume ìti gia d < 0 o . ìmwc. Upˆrqoun q. An α ∈ Z[i] eÐnai tètoio ¸ste δ(α) = p. ìpou z < δ(α). b ∈ 3. −1. Epeid  δ(1 + 3i) = 10 kai h sunˆrthsh δ ikanopoieÐ th sqèsh δ(xy) = δ(x)δ(y) exetˆzoume an upˆrqoun a + bi me δ(a + bi) = 2   5. Perissìtera epÐ autoÔ ja doÔme sthn epìmenh Parˆgrafo (Je¸rhma 3. Allˆ upˆrqoun peperasmèna to pl joc r me δ(r) < δ(α). Prˆgmati.3 ìti o daktÔlioc Z[ d] den eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai ˆra den eÐnai EukleÐdeia perioq . afoÔ h Diofantik  exÐswsh x2 + y 2 = z . Gia d = −5. 'Eqoume δ(1 + i) = 2.2.3. 5 = (2 + i)(2 − i). Tìte β+ < α >= r+ < α >. ìmwc. O daktÔlioc twn akeraÐwn tou Gauss Z[i] = {a+bi ∈ C|a. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. dhlad  to β   to γ eÐnai antistrèyimo.3). −i}. 1) H akìloujh apl  parat rhsh eÐnai suqnˆ qr simh ìtan anazhtoÔme anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i]. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. den eÐnai anagkaÐa afoÔ. b ∈ Z}. Gia parˆdeigma. to 3 eÐnai anˆgwgo sto Z[i] (ˆskhsh) allˆ δ(3) = 9 pou den eÐnai pr¸toc. To sÔnolo twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z[i] eÐnai to U (Z[i]) = {1. Telikˆ. i.

2. pjt jt .10 L mma. r r 1 1 ìpou uν = wn kai ai . b eÐnai sqetikˆ pr¸ta. Efarmog  se Diofantikèc exis¸seic 3. n > 0. pbk .2. . ta pi eÐnai anˆ dÔo mh suntrofikˆ anˆgwga stoiqeÐa kai oi ci eÐnai jetikoÐ akèraioi.222 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh √ Z[ d] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an d = −1 √   −2 ('Askhsh 22). is . . Gia jetikˆ d to er¸thma poioi apì touc Z[ d] eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc paramènei mèqri s mera anoiktì. qreiazìmaste pr¸ta èna L mma. . . UpenjumÐzoume ìti dÔo mh mhdenikˆ stoiqeÐa a. . giatÐ mporoÔme tìte na ergastoÔme ston eurÔtero daktÔlio kai na qrhsimopoi soume idiìthtèc tou. . b miac perioq c monadik c paragontopoÐhshc R lègontai sqetikˆ pr¸ta an den upˆrqei anˆgwgo p ∈ R tètoio ¸ste p|a kai p|b. e ∈ R kai antistrèyima u. piss kai e = c j1 cjt pj1 . . . . Ja qreiastoÔme mia genÐkeush autoÔ.2. . Ja apodeÐxoume ìti oi lÔseic thc Diofantik c 2x3 = y 2 + 1 . . pak . . Jètoume d = pi11 . Apìdeixh. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai a. b eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. v ∈ R tètoia ¸ste a = udn kai b = ven . bi eÐnai 0. Sunep¸c a = upi1 nci1 . den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. Gia thn efarmog  thc monadik c paragontopoÐhshc tou Z[i] pou akoloujeÐ. tìte oi a. . pck . pjt . b. exÐswshc 3.11 Efarmog  (Fermat). j1 . b = νpb1 . 'Estw c = wpc1 . b eÐnai n-stèc dunˆmeic. r}. . . bi ∈ N me ai + bi = nci . an kai perièqoun to Z. H perÐptwsh ìmwc pou ènac daktÔlioc perièqei to Z kai èqei thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc eÐnai suqnˆ qr simh sthn epÐlush Diofantik¸n exis¸sewn. r 1 ìpou to w eÐnai antistrèyimo. . pis is . ci c nc i kai {i1 . jt } = {1. tìte upˆrqoun d. GnwrÐzoume apì thn Enìthta 1 ìti an to ginìmeno ab dÔo sqetikˆ pr¸twn jetik¸n akeraÐwn eÐnai n-st  dÔnamh akeraÐou. . Epeid  èqoume ab = cn . . . blèpoume ìti gia kˆje i akrib¸c èna apì ta ai . An ta a. . . . c ∈ R me ab = cn . . . apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R sumperaÐnoume ìti a = upa1 . GnwrÐzoume apì thn prohgoÔmenh Parˆgrafo ìti upˆrqoun daktÔlioi pou. Epeid  ta a. b = νpj1 nc ncj1 . . .

Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. Epeid  γ. (1) Kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i diaireÐ to (y + i) − (y − i) = 2i = (1 + i)2 . (5. eÐnai oi (x. y) = (2. c + di ∈ Z[i] eÐnai sqetikˆ pr¸ta stoiqeÐa. 1).2. Qrhsimopoi¸ntac thn (??) lambˆnoume (ix)3 = (a + bi)(c + di). mporoÔme na upojèsoume ìti u = 1 (giatÐ an u = ν 3 .3. Antikajist¸ntac sthn pr¸th brÐskoume ìti y = ±1. x3 = y 2 + 4.10 èpetai ìti upˆrqei antistrèyimo u ∈ Z[i] kai γ + δi ∈ Z[i] me a + bi = u(γ + δi)3 . To 1 + i eÐnai anˆgwgo apì thn Parat rhsh 3.2. tìte u(γ + δi)3 = ν 3 (γ + δi)3 = (νγ + νδi)3 ). 'Eqoume y + i = (1 + i)(a + bi) = (1 + i)(γ + δi)3 = = (γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 ) + (γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 )i. opìte x = 1. (0. y) = (1. ParathroÔme ìti o y eÐnai perittìc.9 1) kai epomènwc apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] paÐrnoume ìti kˆje koinìc diairèthc twn y + i kai y − i eÐnai suntrofikìc me ènan apì touc 1. ±2). 1 + i.2. ìpou ta a + bi. Epeid  kˆje antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i] eÐnai trÐth dÔnamh sto Z[i]. δ) = (1. −1). gia kˆpoio k ∈ Z. 0). eÔkola diapist¸noume apì thn deÔterh exÐswsh tou sust matoc ìti (γ. kai katˆ sunèpeia lambˆnoume to sÔsthma y = γ 3 − 3γ 2 δ − 3γδ 2 + δ 3 = (γ + δ)(γ 2 − 4γδ + δ 2 ) 1 = γ 3 + 3γ 2 δ − 3γδ 2 − δ 3 = (γ − δ)(γ 2 + 4γδ + δ 2 ). EukleÐdeiec Perioqèc 223 eÐnai oi (x. (1. pou epÐshc melet jhke apì ton Fermat. Me parìmoio trìpo mporeÐ na apodeiqteÐ ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc. Epeid  o y eÐnai perittìc èqoume y + i = 2k + 1 + i. (1 + i)2 . opìte grˆfontac x = 2X . Apì to L mma 3. Prˆgmati. 'Estw x. y ∈ Z tètoioi ¸ste 2x3 = y 2 + 1. ±11). kai ˆra to y + i diaireÐtai me to 1 + i allˆ ìqi me to (1 + i)2 . EpÐshc to 1 + i diaireÐ to y − i = 2k + 1 − i. opìte èqoume y + i = (1 + i)(a + bi) kai y − i = (1 + i)(c + di). δ ∈ Z. −1). Sunep¸c ènac µκδ twn y + i kai y − i eÐnai to 1 + i. Sto Z[i] jewroÔme thn paragontopoÐhsh (y + i)(y − i) = 2x3 . an o x eÐnai ˆrtioc tìte kai o y eÐnai ˆrtioc.

p = 0. b = −4 + i. δ ∈ Z. Ask seic 3. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R. ApodeÐxte ìti to pl joc twn idewd¸n tou R pou perièqoun to < a > eÐnai peperasmèno. a = 0. Epomènwc efarmìzoume to L mma 3. 2.224 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai y = 2Y paÐrnoume thn exÐswsh 2X 3 = Y 2 + 1 pou lÔsame prohgoumènwc. 6. Oi leptomèreiec af nontai san ˆskhsh. 5. O R eÐnai mia akeraia perioq  pou perièqei to Z. Na brejeÐ èna d ∈ Z[i] tètoio ¸ste < 2 > + < 3 + 3i >=< d >. Upìdeixh: Sto Z[i]. H perioq  Z eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc thn apeikìnish δk pou orÐzetai apì δk (m) = |m| + k . y = δ(3γ 2 − δ 2 ) pou eÔkola epilÔetai afoÔ γ. . ìpou k ∈ N. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a. 4. 'Ena q eÐnai to −1 + i kai èna ˆllo eÐnai to −1. ta q.10 sth sqèsh (2 + yi)(2 − yi) = x3 . Kˆje gn sio ide¸dec miac perioq c kurÐwn idewd¸n perièqetai se megistikì ide¸dec. ApodeÐxte ìti: n a. 3. To sÔsthma pou prokÔptei ed¸ eÐnai to 2 = γ(γ 2 − 3δ 2 ). 'Ara mporoÔme na upojèsoume ìti o x eÐnai perittìc. 'Estw R mia perioq  kurÐwn idewd¸n kai a ∈ R. b ∈ R. Me thn upìjesh aut  mporoÔme na apodeÐxoume ìti ta stoiqeÐa 2 + yi. b. 'Estw R = { m |m. 7. n ∈ Z. èstw a = 5 + 3i.2 Stic parakˆtw ask seic upojètoume ìti ìloi oi daktÔlioi eÐnai akèraiec perioqèc. 8. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p > eÐnai megistikì an kai mìno an to p eÐnai anˆgwgo. n perittìc}. 1. r den eÐnai anagkastikˆ monadikˆ. 2 − yi eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto Z[i].2. Ston orismì thc EukleÐdeiac perioq c. Tìte < a > + < b >=< d > an kai mìno an to d eÐnai ènac µκδ twn a.

Upìdeixh: Gia na deÐxete ìti to a = 0 eÐnai antistrèyimo.3. 'Estw R ènac daktÔlioc me Z ⊆ R ⊆ Q. b. Perioqèc KurÐwn Idewd¸n. ApodeÐxte ìti an o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. O pur nac eÐnai to < x >. . ìpou k eÐnai elˆqisto me thn idiìthta 2k ∈ I . R perioq  kurÐwn idewd¸n ⇒ R[x] perioq  kurÐwn idewd¸n. Ta akolouja eÐnai isodÔnama a.2. 15. 10. ApodeÐxte ìti o R eÐnai s¸ma. R/ < p > eÐnai s¸ma c. 12. ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n kai o S akeraÐa perioq . . Efarmìste to L mma 3. n c.3. Upìdeixh: An I eÐnai èna ide¸dec tou R jewr ste to sÔnolo Z ∩ I . Upìdeixh: O pur nac eÐnai mh mhdenikì pr¸to ide¸dec. n perittoÔc eÐnai antistrèyima. ApodeÐxte ìti an o ϕ den eÐnai isomorfismìc.2. H perioq  R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. R/ < p > eÐnai akeraÐa perioq . 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. Kˆje mh mhdenikì pr¸to ide¸dec perioq c kurÐwn idewd¸n eÐnai megistikì. ApodeÐxte ìti to R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. 16. 'Estw R mÐa perioq  kurÐwn idewd¸n kai p ∈ R − {0}. . Upìdeixh: An I eÐnai mh mhdenikì ide¸dec tou R. tìte o R s¸ma. 'Estw R mia perioq  me thn idiìthta: kˆje gn sia fjÐnousa akoloujÐa idewd¸n I1 I2 . a. apodeÐxte ìti I =< 2k >. tìte to S eÐnai s¸ma. Exetˆste an alhjeÔoun oi parakˆtw protˆseic. p eÐnai anˆgwgo b. Tìte kˆje ide¸dec tou S eÐnai kÔrio. d. 14. EukleÐdeiec Perioqèc 225 b. Ta stoiqeÐa thc morf c m me m. Efarmìste thn 'Askhsh 11. 13. . . jewr ste thn akoloujÐa < a >⊇< a2 >⊇ . ìpou o R eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. R EukleÐdeia perioq  ⇒ R[x] EukleÐdeia perioq . 'Estw ϕ : R → S ènac epimorfismìc daktulÐwn. Upìdeixh: Jewr ste ton epimorfismì R[x] f (x) → f (0) ∈ R. Kˆje mh mhdenikì ide¸dec tou R perièqei stoiqeÐo thc morf c 2t gia kˆpoio t > 0. 11. eÐnai peperasmènh. 9.

226 17. ApodeÐxte ìti Z[i]/ < 1 + i >∼ Z2 . =

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

18. Na prosdioristeÐ èna m tètoio ¸ste Z[i]/ < 1 + 3i >∼ Zm . = Upìdeixh: AnalÔste to 1 + 3i se ginìmeno anag¸gwn kai efarmìste to Kinezikì Je¸rhma UpoloÐpwn ('Askhsh 2.6.19). 19. Sto Z[i], pou eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc, èqoume 10 = 2 · 5 = (1 + 3i)(1 − 3i). Exhg ste. √ √ 20. ApodeÐxte ìti o Z[ −2] = {a + b −2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai EukleÐdeia √ perioq  wc proc thn apeikìnish δ(a + b −2) = a2 + 2b2 . 21. Sumplhr¸ste thn apìdeixh ìti oi lÔseic thc Diofantik c exÐswshc x3 = y 2 + 4 eÐnai oi (x, y) = (2, ±2), (5, ±11). (Bl. thn Efarmog  3.2.11). 22. 'Estw n ènac arnhtikìc akèraioc pou den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalÔterou tou 1. ApodeÐxte ìti:

a. An n ≤ −2, tìte ta monadikˆ antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou √ √ Z[ n] = {a + b n ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai ta ±1. √ b. O daktÔlioc Z[ n] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc an kai mìno an n = −1, −2. Upìdeixh: Upojètontac ìti n < −2 kai ìti o daktÔlioc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc apodeÐxte me th bo jeia thc sunˆrth√ shc δ(a + b n) = a2 − nb2 , ìti to 2 eÐnai anˆgwgo. Autì eÐnai ˆtopo lìgw thc 'Askhshc 3.1.11. Gia to antÐstrofo, dec thn 'Askhsh 20.

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

227

3.3 Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn
Qrhsimopoi¸ntac th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] ja apodeÐxoume ed¸ èna je¸rhma tou Fermat pou perigrˆfei touc fusikoÔc arijmoÔc pou mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. Sth sunèqeia ja apodeÐxoume èna Je¸rhma tou Lagrange pou lèei ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + y 2

Estiˆzontac arqikˆ thn prosoq  mac stouc pr¸touc arijmoÔc, parathroÔme ìti 2 = 12 + 12 , 5 = 12 + 22 , 13 = 22 + 32 , 17 = 12 + 42 , 29 = 22 + 52 , en¸ oi 3, 7, 11, 19, 23 den mporoÔn na parastajoÔn wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To epìmeno apotèlesma mac lèei ìti o pr¸toc p = 2 eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn an kai mìno an p ≡ 1 mod 4. nama

3.3.1 Je¸rhma. 'Estw p > 2 ènac pr¸toc arijmìc. Ta akìlouja eÐnai isodÔ1. p ≡ 1 mod 4 2. to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou Z[i] 3. upˆrqoun akèraioi a, b tètoioi ¸ste p = a2 + b2 . Apìdeixh. 1 ⇒ 2. 'Estw p ≡ 1 mod 4. Tìte (−1) 2 = 1. Epomènwc apì to krit rio tou Euler (Efarmog  2.4.4) èpetai ìti upˆrqei q ∈ Z tètoioc ¸ste
p−1

q 2 ≡ −1

mod p.

To p diaireÐ to q 2 + 1 sto Z kai katˆ sunèpeia diaireÐ to (q + i)(q − i) sto Z[i]. Gia na deÐxoume ìti to p den eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo sto Z[i], ja deÐxoume ìti to p den diaireÐ kanèna apì ta q + i, q − i sto Z[i]. Autì arkeÐ giatÐ o Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw p|q + i. Tìte q + i = p(a + bi), gia kˆpoia a, b ∈ Z, kai epomènwc 1 = pb, pou eÐnai ˆtopo. Me parìmoio trìpo apodeiknÔetai ìti to p den diaireÐ to q − i. 2 ⇒ 3. Profan¸c to p den eÐnai antistrèyimo stoiqeÐo tou Z[i]. AfoÔ to p den eÐnai anˆgwgo sto Z[i] èqoume p = (a + bi)(c + di) gia kˆpoia mh antistrèyima stoiqeÐa a + bi, c + di ∈ Z[i]. Epomènwc δ(p) = δ(a + bi)δ(c + di), ìpou δ eÐnai h sunˆrthsh pou eÐdame sto Je¸rhma 3.2.8. 'Ara p2 = (a2 + b2 )(c2 + d2 ). Epeid  a2 + b2 , c2 + d2 > 1, apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z paÐrnoume p = a2 + b2 (= c2 + d2 ). 3 ⇒ 1. 'Estw p = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Epeid  to tetrˆgwno kˆje akeraÐou

228

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

eÐnai isìtimo me 0, 1 mod 4 paÐrnoume p ≡ 0, 1, 2 mod 4. Allˆ o p eÐnai perittìc akèraioc diˆforoc tou 2. 'Ara p ≡ 1 mod 4. 1) Sthn ekf¸nhsh tou prohgoÔmenou Jewr matoc den sumperilˆbame ton pr¸to 2. Ston daktÔlio Z[i] to stoiqeÐo 2 den eÐnai anˆgwgo, afoÔ 2 = −i(1 + i)2 kai to 1 + i eÐnai anˆgwgo (giatÐ δ(1 + i) = 2 pou eÐnai pr¸toc arijmìc, bl Parat rhsh 3.2.9 1)). 2) EpishmaÐnoume ìti an o pr¸toc p grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn mh arnhtik¸n akeraÐwn, p = a2 + b2 , tìte oi a, b eÐnai “ousiastikˆ” monadikoÐ. Bl. 'Askhsh 5. 'Eqoume prosdiorÐsei touc pr¸touc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn akeraÐwn. Ja qarakthrÐsoume t¸ra touc fusikoÔc arijmoÔc pou parÐstantai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apì th stoiqei¸dh tautìthta

Shmei¸seic

Oi fusikoÐ arijmoÐ n thc morf c n = x2 + y 2

(a2 + b2 )(c2 + d2 ) = (ac − bd)2 + (ad + bc)2

(1)

sumperaÐnoume ìti to ginìmeno dÔo akeraÐwn pou grˆfontai wc ajroÐsmata dÔo tetrag¸nwn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Sunep¸c, apì to Je¸rhma 3.3.1 èqoume ìti kˆje dÔnamh pm , ìpou p ≡ 1 mod 4, eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. To Ðdio sumbaÐnei gia tic dunˆmeic 2m . 'Estw
r+1 n = 2n0 pn1 . . . pnr pr+1 . . . pns r s 1

n

h paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn, ìpou

p1 , . . . , pr ≡ 1 mod 4 kai pr+1 , . . . , ps ≡ 3

mod 4.

Kajènac apì touc parˆgontec 2n0 , pn1 , . . . , pnr eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸r 1 nwn kai sunep¸c to ginìmenì touc eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. An upojèsoume ìti oi ekjètec nr+1 , . . . , ns eÐnai ˆrtioi, tìte bèbaia kajènac apì touc nr+1 pr+1 , . . . , pns eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn (katˆ tetrimmèno trìpo), opìs te apì thn (??) sumperaÐnoume ìti to n eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti isqÔei kai to antÐstrofo:

3.3.2 Je¸rhma. 'Enac fusikìc arijmìc n grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n an kai mìno an sthn anˆlush tou n se ginìmeno pr¸twn o ekjèthc kˆje pr¸tou p me p ≡ 3 mod 4 eÐnai ˆrtioc.

Gia parˆdeigma, o 2002 = 2 · 7 · 11 · 13 den grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, en¸ o 154154 = 2 · 72 · 112 · 13 grˆfetai. Gia thn apìdeixh tou prohgoumènou Jewr matoc ja qreiastoÔme ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i].

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

229

3.3.3 Je¸rhma. Ta anˆgwga stoiqeÐa tou Z[i] eÐnai ta akìlouja:
1) ±p, ±ip, ìpou p ∈ N eÐnai pr¸toc me p ≡ 3 mod 4 2) a + bi ∈ Z[i], ìpou a2 + b2 eÐnai pr¸toc. Apìdeixh. Apì to Je¸rhma 3.3.1 kai to gegonìc ìti ta ±1, ±i eÐnai antistrèyima sto Z[i], prokÔptei amèswc ìti ta stoiqeÐa tou 1) eÐnai anˆgwga. Sthn Parat rhsh 3.2.9 1) eÐdame ìti ta stoiqeÐa sthn perÐptwsh 2) tou jewr matoc eÐnai epÐshc anˆgwga. AntÐstrofa, èstw a + bi ∈ Z[i] èna anˆgwgo stoiqeÐo. An b = 0, tìte epeid  to a ∈ Z eÐnai anˆgwgo, o |a| einai pr¸toc. Apì to Je¸rhma 3.2.1, èpetai ìti a ≡ 3 mod 4. An a = 0, apodeiknÔetai me parìmoio trìpo ìti b = ±p, ìpou p pr¸toc me p ≡ 3 mod 4. 'Estw t¸ra a, b = 0. Wc eikìna anag¸gou stoiqeÐou kˆtw apì ènan isomorfismì daktulÐwn to a − bi ∈ Z[i] eÐnai anˆgwgo ('Askhsh 3.1.8). 'Eqoume

a2 + b2 = (a + bi)(a − bi).
'Estw a2 +b2 = cd, me c, d ∈ N, c, d > 1. An ta c, d  tan anˆgwga sto Z[i], tìte apì thn isìthta (a + bi)(a − bi) = cd kai to gegonìc ìti o daktÔlioc Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc ja paÐrname ìti to a + bi eÐnai suntrofikì me to c   d, prˆgma ˆtopo. An èna apì ta c, d den  tan anˆgwgo, tìte h isìthta (a + bi)(a − bi) = cd odhgeÐ pˆli se ˆtopo afoÔ sto aristerì mèloc èqoume ginìmeno dÔo anag¸gwn stoiqeÐwn kai sto dexiì èqoume ginìmeno toulˆqiston tri¸n. ApodeÐxame ìti o a2 + b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma 3.3.2. Apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. H mÐa kateÔjunsh èqei  dh apodeiqteÐ sta sqìlia pou prohg jhkan thc ekf¸nhshc tou Jewr matoc. 'Estw t¸ra n = a2 + b2 , ìpou a, b ∈ Z. Tìte

n = (a + ib)(a − ib).
'Estw

a + ib = π1 . . . πr (a1 + ib1 ) . . . (as + ibs )
h paragontopoÐhsh tou a + ib se ginìmeno anag¸gwn, ìpou ta πj eÐnai thc morf c ±pj   ±ipj (pj ∈ Z eÐnai pr¸toc kai pj ≡ 3 mod 4) kai gia ta aj +ibj ∈ Z[i] isqÔei ìti oi a2 + b2 eÐnai pr¸toi arijmoÐ (Je¸rhma 3.3.3). Jewr¸ntac j j suzugeÐc migadikoÔc paÐrnoume

a − ib = π1 . . . πr (a1 − ib1 ) . . . (as − ibs )

230 kai katˆ sunèpeia

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

n = |π1 |2 . . . |πr |2 (a2 + b2 ) . . . (a2 + b2 ). 1 1 s s

(2)

Gia kˆje j = 1, . . . , r isqÔei |πj |2 = p2 kai pj ≡ 3 mod 4. Kajènac apì j touc a2 + b2 (j = 1, . . . , s) eÐnai ènac pr¸toc arijmìc pou den eÐnai isìtimoc me j j to 3 modulo 4 (Je¸rhma 3.3.1). Sunep¸c o ekjèthc sto dexiì mèloc thc (??) kˆje pr¸tou pou eÐnai isìtimoc me to 3 modulo 4 eÐnai ˆrtioc arijmìc.

Sqìlia
Ed¸ egeÐrontai pollˆ endiafèronta erwt mata. Gia parˆdeigma, upˆrqei k tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma k tetrag¸nwn; An nai poio eÐnai èna k; Epeid  to 7 den grˆfetai wc ˆjroisma 3 tetrag¸nwn, blèpoume ìti an upˆrqei k , tìte k ≥ 4. O Lagrange apèdeixe ìti to elˆqisto k eÐnai 4: kˆje fusikìc arijmìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn. Arketèc apodeÐxeic autoÔ eÐnai gnwstèc s mera. Sto biblÐo twn Hardy kai Wright [13] upˆrqoun treic. Mia ˆllh apìdeixh dÐnoume parakˆtw. Poio genikˆ, dojèntoc tou n upˆrqei g(n) tètoioc ¸ste kˆje fusikìc arijmìc na eÐnai ˆjroisma g(n) to pl joc n-st¸n dunˆmewn; Autì eÐnai gnwstì wc to prìblhma tou Waring (o opoÐoc to melèthse to 1770). H apˆnthsh eÐnai jetik  ìpwc èdeixe o Hilbert to 1909. Poioc eÐnai o elˆqistoc g(n); To 1964, apedeÐqjh ìti gia n = 5 o elˆqistoc g(n) eÐnai 37. Gia megˆla n, h elˆqisth tim  tou g(n) paramènei mèqri s mera ˆgnwsth. 'Ena ˆllo er¸thma pou mporoÔme na jèsoume ed¸ eÐnai: katˆ pìsouc diaforetikoÔc trìpouc parÐstatai ènac fusikìc arijmìc wc ˆjroisma g(n) n-stwn dunˆmewn; Gia sunaf  probl mata kai apotelèsmata parapèmpoume sto biblÐo tou Grosswald [11]. GiatÐ na endiaferjeÐ kaneÐc gia tètoia probl mata; O Ðdioc o Grosswald lèei: “En¸ oi MajhmatikoÐ spˆnia egeÐroun tètoiouc problhmatismoÔc, suqnˆ epishmaÐnoun tic efarmogèc twn kajar¸n majhmatik¸n sth fusik , mhqanologÐa kai ˆllouc episthmonikoÔc tomeÐc. EpÐshc, sthn paroÔsa perÐptwsh, mporeÐ na uposthriqjeÐ h jèsh ìti h melèth ajroismˆtwn tetrag¸nwn akeraÐwn eÐnai qr simh se probl mata pou aforoÔn shmeÐa diktuwt¸n (lattices), sthn krustallografÐa, kai se orismèna probl mata sth mhqanik .”

Sto Je¸rhma 3.3.1 qarakthrÐsame touc pr¸touc p pou grˆfontai sth morf  p = x2 + y 2 . Ta kÔria shmeÐa thc apìdeixhc  tan ta ex c.

Oi pr¸toi p thc morf c p = x2 + 2y 2

• H isotimÐa q 2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1 mod 4

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

231

• O Z[i] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Ac jewr soume ed¸ èna sunafèc er¸thma: Poioi pr¸toi p grˆfontai sth morf 

p = x2 + 2y 2 ;
Kaj¸c h perÐptwsh p = 2 eÐnai tetrimmènh upojètoume p = 2. Jewr¸ntac peript¸seic modulo 2 gia ta x, y blèpoume ìti x2 + 2y 2 ≡ 0, 1, 2, 3, modulo 8 kai epeid  o p eÐnai perittìc pr¸toc brÐskoume thn anagkaÐa sunj kh

p ≡ 1, 3 mod 8.
ApodeiknÔetai ìti h sunj kh aut  eÐnai kai ikan . Den ja to apodeÐxoume autì, allˆ ja arkestoÔme sto na perigrˆyoume ta basikˆ shmeÐa thc apìdeixhc. Ac upojèsoume ìti gnwrÐzoume ta ex c.

i) H isotimÐa q 2 ≡ −2 mod p èqei lÔsh ìtan p ≡ 1, 3 mod 8 √ √ ii) O Z[ −2] = {a + bi 2 ∈ C|a, b ∈ Z} eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.
Tìte apì to i) upˆrqei q ∈ Z me p|q 2 + 2, opìte √ √ √ p|(q + i 2)(q − i 2) sto Z[ −2]. √ To p den eÐnai anˆgwgo sto Z[ −2], giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja èprepe, √ √ lìgw tou ii), na diaireÐ èna apì ta q + −2, q − −2, prˆgma adÔnato. Ta √ antistrèyima stoiqeÐa tou Z[ −2] eÐnai ta ±1 (ˆskhsh). Epomènwc èqoume √ √ √ √ p = (a + b −2)(c + d −2), ìpou a + b −2, c + d −2 = ±1. Lambˆnontac ta tetrˆgwna twn mètrwn migadik¸n arijm¸n èqoume p2 = (a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ). Epeid  a2 + 2b2 , c2 + 2d2 > 1, h monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z dÐnei p = a2 + 2b2 (= c2 + 2d2 ). Sunep¸c o p eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 . Ac sqoliˆsoume t¸ra√ upojèseic i) kai ii). Gia thn ii) mporeÐ na apotic deiqteÐ ìti o daktÔlioc Z[ √−2] eÐnai EukleÐdeia perioq  wc proc th sunˆrthsh √ δ : Z[ −2] → N, δ(a + bi 2) = a2 + 2b2 ('Askhsh 3.2.20) Epomènwc o daktÔlioc autìc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H apìdeixh tou i) eÐnai kˆpwc teqnik  kai gia ton lìgo autì paraleÐpetai. Genikˆ to er¸thma pìte mia isotimÐa thc morf c x2 ≡ a mod p èqei lÔsh eÐnai èna shmantikì jèma thc JewrÐac Arijm¸n pou melet jhke susthmatikˆ - metaxÔ twn ˆllwn - apì touc Euler, Legendre, Jacobi kai Gauss. Parapèmpoume sto biblÐo tou Rosen [24] kai eidikˆ sto Kefˆlaio 9.

232

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

Gia suntomÐa èstw A to sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n n thc morf c n = x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N. Apì thn tautìthta

Oi fusikoÐ arijmoÐ thc morf c n = x2 + 2y 2

(a2 + 2b2 )(c2 + 2d2 ) = (ac − 2bd)2 + 2(ad + bc)2
sumperaÐnoume ìti

m, n ∈ A ⇒ mn ∈ A.
Apì autì kai ton qarakthrismì twn pr¸twn thc morf c x2 + 2y 2 pou eÐdame pio pˆnw sunˆgoume ìti: an sthn paragontopoÐhsh tou n se ginìmeno pr¸twn kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth, tìte n ∈ A. MporeÐ na apodeiqteÐ to antÐstrofo katˆ trìpo parìmoio me thn apìdeixh tou Jewr matoc 3.3.2. Gia to skopì autì ja prèpei na prosdioristoÔn ta √ anˆgwga stoiqeÐa thc EukleÐdeiac perioq c Z[ √ . Autˆ eÐnai ta ±p, ìpou p −2] eÐnai pr¸toc me p ≡ 5, 7 mod 8, kai ta a + bi 2, ìpou a2 + 2b2 eÐnai pr¸toc arijmìc. H apìdeixh eÐnai parìmoia me aut  tou Jewr matoc 3.3.3. Telikˆ apodeiknÔetai ìti o fusikìc arijmìc n eÐnai thc morf c x2 + 2y 2 , ìpou x, y ∈ N, an kai mìno an sthn paragontopoÐhsh tou n kˆje pr¸toc p me p ≡ 5, 7 mod 8 emfanÐzetai me ˆrtio ekjèth.

Sqìlia
Dustuq¸c h mèjodoc pou perigrˆyame prohgoÔmena den efarmìzetai se pio genikèc parastˆseic thc morf c n = x2 + dy 2 , ìpou to d ∈ Z den diaireÐtai me to tetrˆgwno akeraÐou megalutèrou tou 1. Autì ofeÐletai sto gegonìc √ ìti gia d > 2 oi daktÔlioi Z[ −d] den eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc (bl. 'Askhsh 3.2.22). 'Omwc, èqoun anaptuqjeÐ ˆllec mèjodoi sthn Algebrik  JewrÐa Arijm¸n pou uposkelÐzoun thn èlleiyh thc idiìthtac thc monadikìthtac sthn paragontopoÐhsh stoiqeÐwn se ginìmeno anag¸gwn. Mia apì autèc basÐzetai sth monadikìthta thc paragontopoÐhshc idewd¸n ori√ smènwn daktulÐwn, ìpwc eÐnai oi Z[ −d], se ginìmeno pr¸twn idewd¸n. H idèa aut  an kei ston Kummer kai  tan o lìgoc pou eis gage th nèa gia thn epoq  aut  ènnoia tou ide¸douc! Gia sugkekrimèna paradeÐgmata thc mejìdou aut c parapèmpoume sthn Parˆgrafo 11.12 tou Artin, Algebra, [2].

Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn

Ja apodeÐxoume sth sunèqeia ìti kˆje fusikìc arijmìc eÐnai ˆjroisma 4 tetrag¸nwn fusik¸n arijm¸n. H apìdeixh pou ja d¸soume qrhsimopoieÐ 2 × 2

3.3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn

233

pÐnakec me stoiqeÐa apì to Z[i] kai ofeÐletai ston C. Small [27]. An kai h apìdeixh aut  den qrhsimopoieÐ th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i], thn anaptÔssoume ed¸ lìgw thc komyìthtac pou parousiˆzei. Sthn parakˆtw apìdeixh ja jewr soume gnwstèc basikèc idiìthtec apì th JewrÐa Omˆdwn, oi opoÐec melet¸ntai sthn Enìthta 4. Sugkekrimèna ja qrhsimopoi soume to Je¸rhma tou Lagrange kai to gegonìc ìti h pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn kˆje peperasmènou s¸matoc eÐnai kuklik . tetrag¸nwn stoiqeÐwn tou F . Epiplèon, an h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . An h qarakthristik  tou F den eÐnai 2, tìte akrib¸c ta misˆ apì ta mh mhdenikˆ stoiqeÐa tou F eÐnai tetrˆgwna. Apìdeixh. An h qarakthristik  tou F eÐnai 2, tìte h apeikìnish F a → a2 ∈ F eÐnai 1 − 1. Epeid  to F eÐnai peperasmèno, h apeikìnish aut  eÐnai epÐ. 'Ara kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai tetrˆgwno stoiqeÐou tou F . 'Estw t¸ra ìti h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. GnwrÐzoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ twn mh mhdenik¸n stoiqeÐwn tou F eÐnai kuklik , kai apì to Je¸rhma 2.7.1 h omˆda aut  èqei ˆrtia tˆxh. 'Ara F ∗ = {g, g 2 , . . . , g 2m = 1} g ∈ F . Ta stoiqeÐa g 2 , g 4 , . . . , g 2m eÐnai bèbaia tetrˆgwna. Kˆje stoiqeÐo thc morf c g 2k+1 den eÐnai tetrˆgwno giatÐ an upˆrqei h ∈ F ∗ me g 2k+1 = h2 , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange stic omˆdec paÐrnoume g (2k+1)m = h2m = 1 opìte 2m|(2k + 1)m, dhlad  2|2k + 1, pou eÐnai ˆtopo. ApodeÐxame ìti akrib¸c ta misˆ apì ta stoiqeÐa tou F ∗ eÐnai tetrˆgwna. Ja apodeÐxoume t¸ra ìti kˆje stoiqeÐo tou F eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. 'Estw z ∈ F ∗ , ìpou to z den eÐnai tetrˆgwno. JewroÔme ta uposÔnola tou F ∗

3.3.4 L mma. Kˆje stoiqeÐo enìc peperasmènou s¸matoc F eÐnai ˆjroisma dÔo

T = {x2 ∈ F ∗ |x ∈ F ∗ } kai S = {z − y 2 ∈ F ∗ |y ∈ F ∗ }.
Ta T kai S èqoun ton Ðdio plhjˆrijmo giatÐ h antistoiqÐa T x2 → z − x2 ∈ S 1 eÐnai 1 − 1 kai epÐ. 'Ara F ∗ | = |T | = |S|. Epeid  z ∈ T , z ∈ S , sumperaÐnoume / / 2 ìti S ∩ T = ∅. 'Ara upˆrqoun x, y ∈ F me x2 = z − y 2 , dhlad  z = x2 + y 2 .

3.3.5 Pìrisma. An o jetikìc akèraioc n eÐnai pr¸toc   to ginìmeno diakekrimènwn pr¸twn, tìte kˆje stoiqeÐo tou Zn eÐnai ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn. Apìdeixh. An n = p eÐnai pr¸toc, o Zp eÐnai s¸ma kai to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to prohgoÔmeno L mma. 'Estw n = p1 . . . pr , ìpou ta pi eÐnai diakekrimènoi pr¸toi. UpenjumÐzoume apì thn 'Askhsh 2.6.20 ìti upˆrqei ènac ismorfismìc daktulÐwn

ϕ : Zn

a → (a1 , . . . , ar ) ∈ Zp1 × · · · × Zpr ,

234

3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh

ìpou ai eÐnai h klˆsh upoloÐpwn modulo pi enìc (opoioud pote) antipros¸pou thc klˆshc a. SÔmfwna me to L mma 3.3.4, kˆje ai ∈ Zpi grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn, ai = b2 + c2 , ìpou bi , ci ∈ Zpi . Sunep¸c h eikìna tou a eÐnai i i

ϕ(a) = (a1 , . . . , ar ) = = (b2 + c2 , . . . , b2 + c2 ) = 1 1 r r = (b2 , . . . , b2 ) + (c2 , . . . , c2 ) = 1 r 1 r = (b1 , . . . , br )2 + (c1 , . . . , cr )2 .
Epeid  o ϕ eÐnai isomorfismìc daktulÐwn, sumperaÐnoume ìti to a ∈ Zn grˆfetai wc ˆjroisma dÔo tetrag¸nwn sto Zn . Erqìmaste t¸ra sto kentrikì shmeÐo thc apìdeixhc. Ja ergastoÔme me to daktÔlio M2 (Z[i]) twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa apì to Z[i]. Gia lìgouc a b suntomÐac èstw M = M2 (Z[i]). An A = ∈ M , jètoume A∗ = c d a c ¯ ¯ ¯ d ∈ M , ton suzug  anˆstrofo tou A. b ¯

3.3.6 L mma. 'Estw m, n, c, d ∈ Z kai
A= n c + di c − di m ∈ M.

An det A = 1, tìte upˆrqei B ∈ M tètoio ¸ste A = BB ∗ . Apìdeixh. Efarmìzoume epagwg  sto c2 +d2 . An c2 +d2 = 0, tìte c = d = 0 kai epomènwc A = I . Sthn perÐptwsh aut  jètoume B = I . 'Estw t¸ra c2 + d2 > 0. DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 1h PerÐptwsh 0 < n ≤ m. Jètoume 1 0 C= ∈ M kai D = CAC ∗ . x − yi 1 Pollaplasiˆzontac parathroÔme ìti

D=

n r + si r − si ∗

∈ M, ìpou r = c + nx, s = d + ny

kai ∗ eÐnai kˆpoioc akèraioc. EpÐshc det D = (det C)(det A)(det C ∗ ) = 1. Isqurizìmaste ìti upˆrqoun x, y ∈ Z tètoia ¸ste r2 + s2 < c2 + d2 . An alhjeÔei o isqurismìc, tìte apì thn epagwgik  upìjesh upˆrqei E ∈ M tètoio

MporoÔme na upojèsoume ìti o n den diaireÐtai me to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. m ∈ Z. y. 'Estw t¸ra n > 1. An d > −n/2. dhlad  èqoume mn − c2 − d2 = 1. Ja deÐxoume ìti sthn perÐptwsh aut  den empÐptei kanèna n. An c > n/2. An d < −n/2. h JewrÐa twn Exis¸sewn. Arqikˆ parathroÔme ìti n = 1. d tètoioi ¸ste −1 ≡ c2 + d2 mod n.3. Jètontac B = C −1 E eÔkola epalhjeÔoume ìti BB ∗ = A. EÐmaste t¸ra se jèsh na apodeÐxoume to Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. pou eÐnai ˆtopo. epilègoume x = 1 kai y = 0.3. Lagrange to 1770. o Logismìc twn Metabol¸n. x. Apì to Pìrisma 3. Efarmogèc: AjroÐsmata Tetrag¸nwn 235 ¸ste D = EE ∗ . Apì thn upìjesh èqoume 0 < n ≤ m. DiakrÐnoume peript¸seic. H perÐptwsh aut  eÐnai parìmoia me thn prohgoÔmenh: Jètoume C= 1 x + yi 0 1 ∈M kai akoloujoÔme anˆloga b mata. epilègoume x = 0 kai y = 1.3. 2h PerÐptwsh 0 < m ≤ n. pou eÐnai to zhtoÔmeno.5 upˆrqoun akèraioi c. h Ourˆnia Mhqanik  kai h Udrodunamik . Gia kˆje fusikì arijmì n upˆrqoun fusikoÐ arijmoÐ w. epilègoume x = 0 kai y = −1. afoÔ oi akèraioi c. JewroÔme ton pÐnaka 3. n = (aw)2 + (ax)2 + (ay)2 + (az)2 . Apìdeixh. opìte r2 +s2 = (c−n)2 +d2 < c2 +d2 . . oi Diaforikèc Exis¸seic. ìpwc eÐnai h JewrÐa Arijm¸n.3. q = w2 + x2 + y 2 + z 2 . O Lagrange ergˆsjhke se polloÔc tomeÐc twn Majhmatik¸n kai thc Fusik c. An c < −n/2. z tètoioi ¸ste n = w2 + x2 + y 2 + z 2 . epilègoume x = −1 kai y = 0. Mènei na exetˆsoume thn perÐptwsh pou |c| ≤ n/2 kai |d| ≤ n/2.7 Je¸rhma twn tessˆrwn tetrag¸nwn. tìte kai to n eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. d eÐnai mh mhdenikoÐ. 1 A= 1 n c + di c − di m To Je¸rhma autì apodeÐqthke apì ton J. giatÐ an n = a2 q kai to q eÐnai ˆjroisma tessˆrwn tetrag¸nwn. T¸ra apodeiknÔoume ton parapˆnw isqurismì. kai epomènwc n2 ≤ nm = c2 + d2 + 1 ≤ (n/2)2 + (n/2)2 + 1 = n2 /2 + 1 < n2 .

8. . b = d eÐte a = d. 3. Gia poioÔc pr¸touc p o daktÔlioc Zp [x]/ < x2 + 1 > eÐnai s¸ma. Tìte eÐte a = c.3 1. Sto Z[ −2]. Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn twn 2002 kai 2004 √ sto Z[i].236 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh kai parathroÔme ìti det A = 1. k perittìc kai arketˆ megˆloc. Ask seic 3. 6.3. Upìdeixh: m = 2k . b.6 paÐrnoume A = BB ∗ gia kˆpoio B ∈ M . b = c. ApodeÐxte ìti kˆje jetikìc diairèthc tou akeraÐou a2 + b2 eÐnai thc morf c c2 + d2 ìpou µκδ(c. Upìdeixh: (a + ib)(a − ib) = (c + id)(c − id). 2.3.3. b dÔo sqetikˆ pr¸toi akèraioi. d ∈ N. Estw R to uposÔnolo tou M2 (Zp ) pou a b apoteleÐtai apì touc pÐnakec thc morf c . c. d) = 1. ìpou a.3. Gia poiˆ p h isotimÐa (x + 1)2 ≡ −1 mod p èqei lÔsh. 'Estw p ènac pr¸toc tètoioc ¸ste p = a2 +b2 = c2 +d2 . Apì th sqèsh n c + di c − di m = w + xi y + zi ∗ ∗ w − xi ∗ y − zi ∗ blèpoume ìti n = w2 + x2 + y 2 + z 2 .2 kai 3. 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. 7. 4. Upìdeixh: Jewr mata 3. ApodeÐxte ìti to −b a R eÐnai s¸ma an kai mìno an p ≡ 3 mod 4. Poia eÐnai h sqèsh tou daktulÐou autoÔ me ton R thc prohgoÔmenhc ˆskhshc. 5.3.3. Qrhsimopoi ste th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto Z[i] kai to Je¸rhma 3. Efarmìzontac to L mma 3. Gia kˆje n ∈ N upˆrqei akèraioc m > n pou den eÐnai ˆjroisma twn tetrag¸nwn 4 jetik¸n akeraÐwn. 'Estw a. Na brejeÐ h anˆlush twn 29 kai 31 se ginìmena anag¸gwn sto Z[i].

SÔmfwna me to epìmeno L mma.4. sto Z[x] èqoume 6x2 − 3x + 12 = 3(2x2 − x + 4) = (−3)(−2x2 + x − 4). opìte èna perieqìmeno tou 6x2 − 3x + 12 ∈ Z[x] eÐnai to 3 kai èna ˆllo eÐnai to −3. 'Ena f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] onomˆzetai prwtarqikì an to 1 eÐnai ènac µκδ twn a0 . . DÐnoume touc akìloujouc orismoÔc. Kˆje tètoio c onomˆzetai perieqìmeno tou f (x). . ParathroÔme ìti autì den orÐzetai monadikˆ. c eÐnai perieqìmena tou f (x). Gia na paragontopoi soume èna f (x) ∈ R[x] se ginìmeno anag¸gwn efarmìzoume epagwg  sto deg f (x). ìpou ta c. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x]. . 3.4 Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc.3.4. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 237 3. an . . ParathroÔme ìti an f (x) = an xn + · · · + a0 ∈ R[x] eÐnai mh mhdenikì kai c eÐnai ènac µκδ twn suntelest¸n a0 . g (x) eÐnai prwtarqikˆ kai upˆrqei antistrèyimo R tètoio ¸ste c = uc kai g(x) = u−1 g (x). . Sthn Parˆgrafo aut  ja apodeÐxoume ìti o poluwnumikìc daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. Gia parˆdeigma. kˆje monikì polu¸numo tou R[x] eÐnai prwtarqikì. H basik  idèa thc apìdeixhc tou parapˆnw Jewr matoc eÐnai apl .2 L mma. An f (x) = cg(x) kai f (x) = c g (x). An o daktÔlioc R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. jewroÔme to f (x) wc stoiqeÐo tou F [x]. Epeid  to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. gia kˆpoio g(x) ∈ R[x] pou eÐnai prwtarqikì.1 Je¸rhma.4. 3. Gia th monadikìthta thc paragontopoÐhshc aut c. . tìte kai o daktÔlioc R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. an . . en¸ to 2x3 − 6x2 + 4x − 4 ∈ Z[x] den eÐnai. tìte èqoume f (x) = cg(x). Upˆrqoun bèbaia kˆpoiec duskolÐec kaj¸c den gnwrÐzoume (proc to parìn) an èna anˆgwgo polu¸numo tou R[x] paramènei anˆgwgo sto F [x]. EpÐshc ja doÔme merikèc efarmogèc. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. kai qrhsimopoioÔme th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x]. ìpou F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R. f (x) = 0. . Gia parˆdeigma. . eÐnai anamenìmeno ìti sth melèth thc susqètishc twn poluwÔmwn tou R[x] kai F [x] shmantikì rìlo ja paÐxoun oi suntelestèc. tìte ta g(x). To 2x3 − 6x2 + 5x − 4 ∈ Z[x] eÐnai prwtarqikì. kˆje dÔo perieqìmena enìc poluwnÔmou eÐnai suntrofikˆ stoiqeÐa.

Apìdeixh.1. 0 < deg h1 (x) < deg g(x) kai < deg h2 (x) < deg g(x). 'Eqoume f (x) = cg(x). ìpou g(x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikì. Epiplèon.1. 3. An deg g(x) = 0. EÐnai profanèc ìti ta g(x). 'Estw ìti to g(x) den eÐnai anˆgwgo. Tìte to f (x) grˆfetai wc ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x]. Gia na apant soume sto er¸thma autì qreiazìmaste to akìloujo apotèlesma.4. tìte to g(x) eÐnai antistrèyimo. 3. To c eÐnai eÐte antistrèyimo eÐte ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou R.238 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh Apìdeixh. Sunep¸c to Ðdio isqÔei gia to h1 (x)h2 (x). afoÔ to ginìmenì touc eÐnai prwtarqikì. Tìte upˆrqei anˆgwgo p ∈ R pou diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)g(x). 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. èqoume to zhtoÔmeno. alhjeÔei ìti èna anˆgwgo f (x) ∈ Z[x] paramènei anˆgwgo sto Q[x]. Apì thn upìjesh thc epagwg c kˆje hi (x) eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn. h2 (x) ∈ R[x] me g(x) = h1 (x)h2 (x).4. an xn + · · · + a0 → an xn + · · · + a0 . 'Estw ìti deg g(x) > 0. <p> . Tìte to ginìmeno dÔo prwtarqik¸n poluwnÔmwn tou R[x] eÐnai prwtarqikì. Ac apodeÐxoume t¸ra to “eÔkolo misì” tou Jewr matoc 3. Apì ton orismì tou perieqomènou prokÔptei ìti c = uc gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. An to g(x) eÐnai anˆgwgo. 'Ara arkeÐ na apodeÐxoume ìti kˆje prwtarqikì polu¸numo eÐnai antistrèyimo sto R[x]   ginìmeno anag¸gwn.4 L mma tou Gauss. QrhsimopoioÔme epagwg  sto deg g(x). afoÔ to R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. H apìdeixh tou “ˆllou misoÔ” tou Jewr matoc eÐnai kˆpwc pio apaithtik  kaj¸c prèpei na katano soume th sqèsh twn anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x] me autˆ tou F [x]. 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) ∈ R[x] pou den eÐnai antistrèyimo   to mhdenikì polu¸numo.4. UpenjumÐzoume pr¸ta ìti qrhsimopoioÔme thn ènnoia tou anag¸gou stoiqeÐou sÔmfwna me ton Orismì 3. Ac upojèsoume ìti to ginìmeno f (x)g(x) den eÐnai prwtarqikì. Apìdeixh. 'Estw f (x). g(x) ∈ R[x] dÔo prwtarqikˆ polu¸numa. Epeid  to g(x) eÐnai prwtarqikì. 'Eqoume cg(x) = c g (x) opìte g(x) = u−1 g (x). Gia parˆdeigma. g (x) eÐnai prwtarqikˆ.1. afoÔ eÐnai prwtarqikì. upˆrqoun h1 (x). kˆje anˆgwgo stoiqeÐo tou R eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo tou R[x].3 Prìtash. Ta hi (x) eÐnai prwtarqikˆ. H apeikìnish ϕ : R[x] → R [x].

Apì to L mma 3. F to s¸ma 1. Apìdeixh.2 èqoume c1 c2 = dcu gia kˆpoio antistrèyimo u.4. 'Eqoume <p> ϕ(f (x)g(x)) = 0 kai ˆra ϕ(f (x))ϕ(g(x)) = 0. 'Eqoume f (x) = cf1 (x). h(x) ∈ F [x]. . ApaloÐfontac touc paronomastèc ìlwn twn suntelest¸n (to F eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou R) paÐrnoume df (x) = g1 (x)h1 (x). deg g1 (x) = deg g2 (x). g2 (x). 'Estw ìti to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x]. deg h1 (x) = deg h2 (x). phlÐkwn thc R kai f (x) ∈ R[x]. 3. deg g1 (x) = deg g(x). Autì eÐnai ˆtopo giatÐ ta f (x).4). ìpou d ∈ R. ìpou R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 'Estw f (x) = g(x)h(x). 'Eqoume dcf1 (x) = c1 c2 g2 (x)h2 (x) kai apì to L mma tou Gauss èpetai ìti to g2 (x)h2 (x) eÐnai prwtarqikì. An to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] tìte eÐnai anˆgwgo kai sto F [x].6).3. c2 ∈ R kai deg f (x) = deg f1 (x).4. 1. g1 (x). prˆgma pou shmaÐnei ìti o p diaireÐ ìlouc touc suntelestèc tou f (x)   ìlouc touc suntelestèc tou g(x). dhlad  deg g(x) = 0   deg h(x) = 0. ìpou g(x). opìte kai o daktÔlioc [x] eÐnai akeraÐa <p> perioq  (Prìtash 2. ìpou ta f1 (x). ApodeiknÔoume t¸ra th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R[x]. g(x) eÐnai prwtarqikˆ polu¸numa.1. deg h1 (x) = deg h(x). h2 (x) ∈ R[x] eÐnai prwtarqikˆ. 'Ara ϕ(f (x)) = 0   ϕ(g(x)) = 0. c1 . h(x) ∈ R[x]. 2.10.4. h1 (x) = c2 h2 (x). To ide¸dec < p > eÐnai pr¸to. Epeid  to f (x) eÐnai anˆgwgo sto R[x] paÐrnoume deg g2 (x) = 0   deg h2 (x) = 0. g1 (x) = c1 g2 (x). An to f (x) eÐnai prwtarqikì kai anˆgwgo sto F [x] tìte eÐnai anˆgwgo sto R[x]. Autì eÐnai ˆmeso afoÔ R[x] ⊆ F [x] kai to f (x) eÐnai prwtarqikì.3). eÐnai ènac omomorfismìc daktulÐwn.2. kai sunep¸c o R/ < p > eÐnai R akeraÐa perioq  (Je¸rhma 2. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ìpou a = a+ < p >∈ ¯ 239 R . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. c. afoÔ to p eÐnai anˆgwgo (ShmeÐwsh 3. Sunep¸c to f (x) eÐnai anˆgwgo kai sto F [x].5 Pìrisma. opìte dcf1 (x) = dcug2 (x)h2 (x) kai f (x) = cf1 (x) = cug2 (x)h2 (x). 2.

.6 prokÔptei to Je¸rhma 3.3 kai thn Prìtash 3. . deg qj (x) > 0. dt q1 (x) . . metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. dj ∈ R kai deg pi (x). . tìte kai o R[x1 . AfoÔ ta pi (x). . . . . 'Ara p1 (x) . kai (metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh) ta ci . d1 . 'Ena shmantikì apotèlesma pou apodeiknÔetai eÔkola me epagwg  eÐnai to akìloujo. ta ci . eÐnai prwtarqikˆ. eÐnai perioqèc monadik c paragontopoÐhshc. .1. di eÐnai suntrofikˆ sto R kai ta pi (x). Ta pi (x). .7 Pìrisma. 3.2 kai thn isìthta (??) paÐrnoume ìti ta c1 . . qn (x) (1) dÔo paragontopoi seic tou f (x) se ginìmena anag¸gwn stoiqeÐwn tou R[x].2 èqoume ìti ta pi (x). metˆ endeqomènwc apì kˆpoia anadiˆtaxh. opìte apì to L mma 3. . . cs .4. An o daktÔlioc R eÐnai mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc. cs p1 (x) . .6 Prìtash. qj (x) eÐnai jetikoÔ bajmoÔ kai anˆgwga. Apìdeixh. . 'Estw R mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai f (x) = c1 . qj (x) eÐnai anˆgwga sto F [x] apì to Pìrisma 3. . 'Ara pi (x) = ui qi (x) gia kˆpoia ui ∈ F .4. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x]. 1) Algebrikèc kampÔlec . m = n. ìpou F eÐnai èna s¸ma. Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto F [x] paÐrnoume m = n kai.4. oi daktÔlioi Z[x1 . . qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto F [x]. . bi ∈ R èqoume bi pi (x) = ai qi (x). xn ] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc gia kˆje jetikì akèraio n.4. Apì thn Prìtash 3. . q1 (x) . qn (x) gia kˆpoio antistrèyimo u ∈ R. . . ìpou ci .4. Grˆfontac ui = ai /bi me ai . pm (x).4. . Gia parˆdeigma. . . Apì th monadikìthta thc paragontopoÐhshc sto R paÐrnoume s = t kai.4. qi (x) eÐnai suntrofikˆ sto R[x].4.5.8 Efarmogèc. . di eÐnai suntrofikˆ. xn ]. . . . dt eÐnai suntrofikˆ. 3. ta pi (x).240 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 3. xn ] kai F [x1 . . pm (x) = uq1 (x) . . Apì to L mma 3. Apì to L mma tou Gauss ta polu¸numa p1 (x) . pm (x) = d1 . Tìte s = t.4. qn (x) eÐnai prwtarqikˆ. . .

y) eÐnai anˆgwgo tìte oi kampÔlec Cf . y)A(x. y). y) ∈ F [x. y] kai den diaireÐ to g(x. y) sumperaÐnoume ìti to f (x.3. B (x. y) sto F (y)[x]. y) = 1. Qrhsimopoi¸ntac thn idiìthta thc monadik c paragontopoÐhshc tou F [x. y) paramènei anˆgwgo sÔmfwna me to Pìrisma 2. y)B (x. y) wc proc x eÐnai jetikìc. y)B(x. y] ('Askhsh 9). y). y) kai epeid  to f (x. y) eÐnai anˆgwgo kai den diaireÐ to g(x. . y). g(x. Gia parˆdeigma. y). dhlad  wc polu¸numa sth metablht  x me suntelestèc apì to s¸ma F (y) pou eÐnai to s¸ma phlÐkwn tou F [y]. Gia thn apìdeixh tou pr¸tou isqurismoÔ mac. Me apaloif  paronomast¸n paÐrnoume mia sqèsh thc morf c f (x. y)A (x. ja apodeÐxoume ìti: An to f (x. Wc stoiqeÐo tou F (y)[x]. y) + g(x. g(x. y] kai C(y) ∈ F [y]. ìpou B(x. A (x. x ∈ R). y]. g(x. y) diaireÐ to C(y). y) exakoloujeÐ na mh diaireÐ to g(x. y) ∈ F (y)[x]. y) ∈ F [x. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn (dhlad . y) + g(x.4. y). g(x. y) = C(y). y]. y]. y)/C(y). to f (x. y) gia kˆpoio A(x. Allˆ kˆje stoiqeÐo tou F (y)[x] èqei th morf  B(x. y] pou den eÐnai pollaplˆsio tou f (x. oi kampÔlec Cf . C(y) = 0. y) = x2 − y kai F = R. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn gia kˆje g(x. y) ∈ F (y)[x] tètoia ¸ste f (x. MporoÔme qwrÐc periorismì thc genikìthtac na upojèsoume ìti o bajmìc tou f (x. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta sto C[x. ìpou B(x. b) ∈ F × F gia ta opoÐa isqÔei f (a. Epiplèon to f (x. 1 H lèxh algebrik  tonÐzei ìti h kampÔlh orÐzetai apì polu¸numo (se antÐjesh gia parˆdeigma me thn kampÔlh pou orÐzetai apì th sqèsh y = ex . To sÔnolo twn shmeÐwn (a. ìpou to f (x. èstw f (x. b) = 0 onomˆzetai epÐpedh algebrik  kampÔlh1 kai sumbolÐzetai me Cf . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 241 'Estw F èna s¸ma kai f (x. Ja jewr soume ta polu¸numa f (x. y). y) ∈ F [x. tìte to Cf eÐnai h gnwst  mac parabol . Sunep¸c paÐrnoume C(y)g(x. an f (x. y) wc stoiqeÐa tou F (y)[x]. en¸ h lèxh epÐpedh upodhl¸nei ìti h kampÔlh eÐnai uposÔnolo tou disdiˆstatou q¸rou F × F . y]. y) = f (x. Apì autì mporoÔme na sumperˆnoume ìti gia tuqaÐa mh mhdenikˆ polu¸numa f (x.7) upˆrqoun A(x. y) eÐnai anˆgwgo sthn perioq  monadik c paragontopoÐhshc F [x. y) = g(x. y) = 0 èqei peperasmèno sÔnolo lÔsewn) an kai mìno an ta f (x. y) ∈ F [x. y) wc proc x eÐnai jetikìc.3. y] kai C(y) ∈ F [y]. g(x. y) ∈ C[x. Apì ta prohgoÔmena prokÔptei ìti ston daktÔlio F (y)[x] isqÔei µκδ(f (x.5. y) = f (x. y)B(x. y). y) ∈ F [x.12. y). Autì eÐnai ˆtopo giatÐ o bajmìc tou f (x. y). giatÐ se antÐjeth perÐptwsh ja eÐqame g(x. y)) = 1 kai epomènwc (Je¸rhma 2. y)A(x. to sÔsthma f (x.

. .4. xn ) ∈ C[x1 . gm (x1 . . Apì thn parapˆnw sqèsh èqoume C(b) = 0. . . y) ∈ C[x. 'Estw f (x. . tìte to g(x. . . ìpou ai1 . xn ))k = g1 (x1 . . EpÐshc eÐnai profanèc ìti to ginìmeno enìc mh omogenoÔc poluwnÔmou me èna omogenèc. y). .9 Parat rhsh. . . Epeid  to C(y) eÐnai mh mhdenikì polu¸numo me suntelestèc apì s¸ma. xn ] pou sqetÐzontai me th monadikìthta thc paragontopoÐhshc gia na lˆboume mia qr simh mèjodo upologismoÔ orizous¸n. H prìtash aut  eÐnai mia eidik  perÐptwsh enìc jemeli¸douc jewr matoc thc Algebrik c GewmetrÐac pou lèei ìti an kˆpoio g(x1 . . .8 6)). g(x. . . . H apìdeixh eÐnai pl rhc. . sumperaÐnoume ìti kai to pl joc twn a eÐnai peperasmèno. . Gia parˆdeigma to 3x2 + 5y 2 − n 1 4xy ∈ Z[x. g(x. Epeid  kˆje mh stajerì polu¸numo sto C[x. y) eÐnai anˆgwgo kai Cf ⊆ Cg . . Ac jewr soume t¸ra thn eidik  perÐptwsh F = C. . Etsi to pl joc twn b eÐnai peperasmèno. . . . . . xn ) = = ai1 . . xn ] mhdenÐzetai stic lÔseic tou sust matoc f1 (x1 . b) = g(a. . OrÐzousa Vandermonde . . . den eÐnai omogenèc. . b) ∈ F × F . i1 +···+in =r 3. . b) ∈ Cf ∩ Cg . y] èqei ˆpeirec rÐzec (a. . .. . b) = 0 gia kˆpoio (a. . b) ∈ C × C (ˆskhsh). y] eÐnai omogenèc bajmoÔ 2 allˆ to 3x2 +5y 2 −4x den eÐnai omogenèc.242 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh 'Estw (a. y). xn )f1 (x1 . . . . R akeraÐa perioq . . 2) Upologismìc orizous¸n Sth sunèqeia ja efarmìsoume idiìthtec tou Z[x1 . y) eÐnai pollaplˆsio tou f (x. . . . . 'Estw a1 . xin . . UpenjumÐzoume ìti èna mh mhdenikì polu¸numo tou R[x1 . .in xi1 . . xn )fm (x1 . xn ). . y) eÐnai anˆgwgo. y] ìpou to f (x. . xn ) = · · · = fm (x1 . . . y] ìpou to f (x. . xn ] kai k ∈ N tètoia ¸ste (g(x1 . . xn ) = 0.. . an stoiqeÐa enìc metajetikoÔ da- . b) pou eÐnai polu¸numo jetikoÔ bajmoÔ wc proc x. . . y).. ApodeÐxame ètsi ìti: an f (x. . y). . to pl joc twn riz¸n tou eÐnai peperasmèno. . . . . xn ]. . xn ).in ∈ R. dhlad  f (a. To apotèlesma autì eÐnai mÐa ˆllh morf  tou ” Nullstellensatz ’ (bl. y) ∈ C[x. Parˆdeigma 2. y) diaireÐ to g(x. .. EÔkola diapist¸noume ìti to ginìmeno dÔo omogen¸n poluwnÔmwn bajm¸n r kai s eÐnai omogenèc bajmoÔ r +s. Epeid  kˆje a eÐnai rÐza tou f (x.9. . . . parathroÔme ìti an Cf ⊆ Cg tìte to f (x. . . xn ) + · · · + gm (x1 . xn ) ∈ C[x1 . onomˆzetai omogenèc bajmoÔ r an eÐnai thc morf c f (x1 . tìte upˆrqoun g1 (x1 . .

. . Apì to Je¸rhma 2.4. . afoÔ mia orÐzousa me dÔo Ðsec st lec eÐnai mhdèn. xn ].4. . xn ]. Me parìmoio trìpo. 'Ara f = 1 kai 1≤i<j≤n ∆= 1≤i<j≤n (xi − xj ). . Apì thn Parat rhsh 2 3. dhlad  ∆=f (xi − xj ). . . . xn ) → h(a1 . .3 1) sumperaÐnoume ìti to x1 − xi diaireÐ to ∆. Sunep¸c to ginìmenì touc diaireÐ to ∆. Ta polu¸numa autˆ eÐnai anˆgwga stoiqeÐa tou Z[x1 .4. . xn ] → R. . Gia na n−1 n−2 prosdiorÐsoume to f sugkrÐnoume touc suntelestèc tou x1 x2 . . . . an ). . xn ]. . . . 1≤i<j≤n gia kˆpoio f ∈ Z[x1 . . .1 kai th ShmeÐwsh 2. . Ja upologÐsoume thn orÐzousa 243 an−1 an−1 2 1 an−2 an−2 2 1 D = ··· ··· a1 a2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an−1 n an−2 n ··· . JewroÔme t¸ra ton omomorfismì daktulÐwn Φ : Z[x1 . xn ] to polu¸numo xn−1 xn−1 1 2 xn−2 xn−2 1 2 ∆ = ··· ··· x1 x2 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· n−1 xn n−2 xn ··· . parathroÔme ìti h antikatˆstash x1 → xi (i = 1) to mhdenÐzei. . xn 1 Jewr¸ntac to ∆ wc polu¸numo sth metablht  x1 me suntelestèc apì to Z[x2 . an 1 Gia to skopì autì jewroÔme sto Z[x1 . EpÐshc to ∆ eÐnai èna omogenèc po2 (n − 1)n lu¸numo bajmoÔ (n − 1) + (n − 2) + · · · + 1 = .9 sumperaÐnoume ìti to f eÐnai omogenèc bajmoÔ 0. dhlad  f ∈ Z. . ParathroÔme ìti to omogenèc polu¸numo bajmoÔ 1≤i<j≤n (xi − xj ) eÐnai èna (n − 1)n .4. Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa ktulÐou R pou èqei monadiaÐo stoiqeÐo. . kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. . . h(x1 . . afoÔ eÐnai monikˆ bajmoÔ 1. . blèpoume ìti to ∆ diaireÐtai me kˆje xi − xj (i < j). xn−1 sta polu¸numa ∆ kai f (xi − xj ) kai blèpoume ìti eÐnai 1 kai f antÐstoiqa.3. .

. xn ] jewroÔme to polu¸numo x1 x2 xn x1 Γ = xn−1 xn ··· ··· x2 x3 'Estw x3 x2 x1 ··· x4 ··· ··· ··· ··· ··· xn xn−1 xn−2 . . . . Ac doÔme èna ˆllo parˆdeigma lÐgo pio polÔploko. Gia to skopì autì ston poluwnumikì daktÔlio C[x1 . n n n k = 0. . ··· a1 ìpou ai ∈ C. .244 Telikˆ èqoume 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh D = Φ(∆) = (ai − aj ). . 1≤i<j≤n Kukloeid c orÐzousa. Ja upologÐsoume thn orÐzousa a1 a2 an a1 C = an−1 an ··· ··· a2 a3 a3 a2 a1 ··· a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . 1. . n − 1. . H nèa pr¸th st lh eÐnai h n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn n−1 2 xn + ζk x1 + ζk x2 + · · · + ζk xn−1 n−1 2 xn−1 + ζk xn + ζk x1 + · · · + ζk xn−2 ··· n−1 2 x2 + ζk x3 + ζk x4 + · · · + ζk xn Apì kˆje stoiqeÐo thc st lhc aut c bgˆzoume koinì parˆgonta to n−1 2 x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn . ìpou Γi paristˆnei thn i st lh thc Γ . Sthn orÐzousa ekteloÔme thn ex c prˆxh sthl¸n: prosjètoume sthn pr¸th st lh to ζk = sun n−1 2 ζk Γ2 + ζk Γ3 + · · · + ζk Γn . ··· x1 2kπ 2kπ + ihm ∈ C. 'Eqoume ìti ζk = 1.

'Opwc kai sthn perÐptwsh thc orÐzousac Vandermonde. . . . xn ]. n − 1) diairoÔn to Γ kai epeid  eÐnai anˆgwga kai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸ta. . xn ] → C. . parathroÔme ìti to f eÐnai omogenec bajmoÔ 0. . Poia eÐnai h paragontopoÐhsh se ginìmeno anag¸gwn stoiqeÐwn tou 2x2 − 2x + 4 sto Z[x]. 4. . ApodeÐxte ìti kˆje diairèthc tou f (x) eÐnai prwtarqikì polu¸numo. sumperaÐnoume ìti f = 1. . ektìc an anafèretai saf¸c kˆti ˆllo. i) AlhjeÔei ìti kˆje omomorfik  eikìna perioq c monadik c paragontopoÐhshc eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 1. Sunep¸c Γ = f f ∈ C[x1 . dhlad  f ∈ C.4. D¸ste èna parˆdeigma dÔo poluwnÔmwn tou Z[x] pou eÐnai suntrofikˆ sto Q[x].4 Stic ask seic pou akoloujoÔn. . . . 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. . xn ) → h(a1 . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 245 Sunep¸c ta polu¸numa autˆ (gia k = 0. . . . ApodeÐxte ìti kai o R eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. 5. SugkrÐnontac suntelestèc tou xn . paÐrnoume ìti to n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ) 0≤k≤n−1 diaireÐ to Γ . opìte 1 Γ = n−1 2 (x1 + ζk x2 + ζk x3 + · · · + ζk xn ).3. 'Estw f (x) ∈ R[x] èna prwtarqikì polu¸numo. paÐrnoume telikˆ C= 0≤k≤n−1 n−1 2 (a1 + ζk a2 + ζk a3 + · · · + ζk an ). . h(x1 . . . Sto Q[x]. . Ask seic 3. allˆ ìqi sto Z[x]. . 0≤k≤n−1 0≤k≤n−1 n−1 2 (x1 +ζk x2 +zk x3 +· · ·+ζk xn ) gia kˆpoio Efarmìzontac ton omomorfismì daktulÐwn C[x1 . 2. an ). . 1. 3. R paristˆnei mia perioq  monadik c paragontopoÐhshc kai F to s¸ma phlÐkwn thc.

y]. 1. ìpou R = Z[i]/I. y] pou apoteleÐtai apì ta f (x. y] mh mhdenikˆ polu¸numa. AlhjeÔei ìti to S eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. < 7 > 3. y). y). 6. i) 'Estw f (x) ∈ Z[x]. 8. 10. . < 5 > 2. Diatup¸ste kai apodeÐxte mia genÐkeush. g(x. ApodeÐxte ìti oi kampÔlec Cf . Gia poia apì ta parakˆtw ide¸dh tou Z[i] o daktÔlioc R[x. UpologÐste tic orÐzousec a. ··· a1 11. y) = f (x. an an 1 2 an−2 an−2 1 2 an−3 an−3 1 2 ··· ··· 1 1 ··· ··· ··· ··· ··· an n an−2 n an−3 . g(x. O Z[x. ApodeÐxte ìti to R eÐnai s¸ma. Up’odeixh: x2 y 2 = (xy)(xy). y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc.246 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh ii) 'Estw S o upodaktÔlioc tou Q[x. 'Omoia kai o R[x. ìpou ai ∈ C. ìpou R = Z[i]. −y) = f (x. y] eÐnai perioq  monadik c paragontopoÐhshc. An to f (x) eÐnai anˆgwgo stoiqeÐo. y). b. y) pou èqoun thn idiìthta f (−x. 'Estw f (x. tìte to ide¸dec < f (x) > eÐnai pr¸to ide¸dec ston Z[x]. y) eÐnai sqetikˆ pr¸ta. allˆ ìqi EukleÐdeia perioq . 7. Cg tèmnontai to polÔ se peperasmèno pl joc shmeÐwn an kai mìno an ta f (x. a1 a2 a3 −an a1 a2 −an−1 −an a1 ··· ··· ··· −a2 −a3 −a4 ··· ··· ··· ··· ··· an an−1 an−2 . ìpou ai eÐnai stoiqeÐa n ··· 1 metajetikoÔ daktulÐou me monadiaÐo stoiqeÐo. < −2 + 3i > 9. 'Estw R ènac daktÔlioc tètoioc ¸ste o R[x] eÐnai perioq  kurÐwn idewd¸n. y) ∈ C[x.

pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì Z → Zp . (ii) 'Estw p(x) ∈ k[x] èna anˆgwgo polu¸numo (opìte deg p(x) ≥ 1) ¯ kai f (x. f (x. 12. y]. y) > eÐnai èna pr¸to ide¸dec tou k[x. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p(x). (i) 'Estw f (x. y) ∈ k[x. y) > eÐnai megistikì ide¸dec tou k[x. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. kˆtw apì ton omomorfismì Z[x] → Zp [x]. y]. . Monadik  ParagontopoÐhsh kai Polu¸numa 247 ii) 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc kai f (x) ∈ Z[x] tètoio ¸ste h eikìna ¯ tou f (x).3. y).4. y) ∈ k[x. An to f (x. tìte to ide¸dec < f (x. y] tètoio ¸ste h eikìna tou. f (x. f (x) > eÐnai megistikì ide¸dec tou Z[x]. ApodeÐxte ìti to ide¸dec < p. y) eÐnai anˆgwgo. y]. eÐnai èna anˆgwgo stoiqeÐo. Ac jewr soume èna s¸ma F . kˆtw apì ton omomorfismì (k[x])[y] → (k[x]/ < p(x) >)[y] pou epˆgetai apì ton fusikì epimorfismì k[x] → k[x]/ < p(x) >.

248 3 DaktÔlioi kai ParagontopoÐhsh .

Katìpin dÐnontai arketˆ paradeÐgmata omˆdwn kai exetˆzontai stoiqei¸deic idiìthtec aut¸n. 249 . Enìthta tou biblÐou anaptÔssetai h stoiqei¸dhc jewrÐa twn omˆdwn.4 Omˆdec S aut . Mèsw aut¸n anaptÔssetai h basik  melèth thc dom c miac omˆdac. Ta apotelèsmata thc melèthc aut c efarmìzontai se diˆfora jèmata pou èqoun sqèsh me th jewrÐa arijm¸n. thn tètarth. Sthn arq  melet¸ntai sugkekrimènec omˆdec mèsw twn opoÐwn phgˆzei h jemeli¸dhc ènnoia thc omˆdac. Sth sunèqeia upeisèrqetai h ènnoia thc upoomˆdac miac omˆdac kai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn.

Dhlad  metˆ thn metakÐnhs  tou na faÐnetai san na mhn èqei metakinhjeÐ.1. 2 kai 3 kai èstw E h eujeÐa gramm  pou dièrqetai apì thn koruf  1 kai eÐnai kˆjeth sthn pleurˆ pou sundèei tic korufèc 2 kai 3. toulˆqiston diaisjhtikˆ.1 Omˆdec SummetrÐac 'Enac apì touc lìgouc pou h ènnoia thc omˆdac emfanÐzetai kai qrhsimopoieÐtai sqedìn se ìlec tic epist mec eÐnai ìti sqetÐzetai me thn idèa thc summetrÐac. Gia parˆdeigma. me korufèc 1. R2 kai R3 wc proc tic eujeÐec E1 . An ìmwc jewr soume èna isìpleuro trÐgwno. Gewmetrikˆ. ε 1 2 Sq ma 4. o opoÐoc “metakineД to sq ma me tètoio trìpo pou h nèa tou jèsh na mh diakrÐnetai apì thn arqik  tou. tìte autì èqei pènte summetrÐec. o koinˆ apodektìc ìroc “summetrÐa” enìc gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai kˆje dunatìc “metasqhmatismìc”. Omˆdec 4. Gia mia filosofikomajhmatik  kai pio leptomer  je¸rhsh thc ènnoiac “summetrÐa” parapèmpoume ton anagn¸sth sto klassikì biblÐo “Symmetry” grammèno apì to megˆlo majhmatikì tou perasmènou ai¸na Hermann Weyl [30] . pou den eÐnai isìpleuro. Ed¸ ja exetˆsoume aut  th susqètish me gewmetrikì trìpo pou eÐnai idiaÐtera diaisjhtikìc . (pou eÐnai h antÐjeth .250 4. pou eÐnai oi treic anaklˆseic R1 .1.2) kai oi dÔo strofèc S1 kai S2 gÔrw apì to kèntro tou trig¸nou katˆ gwnÐa 1200 kai 2400 antÐstoiqa katˆ th jetik  forˆ. ac jewr soume èna isoskelèc trÐgwno. Ðswc. perissìtero exoikeiwmènoc kai apì aut  thn idèa tou arijmoÔ.1. ìpwc sto sq ma 4.1 3 EÐnai fanerì.1. me thn opoÐa o ˆnjrwpoc eÐnai. ìti h anˆklash R wc proc thn eujeÐa E eÐnai h monadik  summetrÐa tou jewroÔmenou trig¸nou. E2 kai E3 antÐstoiqa (sq ma 4.

3β Autèc oi strofèc den allˆzoun th morf  kai th jèsh tou prÐsmatoc.3β èqei eptˆ summetrÐec. EpÐshc. h anˆklash R wc proc to epÐpedo pou tèmnei kˆjeta to prÐsma sto mèson tou. 251 ε1 1 2 ε2 Sq ma 4. S2 kai S3 paÐrnoume tic upìloipec treic summetrÐec tou.1.1.4. Omˆdec SummetrÐac proc th forˆ twn deikt¸n tou wrologÐou). orÐzei mÐa ˆllh summetrÐa. 'Allec endiafèrousec summetrÐec sunantˆme se pollˆ diakosmhtikˆ sqèdia.3α ) aut  èqei treic summetrÐec pou eÐnai oi strofèc S1 . Epiplèon an efarmìsoume sto prÐsma thn anˆklash R kai metˆ mÐa apì tic strofèc S1 .2 3 ε3 'Omoia.3α Sq ma 4. S2 kai S3 gÔrw apì to kèntro thc katˆ gwnÐa 900 .1. Prˆgmati. Oi summetrÐec autèc eÐnai prˆgmati oi mìnec summetrÐec tou prÐsmatoc (giatÐ?).1.1. Sq ma 4. an jewr soume th diatom  tou prÐsmatoc (sq ma 4. Gia parˆdeigma an upojèsoume ìti èna ˆnjoc epanalambˆnetai me stajer  a- .1. to orjì prÐsma tou sq matoc 4. 1800 kai 2700 antÐstoiqa.

allˆ ìpwc ja doÔme kai pio kˆtw.252 4. Gia th melèth aut  eÐnai qr simo na d¸soume t¸ra ènan orismì thc summetrÐac. yn ) ∈ Rn .4 EÐnai fanerì apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata.4. Sq ma 4. . . xn ). tìte oi ˆpeirec epanal yeic thc olisjaÐnousac anˆklashc A wc proc thn eujeÐa E katˆ diˆsthma δ (dhlad  metatìpish katˆ m koc thc eujeÐac E kai anˆklash) eÐnai ìlec oi summetrÐec tou sq matoc. . ìti to sÔnolo twn summetri¸n enìc sq matoc kajorÐzei orismènec apì tic idiìthtec pou èqoun h morf  kai h jèsh tou. Sunep¸c eÐnai fusiologikì na strèyoume thn prosoq  mac sth leptomer  melèth twn idiot twn tou sunìlou twn summetri¸n enìc sq matoc.1. . . . . Omˆdec pìstash δ ˆpeirec forèc katˆ m koc thc eujeÐac E . y ) = i=1 pote) shmeÐwn x = ( x1 . . UpenjumÐzoume ìti ston EukleÐdeio q¸ro Rn orÐzetai to eswterikì ginìmeno √ ( xi − yi )2 dÔo (opoiwnd x · y = n xi yi kai h apìstash d( x. ìpwc faÐnetai sto sq ma 4.1. y = ( y1 . .

Omˆdec SummetrÐac 253 eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou Rn .1 (4) ). gia kˆje x ∈ Rn (blèpe 'Askhsh 4. Aut  eÐnai h trÐth genik  idiìthta. Sthn perÐptwsh aut  h f lègetai orjog¸nioc metasqhmatismìc. tìte h f eÐnai mia grammik  apeikìnish pou af nei to eswterikì ginìmeno analloÐwto.1 apeikìnish. . tìte to apotèlesma eÐnai to Ðdio an efarmìzame mìno thn f epÐ tou M . dhlad  aut  eÐnai h antÐstrofh apeikìnish f −1 thc f . Mia apeikìnish f : Rn −→ Rn pou diathreÐ thn apìstash. tìte ja pˆroume eÐte mÐa summetrÐa tou M   thn apeikìnish pou af nei kˆje shmeÐo tou M stajerì. tìte aut  eÐnai h sÔnjesh g ◦ τα enìc orjog¸niou metasqhmatismoÔ g kai mÐac metatìpishc τα .1 eÐnai èna stoiqeÐo tou S( M ).4. lègetai isometrÐa. Mia deÔterh genik  idiìthta pou profan¸c isqÔei metaxÔ twn stoiqeÐwn tou sunìlou S( M ) eÐnai: An prin   metˆ thn efarmog  miac summetrÐac f epÐ tou M efarmìsoume thn I . h opoÐa molonìti gia mh majhmatikoÔc Ðswc na mhn jewreÐtai summetrÐa. dhlad  thn tautotik  apeikìnish I . ìpou M Kˆje isometrÐa f eÐnai mÐa 1 . afoÔ apì ton orismì an x = y .1. Epiplèon an f (0) = 0.1. Epomènwc ja mporoÔsame na poÔme akribèstera ìti autèc oi idiìthtec eÐnai idiìthtec tou sunìlou S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou.1 kai epÐ apeikìnish ('Askhsh 4. An mÐa isometrÐa den eÐnai orjog¸nioc metasqhmatismìc. gia kˆje x. f (y) ) = d( x. Mia pr¸th genik  idiìthta pou diakrÐnoume gia tic summetrÐec tou M eÐnai ìti an efarmìsoume sto M diadoqikˆ dÔo (  perissìterec) summetrÐec tou. dhlad  d( f (x). Tèloc mia tètarth genik  idiìthta pou diakrÐnoume eÐnai h ex c. Oi prohgoÔmenec idiìthtec ousiastikˆ anafèrontai sthn idèa thc “diadoqik c efarmog c” pou sth gl¸ssa twn apeikonÐsewn eÐnai h sÔnjes  touc. pou an efarmosjeÐ prin   metˆ thn efarmog  thc f epÐ tou M to apotèlesma eÐnai to Ðdio me autì thc I . An efarmìsoume diadoqikˆ mÐa summetrÐa f1 kai metˆ th summetrÐa pou pèrnoume apì th diadoqik  efarmog  dÔo summetri¸n f2 kai f3 .1 (4)). α ∈ Rn . to apotèlesma eÐnai to Ðdio me to apotèlesma pou prokÔptei an efarmìsoume pr¸ta th summetrÐa pou prokÔptei apì th diadoqik  efarmog  thc f1 kai f2 kai metˆ efarmìsoume thn f3 . y ∈ Rn . ìpou τα ( x ) = x + α.1 Orismìc. dhlad  f (x) · f (y) = x · y . tìte f (x) = f (y). Aut  h apeikìnish I . Mia isometrÐa f ja lègetai summetrÐa tou M an f ( M ) = M . ApodeiknÔetai ìti kˆje isometrÐa eÐnai kai epÐ apeikìnish. Sunep¸c mporoÔme na doÔme ìti sthn f antistoiqeÐ mia ˆllh summetrÐa tou M (h opoÐa endèqetai na eÐnai kai h Ðdia h f ).1. y ). To sÔnolo twn summetri¸n tou M to sumbolÐzoume me S( M ). 'Opwc anafèrjhke prohgoumènwc kˆje summetrÐa f tou M eÐnai 1 . Thn lème de tautotik  summetrÐa tou M   tautotikì stoiqeÐo tou S( M ). 4. sÔmfwna me ton Orismì 4.

MporoÔme 1 2 na doÔme ìti h omˆda summetrÐac S( M ) apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 ('Askhsh 4. Ed¸ to antÐstrofo stoiqeÐo tou R eÐnai to R kai tou I to I . R3 . Diaisjhtikˆ. 4. ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. B. R1 . A. gia parˆdeigma. R2 . R3 .3 ParadeÐgmata. R2 . 1. G.254 4.jemeli¸dh rìlo sthn anˆptuxh thc sÔgqronhc 'Algebrac kai genikˆ sta Majhmatikˆ. o kÔkloc eÐnai èna apì ta gewmetrikˆ sq mata pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. Gia kˆje f ∈ S( M ) upˆrqei èna stoiqeÐo f −1 ∈ S( M ) . 'Opwc èqoume  dh anafèrei to M èqei mÐa mh tetrimmènh summetrÐa R gia thn opoÐa isqÔei R ◦ R = I . EÐnai skìpimo t¸ra na diatup¸soume tic parapˆnw idiìthtec qrhsimopoi¸ntac to sÔmbolo “◦” thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. Ta antÐstrofa twn R1 . Gia opoiad pote dÔo stoiqeÐa f. Gia f. ◦ ) eÐnai to sÔnolo { I. An to M eÐnai to isìpleuro trÐgwno pou eÐqame jewr sei sthn arq  thc paragrˆfou. D. H omˆda summetrÐac ( S( M ). 'Estw M o monadiaÐoc kÔkloc x2 + x2 = 1.  tan polÔ dÔskolo gia ton ˆnjrwpo na tic diagn¸sei kai na diablèyei ìti ja èpaizan . S2 }. R }. AutoÐ eÐnai afenìc . R3 . 'Eqoume de.tìte h omˆda summetrÐac ( S( M ). 'Etsi lème ìti to sÔnolo S( M ) wc proc th sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. an kai eÐnai polÔ eÔkolo na apodeiqjeÐ ìti isqÔoun gia to S( M ). S2 kai S1 .1.tètoio ¸ste f ◦ f −1 = f −1 ◦ f = I . 2. efodiasmèno me thn sÔnjesh apeikonÐsewn “◦” lègetai omˆda summetri¸n tou M . S1 .2 Orismìc. R2 .to antÐstrofo thc f . R1 ◦ R1 = R2 ◦ R2 = R3 ◦ R3 = I. 4. S1 kai S2 eÐnai antÐstoiqa ta stoiqeÐa R1 . 'Estw M èna isoskelèc trÐgwno pou den eÐnai isìpleuro. Upˆrqei èna stoiqeÐo I tou S( M ) tètoio ¸ste I ◦ f = f ◦ I = f . Omˆdec Ed¸ ja jèlame na parathr soume ìti autèc oi idiìthtec. 3. To sÔnolo S( M ). g tou S( M ) isqÔei f ◦ g ∈ S( M ). h ∈ S( M ) isqÔei f ◦ ( g ◦ h ) = ( f ◦ g ) ◦ h. R3 ◦ R1 = S1 kai S2 ◦ R3 = R1 . Autì diapist¸netai brÐskontac thn omˆda summetrÐac tou.1 (6) ).1. g. gia kˆje stoiqeÐo f tou S( M ).ìpwc gnwrÐzoume s mera .

wc proc th bˆsh { (1. tìte thn orjog¸nia omˆda th sumbolÐzoume O2 ( R ). afoÔ h sÔnjesh dÔo anaklˆsewn eÐnai mia strof . Apì tic prohgoÔmenec isìthtec blèpoume ìti to sÔnolo ìlwn twn strof¸n A( θ ). Blèpoume de ìti SO2 ( R ) = { T ∈ O2 ( R ) | det T = 1 }. ikanopoieÐ kai autì tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h O2 ( R ). pou ekfrˆzontai. ˙ dhlad  O2 ( R ) = SO2 ( R ) ∪ R( θ ) SO2 ( R ) (xènh ènwsh). wc ex c R(θ) = sun θ hm θ hm θ −sun θ Shmei¸noume ìti isqÔoun oi sqèseic R( θ ) ◦ R( θ ) = A( θ − θ ) (ˆra R( θ ) ◦ R( θ ) = I ).4. Parat rhsh. Autèc oi isìthtec epibebai¸noun tic anaferjeÐsec idiìthtec thc S( M ). R( θ ) ◦ A( θ ) = R( θ − θ ). Autì to sÔnolo efodiasmèno me th sÔnjesh apeikonÐsewn to onomˆzoume eidik  orjog¸nia omˆda kai to sumbolÐzoume SO2 ( R ). A( θ ) ◦ R( θ ) = R( θ+θ ) kai A( θ )◦A( θ ) = A( θ+θ ) (ˆra A( θ )◦A( −θ ) = I ). 0). . (0.1. gia mÐa stajer  anˆklash R( θ ) = I . ja eÐnai èna stoiqeÐo tou sunìlou R( θ ) SO2 ( R ) = { R( θ )A( θ ) | 0 < θ ≤ 2π }. EpÐshc. 1) } upì morf n pÐnaka wc A(θ) = sun θ −hm θ hm θ sun θ (strof  gÔrw apì thn arq  twn axìnwn katˆ gwnÐa θ) kai afetèrou ìlec oi anaklˆseic wc proc tic eujeÐec thc morf c Eθ : x1 hm( θ /2 ) − x2 sun( θ /2 ) = 0 pou dièrqontai apì thn arq  twn axìnwn kai sqhmatÐzoun me ton ˆxona x gwnÐa Ðsh me θ /2. H omˆda summetrÐac S( M ) onomˆzetai orjog¸nia omˆda kai th sumbolÐzoume O( R2 ). se sqèsh me th sÔnjesh. Omˆdec SummetrÐac 255 ìlec oi strofèc. èna stoiqeÐo thc O2 ( R ) an den eÐnai stoiqeÐo thc SO2 ( R ). Ac shmeiwjeÐ ìti kˆti anˆlogo den isqÔei gia to sÔnolo twn anaklˆsewn. An touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc touc jewr soume upì morf n pinˆkwn. Autèc ekfrˆzontai upì morf n pÐnaka.

1 0 2 4 3 2 1 5 3 4 Sq ma 4. . 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 3 421 5 0 678 Sq ma 4. to opoÐo eÐnai eggegrammèno se kÔklo (èstw ton monadiaÐo) kèntrou O.5). .1. me thn opoÐa ja asqolhjoÔme leptomerèstera argìtera. . Gia parˆdeigma. .1. Kˆje fusikìc arijmìc d pr¸toc proc ton n kai mikrìteroc tou n/2 orÐzei èna kanonikì polÔgwno Πn. tou opoÐou oi pleurèc eÐnai autèc pou en¸noun thn koruf  i me thn koruf  ( i + d ) mod n. κ 1 ≤ κ ≤ n. Omˆdec 4.256 4. n − 1 ('Askhsh 4.5 En¸ gia n = 9 upˆrqoun trÐa kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4.1.1 (9)). . an n = 5.d .1 ) af nei to O stajerì kai ˆra S(Πn. EpÐshc. Mia ˆllh omˆda summetrÐac. Upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me 2 korufèc tic 0.1 ) ⊆ O2 (R). . aut  perièqei kai ìlec tic strofèc A(2πκ/n) = ( A ◦ A ◦ · · · ◦ A ). . ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler (dhlad  φ(n) eÐnai to pl joc twn fusik¸n arijm¸n mikrotèrwn tou n kai pr¸twn proc to n). 1. Kˆje T ∈ S(Πn. tìte upˆrqoun dÔo kanonikˆ polÔgwna (sq ma 4. h opoÐa mporeÐ na melethjeÐ mèsw tou (monadikoÔ) kurtoÔ kanonikoÔ polug¸nou Πn. H S(Πn. n − 1 oi korufèc tou.1 . .6). eÐnai aut  enìc kanonikoÔ polug¸nou Πn me n korufèc.1.6 'Ola autˆ ta kanonikˆ polÔgwna èqoun thn Ðdia omˆda summetrÐac. 'Estw 0.1 ) perièqei th strof  gÔrw apì to O katˆ gwnÐa 2π/n pou paristˆnetai algebrikˆ me ton pÐnaka A = A(2π/n). 1. .

1 ) apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πj/n). 'Ara h omˆda S(Πn. . 1. dhlad  h S(Πn. j = 0. Gia parˆdeigma o kÔkloc eÐnai metaxÔ twn sqhmˆtwn tou epipèdou. en¸ kˆje ˆxonac summetrÐac dièrqetai apì to mèson miac pleurˆc kai apì thn apènanti koruf . Sthn anˆklash σ antistoiqeÐ o 1 0 pÐnakac R(0) = . . An o n eÐnai ˆrtioc.1 (ìpwc kai kˆje Πn. To polÔgwno Πn. 1. Apì ta prohgoÔmena paradeÐgmata blèpoume ìti h omˆda summetrÐac enìc uposunìlou M tou Rn mac dÐnei èna mètro summetrÐac tou M .1 1.1 ) onomˆzetai diedrik  omˆda kai th sumbolÐzoume me Dn . dhlad  {A(2πκ/n) | 1 ≤ κ ≤ n} = S(Πn. tìte upˆrqoun dÔo tÔpoi axìnwn: n/2 to pl joc ˆxonec pou dièrqontai apì apènanti korufèc kai n/2 ˆxonec pou dièrqontai apì ta mèsa apènanti pleur¸n. . n−1 n H omˆda S(Πn. dhlad  mac lèei pìso summetrikì eÐnai to M . en¸ stic ˆllec anaklˆseic antistoiqoÔn oi 0 −1 pÐnakec R(2πj/n). EpÐshc blèpoume ìti isqÔei R(0) · R(0) = I . . n − 1 kai tic anaklˆseic R(2πj/n) = R(0) · A(2πj/n).1 ) ∩ SO2 (R).d ) èqei n ˆxonec summetrÐac. en¸ h omˆda summetrÐac enìc skalinoÔ trig¸nou apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  apeikìnish.1 ) èqei 2n stoiqeÐa. pou èqoun tic perissìterec summetrÐec. Coxeter. M. . An o n eÐnai perittìc. Gia mia leptomer  melèth kanonik¸n sqhmˆtwn o anagn¸sthc parapèmpetai sto biblÐo tou H. j = 0.4. n − 1 (dec Parˆdeigma 3). 'Oso megalÔterh eÐnai h omˆda summetrÐac tou M tìso pio summetrikì eÐnai to M . S. Omˆdec SummetrÐac 257 To sÔnolo aut¸n twn strof¸n ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h S(Πn. . . (A ◦ A ◦ · · · ◦ A) = I kai R(0) · A · R(0) = (A ◦ A ◦ · · · ◦ A). 'Estw σ h anˆklash wc proc ton ˆxona pou dièrqetai apì thn koruf  0 kai ac jewr soume autìn ton ˆxona san ton x-ˆxona sto R2 . “Regular Polytopes” [8]. afoÔ h omˆda summetrÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 . tìte kˆje pleura èqei apènantÐ thc mÐa koruf .1. Ask seic 4.1 ) kai eÐnai uposÔnolo thc SO2 (R). . Poiec eÐnai oi dunatèc metajèseic twn koruf¸n enìc tetrag¸nou pou den antistoiqoÔn se summetrÐec tou tetrag¸nou ? .

8. b) 3x2 + 4y 2 = 12. Omˆdec d   d  d d     d  d  d d   3. DeÐxte ìti h diedrik  omˆda Dn èqei akrib¸c n + + 2 2 tètoia ¸ste x ◦ x = 1. ìpou φ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. 6. 1 (−1)n stoiqeÐa x 11. Sqediˆste èna epÐpedo sq ma ètsi ¸ste a) na perilambˆnei dÔo orjog¸nia parallhlìgramma kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D4 . 10. Poia eÐnai h omˆda summetrÐac miac 4 × 4 skakièrac me enallassìmena ˆspra-maÔra tetragwnÐdia? To Ðdio er¸thma gia mia 3 × 3 skakièra. DeÐxte ìti upˆrqoun 1 φ(n) to pl joc kanonikˆ polÔgwna me korufèc tic 2 0. . DeÐxte ìti h omˆda summetrÐac tou monadiaÐou kÔklou apoteleÐtai apì ìlouc touc orjog¸niouc metasqhmatismoÔc tou R2 .258 2. Prosjèste sto epìmeno sq ma mia eujeÐa oÔtwc ¸ste to sq ma na gÐnei ìso to dunatìn perissìtero summetrikì. DeÐxte ìti kˆje isometrÐa tou Rn mporeÐ na grafteÐ monadikˆ wc g ◦ τ . ìpou g eÐnai ènac orjog¸nioc metasqhmatismìc kai τ eÐnai mia metatìpish. g) xy = 1 ? 4. b) na perilambˆnei trÐa isìpleura trÐgwna kai h omˆda summetrÐac tou na eÐnai h D3 . Poiec eÐnai oi omˆdec summetrÐac twn grafhmˆtwn twn exis¸sewn a) y = x2 . 1. Na brejoÔn oi omˆdec summetrÐac twn sqhmˆtwn 4. ¡ ¡ ¡ ¡ rr ¡ ¡ ¡ r¡ ¡ ¡rr 9. Apì autì na sumperˆnete ìti mia isometrÐa eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. . 5. 7. . . (Jewr ste to O wc mia èlleiyh). TaxinomeÐste ìla ta kefalaÐa grˆmmata thc alfab tou wc proc tic omˆdec summetrÐac twn. . n − 1.

σ(2). 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. σ(2) = 1. dhlad  paristˆnoume th σ wc σ = 1 2 3 ··· σ(1) σ(2) σ(3) · · · n σ(n) . . Ousiastikˆ autì anafèrei ìti h melèth twn peperasmènwn omˆdwn anˆgetai sthn melèth twn omˆdwn metajèsewn. . en¸ h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 2. tìte èqoume tic ex c èxi metajèseic tou . 2.2. eÐnai 1 . EÐnai loipìn skìpimo ed¸ na melet soume arketèc apì tic idiìthtec twn summetrik¸n omˆdwn afoÔ autèc ja mac bohj soun na katano soume th “dom ” twn omˆdwn. 'Enac apì touc lìgouc gia touc opoÐouc autèc paÐzoun shmantikì rìlo sthn ìlh jewrÐa twn omˆdwn ofeÐletai. An X eÐnai oi akèraioi Z kai σ : Z −→ Z. an X eÐnai oi pragmatikoÐ arijmoÐ R.1 kai epÐ lègetai metˆjesh tou X . h apeikìnish σ : R −→ R. . 4 }.2 Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 'Ena apì ta shmantikìtera paradeÐgmata peperasmènwn omˆdwn eÐnai oi summetrikèc omˆdec. na jewroÔme gia èna sÔnolo me n stoiqeÐa to sÔnolo X = { 1. EpÐshc mÐa metˆjesh σ tou X sun jwc perigrˆfetai apì èna pÐnaka me 2 grammèc kai n st lec. Sta epìmena ja jewroÔme to sÔnolo X na eÐnai peperasmèno. 2. H pr¸th gramm  apoteleÐtai apì touc arijmoÔc 1. σ(n).4. Gia parˆdeigma. . gia lìgouc eukolÐac. σ(2) = 2. .1 allˆ den eÐnai epÐ. σ(3) = 4 kai σ(4) = 1 eÐnai mÐa metˆjesh tou X . ìpou σ(i) eÐnai h eikìna tou i mèsw thc σ . σ(x) = ex . h apeikìnish σ : X −→ X me σ(1) = 3. . . 3. ParadeÐgmatoc qˆrh. n kai h deÔterh gramm  apì touc arijmoÔc σ(1). sto je¸rhma tou Cayley. . 'Opwc ja diapistwjeÐ pio kˆtw ta stoiqeÐa tou sunìlou X den paÐzoun kanèna ousiastikì rìlo sth melèth twn metajèsewn kai eÐnai koin  apodoq . tìte h σ eÐnai mÐa metˆjesh tou Z. σ(x) = x+1. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 259 4. 'Ena ˆllo parˆdeigma eÐnai to ex c. n }. MÐa apeikìnish σ : X −→ X pou eÐnai 1 . ParadeÐgmatoc qˆrin. Ja doÔme argìtera pwc oi metajèseic mporoÔn na qrhsimopoihjoÔn san èna basikì ergaleÐo gia thn perigraf  twn summetri¸n enìc gewmetrikoÔ sq matoc. . dhlad  ja jewroÔme metajèseic peperasmènwn sunìlwn. Tìte mporoÔme eÔkola na doÔme ìti ìlec oi summetrÐec tou orÐzoun metajèseic tou X . 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc. afoÔ σ(R) = R+ eÐnai oi jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ kai sunep¸c h σ den eÐnai metˆjesh. an X = { 1. . an n = 3. . σ(3) = 3 kai σ(4) = 3 den eÐnai. ìpwc ja doÔme sta epìmena. 2. .

èqoume n − 1 epilogèc gia thn eikìna tou 2 (afoÔ h σ eÐnai 1-1). EpÐshc lème ìti to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai to apotèlesma thc σ1 epi thn σ2 . eÐnai ìti h apeikìnish σ2 ◦ σ1 eÐnai kai aut  mÐa metˆjesh tou X . . An σ1 kai σ2 eÐnai dÔo metajèseic tou X = { 1. . 2 3 1 1 2 3 . 1 2 3 1 3 2 . Omˆdec X = { 1. 'Estw σ mÐa metˆjesh tou X . . ìpwc kai stic summetrÐec gewmetrik¸n sqhmˆtwn. n } tìte h sÔnjes  touc σ2 ◦ σ1 eÐnai mÐa apeikìnish X → X . èqoume mìno mÐa epilog  gia thn eikìna tou n. n−1. . n } upˆrqoun n! to pl joc metajèseic.1 kai epÐ. . . . .260 4. 2. . 2. . 3 }. afou kai oi dÔo apeikonÐseic eÐnai 1 . An jewroÔsame to ginìmeno σ1 σ2 .2. . 'Ara o sunolikìc arijmìc twn dunat¸n epilogwn gia th σ eÐnai n · (n − 1) · (n − 2) · · · · · 2 · 1 = n!. 3 1 2 1 2 3 3 2 1 . Apìdeixh. blèpoume ìti upˆrqoun n epilogèc gia thn eikìna σ ( 1 ) tou 1. Gia to sÔnolo X = { 1. Autì ìmwc pou eÐnai shmantikì. Epilègontac mÐa eikìna gia to 1.1 Prìtash. Gia parˆdeigma èqoume ◦ 1 2 3 4 5 3 2 4 1 5 = 1 2 3 4 5 1 3 5 2 4 . . Thn metˆjesh σ2 ◦ σ1 ja thn onomˆzoume ginìmeno twn σ1 kai σ2 kai ja grˆfoume aplˆ σ2 σ1 paraleÐpontac to sÔmbolo ◦ thc sÔnjeshc apeikonÐsewn. 4. 1 2 3 1 2 3 . Jewr¸ntac thn parˆstash thc σ . èqontac epilèxei tic eikìnec twn 1. 2. H parˆstash tou ginomènou σ2 σ1 se 2 × n pÐnaka eÐnai 1 2 ··· σ2 (1) σ2 (2) · · · σ1 (i) · · · σ2 σ1 (i) · · · i ··· σ1 (i) · · · n σ2 (n) n σ1 (n) n (σ2 σ1 )(n) ◦ 1 2 ··· σ1 (1) σ1 (2) · · · = 1 2 ··· (σ2 σ1 )(1) (σ2 σ1 )(2) · · · 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 i ··· (σ2 σ1 )(i) · · · . ja lègame ìti èqoume to apotèlesma thc σ2 epÐ thn σ1 . 2 1 3 1 2 3 . 2. 1 2 3 . SuneqÐzontac me ton Ðdio trìpo.

n } perilambˆnetai kai h tautotik  metˆjesh tou X .2. dhlad  mÐa metˆjesh tou X . n. . ìpou σ (y) = x. tìte h antÐstrof  thc paristˆnetai apì ton 2 × n pÐnaka pou orÐzetai wc ex c.1 kai epÐ. 2 −→ 2 −→ 3 σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 σ1 σ2 kai ˆra 2 −→ 3. . orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish σ −1 : X −→ X me σ −1 (x) = y . 2. MetaxÔ twn metajèsewn tou X = { 1. Gia parˆdeigma èstw σ = .1 kai epÐ.4. EpishmaÐnoume ìti genikˆ gia to ginìmeno metajèsewn. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec σ σ σ σ σ σ 261 1 2 2 1 1 2 afoÔ 1 −→ 3 −→ 1 kai ˆra 1 −→ 1. . Prˆgmati sto prohgoÔmeno parˆdeigma. H parˆstash thc tautotik c metˆjeshc se 2 × n pÐnaka eÐnai profan¸c h i = 1 2 ··· 1 2 ··· i ··· i ··· n n EpÐshc gia kˆje metˆjesh σ tou X . An h σ parastajeÐ se morf  2 × n pÐnaka. afoÔ h σ eÐnai 1 . Kat' arq n enallˆsoume tic dÔo grammèc tou pÐnaka thc σ kai katìpin topojetoÔme tic st lec ètsi ¸ste pˆli h pr¸th gramm  1 2 3 4 5 6 na eÐnai h 1. . den isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . . 2. . 3 −→ 4 −→ 5 kai ˆra 3 −→ 5. . afoÔ ( σ1 σ2 )(1) = 2 = ( σ2 σ1 )(1) = 1. . H σ −1 eÐnai kai aut  1 . EÐnai fanerì ìti gia kˆje metˆjesh σ tou X isqÔei i σ = σ i = σ . kai tèloc 5 −→ 5 −→ 4 kai ˆra 5 −→ 4 . èqoume σ1 σ2 = σ2 σ1 . dhlad  h apeikìnish tou X gia thn opoÐa h eikìna tou tuqaÐou stoiqeÐou x tou X eÐnai to x. . 4 −→ 1 −→ 2 kai ˆra σ2 σ1 σ1 σ2 σ2 σ1 4 −→ 2. ìpwc eÔkola diapist¸noume. Gia 3 2 5 6 4 1 3 2 5 6 4 1 na kajorÐsoume th morf  thc σ −1 jewroÔme ton pÐnaka 1 2 3 4 5 6 pou prokÔptei apì thn enallˆgh twn gramm¸n tou pÐnaka thc σ kai katìpin diatˆsoume tic st lec ètsi ¸ste h pr¸th gramm  na eÐnai h 1 2 3 4 5 6. Gia to ginìmeno metajèsewn h σ −1 ikanopoieÐ th sqèsh σ σ −1 = σ −1 σ = i. thn opoÐa sun jwc thn sumbolÐzoume me iX   aplˆ me i. dhlad  èqoume σ −1 = 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 Gia to ginìmeno σ σ −1 autoÔ tou paradeÐgmatoc blèpoume prˆgmati ìti 1 2 3 4 5 6 3 2 5 6 4 1 1 2 3 4 5 6 6 2 1 5 3 4 = 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 .

2. 'Ena mh kenì uposÔnolo G thc Sn ja onomˆzetai omˆda metajèsewn bajmoÔ n an gia kˆje dÔo stoiqeÐa σ1 . Ac parathr soume ed¸ ìti oi metajèseic autoÔ tou sunìlou af noun to 4 stajerì kai sunep¸c ja mporoÔsan na jewrhjoÔn metajèseic bajmoÔ 3. allˆ σ1 σ1 = σ2 σ2 = σ3 σ3 = i ∈ H . Omˆdec Tèloc h idiìthta thc prosetairistikìthtac σ3 ( σ2 σ1 ) = ( σ3 σ2 ) σ1 isqÔei gia to ginìmeno metajèsewn. n }. . an dhlad  jewr soume to uposÔnolo G = H ∪ { i }. σ2 tou G to ginìmeno σ2 σ1 eÐnai èna stoiqeÐo tou G. mporoÔme na jewr soume th summetrik  omˆda Sk san mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n gia kˆje n ≥ k .4 Prìtash. Dhlad  an to k . thc S4 eÐ2 3 1 4 3 1 2 4 nai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. An sto H episunˆyoume kai thn tautotik  metˆjesh i. afoÔ isqÔei genikˆ gia th sÔnjesh opoiwnd pote apeikonÐsewn tou X . ìpou k ≤ n. eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc pou den mènei stajerìc kˆtw apì mia metˆjesh σ ∈ Sn . Me ˆlla lìgia.262 4. σ2 = 1 2 3 4 3 4 1 2 EÔkoloi upologismoÐ dÐnoun ìti σ1 σ2 = σ2 σ1 = σ3 ∈ H. . 4. EpÐshc h antÐstrofh metˆjesh miac opoiasd pote metˆjeshc pou an kei sth G eÐnai stoiqeÐo thc G. 'Opwc eÐdame prohgoumènwc. 4. To sÔnolo Sn onomˆzetai summetrik  omˆda bajmoÔ n. dhlad  σ2 σ1 ∈ G. gia to sÔnolo Sn h sÔnjesh metajèsewn. k  metˆjesh i eÐnai èna stoiqeÐo thc G. 'Ara / to H den eÐnai omˆda metajèsewn. JewroÔme th summetrik  omˆda S4 kai to uposÔnolì thc H = σ1 = σ3 = 1 2 3 4 2 1 4 3 1 2 3 4 4 3 2 1 . 'Estw G mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. ikanopoieÐ tic tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ kai h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc omˆdac summetrÐac enìc mh kenoÔ uposunìlou tou EukleideÐou q¸rou Rn (dhlad  tic idiìthtec (A).2.3 Parˆdeigma. (Γ) kai (∆) ). ìtan mazÐ me autì jewr soume kai thn sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou. Apì ed¸ kai sto ex c ja sumbolÐzoume me Sn to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn tou X = { 1. Tìte h tautoti- . tìte aut  h metˆjesh mporeÐ na jewrhjeÐ stoiqeÐo thc Sk . .2. 1 2 3 4 1 2 3 4 EpÐshc to uposÔnolo i. tìte to G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 4. 4. σ1 σ3 = σ3 σ1 = σ2 ∈ H.2 Orismìc. . . 'Etsi antÐ gia σ3 ( σ2 σ1 ) ja grˆfoume aplˆ σ3 σ2 σ1 . σ2 σ3 = σ3 σ2 = σ1 ∈ H . (B).2.

σ σ2 . gia k ∈ Z. H metˆjesh σ k . . Apì thn prohgoÔmenh prìtash blèpoume ìti an èna upo- Sthn pr¸th Enìthta tou biblÐou eÐdame ìti oi pr¸toi arijmoÐ paÐzoun shmantikì rìlo stic idiìthtec twn fusik¸n arijm¸n. . m akèraioi arijmoÐ. 2. OrÐzoume epagwgikˆ to ginìmeno thc σ epÐ ton eautì thc k forèc pou sumbolÐzetai σ k wc ex c. . . . . ta ginìmena σ σ1 . σ 0 = i. Fusikˆ. . Gia ton orismì aut¸n twn metajèsewn kat arq n qreiˆzetai na orÐsoume tic dunˆmeic miac metˆjeshc. analÔetai monadikˆ se ginìmeno pr¸twn arijm¸n. ja prèpei na upˆrqei s.6 Prìtash. σk }. Gia ton Ðdio lìgo. σ 1 = σ. 4. Autì shmaÐnei ìti σ = i. diˆforoc twn 0 kai 1. 'Ola autˆ ta ginìmena eÐnai anˆ dÔo diˆfora metaxÔ touc kai sunep¸c autˆ eÐnai ìla ta k stoiqeÐa thc G. . j = 1. r me s = r ètsi ¸ste σ σs = σ σr . . pou eÐnai ˆtopo.2. 4. σ k = ( σ k−1 ) ◦ σ EpÐshc gia k < 0 orÐzoume thn metˆjesh σ k na eÐnai h antÐstrofh thc σ −k . 'Estw σ ∈ Sn kai k ènac mh arnhtikìc akèraioc. h prosetairistik  idiìthta tou periorismoÔ tou ginomènou sto G ikanopoieÐtai afou isqÔei gia ìla ta stoiqeÐa thc Sn . 'Estw σ ∈ Sn kai n. AfoÔ to G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn. tìte ja eÐqame kai σs = ( σ −1 σ )σs = σ −1 ( σ σs ) = σ −1 ( σ σr ) = ( σ −1 σ )σr ) = σr . σ2 . . σ σk eÐnai stoiqeÐa thc G. . k . UpenjumÐzoume ìti h jemeli¸dhc idiìthta gi autoÔc eÐnai ìti kˆje fusikìc arijmìc. . .2. . tìte oi tèssereic idiìthtec pou ikanopoieÐ h sÔnjesh twn stoiqeÐwn thc Sn ikanopoioÔntai ìtan periorisjoÔme sth sÔnjesh twn stoiqeÐwn tou sunìlou G. sÔnolo G eÐnai mÐa omˆda metajèsewn bajmoÔ n. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 263 Apìdeixh. σ n+m = σ n σ m = σ m σ n . tètoio ¸ste σ σs = i kai ˆra σs = σ −1 ∈ G.2. H epìmenh prìtash dÐnei tic “sun jeic” idiìthtec twn dunˆmewn.4.5 Parat rhsh. H apìdeix  thc gÐnetai me epagwg  kai af netai wc ˆskhsh. onomˆzetai k-dÔnamh thc σ . 'Estw G = { σ1 . Ed¸ ja doÔme ìti gia tic metajèseic isqÔei kˆti anˆlogo. 1 ≤ s ≤ k . an up rqan deÐktec s. gia èna tuqaÐo σ ∈ G. 'Ara gia to tuqaÐo stoiqeÐo σ thc G ja prèpei na upˆrqei èna stoiqeÐo σ thc G tètoio ¸ste σ σ = σ . Prˆgmati. . EÐdame ìti to sÔnolo Sn eÐnai peperasmèno sÔnolo kai sunep¸c to G eÐnai peperasmèno sÔnolo. dhlad  i ∈ G. . σ 2 = σ ◦ σ. afoÔ h i eÐnai èna apì ta σj . Tìte 1. .

4. 2 1 4 3 5 6 1 2 3 4 5 6 σ3 = σ2σ = . apì thn opoÐa kajorÐzontai kai ìlec oi arnhtikèc dunˆmeic thc σ . 4. EpÐshc mporeÐ eukolìtera na upologisjeÐ apì th sqèsh σ 4 = i. ìtan n ≥ 3. σ 1 . Ja deÐxoume ìti (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). 4. σ k = σ 4π + υ = ( σ 4 )π σ υ = iπ σ υ = σ υ . tìte Apìdeixh. 'Estw σ = σ èqoume σ 2 = σσ = 1 2 3 4 5 6 3 4 2 1 6 5 .9 L mma. σ mn = ( σ m )n . Omˆdec 3. Genikìtera isqÔei to ex c.264 2. tìte lème ìti autèc metatÐjentai. An oi metajèseic σ1 . gia k ∈ N. σ 2 . Apì thn prohgoÔmenh prìtash èqoume. σ 3 . mporeÐ na upologisjeÐ wc ex c. 'Estw x ∈ X me σ1 (x) = x. EpÐshc lème ìti autèc eÐnai xènec metaxÔ touc an { i : σ1 (i) = i } ∩ { j : σ2 (j) = j } = ∅. aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me th sqèsh σ 3 = σ −1 . Dhlad  h dÔnamh σ k thc σ exartˆtai mìno apì thn klˆsh upoloÐpwn tou k mod 4 kai ja isoÔtai me mÐa apì tic dunˆmeic σ 0 .2. 4 3 1 2 6 5 1 2 3 4 5 6 σ4 = σ3σ = = i. Gia tic dunˆmeic thc 1 2 3 4 5 6 . h k−dÔnamh σ k . 1 2 3 4 5 6 Genikˆ. DiairoÔme to k me to 4. upˆrqei toulˆqiston mÐa ˆllh metˆjesh σ gia thn opoÐa σ σ = σ σ ('Askhsh 4.2. tìte profan¸c . 3 4 3 4 kai σ2 = 1 2 3 4 1 2 4 3 eÐnai xènec metatÐje- 3 4 1 2 3 4 kai τ2 = 4 3 3 4 1 2 touc. 4. H antÐstrofh metˆjesh σ −1 thc σ mporeÐ na upologisteÐ me ton kanìna pou perigrˆyame prohgoumènwc. EÐnai eukairÐa na epishmˆnoume ed¸ ìti gia kˆje mh tautotik  metˆjesh σ ∈ Sn . DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. 1 2 2 1 metaxÔ touc kai metatÐjentai. an σ2 (x) = x. 1 2 Oi metajèseic τ1 = 2 1 ntai allˆ den eÐnai xènec metaxÔ Oi metajèseic σ1 = metatÐjentai. thc σ sto parˆdeigma.2. k = 4π + υ. 0 ≤ υ ≤ 3. σ2 ∈ Sn eÐnai xènec metaxÔ touc. Prˆgmati.18). σ −n = ( σ −1 )n = ( σ n )−1 .7 Parˆdeigma.2. 'Otan gia dÔo metajèseic σ1 kai σ2 thc Sn isqÔei σ1 σ2 = σ2 σ1 . Prˆgmati.8 Parˆdeigma. dhlad  h antÐstrofh thc σ n eÐnai h σ −n .

10 Orismìc. . gia i = 1. 2.kÔkloi ( 1 2 3 ). i = 1. 3 . . 4. ρ = στ = .11 ParadeÐgmata. k isqÔei σ(x) = x. Tìte σ2 (x) = x. ( 1 3 4 2 ). dhlad  oi dÔo metajèseic metatÐjentai. ( 1 4 ). . MÐa metˆjesh σ ∈ Sn onomˆzetai kuklik    k .2. 'Ara gia kˆje x ∈ X isqÔei (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x). . en¸ gia kˆje ˆllo x ∈ X me x = xi . ( 1 2 4 3 ).kÔkloc σ = ( x1 x2 · · · xk ). Kuklikèc Metajèseic OrÐzoume t¸ra tic kuklikèc metajèseic stic opoÐec basÐzetai to jemeli¸dec je¸rhma twn metajèsewn. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 265 (σ1 σ2 )(x) = (σ2 σ1 )(x) = x. Gia lìgouc dieukìlunshc stouc upologismoÔc kai oikonomÐac q¸rou. ( 2 4 ). . ( 3 4 ). 3. ( 2 3 4 ). ( 1 3 2 4 ). opìte enallˆsontac touc rìlouc twn σ2 kai σ1 èqoume thn prohgoÔmenh perÐptwsh. Dhlad  h S4 èqei 21 kuklikèc metajèseic. . sunhjÐzetai o prohgoÔmenoc k .2. ( 1 4 3 2 ). ( 2 3 ). . . opìte epeid  oi σ1 kai σ2 eÐnai xènec metaxÔ touc èqoume (σ1 σ2 )(x) = σ2 (x) kai (σ2 σ1 )(x) = σ2 (x). dhlad  oi kuklikèc metajèseic m kouc 1. tìte (σ2 σ2 )(x) = σ2 (x). 2. . x2 . ( 1 3 4 ). . sumpÐptoun me thn tautotik  metˆjesh (giatÐ?).kÔkloi ( 1 2 ). Oi kuklikèc metajèseic thc S4 eÐnai oi ex c. 1. ( 1 3 2 ).kÔkloi.4. . To pl joc k twn stoiqeÐwn tou sunìlou { x1 . 'Estw t¸ra x ∈ X me σ1 (x) = x. 2.kÔkloc na grˆfetai sth morf  4. Oi mh kuklikèc metajèseic eÐnai oi 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 σ = . ( 1 4 3 ).kÔkloi ( 1 2 3 4 ). ( 1 3 ). τ = . . xk } tou X isqÔei σ(xi ) = xi+1 . 4 . ( 2 4 3 ). 2 1 4 3 3 4 1 2 4 3 2 1 . . x2 . k − 1 kai σ(xk ) = x1 . 'Ola ta stoiqeÐa thc S3 eÐnai kuklikèc metajèseic (giatÐ?). . 2 . . ( 1 2 4 ). xk } lègetai m koc thc σ . ( 1 4 2 3 ). An σ2 (x) = x. . an gia èna uposÔnolo { x1 . ( 1 4 2 ).2. 'Oloi oi 1 .

· · · .kÔkloi ( 3 5 7 ). . tìte aut  eÐnai mÐa kuklik  metˆjesh. 5. 2. . 1. . k . oi 3 . xk } ∩ { y1 . . j = 1. . . y2 . . sto ex c. . . . .266 4. Oi metajèseic autèc lègontai xènoi kÔkloi. EÐnai fanerì ìti o k − kÔkloc ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai o Ðdioc me ton k − kÔklo ( xi xi+1 · · · xk x1 · · · xi−1 ) gia kˆje i = 1. k − 1 kai σ k (x1 ) = x1 . . 3. an σ eÐnai mia metˆjesh tou X gia thn opoÐa upˆrqei èna x ∈ X tètoio ¸ste ta mìna stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai autˆ pou an koun sto sÔnolo Σ = { x. . ìpwc èqoume  dh parathr sei. afoÔ σ(xi ) = xi+1 gia kˆje i = 1. }. 'Ara Σ = { x. An ( x1 x2 · · · xk ) kai ( y1 y2 · · · y ) eÐnai dÔo kuklikèc metajèseic me { x1 . en¸ o sumbolismìc se 2 × n pÐnaka to dhl¸nei. 2. σ 2 (x). sÔmfwna me to L mma 4. mporoÔme na jewr soume ton mikrìtero jetikì akèraio k me thn idiìthta σ k (x) = x. . . Sthn prˆxh autì den dhmiourgeÐ sÔgqush. . k − 1 kai σ(xk ) = x1 . Gia parˆdeigma. tìte σ s (x1 ) = x1+s gia kˆje s = 0. Omˆdec 4. . h kuklik  metˆjesh ( 1 2 3 ) an kei sthn S3 . σ k−1 (x) }. k .kÔklo ( 5 3 7 ) pou eÐnai Ðdioc me touc ( 3 7 5 ) kai ( 7 5 3 ). H antÐstrofh metˆjesh enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) profan¸c eÐnai o k − kÔkloc ( xk . y } = ∅. x1 ). k .2. ìpou σ k (x) = x. σ(x). O sumbolismìc ( x1 x2 · · · xk ) enìc k − kÔklou den mac dhl¸nei se poia summetrik  omˆda Sn an kei. . allˆ eÐnai diˆforoi apì ton 3 . Prˆgmati. kaj¸c an m eÐnai o megalÔteroc fusikìc arijmìc metaxÔ twn xj . . . σ(x). 2. . Epomènwc.2. . . . . σ 3 (x). mporeÐ na tautisteÐ me thn omˆda metajèsewn pou apoteleÐtai ap' ìlec tic metajèseic thc Sn . xk−1 . Gia parˆdeigma. . Fusikˆ autèc oi metajèseic den eÐnai xènec metaxÔ touc allˆ metatÐjentai. allˆ ja mporoÔse na an kei kai se opoiad pote ˆllh Sn gia n ≥ 3. epeid  to Σ eÐnai peperasmèno. . i = 1. AntÐstrofa. pou af noun stajerˆ ìla ta stoiqeÐa pou eÐnai megalÔtera tou m. gia na jewreÐtai monadik  h parˆstash enìc k − kÔklou ( x1 x2 · · · xk ) ja jewroÔme pˆnta ìti to pr¸to stoiqeÐo x1 eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn xi . . tìte h Sm . tìte autèc eÐnai xènec metaxÔ touc kai sunep¸c metatÐjentai. n ≥ m. σ 2 (x). 4. . . x2 . . An σ = ( x1 x2 · · · xk ) eÐnai ènac k− kÔkloc. . . 1.9. . .12 Parathr seic. . ( 5 7 3 ) kai ( 7 3 5 ) eÐnai Ðdioi.

. . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 267 Tìte upˆrqoun monadikèc kuklikèc metajèseic σ1 . Tìte anagkastikˆ σ(x) = y kai σ(y) = x en¸ σ(z) = z . .2. eÐnai xènec proc thn τ . tètoiec ¸ste 4. . Ja deÐxoume ìti autì isqÔei kai gia k = m. AfoÔ σ = i. dhlad  h σ èqei grafeÐ wc ginìmeno anˆ dÔo xènwn kuklik¸n metajèsewn. . tìte h σ eÐnai h kuklik  metˆjesh τ .2. dhlad  σ = σ1 · σ2 · · · · · σm = τ1 · τ2 · · · · · τs . ìpou σ1 . . An = m. . Gia thn apìdeixh efarmìzoume epagwg  sto k . . DeÐqnoume ìti m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh σj = τj . Epeid  oi σj . . . afou aut  eÐnai xènh proc th ρ. upˆrqei ènac (monadikìc) kÔkloc apì touc σi kai ènac monadikìc kÔkloc apì touc τj pou . τs eÐnai kÔkloi m kouc ≥ 2. . . Upojètoume t¸ra ìti h σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn me dÔo diaforetikoÔc trìpouc. An = m. . j = 1. 'Estw x èna stoiqeÐo tou X pou den mènei stajerì mèsw thc σ . . σm kai τ1 . j = 1. τ2 . H seirˆ me thn opoÐa grˆfontai oi kuklikèc metajèseic σi den lambˆnetai up' ìyh afoÔ autèc eÐnai xènec anˆ dÔo metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. . s. . s. ìpou eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc gia ton opoÐo isqÔei σ (x) = x. Sunep¸c h ρ prèpei na grˆfetai wc ginìmeno kuklik¸n metajèsewn anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. Apìdeixh. JewroÔme thn kuklik  metˆjesh τ = ( x σ(x) · · · σ −1 (x) ). . èqoume ìti k > 1. j = 1. . èstw ρ = σ1 σ2 · · · σs .4. . 'Estw k to pl joc twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ .13 Je¸rhma. den mènoun stajerˆ kai apì thn ρ. σ(x). j = 1. . m. σs xènec anˆ dÔo kai diˆforec thc tautotik c. Epomènwc apì th sqèsh ρ = τ −1 σ . epiplèon aut  af nei stajerˆ kai ìla ta stoiqeÐa x. . . Upojètoume ìti to je¸rhma isqÔei an to pl joc k twn stoiqeÐwn tou X pou den mènoun stajerˆ mèsw thc σ eÐnai mikrìtero   Ðso tou m − 1. σ = σ1 σ2 · · · σs . . . Kaj¸c oi kÔkloi σi eÐnai anˆ dÔo xènoi kai oi τj anˆ dÔo xènoi. . . . gia kˆje z ∈ X me z = x. tìte h metˆjesh ρ = τ −1 σ af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . (h σ den eÐnai h tautotik  metˆjesh). . 'Estw σ ∈ Sn mÐa metˆjesh diˆforh thc tautotik c i. MÐa tètoia anˆlush thc σ se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn lègetai kuklik  parˆstash thc σ kai oi σi kuklikoÐ parˆgontec . An k = 2. èqoume σ = τ σ1 σ2 · · · σs . y . èstw x kai y ta dÔo stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì th σ . 'Ara sthn perÐptwsh aut  h σ eÐnai o 2− kÔkloc ( x y ). . 'Estw èna x ∈ X pou den mènei stajerì apì th σ . σ2 . s eÐnai anˆ dÔo xènec metaxÔ touc. . afoÔ h σ èqei m akrib¸c stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ. σ −1 (x). σ2 . 'Ara ìlec oi kuklikèc metajèseic σj . . . ta stoiqeÐa pou den mènoun stajerˆ apì kˆje σj .

2. . σj = τj . H seirˆ me thn opoÐa grˆfoume touc kÔklouc sthn parˆstash thc σ den lambˆnetai up' ìyh.kÔklouc ( 6 ) kai ( 7 ) grˆfontac σ = . m. 9 } tètoio ¸ste σ(x) = x. . 2 ìmoia σ ( τs (x)) = σ 2 (x) = τs (x) kai epagwgikˆ gia kˆje akèraio k èqoume k (x) = τ k (x). Dhlad  sthn kuklik  parˆstash thc σ jewroÔme san parˆgontec kai touc 1 . afoÔ o kajènac ap' autoÔc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 1 σ(1) σ 2 (1) · · · ) = ( 1 3 8 5 ). qwrÐc na blˆptetai h genikìthta. Opìte èqoume σm m s s −1 σ1 σ2 · · · σm−1 = σ σm = τ1 τ2 · · · τs−1 .kÔklo ton opoÐo mporoÔme na paraleÐyoume sthn kuklik  parˆstash thc σ .kÔklouc. j = 1. en¸ to x peramènei stajerì apì ìlouc touc ˆllouc kÔklouc. . prosjètoume kai touc 1 . . 'Ara oi kÔkloi σ kai τ eÐnai Ðdioi.268 4. èstw σ = 1 2 3 4 5 6 7 8 9 3 4 8 2 1 9 7 5 6 . afoÔ autoÐ eÐnai anˆ dÔo xènoi metaxÔ touc kai ˆra metatÐjentai. Autì eÐnai aparaÐthto ìtan prèpei na dhl¸netai o bajmìc thc σ . an upˆrqoun. èstw to 9 kai paÐrnoume thn kuklik  metˆjesh ( 9 σ(9) σ 2 (9) · · · ) = ( 9 6 ) = ( 6 9 ). Epomènwc èqoume σm (x) = 2 σ(x) = τs (x). H apìdeixh tou prohgoumènou jewr matoc mac dÐnei th mèjodo me thn opoÐa mporoÔme na broÔme thn kuklik  parˆstash miac dedomènhc σ . Katìpin jewroÔme èna x ∈ { 1. Afou xènoi kÔkloi metatÐjentai. Gia parˆdeigma sthn kuklik  parˆstash ( 1 3 5 2 ) ( 4 8 ) thc 1 2 3 4 5 6 7 8 σ = . afoÔ autìc paristˆ thn tautotik  metˆjesh. 9 } diˆforo apì ta stoiqeÐa pou emfanÐzontai ston kÔklo ( 1 3 8 5 ). paradeÐgmatoc qˆrh x = 1. mporoÔme na upojèsoume ìti o σm kai o τs metajètoun to x. an th jewr soume stoiqeÐo thc S8 (dhlad  3 1 5 8 2 6 7 4 bajmoÔ 8). 2. . 'Omoia gia x = 2 paÐrnoume thn ( 2 4 ) kai gia x = 7 paÐrnoume ton 1 . 'Etsi èqoume σ = ( 1 3 8 5 ) · ( 6 9 ) · ( 2 4 ). 2. .14 Parat rhsh. Apì th sqèsh aut  èpetai ìti σ ( σm (x)) = σ 2 (x) = σm (x). . . . JewroÔme èna stoiqeÐo x ∈ { 1. TÔpoc Metˆjeshc Merikèc forèc mac dieukolÔnei na sumperilambˆnoume sthn kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn kai ta stoiqeÐa tou X pou mènoun stajerˆ mèsw thc σ . Gia parˆdeigma. . 4. Omˆdec metajètei to x. . . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m − 1 = s − 1 kai ˆra m = s kai gia mia katˆllhlh arÐjmhsh.

7. ( 1 5 ) ( 2 4 ). orÐzei th diamèrish ( | X1 |. Allˆ aut  h diamèrish orÐzei èxi ginìmena ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 3 5 ). . . 5 } tou X = { 1. ( 2 4 ) ( 3 5 ). Qrhsimopoi¸ntac tic diamerÐseic tou n. τ ∈ Sn èqoun ton Ðdio tÔpo an kai mìno Apìdeixh. ( 1 4 ) ( 3 5 ). i = 1. s. 'Ara mÐa diamèrish tou X = X1 ∪ X2 ∪ · · · ∪ Xs . . ( 1 4 ) ( 2 3 ). Kat' arq n apodeiknÔoume to je¸rhma sthn perÐptwsh pou oi metajèseic eÐnai kuklikèc. 2.15 Je¸rhma. λs me λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs kai λ1 + λ2 + · · · + λs = n. an upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ∈ Sn ètsi ¸ste τ = ρ σ ρ−1 . 6. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 2 5 3 ). h prohgoÔmenh metˆjesh orÐzei th diamèrish { 6 } ∪ { 7 } ∪ { 4. An λi eÐnai to m koc kˆje σi . | Xs | ) tou n. sth summetrik  omˆda S5 oi metajèseic pou èqoun tÔpo ( 1. 4. ( 1 5 ) ( 2 3 ). ( 1 3 ) ( 4 5 ). ( 2 3 ) ( 4 5 ). . ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). λ2 . 2 ) eÐnai oi ex c: ( 1 2 ) ( 3 4 ). 'Estw dÔo kÔkloi σ = ( a1 a2 · · · ak ) kai τ = ( b1 b2 · · · bk ) . apì mÐa diamèrish tou X paÐrnoume èna. Autèc oi 15 metajèseic ektìc tou ìti èqoun ton Ðdio tÔpo èqoun kai èna ˆllo koinì qarakthristikì pou ja doÔme amèswc t¸ra. Profan¸c èqoume λ1 + λ2 + · · · + λs = n. 2. ìpou èqoume jewr sei ìti | Xi | ≤ | Xi+1 |. 3. λ2 . mporoÔme na upojèsoume ìti h seirˆ twn kuklik¸n paragìntwn thc σ eÐnai tètoia ¸ste λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs . Xi = ∅. . ( 1 3 ) ( 2 4 ). λs eÐnai mia diamèrish tou n.   perissìtera ginìmena. DÔo metajèseic σ.4. ( 1 5 ) ( 3 4 ). Gia parˆdeigma. | X2 |. . jewr¸ntac tic kuklikèc parastˆseic touc (me thn prosj kh s' autèc twn 1-kÔklwn). . ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 2 5 ).2. ìpou kajèna ap' autˆ perièqei akrib¸c ta stoiqeÐa tou X pou den mènoun stajerˆ apì ènan (monadikì) kuklikì parˆgonta thc σ . ( 1 3 ) ( 2 5 ). An ìmwc th jewroÔsame bajmoÔ 9 ja grˆfame σ = ( 6 ) ( 7 ) ( 9 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). ( 1 2 ) ( 3 5 ). . . mporoÔme na taxinom soume ìlec tic metajèseic thc Sn . 5. AntÐstrofa. . .2. Gia parˆdeigma. 4. ( 2 5 ) ( 3 4 ). . wc ex c: 'Estw σ = σ1 σ2 · · · σs h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . Xi ∩ Xj = ∅. ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 2 3 ) kai ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 5 3 2 ). 8 } ∪ { 1. T¸ra mÐa diamèrish enìc jetikoÔ akeraÐou n eÐnai mÐa akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn λ1 . . ( 1 4 ) ( 2 5 ). Aut  h diamèrish onomˆzetai tÔpoc thc σ . i = j . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 269 ( 6 ) ( 7 ) ( 4 8 ) ( 1 3 5 2 ). 8 }. . 3. 2. dhlad  h akoloujÐa λ1 . xènwn anˆ dÔo kuklik¸n metajèsewn. . ( 1 2 ) ( 4 5 ). Paristˆnontac m' autìn ton trìpo mia metˆjesh σ tou X paÐrnoume mia diamèrish tou X se xèna anˆ dÔo uposÔnolˆ tou.

èqoume ρ σ ρ−1 = ρ σ1 ρ−1 ρ σ2 ρ−1 · · · ρ σk ρ−1 . k isqÔei ρ ◦ σ ◦ ρ−1 = τ . ( 2. Tìte. . . EÐnai fanerì ìti tìte isqÔei ρ σ ρ−1 = τ . H sqèsh ρ σ ρ−1 = τ orÐzei mÐa sqèsh isodunamÐac sto sÔnolo Sn ìlwn twn metajèsewn (giatÐ?) kai ˆra èqoume mÐa 1 . gia kˆje i = 1. . . Sunep¸c. Jew- . . EpÐshc h ρ σi ρ−1 eÐnai xènh me thn ρ σj ρ−1 . .2. Oi metajèseic thc S4 taxinomoÔntai se pènte klˆseic suzugÐac. 1. An σi eÐnai ènac kuklikìc parˆgontac sthn kuklik  parˆstash thc σ m kouc ki . . . Proc to parìn ja d¸soume mÐa ermhneÐa thc ènnoiac thc suzugÐac metajèsewn mèsw thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou. β kai γ oi diˆmesoÐ tou. . gia kˆje i = j (giatÐ?). Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna uposÔnolo thc morf c { ρ σ ρ−1 | ρ ∈ Sn }. . AntÐstrofa. 1. n} \ {a1 .16 Parˆdeigma. Omˆdec tou idÐou m kouc k . Prˆgmati. Opìte profan¸c oi σ kai ρ σ ρ−1 eÐnai tou idÐou tÔpou. EpÐshc. ( 1. 'Estw t¸ra σ = σ1 · · · σk h kuklik  parˆstash miac metˆjeshc σ ∈ Sn . eÐnai tou idÐou tÔpou. 1. gia kˆje x ∈ {1. upˆrqei metˆjesh ρ ∈ Sn . me apeujeÐac upologismì. 4. . Tìte. k − 1 eÐnai ρ σ ρ−1 ( ρ(ai ) ) = ρ σ ( ai ) = ρ ( ai+1 ). gia kˆje ρ ∈ Sn . .2.1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn klˆsewn isodunamÐac kai twn diamerÐsewn tou n. èstw σ kai τ dÔo metajèseic tou idÐou tÔpou.270 4. oi opoÐec antistoiqoÔn stic diamerÐseic tou 4: ( 1. 3 ). 2 ) kai ( 4 ) antÐstoiqa. èstw σ = (a1 a2 · · · ak ) ènac kÔkloc m kouc k kai ρ mia metˆjesh. . tètoia ¸ste ρ σi ρ−1 = τi gia kˆje deÐkth i. en¸ ρσρ−1 (ρ(ak )) = ρ(a1 ). èqoume ρ σ ρ−1 = ( ρ(a1 ) ρ(a2 ) · · · ρ(ak ) ). . 'Estw A B Γ èna isìpleuro trÐgwno kai α. Allˆ h σi kai h ρ σi ρ−1 eÐnai kuklikèc metajèseic tou idÐou m kouc. DÔo metajèseic σ kai τ pou èqoun ton Ðdio tÔpo   isodÔnama gia tic opoÐec upˆrqei mÐa metˆjesh ρ ètsi ¸ste ρ σ ρ−1 = τ lègontai suzugeÐc   ìmoiec metajèseic. 1 ). to opoÐo onomˆzetai klˆsh suzugÐac. tìte upˆrqei ènac kuklikìc parˆgontac τi sthn kuklik  parˆstash thc τ m kouc ki kai antistrìfwc. Prˆgmati. ( 1. blèpoume ìti gia kˆje metˆjesh ρ ∈ Sn me ρ(ai ) = bi gia kˆje i = 1. ak } èqoume σ(x) = x kai ˆra ρ σ ρ−1 ( ρ(x) ) = ρ(x). . 2 ). Tìte oi σ kai ρ σ ρ−1 . AntÐstrofa. . Shmei¸noume ìti to pl joc twn metajèsewn tou idÐou tÔpou ja upologisjeÐ sthn Parˆgrafo 5.

3 (2) . 240◦ kai 360◦ antÐstoiqa. B( −2 3 . S2 = 2 kai S3 = I2 3 −1 − 3 −1 gÔrw ap' to kèntro O tou kÔklou katˆ gwnÐa 120◦ .2. . ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 4.1 H omˆda summetrÐac tou trig¸nou. 1 ) A(0.2.2.1. −1 ) Γ( 3 1) 2 γ β 2 2 α √ √ Sq ma 4. .4. Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 271 roÔme to trÐgwno eggegrammèno ston monadiaÐo kÔklo ìpwc sto sq ma 4. apoteleÐtai afenìc apì tic anaklˆseic √ √ −1 0 1 3 1 − 3 1 1 √ kai Rγ = 2 Rα = . β kai γ antÐstoiqa kai afetèrou apì tic strofèc √ √ 3 −1 − 3 −1 1 1 √ S1 = 2 √ . Rβ = 2 √ 0 1 3 −1 − 3 −1 wc proc touc ˆxonec α.1.

pou eÐnai h S3 . Γ ). B ). Sugkekrimèna èqoume thn antistoiqÐa Rα ←→ ( B.2. ParathroÔme t¸ra ìti oi metajèseic twn koruf¸n tou trig¸nou mac dÐnoun tic èxi “jèseic” tou trig¸nou pou mac dÐnoun oi summetrÐec tou. B ) kai S3 ←→ i . B ). B ). Γ ).272 ìpwc sto sq ma 4. Γ ). ( A. Γ ). 1 ) tou R2 ). 0 ). ( A. B. ( A. e2 = ( 0. Γ ). Γ ). Γ. Γ ).15). Rβ ←→ ( A. Γ.2. Γ ) } kai { ( A. An jewr soume to sÔnolo { A. Omˆdec Γ A B A B Γ Γ B A B Γ A RβS2S1 A R3 Sα γ B Γ A Γ B B A Γ Sq ma 4. ( A.2 (Ed¸ èqoume jewr sei tic summetrÐec upì morf  pinˆkwn wc proc th bˆsh e1 = ( 1. apoteleÐtai apì tic metajèseic ( A. Je¸rhma 4. Γ. S1 ←→ ( A.2. Γ } twn koruf¸n tou trig¸nou.2. ( B. h summetrik  tou omˆda. 4. B ) } (bl. Oi klˆseic suzugÐac eÐnai { i }. ( A. B ) kai thn tautotik  metˆjesh i. { ( A. Rγ ←→ ( A. Γ ). B. S2 ←→ ( A. B. B. ( B.

paradeÐgmatoc qˆrh èqoume. 2. DeÐxte ìti to ginìmeno (1 4 5 6)(2 1 5) eÐnai to Ðdio me to ginìmeno (1 6)(2 4 5)(3).2. To Ðdio prokÔptei an jewr soume to sq ma 4.2. 3. Na brejoÔn metajèseic x kai y tètoiec ¸ste xα = β = αy . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 273 An jewr soume ton pollaplasiasmì twn 2 × 2 pinˆkwn tìte blèpoume eÔkola ìti apì thn prohgoÔmenh antistoiqÐa metajèsewn . Ed¸ h summetrik  omˆda S3 jewreÐtai epÐ tou sunìlou { α.4. h sqèsh suzugÐac metaxÔ metajèsewn antistoiqeÐ sth gnwst  sqèsh omoiìthtac me−1 taxÔ pinˆkwn. Prˆgmati. β= . .3 pou sqhmatÐzetai apì tic treic diamèsouc tou trig¸nou γ β α Sq ma 4. ìpou α= 1 2 3 4 5 6 7 2 5 3 4 7 6 1 kai β = 1 2 3 4 5 6 7 1 2 4 7 6 3 5 . Oi epìmenec metajèseic na grafoÔn wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn α= γ= 1 2 3 4 5 2 3 1 5 4 1 2 3 4 5 6 4 5 6 1 2 3 . Rβ Rα Rβ = Rγ = −1 Rα Rβ Rα kai Rα S1 Rα = S2 .summetri¸n.2 1. β.3 H omˆda summetrÐac autoÔ tou gewmetrikoÔ sq matoc eÐnai h Ðdia m' aut  tou isopleÔrou trig¸nou A B Γ (giatÐ ?).2. 1 2 3 4 5 1 3 4 5 2 . γ }. Ask seic 4.

. 6. Na brejeÐ σ ∈ S7 tètoia ¸ste σ −1 (1 3 4 5)σ = (3 4 2 6).d. MporeÐte apì aut  thn èkfrash na breÐte to mikrìtero jetikì akèraio m tètoion ¸ste αm ≡ 1 mod m? b) Grˆfontac thn Pα wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo.k. 9. 'Otan grˆfoume mia metˆjesh σ ∈ Sn wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn poia eÐnai h ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste σ = σ −1 ? 13. 7. Omˆdec 5.kÔkloc deÐxte ìti σ k = i. Na brejoÔn oi metajèseic a) στ . DeÐxte ìti an σ(i) = i tìte σ 2 (i) = σ(i). g) στ σ −1 . 4. 10. n). στ ρ. (1 2 3 4)(5 6)(7 8 9) thc S9 eÐnai suzug c h metˆjesh (1 4 5)(2 3)(6 7 8 9)? 12. .274 4. (6 7 8)(8 9)(1 2 3 4). d) τ στ −1 . b) An τ ∈ Sn kai N = e. n − 1. UpologÐste tic metajèseic σ −1 . ètsi ¸ste m. . 8. 3. 'Estw σ ∈ Sn . n) = 1. b) τ σ . Me poiec apì tic metajèseic (1 2 3)(4 5 6)(7 8). ρ−1 τ kai (σρτ )−1 . τ = ( 2 4) ∈ S5 . 'Estw σ = (1 2 3)(2 3 4)(3 4 5)(5 6 7)(6 7 8)(7 8 9) sthn S9 . deÐxte (grˆfontac thn τ wc ginìmeno xènwn kÔklwn) ìti τ N = i. a) An σ ∈ Sn eÐnai ènac k . στ ρ2 . Pìsa stoiqeÐa èqei h klˆsh suzugÐac sthn S7 pou perièqei thn metˆjesh π = (1 2)(3 4 5)? 11. . b) Poia sÔmbola mènoun stajerˆ apì thn σ ? g) Grˆyte thn σ −1 se ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo.p. JewroÔme tic metajèseic σ = ( 2 3). JewroÔme to sÔnolo Zn twn akeraÐwn modulo n kai ènan akèraio α. DeÐxte ìti ta stoiqeÐa (1 3 4 5) kai (3 4 2 6) thc S7 eÐnai suzug . a) DeÐxte ìti o pollaplasiasmìc epÐ α mod n orÐzei mia metˆjesh Pα tou Zn .k.(2. . a) Grˆyte thn σ wc ginìmeno kÔklwn xènwn anˆ dÔo. 4. n ∈ N. 'Estw n > 2. τ = (2 3 4 5 6) kai ρ = (1 4 6 3) thc S6 .(α. deÐxte ìti autoÐ oi kÔkloi katatˆssontai se dÔo kathgorÐec. 'Estw σ = (2 5 3). Gia α = 2 kai n = 9 grˆyte thn antÐstoiqh metˆjesh wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. H mia perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa eÐnai antistrèyima mod n kai h ˆllh kathgorÐa perilambˆnei kÔklouc twn opoÐwn ta shmeÐa den eÐnai antistrèyima mod n.

. n ) ∈ Sn eÐnai oi dunˆmeic thc σ . tìte deÐxte ìti h σ m eÐnai to ginìmeno m n xènwn anˆ dÔo kÔklwn m kouc . 14. DeÐxte ìti ta mìna stoiqeÐa thc Sn pou metatÐjentai me th metˆjesh σ = ( 1 2 .p. 'Estw m.(2. 3. An σ eÐnai ènac n-kÔkloc thc Sn . 17. n − 1. 4. . DeÐxte ìti h G1 eÐnai epÐshc mia omˆda metajèsewn. DeÐxte ìti an n ≥ 3 tìte to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn .k. n) kai M < N . m 15. . 16. n jetikoÐ akèraioi.2. apoteleÐtai mìno apì thn tautotik  metˆjesh i. . . Metajèseic kai Summetrikèc Omˆdec 275 g) An N = e. Upojètoume ìti o m diaireÐ ton n. 'Estw G omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai G1 = { σ ∈ G | σ(1) = 1 }. .4. deÐxte ìti upˆrqei mia metˆjesh τ thc Sn gia thn opoÐa isqÔei τ M = i. . pou èqoun thn idiìthta σ σ = σ σ gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn .

(Γ) kai (∆) kai adiafor¸ntac afenìc gia to eÐdoc twn stoiqeÐwn tou sunìlou (dhlad  an apoteleÐtai apì apeikonÐseic. metˆ ton 190 ai¸na. 2 . kai C twn rht¸n. To Ðdio isqÔei. (B). 'Ena ˆllo shmantikì parˆdeigma.3 Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn H melèth twn omˆdwn summetrÐac kai omˆdwn metajèsewn pou prohg jhke basÐsthke sto gegonìc ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa (apeikonÐseic) σ kai τ aut¸n upˆrqei ènac trìpoc sunduasmoÔ twn (h sÔnjesh apeikonÐsewn) σ τ . Merikˆ apì autˆ eÐnai ta ex c: To sÔnolo Z twn akeraÐwn arijm¸n.). gia ta sÔnola Q. ègine antilhptì ìti gia ìla ta majhmatikˆ sust mata. h melèth touc ja mporoÔse (kat' arq n) na antimetwpisteÐ eniaÐa dÐnontac èmfash mìno stic tèssereic idiìthtec (A). arijmoÔc. (Γ) kai (∆). twn klˆsewn upoloÐpwn mod n. R. (B). ('Otan meletˆme to sÔnolo Z wc proc thn prìsjesh. pragmatik¸n kai migadik¸n arijm¸n antÐstoiqa. To sÔnolo autì onomˆzetai Genik  Grammik  Omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K kai sumbolÐzetai me GLn (K). pÐnakec k. An jewr soume touc n × n antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì èna s¸ma K . Autìc o trìpoc sunduasmoÔ ikanopoieÐ tic tèssereic jemelei¸deic idiìthtec (A). (Γ) kai (∆). tìte to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn ikanopoieÐ tic idiìthtec (A). wc proc thn prìsjesh. Me thn exèlixh twn Majhmatik¸n. EpÐshc sta prohgoÔmena kefˆlaia h prìsjesh pou orÐsjhke sto sÔnolo Zn . eÐnai to ex c. Ektìc apì tic omˆdec summetrÐac kai metajèsewn upˆrqoun kai ˆlla shmantikˆ sÔnola pou ta stoiqeÐa touc sunduˆzontai me tètoio trìpo pou na ikanopoiountai autèc oi tèssereic basikèc idiìthtec.p. (B). Omˆdec 4. pou ja mac apasqol sei kai sta epìmena. 2 Sta prohgoÔmena paradeÐgmata parathroÔme ìti o trìpoc pou sunduˆzontai Mia polÔ sobar  èreuna sqetikˆ me thn proèleush thc ènnoiac thc omˆdac dÐnetai sto biblÐo tou Hans Wussing [32] . Ac shmeiwjeÐ ìti o pr¸toc pou kajièrwse ton ìro omˆda  tan o E. (B). tìte to onomˆzoume prosjetik  omˆda twn akeraÐwn ).276 4. pou eÐnai ìmoia me ta prohgoÔmena.l. ikanopoieÐ tic tèssereic basikèc idiìthtec (A). (blèpe Parˆgrafo 4.) kai afetèrou gia to eÐdoc tou trìpou sunduasmoÔ twn stoiqeÐwn (dhlad  an eÐnai h sÔnjesh apeikonÐsewn   h prìsjesh arijm¸n   o pollaplasiasmìc pinˆkwn k. 'Etsi proèkuye o sugqronoc orismìc thc ènnoiac thc omˆdac pou ofeÐletai ston majhmatikì Arthur Cayley.p.l. Ed¸ o trìpoc sunduasmoÔ x y dÔo akeraÐwn x kai y eÐnai h gnwst  prìsjesh x + y . Galois to 1827 ìtan anakˆluye tic omˆdec metajèsewn mèsw twn opoÐwn apèdeixe thn mh epilusimìthta me rizikˆ twn algebrik¸n exis¸sewn bajmoÔ megalutèrou   Ðsou tou 5.10). (Γ) kai (∆).

ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn idiìthta 1. y ) = x y . 1. 4. ton ìro “ginìmeno”. dhlad  an x eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo miac omˆdac. Gia parˆdeigma. y ∈ G.4. y. ap' autèc twn paradeigmˆtwn.3.1 . y ) = x ◦ y . z ∈ G isqÔei x ◦ ( y ◦ z ) = ( x ◦ y ) ◦ z . ìpwc anafèroume kai sto Parˆrthma 6. h opoÐa ikanopoieÐ thn . Sunep¸c egeÐretai to er¸thma: MporoÔn oi dÔo pr¸tec idiìthtec tou prohgoÔmenou orismoÔ na aplousteujoÔn? dhlad  na antikatastajoÔn apì ˆllec asjenèsterec? H apˆnthsh eÐnai jetik  kai dÐnetai sto epìmeno je¸rhma. onomˆzetai prˆxh epÐ tou G.3. Kˆje tètoia apeikìnish f : G × G −→ G. tìte upˆrqei monadikì y tètoio ¸ste x y = y x = e. SunhjÐzetai gia thn prˆxh na qrhsimopoioÔme ton ìro “pollaplasiasmìc” kai gia to apotèlesma x ◦ y .3. 'Etsi gia thn prosjetik  omˆda twn akeraÐwn to ìnoma thc prˆxhc eÐnai ”prìsjesh” kai o sumbolismìc x + y . 3. Se ìla ta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ìqi mìno upˆrqei èna stoiqeÐo e pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ 4. tìte h omˆda ja lègetai metajetik    Abelian . an A. upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste x ◦ y = y ◦ x = e.1 Orismìc. to opoÐo ja sumbolÐzoume x y (paraleÐpontac to sÔmbolo ◦). Ed¸ ja jèlame na epishmˆnoume ìti se mÐa omˆda genikˆ isqÔei x◦y = y◦x. eÐnai dunatìn gia thn prˆxh na qrhsimopoieÐtai ˆlloc ìroc kai ˆlloc sumbolismìc. An se mÐa omˆda G isqÔei x y = y x gia kˆje x. antÐ na lème ìti èna sÔnolo G eÐnai omˆda wc proc mia prˆxh. Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste gia kˆje x ∈ G na isqÔei x ◦ e = e ◦ x = x. 2. To Ðdio eÐdame ìti isqÔei kai gia ta stoiqeÐa pou anafèrontai sth deÔterh idiìthta. Gia kˆje x ∈ G. Merikèc forèc. gia kˆje x. dhlad  isqÔei h prosetairistik  idiìthta.3. EpÐshc.2. 4. pollèc forèc. an ikanopoioÔntai oi ex c idiìthtec. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 277 ta stoiqeÐa tou en lìgw sunìlou G kajorÐzetai apì mia apeikìnish apì to G×G sto G. 'Ena sÔnolo G lème ìti èqei th dom  miac omˆdac   aplˆ ìti eÐnai mia omˆda wc proc mia prˆxh f : G × G −→ G. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prˆxh f : G × G −→ G. gia thn opoÐa grˆfoume f ( x. B eÐnai dÔo antistrèyimoi pÐnakec tìte genikˆ èqoume A B = B A. Gia kˆje x.2 Je¸rhma. ìtan anaferìmaste se sugkekrimènec omˆdec. allˆ ìti autì eÐnai kai monadikì. ja lème ìti to G eÐnai omˆda. ìtan den upˆrqei kÐndunoc sÔgqushc. y ∈ G. f ( x.

upˆrqei monadikì z ∈ G pou ikanopoieÐ th deÔterh idiìthta tou orismoÔ. ètsi ¸ste x z = y . Tìte lìgw thc 2. gia kˆje x ∈ G. Dhlad  upˆrqei èna monadikì e ∈ G pou ikanopoieÐ thn pr¸th idiìthta tou orismoÔ. 'Estw x ∈ G. upˆrqei z ∈ G tètoio ¸ste x z = e = z x. gia kˆje z ∈ G. 'Ara isqÔei h idiìthta 4α . Me ton Ðdio trìpo apodeiknÔetai h Ôparxh kai h monadikìthta enìc stoiqeÐou e2 thc G tètoiou ¸ste e2 z = z . upojètoume ìti isqÔoun oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ. To sÔnolo G eÐnai omˆda an kai mìno an ikanopoieÐtai h ex c idiìthta. epilèxoume diaforetikì sumbolismì. to monadikì y ∈ G gia to opoÐo isqÔei x y = y x = e onomˆzetai antÐstrofo tou x kai sumbolÐzetai me x−1 . gia kˆje z ∈ G. an z ∈ G. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa x. se eidikèc peript¸seic. Sunep¸c. lìgw thc 4α . 'Estw èna stoiqeÐo e ∈ G gia to opoÐo isqÔei e x = x e = x. Omˆdec prosetairistik  idiìthta. Opìte èqoume ìti z = w. Mˆlista autì eÐnai monadikì. upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z kai w tètoia ¸ste x z = e kai w x = e. apì thn 4β èqoume ìti gia to x kai z upˆrqei monadikì w ∈ G ètsi ¸ste w x = z . Opìte apì th sqèsh z e1 = z gia z = e2 èqoume e2 e1 = e2 kai apì th sqèsh e2 z = z gia z = e1 èqoume e2 e1 = e1 . upˆrqei èna monadikì stoiqeÐo e1 tètoio ¸ste x e1 = x. Sunep¸c to antÐstrofo tou x−1 eÐnai to x. gia kˆje y ∈ G. afoÔ an up rqe kai èna ˆllo s ∈ G tètoio ¸ste x z = x s. y ∈ G upˆrqei èna z . EpÐshc parathroÔme ìti to antÐstrofo stoiqeÐo tou ginomènou x y dÔo stoiqeÐwn thc G eÐnai to y −1 x−1 . 'Ara to sÔnolo G eÐnai omˆda. 4. èqoume x (z y) = (x z ) y = e y = y . afoÔ w (x z) = w e = w kai (w x) z = e z = z . gia kˆje x ∈ G. Apìdeixh. Tìte gia y = x. T¸ra gi' autì to stoiqeÐo e. To monadikì stoiqeÐo e ∈ G me thn idiìthta e x = x e = x. Epomènwc gia x. . Oi idiìthtec 1 kai 2 tou orismoÔ thc omˆdac mporoÔn na aplousteujoÔn akìmh perissìtero. to z = z y . EpÐshc an x ∈ G. lìgw thc 4. H idiìthta 4β apodeikÔetai me ton Ðdio trìpo. y ∈ G upˆrqoun monadikˆ stoiqeÐa z. opìte. w ∈ G tètoia ¸ste 4α x z = y kai 4β w x = y. Upojètoume ìti isqÔei h 4. gia kˆje x ∈ G onomˆzetai oudètero   tautotikì   monadiaÐo stoiqeÐo thc omˆdac kai sto ex c genikˆ ja to sumbolÐzoume me 1 ektìc ean. Gia to stoiqeÐo autì isqÔei z e1 = z . dhlad  (x−1 )−1 = x. Prˆgmati. Dhlad  (x y)−1 = y −1 x−1 . dhlad  x z = z x = e. tìte ja eÐqame z = e z = (z x) z = z (x z) = z (x s) = (z x) s = e s = s. Sunep¸c apì thn prosetairistikìthta èqoume z e1 = (w x) e1 = w (x e1 ) = w x = z . gia kˆje x ∈ G. AntÐstrofa. 'Ara e1 = e2 .278 4. diìti (x y) (y −1 x−1 ) = x (y (y −1 x−1 )) = x (y y −1 x−1 ) = x(e x−1 ) = x x−1 = e.

arkeÐ na deÐxoume thn Ôparxh afenìc enìc “aristeroÔ” oudetèrou stoiqeÐou e ∈ G ( dhlad  e x = x gia kˆje x ∈ G ) kai afetèrou thn Ôparxh enìc “aristeroÔ” antistrìfou x−1 gia kˆje x ∈ G ( dhlad  x−1 x = e ). kai af netai wc ˆskhsh. h opoÐa ikanopoieÐ thn prosetairistik  idiìthta. twn rht¸n. Apìdeixh H apìdeixh eÐnai teqnik . To sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn sun jh prìsjesh arijm¸n den apoteleÐ omˆda afoÔ den upˆrqoun antistrèyima stoiqeÐa. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 279 mèsw miac prˆxhc f : G × G −→ G. 4.4 Parat rhsh. 1') Upˆrqei èna stoiqeÐo e ∈ G tètoio ¸ste e x = x. To pl joc twn stoiqeÐwn miac omˆdac G to sumbolÐzoume me | G | kai to onomˆzoume tˆxh thc G. To prohgoÔmeno Je¸rhma mac lèei ìti an jèloume na elègxoume an èna sÔnolo G. thc QhmeÐac kai ˆllwn episthm¸n. gia kˆje fusikì arijmì . Gia parˆdeigma. twn pragmatik¸n kai twn migadik¸n eÐnai ˆpeirec omˆdec. To Ðdio isqÔei gia to sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n Z me prˆxh ton pollaplasiasmì. gia kˆje x ∈ G. f (( x. Me ˆlla lìgia ston Orismì 4.3. 2') Gia kˆje x ∈ G upˆrqei èna y ∈ G tètoio ¸ste y x = e. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. 4.5 ParadeÐgmata.3. 'Otan h tˆxh thc G eÐnai peperasmènh lème ìti h G eÐnai peperasmènh omˆda. parìmoia me thn prohgoÔmenh.3. en¸ oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn. Epilèxame autèc tic omˆdec pr¸ton diìti h kˆje mÐa apì autèc parousiˆzei endiafèrousec xeqwristèc idiìthtec kai deÔteron diìti autèc sugkatalègontai metaxÔ twn omˆdwn oi opoÐec emfanÐzontai se diˆfora probl mata twn Majhmatik¸n. 'Estw G èna sÔnolo tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai 4. R× = R { 0 } kai C× = C { 0 } apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton .3. thc Fusik c. Entel¸c anˆloga sunhjÐzoume na lème ìti to tetrˆgwno eÐnai ènac rìmboc pou èqei kai tic tèssereic gwnÐec tou orjèc. Sta epìmena paradeÐgmata parajètoume diˆforec sugkekrimènec omˆdec.4. eÐnai ìmˆda.3. 1.1 upˆrqoun perissìterec plhroforÐec gia ton trìpo me ton opoÐo sunduˆzontai ta stoiqeÐa thc G ap' ìti qreiˆzetai. y )) = x y . Ta sÔnola Q× = Q { 0 }. en¸ ja arkoÔse na apait soume na èqei mìno mÐa orj  gwnÐa.3 Je¸rhma. ìpou e eÐnai èna stoiqeÐo pou ikanopoieÐ thn 1'). oi omˆdec Zn kai Sn eÐnai peperasmènec me tˆxeic n kai n! antÐstoiqa. Se diaforetik  perÐptwsh lème ìti h G eÐnai ˆpeirh. To Ðdio eÐnai kai h diedrik  omˆda Dn me tˆxh 2n. To sÔnolo eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec.

Gia parˆdeigma. gia to daktÔlio twn akeraÐwn èqoume GLn (Z) = { A ∈ Mn (Z) me | A | = ±1 } kai gia ton daktÔlio Zm twn akeraÐwn mod m èqoume GLn (Zm ) = { A ∈ Mn (Zm ) | A | ∈ U (Zm ) }. Omˆdec pollaplasiasmì. h exÐswsh b x = 1 èqei lÔsh. afoÔ to b eÐnai antistrèyimo kai sunep¸c H ⊆ U ( Zm ). 8. To sÔnolo ìlwn twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c α β . èstw m = 26. 4. 24 } eÐnai mia tètoia omˆda me oudètero stoiqeÐo to 14. 21 } eÐnai mia pollaplasiastik  omˆda me oudètero stoiqeÐo to 9. Allˆ tìte b ∈ U ( Zm ). ( Autì prokÔptei apì th gnwst  sqèsh A (adj A) = (adj A) A = | A | In . An m = 24. tìte H ∩ U ( Zm ) = ∅   H ⊆ U ( Zm ) . eÐnai dunatìn na upˆrqoun kai ˆlla uposÔnola tou sunìlou R { 0 } pou na apoteloÔn omˆdec wc proc ton pollaplasiasmì tou R.280 4. an èqoume ton daktÔlio Z twn akeraÐwn. Allˆ kai ta sÔnola Q× 0 kai R× 0 twn jetik¸n rht¸n > > kai pragmatik¸n antÐstoiqa apoteloÔn ˆpeirec omˆdec me prˆxh ton pollaplasiasmì. tìte mporoÔme na jewr soume ton daktÔlio Mn (R) twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì ton R. 2. 16. tìte U (Z) = { 1. An o R eÐnai daktÔlioc me monˆda. ìpou adj A eÐnai o prosarthmènoc pÐnakac tou A ). β ∈ R 0 0 me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn den eÐnai omˆda. 10. kaj¸c an ∈ H . 9. 22. −1 }. 15. tìte to sÔnolo U (R) twn antistreyÐmwn stoiqeÐwn ( wc proc ton pollaplasiasmì tou daktulÐou ) apoteleÐ omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì tou daktulÐou kai onomˆzetai pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou. An R eÐnai ènac daktÔlioc me monˆda. tìte gia kˆpoio jetikì akèraio n èqoume an = 1 sthn U ( Zm ). epeid  h H eÐnai omˆda. tìte U (R) = R { 0 } = R× . tìte to H = { 3. an a ∈ H ∩ U ( Zm ). Gia parˆdeigma. tìte ektìc apì thn pollaplasiastik  omˆda U (R). ParadeÐgmatoc qˆrh. Prˆgmati. H omˆda U ( Mn (R)) eÐnai h genik  grammik  omˆda GLn (R). α. 20. 6. Tèloc ac shmeiwjeÐ ìti. 12. en¸ an o R eÐnai èna s¸ma. Diìti gia ènan α β pÐnaka upˆrqoun perissìtera apì èna aristerˆ oudètera. an R = Zm kai H eÐnai èna tètoio uposÔnolo. T¸ra. afoÔ 0 0 . Tìte to uposÔnolo H = { 2. Gia parˆdeigma. An R eÐnai ènac daktÔlioc. en¸ h tˆxh thc GLn (Zm ) eÐnai peperasmènh (giatÐ?). gia kˆje b ∈ H . 18. an R eÐnai enac daktÔlioc me monˆda. ènac pÐnakac A an kei sthn GLn (R) an kai mìno an h orÐzousa | A | tou A an kei sthn omˆda U (R). An epiplèon o R eÐnai metajetikìc. to monadiaÐo stoiqeÐo 1 thc U ( Zm ) an kei sthn H . 14. tìte o R wc proc thn prìsjesh eÐnai Abelian  omˆda. Profan¸c h tˆxh thc GLn (Z) eÐnai ˆpeirh (giatÐ?).

B ∈ jewroÔme to shmeÐo A ∗ B = Γ. apì ta diagrˆmmata tou Venn. To antÐstrofo enìc uposunìlou A tou X eÐnai to Ðdio to A. 'Estw to sÔnolo twn shmeÐwn enìc epipèdou kai O èna stajerì shmeÐo tou. ètsi ¸ste to O A Γ B na eÐnai èna parallhlìgrammo ( dhlad  na isqÔei −→ − −→ − −→ − O Γ = O A + O B . Epiplèon = . Gia kˆje A.4. allˆ den upˆrqei dexiì oudètero stoiqeÐo. (Genikˆ kˆje dianusmatikìc q¸roc V epÐ enìc s¸matoc me prˆxh thn prìsjesh eÐnai mÐa Abelian  omˆda). afoÔ A A = ∅. An antÐ thc prˆxhc ∗ jewr soume thn prˆxh . EÔkola mporoÔme na diapist¸soume. To kenì sÔnolo ∅ eÐnai to tautotikì stoiqeÐo wc proc aut  thn prˆxh. B ∈ P(X) jewroÔme thn prˆxh A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B) (th legìmenh summetrik  diaforˆ tou A kai B ). To sÔnolo me prˆxh thn ∗ eÐnai omˆda. èqoume parathroÔme ìti α β 1 x 0 0 0 0 281 1 x 0 0 α αx 0 0 α β 0 0 = α β 0 0 . . EpÐshc ed¸ parathroÔme ìti upˆrqei monadikì aristerì oudètero stoiqeÐo (to shmeÐo O). ìpou to shmeÐo A B = Γ orÐzetai na eÐnai to shmeÐo tou ètsi ¸ste to O A B Γ na eÐnai parallhlìgrammo. ìti isqÔei h prosetairistik  idiìthta A (B Γ) = (A B) Γ. tìte to den eÐnai omˆda. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn gia kˆje x ∈ R. To me thn prˆxh ∗ ousiastikˆ eÐnai o dianusmatikìc q¸roc R2 kai h prˆxh ∗ eÐnai h prìsjesh dianusmˆtwn. afou eÔkola diapist¸noume ìti h prˆxh den eÐnai prosetairistik . (Upˆrqoun dexiˆ oudètera?) 3. Gia kˆje dÔo shmeÐa A.3. 4. 'Estw P(X) to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn enìc sunìlou X (dhlad  to dunamosÔnolo tou X ).

H qarakthristik  sunˆrthsh enìc uposunìlou A tou X orÐzetai na eÐnai h sunˆrthsh XA : X −→ Z2 me XA (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai XA (x) = 1 mod 2 / an x ∈ A. Genikˆ. 'Ena ˆllo parˆdeigma grammik c omˆdac eÐnai h legìmenh orjog¸nia omˆda. wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai omˆda (Parat rhsh 4. Ac jewr soume t¸ra antÐ tou sunìlou P(X) to sÔnolo X (X) twn qarakthristik¸n sunart sewn twn uposunìlwn tou X . ìpwc eÐdame sto Parˆdeigma 1. èna uposÔnolì thc H to opoÐo eÐnai kleistì wc proc ton pollaplasiasmì. 'Ena shmantikì parˆdeigma miac tètoiac omˆdac eÐnai h legìmenh eidik  grammik  omˆda bajmoÔ n epÐ tou s¸matoc K .282 4. tìte XA (x) + XB (x) = 1 mod 2 an x ∈ A B = (A B) ∪ (B A) = (A ∪ B) (A ∩ B). B ∈ H den eÐnai kat anˆgkh omˆda wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. (Shmei¸noume ìti thn omˆda O2 (R) thn èqoume  dh sunant sei sthn 1η . dhlad  isqÔei A B ∈ H gia kˆje A. tìte h tˆxh thc omˆdac X (X) eÐnai 2|X| =| P(X) | (giatÐ?). ParathroÔme ìti an A.5). σ2 ∈ G. en¸ to antÐstrofì thc XA eÐnai h Ðdia h XA . B ∈ P(X). EÔkola blèpoume ìti to oudètero stoiqeÐo eÐnai h qarakthristik  sunˆrthsh tou kenoÔ sunìlou X∅ . pou apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec me stoiqeÐa apì to K pou èqoun orÐzousa Ðsh me 1.2. arkeÐ to ginìmeno σ1 σ2 ∈ G. Omˆdec Sunep¸c to P(X) eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. 5. Paradeigmatoc qˆrh to uposÔnolo thc GLn (Q) pou apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc den eÐnai omˆda. wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn. thn opoÐa sumbolÐzoume me SLn (K). ja to onomˆzoume grammik  omˆda epÐ tou s¸matoc K . Sunep¸c XA (x) + XB (x) = 0 an x ∈ A B . tìte to sÔnolo autì eÐnai mÐa omˆda. 'Eqoume  dh dei ìti mia omˆda metajèsewn G bajmoÔ n. afoÔ XA + XA = X∅ . An ìmwc pˆroume to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì touc pÐnakec me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai orÐzousa Ðsh me ±1. autì eÐnai h omˆda GLn (Z). Autì deÐqnei ìti an sto sÔnolo twn qarakthristik¸n sunart sewn orÐsoume mÐa prìsjesh XA ⊕ XB = XA B . pou sumbolÐzetai me On (K) kai apoteleÐtai ap' ìlouc touc n × n pÐnakec A me stoiqeÐa apì to K pou ikanopoioÔn th sqèsh A−1 = AT . EpÐshc XA (x) + XB (x) = 0 mod 2 an x ∈ A kai x ∈ B   x ∈ A kai / / x ∈ B . An ìmwc jewr soume th genik  grammik  omˆda GLn (K) epÐ enìc s¸matoc K . 'Etsi blèpoume ìti gia na eÐnai èna mh kenì uposÔnolo G thc Sn omˆda wc proc th sÔnjesh metajèsewn. an èna uposÔnolo H thc GLn (K) eÐnai omˆda. Dhlad  èqoume / XA B (x) = XA (x) + XB (x). tìte. An to sÔnolo X eÐnai peperasmèno. gia kˆje σ1 .

a. 7. B Γ = A. ±Γ } wc proc ton pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda. | v | < c. 6. epeid  h orÐzousa tou parapˆnw pÐnaka eÐnai Ðsh me | a |2 + | b |2 . ParathroÔme ìti L(0) = q 1 2 1− u2 c 1 0 0 1 kai L(v)−1 = u+v v 1+ u2 c 1 v c2 v 1 . tìte 1 0 i 0 0 1 0 i h = a1 + a2 + b1 + b2 kai 0 1 0 −i −1 0 i 0 ˆra to sÔnolo { I . ±B. A = i 0 0 −i . tìte h−1 = |h| ¯ ∈ H . An jewr soume wc prˆxh thn prìsjesh pinˆkwn. A Γ = −B . Γ = 0 i i 0 eÐnai mia bˆsh tou H wc proc to s¸ma twn pragmatik¸n arijm¸n.3. A B = Γ. an h = 0. Sunep¸c to b a sÔnolo H { 0 } me prˆxh twn pollaplasiasmì pinˆkwn eÐnai omˆda pou den eÐnai Abelian . Epiplèon. Γ B = −A. JewroÔme to sÔnolo twn 2 × 2 pinˆkwn thc morf c 1 −v L(v) = q 1 u2 . o mìnoc mh antistrèyimoc pÐnakac aut c a1 b1 thc morf c eÐnai o mhdenikìc pÐnakac. . Epiplèon isqÔei L(u) L(v) = L(w) ìpou w = . Epiplèon. A . tìte h1 h2 = ∈ ¯ a2 ¯ −b2 ¯ −a1 b2 + b1 a2 a1 a2 − b1 b2 ¯ a −b ¯ 1 H . v ∈ R. 'Estw H to sÔnolo twn pinˆkwn thc morf c h = 283 a b . eÐnai ìpwc lème ènac daktÔlioc me diaÐresh   èna mh metajetikì s¸ma.4. ParathroÔme ìti. b ∈ −¯ a b ¯ C. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn parˆgrafo ). ìpou c eÐnai mÐ− cv2 1 1− 2 c a jetik  stajerˆ. tìte to H eÐnai mia Abelian  omˆda. Γ A = B kai B A = −Γ. B . ±A. EpÐshc an h1 = kai ¯ ¯ −b1 a1 ¯ a1 a2 − b1 b2 a1 b2 + b1 a2 ¯ a2 b2 h2 = . h legìmenh omˆda twn quaternions. Γ }. ìpou I = 1 0 0 1 . B = 0 1 −1 0 . ParathroÔme ìti: A2 = B 2 = Γ2 = −I. to sÔnolo Q8 = { ±I. An a = a1 + a2 i kai b = b1 + b2 i. Dhlad  to H èqei ìlec tic idiìthtec enìc s¸matoc ektìc thn idiìthta thc antimetajetikìthtac wc proc ton pollaplasiasmì. O daktÔlioc H mporeÐ na jewrhjeÐ wc ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n.

. zν = e m i . H omˆda aut  lègetai omˆda tou Lorenz kai paizei shmantikì rìlo sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac. ν ∈ N exantloÔn ìla ta peperasmèna uposÔnola thc pollaplasiastik c omˆdac C× pou eÐnai pollaplasiastikˆ kleistˆ. tìte kˆje stoiqeÐo thc Eν eÐnai thc morf c (e ν i )s . Sthn Eidik  JewrÐa thc Sqetikìthtac h taqÔthta tou kinhtoÔ wc proc to au+v kÐnhto sÔsthma ( O X ) eÐnai h w = 1+ u v . dhlad  eÐnai oi rÐzec ν − 1. Sunep¸c upˆrqoun φ(ν) prwtarqikèc rÐzec thc monˆdac (ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler). 'Ena tètoio stoiqeÐo thc Eν lègetai prwtarqik  ν−osth rÐza thc monˆdac. èstw to n1 . . . . . dhlad  tic migadikèc rÐzec tou poluwnÔmou xν − 1. Lambˆnontac to m = e. gia kˆpoio s = 0. z2 = e m i .284 4. Prˆgmati. afoÔ e ν i · e ν i = e ν i . (Blèpe sqetikˆ to biblÐo Classical Mechanics tou H. . . ν −1 (giatÐ ?). eÔkola blèpoume ìti to mikrìtero apì ta ni .k. . ν − 1. Gewmetrikˆ mporoÔme na parast soume tic ν− ostèc rÐzec tou x thc monˆdac me ta shmeÐa zi . O tÔpoc u+v w = 1+ u v eÐnai “o nìmoc prìsjeshc twn taqÔt twn” tou Einstein kai h fusik  shmasÐa tou eÐnai h ex c: JewroÔme ton ˆxona twn x me arq  O san stajerì sÔsthma anaforˆc ki ènan ˆllo ˆxona x me arq  O na olisjaÐnei epÐ tou pr¸tou me stajerˆ taqÔthta u. . . ν pˆnw se èna kÔklo aktÐnac 1 ètsi ¸ste dÔo diadoqikˆ shmeÐa na brÐskontai se apìstash katˆ gwnÐa 2πn1 2πn2 2πnν 2πk1 i 2πk2 i 2πkν 2πk1 2πk2 2πk3 c2 . H omˆda tou Lorenz eÐnai h c2 “omˆda summetri¸n” tou kìsmou thc Eidik c JewrÐac thc Sqetikìthtac. ( m1 . . . 'Ena kinhtì M èqei taqÔthta v wc proc to kinoÔmeno sÔsthma anaforˆc ( O X ). an S eÐnai èna tètoio sÔnolo kai z èna stoiqeÐo tou. . i = 1. . . kaj¸c epÐ2πk shc e0 = 1 ∈ Eν kai e− ν i ∈ Eν . Goldstein [10]). . . . tìte eÔkola blèpoume ìti upˆrqei k ∈ Z me z k = 1. dhlad  h omˆda twn metasqhmatism¸n pou diathroÔn touc nìmouc thc ìtan metabaÐnoume apì èna sÔsthma suntetagmènwn se èna ˆllo. . 'Estw e m1 . Omˆdec Sunep¸c to sÔnolo autì me prˆxh ton pollaplasiasmì twn pinˆkwn eÐnai mia ˆpeirh Abelian  omˆda. mν ) ta stoiqeÐa tou S èqoun th morf  z1 = e m i . . . . z1 = 1. Autˆ ta uposÔnola Eν . EÐnai gnwstì ìti autèc eÐnai thc 2πk morf c e ν i . 8. .p. k = 0. diaireÐ ta upìloipa ni . JewroÔme to sÔnolo Eν twn ν−ost¸n riz¸n thc monˆdac. Epeid  to ginìmeno dÔo stoiqeÐwn tou S eÐnai kai autì stoiqeÐo tou S . . Dhlad  to S apoteleÐtai apì ν diakekrimènec rÐzec thc monˆdac. 'Ara èqoume 2 ν ìti ta ν stoiqeÐa tou S eÐnai ta z1 . e mν i ta stoiqeÐa tou S . . ìpou k3 ≡ (k1 + k2 ) (mod ν). . z1 . . EÐnai eÔkolo na doÔme ìti to sÔnolo Eν eÐnai mia omˆda tˆxhc ν wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. . ParathroÔme ìti an o k eÐnai pr¸toc 2πk proc ton ν . e m2 .

4. . . . 'Estw G mÐa omˆda. mia omˆda kai onomˆzetai eujÔ ginìmeno twn G1 . Gn . . profan¸c. 'Estw G1 . Sta prohgoÔmena paradeÐgmata omˆdwn eÐdame ìti ikanopoioÔntai idiìthtec anˆlogec me basikèc idiìthtec twn akeraÐwn arijm¸n.3. G2 . z1 3 2 zi+1 zν zθ θ i EpÐshc. G2 . Ja doÔme ìti autèc isqÔoun genikˆ se kˆje omˆda. tìte 1. h ènwsh eÐnai omˆdec. . . a c = b c ⇐⇒ a = b kai 2. . 'Estw p ènac pr¸toc arijmìc. . c a = c b ⇐⇒ a = b. 4. gn ) ∗ ( r1 . . ìpwc prokÔptei apì thn gewmetrik  ν parˆstash twn migadik¸n arijm¸n. r2 . c ∈ G. gn ∗n rn ) eÐnai. b. 10. Gn omˆdec me antÐstoiqec prˆxeic ∗1 . . g2 ∗2 r2 . . .3. . kaj¸c kai to sÔnolo { z ∈ C | | z | = 1 } 9. . . to opoÐo me prˆxh ( g1 . . . rn ) = ( g1 ∗1 r1 . JewroÔme to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gn . . .6 Je¸rhma. . . ∗n . ∗2 . Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn 285 θ = 2πk (blèpe to epìmeno sq ma). i ≥ 0 } me prˆxh thn prìsjesh rht¸n arijm¸n β eÐnai Abelianèc omˆdec. Mia pr¸th idiìthta eÐnai aut  thc diagraf c. . . g2 . An a. Ta sÔnola Qp = { α ∈ Q | p β } kai β Qp = { α ∈ Q | β = pi . . . ∞ ν =1 Eν .

g gn eÐnai ìla ta stoiqeÐa tou G. tou opoÐou ta stoiqeÐa sunduˆzontai me mÐa prosetairistik  prˆxh. . tìte ta stoiqeÐa g g1 . prokÔptei a = b. Omˆdec Apìdeixh. Sunep¸c èqei nìhma na sumbolÐsoume to a((bc)d) me abcd. 'Omoia h exÐswsh x g = h èqei monadik  lÔsh sto G. .286 4. allˆ to N den eÐnai omˆda. tìte h prosetairistikìthta isqÔei. to G me thn en lìgw prˆxh eÐnai omˆda. c. Autì shmaÐnei ìti h exÐswsh g x = h èqei monadik  lÔsh gia kˆje g. g2 . . . c ∈ G èqoume sumbolÐsei to ginìmeno a(bc) me abc pou lìgw thc prosetairistikìthtac isoÔtai me (ab)c. Gia na  tan omˆda. EpÐshc an jewr soume to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me orÐzousa diˆforh tou mhdenìc kai stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 2. lìgw thc prosetairistik c idiìthtac. Allˆ to sÔnolo autì den eÐnai omˆda. sÔmfwna me to Je¸rhma 4. Tìte to G mazÐ me mÐa prosetairistik  prˆxh epÐ twn stoiqeÐwn tou eÐnai omˆda an kai mìno an isqÔoun oi idiìthtec (1) kai (2) tou Jewr matoc 4. Upojètoume ìti isqÔoun oi (1) kai (2). Prˆgmati. Pollaplasiˆzontac thn a c = b c apì ta dexiˆ me c−1 (antÐstoiqa thn c a = c b apì ta aristerˆ).6.5 (1). . . an ∈ G orÐzoume to ginìmeno a1 a2 · · · an me ton ex c epagwgikì trìpo: gia n = 0 autì . Genikìtera. An g eÐnai èna tuqaÐo stoiqeÐo tou G. isqÔoun oi (1) kai (2). d ∈ G èqoume a((bc)d) = a(b(cd)) = (ab)(cd) = a(bc)d = ((ab)c)d. g g2 . .3. b. Gia parˆdeigma. Dhlad  ìpou kai na bˆloume tic parenjèseic sto ginìmeno tessˆrwn stoiqeÐwn paÐrnoume to Ðdio stoiqeÐo. To antÐstrofo tou prohgoÔmenou Jewr matoc den isqÔei genikˆ. 'Ara.7 Prìtash. afoÔ isqÔei h ex c 4. . isqÔoun oi (1) kai (2). 'Estw G = { g1 . Gia peperasmèna sÔnola tètoia paradeÐgmata den eÐnai dunatìn na upˆrqoun. ja èprepe na perioristoÔme stouc pÐnakec me orizousa ±1. . . h ∈ G. n. tìte to G me thn prˆxh aut  den eÐnai anagkastikˆ omˆda. .3. Gia trÐa stoiqeÐa a. b. Dunˆmeic 'Estw t¸ra G mia omˆda. . a2 . sto sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n N me prˆxh thn prìsjesh pou eÐnai prosetairistik . gia n stoiqeÐa a1 . gi = gj .3. an g gi = g gj tìte. Ta dÔo prohgoÔmena paradeÐgmata gia ta opoÐa den isqÔei to antÐstrofo tou Jewr matoc anafèrontai se ˆpeira sÔnola. ìpwc epÐshc kai oi idiìthtec (1) kai (2). Apìdeixh. Dhlad  an se èna sÔnolo G. lìgw thc (2). ìpwc èqoume dei sto Parˆdeigma 4. afoÔ o antÐstrofoc enìc tètoiou pÐnaka eÐnai ènac pÐnakac pou ta stoiqeÐa tou den eÐnai. .3. 'Estw G èna peperasmèno sÔnolo. . To antÐstrofo eÐnai profanèc. . Sunep¸c kˆje h ∈ G mporeÐ na grafeÐ sth morf  h = g gi gia kˆpoio i = 1. kat anˆgkh akèraioi arijmoÐ.2 . T¸ra gia tèssera stoiqeÐa a. . gn }.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

287

eÐnai to oudètero stoiqeÐo e kai jewr¸ntac ìti èqoume orÐsei gia kˆje m < n to ginìmeno a1 a2 · · · am , orÐzoume to a1 a2 · · · an = (a1 a2 · · · an−1 )an . MporeÐ na deiqjeÐ ìti to ginìmeno autì eÐnai Ðdio me me to ginìmeno b1 b2 · · · bk , ìpou b1 = a1 · · · as1 −1 , b2 = as1 · · · as2 −1 , . . . , bk = ask · · · an , ìpou 1 ≤ s1 ≤ s2 ≤ · · · ≤ sk ≤ n (blèpe Parˆrthma 6.2). An h G eÐnai Abelian  omˆda tìte profan¸c isqÔei a1 a2 · · · an = aσ(1) aσ(2) · · · aσ(n) gia kˆje metˆjesh σ twn 1, 2, . . . , n. 'Eqontac orÐsei epagwgikˆ to ginìmeno a1 a2 · · · an , sthn perÐptwsh pou ìla ta ai eÐnai Ðsa proc èna stoiqeÐo a ∈ G, tìte to ginìmeno autì sumbolÐzetai me an kai lègetai n-ost  dÔnamh tou a (an h prˆxh eÐnai h prìsjesh, tìte autì to stoiqeÐo sumbolÐzetai me n a kai lègetai n-ostì pollaplˆsio tou a). 'Etsi èqoume

a0 = e, a1 = a, am+n = am an , am n = (am )n
gia kˆje m, n ∈ N. (Qrhsimopoi¸ntac ton prosjetikì sumbolismì, oi prohgoÔmenec sqèseic grˆfontai wc ex c, 0 a = 0, 1 a = a, (m + n) a = m a + n a, (m n) a = n (m a).) An n eÐnai ènac arnhtikìc akèraioc, orÐzoume an na eÐnai to antÐstrofo stoiqeÐo tou a−n . Oi parapˆnw idiìthtec twn dunˆmewn isqÔoun kai gia arnhtikoÔc ekjètec: ta ex c:

4.3.8 Prìtash. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac kai m, n ∈ Z. Tìte isqÔoun
1. am an = am+n = an am . 2. (am )n = am n . 3. a−n = (a−1 )n = (an )−1 , (sunep¸c o antÐstrofoc tou an eÐnai o a−n ). Apìdeixh. H apìdeixh af netai san ˆskhsh.

Ac jewr soume t¸ra thn perÐptwsh pou gia èna stoiqeÐo a miac omˆdac G h n−ost  dÔnamh tou a eÐnai to tautotikì stoiqeÐo e (dhlad  an = e) gia kˆpoion n ∈ Z { 0 }. An n < 0, tìte kai a−n = e, afoÔ e = a0 = an−n = an a−n = e a−n = a−n . Sunep¸c, mporoÔme na upojèsoume ìti o n eÐnai fusikìc arijmìc. Me bˆsh to AxÐwma tou ElaqÐstou, mporoÔme epÐshc na jewr soume ìti o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc ètsi ¸ste an = e. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma èqoume ak n = an k = (an )k = e gia kˆje k ∈ Z, dhlad  h dÔnamh tou a se kˆje akèraio pollaplˆsio tou n isoÔtai me e. Autèc oi dunˆmeic tou a eÐnai oi mìnec pou isoÔntai me e. Prˆgmati, an am = e, tìte diair¸ntac ton m me ton n eqoume m = n k + u, 0 ≤ u < n, opìte

288

4. Omˆdec

e = am = ank+u = ank au = au , sunep¸c u = 0 afoÔ o n eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me thn idiìthta an = e. O Ðdioc isqurismìc deÐqnei ìti oi dunˆmeic a0 = e, a1 = a, a2 , . . . , an−1 eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc kai an am = e, gia kˆpoion m ∈ Z, tìte m ≡ i mod n, ìpou i ∈ { 0, 1, . . . , n − 1 }. Me ˆlla lìgia oi dunˆmeic tou a parousiˆzoun mia periodikìthta me perÐodo n. ParathroÔme de ìti to stoiqeÐo a−1 tou a eÐnai to an−1 tou opoÐou oi dunˆmeic èqoun thn Ðdia periodikìthta me aut  tou a. 'Eqoume  dh dei ìti an h omˆda G eÐnai h summetrik  omˆda Sn   h prosjetik  omˆda Zn   h pollaplasiastik  omˆda U (Zn ) tou daktulÐou Zn , tìte ìla ta stoiqeÐa touc parousiˆzoun periodikìthta, dhlad  ìti ikanopoioÔn thn idiìthta am = e, gia kˆpoio m jetikì akèraio (pou exartˆtai apì to a). Autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda G, afoÔ oi dunˆmeic ak , k = 1, 2, . . . , enìc stoiqeÐou a thc G den mporeÐ na eÐnai ìlec anˆ dÔo diaforetikèc, diìti tìte h G ja perieÐqe ˆpeira stoiqeÐa. Sunep¸c gia kˆpoio s kai kˆpoio r ja prèpei as = ar , dhlad  as−r = e me s − r = 0. An h omˆda G  tan h prosjetik  omˆda Z twn akeraÐwn pou eÐnai ˆpeirh, tìte gia kanèna stoiqeÐo z = 0 den upˆrqei jetikìc akèraioc n tètoioc ¸ste n z = 0. Apì thn ˆllh pleurˆ, h omˆda ∞ 1 Eν ν= tou ParadeÐgmatoc 4.3.5 (8) eÐnai ˆpeirh, allˆ gia kˆje stoiqeÐo thc a upˆrqei n > 0 tètoio ¸ste an = 1. EpÐshc sthn ˆpeirh omˆda GL2 ( Q ) gia ton pÐnaka n 1 1 1 1 1 n 1 0 èqoume = , en¸ gia ton pÐnaka 0 1 0 1 0 1 0 −1
èqoume

1 0 0 −1

2

=

1 0 0 1

.

4.3.9 Orismìc. 'Estw a èna stoiqeÐo miac omˆdac G. An upˆrqei jetikìc akèraioc m gia ton opoÐo am = e, tìte o mikrìteroc fusikìc n gia ton opoÐo isqÔei an = e onomˆzetai tˆxh tou a. An den upˆrqei jetikìc akèraioc m ètsi ¸ste am = e, tìte lème ìti to stoiqeÐo èqei ˆpeirh tˆxh. 4.3.10 Parathr seic.
1. To mìno stoiqeÐo miac omˆdac pou èqei tˆxh 1 eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc. 'Opwc eÐdame h tˆxh tou antistrìfou enìc stoiqeÐou miac omˆdac eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou stoiqeÐou. 2. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte h tˆxh tou aba−1 eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou b. Autì prokÔptei apì thn isìthta (aba−1 )m = (aba−1 ) · (aba−1 ) · · · (aba−1 ) = abm a−1 gia kˆje m > 0.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

289

3. An a kai b eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac tìte ta stoiqeÐa ab kai ba èqoun thn Ðdia tˆxh. Prˆgmati, afoÔ ab = a(ba)a−1 , autì prokÔptei apì thn prohgoÔmenh parat rhsh. 4. MporoÔme na èqoume dÔo stoiqeÐa peperasmènhc tˆxhc mèsa se mÐa ˆpeirh omˆda kai to ginìmenì touc na èqei ˆpeirh tˆxh. 'Etsi, ta stoiqeÐa 1 0 1 1 kai thc GL2 (Z) èqoun kai ta dÔo tˆxh 2, allˆ 0 −1 0 −1 0 −1 to ginìmenì touc èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc to stoiqeÐo èqei 1 0 0 1 tˆxh 4 kai to stoiqeÐo èqei tˆxh 3, allˆ to ginìmenì touc −1 −1 èqei ˆpeirh tˆxh. EpÐshc mporeÐ na isqÔei kai to antÐstrofo, dhlad  na èqoume dÔo stoiqeÐa ˆpeirhc tˆxhc, allˆ to ginìmenì touc na èqei pepera1 1 −1 −1 smènh tˆxh. ParadeÐgmatoc qˆrh, oi pÐnakec kai 0 1 0 −1 èqoun aut  thn idiìthta (giatÐ?). 5. To pl joc twn stoiqeÐwn a miac peperasmènhc omˆdac G pou èqoun tˆxh k = 1, 2 eÐnai ˆrtioc arijmìc. Prˆgmati, an to a èqei tˆxh k , tìte a = a−1 an kai mìno an k = 1, 2. Sunep¸c an k = 1, 2, tìte ta a kai a−1 èqoun tˆxh k kai a = a−1 . Perissìterec idiìthtec gia tic tˆxeic twn stoiqeÐwn miac omˆdac ja anaferjoÔn sthn parˆgrafo 4.6. Ed¸ ja deÐxoume mìno thn ex c.

4.3.11 Prìtash.

'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac, tou opoÐou h tˆxh eÐnai n. Tìte isqÔoun ta ex c. 1. g k = 1 an kai mìno an n | k . 2. H tˆxh miac dÔnamhc g m tou G eÐnai Ðsh me
n d,

ìpou d = µ.κ.δ. ( n, m ).

Apìdeixh. 1. Profan¸c an k = λ n, tìte g k = g λ n = ( g n )λ = 1. AntÐstrofa, èstw g k = 1. Apì th diaÐresh tou k me to n èqoume k = n t+u me 0 ≤ u < n, opìte 1 = g k = g n t g u = g u kai epomènwc u = 0, apì ton orismì tou n. 2. H tˆxh tou g m , èstw s, eÐnai peperasmènh (giatÐ ?), dhlad  ( g m )s = 1 me s na eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc me aut  thn idiìthta. Allˆ g ms = 1 isqÔei an kai mìno an n | ms. Ara to prìblhma anˆgetai sthn eÔresh tou

290

4. Omˆdec

mikrotèrou jetikoÔ akeraÐou s gia ton opoÐo isqÔei n | ms. Me ˆlla lìgia anazhtoÔme ton mikrìtero jetikì akèraio s gia ton opoÐo o rhtìc arijmìc ms na n eÐnai akèraioc. Allˆ, an d = µ.κ.δ. ( n, m ), tìte ms = dn . Epeid  oi akèraioi n d m kai n eÐnai pr¸toi metaxÔ touc, gia na eÐnai to klˆsma autì akèraioc prèpei d d o n na diaireÐ ton s. O mikrìteroc jetikìc s pou diaireÐtai me ton n eÐnai o d d Ðdioc o n . d
m

s

4.3.12 Pìrisma. 'Estw g èna stoiqeÐo miac omˆdac tou opoÐou h tˆxh eÐnai n.
Tìte mÐa dÔnamh g m tou g èqei tˆxh n an kai mìno an µ.κ.δ. ( n, m ) = 1. Apì to prohgoÔmeno Pìrisma èpetai ìti sthn Zm upˆrqoun ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa me tˆxh m, ìpou, wc gnwstìn, ϕ(m) eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

Ask seic 4.3
1. 'Estw G to sÔnolo twn diatetagmènwn triˆdwn thc morf c ( k1 , k2 , 1 )   ( k1 , k2 , −1 ), ìpou k1 , k2 ∈ Z. Sto G orÐzoume mia prˆxh jètontac ( k1 , k2 , ε ) ∗ ( m1 , m2 , ε ) = ( k1 + m1 , k2 + m2 , εε ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ∗ eÐnai omˆda. 2. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn pragmatik¸n arijm¸n, ektìc tou 0 kai tou 1, kai G to sÔnolo twn ex c apeikonÐsewn tou X : ϑ1 (x) = x, ϑ2 (x) = x x−1 1 1 x , ϑ3 (x) = 1 − x, ϑ4 (x) = x−1 , ϑ5 (x) = x , ϑ6 (x) = 1−x . DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda, wc proc th sÔnjesh apeikonÐsewn. 3. Sto sÔnolo twn akeraÐwn orÐzoume mia prˆxh wc ex c n ∗ m = n + m, an o n eÐnai ˆrtioc kai n ∗ m = n − m, an o n eÐnai perittìc. DeÐxte ìti to sÔnolo twn akeraÐwn me thn prˆxh aut  eÐnai omˆda. 4. 'Estw G = { (a, b) ∈ R2 , ìpou a = 0 }. Sto G orÐzoume mÐa prˆxh wc ex c: (a1 , b1 ) ◦ (a2 , b2 ) = (a1 a2 , a1 b2 + b1 ). DeÐxte ìti sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 5. OrÐzoume mia prˆxh sto G = Z3 , wc ex c: (x1 , x2 , x3 ) ◦ (y1 , y2 , y3 ) = (x1 + y1 , x2 + y2 , x3 + y3 + x2 y1 ). DeÐxte ìti to sÔnolo G me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda. 6. DÐnetai to sÔnolo G =

¯ a 1 ¯ | ¯ ¯ a, ¯ ∈ Zm , (b, m) = 1 . 0, 1, ¯ b ¯ ¯ 0 b DeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. EpÐshc deÐxte ìti | G | = m · ϕ(m), ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

4.3. Orismìc kai Basikèc Idiìthtec Omˆdwn

291

7. 'Estw G to sÔnolo twn n×n pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc, oi opoÐoi eÐnai tautìqrona summetrikoÐ kai orjog¸nioi. ApodeÐxte ìti to sÔnolo G eÐnai mia ˆpeirh omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì pinˆkwn. 8. 'Estw X èna sÔnolo me mia prˆxh ∗ wc proc thn opoÐa isqÔei h sqèsh x ∗ ( y ∗ z ) = (x ∗ z ) ∗ y , gai ìla ta stoiqeÐa x, y, z ∈ X . DeÐxte ìti h prˆxh aut  eÐnai metajetik  kai prosetairistik . EÐnai to sÔnolo X anagkastikˆ omˆda wc proc aut  thn prˆxh ? 9. 'Estw X èna sÔnolo me mÐa prˆxh ∗, h opoÐa eÐnai prosetairistik  kai epiplèon gia kˆje a ∈ X upˆrqei monadikì a ∈ X ètsi ¸ste a ∗ a ∗ a = a. ¯ ¯ DeÐxte ìti to sÔnolo X eÐnai omˆda wc proc aut  thn prˆxh. 10. 'Estw G Abelian  omˆda kai x, y ∈ G tètoia ¸ste xn = y n , ìpou n jetikìc akèraioc. DeÐxte ìti y = x · w, ìpou w ∈ G èqei tˆxh pou diaireÐ to n. 11. Upojètoume ìti gia ta stoiqeÐa x, u, v miac omˆdac G isqÔoun oi sqèseic: x = u · v = v · u kai up = 1, v q = 1, ìpou p, q eÐnai jetikoÐ akèraioi sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun sqetikˆ pr¸toi akèraioi arijmoÐ n, m ètsi ¸ste u = xn kai v = xm . 12. 'Estw ìti to stoiqeÐo x miac omˆdac G èqei tˆxh n m, ìpou oi n kai m eÐnai sqetikˆ pr¸toi. DeÐxte ìti upˆrqoun u kai v stoiqeÐa thc G me x = u v = v u kai un = v m = 1. MporeÐte na genikeÔsete, an h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai n = pλ1 pλ2 · · · pλk , ìpou p1 , . . . , pk eÐnai 1 2 k diakekrimènoi pr¸toi ? 13. Upojètoume ìti ta tèssera stoiqeÐa a1 , a2 , b1 , b2 miac omˆdac G ikanopoioÔn tic sqèseic a1 b1 = b1 a1 = a2 b2 = b2 a2 kai an = an = bm = 1 2 1 bm = 1, ìpou n, m eÐnai sqetikˆ pr¸toi akèraioi. DeÐxte ìti a1 = a2 2 kai b1 = b2 . 14. DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn akeraÐwn modulo m gia m = 2k , k ≥ 2 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. Genikìtera, apodeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda tˆxhc 2m , m ≥ 1 èqei perittì pl joc stoiqeÐa tˆxhc 2. 15. 'Estw G mia omˆda kai g èna stoiqeÐo thc me tˆxh m ≥ 3. DeÐxte ìti upˆrqoun toulˆqiston ϕ(m) to pl joc stoiqeÐa thc G me tˆxh m, ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler.

292

4. Omˆdec

16. α ) 'Estw p pr¸toc arijmìc. DeÐxte ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc pollaplasiastik c omˆdac U (Zp2 ) diaireÐ to p(p − 1). Upìdeixh: Efarmìste to Je¸rhma tou Euler. Gia p = 5 breÐte èna stoiqeÐo tˆxhc 4 thc U (Zp2 ).

β ) DeÐxte ìti gia kˆje akèraio arijmì n kai kˆje p pr¸to isqÔei np(p−1)+2 − n2 ≡ 0 mod p2 . DeÐxte ìti 24k+1 − 22k ≡ 1 mod 9, gia kˆje akèraio k .
17. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai pìsa tˆxhc 3 èqei h omˆda S4 ? 18. 'Estw G peperasmènh omˆda tˆxhc n kai a1 , a2 , . . . , an stoiqeÐa thc G (ìqi kat anˆgkh diakekrimèna). DeÐxte ìti upˆrqoun 1 ≤ i ≤ j ≤ n ètsi ¸ste ai ai+1 · · · aj = 1. Upìdeixh: 'Estw b1 = a1 , b2 = a1 a2 , . . . , bn = a1 · · · an . EÐnai ta bi , i = 1, 2, . . . , n diakekrimèna ? 19. DÐnetai mia peperasmènh omˆda G kai m, r, s, t, u, v, k ∈ Z. An a, b ∈ G deÐxte ta ex c.

α) An ba = am bm , tìte oi tˆxeic twn stoiqeÐwn am bm−2 , am−2 bm , ab−1 eÐnai Ðsec. β) An b−1 ab = ak , tìte b−r as br = as·k . γ) An b−1 ab = ak , tìte au bv = bv au·k kai (bv au )t = btv aw , ìpou tv −1 w = k v −1 . k
20. DeÐxte ìti kˆje mÐa apì tic parakˆtw sunj kec sunepˆgetai ìti h omˆda G eÐnai Abelian .
v r

α) (ab)2 = a2 b2 , gia ìla ta a, b ∈ G. β) (ab)k = ak bk , gia k = j, j + 1, j + 2, j ∈ Z kai gia kˆje a, b ∈ G. γ) a2 = 1, gia kˆje a ∈ G.
21. 'Estw G mia peperasmènh omˆda me thn idiìthta: to 3 den diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac kai (ab)3 = a3 b3 , gia ìla ta a, b ∈ G. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 22. 'Estw A èna uposÔnolo miac peperasmènhc omˆdac G, to opoÐo perièqei perissìtera apì ta misˆ stoiqeÐa thc omadac. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqoun a, b ∈ A me g = a b.

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

293

4.4 Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange
Autì pou paÐzei ton prwteÔonta rìlo sth jewrÐa twn omˆdwn eÐnai h algebrik  dom  touc. Sunep¸c ta uposÔnola miac omˆdac pou parousiˆzoun endiafèron eÐnai autˆ pou qarakthrÐzontai apì algebrikèc idiìthtec oi opoÐec aporrèoun apì th dom  thc omˆdac. Sthn parˆgrafo aut  ja asqolhjoÔme me ta uposÔnola miac omˆdac G pou èqoun th dom  omˆdac h opoÐa orÐzetai apì thn prˆxh thc G. 'Ena uposÔnolo H miac omˆdac G ja lègetai upoomˆda thc G an to H eÐnai omˆda wc proc thn prˆxh pou orÐzetai sth G. S aut  thn perÐptwsh grˆfoume H ≤ G. 'Eqoume sunant sei arketˆ paradeÐgmata omˆdwn pou eÐnai upoomˆdec miac ˆllhc omˆdac. 'Etsi, ìlec oi grammikèc omˆdec bajmoÔ n pˆnw apì èna s¸ma K eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GLn (K). EpÐshc kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n eÐnai upoomˆda thc summetrik c omˆdac Sn . Oi prosjetikèc omˆdec twn akeraÐwn Z, twn rht¸n Q kai twn pragmatik¸n R eÐnai upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac C twn migadik¸n arijm¸n. En¸ oi pollaplasiastikèc omˆdec Q∗ , R∗ kai C∗ an kai eÐnai uposÔnola thc prosjetik c omˆdac C den eÐnai upoomˆdec thc C. 'Opwc epÐshc h omˆda { 1, −1 } me prˆxh ton pollaplasiasmì den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac Z. Genikˆ to uposÔnolo U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn enìc daktulÐou me monˆda, to opoÐo èqei th dom  omˆdac, den eÐnai upoomˆda thc prosjetik c omˆdac tou R. Dhlad  mporeÐ èna uposÔnolo miac omˆdac G na eÐnai omˆda allˆ ìqi upoomˆda thc G.

4.4.1 Orismìc.

4.4.2 Parathr seic.
1. To oudètero stoiqeÐo 1 miac omˆdac G eÐnai to oudètero stoiqeÐo kˆje upoomˆdac. To kenì uposÔnolo ∅ den eÐnai upoomˆda kai to mìno monosÔnolo pou eÐnai upoomˆda thc G eÐnai to monosÔnolo { 1 }. Sunep¸c h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G eÐnai autì to monosÔnolo, dhlad  to { 1 }. Aut  thn upoomˆda thn lème “tetrimmènh upoomˆda” thc G. 2. Kˆje omˆda G èqei toulˆqiston dÔo upoomˆdec, thn tetrimmènh kai thn Ðdia th G. Kˆje ˆllh upoomˆda H thc G lègetai gn sia upoomˆda kai grˆfoume s aut  thn perÐptwsh 1 < H < G. Upˆrqoun omˆdec pou den èqoun gn siec upoomˆdec. Autèc oi omˆdec ja kajoristoÔn pl rwc sthn parˆgrafo 4.6.

294

4. Omˆdec

3. H sqèsh ≤ metaxÔ twn upoomˆdwn miac omˆdac eÐnai metabatik . Dhlad  an H1 ≤ H2 kai H2 ≤ H3 tìte H1 ≤ H3 . 4. Gia na deÐxoume ìti èna uposÔnolo H miac omˆdac G eÐnai upoomˆda de qreiˆzetai na exetˆzoume an isqÔei h prosetairistik  idiìthta gia thn H , afoÔ aut  isqÔei gia ìlh thn G. SÔmfwna me ton orismì thc upoomˆdac, ìtan jèloume na exetˆsoume an èna uposÔnolo miac omˆdac eÐnai upoomˆda ja prèpei na elègqoume an isqÔoun oi idiìthtec thc omˆdac wc proc ton periorismì thc prˆxhc sto uposÔnolo. Upˆrqei ìmwc suntomìteroc trìpoc na exetˆsoume tautìqrona thn kleistìthta thc prˆxhc, thn Ôparxh oudèterou kai thn Ôparxh antÐstrofou stoiqeÐou gia kˆje stoiqeÐo tou uposunìlou. eÐnai isodÔnama

4.4.3 L mma. 'Estw H èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. Tìte ta ex c
1. To uposÔnolo H eÐnai upoomˆda. 2. Gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G pou an koun sto H to stoiqeÐo h1 h−1 an kei sthn H . 2 3. (a) An dÔo stoiqeÐa h1 kai h2 thc G an koun sto H tìte h1 h2 ∈ H . (Sun jwc autì ekfrˆzetai lègontac ìti to H eÐnai kleistì wc proc thn prˆxh thc G.) (b) An to stoiqeÐo h thc G an kei sto H tìte kai to antÐstrofo autoÔ h−1 eÐnai stoiqeÐo tou H . Apìdeixh. Profan¸c apì to 1 prokÔptoun ta 2 kai 3. Upojètoume ìti isqÔei to 2. AfoÔ to H eÐnai mh kenì, upˆrqei èna stoiqeÐo h thc G pou an kei sto H . Sunep¸c, sÔmfwna me thn upìjesh, to oudètero stoiqeÐo 1 = hh−1 an kei sthn H . 'Ara gia kˆje stoiqeÐo h ∈ H , to stoiqeÐo h−1 = 1 h−1 ∈ H . Apì autì prokÔptei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 , h2 ∈ H to h1 h2 = h1 (h−1 )−1 2 an kei sthn H . Dhlad  to H eÐnai upoomˆda. Upojètoume ìti isqÔei to 3. Tìte, epilègontac èna h ∈ H , èqoume h−1 ∈ H kai ˆra 1 = hh−1 ∈ H . 'Etsi, to H eÐnai upoomˆda.

An I eÐnai èna sÔnolo deikt¸n kai Hi , i ∈ I , eÐnai upoomˆdec miac omˆdac G tìte h tom 

H=
i∈I

Hi = { h ∈ G | h ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I }

4.4. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange

295

eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, kaj¸c to 1 ∈ Hi , gia kˆje i ∈ I , h tom  H eÐnai diˆforh tou kenoÔ. An h1 , h2 ∈ H tìte to stoiqeÐo h1 h−1 ∈ Hi , gia kˆje 2 i ∈ I , afoÔ ta h1 kai h2 eÐnai stoiqeÐa ìlwn twn upoomˆdwn Hi , i ∈ I . Sunep¸c kai to h1 h−1 ∈ H , pou shmaÐnei, lìgw tou 4.4.3, ìti to H eÐnai upoomˆda. 'Etsi, 2 an n1 , n2 , . . . , nk eÐnai jetikoÐ akeraÐoi, tìte h tom  H twn upoomˆdwn ni Z, i = 1, . . . , k , thc prosjetik c omˆdac Z twn akèraiwn eÐnai h upoomˆda εZ, ìpou ε eÐnai to elˆqisto koinì pollaplˆsio twn n1 , n2 , . . . , nk (giatÐ?). 3(b) den qreiˆzetai (blèpe 4.3.7).

4.4.4 Parat rhsh. An to H eÐnai peperasmèno uposÔnolo, tìte h sunj kh

To kèntro miac omˆdac
'Otan mia omˆda G den eÐnai Abelian  eÐnai shmantikì na gnwrÐzoume poia stoiqeÐa thc metatÐjentai me ìla ta stoiqeÐa thc G. OrÐzoume loipìn to sÔnolo

Z(G) = { z ∈ G | zg = gz gia kˆje g ∈ G }
Autì to sÔnolo lègetai kèntro thc G. Profan¸c 1 ∈ Z(G) kai ˆra Z(G) = ∅. EpÐshc an z1 , z2 ∈ Z(G) tìte (z1 z2 )g = z1 (z2 g) = z1 (gz2 ) = (z1 g)z2 = (gz1 )z2 = g(z1 z2 ), gia kˆje g ∈ G. Dhlad  z1 z2 ∈ Z(G). Epiplèon, gia tuqaÐo z ∈ Z(G), h sqèsh “zg = gz , gia kˆje g ∈ G” eÐnai isodÔnamh me th sqèsh “z −1 g −1 = g −1 z −1 , gia kˆje g ∈ G”. Sunep¸c isqÔei z −1 g = gz −1 , gia kˆje g ∈ G, afoÔ h apeikìnish G → G, g → g −1 eÐnai 1−1 kai epÐ (giatÐ?). 'Ara to kèntro thc G eÐnai mia upoomˆda. Gia parˆdeigma, to kèntro thc Sn eÐnai h tetrimmènh upoomˆda { i } an n ≥ 3 (blèpe 'Askhsh 4.2.17). Ac upologÐsoume to kèntro Z(D2n ) thc diedrik c omˆdac tˆxhc 2n. H D2n apoteleÐtai apì tic strofèc A(2πi/n) kai tic anaklˆseic R(2πj/n) enìc kanonikoÔ kurtoÔ polug¸nou pou èqei n korufèc, ìpwc perigrˆfontai sthn parˆgrafo 4.1 . Epeid 

R(2πj/n) = A(2πj/n)R(0), èqoume A R(2πj/n)A
2π n

2π n

R(2πj/n) = A

2π(j+1) n

R(0), en¸

= A

2π(j−1) n

R(0) pou shmaÐnei ìti to kèntro den perièqei

kamiˆ anˆklash. T¸ra apì th sqèsh R(0)A 2πi = A −2πi R(0) prokÔptei n n ìti to kèntro eÐnai h tetrimmènh upoomˆda an to n eÐnai perittìc, en¸ an to n eÐnai ˆrtioc tìte to kèntro èqei dÔo stoiqeÐa: to I kai h strof  A(π) pou èqei tˆxh 2 (giatÐ?). Epeid  h genik  grammik  omˆda GLn (K) eÐnai mia apì tic plèon shmantikèc omˆdec upologÐzoume to kèntro thc.

4.4.5 Je¸rhma. 'Estw K èna s¸ma. To kèntro thc GLn (K) apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec thc morf c λI , λ ∈ K , λ = 0, en¸ to kèntro thc SLn (K)

o n×n pÐnakac tou opoÐou ta diag¸nia stoiqeÐa eÐnai Ðsa me 1 ìpwc epÐshc kai to stoiqeÐo sth jèsh ij eÐnai Ðso me a en¸ ìla ta ˆlla eÐnai Ðsa me mhdèn. eÔkola prokÔptei ìti αii = αjj kai αjk = 0. n. o prohgoÔmenoc isqurismìc efarmìzetai kai gia ènan pÐnaka A tou kèntrou thc SLn (K). j. α ∈ K . Aut  h sqèsh eÐnai isodÔnamh me thn Tij (1)ATij (−1) = A (∗) An A = (αij ). . Apì to prohgoÔmeno Je¸rhma prokÔptei ìti Z(GLn (K)) ∩ SLn (K) = Z(SLn (K)). 'Estw Tij (α). An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G tìte to sÔnolo CG (g) = { x ∈ G | gx = xg } eÐnai mia upoomˆda thc G kai profan¸c isqÔei h isìthta Z(G) = g∈G CG (g). upologÐzontac to ginìmeno sto aristerì mèloc thc (∗). 2. . k = 1. j ≤ n. Gia parˆdeigma an G = S3 kai H = { i. i = j . apì ton isomorfismì autì prokÔptei ìti to kèntro thc GLn (K) èqei q − 1 stoiqeÐa. eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn (giatÐ?). èstw A ∈ Z(GLn (K)). H apeikìnish Z(GLn (K)) → K ∗ . 2. (123). gia kˆje α. gia k = j . An K eÐnai èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. 3. allˆ epeid  det(λI) = λn prèpei λn = 1.6 Parathr seic.296 4. tìte Z(S3 ) ∩ H = 1 kai Z(H) = H . O antÐstrofoc pÐnakac Tij (α)−1 tou Tij (α) eÐnai o Tij (−α). dhlad  kai s aut  th perÐptwsh prèpei o A na eÐnai thc morf c λI . Omˆdec apoteleÐtai apì touc Ðdiouc pÐnakec me λn = 1. Epeid  det Tij (α) = 1. an koun sto kèntro thc GLn (K) kai fusikˆ an det(λI) = λn = 1 tìte o λI ∈ Z(SLn (K)). 1. 'Ara A = λI gia kˆpoio λ ∈ K . λ = 0. ìpou I eÐnai o tautotikìc n × n pÐnakac. . 4. Epeid  o A eÐnai stoiqeÐo tou kèntrou prèpei na isqÔei Tij (1)A = ATij (1). H upoomˆda CG (g) onomˆzetai kentropoioÔsa tou g . λI → λ. AntÐstrofa. Perissìtera gia to kèntro thc GLn (K) kai SLn (K) ja doÔme sta epìmena. Me autèc tic upoomˆdec ja asqolhjoÔme sthn epìmenh Enìthta. .4. . Profan¸c ìloi oi pÐnakec λI . Genikˆ ìmwc an H ≤ G den isqÔei Z(G) ∩ H = Z(H). Apìdeixh. 1 ≤ i. (132) }.

An to X eÐnai èna peperasmèno uposÔnolo { x1 . ìpou αi . i T¸ra h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X kai sunep¸c aut  perièqetai sto H . Epiplèon aut  h upoomˆda H eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun to X . n = 0. .7 onomˆzetai upoomˆda paragìmenh apì to X . . x2 . 1. afoÔ n 1 x−1 ∈ X ∪ X −1 .4. san omˆda. JewroÔme to uposÔnolo X −1 = { x−1 | x ∈ X }. To epìmeno l mma qarakthrÐzei aut  thn upoomˆda kai perigrˆfei ènan apì touc pio shmantikoÔc trìpouc eÔreshc upoomˆdwn miac omˆdac.4. dhlad  thn H . Tìte to sÔnolo H ìlwn twn dunat¸n peperasmènwn ginomènwn thc morf c x1 x2 · · · xn . Me autì to prìblhma. . Genikˆ an to X èqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. tìte y = α1 α2 · · · αn kai z = β1 β2 · · · βm . Allˆ afoÔ aut  h tom  perièqei to X . 3. 'Estw X èna mh kenì uposÔnolo miac omˆdac G. opìte perièqei kai ta stoiqeÐa thc morf c (∗). 'Etsi sÔmfwna me to L mma 4. . Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 297 Paragìmenec Upoomˆdec 'Estw X èna uposÔnolo miac omˆdac G. diakekrimèna. EpÐshc lème ìti to X parˆgei thn H ta de stoiqeÐa tou X onomˆzontai genn torec thc H . ìpou γk ∈ X ∪X −1 . Aut  thn upoomˆda sun jwc th sumbolÐzoume me X . . EpÐshc an x1 · · · xn ∈ H me xi ∈ X ∪X −1 . to H eÐnai upoomˆda. 'Ola ta ginìmena x1 x2 · · · xn thc morf c (∗) sto L mma 4. . 'Etsi. Apìdeixh. opìte yz = α1 · · · αn β1 · · · βm = γ1 · · · γn+m . . gnwstì wc to prìblhma thc lèxhc. .4. z ∈ H . 'Estw y. kat anˆgkh.9 Parathr seic. βj ∈ X ∪ X −1 . an X = { (1 2). Sunep¸c yz ∈ H .4. tìte (x1 · · · xn )−1 = x−1 · · · x−1 ∈ H .8 Orismìc.4. 1. xn } tìte grˆfoume X = x1 . (1 3 2) } ⊂ S4 blèpoume ìti (1 2)(1 3 2)(1 2) = (1 3 2)(1 3 2) = (1 3 2)−1 .4. xn . .3. 4.4.7 den eÐnai. . dhlad  eÐnai h mikrìterh upoomˆda pou perièqei to X . (∗) ìpou ta xi eÐnai opoiad pote ( ìqi kat anˆgkh diakekrimèna) stoiqeÐa thc ènwshc X ∪ X −1 . to er¸thma pìte duo ginìmena thc morf c (∗) sumpÐptoun eÐnai èna apì ta pio dÔskola probl mata thc jewrÐac omˆdwn. EÐnai fanerì ìti h tom  ìlwn twn upoomˆdwn pou perièqoun to X eÐnai h mikrìterh upoomˆda m aut  thn idiìthta. Profan¸c to X eÐnai èna uposÔnolo tou H . de ja asqolhjoÔme sto biblÐo autì. . 4. 4. eÐnai mia upoomˆda thc G.7 L mma. . ja perièqei kˆje ginìmeno stoiqeÐwn tou X ∪ X −1 . H upoomˆda H pou perigrˆfetai sto L mma 4. 2.4.

Shmei¸noume ìti genikˆ den upˆrqoun sÔnola gennhtìrwn gia mia upoomˆda wc proc ta opoÐa kˆje stoiqeÐo thc upoomˆdac na grˆfetai monadikˆ upì thn morf  (∗) tou 4.7.4. 3. 'Ara ìtan y ∈ K . . pk eÐnai pr¸toi arijmoÐ me 0 < ai < pi .4. arkeÐ na deÐxoume ìti K ⊆ H − K . Autì to sÔnolo { 2. Profan¸c to oudètero stoiqeÐo miac omˆdac G eÐnai genn torac thc tetrimmènhc upoomˆdac { 1 } pou eÐnai h tom  ìlwn twn upoomˆdwn thc G. z2 ∈ Z (giatÐ?). tìte kˆje stoiqeÐo thc prosjetik c omˆdac V grˆfetai sth morf  z1 v1 + z2 v2 + · · · + zn vn . 2. Ektìc apì autˆ den upˆrqei ˆllo monosÔnolo pou na parˆgei thn Z (giatÐ?). dhlad  sÔnola gennhtìrwn kanèna ˆllo uposÔnolo twn opoÐwn den eÐnai sÔnolo gennhtìrwn. 4. v2 . Allˆ gia x ∈ K to stoiqeÐo xy ∈ K / / −1 (xy) = y ∈ H − K . Prˆgmati. i = j . EpÐshc to uposÔnolo { 2. ai . Epiplèon ìlec oi dunˆmeic pβi diairoÔn i β to b kai pβi = pj j . . . H prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn parˆgetai apì to monosÔnolo { 1 } ìpwc epÐshc kai apì to monosÔnolo { −1 }. EÐnai gnwstì ìti kˆje rhtìc arijmìc a mporeÐ na grafeÐ (monadikˆ) sth b morf  a a1 a2 ak = x0 + β1 + β2 + · · · + β b p1 p2 p k k ìpou x0 . . H bˆsh aut  eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). Sunep¸c xy ∈ H − K kai x H − K = H. ìpou { v1 . Genikˆ an K eÐnai gn sia upoomˆda thc H tìte to sÔnolo H − K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc H . βi ∈ Z kai p1 . Epeid  to kenì sÔnolo eÐnai uposÔnolo kˆje upoomˆdac. .298 4. 3 } parˆgei thn Z. . . afoÔ kˆje akèraioc mporeÐ na grafeÐ sth morf  2z1 +3z2 me z1 . An H eÐnai upoomˆda tìte to sÔnolo H ìpwc epÐshc kai to sÔnolo H − { 1 } eÐnai sÔnola gennhtìrwn thc. Omˆdec 2. 3. An V eÐnai ènac peperasmènhc diˆstashc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Zp . 3 } eÐnai èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn (giatÐ?). 1 ≤ i ≤ k kai βi > 0. i . Sun jwc endiaferìmaste gia sÔnola gennhtìrwn twn opoÐwn to pl joc eÐnai ìso gÐnetai mikrìtero. . sunhjÐzetai kataqrhstikˆ na lème ìti to kenì sÔnolo parˆgei th tetrimmènh upoomˆda. zn akèraioi. 1 ≤ i ≤ k . . . 1.10 ParadeÐgmata. . . vn } eÐnai mia bˆsh kai z1 . Tètoia sÔnola lègontai anhgmèna sÔnola gennhtìrwn.

mporoÔme na deÐxoume ìti den upˆrqei kanèna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn. 1 0 t 1 |t∈K eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn thc SL2 (K). tìte èqoume a b c d = 1 0 (d − 1)b−1 1 1 b 0 1 1 0 (a − 1)b−1 1 . gia a ∈ X . Wc rhtìc arijmìc. o κ a mporeÐ na grafeÐ wc ˆjroisma akè1 raiwn pollaplˆsiwn stoiqeÐwn tou X . λ ètsi ¸ste κa = λb kai ˆra κa ∈ 1 X − { a } . 'Estw K èna s¸ma kai SL2 (K) h eidik  grammik  omˆda twn 2×2 pinˆkwn (me stoiqeÐa apì to K ) pou èqoun orÐzousa 1. an c = 0. eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. p pr¸toc eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn n thc prosjetik c omˆdac Q. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 299 Sunep¸c to sÔnolo p1 | n ∈ N. 'Eqoume dei (Je¸rhma 4. dhlad  X − { a } = X = Q. c ∈ K èqoume a b c d = 1 (a − 1)c−1 0 1 1 0 c 1 1 (d − 1)c−1 0 1 . èqoume a 0 0 a−1 = 1 0 −1 − 1 1 a 1 1 0 1 1 0 a−1 1 1 −a−1 0 1 . 'Ara a = κµa + κc = µλb + κc ∈ X − { a } . Sunep¸c to uposÔnolo ìlwn twn kuklik¸n metajèsewn eÐnai èna sÔnolo . apì tic stoiqei¸deic idiìthtec twn rht¸n arijm¸n. To sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n apoteleÐ èna anhgmèno sÔnolo gennhtìrwn thc pollaplasiastik c omˆdac twn jetik¸n rht¸n arijm¸n (giatÐ?).4. dhlad  κ a = µa + c gia katˆllhla µ ∈ Z kai c ∈ X − { a } .4. Perissìtera perÐ Metajèsewn Ac jewr soume thn summetrik  omˆda Sn bajmoÔ n. Prˆgmati. upˆrqoun mh mhdenikoÐ akèraioi κ. 4. an X eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn tìte kai kˆje uposÔnolo X − { a }. Gia thn perÐptwsh b = c = 0. DeÐqnoume ìti to sÔnolo X= 1 t 0 1 . 5. Autì prokÔptei wc ex c: An b ∈ X − { a } tìte. Gia to parˆdeigma autì. An b = 0.13) ìti kˆje metˆjesh grˆfetai san ginìmeno kÔklwn (xènwn anˆ dÔo metaxÔ touc). Prˆgmati.2.

kaj¸c an (x1 . . ja deÐxoume ìti mia metˆjesh de mporeÐ na èqei dÔo paragontopoi seic wc ginìmeno antimetajèsewn. . Kˆje antimetˆjesh (i j) grˆfetai (i j) = (1 i)(1 j)(1 i) = (1 j)(1 i)(1 j). se pl joc stoiqeÐwn. diìti èqoume to ex c apotèlesma. Autì eÐnai anhgmèno (giatÐ?). Prˆgmati. kai σ = τ1 τ2 · · · τs . 1 ≤ i < j ≤ n lègontai antimetajèseic . isqÔei Sn = (1 2). gia i > 2 (1 i) = (i − 1 i)(i − 2 i − 1) · · · (2 3)(1 2)(2 3) · · · (i − 1 i) kai (1 2 · · · n)(1 2)(1 2 · · · n)−1 = (2 3) (1 2 · · · n)2 (1 2)(1 2 · · · n)−2 = (3 4) . ParadeÐgmatoc qˆrh. Autì shmaÐnei ìti gia thn tautotik  metˆjesh i èqoume i = σσ −1 = σ1 σ2 · · · σλ τs τs−1 · · · τ1 . me λ ˆrtio. T¸ra orÐzoume mia apì tic shmantikìterec upoomˆdec thc Sn thn legìmenh enallˆsousa omˆda.9. . (1 2 · · · n)n−2 (1 2)(1 2 · · · n)−(n−2) = (n − 1 n). j) | 1 ≤ i < j ≤ n } eÐnai èna uposÔnolo gennhtìrwn thc Sn (giatÐ?). Autì to sÔnolo den eÐnai anhgmèno. ìpou oi σk kai oi τj . Autì ìmwc den isqÔei. Omˆdec gennhtìrwn. Ac upojèsoume ìti autì to teleutaÐo den isqÔei kai èstw σ mia metˆjesh gia thn opoÐa èqoume σ = σ1 σ2 · · · σλ . Oi kuklikèc metajèseic (i j). (1 2 · · · n) . . Autì shmaÐnei ìti to sÔnolo { (1 i) | 1 < i ≤ n } eÐnai èna sÔnolo gennhtìrwn. eÐnai antimetajèseic. EÐdame ìti kˆje metˆjesh grˆfetai wc ginìmeno antimetajèsewn. i ≤ j ≤ s. . me th mÐa na perilambˆnei èna ˆrtio pl joc kai thn ˆllh èna perittì pl joc antimetajèsewn. Mia metˆjesh ja lègetai ˆrtia an grˆfetai san èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. èqoume ìti. me s perittì. i ≤ k ≤ λ. 'Ara kˆje metˆjesh σ grˆfetai san ginìmeno twn antimetajèsewn (1 i). Me ˆlla lìgia. dhlad  h i grˆfetai san ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. MporoÔme na broÔme mikrìtera. xk ) eÐnai ènac k -kÔkloc tìte (x1 x2 · · · xk ) = (x1 xk )(x1 xk−1 ) · · · (x1 x2 ) kai sunep¸c to sÔnolo { (i. uposÔnola pou parˆgoun thn Sn . H omˆda aut  eÐnai idiaÐtera shmantik  ìpwc ja doÔme sthn parˆgrafo 4.300 4. Ja deÐxoume t¸ra ìti mia ˆrtia metˆjesh de mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. Gi autì arkeÐ na deÐxoume ìti kˆje antimetˆjesh (1 i) grˆfetai san èna ginìmeno twn (1 2) kai (1 2 · · · n).

n }. MetaxÔ ìlwn twn dunat¸n ekfrˆsewn i = π1 π2 · · · πt . To ginìmeno dÔo peritt¸n metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. πt−1 den emfanÐzetai to γ tìte h πj metatÐjetai me ìlec autèc kai sth perÐptwsh aut  mporoÔme na th metafèroume sth jèsh prin apì thn πt . 3. An metaxÔ twn πj+1 . Sunep¸c h tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na grafeÐ san èna ginìmeno antimetajèsewn perittoÔ pl jouc. .11 Prìtash. . tìte qrhsimopoi¸ntac th sqèsh (α γ)(γ δ) = (γ δ)(α δ) pˆli mporoÔme na afairèsoume th πj apì th jèsh thc kai sth jèsh thc πt−1 na emfanÐsoume mia antimetˆjesh thc morf c (α ε). ε ∈ { 1. 4. MetaxÔ ìlwn aut¸n twn ekfrˆsewn dialègoume mia pou èqei to mikrìtero dunatìn arijmì antimetajèsewn oi opoÐec metajètoun to α. An ε = β tìte epeid  (α β)2 = i. pou eÐnai ˆtopo.12 Je¸rhma. 2. . JewroÔme ton megalÔtero tètoio deÐkth j kai èstw πj = (α γ). 1. . An to ε = β tìte apì th sqèsh (α ε)(α β) = (β ε)(α ε). H tautotik  metˆjesh i den mporeÐ na ekfrasjeÐ wc to Apìdeixh. 2. Tic metajèseic pou den eÐnai ˆrtiec tic lème perittèc metajèseic. .4. . α < β . Upojètoume ìti πt = (α β). . To ginìmeno dÔo ˆrtiwn metajèsewn eÐnai ˆrtia metˆjesh. An to γ emfanÐzetai.4. ìpou oi πi eÐnai antimetajèseic kai o t eÐnai perittìc. Epeid  t¸ra i(α) = α. (Shmei¸noume ìti t ≥ 3 afoÔ h i den eÐnai antimetˆjesh). . 'Ara kai s aut  thn perÐptwsh odhgoÔmaste se ˆtopo. Gia to ginìmeno twn ˆrtiwn kai peritt¸n metajèsewn isqÔei o Ðdioc kanìnac pou isqÔei gia to ˆjroisma twn ˆrtiwn kai peritt¸n akeraÐwn arijm¸n. .4. h i ja ekfrazìtan san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc t allˆ metaxÔ aut¸n to pl joc aut¸n pou metajètoun to α ja  tan mikrìtero apì autì pou upojèsame.4. To ginìmeno miac ˆrtiac epÐ miac peritt c metˆjeshc eÐnai peritt  metˆjesh. 'Etsi h tautotik  metˆjesh èqei th morf  i = π1 π2 · · · πj · · · πt−2 (α ε)(α β). H antÐstrofh metˆjesh miac ˆrtiac (antÐstoiqa miac peritt c) eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa eÐnai peritt ). Upojètoume ìti h prìtash den isqÔei. h i ekfrˆzetai san èna ginìmeno antimetajèsewn pl jouc mikrìterou tou t. 4. ja prèpei ektìc apì thn πt na upˆrqei kai ˆllh antimetˆjesh πj pou na metajètei to α. Efarmìzontac autoÔc touc qeirismoÔc den ephreˆzetai oÔte to t oÔte to pl joc twn antimetajèsewn pou metajètoun to α. dialègoume mia gia thn opoÐa o arijmìc t eÐnai o mikrìteroc dunatìc. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 301 ginìmeno enìc perittoÔ pl jouc antimetajèsewn. 4.

1 ≤ i ≤ k . Allˆ isqÔei (1 β)(1 α) = (1 α β). . KleÐnoume aut  thn upoparˆgrafo anafèrontac èna paignÐdi pou lÐgo polÔ eÐnai gnwstì se ìlouc mac to legìmeno paignÐdi twn 15 plakidÐwn. . (1 n) parˆgoun thn Sn kai ìti kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na ekfrasjeÐ wc èna ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Apì to Je¸rhma 4. (1 2)σ2 . . . . i = 1.4. . . . . 'Etsi ta plakÐdia efˆptontai to èna me to ˆllo kai perisseÔei èna kenì tetrˆgwno pou eÐnai Ðso me to mègejoc enìc plakidÐou. (1 2)σk eÐnai ìlec oi perittèc. k eÐnai perittèc. ˆra h ρ prèpei na eÐnai mia apì tic (1 2)σi . . pou shmaÐnei ìti kˆje ˆrtia metˆjesh grˆfetai wc èna ginìmeno tètoiwn kÔklwn. Afetèrou an ρ eÐnai mia peritt  metˆjesh tìte h (1 2)ρ eÐnai ˆrtia.13 Pìrisma. Apìdeixh. Prˆgmati. 4. Tìte oi metajèseic (1 2)σ1 . (1 2 4). 1. σ2 . .12 blèpoume ìti oi perittèc metajèseic den apoteloÔn upoomˆda. 'Enac kÔkloc m kouc k eÐnai ˆrtia (antÐstoiqa peritt ) metˆjesh an kai mìnon an to k eÐnai perittìc (antÐstoiqa ˆrtioc) (giatÐ?) 2. (1 3).4. To .14 Parathr seic. 4. . gia n ≥ 3. . . To sÔnolo twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n apoteleÐ mia omˆda metajèsewn thn opoÐa sumbolÐzoume An kai onomˆzoume enallˆsousa omˆda bajmoÔ n. Autì to paignÐdi eÐqe epinohjeÐ to 1870 apì to diˆshmo thc epoq c ekeÐnhc kataskeuast  “puzzles” Amerinanì Sam Loyd kai eÐqe prokalèsei usterÐa stouc sumpolÐtec tou pou èpaizan metˆ manÐac autì to paignÐdi. . Autì apoteleÐtai apì 15 plakÐdia (tetragwnÐdia) ta opoÐa eÐnai topojethmèna se èna tetrˆgwno plaÐsio pleurˆc tetraplˆsiac aut c twn plakidÐwn. Oi n − 2 to pl joc 3−kÔkloi (1 2 3). afenìc ìlec oi metajèseic (1 2)σi . σk . (1 2 n) parˆgoun thn An . 'Ara h tˆxh |An | thc An eÐnai n! . 2.15 Je¸rhma. 2 ≤ i ≤ n. Tìte èqoume 2k = |Sn | = n!. ArijmoÔme ta plakÐdia apì to 1 èwc to 15 ìpwc sto Sq ma 1 kai af noume thn kˆtw dexiˆ gwnÐa ken . Prohgoumènwc deÐxame ìti oi n − 1 to pl joc antimetajèseic (1 2). T¸ra h sqèsh (1 β 2)(1 2 α)(1 2 β) = (1 α β) apodeiknÔei to Je¸rhma. 2 4. dhlad  (1 2)ρ = σi gia kˆpoio 1 ≤ i ≤ k . Sunep¸c kˆje ˆrtia metˆjesh mporeÐ na grafeÐ wc to ginìmeno enìc ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn thc morf c (1 i). . Omˆdec 4.4. . 'Estw ìti oi ˆrtiec metajèseic thc Sn eÐnai oi σ1 = i. .4. .302 Apìdeixh EÐnai profan c. .

Xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh twn plakidÐwn (Sq ma 1). Autì shmaÐnei ìti sth nèa jèsh twn plakidÐwn. 2. To er¸thma eÐnai poiec eÐnai ìlec autèc oi dunatèc metajèseic kai sunep¸c oi pragmatopoi simec kin seic.4. to opoÐo to arijmoÔme me to 16. ekteloÔme mia peperasmènh akoloujÐa epipèdwn metakin sewn me tètoio trìpo ¸ste sto tèloc to tetrˆgwno sth dexiˆ kˆtw gwnÐa na eÐnai kenì. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 303 paignÐdi eÐnai ètsi kataskeuasmèno oÔtwc ¸ste h kÐnhsh twn plakidÐwn na periorÐzetai sto epÐpedo tou plaisÐou kai na gÐnetai kˆjeta kai orizìntia kai autì eÐnai dunatìn epeid  perisseÔei èna kenì tetragwnÐdio sto plaÐsio. Mia ˆllh apìdeixh dÐdetai sto biblÐo twn Mc Coy kai Janusez [18]). Kˆje orizìntia   kˆjeth kÐnhsh katˆ èna tetragwnÐdio .F. . Ac fantasjoÔme to epÐpedo tou plaisÐou san na eÐnai to epÐpedo miac skakièrac. Kanonik  jèsh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Sq ma 1 An ektelèsoume diadoqikˆ dÔo pragmatopoi simec kin seic tìte profan¸c to apotèlesma eÐnai pˆli mia pragmatopoi simh kÐnhsh. H omˆda G eÐnai h enallˆssousa omˆda A15 .4. Mia tètoia ektèlesh onomˆzetai “pragmatopoi simh kÐnhsh”. dhlad  qwrismèno se enallassìmena maÔra kai ˆspra tetragwnÐdia. xekin¸ntac apì thn kanonik  jèsh katˆ th diˆrkeia thc diadikasÐac thc ektèleshc thc pragmatopoi simhc kÐnhshc to kenì tetragwnÐdio. H apˆnthsh eÐnai h ex c. kanèna apì autˆ de ja prèpei na brÐsketai sth dexiˆ kˆtw gwnÐa tou plaisÐou. metˆ thn ektèlesh miac akoloujÐac epitrept¸n metakin se¸n touc. Sunep¸c mia metakÐnhsh enìc plakidÐou sth jèsh enìc amèswc parakeimènou tou epibˆllei thn enallag  tou 16 me kˆpoio ˆllo arijmì kai ˆra mia tètoia metakÐnhsh antistoiqeÐ se mia antimetˆjesh thc S16 . Sunep¸c an kai to apotèlesma miac pragmatopoi simhc kÐnhshc mac dÐnei mia metˆjesh thc S15 . Archer [1] . . Prˆgmati. . 15. dhlad  èna stoiqeÐo thc S15 . (Mia pl rhc kai ekleptismènh apìdeixh autoÔ tou isqurismoÔ èqei dojeÐ apì ton A. Sunep¸c to sÔnolo G twn metajèsewn pou antistoiqoÔn stic pragmatopoi simec kin seic eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ 15. Dhlad  metˆ thn ektèlesh an kai ta plakÐdia ja èqoun katalˆbei nèec jèseic. antistoiqeÐ mia metˆjesh twn 1. metakineÐtai orizìntia   kˆjeta sto epÐpedo tou plaisÐou. h diadikasÐa twn metakin sewn gia na pˆroume aut  thn metˆjesh gÐnetai me antimetajèseic thc S16 . .

304 4. β k (8)) kai γ k (11 7 8)γ −k = (11. γ k (8)). IdiaÐtera. Omˆdec mac phgaÐnei apì èna tetragwnÐdio enìc qr¸matoc se èna tetragwnÐdio antijètou qr¸matoc. 7. dhlad  mia metˆjesh thc A16 . Allˆ an x eÐnai ènac arijmìc metaxÔ tou 1 kai 15 . dhlad  ektelesjeÐ mia pragmatopoi simh kÐnhsh. an to kenì tetragwnÐdio 16 xekin sei na metakineÐtai apì thn kˆtw dexiˆ gwnÐa (pou èqei èna sugkekrimèno qr¸ma) kai epanèljei sthn arqik  tou jèsh (kai sunep¸c sto Ðdio qr¸ma) metˆ apì mia akoloujÐa metakin sewn. 7. en¸ èna ˆrtio pl joc tètoiwn kin sewn ja stamatˆei se èna tetragwnÐdio tou idÐou qr¸matoc. 'Ara èna perittì pl joc tètoiwn kin sewn ja telei¸nei epÐ enìc tetragwnidÐou antijètou qr¸matoc. γ = (4 8 12 15 14 10 6 2 3) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16) eÐnai stoiqeÐa thc G. 'Ara β k (11 7 8)β −k = (11. 1 5 9 13 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 15 3 7 16 11 3 7 12 11 4 8 12 16 4 8 12 15 4 8 15 16 1 5 9 13 1 5 9 13 2 6 10 14 2 6 10 14 3 7 11 16 3 7 12 11 4 8 12 15 4 8 16 15 −−→ −− (16 15) −−→ −− (11 16) −−→ −− (16 12) −−→ −− (16 15) (11 12 15) = (16 15)(16 12)(11 16)(16 15) EpÐshc oi metajèseic α = (6 7 8 12 15 14 10) = (16 15)(15 14)(14 10)(10 6)(6 7)(7 8)(8 12)(12 16). Autì shmaÐnei ìti G ≤ A16 ∩S15 = A15 . β(11) = 11 = γ(11). Gia parˆdeigma. ParathroÔme ìmwc ìti α5 (11 12 15)α−5 = (11 7 8) kai β(7) = 7 = γ(7). β = (1 2 3 4 8 12 15 14 13 9 5) = (16 15)(15 14)(14 13)(13 9)(9 5)(5 1)(1 2)(2 3)(3 4)(4 8)(8 12)(12 16). oi epìmenec akoloujÐec metakin sewn apoteloÔn mia pragmatopoi simh kÐnhsh. gia kˆje k . tìte h antÐstoiqh metˆjesh thc S15 pou ja prokÔyei ja eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn.

'Etsi. upˆrqei kˆpoio h1 ∈ H1 kai h2 ∈ H2 ètsi ¸ste hh = h2 h1 (kai antistrìfwc). ìpou hi ∈ H1 ∪ H2 kai εi = ±1. (1 3) } thc S3 . Ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac eÐnai ex orismoÔ thc morf c hε1 hε2 · · · hεk . upˆrqoun h ∈ H1 kai h ∈ H2 tètoia ¸ste h1 h2 = h h. (1 2 3) }. Profan¸c 1 ∈ H1 H2 kai sunep¸c H1 H2 = ∅. Apì thn upìjesh. arkeÐ na deÐxoume ìti (h1 h2 )(h1 h2 )−1 ∈ H1 H2 . Opìte G = A15 . den mporeÐ na an kei sthn H2 (giatÐ?). An h H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda tìte kanèna apì ta stoiqeÐa h1 h2 . H2 . An H1 kai H2 eÐnai dÔo upoomˆdec miac omˆdac G tìte to ginìmeno H1 H2 eÐnai upoomˆda an kai mìnon an H1 H2 = H2 H1 . h2 ∈ H2 . Allˆ h A15 parˆgetai apì ìlouc autoÔc touc 3-kÔklouc (giatÐ?) kai ˆra A15 ⊆ G. Ginìmena Upoomˆdwn 'Estw H1 . H2 kai onomˆzetai ginìmeno thc H2 epÐ thn H1 . Prˆgmati. (1 3 2) } en¸ H2 H1 = { i. Sun jwc grˆfoume H1 ∪ H2 = H1 . h ∈ H1 eÐnai uposÔnolo thc H1 . Eklègoume èna stoiqeÐo h1 thc H1 pou na mhn an kei sthn H2 . EpÐshc kai to antÐstoiqo sÔnolo ìlwn twn ginomènwn h h. H ènwsh H1 ∪ H2 eÐnai upoomˆda an kai mìno an h mia apì tic dÔo upoomˆdec perièqetai sthn ˆllh. x = β j (8)   x = γ j (8). Sunep¸c kˆje 3-kÔkloc thc morf c (11 7 x) an kei sthn G. h1 ∈ H1 kai h2 . tìte. H2 . gia kˆpoio j .4. gia kˆ1 2 k poio k jetikì akèraio. JewroÔme t¸ra thn upoomˆda H1 ∪ H2 pou parˆgetai apì thn ènwsh H1 ∪ H2 . Sunep¸c. Gia na deÐxoume ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. . Epeid  h1 ∈ H1 prokÔptei ìti H2 ⊆ H1 . h ∈ H2 eÐnai uposÔnolo thc upoomˆdac H1 . Shmei¸noume de ìti S3 = H1 . sÔmfwna me to 4. Epomènwc èqoume (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = (h1 h2 )(h h)−1 = (h1 h2 )(h−1 h −1 ) = h1 (h2 h−1 )h −1 . 'Estw ìti H1 H2 = H2 H1 . (1 2). h ∈ H2 . èqoume ìti H1 H2 = { i. Sthn perÐptwsh aut  èqoume H1 H2 = H2 H1 = H1 . (1 3). Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 305 diˆforoc tou 11 kai tou 7. 4. h ∈ H1 . H2 kai th lème upoomˆda paragìmenh apì tic upoomˆdec H1 kai H2 .4. an jewr soume tic upoomˆdec H1 = { i. 'Ara ìla autˆ ta stoiqeÐa ja an koun sthn H1 . h ∈ H1 .4. èstw ìti H1 H2 . Genik¸c isqÔei H1 H2 = H2 H1 . H isìthta H1 H2 = H2 H1 shmaÐnei ìti gia kˆje ginìmeno hh . to sÔnolo ìlwn twn ginomènwn hh . 1 ≤ i ≤ k .4. Apìdeixh. gia kˆje h1 . H2 H1 den eÐnai upoomˆdec. h ∈ H2 . H2 dÔo upoomˆdec miac omˆdac G.16 Prìtash. H2 kai ìti ta ginìmena H1 H2 . (1 2).3. ìpou h2 ∈ H2 . Autì to sÔnolo onomˆzetai ginìmeno thc H1 epÐ thn H2 kai sumbolÐzetai me H1 H2 . (1 3). (1 2) } kai H2 = { i.

4. 'Estw g1 . 'Ara H2 H1 ⊆ H1 H2 . h2 ∈ H2 . H2 kai 1 2 H1 H2 eÐnai upoomˆdec. 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G. Sunep¸c. èstw ìti to H1 H2 eÐnai upoomˆda. pou exartˆtai apì thn H . Apìdeixh. Gia èna stoiqeÐo h2 h1 ∈ H2 H1 . Tìte upˆrqoun h1 . Epeid  h exÐswsh (h1 h2 )x = 1 èqei lÔsh sthn H1 H2 . G= g∈A gH. Gia parˆdeigma.306 4. 'Estw h = h1 h2 . h G eÐnai h xènh ènwsh g∈A gH . (1 3 2) } tìte. h2 ∈ H2 . ìpou to uposÔnolo A thc G perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje sÔnolo gH . g2 ∈ G. ìla ta ginìmena g1 h eÐnai stoiqeÐa tou sunìlou g2 H   me ˆlla lìgia g1 H ⊆ g2 H . gia kˆje h ∈ H . h1 ∈ H1 . Gia èna stoiqeÐo g thc G jewroÔme to uposÔnolo gH = { gh | h ∈ H } thc G. gia g = (1 2). afoÔ H1 . Kaj¸c h2 h−1 ∈ H . An G = GLn (K). An g1 H ∩ g2 H = ∅ tìte g1 H = g2 H . èqoume ìti h2 h1 = (h−1 h−1 )−1 ∈ H1 H2 . 'Ara g1 H = g2 H = g3 H . DeÐqnoume t¸ra ìti ja isqÔei kai H1 H2 ⊆ H2 H1 . (1 3) }. Prˆgmati. Klˆseic mod H kai to Je¸rhma tou Lagrange. an G = S3 kai H = { i. Sunep¸c. Me ìmoio trìpo prokÔptei ìti kai g2 H ⊆ g1 H . gia kˆpoio h ∈ H1 kai h2 ∈ H2 .17 Prìtash. paÐrnoume thn 1 isìthta g1 = (g2 h2 )h−1 = g2 (h2 h−1 ). h1 ∈ H1 . h2 ∈ H2 . 'Ara (h1 h2 )(h1 h2 )−1 = h1 (h h2 )h −1 = (h1 h )(h2 h −1 ) ∈ H1 H2 . Omˆdec Gia ton Ðdio lìgo èqoume h2 h−1 = h h2 . Epiplèon h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh 4. h2 ∈ H tètoia ¸ste g3 = g1 h1 = g2 h2 . AntÐstrofa. Epomènwc h1 h2 = h−1 = (h1 h2 )−1 = h2−1 h1−1 ∈ H2 H1 . Pollaplasiˆzontac apì ta dexiˆ me h−1 . h1 ∈ H1 . . Ja doÔme t¸ra ìti mporoÔme na taxinom soume m ènan fusiologikì trìpo. T¸ra an g ∈ G tìte g = g · 1 ∈ gH . èstw h1 h2 ∈ H1 H2 . (1 2 3). ìla ta stoiqeÐa thc G pou brÐskontai ektìc thc H . (2 3). H trÐth isìthta prokÔptei eÔkola kai af netai wc ˆskhsh ston anagn¸sth. to stoiqeÐo h1 h2 eÐnai to antÐstrofo kˆpoiou stoiqeÐou h thc upoomˆdac H1 H2 . h teleutaÐa isìthta 1 1 1 dhl¸nei ìti g1 ∈ g2 H . 'Estw g3 ∈ g1 H ∩ g2 H . H = SLn (K) kai A eÐnai ènac pÐnakac sth G pou èqei orÐzousa λ ∈ K ∗ . to (1 2)H eÐnai to sÔnolo { (1 2). tìte kˆje stoiqeÐo tou sunìlou A SLn (K) èqei orÐzousa λ.

Apìdeixh. g ∈ G. To sÔnolo ìlwn twn arister¸n klˆsewn mod H to lème aristerì sÔnolo phlÐko thc G dia thn H . Ta uposÔnola gH . 4. x ∼ y an kai mìnon an x−1 y ∈ H.   thc G mod H kai sumbolÐzetai me G/H . GnwrÐzoume (blèpe Parˆrthma 6. y ∈ gH gia kˆpoio g ∈ G an kai mìnon an x−1 y ∈ H .17 isqÔei kai gia ta sÔnola thc morf c 4. Ed¸ emeÐc ja qrhsimopoi soume tic aristerèc klˆseic mod H . y ∈ G eÐnai isodÔnama an kai mìnon an kai ta dÔo an koun sto Ðdio sÔnolo gH gia kˆpoio g ∈ G.18 Pìrisma.1) ìti upˆrqei 1−1 antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diamerÐsewn enìc sunìlou X wc xènh ènwsh mh-ken¸n uposunìlwn tou kai ìlwn twn sqèsewn isodunamÐac epÐ tou X . eÐnai ìlec oi klˆseic isodunamÐac x. 4. To uposÔnolo A thc G pou perièqei apì kˆje mia arister  klˆsh mod H mìno èna stoiqeÐo. lègetai sÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H . JewroÔme ton dianusmatikì q¸ro R2 (to epÐpedo) epÐ tou R san mia Abelian  prosjetik  omˆda. y ∈ G.4.19 Orismìc. Ta sÔnola Hg lègontai dexièc klˆseic mod H . g∈A Hg = { hg | h ∈ H }. EÐnai ìmwc eÔkolo na deiqteÐ ìti x. 'Ola ta apotelèsmata pou isqÔoun gia tic aristerèc klˆseic mod H isqÔoun kai gia tic dexièc klˆseic mod H . Shmei¸noume ìti an A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn arister¸n klˆsewn mod H tìte to A−1 pou perièqei ìla ta antÐstrofa stoiqeÐa tou A eÐnai èna uposÔnolo antipros¸pwn twn dexi¸n klˆsewn mod H . To sÔnolo gH lègetai arister  klˆsh mod H sthn G pou perièqei to g (  me antiprìswpo to g ). dhlad  an g1 .4. Tìte oi aristerèc klˆseic . Sthn sugkekrimènh · perÐptwsh.18 isqÔei gia ta Hg an antÐ gia “x−1 y ∈ H” grˆyoume xy −1 ∈ H .20 Parat rhsh. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 307 pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac: 4. g2 ∈ A tìte g1 H ∩ g2 H = ∅ kai G = gH .4. 'Estw H ⊆ R2 ènac monodiˆstatoc dianusmatikìc upìqwroc (sunep¸c mia upoomˆda). sthn xènh diakekrimènh ènwsh G = g∈G gH antistoiqeÐ h sqèsh iso- dunamÐac epÐ thc G pou orÐzetai wc ex c: dÔo stoiqeÐa x. Prˆgmati h antistoiqÐa xH −→ Hx−1 metaxÔ tou aristeroÔ sunìlou phlÐko kai dexioÔ sunìlou phlÐko thc G dia H eÐnai èna proc èna kai epÐ (giatÐ?).4.4.4. 1.21 ParadeÐgmata. H Prìtash 4.4.4. en¸ to Pìrisma 4. g ∈ G.

tìte h arister  klˆsh mod T pou perièqei to z apoteleÐtai apì ìlouc touc migadikoÔc arijmoÔc pou èqoun mètro ρ. GnwrÐzoume ìti to uposÔnolo T = { z ∈ C∗ me |z| = 1 } = { sunθ + i hmθ | θ ∈ R } eÐnai mia upoomˆda thc C∗ kai gewmetrikˆ aut  eÐnai o kÔkloc aktÐnac 1 me kèntro to O. mod nZ 4. dhlad  ìlec oi eujeÐec pou eÐnai parˆllhlec proc thn H . ìpwc sto Sq ma 4. tìte oi aristerèc (  dexièc) klˆseic eÐnai akrib¸c oi klˆseic upoloÐpwn mod n. v ∈ R2 . 'Etsi ìlec oi klˆseic . Omˆdec mod H (pou ed¸ sumpÐptoun me tic dexièc) eÐnai ìloi oi “omoparallhlikoД upìqwroi v+H .6.1 2.308 4. AutoÐ brÐskontai epÐ tou kÔklou me kèntro O kai aktÐna Ðsh me ρ. ousiastikˆ apodeÐxame ìti oi aristerèc klˆseic mod An sthn Sn eÐnai dÔo. An G = Z kai H = nZ. Aparijm¸ntac tic ˆrtiec kai tic perittèc metajèseic. 'Estw C∗ h pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n arijm¸n.6.4. An z = ρ(sunφ + i hmφ) eÐnai ènac migadikìc arijmìc.1 . 3.13. h An (ˆrtiec metajèseic) kai h (1 2)An (perittèc metajèseic). metˆ to Pìrisma 4. Gia diaforetikèc timèc tou ρ paÐrnoume ìlec tic ˆllec aristerèc klˆseic mod T (ed¸ oi aristerèc kai dexièc klˆseic mod T sumpÐptoun (giatÐ?) ). v+H H v Sq ma 4.

4.22 Je¸rhma (Lagrange). 1 ρ Sq ma 4. −ω. eÐnai 2 mia peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac C∗ . H arister  klˆsh mod H me antiprìswpo to migadikì arijmì ρ(sun φ + i hm φ) parÐstatai gewmetrikˆ apì tic korufèc enìc kanonikoÔ kurtoÔ exˆgwnou.4. ω 2 .4. −1. To uposÔnolo H = { 1. ω. ìpou ω = −1+i 3 .2 5.6. −ω 2 }. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 309 mod T eÐnai oi omìkentroi kÔkloi. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. Tìte ìlec oi aristerèc (kai oi dexièc) klˆseic mod H sth G èqoun to Ðdio . 4.6.3 T¸ra apodeiknÔoume to Je¸rhma tou Lagrange pou eÐnai èna apì ta basikìtera jewr mata thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. √ −zω −ω 2 −1ω φ2= ρ(cosφ + isinφ) zω ρ z −z −zω −ω zω1 ω 22 Sq ma 4.

an gh1 = gh2 tìte g −1 (gh1 ) = g −1 (gh2 )   (g −1 g)h1 = (g −1 g)h2 . H2 eÐnai upoomˆdec miac peperasmènhc omˆdac G kai H1 ≤ H2 . Dhlad  ta stoiqeÐa aut c thc upoomˆdac (pou eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou g ) antistoiqoÔn 1−1 me tic klˆseic upoloÐpwn mod n. Prˆgmati. Sunep¸c an h G eÐnai mia peperasmènh omˆda tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic kai apì touc deÐktec ìlwn twn upoomˆdwn thc. 'Eqoume |G : H2 | = |G| |H2 | = |G|/|H1 | |H2 |/|H1 | = |G:H1 | |H2 :H1 | . tìte h apeikìnish f : H −→ gH . An g k = g l autì shmaÐnei g k−l = 1 kai autì me th seirˆ tou shmaÐnei ìti k ≡ l mod n (blèpe Prìtash 4. Prˆgmati. 4. Tìte h tˆxh aut c eÐnai Ðsh me th tˆxh tou g . Apì to prohgoÔmeno pìrisma paÐrnoume to apotèlesma.23 Pìrisma. . Omˆdec |G| = |H| |G : H| ìpou me |G : H| sumbolÐzoume to pl joc twn arister¸n (  dexi¸n) klˆsewn mod H . kˆje mia èqei to Ðdio pl joc stoiqeÐa. To pl joc autì onomˆzetai deÐkthc thc H sthn G.11). h −→ gh eÐnai 1 − 1 kai epÐ. Tìte aϕ(m) ≡ 1 mod m.310 pl joc stoiqeÐwn kai isqÔei 4. Apìdeixh. 4.24 Pìrisma (Je¸rhma tou Euler).3. An h G eÐnai peperasmènh. dhlad  h1 = h2 . An H1 .4. autì shmaÐnei ìti |G : H | = |G| . 'Ara |G| = |H| |G : H|. JewroÔme thn pollaplasiastik  omˆda U (Zm ) twn antistrèyimwn klˆsewn upoloÐpwn mod m. ìpwc mìlic deÐxame. |H | Se mia peperasmènh omˆda G h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc g diaireÐ thn tˆxh thc G kai isqÔei g |G| = 1. Apìdeixh. ˆra h f eÐnai 1 − 1.25 Pìrisma. JewroÔme thn upoomˆda thc G pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . afoÔ to tuqìn stoiqeÐo gh ∈ gH eÐnai eikìna tou h. 'Estw a kai m dÔo jetikoÐ akèraioi pr¸toi metaxÔ touc. tìte |G : H1 | = |G : H2 | · |H2 : H1 |.4. èstw n h tˆxh tou g . Aut  eÐnai epÐ. Apìdeixh. Apìdeixh. 4. 'Ara to n diaireÐ thn tˆxh |G| kai ˆra g |G| = 1. 'Estw g ∈ G. twn opoÐwn to pl joc eÐnai akrib¸c n.4. Allˆ h omˆda G eÐnai h xènh ènwsh twn |G : H| to pl joc arister¸n klˆsewn mod H pou. GnwrÐzoume ìti h tˆxh thc eÐnai ϕ(m) ìpou ϕ eÐnai h gnwst  sunˆrthsh tou Euler.

Tìte h upoomˆda g pou parˆgetai apì to g prèpei na eÐnai ìlh h G. { i. Prˆgmati.4.4. to opoÐo anafèrei ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia diairètec thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac. Upoomˆdec tˆxhc 4 : { i. tìte epeid  |H| = 6 kai h A4 èqei 8 stoiqeÐa tˆxhc 3. (1 4). (1 4)(2 3) }. Upojètoume ìti an { 1 } ≤ H < G tìte H = { 1 }. tou jewr matoc tou Lagrange den isqÔei genikˆ gia peperasmènec omˆdec. pou na mhn an kei sthn H . Epeid  |A4 : H| = 2. 4. JewroÔme thn enallˆsousa omˆda A4 pou èqei tˆxh 12. Sunep¸c oi aristerèc klˆseic mod H . Upoomˆdec tˆxhc 3 : { i. an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac omˆdac tìte den eÐnai anagkaÐo na upˆrqei upoomˆda tˆxhc k .8. 'Ara den mporeÐ na upˆrqei tètoia upoomˆda. Shmei¸noume epÐshc ìti sthn epomènh Enìthta ja apodeÐxoume to je¸rhma tou Sylow.27 Parat rhsh. 4 kai 6. 3 kai 4 eÐnai oi ex c. to je¸rhma tou Lagrange oi pijanèc tˆxeic twn gn siwn upoomˆdwn thc A4 eÐnai 2. (2 4 3) }. (1 2 3).4 . H kai gH . ja  tan xènec metaxÔ touc. an upojèsoume ìti up rqe mia tètoia upoomˆda H . 'Ara h g = G prèpei na eÐnai peperasmènhc tˆxhc èstw m. diìti diaforetikˆ an k  tan ènac gn sioc diairèthc tou.4. (1 3)(2 4). 3. 4. Oi upoomˆdec pou èqoun tˆxh 2. { i. pˆli prokÔptei ìti g = h ∈ H . to antÐstrofo Parˆdeigma. h upoomˆda pou parˆgetai apì th dÔnamh g n tou g ja  tan gn sia upoomˆda. n > 1. ja èprepe A4 = H ∪ gH . AntÐstrofa. to stoiqeÐo g m/k kai sunep¸c h upoomˆda g m/k ja eÐqan tˆxh k (giatÐ?). Genikìtera.4. 'Opwc ja doÔme sto epìmeno parˆdeigma. (1 4 2) }. pou eÐnai ˆtopo. Me ˆlla lìgia. ja doÔme ìti autì isqÔei gia tic kuklikèc omˆdec. Allˆ g 2 = g −1 . tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange èpetai ìti h G de mporeÐ na èqei gn siec upoomˆdec. (1 4 3) }.26 Pìrisma. T¸ra o m prèpei na eÐnai pr¸toc. Mia mh-tetrimmènh omˆda G den èqei kamiˆ gn sia upoomˆda Apìdeixh. (1 3)(2 4) }. 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. Apì Ask seic 4. { i. Upoomˆdec tˆxhc 2 : { i. (2 3 4). Aut  den mporeÐ na eÐnai ˆpeirh. (1 2)(3 4) }. oi opoÐec eÐnai dunˆmeic pr¸twn arijm¸n. Sthn epìmenh parˆgrafo. (1 3 2) }. { i. (1 3 4). (2 3) }. èstw g . mporoÔme na dialèxoume èna apì autˆ. afoÔ diaforetikˆ gia èna n ∈ N. Isqurizìmaste t¸ra ìti h A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6. ˆra an g 2 ∈ H tìte to g ∈ H kai an g 2 = gh. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 311 an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. (1 2 4). gia kˆje peperasmènh Abelian  omˆda kai kˆje diairèth k thc tˆxhc thc upˆrqei pˆnta upoomˆda tˆxhc k (blèpe Je¸rhma 4. Sunep¸c to g 2 ∈ H   to g 2 ∈ gH . (1 2)(3 4).1). h ∈ H . an h tˆxh |G| eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. { i.

'Estw omˆda G = x. y me thn idiìthta x−1 yx = y k . b. tètoia ¸ste a3 = b3 = c4 = 1. c ∈ G trÐa stoiqeÐa. 10. Perigrˆyte tic peperasmènec upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac enìc tridiˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou epÐ tou s¸matoc twn pragmatik¸n arijm¸n. b dÔo stoiqeÐa thc me tˆxh p èna pr¸to arijmì.312 4. a c = c a−1 . 3. m. Na deiqjeÐ ìti h Dn eÐnai mia upoomˆda thc D2n (jewr ste tic summetrÐec enìc kanonikoÔ 2n-gwnou). b) H3 = α 0 0 1 |α=0 4.p. 7. b. c eÐnai h tetrimènh upoomˆda. An epiplèon ta x kai y èqoun tˆxeic r kai s antÐstoiqa. deÐxte ìti e. 9. Pìsa sÔnola aristèrwn antipros¸pwn upˆrqoun gia mia upoomˆda thc H me tˆxh 3 ? 5. DeÐxte ìti h upoomˆda a. s ) ≤ | G | ≤ rs. ii) G = < a > = < b > = < c >. 'Estw G peperasmènh omˆda kai a. c > kai a2 = b. DeÐxte ìti ta ex c sÔnola eÐnai upoomˆdec thc genik c grammik c omˆdac GL2 (R). DeÐxte ìti: i) H G eÐnai Abelian . k ∈ Z. an h G den eÐnai tetrimmènh. ìpou H eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì thn metˆjesh ( 1 2 3 4 ). Na brejoÔn oi aristerèc kai dexièc klˆseic thc S3 sthn S4 . b2 = c.k. DeÐxte ìti kˆje stoiqeÐo thc G eÐnai thc morf c xm y n . 2. n ∈ Z. iii) Na brejeÐ h tˆxh thc G. c2 = a. Omˆdec 1. DeÐxte ìti: α) a ∩ b = 1   a = b . a) H1 = g) H2 = α β 0 1 1 β 0 1 |α=0 |β∈R . 8. a b a2 = bcb−1 . . Na brejoÔn oi aristerèc klˆseic mod H sthn S4 . β ) To pl joc twn stoiqeÐwn tˆxhc p thc G eÐnai pollaplˆsio tou p − 1. 'Estw G omˆda me tˆxh 12. b. 6.( r. 'Estw G omˆda kai a. 'Estw G omˆda me G = < a.

tìte | G : A ∩ B | = | G : A | · | G : B |. . a4 . 19.d. DeÐxte ìti to sÔnolo xA ∩ yB eÐnai eÐte to kenì eÐte èna aristerì sÔmploko thc A ∩ B sth G. 'Estw S = { a1 . DeÐxte ìti upˆrqei akèraioc m. An o deÐkthc thc B sth G eÐnai peperasmènoc. a2 . γ ) IsqÔei | H : H ∩ K | = | G : K | an kai mìnon an G = HK(= KH). (Aut  h anisìthta anafèretai wc Je¸rhma tou Poincar´.4. 17. .(| G : A |. σ2 . ii) 'Estw a. |A∩B| .4. i) Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìla ta sÔmploka wc proc mÐa gn sia upoomˆda thc. B ≤ G kai x. tìte H. opìte x(A ∩ B) = xA ∩ xB .k. EÐnai anagkastikˆ h ènwsh σG ∪ G upoomˆda thc Sn ? An h G parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . y ∈ G. 15. . K ≤ G. σk p¸c mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc upoomˆdac pou parˆgetai apì tic metajèseic σ1 . 'Estw A. b ∈ G me a6 = b8 = 1. 12. σk . H upoomˆda thc me deÐkth | G : H | = n kai g ∈ G. K = G. B upoomˆdec thc omˆdac G. 20. . σ ? 14.d. . 'Estw A. DeÐxte ìti: i) An m. 'Estw A. K : K | ≥ | H : H ∩ K |. DeÐxte ìti to S 2 = S · S perièqei ìla ta stoiqeÐa thc A4 . 'Estw H. | B |) = 1. σ2 . 'Estw G mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n kai èstw σ mia metˆjesh pou den an kei sthn G. DeÐxte ìti H ∩ K = { 1 }. B upoomˆdec thc omˆdac G. deÐxte ìti h A ∩ B èqei epÐshc peperasmèno deÐkth sthn A kai mˆlista | A : A ∩ B | ≤ | G : B |. DeÐxte ìti b = 1 kai eÐte a = 1. ii) An m. DeÐxte ìti α ) | H. 1 < m ≤ n. tètoioc ¸ste g m ∈ H . DeÐxte ìti | AB | = |A| |B| . 13. β ) An | H : H ∩ K | > 1/2 | G : K |.(| A |.) e 18.k. B dÔo peperasmènec upoomˆdec thc omˆdac G. . eÐte h tˆxh tou a eÐnai 3. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 313 11. 'Estw G Abelian  omˆda me tˆxh 15. 'Estw A. . a5 . a6 } ta stoiqeÐa thc S4 pou èqoun tˆxh 4. | G : B |) = 1. 'Estw G omˆda. a3 . 'Estw G peperasmènh omˆda kai H. 16. K upoomˆdec miac omˆdac G me tˆxeic 5 kai 8 antÐstoiqa. tìte A ∩ B = 1. .

x7 ≡ 28 (mod 11). . i) 'Estw G omˆda me | G | = 121. deÐxte ìti eÐte < An . 28. 'Estw X èna mh kenì sÔnolo kai G ≤ SX . 27. Omˆdec 21. ii ) An h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. DeÐxte ìti h A4 eÐnai h mình upoomˆda thc S4 me tˆxh 12. 26. tìte na deiqteÐ ìti z ∈ Z(G). DeÐxte ìti h exÐswsh x7 = g èqei lÔsh sthn G gia kˆje g ∈ G. eÐte < H. β) To sÔnolo Ha = { g | g ∈ G tètoio ¸ste g(a) = a }. ii) Na brejoÔn oi lÔseic twn exis¸sewn 7x ≡ 28 (mod 11). oρ α) Na deiqjeÐ ìti h sqèsh a ∼ b ⇐⇒ upˆrqei g ∈ G tètoio ¸ste b = g(a). DeÐxte ìti akrib¸c ta misˆ apo ta stoiqeÐa thc H eÐnai perittèc metajèseic. gia a. g > = G. i ) Na deiqteÐ ìti h G èqei (toulˆqiston) èna stoiqeÐo tˆxhc 2. p pr¸toc. ii) Genikˆ an G eÐnai mia omˆda kai H ≤ G me | G : H | = p. g > = H . tìte gia kˆje g ∈ G eÐte < H. i) 'Estw π ∈ Sn . iii ) Na deiqteÐ ìti h exÐswsh x2 = 1 èqei ˆrtio to pl joc lÔseic sth G. IsqÔei to prohgoÔmeno apotèlesma an h omˆda den eÐnai Abelian  ? 29. Na brejoÔn ta a. eÐte π ∈ An . b. b ∈ X eÐnai mia sqèsh isodunamÐac sto X . ìpou a ∈ X . 25. DeÐxte ìti gia kˆje g ∈ G upˆrqei monadikì x ∈ G tètoio ¸ste x11 = g . π > = Sn . DeÐxte ìti ta stoiqeÐa miac Abelian c omˆdac tˆxhc 2 mazÐ me to monadiaÐo apoteloÔn upoomˆda. gia ta opoÐa h metˆjesh σ = 1 2 3 4 5 6 7 5 a 1 b 6 7 3 ∈ S7 eÐnai peritt . Exetˆste an h metˆjesh ( 1 3 6 ) eÐnai mÐa dÔnamh thc σ . èstw to z . 'Estw G mia omˆda ˆrtiac tˆxhc. 22. i) 'Estw G peperasmènh omˆda kai a ∈ G. 'Estw H ≤ Sn pou perièqei toulˆqiston mia peritt  metˆjesh. ii) 'Estw G mia omˆda me tˆxh 100. 23. eÐnai upoomˆda thc G.314 4. γ) MporeÐte na perigrˆyete tic klˆseic isodunamÐac tou sunìlou X ? 24. d¸ste ikan  kai anagkaÐa sunj kh ètsi ¸ste h exÐswsh xk = a na èqei lÔsh sthn G.

gia kˆje z ∈ G kai kˆje h ∈ H . 'Estw H mia upoomˆda thc omˆdac G kai f : G −→ G mia apeikìnish me tic ex c idiìthtec f ( f (z) ) = f (z). DeÐxte ìti to sÔnolo f (G) apoteleÐ èna dexiì sÔnolo antipros¸pwn thc H sth G. Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange 315 30. d ∈ 2 Z apoteloÔn mia omˆda c d H wc proc thn prìsjesh pinˆkwn. 35. ( SÔgkrine me to Pìrisma 4. DeÐxte ìti oi pÐnakec a b me a.4. 'Estw G mia Abelian  omˆda me tˆxh | G | = 2 m. dèixte ìti to sÔnolo R S eÐnai èna sÔnolo aristerwn antipros¸pwn thc H sth G. 33. −5 2 i ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. 31. 0 0 c Poiˆ eÐnai h arister  klˆsh mod H pou perièqei to stoiqeÐo   0 0 −1  0 −1 0 ? −1 0 0 32. z −1 f (z) ∈ H. c. iii ) Stic dÔo prohgoÔmenec peript¸seic prosdiorÐste thn tom  twn H kai K me thn pollaplasiastik  kai prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n antÐstoiqa. Na prosdiorÐsete tic upoomˆdec H = − 1 i kai K = 2. Perigrˆyte tic klˆseic mod H . f (zh) = f (z). ìpou o m eÐnai perittìc. ii ) An jewrhjoÔn wc upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n. 'Estw H ≤ K ≤ G. JewroÔme thn upoomˆda H thc GL3 ( R ) twn pinˆkwn thc morf c   a 0 0  0 b 0 . .4. b. 34. Upìdeixh: DeÐxte ìti an mia Abelian  omˆda èqei dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2.25 ).4. DeÐxte ìti h G èqei akrib¸c èna stoiqeÐo tˆxhc 2. a · b · c = 0. an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2 × 2 pinˆkwn me stoiqeÐa akeraÐouc arijmoÔc kai an h H jewrhjeÐ wc upoomˆda thc prosjetik c omˆdac twn 2×2 pinˆkwn me stoiqeÐa pragmatikoÔc arijmoÔc. An R eÐnai èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc H sthn K kai S èna sÔnolo arister¸n antipros¸pwn thc K sthn G. tìte h upoomˆda pou parˆgoun autˆ ta stoiqeÐa èqei tˆxh 4.

x5 . 3. 44. . 38. . β ∈ N. i = j . . . E12 + E23 + · · · + En−1. 37. . x2 . 40. EpÐshc oi pÐnakec In + Eij (n2 − n to pl joc) parˆgoun thn SLn (Z) allˆ kai oi pÐnakec In + E12 . . x. xn ). .1 parˆgoun thn SLn (Z). . xn ) èna polu¸numo n metablht¸n x1 . DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc pm ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai m = 2. 43. Oi summetrÐec autoÔ tou poluwnÔmou orÐzontai na eÐnai ìlec oi metajèseic σ ∈ Sn tètoiec ¸ste f (xσ(1) . Na brejoÔn oi summetrÐec twn poluwnÔmwn. An σ ∈ Sn . . Na deiqteÐ ìti h summetrik  omˆda Sn èqei toulˆqiston tˆxhc r. xσ(n) ). ¯ 42. Omˆdec 36. . α ∈ C. xn me suntelestèc apì to s¸ma Q. x6 e) 3x + 1. . 4. . 45. mod (αβ − 1) kai β Upìdeixh: Ta α kai β eÐnai to èna antÐstrofo tou ˆllou sthn U(Zαβ−1 ). DeÐxte ìti ìlec oi summetrÐec tou f apoteloÔn mia upoomˆda thc Sn . DeÐxte ìti to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange isqÔei gia thn S4 kai Dn n ≥ 3. j) sthn opoÐa èqei 1. 'Estw f = f (x1 . . 41. parˆgoun thn SLn (C). . DeÐxte ìti oi pÐnakec In + αEij . . Na deiqteÐ ìti se mia omˆda dÔo stoiqeÐa pou metatÐjentai parˆgoun mia Abelian  upoomˆda. . . xσ(n) ) = f (x1 . DeÐxte ìti α = β ⊆ U(Zαβ−1 ) ìpou α = α ¯ ¯ ¯ = β mod (αβ − 1). tìte orÐzoume f σ = f (xσ(1) . Na brejeÐ èna parˆdeigma miac omˆdac G pou perièqei èna uposÔnolo S to opoÐo eÐnai omˆda wc proc èna diaforetikì pollaplasiasmì apì ekeÐnon thc G allˆ na mhn eÐnai upoomˆda thc G. x2 . β. x3 g) x. perièqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. . x4 . . . x3 .n + (−1)n−1 En. .316 4. x7 d) 1. . 39. δ ∈ Z tètoioi ¸ste γ δ αδ − βγ = 1 kai γ ≡ 0 mod n apoteloÔn mia upoomˆda thc SL2 (Z). 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. . 'Estw α. x2 . . Na brejoÔn oi upoomˆdec thc prosjetik c omˆdac twn poluwnÔmwn pou parˆgontai apì ta: a) x b) 1. γ. DeÐxte ìti oi pÐnakec thc morf c n r upoomˆdec α β me α.

Upoomˆdec kai to Je¸rhma tou Lagrange a) f = x1 x2 + x3 x4 b) f = x1 x2 + x4 2 g) f = i≤i<j≤n 317 xi xj An H eÐnai omˆda twn summetri¸n enìc poluwnÔmou f kai ˙ ˙ ˙ ˙ Sn = H ∪σ1 H ∪σ2 H ∪ · · · ∪σk H eÐnai h anˆlush thc Sn stic aristerèc klˆseic mod H deÐxte ìti ìla ta polu¸numa f σ eÐnai akrib¸c ta f. f σk . . Upˆrqei omˆda G pou parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa thc kai perièqei mia upoomˆda H pou den parˆgetai apì 2 stoiqeÐa? 47. An mia upoomˆda thc Sn perièqei kai ˆrtiec kai perittèc metajèseic.4.4. . 46. . f σ1 . . tìte to pl joc twn ˆrtiwn isoÔtai me to pl joc twn peritt¸n. ( Profan¸c isqÔei f σ1 σ2 = (f σ1 )σ2 ). .

Profan¸c to uposÔnolo φ(G) eÐnai mia upoomˆda thc G kai sunep¸c ènac omomorfismìc φ : G −→ G orÐzei pˆnta ton epimorfismì φ : G −→ φ(G).318 4. gia kˆje g ∈ G.1 Orismìc. EpÐshc. tìte h eikìna φ(H) thc H eÐnai mia upoomˆda thc φ(G) kai o periorismìc φ|H thc φ sthn H eÐnai ènac epimorfismìc thc H sthn φ(H). gia kˆje g ∈ G. isqÔei φ(g) = φ(1g) = φ(1)φ(g) kai φ(gg −1 ) = φ(g)φ(g −1 ). a. Genikìtera. Omˆdec 4. o upologismìc twn ginomènwn sthn φ(G) mporeÐ na gÐnei afoÔ prohgoumènwc upologÐsoume ta (gnwstˆ) ginìmena sthn G kai katìpin mèsw thc φ ta metafèroume sthn . grˆfoume G ∼ H . an H eÐnai mia upoomˆda thc G. èqoume ìti φ(1) = 1 kai φ(g −1 ) = φ(g)−1 . b ∈ G ìpou ∗ kai eÐnai antÐstoiqa oi prˆxeic thc G kai G . An ènac omomorfismìc eÐnai 1 − 1 tìte lème ìti eÐnai monomorfismìc (s aut  thn perÐptwsh lème ìti h G emfuteÔetai sth G ) kai an eÐnai epÐ tìte ton lème epimorfismì. DÔo omˆdec G kai H kaloÔntai isìmorfec an upˆrqei isomorfismìc φ : G −→ H . tìte epeid  φ(g)n = 1. Eidikˆ an n eÐnai h tˆxh tou g . = Thn eikìna Imφ = { φ(g) | g ∈ G } thc φ th lème omomorfik  eikìna thc G mèsw thc φ kai gi aut  suqnˆ qrhsimopoieÐtai o sumbolismìc φ(G). 'Enac omomorfismìc φ apì mia omˆda G se mia omˆda G eÐnai mia apeikìnish apì thn G sthn G tètoia ¸ste φ(a ∗ b) = φ(a) φ(b). h tˆxh tou φ(g) diaireÐ to n (giatÐ ?). Prˆgmati. Epeid . Sthn perÐptwsh aut .5.5 OmomorfismoÐ Omˆdwn To kÔrio ergaleÐo pou qrhsimopoieÐtai gia thn eÔresh kai melèth twn koin¸n idiot twn pou èqoun dÔo omˆdec eÐnai h ènnoia tou omomorfismoÔ omˆdwn. Sun jwc den kˆnoume diˆkrish sto sumbolismì twn prˆxewn kai tic paraleÐpoume. ìtan den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc qrhsimopoioÔme koinì sumbolismì gia ta oudètera stoiqeÐa twn G kai G sumbolÐzontˆc ta me 1. 4. dhlad  grˆfoume apl¸c φ(a b) = φ(a) φ(b). EpÐshc eÐnai fanerì ìti h dom  thc φ(G) kajorÐzetai pl rwc apì th dom  thc G kai ton omomorfismì φ. Apì autì prokÔptei (epagwgikˆ) ìti φ(g n ) = φ(g)n gia kˆje g ∈ G kai n ∈ N. 'Enac isomorfismìc omˆdwn eÐnai ènac omomorfismìc pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ.

4. Dhlad  gia èna opoiod pote stoiqeÐo g ∈ φ(G) na prosdiorÐsoume th morf  twn stoiqeÐwn tou uposunìlou φ−1 (g ). eÐnai fanerì ìti to uposÔnolo K = { k ∈ G | φ(k) = 1 } = φ−1 (1) thc G eÐnai autì pou kajorÐzei thn antÐstrofh eikìna tou φ(g). dhlad  h gK . dhlad  to φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = g }. Fusikˆ s aut  thn perÐptwsh h dom  thc φ(G) mac dÐnei pl rwc thn dom  thc G (afoÔ G ∼ φ(G)). k ∈ K . apì thn R+ sthn pollaplasiastik  omˆda twn mh mhdenik¸n migadik¸n arijm¸n. AntÐjeta. Sunep¸c h antÐstrofh eikìna φ−1 (φ(g)) tou φ(g) eÐnai h arister  klˆsh modK pou perièqei to g . den mac prosfèrei kamiˆ plhroforÐa gia th dom  thc G. tìte φ(k1 k2 ) = φ(k1 )φ(k2 ) = 1 kai ˆra k1 k2 ∈ K . φ(r) = e2πir . τ (g) = 1. EpÐshc an k1 . AntÐjeta. h antÐstrofh eikìna tou. Ac jewr soume t¸ra thn prosjetik  omˆda R+ twn pragmatik¸n arijm¸n kai thn antistoiqÐa φ : R+ −→ C∗ . afoÔ aut  apoteleÐtai apì ìla ta ginìmena thc morf c gk . OmomorfismoÐ Omˆdwn 319 φ(G). Autì deÐqnei ìti h antistoiqÐa φ(g) −→ φ−1 (φ(g)) = gK metaxÔ thc φ(G) kai tou aristeroÔ sunìlou phlÐko { gK | g ∈ G } eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. Profan¸c h φ eÐnai mia apeikìnish kai epeid  φ(r1 + r2 ) = e2πi(r1 +r2 ) = . ParathroÔme t¸ra ìti autì to uposÔnolo K eÐnai mia upoomˆda thc G. MporoÔme de na grˆyoume thn anˆlush thc G wc proc thn K sth morf  φ−1 (g ). ektìc an h φ eÐnai monomorfismìc. Prˆgmati. G= g ∈φ(G) Sta epìmena thn upoomˆda K = φ−1 (1) ja thn lème pur na tou omomorfismoÔ φ kai ja thn sumbolÐzoume me ker φ. Sunep¸c o φ eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn an kai mìnon an o pur nac tou eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. k ∈ K . dhlad  φ(g) = g . afoÔ o pur nac tou eÐnai h Ðdia h omˆda G. 'Estw g ∈ φ−1 (g ). diìti an g eÐnai èna stoiqeÐo thc φ(G). Tìte φ−1 (g ) = { h ∈ G | φ(h) = φ(g) } = { h ∈ G | φ(g −1 h) = 1 } = { h ∈ G | h = g k. gia kˆje k ∈ K . to 1 ∈ K kai k −1 ∈ K . k2 ∈ K . gia kˆje g ∈ G. eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei perissìtera apì èna stoiqeÐa. φ(k) = 1 } = { gk ∈ G | φ(k) = 1 }. Epomènwc.5. epeid  φ(1) = 1 kai 1 = φ(k)−1 = φ(k −1 ). Sunep¸c gia na melet soume th dom  thc G mèsw thc dom c thc φ(G) prèpei na prosdiorÐsoume tic antÐstrofec eikìnec twn stoiqeÐwn thc φ(G). = o legìmenoc tetrimmènoc omomorfismìc τ : G −→ G . EÐnai de fanerì ìti h eikìna φ(gK) tou uposunìlou gK eÐnai to monosÔnolo { φ(g) }. h dom  thc G den kajorÐzetai pl rwc apì aut  thc φ(G).

x5 } = x2 f −1 (i).5. omomorfismìc omˆdwn. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai h upoomˆda { 1. Wc èna parˆdeigma enìc omomorfismoÔ mh-Abelian¸n omˆdwn. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai φ : G −→ G ènac |H| = |φ(H)| | ker φH | kai |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH | ìpou φH sumbolÐzei ton periorismì tou φ sthn H . f (x2 ) = f (x5 ) = (1 3 2) f (x) = f (x4 ) = (1 2 3) f (y) = f (yx3 ) = (1 2) f ((yx) = f (yx4 ) = (2 3). 'Ara D6 = f −1 (i) ∪ f −1 (1 2 3) ∪ f −1 (1 3 2) ∪ f −1 (1 2) ∪ f −1 (1 3) ∪ f −1 (2 3). x. f −1 (1 3 2) = { x2 . yx3 . h φ eÐnai ènac omomorfismìc. yx3 } = yf −1 (i). y. T¸ra me bˆsh autˆ pou proanafèrame apodeiknÔoume èna je¸rhma anˆlogo tou jewr matoc tou Lagrange pou aforˆ tic tˆxeic kai touc deÐktec twn omomorfik¸n eikìnwn twn upoomˆdwn miac peperasmènhc omˆdac G. yx4 . x3 } thc D6 . kai f −1 (1 3) = { yx2 . 'Eqoume de D6 = { 1. Omˆdec e2πir1 e2πir2 = φ(r1 )φ(r2 ). tètoia ¸ste x6 = y 2 = (yx)2 = 1. Aut  parˆgetai apì dÔo stoiqeÐa x kai y . h tˆxh thc eikìnac φ(H) thc H diaireÐ thn tˆxh thc H kai o deÐkthc thc φ(H) sthn φ(G) diaireÐ to deÐkth thc H sthn G. yx5 } = yx2 f −1 (i). yx4 } = yxf −1 (i) f −1 (1 2 3) = { x. yx5 }. . Tìte gia kˆje upoomˆda H thc G. yx.2 Je¸rhma. yx2 . jewroÔme th diedrik  omˆda D6 . x2 . f (yx2 ) = f (yx5 ) = (1 3). MporoÔme eÔkola na elègxoume ìti h antistoiqÐa f : D6 −→ S3 me f (1) = f (x3 ) = i. x5 . x3 }. x4 } = xf −1 (i).320 4. Apì tic idiìthtec twn migadik¸n arijm¸n prokÔptei ìti φ(R+ ) = { z | |z| = 1 } = S 1 (h omˆda tou monadiaÐou kÔklou) kai ker φ = { r ∈ R+ | e2πir = 1 } = Z. Sunep¸c èqoume thn 1 − 1 antistoiqÐa e2πir = φ(r) ←→ r + Z = φ−1 (e2πir ) kai thn anˆlush thc R+ wc proc thn upoomˆda Z R+ = z∈S 1 φ−1 (z). f −1 (1 2) = { y. Sugkekrimèna isqÔei 4. x4 . x3 . f −1 (2 3) = { yx. Sunep¸c èqoume: f −1 (i) = { 1.

5.5.2 eÐnai akrib¸c h genÐkeush aut c thc epis manshc. OmomorfismoÐ Omˆdwn 321 Apìdeixh.5 Pìrisma.d.5. H ìpou h = φH (h). Epiplèon èqoume H= h ∈φ(H) φ−1 (h ).d. |φ(G)|). upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc upoomˆdac φH (H) thc G kai twn klˆsewn h ker φH .(|H|. Autì prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange kai to Je¸rhma 4. JewroÔme ton periorismì φH = φ|H : H −→ G pou eÐnai ènac omomorfismìc me pur na ker φH = H ∩ ker φ (giatÐ?).3 Pìrisma. tìte h tˆxh thc diaireÐtai apì tic tˆxeic twn omomorfik¸n eikìnwn thc. kai apì aut  th sqèsh paÐrnoume |G| = |φ(H)| |φ(G) : φ(H)| | ker φH | | ker φ : ker φH | = |H| |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |. |φ(G)|) = 1. 4. |φ(G)|) = 1 tìte H ≤ ker φ.5. tˆxh |φ(H)| thc H diaireÐ ton m. Anafèrjhke prohgoumènwc ìti h tˆxh thc eikìnac φ(g) enìc stoiqeÐou g thc G diaireÐ thn tˆxh tou g . To Je¸rhma 4.2.(|H|.5.5.d. h ∈ H . gia kˆje h ∈ H . .d. H kai φ eÐnai ìpwc sto Je¸rhma 4. Tìte h Apìdeixh.6 Pìrisma. tìte φ(H) = { 1 } kai ˆra H ≤ ker φ.5. gia kˆpoio h ∈ H kai φ−1 (h ) = h ker φH .4 Parat rhsh. Sunep¸c. Eidikˆ èqoume |G| = |φ(G)| | ker φ|.k. Eidikˆ an m.k. |φ(G)|) kai o deÐkthc |φ(G) : φ(H)| thc H sth G diaireÐ ton m.5.5. 4. Autì prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4.2. Sunep¸c. An h G eÐnai peperasmènh. epeid  | ker φH | = |h ker φH |. ìpwc eÐdame prin. Opìte |G : H| = |φ(G) : φ(H)| | ker φ : ker φH |. 'Estw ìti G. 4. An m.(|G : H|.4. ìpwc H kai sto je¸rhma tou Lagrange.2. 4.(|H|. 'Estw H ≤ G.k. Apìdeixh. prokÔptei ìti |H| = | ker φH | |φ(H)|. An G kai G eÐnai dÔo peperasmènec omˆdec twn opoÐwn oi tˆxeic eÐnai pr¸tec metaxÔ touc tìte ektìc apì ton tetrimmèno omomorfismì den upˆrqei ˆlloc omomorfismìc apì thn G sthn G .k.

4. 4. gia kˆje omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G . k . epeid  kˆje stoiqeÐo g ∈ φ(G) eÐnai thc morf c g = φ(g). a) Kˆje stoiqeÐo g ∈ G grˆfetai wc ginìmeno g = xn1 · · · xnk . 'Ara φ(G) = φ(X) . diastˆsewn n kai m antÐstoiqa. Apìdeixh. Perissìterec endiafèrousec idiìthtec twn omomorfism¸n omˆdwn ja melethjoÔn sthn epìmenh parˆgrafo. Omˆdec Apìdeixh. Gia tic prosjetikèc omˆdec. Mia grammik  apeikìnish eÐnai ènac omomorfismìc . Apì autì prokÔptei to zhtoÔmeno. tìte h tˆxh |φ(G)| diaireÐ ton m.k. .d. . j = 1. OmomorfismoÐ DaktulÐwn. dhlad  φ1 (x) = φ2 (x) gia kˆje x ∈ X ⇐⇒ φ1 = φ2 . Grammikèc ApeikonÐseic. 'Opwc prin èqoume g = xn1 · · · xnk .(|G|.322 4. 'Estw φ : R −→ R ènac omomorfismìc apì to daktÔlio R sto daktÔlio R . b) 'Estw g ∈ G. Tìte a) φ(G) = φ(X) . epÐ enìc s¸matoc F . gia kˆpoio g ∈ G ja èqoume g = φ(xi1 )n1 · · · φ(xik )nk . T¸ra dÐnoume merikˆ qr sima paradeÐgmata kai efarmogèc twn apotelesmˆtwn pou anaptÔqthsan s aut  thn parˆgrafo. . 2. Sunep¸c.7 Prìtash. Upojètoume ìti oi daktÔlioi R kai R èqoun monˆdec 1R kai 1R antistoiqa kai isqÔei φ(1R ) = 1R . b) DÔo omomorfismoÐ φ1 kai φ2 apì thn G se mia omˆda G sumpÐptoun sto X an kai mìnon an sumpÐptoun se ìlh th G. i1 ik gia kˆpoia xij ∈ X kai nj ∈ Z. 'Ara φ1 (g) = φ1 (xi1 )n1 ik i1 · · · φ1 (xik )nk = φ2 (xi1 )n1 · · · φ2 (xik )nk = φ2 (g).5. . 'Estw V kai W dÔo dianusmatikoÐ q¸roi. Tìte o φ eÐnai afenìc ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou R sthn antÐstoiqh tou R kai afetèrou ènac omomorfismìc thc pollaplasiastik c omˆdac U (R) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou R sthn antÐstoiqh U (R ). An φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc. |G |) = 1 kai ˆra |φ(G)| = 1. o pur nac tou φ eÐnai to uposÔnolo { r ∈ R | φ(r) = 0 } en¸ o pur nac tou φ jewroÔmenou wc omomorfismoÔ metaxÔ twn pollaplasiastik¸n omˆdwn U (R) kai U (R ) eÐnai to uposÔnolo { r ∈ U (R) | φ(r) = 1 }.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc. 1. 'Estw X èna sÔnolo gennhtìrwn miac omˆdac G.5.

Allˆ eÐnai gnwstì ìti det(AB) = det(A) det(B). H Orizousiak  Apeikìnish. tìte to sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = 0W eÐnai akrib¸c o pur nac K tou T . Sunep¸c. OmomorfismoÐ Omˆdwn 323 T : V −→ W thc prosjetik c omˆdac V sthn prosjetik  omˆda W pou epiplèon ikanopoieÐ th sunj kh T (λv) = λT (v). Sunep¸c h antÐstrofh eikìna enìc polu¸numou g(x) mèsw thc d eÐnai h klˆsh modR. dhlad  h det den eÐnai ènac omomorfismìc thc prosjetik c omˆdac tou Mn (F). Epeid  ta polu¸numa pou èqoun parˆgwgo mhdèn eÐnai ta stajerˆ polu¸numa.5. To de sÔnolo twn lÔsewn tou sust matoc AX = b eÐnai h klˆsh v + K ìpou v eÐnai mia lÔsh tou sust matoc. dhlad  thn genik  grammik  omˆda GLn (F). 4. An jewr soume ta stoiqeÐa tou V (antÐstoiqa tou W ) wc dianÔsmata st lec me suntetagmènec pou orÐzontai apì mia bˆsh tou V (antÐstoiqa mia bˆsh tou W ) kai an A eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ ston T wc proc autèc tic bˆseic. H Parˆgwgoc Apeikìnish. ìpou det(A) eÐnai h orÐzousa tou pÐnaka A ∈ Mn (F). ìpou f (x) = g(x)dx eÐnai mia ”parˆgousa ” thc g(x) . O pur nac K tou T eÐnai h antÐstrofh eikìna T −1 (0W ) = { k ∈ V | T (k) = 0W }. ìpou f (x) eÐnai h parˆgwgoc tou f (x) eÐnai ènac omomorfismìc thc R[x] ston eautì thc. d−1 (g(x)) = f (x) + R. 3. tìte o periorismìc thc det s aut  thn omˆda eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (F) sthn pollaplasiastik  omˆda F∗ tou s¸matoc F. tìte T −1 (w) = v + K = { v + k | k ∈ K }. ìpou 0W eÐnai to mhdenikì diˆnusma tou W . d(f (x)) = f (x). 'Estw R[x] h prosjetik  omˆda tou daktulÐou twn poluwnÔmwn miac metablht c me suntelestèc pragmatikoÔc arijmoÔc. Epeid  de gia r ∈ F∗ . GnwrÐzoume ìti to Mn (F) eÐnai ènac daktÔlioc epÐ tou opoÐou orÐzetai h orizousiak  apeikìnish det : Mn (F) −→ F. EÐnai gnwstì ìti genikˆ den isqÔei det(A + B) = det(A) + det(B). H apeikìnish d : R[x] −→ R[x]. ìpou v ∈ V eÐnai èna diˆnusma me T (v) = w.4. èqoume ker d = R. o pÐnakac . λ ∈ F. an jewr soume thn pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn pinˆkwn. v ∈ V. 'Estw Mn (F) to sÔnolo twn n × n pinˆkwn me stoiqeÐa apì to s¸ma F. Genikˆ an w ∈ W . (gia ton upologismì thc det A blèpe epìmeno parˆdeigma).

. t ∈ F   −1  −1  r 0 t 0 rt 0      1 1 1         = ∈L . .  det −1 GLn (F) = r∈ F∗ (r) = r∈ F     ∗ r .    r 0          1   ∗ ParathroÔme epÐshc ìti to sÔnolo L =  |r∈F .324 4. Omˆdec    A=  r 1 . 0     èqei orÐzousa r. 0 èqoume 1  1 .. O pur nac tou omomorfismoÔ det eÐnai h eidik  grammik  omˆda ker det = { S ∈ GLn (F) | det(S) = 1 } = SLn (F). o omomorfismìc det eÐnai ènac  .       0 1 eÐnai mia upoomˆda thc GLn (F) kai o periorismìc det|L tou omomorfismoÔ det sthn L eÐnai ènac isomorfismìc. H antÐstrofh   r 0   1   eikìna tou r eÐnai h klˆsh det−1 (r) =   SLn (F) kai ˆra .   ... dhlad  L ∼ F∗ . ..  1 Autì shmaÐnei ìti kˆje antistrèyimoc pÐnakac B ∈ GLn (F) grˆfetai   r   1   monadikˆ sth morf  B =   S .    SLn (F).      . 0 1 0 1 0 1 kai   0   1     .    . .. gia = ∗ èqoume r. Prˆgmati..     0 1 . .. 0 1 epimorfismìc. .. ìpou det S = 1 kai . 1 det B = r. ker det |L = L ∩ SLn (F) =   .   .

. kai èstw e1 . 'Etsi. EpishmaÐnoume ed¸ ìti ta stoiqeÐa thc L kai thc SLn (F) den antimetatÐjentai allˆ h sqèsh L · SLn (F) = SLn (F) · L shmaÐnei ìti gia A ∈ L kai S ∈ SLn (F) upˆrqoun A ∈ L kai S ∈ SLn (F) tètoia ¸ste AS = S A .5). ìpwc èpetai kai apì to 4. paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) to pl joc zeugˆria dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta.4.16. sthn perÐptwsh pou to s¸ma F eÐnai peperasmèno. Allˆ genikˆ h Z ∩ SLn (F) = { I }. . prèpei A = A . e2 . lìgw thc prohgoÔmenhc idiìthtac twn orizous¸n. Sthn prokeimènh perÐptwsh ìmwc. 'Etsi. . EpÐshc an to F den perièqei tic n-ostèc rÐzec ìlwn twn stoiqeÐwn tou. IsqÔei de Z · SLn (F) = SLn (F) · Z . o pÐnakac den an kei sthn 0 1 Z · SL2 (R). . 'Enac pÐnakac A ∈ Mn (F) an kei sthn GLn (F) an kai mìnon an oi st lec tou apoteloÔn mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸rou Fn . Tìte ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì to e1 eÐnai ta pollaplˆsia tou e1 . er . OmomorfismoÐ Omˆdwn 325 Sunep¸c èqoume GLn (F) = L · SLn (F). MporoÔme na jewr soume ìti to e1 eÐnai èna opoiod pote mh-mhdenikì diˆnusma tou Fn . SLn (F) = L·SLn (F) = SLn (F)·L. epeid  |Fn | = q n . r tètoia dianÔsmata. to r prèpei na eÐnai h n-ost  dÔnamh enìc −1 0 stoiqeÐou λ ∈ F∗ . Ac epishmˆnoume epiplèon ìti h L eÐnai isìmorfh me to kèntro Z thc GLn (F) afoÔ kai oi dÔo eÐnai isìmorfec me thn F∗ (blèpe 4. 'Estw { e1 . . 'Estw |F| = q . tìte h Z · SLn (F) eÐnai gn sia upoomˆda thc GLn (F) afoÔ an r eÐnai h orÐzousa enìc pÐnaka thc Z · SLn (F). λi ∈ F. Upojètoume t¸ra ìti to pl joc twn grammikˆ anexart twn r dianusmˆtwn eÐnai (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r−1 ). er . Autì eÐnai èna parˆdeigma dÔo upoomˆdwn miac omˆdac pou to ginìmenì touc eÐnai upoomˆda kai fusikˆ isqÔei GLn (F) = L. λ ∈ F pou to pl joc touc eÐnai q . . Me aform  ta prohgoÔmena. . 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì to e1 isoÔtai me q n − q . .4. Sunep¸c h tˆxh thc GLn (F) eÐnai Ðsh me to pl joc twn bˆsewn tou Fn . . . eÐnai ta mìna dianÔsmata pou eÐnai grammikˆ exarthmèna apì ta e1 . Tìte h omˆda GLn (F) eÐnai peperasmènh kai mporoÔme na upologÐsoume thn tˆxh thc wc ex c. to e1 mporeÐ na epilegeÐ me q n − 1 trìpouc. an F = R. 'Estw e1 èna apì autˆ ta q n − 1 dianÔsmata. . afoÔ ta stoiqeÐa thc Z antimetatÐjentai m autˆ thc SLn (F) (ja doÔme sthn epìmenh parˆgrafo ìti gia kˆje upoomˆda H thc GLn (F) isqÔei H · SLn (F) = SLn (F) · H ). Sunep¸c. . en } mia bˆsh tou Fn .5. Ta dianÔsmata thc morf c λ1 e1 + λ2 e2 + · · · + λr er . dhlad  ìla ta dianÔsmata λe1 . eÐnai eukairÐa ed¸ na upologÐsoume tic tˆxeic thc GLn (F) kai thc SLn (F). e2 .4. afoÔ den upˆrqei pragmatikìc arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai −1. .

en¸ h mình metˆjesh . . . . .2 èqoume |SLn (F)| = |GLn (F)|/|F∗ |. . n. . G2 kai G3 treic omˆdec. . Sunep¸c an h sÔnjesh φ2 ◦ φ1 eÐnai monomorfismìc tìte kai o φ1 eÐnai monomorfismìc. . . . i = 1. . e2 . An φ1 : G1 −→ G2 . gia kˆje i = 1. Omˆdec To pl joc aut¸n eÐnai q r pou eÐnai to pl joc twn r-adwn (λ1 . Gia touc antÐstoiqouc pur nec kai tic omomorfikèc eikìnec prokÔptei ìti ker φ1 ≤ ker φ2 ◦ φ1 kai Im(φ2 ◦ φ1 ) ≤ Imφ2 . en } Gia kˆje metˆjesh σ ∈ Sn h apeikìnish ei −→ eσ(i) . (φ2 ◦ φ1 )(g1 g2 ) = φ2 (φ1 (g1 )φ1 (g2 )) = φ2 (φ1 (g1 ))φ2 (φ1 (g2 )) = (φ2 ◦ φ1 )(g1 ) · (φ2 ◦ φ1 )(g2 ). σ2 ∈ Sn èqoume M ( σ1 σ2 )(ei ) = eσ1 σ2 (i) = M ( σ1 )(eσ2 (i) ) = M ( σ1 )( M ( σ2 )(ei ) ) = ( M ( σ1 ) M ( σ2 ) )(ei ). afoÔ ta e1 . . . er+1 } r + 1 grammikˆ anexˆrthtwn dianusmˆtwn. n. λi ∈ F. e2 . i = 1. . . . e2 . 2. thn opoÐa sumbolÐzoume me M ( σ ). Prˆgmati. 6. 2. SÔnjesh Omomorfism¸n. 'Ara M ( σ1 σ2 ) = M ( σ1 ) M ( σ2 ). . PÐnakec Metajèsewn JewroÔme ènan n−diˆstato dianusmatikì q¸ro epÐ enìc s¸matoc K kai mÐa bˆsh tou { e1 . Gia σ1 . n. . 2. h M ( σ ) eÐnai antistrèyimh apeikìnish. er eÐnai Ðso me (q n − q r ) kai sunep¸c paÐrnoume sunolikˆ (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q r ) to pl joc uposÔnola { e1 . . φ2 : G2 −→ G3 eÐnai omomorfismoÐ tìte h sÔnjes  touc φ2 ◦ φ1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac omomorfismìc. . |SLn (F)| = q n(n−1) 2 afoÔ ker det = SLn (F) kai apì to Je¸rhma 4. . . λr ).5. EpÐshc kaj¸c ta dianÔsmata M ( σ )(ei ). Epomènwc telikˆ èqoume |GLn (F)| = (q n − 1)(q n − q) · · · (q n − q n−1 ) =q kai n(n−1) 2 (q − 1)(q 2 − 1) · · · (q n − 1) (q 2 − 1) · · · (q n − 1). . . . 'Ara to pl joc twn dianusmˆtwn pou eÐnai grammikˆ anexˆrthta apì ta e1 . An o φ2 ◦ φ1 eÐnai epimorfismìc tìte kai o φ2 eÐnai to Ðdio. . 'Estw G1 . e2 . 5. . epekteÐnetai monadikˆ se mia grammik  apeikìnish tou V ston eautì tou. λ2 . apoteloÔn bˆsh tou V . . . en eÐnai bˆsh tou V . . . .326 4.

Kaj¸c |π(Sn )| = 2. σ ∈ Sn me pÐnakec. .  0 1 0 . 0 1 0 1 0 0 0 1 0 7.12. apì to Pìrisma 4.4 ja deÐxoume ìti “Kˆje omˆda metajèsewn bajmoÔ n peritt c tˆxhc eÐnai upoomˆda thc enallˆsousac omˆdac An ”. . To Prìshmo Metˆjeshc. an o V èqei diˆstash 3.k. autì mac dhl¸nei ìti “kˆje metˆjesh σ pou h tˆxh thc eÐnai peritt  prèpei na eÐnai ˆrtia .4. i ) jèseic.4. ènac epimorfismìc omˆdwn. n. . sÔmfwna me to 4. en }. −1 }.  1 0 0 . wc proc th bˆsh { e1 . gia i = 1. O π lègetai epimorfismìc pros mwn twn metajèsewn kai h eikìna π(σ) thc σ kaleÐtai prìshmo thc σ. èstw H ≤ Sn .5. H apeikìnish π : Sn −→ { 1. O pur nac ker π eÐnai h enallˆsousa upoomˆda An . 0 0 1 0 0 1 1 0 0       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 0 1 . tìte h omˆda Im M apoteleÐtai apì touc pÐnakec       1 0 0 0 1 0 0 0 1  0 1 0 . An h tˆxh |H| thc H eÐnai perittìc arijmìc tìte |π(H)| = 1 kai sunep¸c h H eÐnai upoomˆda tou pur na ker π = An .(2. 'Etsi. San mia pr¸th efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn twn metajèsewn se sunduasmì me to Pìrisma 4. An parast soume tic grammikèc apeikonÐseic M ( σ ). . Eidikˆ.  0 0 1  kai  1 0 0 . 2. tìte o pÐnakac M ( σ ) eÐnai autìc pou ìla ta stoiqeÐa tou se kˆje gramm  kai kˆje st lh eÐnai mhdèn ektìc apì ta stoiqeÐa pou brÐskontai stic ( σ(i). . Prˆgmati. 'Ara h apeikìnish M : Sn −→ GL( V ) me σ −→ M ( σ ) eÐnai ènac monomorfismìc omˆdwn. . apì th summetrik  omada Sn sthn pollaplasiastik  omˆda { 1. −1 }. e2 .5. O pÐnakac M ( σ ) kaleÐtai pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sthn σ .5. . OmomorfismoÐ Omˆdwn 327 σ gia thn opoÐa M ( σ ) = 1V eÐnai profan¸c h tautotik  i. ìpou π(σ) = 1 an h σ eÐnai ˆrtia −1 an h σ eÐnai peritt  eÐnai. |H|).5 èpetai ìti h tˆxh |π(H)| thc eikìnac π(H) prèpei na diaireÐ ton m.d. .

sj+1 . èstw σ = σ1 σ2 · · · σk .i . sj−1 . An σ eÐnai mia antimetˆjesh (i j). . apì tic idiìthtec twn orizous¸n. . blèpoume ìti gia thn orÐzousa tou M (σ) èqoume k det M (σ) = i=1 det M (σi ) 1 an o k eÐnai ˆrtioc (dhlad  σ ˆrtia) = π(σ). Opìte. −1 an o k eÐnai perittìc (dhlad  σ peritt ) = Epomènwc o epimorfismìc π eÐnai h sÔnjesh det|ImM ◦M tou M epÐ ton periorismì thc orÐzousac apeikìnishc det : GLn (K) −→ K ∗ sthn eikìna ImM . ekfrˆzontac thn σ wc èna ginìmeno antimetajèsewn. anˆptuxh thc orÐzousac wc proc th j -st lh: n det A = i=1 αij βij ìpou βij = (−1)i+j det Aij kai Aij eÐnai o (n − 1) × (n − 1) pÐnakac pou prokÔptei apì ton A apaleÐfontac thn i-gramm  kai j -st lh. . . . Sunep¸c kˆje peritt  metˆjesh eÐnai ˆrtiac tˆxhc. s2 . . . Mia ˆllh efarmog  tou epimorfismoÔ pros mwn eÐnai o upologismìc thc orÐzousac enìc pÐnaka. sn ) . ei . h orÐzousa det M (σ) = −1. EÐnai fanerì ìti βij = det(s1 . σ −→ M (σ). Omˆdec metˆjesh”. T¸ra ja qrhsimopoi soume to prìshmo twn metajèsewn gia na deÐxoume ìti h orÐzousa det A enìc n × n pÐnaka A = (αij ) me stoiqeÐa αij apì èna s¸ma K grˆfetai sth morf  n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). apì th Grammik  'Algebra. ìpou M (σ) eÐnai o pÐnakac metˆjesh pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ . . JewroÔme th gnwst . Sunep¸c.328 4. afoÔ h upoomˆda pou parˆgetai apì th σ eÐnai peritt c tˆxhc. tìte o pÐnakac M (σ) eÐnai autìc pou paÐrnoume apì tìn tautotikì pÐnaka me enallag  thc i kai j st lhc. Sto parˆdeigma 6 jewr same ton monomorfismì M : Sn −→ GLn (K).

4. s2 .2 · · · ασ(n). .  ìpou sk sumbolÐzei thn k -st lh  . . .i2 . ei2 . an se mia n-ada deikt¸n (i1 . .1 det(ei1 . . Epanalambˆnontac aut  th diadikasÐa gia ìlec tic en lìgw orÐzousec. in ) emfanÐzontai sto prohgoÔmeno ˆjroisma. sn ). . .. ei2 . . AnaptÔssoume t¸ra thn orÐzousa det(ei1 . . EpÐshc s autì to ˆjroisma. .. . . . . . ein ) anˆ dÔo oi deÐktec i1 . . s3 . . . OmomorfismoÐ Omˆdwn 329  α1k  . (h opoÐa topojeteÐtai sthn j -st lh tou A). . in ) dÔo   perissìteroi deÐktec eÐnai Ðsoi.5.. . èqoume n n  det A = i1 =1 αi1 1 βi1 1 = i1 =1 αi1 . .1 ασ(2). . . . ein ) αi1 1 · · · αin n det(ei1 . sto tèloc ja pˆroume thn èkfrash: n n det A = i1 =1 ··· in =1 αi1 1 αi2 2 · · · αin n det(ei1 .i . . ei2 . i2 . 'Olec de oi n! tètoiec epilogèc n-adwn (i1 . . anaptÔssontac thn orÐzousa tou A wc proc thn pr¸th st lh. . Epomènwc telikˆ èqoume n det A = σ∈Sn ασ(1). Sunep¸c. . sn ) me ton Ðdio trìpo wc proc th deÔterh st lh kai paÐrnoume n n det A = i1 =1 αi1 1 i2 =1 αi2 2 det(ei1 . . in eÐnai diˆforoi tìte o pÐnakac autìc eÐnai o pÐnakac metˆjesh M (σ) pou antistoiqeÐ sth metˆjesh σ= 1 2 ··· i1 i2 · · · n in . .in T¸ra parathroÔme ìti an ston pÐnaka (ei1 .n det M (σ) = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). tìte h orÐzousa aut  eÐnai mhdèn. = i1 . me ˆlla lìgia mia   perissìterec st lec tou pÐnaka eÐnai Ðsec. ein ). sn ) . . .  tou pÐnaka A kai ei sumbolÐzei . .. s3 . . s2 . . . αnk thn i-st lh tou tautotikoÔ pÐnaka In . .

i = φ(±1) = ±1 mod p. prokÔptei ìti an H = g = { g n | n ∈ Z } eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g . paÐrnoume th gnwst  apeikìnish φ : Z −→ Zr .330 8. 'Ara h φ eÐnai ènac omomorfismìc thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ). pou sto ex c ja thn sumbolÐzoume pˆli me φ diathreÐ ton pollaplasiasmì pinˆkwn. me det A = ±1. n −→ n mod r. Epiplèon kaj¸c o φ : Z −→ Zp eÐnai kai epimorfismìc daktulÐwn. epÐshc èqoume kai n n det φ(A) = σ∈Sn π(σ) i=1 φ(ασ(i). αij ∈ Z. n → n mod r. Dhlad  isqÔei φ(AB) = φ(A)φ(B) gia kˆje A. eÔkola prokÔptei ìti h apeikìnish A −→ φ(A). Wc eidik  perÐptwsh tou paradeÐgmatoc autoÔ. apì ton orismì tou ginomènou pinˆkwn. IsqÔei de Imφ = H kai ker φ = { 0 } an h tˆxh tou g eÐnai ˆpeirh rZ an h tˆxh tou g eÐnai peperasmènh Ðsh me r. . O Omomorfismìc GLn (Z) −→ GLn (Zp ). B ∈ GLn (Z). Ton pÐnaka (φ(αij )) ton sumbolÐzoume me φ(A) Epeid  èqoume n det A = σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). pou eÐnai ènac epimorfismìc me pur na thn upoomˆda rZ tou Z.i ) = φ σ∈Sn π(σ) i=1 ασ(i). Omˆdec Apì thn idiìthta g m g n = g m+n twn dunˆmewn enìc stoiqeÐou g miac omˆdac G. n −→ g n eÐnai ènac omomorfismìc. An to r eÐnai ènac pr¸toc arijmìc p tìte autìc o epimorfismìc orÐzei ton ex c omomorfismì thc omˆdac GLn (Z) sthn omˆda GLn (Zp ). 4. 9. ìpou φ(αij ) = αij mod p. tìte h apeikìnish φ : Z −→ G. Me bˆsh autìn ton omomorfismì apodeiknÔoume t¸ra to ex c endiafèron apotèlesma. Sto prohgoÔmeno parˆdeigma jewr same ton epimorfismì φ : Z → Zr . kaj¸c φ(m + n) = g m+n = g m g n = φ(m)φ(n). Se kˆje n × n pÐnaka A = ( αij ). H Omomorfik  Eikìna twn AkeraÐwn. antistoiqoÔme ton pÐnaka (φ(αij )). Sunep¸c h antistoiqÐa A −→ φ(A) eÐnai mia antistoiqÐa thc GLn (Z) sthn GLn (Zp ) kai eÐnai fanerì ìti aut  eÐnai mia apeikìnish (pou den eÐnai epÐ).i = ±1 (dec prohgoÔmeno parˆdeigma 5).

. èqoun ˆpeirh tˆxh. kai αij ≡ 0 mod p. gia p = 2. OmomorfismoÐ Omˆdwn 331 “Gia kˆje n ∈ N. Apì to diwnumikì anˆptugma gia touc pÐnakec. 2. Gia to skopì autì. Dhlad  o A èqei th morf  A = In + pA . n. gia kˆpoion jetikì akèraio k kai kˆpoion pÐnaka A = (αij ) ∈ Mn (Z) me èna toulˆqiston apì ta stoiqeÐa tou αij na mhn eÐnai isìtimo me to 0 mod p. gia kˆpoion A ∈ Mn (Z). Kaj¸c = h omˆda GLn (Zp ) eÐnai peperasmènh. to pl joc twn upoomˆdwn thc eÐnai fusikˆ peperasmèno. Coxeter. prèpei na upˆrqei peperasmèno pl joc mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z). h tom  H ∩ ker φ = { In } kai sunep¸c h H eÐnai isìmorfh me thn eikìna thc φ(H) (giatÐ?). 10. Autì shmaÐnei ìti αii ≡ 1 mod p. ektìc apì ton tautotikì pÐnaka In . H Omˆda Automorfism¸n miac Omˆdac. Yale “Geometry and Symmetry” [33]   to biblÐo tou H. èqoume m In = A m = (In + p A ) k m = i=0 m ki i p A = In + i m i=1 m ki i p A i kai epomènwc m i=2 m ki i p A = −mpk A . . gia 1 ≤ i = j ≤ n.4. 'Enac automorfismìc miac omˆdac G eÐnai mia metˆjesh tou sunìlou G pou tautìqrona eÐnai kai omomorfismìc. to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn upoomˆdwn thc GLn (Z) eÐnai peperasmèno”. “Introduction to Geometry” [7]). . arkeÐ na deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa tou ker φ. To uposÔnolo thc summetrik c .5. . Anafèroume plhroforiakˆ ìti oi klˆseic isomorfÐac twn peperasmènwn upoomˆdwn thc GL2 (Z) kai GL3 (Z) èqoun taxinomhjeÐ kai paÐzoun shmantikì rìlo sthn krustallografÐa. i = 1.S. i Autì eÐnai adÔnato na isqÔei afoÔ ìloi oi ìroi tou ajroÐsmatoc diairoÔntai apì mia dÔnamh tou p pou eÐnai megalÔterh apì aut  pou diaireÐ ton mpk (giatÐ?). Autìc apoteleÐtai apì ìlouc touc pÐnakec A = (αij ) ∈ GLn (Z) gia touc opoÐouc φ(A) = In . jewroÔme ton pur na ker φ thc φ : GLn (Z) −→ GLn (Zp ).M. gia kˆpoion jetikì akèraio m. èstw A ∈ ker φ me Am = In . Isqurizìmaste ìti an H eÐnai mia peperasmènh upoomˆda thc GLn (Z) tìte. Sunep¸c H ∩ ker φ = { In } kai ˆra H ∼ φ(H). Upojètontac to antÐjeto. 'Ara. Prˆgmati. Upˆrqoun 10 tètoiec klˆseic gia thn GL2 (Z) kai 32 gia thn GL3 (Z) (dec to biblÐo tou P. MporoÔme na ekfrˆsoume ton pÐnaka A sth morf  A = In + pk A .

EÐnai fanerì ìti to uposÔnolo InnG ìlwn twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai mia upoomˆda thc AutG. 'Enac automorfismìc miac omˆdac diathreÐ thn tˆxh twn stoiqeÐwn (giatÐ?). aut  eÐnai ènac automorfismìc thc S3 . ε. ε parˆgoun thn omˆda S3 . ε tìte orÐzontac thn apeikìnish φ : S3 −→ S3 me φ(i) = i. (aþ) Aut(S3 ): H S3 èqei 6 stoiqeÐa. Tìte èqoume ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). an σ eÐnai mia metˆjesh twn γ. Gia parˆdeigma. H eikìna thc monˆdac mèsw tou ϑ eÐnai ènac mh mhdenikìc rhtìc arijmìc. me s = 0. ε. s s . δ. 'Estw to klˆsma 1/s . (bþ) Aut( Q+ ): 'Estw ϑ ènac automorfismìc thc Q+ . Ac prosdiorÐsoume ed¸ thn omˆda automorfism¸n twn gnwst¸n omˆdwn S3 . Sunep¸c ènac automorfismìc thc S3 metajètei xeqwristˆ ta stoiqeÐa α. èstw ϑ ( 1 ) = κ/λ. AntÐstrofa. β kai xeqwristˆ ta trÐa stoiqeÐa γ. dÔo stoiqeÐa α. α2 ∈ Aut(G). 'Ara to sÔnolo AutG eÐnai mia omˆda metajèsewn tou sunìlou G pou onomˆzetai h omˆda automorfism¸n thc G. β tˆxhc 3 kai trÐa stoiqeÐa γ. φ(β) = σ(γ) σ(ε) kai φ(γ) = σ(γ). φ(α) = σ(γ) σ(δ). Q+ kai thc omˆdac K4 tou Klein. φ(δ) = σ(δ). Aut  h omˆda dÐnei qr simec plhroforÐec gia th dom  thc G. 'Ena stoiqeÐo tou Aut(G) eÐnai h tautotik  −1 apeikìnish 1G : G −→ G kai an α1 . δ. Prˆgmati epeid  o ϑ eÐnai automorfismìc. g2 ∈ G. φ(ε) = σ(ε). δ.332 4. idiaÐtero endiafèron parousiˆzoun oi legìmenoi eswterikoÐ automorfismoÐ pou orÐzontai wc ex c: Gia g ∈ G orÐzoume thn apeikìnish τg : G −→ G. ja eÐnai ϑ ( 1/s ) + · · · + ϑ ( 1/s ) = ϑ ( 1/s + · · · + 1/s ) = ϑ ( 1 ) = κ/λ. Omˆdec omˆdac SG tou sunìlou G pou eÐnai automorfismoÐ thc omˆdac G ja to sumbolÐzoume me Aut(G). Kaj¸c τg (xy) = g(xy)g −1 = (gxg −1 )(gyg −1 ) = τg (x)τg (y) kai τg τg−1 = τg−1 τg = 1G . x −→ gxg −1 . Kaj¸c ta stoiqeÐa γ. ènac automorfismìc kajorÐzetai pl rwc apì thn metˆjesh pou autìc epˆgei sta trÐa stoiqeÐa γ. EpÐshc eÔkola prokÔptei ìti = Inn(S3 ) = Aut(S3 ). δ. thn tautotik  metˆjesh i. 'Ara Aut(S3 ) ∼ S3 . Gia dÔo stoiqeÐa g1 . δ. ε tˆxhc 2. prokÔptei ìti τg ∈ Aut(G). −1 −1 èqoume (τg1 τg2 )(x) = g1 g2 xg2 g1 = g1 g2 x(g1 g2 )−1 = τg1 g2 (x) gia kˆje x ∈ G kai ˆra τg1 τg2 = τg1 g2 . tìte α1 α2 ∈ Aut(G) (giatÐ?).

Dhlad  an G1 ∼ G2 tìte G2 ∼ G1 . Dhlad  h φ orÐzei ènan automorfismì thc K4 (jètontac φ(e) = e). 'Ara h f eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ thc omˆdac automorfism¸n thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n kai thc pollaplasiastik c omˆdac twn rht¸n ( Aut( Q. b. b. Apì ta prohgoÔmena èpetai ìti h apeikìnish f : Aut( Q. Ja prèpei na parathr soume ìti h ènnoia thc isomorfÐac orÐzei mia sqèsh isodunamÐac metaxÔ ìlwn twn omˆdwn. Epiplèon h f eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn dhlad  f ( ϑ1 ◦ ϑ2 ) = ( ϑ1 ◦ ϑ2 )( 1 ) = ϑ1 ( 1 ) · ϑ2 ( 1 ) = f ( ϑ1 ) · f ( ϑ2 ) (giatÐ?). afoÔ kˆje au= tomorfismìc thc K4 metajètei ta stoiqeÐa thc K4 (diathr¸ntac to oudètero stoiqeÐo e stajerì ). c. a·c = c·a = b kai b·c = c·b = a. = = = 4. Tìte. epeid  { φ(a).5. Epomènwc. mporoÔme na jewroÔme ìti dÔo omˆdec tautÐzontai an autèc eÐnai isìmorfec. = (gþ) Aut(K4 ): H omˆda K4 tou Klein apoteleÐtai apì tèssera stoiqeÐa. φ(b). OmomorfismoÐ Omˆdwn 333 opìte anagkastikˆ ϑ ( 1/s ) = κ/(s · λ). b kai c. b. h tautotik  apeikìnish 1G : G −→ G.9 ParadeÐgmata mh-isìmorfwn omˆdwn. to oudètero e kai ta a. H prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. pˆli epeid  o ϑ diathreÐ thn prìsjesh. c }. Dhlad  apodeÐxame ìti o automorfismìc ϑ eÐnai pl rwc kajorismènoc apì thn eikìna tou 1. Epiplèon an f1 : G1 −→ G2 kai f2 : G2 −→ G3 = = eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn. h eikìna tou tuqaÐou klˆsmatoc r/s mèsw tou ϑ eÐnai ϑ ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ). dhlad  pˆnta isqÔei G ∼ G. 'Estw φ mia metˆjesh twn tri¸n sumbìlwn a. φ(c) isqÔoun akrib¸c oi parapˆnw sqèseic. metaxÔ twn stoiqeÐwn φ(a). MetaxÔ twn a.1 kai epÐ. gia kˆje omˆda G. An f : G1 −→ G2 eÐnai ènac iso= morfismìc apì thn omˆda G1 sthn omˆda G2 .5. Prˆgmati. + ) ∼ ( Q∗ . afoÔ to sÔnolo twn rht¸n eÐnai . · ) me f ( ϑ ) = ϑ( 1 ) eÐnai 1 . dhlad  φ ∈ S3 . · ) ). 1. x −→ x eÐnai ènac isomorfiamìc. φ(b). + ) −→ ( Q∗ . c isqÔoun oi sqèseic a·b = b·a = c. Kaj¸c h fÔsh aut¸n kaj eaut¸n twn stoiqeÐwn miac omˆdac eÐnai deutereÔousac shmasÐac sthn 'Algebra. + ) me ϑ( 1 ) = κ/λ.4. Opìte sthn pragmatikìthta èqoume apodeÐxei ìti Aut(K4 ) ∼ S3 . dhlad  an G1 ∼ G2 kai G2 ∼ G3 tìte G1 ∼ G3 . tìte kai h sÔnjesh f2 f1 : G1 −→ G3 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. φ(c) } = { a. tìte orÐzetai h antÐstrofh apeikìnish f −1 : G2 −→ G1 pou eÐnai kai aut  isomorfismìc (giatÐ?). AntÐstrofa den eÐnai dÔskolo na apodeÐxoume ìti an κ/λ eÐnai ènac tuqaÐoc mh mhdenikìc rhtìc arijmìc tìte h apeikìnish ϑ : Q −→ Q me ϑ( r/s ) = (r/s) · (κ/λ) orÐzei ènan automorfismì thc ( Q.

To sÔnolo n Z = { n z | z ∈ Z } twn akeraÐwn pollaplasÐwn enìc jetikoÔ akeraÐou arijmoÔ n mazÐ me thn prìsjesh twn akeraÐwn eÔkola diapist¸netai ìti apoteleÐ omˆda.1 . tìte ja èprepe na èqoume φ(1) = 0. H pollaplasiastik  omˆda F ∗ enìc s¸matoc F den eÐnai potè isìmorfh me thn prosjetik  tou omˆda F + .10 ParadeÐgmata isìmorfwn omˆdwn. 2. ( 1 4 ) ( 2 3 ) }. en¸ h K4 èqei trÐa stoiqeÐa tˆxhc 2 kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4. afoÔ an k1 ≡ k2 (mod n). 1. Z+ ∼ n Z. 2. tìte kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo thc F + eÐnai tˆxhc 2. Prˆgmati. an up rqe mia apeikìnish f : Z −→ Q+ pou na eÐnai isomorfismìc me f (1) = a/b. Ac sugkrÐnoume thn omˆda E4 = { e 4 | k = 0. ( 1 2 ) ( 3 4 ). z −→ n z eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. 4 } kai thn omˆda K4 = { 1. 2πik 4. k mod n −→ e n eÐnai apeikìnish. tìte e Parìmoioc isqurismìc deÐqnei ìti h φ eÐnai 1 .5. ParathroÔme ìti h E4 èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2 kai dÔo stoiqeÐa tˆxhc 4. An h qarakthristik  tou F eÐnai diˆforh tou 2. gia ton rhtì 1/p den upˆrqei akèraioc m tètoioc ¸ste f (m) = 1/p (giatÐ?). 3. H omˆda twn akeraÐwn arijm¸n den einai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n Q+ . sthn perÐptwsh aut . 4. Prˆgmati. an p eÐnai ènac pr¸toc pou den diaireÐ to b. Epomènwc. an φ : F ∗ −→ F +  tan ènac isomorfismìc. An h qarakthristik  tou F eÐnai Ðsh me 2. tìte ja eÐqame 0 = φ(1) = φ((−1) (−1)) = φ(−1) + φ(−1) = 2φ(−1). Zn ∼ En . = n > 0.334 4. dhlad  e n = e n . 'Ara h E4 den eÐnai isìmorfh me thn K4 . 3. tìte h eikìna enìc jetikoÔ akeraÐou n ja  tan f (n) = n a/b. ˆtopo. 1. EpÐshc aploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h apeikìnish Z −→ n Z. H 2πki antistoiqÐa φ : Zn −→ En . n = 1. JewroÔme thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modn kai thn pollaplasiastik  omˆda En twn n−ost¸n riz¸n thc monˆdac. Omˆdec arijm simo en¸ to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n eÐnai mh arijm simo. en¸ h F ∗ den èqei. 2. dhlad  h f den eÐnai epÐ. kanèna stoiqeÐo tˆxhc 2. = n > 0.1. ( 1 3 ) ( 2 4 ). EpÐshc h φ diathreÐ 2π(k1 −k2 )i 2πk1 i 2πk2 i . dhlad  φ(−1) = 0 kai h φ den ja  tan 1 . Autì eÐnai èna parˆdeigma omˆdac pou eÐnai isìmorfh me gn siec upoomˆdec thc.

−1 }. ìpou q ∈ Q× . epÐshc log( x y ) = log x + log y . >0 = Apì th stoiqei¸dh anˆlush eÐnai gnwstì ìti h logarijmik  apeikìnish log : R× −→ R+ eÐnai 1 . o opoÐoc den = . SO2 ( R ) ∼ S 1 . dhlad  h pollaplasiastik  omˆda twn jetik¸n rht¸n den eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda twn rht¸n. >0 1 me log 1 = 0 kai log x = − log x. = >0 R× ∼ R× × C2 .1 kai epÐ. = >0 C× ∼ R× × S 1 . Tìte ìmwc. pou perigrˆyame sthn Parˆgrafo 4. opìte oi antistoiqÐec Q −→ Q× × C2 kai R× −→ R× × C2 me q −→ ( q. 4. = >0 Me C2 paristˆnoume thn pollaplasiastik  omˆda { 1. OmomorfismoÐ Omˆdwn 335 tic prˆxeic. −1 ) an q < 0. h apeikìnish aut  eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. Kˆje stoiqeÐo tou S 1 .4. A(θ) −→ eiθ . parist¸meno sto migadikì epÐpedo. sumperaÐnoume ìti aut  3. an u ∈ Q× eÐnai >0 h eikìna tou x/2 mèsw tou φ. Epeid  A(θ) = A(θ + 2kπ) kai A(θ) A(θ ) = A(θ + θ ) −→ ei(θ+θ ) = eθ eθ . tìte ja èqoume 2 = φ(x) = φ( x/2 + x/2 ) = φ(x/2) · φ(x/2) = u2 . ˆtopo. O isomor>0 fismìc autìc faner¸nei ìti h prìsjesh pragmatik¸n arijm¸n apì algebrik c pleurˆc eÐnai ousiastikˆ Ðdia me ton pollaplasiasmì jetik¸n pragmatik¸n arijm¸n kai h metˆbash apì th mÐa sthn ˆllh gÐnetai mèsw tou gnwstoÔ "logarijmikoÔ kanìna". dhlad  an φ(x/2) = u. afoÔ φ( k1 mod n + k2 mod n ) = φ( (k1 + k2 ) mod n ) = n = e n ·e e eÐnai isomorfismìc. eÐnai èna shmeÐo tou kÔklou me kèntro thn arq  twn axìnwn kai aktÐna Ðsh me èna. = JewroÔme to sÔnolo S 1 = { z ∈ C | | z | = 1 } tou C. to opoÐo eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì migadik¸n arijm¸n. 1 ) >0 >0 an q > 0 kai q −→ ( | q |. (antÐstoiqa q ∈ R× ) eÐnai profan¸c isomorfismoÐ omˆdwn. Prˆgmati.5. Dhlad  to 2 eÐnai to tetrˆgwno enìc rhtoÔ arijmoÔ. >0 Ac shmeiwjeÐ ìmwc ìti upˆrqei isomorfismìc C× ∼ S 1 . Ac jewr soume thn eidik  orjog¸nia omˆda SO2 ( R ). R× ∼ R+ . èstw ìti upˆrqei ènac isomorfismìc φ : Q+ −→ Q× kai >0 èstw x ∈ Q+ tètoio ¸ste φ(x) = 2. 5. Gia to lìgo autì h omˆda S 1 onomˆzetai omˆda tou monadiaÐou kÔklou. 2π(k1 +k2 )i 2πk1 i 2πk2 i n . Q× ∼ Q× × C2 . eiθ ) eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn C× kai R× × S 1 . EpÐshc h apeikìnish r eiθ −→ ( r. H antÐstrofh apeikìnish thc log eÐnai h ekjetik  apeikìnish R+ −→ R× me x −→ ex . Kaj¸c h φ eÐnai epÐ.1 kai thn apeikìnish SO2 ( R ) −→ S 1 . Ac shmeiwjeÐ ìti to Ðdio den sumbaÐnei gia touc rhtoÔc arijmoÔc.

ìpou n = | X |. 2 2 0 0 1 1 . tìte genikˆ upˆrqoun polloÐ isomorfismoÐ apì th G sthn H . 8. jewroÔme mÐa 1 . O q¸roc Z2 apoteleÐtai apì ta dianÔsmata 0 . Prˆgmati. Tìte gia kˆje σ ∈ SX h apeikìnish α ◦ σ ◦ α−1 : Y −→ Y eÐnai mia metˆjesh tou Y (giatÐ?). | X | = n.1 antistoiqÐa α : X −→ Y . apì touc 2 × 2 pÐnakec twn opoÐwn oi st lec eÐnai grammikˆ anexˆrthta dianÔsmata tou dianusmatikoÔ q¸rou Z2 . GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . T¸ra h apeikìnish f : SX −→ SY me σ −→ α ◦ σ ◦ α−1 eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn. tìte oi omˆdec SX kai SY mporoÔn na tautisjoÔn me thn omˆda Sn . Q× ∼ Z[x]. isodÔnama. afoÔ α ◦ σ1 ◦ α−1 = α ◦ σ2 ◦ α−1 an kai mìno an σ1 = σ2 kai epiplèon f ( σ1 σ2 ) = α ◦ σ1 σ2 ◦ α−1 = α ◦ σ1 ◦ α−1 α ◦ σ2 ◦ α−1 = f ( σ1 ) f ( σ2 ). Omˆdec mporeÐ na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. 0 kai 1 . o opoÐoc epÐshc den mporeÐ = na ekfrasjeÐ mèsw enìc sugkekrimènou tÔpou. Autì deÐqnei ìti an G kai H eÐnai duo isìmorfec omˆdec. Autì ja to doÔme kai sto Parˆdeigma 9. tìte kai h apeikìnish SX σ −→ β σ β −1 ∈ SY eÐnai ènac ˆlloc isomorfismìc thc SX sthn SY .336 4. EpÐshc shmei¸noume ìti upˆrqei isomorfismìc C+ ∼ R+ . ìpou q0 < q1 < q2 < · · · eÐnai ìloi oi β pr¸toi kai αi eÐnai akèraioi arijmoÐ ìloi mhdèn ektìc apì peperasmèno pl joc. H apìdeixh thc Ôparxhc autoÔ tou isomorfismoÔ apaiteÐ gn¸seic pou eÐnai pèra ap' to skopì autoÔ tou biblÐou. ìpou se kˆje bˆsh enìc n-diˆstatou dianusmatikoÔ q¸rou V antistoiqoÔme ènan isomorfismì thc GL( V ) sthn GLn ( K ). ìpou α−1 eÐnai h antÐstrofh apeikìnish Y −→ X thc α. = 'Hdh èqoume anafèrei sthn parˆgrafo 4. 6. >0 7. 1 . = H omˆda GL2 ( Z2 ) apoteleÐtai apì touc 2 × 2 antistrèyimouc pÐnakec me stoiqeÐa apì to s¸ma Z2  . Sn ∼ SX . Ed¸ parathroÔme ìti an β  tan mia ˆllh 1 . >0 = Me Z[x] paristˆnoume thn prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn miac metablht c me akeraÐouc suntelestèc. EÐnai fanerì ìti h apeikìnish α α α f (x) = αn xn + · · · + α0 −→ q0 0 q1 1 · · · qn n eÐnai ènac isomorfismìc metaxÔ twn omˆdwn Z[x] kai Q× . Apì to Jemeli¸dec Je¸rhma thc Arijmhtik c gnwrÐzoume ìti kˆje rhtìc α > 0 grˆfetai monadikˆ sth β α α α morf  α = q0 0 q1 1 · · · qi i · · · .2 ìti an X kai Y eÐnai dÔo sÔnola me to Ðdio pl joc stoiqeÐa.1 apeikìnish apì to X sto Y . an kai apodeiknÔetai h Ôparx  tou.

A = . 'Ara ta stoiqeÐa thc GL2 ( Z2 ) eÐnai 1 0 0 1 1 0 ta ex c: I = . . 1 1 A(v1 ) = v2 . . Sunep¸c. A(v2 ) = v1 . EpÐshc parathroÔme ìti h omˆda G mporeÐ na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc Z2 kai epeid  eÐnai peperasmènh. . e2 . B(v3 ) = v1 Γ(v1 ) = v1 . e2 . B = .4. tìte o pÐnakac pou antistoiqeÐ sth sÔnjesh f1 ◦f2 eÐnai to ginìmeno twn antistoÐqwn pinˆkwn. b ∈ G. Allˆ epeid  a = −a kai b = −b.   isodÔnama a + b = −( a + b ) = −b − a. wc dianusmatikìc q¸roc. dhlad  an f1 . ∆(v3 ) = v1 E(v1 ) = v3 . e2 . . èqoume ìti a + b = b + a. Γ(v2 ) = v3 . 10. v3 = 1 . . Upojètoume ìti a + a = 0 (to 0 eÐnai to oudètero stoiqeÐo). f2 ∈ GL( V ). E(v2 ) = v1 . ∆ ←→ ( 1 2 3 ). . 0 .5. dhlad  h G eÐnai Abelian  omˆda. e2 . en } upˆrqei mÐa 1 . Dhlad  gia kˆje epilog  bˆshc paÐrnoume kai ènan diaforetikì isomorfismì. 1 mikˆ anexˆrthta zeÔgh dianusmˆtwn. . Epiplèon h antistoiqÐa aut  diathreÐ to ginìmeno. = 9.1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ twn stoiqeÐwn thc GL( V ) kai thc genik c grammik c omˆdac GLn ( K ). ∆ = . . . gia kˆje a ∈ G. 1 1 . AploÐ upologismoÐ deÐqnoun ìti h antistoiqÐa aut  diathreÐ kai tic prˆxeic kai epomènwc GL2 ( Z2 ) ∼ S3 . an { e1 . en } eÐnai mÐa bˆsh tou dianusmatikoÔ q¸- . . OmomorfismoÐ Omˆdwn Ta zeÔgh 1 0 337 1 1 0 1 kai eÐnai ta mìna gram. . Tìte 2( a + b ) = 0 gia a. en } tou V . Γ(v3 ) = v2 ∆(v1 ) = v2 . . 1 0 . B(v2 ) = v2 . Sunep¸c h antistoiqÐa aut  eÐnai ènac isomorfismìc apì thn GL( V ) sthn GLn ( K ) pou exartˆtai apì th bˆsh { e1 . èstw n. GL( V ) ∼ GLn ( K ). . Γ ←→ ( 2 3 ). E ←→ ( 1 3 2 ) kai I ←→ 1. E = . . . 'Estw G mÐa peperasmènh omˆda gia thn prˆxh thc opoÐac ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì thc prìsjeshc. Apì th Grammik  'Algebra gnwrÐzoume ìti wc proc th bˆsh { e1 . A(v3 ) = v3 B(v1 ) = v3 . = 'Estw V ènac n−diˆstatoc dianusmatikìc q¸roc epÐ tou s¸matoc K kai { e1 . JewroÔme thn omˆda GL( V ) ìlwn twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn apì ton V ston eautì tou. dhlad  2a = 0. blèpoume ìti 0 . H ˆlgebra tou Boole. . ∆(v2 ) = v3 . en } mÐa bˆsh tou. Γ = 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 . Sunep¸c èqoume thn antistoiqÐa A ←→ ( 1 2 ). èqei peperasmènh diˆstash. E(v3 ) = v2 . B ←→ ( 1 3 ). An jèsoume v1 = 0 1 1 1 1 0 1 v2 = 0 .

Prˆgmati.5. 5   7 tìte h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc g kai eÐnai isìmorfh me thn omˆda Zn . h opoÐa eÐnai 1-1 kai epÐ. tìte h apeikìnish G −→ P( X ). . 'Ara. 4. . Omˆdec rou G tìte kˆje stoiqeÐo a tou G mporeÐ na parastajeÐ (wc proc th bˆsh aut ) san mia n−ˆda ( a1 . . afoÔ gia kˆje dÔo stoiqeÐa g1 . . O dianusmatikìc q¸roc G me ton pollaplasiasmì autì lègetai ˆlgebra tou Boole. . taxinom¸ntac ìlec tic omˆdec G pou èqoun tˆxh ≤ 7. . pou orÐsthke sthn G. A2 . Sunep¸c h apeikìnish L : G −→ S|G| . . O pollaplasiasmìc. tìte èqoume Lg1 g2 (x) = (g1 g2 ) x = g1 (g2 x) = g1 (Lg2 (x)) = Lg1 (Lg2 (x)) = (Lg1 Lg2 ) (x) kai ˆra Lg1 g2 = Lg1 Lg2 . me thn bo jeia tou pollaplasiasmoÔ twn stoiqeÐwn tou Z2 . ìpou Im L eÐnai mia omˆda metajèsewn. bn ) = ( a1 b1 . B ∈ P( X ). . . = Ja oloklhr¸soume thn parˆgrafo aut . ai ∈ Z2 . 3.4. g2 . . An eÐnai ta monosÔnola A1 = { e1 }. me ei −→ Ai orÐzei ènan isomorfismì (giatÐ?). . a b = ( a1 . isqÔei a2 = a. . . an ) · ( b1 . .1864) gia touc “tupikoÔc isqurismoÔc” (sunepagwgèc) pou isqÔoun sth Majhmatik  Logik  [19]. . A2 = { e2 }. . Sunep¸c G ∼ Im L. .5 (4). . An = { en } thc G. .26 prokÔptei ìti an h tˆxh thc G eÐnai 2. . an ). x ∈ G.338 4. . Apì to Pìrisma 4. Kˆje peperasmènh omˆda G eÐnai isìmorfh me mia omˆda Apìdeixh. an bn ). gia kˆje a ∈ G.11 Je¸rhma. . g −→ Lg eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. Gia kˆje g ∈ G jewroÔme thn apeikìnish Lg : G −→ G me x −→ gx. Epiplèon h L eÐnai 1-1. orÐzetai o ex c pollaplasiasmìc sth G. . kˆje a. . g2 ∈ G me g1 = g2 èqoume L(g1 ) = Lg1 = Lg2 = L(g2 ). H omˆda G eÐnai isìmorfh me thn omˆda tou ParadeÐgmatoc 4. Opìte. . sto P( X ) “antistoiqeД sthn tom  A ∩ B dÔo stoiqeÐwn A. gia kˆje A ∈ P( X ) isqÔei A A = ∅ kai an A1 . Sthn arq  thc Paragrˆfou 4. H je¸rhsh thc G wc to dunamosÔnolo enìc sunìlou X apetèlese to majhmatikì montèlo tou 'Agglou majhmatikoÔ George Boole (1815 .3. b ∈ G.2 tonÐsame ìti ènac lìgoc pou oi summetrikèc omˆdec paÐzoun shmantikì rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn ofeÐletai sto epìmeno je¸rhma tou Cayley: metajèsewn. dhlad  thn omˆda P( X ) pou eÐnai efodiasmènh me thn prˆxh (th summetrik  diaforˆ). An g1 . ìpou P( X ) eÐnai to dunamosÔnolo enìc sunìlou X me n stoiqeÐa.

'Estw loipìn a kai b dÔo stoiqeÐa tˆxhc 2 kai tˆxhc 3 antÐstoiqa. b. 'Estw ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo. / Epeid  h G eÐnai omˆda. An g1 . tìte to stoiqeÐo thc g1 g2 eÐnai diˆforo apì ta 1.5 1. g2 ∈ G { 1 }. afoÔ h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 2 2 ja èdine g2 = 1   g1 = 1 kai h sqèsh g1 g2 = g1   h sqèsh g1 g2 = g2 ja èdine g1 = g2 . g1 g2 } eÐnai isìmorfh me thn omˆda { i. b2 . (1 3)(2 4). −i } me tic gnwstèc prˆxeic kai ϑ : G −→ H me 1 ν ϑ −→ iν . Gi autì to −1 −1 ginìmeno isqÔei ìmwc ìti g1 g2 = (g1 g2 )−1 = g2 g1 = g2 g1 . (1 4)(2 3) } (giatÐ?). i. g1 . Tìte apì to = Pìrisma 4. g1 . g1 . 3. S aut  th perÐptwsh ta stoiqeÐa g 2 kai g 4 eÐnai tˆxhc 3 kai to stoiqeÐo g 3 eÐnai tˆxhc 2 en¸ to stoiqeÐo g 5 eÐnai tˆxhc 6. Na brejeÐ o pur nac tou ϑ. DeÐxte 0 1 ìti o ϑ eÐnai epimorfismìc omˆdwn. Sunep¸c ìla ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc 2   3. g2  tan dÔo apì autˆ tìte kai to ginìmenì touc g1 g2 ja  tan tˆxhc 2. g2 . 'Ara h G prèpei na èqei kai èna stoiqeÐo tˆxhc 2.3 kai 6.23 èpetai ìti kˆje stoiqeÐo thc diˆforo tou 1 prèpei na eÐnai tˆxhc 2 2 2. 'Ara h G prèpei na èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 3. ab. Sth deÔterh perÐptwsh. Sthn pr¸th perÐptwsh mporeÐ eÔkola na elegjeÐ ìti h tˆxh tou ba eÐnai 6 kai ˆra aporrÐptetai afoÔ upojèsoume ìti h G den èqei stoiqeÐo tˆxhc 6. Sunep¸c a ∈ b = { 1. 5 kai 7 antÐstoiqa. g2 . An ìla autˆ  tan tˆxhc 2 kai g1 . sÔmfwna me to je¸rhma tou Lagrange. dhlad  ìti h G den èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 6. a. g2 . 'Enac isomorfismìc eÐnai h apeikìnish g k −→ k mod n.4. Apì to 4. b2 } kai èqoume G = b ∪ a b = { 1. afoÔ gia kajèna apì autˆ to antÐstrofì tou ja  tan tˆxhc 3 opìte h G den ja  tan tˆxhc 6. Sunep¸c h omˆda G = { 1. g1 g2 } ja  tan mia upoomˆda tˆxhc 4 pou eÐnai adÔnato. DÐnontai oi omˆdec G = 1 ν 0 1 | ν∈Z kai H = { 1.23 oi pijanèc tˆxeic twn mh tetrimmènwn stoiqeÐwn thc G eÐnai 2. to ba ∈ G kai ja prèpei   ba = ab   ba = ab2 (giatÐ?). 'Estw t¸ra ìti h G èqei tˆxh 6. Ask seic 4. −1. (1 2)(3 4). 'Estw t¸ra ìti |G| = 4. OmomorfismoÐ Omˆdwn 339 n = 2.4. mporoÔme eÔkola na doÔme ìti h omˆda G eÐnai isìmorfh me thn S3 . b. pou shmaÐnei ìti to uposÔnolo { 1. An h G parˆgetai apì èna stoiqeÐo tìte ìpwc prin G ∼ Z4 .5. g1 = g2 kai g1 = g2 = 1. Allˆ epÐshc sth G den mporoÔn ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa na eÐnai tˆxhc 3. . An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 6 tìte aut  parˆgetai apì to g kai eÐnai isìmorfh me th Z6 . ab2 }. Upojètoume ìti h G den parˆgetai apì èna stoiqeÐo thc.4.

DeÐxte ìti h f : Z −→ G me f (k) = g 2k eÐnai ènac omomorfismìc. Omˆdec 2. β ) 'Estw G mia omˆda kai g ∈ G. y) = x − 2y eÐnai ènac omomorfismìc prosjetik¸n omˆdwn kai breÐte thn f (Z × Z) = Imf . Poiec apì tic parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn migadik¸n ston eautì thc eÐnai omomorfismoÐ ? (aþ) z −→ z 6 (bþ) z −→ z 8 (gþ) z −→ z ¯ (dþ) z −→ 2z + 1 (eþ) z −→ 1 z Sthn perÐptwsh pou mia apeikìnish eÐnai omomorfismìc prosdiorÐste ton pur na thc. poioi eÐnai isomorfismoÐ ? 4. . α ) DeÐxte ìti h f : Z × Z −→ Z . Dinontai oi parakˆtw apeikonÐseic apì thn pollaplasiastik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n ston eautì thc (aþ) x −→ −x (bþ) x −→ x2 (gþ) x −→ x3 (dþ) x −→ x4 (eþ) x −→ x−1 ( þ) x −→ −x2 (zþ) x −→ 2x (hþ) x −→ 3x 1 (jþ) x −→ − x (iþ) x −→ 10x (iaþ) x −→ |x| Poiec apì autèc eÐnai omomorfismoÐ omˆdwn? Ap touc omomorfismoÔc. Poia eÐnai h Imf an h tˆxh tou g eÐnai 6   7? 3. f (x.340 4.

'Estw Q[x] h prosjetik  omˆda twn poluwnÔmwn me rhtoÔc suntelestèc kai G = { αx + β | α. β ∈ Q } h prosjetik  omˆda twn grammik¸n poluwnÔmwn. DeÐxte ìti h apeikìnish aut  eÐnai omomorfismìc omˆdwn. 'Estw V ènac trisdiˆstatoc pragmatikìc dianusmatikìc q¸roc me eswterikì ginìmeno kai v ∈ V . ìpou .4. Poioc eÐnai o pur nac tou? EÐnai h apeikìnish aut  “ epÐ ”? 6. a . n eÐnai perittoÐ akèraioi kai A akèraioc ( pou exartˆtai apì ton 1 A pÐnaka A ). c ∈ R . r ∈ Q eÐnai ènac endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n. 2 }. 1. 'Estw φ : G1 −→ G2 ènac epimorfismìc peperasmènwn omˆdwn. 0 c Poioc eÐnai o pur nac thc? 8. ìpou αx + β eÐnai to upìloipo thc diaÐreshc tou f (x) dia tou x2 + 1. f (x) −→ αx + β . tìte deÐxte ìti h omˆda G1 perièqei epÐshc stoiqeÐo tˆxhc m. 9. α ) DeÐxte ìti h apeikìnish λr ( x ) = r·x. DeÐxte ìti autìc eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. DeÐxte ìti h antistoiqÐa f : A −→ orÐzei ènan 0 1 endomorfismì thc G. DeÐxte ìti an kai o pÐnakac 2 0 an kei sto kèntro thc G. β ) DeÐxte ìti kˆje endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai thc parapˆnw morf c. A ∈ G kai d = m 2 A h orÐzousa tou pÐnaka A. JewroÔme thn antistoiqÐa Q[x] −→ G. 'Estw G = me a b 0 c | a. Na brejoÔn ìloi oi omomorfismoÐ φ apì thn pollaplasiastik  omˆda twn rht¸n ston eautì thc tètoioi ¸ste Imφ ⊆ { −2. sumbolÐzei to eswterikì ginìmeno. a · c = 0 kai φ : G −→ R+ a b −→ log(a · c). OrÐzoume thn apeikìnish V −→ R+ me x −→ x. BreÐte ton pur na thc. 10. n ìpou m. Poioc eÐnai o pur nac thc? 7. b. DeÐxte ìti h φ eÐnai omomorfismìc omˆdwn. 11.5. γ ) DeÐxte ìti kˆje mh-mhdenikìc endomorfismìc thc prosjetik c omˆdac twn rht¸n eÐnai automorfismìc. −1. h eikìna tou mèsw thc f den an kei 0 2 sto kèntro. OmomorfismoÐ Omˆdwn 341 5. 'Estw G = GL2 ( Q ). 0. An h omˆda G2 perièqei stoiqeÐo tˆxhc m. i) Pìsoi omomorfismoÐ omˆdwn Z20 −→ Z8 upˆrqoun ? ii) Upˆrqei mh tetrimmènoc omomorfismìc omˆdwn Z20 −→ Z27 ? 12. .

prosdiorÐste ton pur na thc f . an h omˆda G eÐnai Abelian ? ii) Gia poia n upˆrqei monomorfismìc omˆdwn Sn −→ G. . b ∈ G dÔo stoiqeÐa thc kai f : Z × Z −→ G h apeikìnish me f ( (x. ii) G = ker f · Im f kai ker f ∩ Im f = { 1 }. An g1 . tìte o φ eÐnai isomorfismìc. g2 . (bþ) To n diaireÐ to 15. . thn Im f kai to deÐkth tou ker f sthn omˆda Z × Z. (eþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. . n. tìte to n diaireÐ to 15. 'Estw G peperasmènh omˆda me tˆxh n kai φ : G −→ Z15 omomorfismìc omˆdwn. Upìdeixh: Exetˆste pr¸ta thn perÐptwsh ìpou m. . . (dþ) An o φ eÐnai epimorfismìc. (gþ) An o φ eÐnai monomorfismìc. ii) An h omˆda G eÐnai Abelian  kai ta a. i) Diatup¸ste kai apodeÐxte ikan  kai anagkaÐa sunj kh pou prèpei na plhroÔn ta a kai b ¸ste h f na eÐnai omomorfismìc omˆdwn. κ. tìte to 15 diaireÐ to n. tìte to 15 diaireÐ to n. b peperasmènhc tˆxhc me tˆxeic m kai n antÐstoiqa. An h G èqei peritt  tˆxh deÐxte ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc x = yz ìpou φ(y) = y kai φ(z) = z −1 .k. λ = 1. 'Estw G mia Abelian  omˆda kai α ∈ Aut(G) me α2 = 1G . an h omˆda G eÐnai Abelian ? 14. ( þ) An o φ eÐnai epimorfismìc. (zþ) An n = 15. a. . 4. 16. . Omˆdec i) Gia poia n upˆrqei epimorfismìc omˆdwn G −→ Sn . tìte to n diaireÐ to 15.λ) . DeÐxte ìti: i) An o f den eÐnai o tautotikìc. Poiec apì tic parakˆtw protˆseic eÐnai swstèc kai poiec lˆjoc? (Tekmhri¸ste thn apˆnths  sac). jètoume gκ gλ = gψ(κ.342 13. gn eÐnai ta stoiqeÐa miac omˆdac G. n) = 1.d. tìte o f den eÐnai epÐ. 'Estw G omˆda. 'Estw f : G −→ G endomorfismìc omˆdwn me f 2 = f . 15. . 17. y) ) = ax by . (m. 19. (aþ) To 15 diaireÐ to n. An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai φ : G → G eÐnai ènac automorfismìc tètoioc ¸ste φ(x) = x−1 gia perissìtera apì ta 3/4 twn stoiqeÐwn thc G tìte deÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 18. .

ìpou K4 eÐnai h omˆda = tou Klein? b) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ Z4 × Z2 ? = 21. 'Estw V1 . 25. DeÐxte ìti to sÔnolo G = { 2m 3n | m. . 'Estw p ènac perittìc pr¸toc arijmìc. IsqÔei to antÐstrofo? 23. . γ) Thc omˆdac summetrÐac enìc isopleÔrou trig¸nou kai thc omˆdac twn strof¸n enìc exag¸nou. am ∈ { 1. ii) BreÐte an upˆrqei omˆda G me | G | = 16. 'Estw G mia omˆda me mia prˆxh ∗. . b ∈ G. Sto sÔnolo X orÐzoume mia prˆxh wc ex c ϑ(a) ◦ ϑ(b) = ϑ( a ∗ b ).4. ìpou k = n − m. GiatÐ den mporoÔme na broÔme ènan isomorfismì metaxÔ twn omˆdwn α) Thc prosjetik c omˆdac twn akeraÐwn kai thc Zn .5. gia kˆje a. DeÐxte ìti oi pollaplasiastikèc omˆdec U ( Zp ) kai U ( Z2p ) eÐnai isìmorfec. a) Upˆrqei omˆda G tètoia ¸ste G × K4 ∼ A4 . β) Thc pollaplasiastik c omˆdac twn migadik¸n arijm¸n kai thc R+ × R+ . . JewroÔme touc dÔo q¸rouc wc Abelianèc omˆdec me prˆxh thn prìsjesh. . ìpou R+ eÐnai h prosjetik  omˆda twn pragmatik¸n arijm¸n. m. 'Estw Sn h summetrik  omˆda bajmoÔ n kai a1 . . 20. ìpou φ eÐnai h apeikìnish pou orÐsthke parapˆnw. X èna sÔnolo kai ϑ : G −→ X mia apeikìnish pou eÐnai 1 − 1 kai epÐ. . . gia kˆje i = 1. n = 0. 24. n ∈ Z } eÐnai omˆda me prˆxh ton pollaplasiasmì isìmorfh me thn Z × Z. DeÐxte ìti oi omˆdec autèc eÐnai isìmorfec an oi dÔo q¸roi èqoun thn Ðdia diˆstash. . . 2. 'Estw G to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ ∈ Sn me thn idiìthta σ(ai ) = ai . DeÐxte ìti to G eÐnai mia omˆda metajèsewn isìmorfh me thn Sk . . DeÐxte ìti to sÔnolo X me thn prˆxh ◦ eÐnai omˆda isìmorfh me thn omˆda G. OmomorfismoÐ Omˆdwn 343 i) DeÐxte ìti h apeikìnish φ pou orÐzetai apì ton tÔpo (φ(gκ ))(λ) = ψ(κ. Apant ste to Ðdio gia φ(g) = (1 2) ∈ S16 . λ) eÐnai ènac monomorfismìc thc G sthn Sn . 26. n }. . V2 dÔo dianusmatikoÐ q¸roi peperasmènhc diˆstashc epÐ tou idÐou s¸matoc. . 22. tètoia ¸ste na upˆrqei stoiqeÐo g ∈ G me φ(g) = (1 2 3 4)(5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16).

Apì to AxÐwma tou ElaqÐstou. 'Ena ˆllo eÐnai h prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn mod n pou parˆgetai apì thn klˆsh 1 mod n. . 'Enac lìgoc pou autèc oi omˆdec jewroÔntai shmantikèc eÐnai giatÐ emfanÐzontai san upoomˆdec mèsa se kˆje omˆda afoÔ kˆje stoiqeÐo miac omˆdac parˆgei mia upoomˆda pou eÐnai kuklik . . Tèloc parathroÔme ìti an m > n. 'Estw C∞ = x . 4. .1 Je¸rhma. af enìc ta n stoiqeÐa 1. 'Eqoume  dh sunant sei arketˆ paradeÐgmata kuklik¸n omˆdwn. Mia perÐptwsh eÐnai ìlec oi dunˆmeic tou x anˆ dÔo na eÐnai diˆforec. . gia kˆpoio jetikì akèraio n. tìte xr−s = 1 pou eÐnai ˆtopo. x. opìte h G èqei ˆpeiro pl joc stoiqeÐa kai lègetai ˆpeirh kuklik  omˆda. . tìte kˆje stoiqeÐo thc y eÐnai mia dÔnamh xr .344 4. xn−1 } me xr xs = xr+s an r + s < n r+s−n an r + s ≥ n x kai lègetai peperasmènh kuklik  omˆda tˆxhc n. . 1. . tìte xm = xm−n kai ìti h tˆxh tou stoiqeÐou x eÐnai Ðsh me thn tˆxh thc G. h G eÐnai to sÔnolo { 1. . . x ∈ Z. H ˆllh perÐptwsh eÐnai gia kˆpoiouc r. af etèrou gia kˆje stoiqeÐo xk . . S aut  thn perÐptwsh. . xn−1 eÐnai anˆ dÔo diˆfora (giatÐ an xr = xs me 0 ≤ s < r < n.6. h pollaplasiastik  omˆda En twn n-ost¸n riz¸n thc monˆdac eÐnai kuklik . x. Omˆdec 4. . DiakrÐnoume dÔo peript¸seic. (Taxinìmhshc Kuklik¸n Omˆdwn). tìte Cn ∼ Zn kai an G = C∞ . SumbolÐzetai de me Cn . . Sugkekrimèna. Efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc ja mac odhg sei sth lÔsh problhmˆtwn thc JewrÐac Arijm¸n. S aut  thn parˆgrafo afoÔ taxinom soume ìlec tic kuklikèc omˆdec ja melet soume th dom  touc kai ja doÔme ìti aut  kajorÐzetai pl rwc apì thn tˆxhc touc.6 Kuklikèc Omˆdec Mia omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo onomˆzetai kuklik . . tètoio ¸ste xk = xi (an k = n s + v me 0 ≤ v < n. n − 1. tìte xk = (xn )s xv = xv ). x2 . . kaj¸c r − s < n). Prˆgmati. . 1. r ∈ Z tou x. . SumbolÐzetai de me C∞ . Tìte xr−s = 1 (upojètoume r > s). Kˆje kuklik  omˆda G eÐnai isìmorfh me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n gia kˆpoio n = 0. thc G upˆrqei kˆpoio i = 0. An G = x eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo x. tìte C∞ ∼ Z0 = Z. EpÐshc. an G = Cn . to sÔnolo { r ∈ N | xr = 1 } èqei ènan elˆqisto jetikì akèraio n. s ∈ Z na èqoume xr = xs . 'Ena apì autˆ eÐnai h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn pou parˆgetai apì to 1 (  apì to −1). xr −→ r. JewroÔme thn antistoiqÐa φ : C∞ −→ Z. = = Apìdeixh.

'Ara h φ eÐnai ènac isomorfismìc. . . Ta stoiqeÐa ìlwn aut¸n twn omˆdwn mporoÔn na tautisjoÔn me tic korufèc enìc kurtoÔ kanonikoÔ dwdekag¸nou. .2 Parˆdeigma. 30◦ . Epiplèon èqoume φ(xr1 xr2 ) = = φ(xr1 +r2 ) an r1 + r2 < n φ(xr1 +r2 −n ) an r1 + r2 ≥ n (r1 + r2 ) mod n an r1 + r2 < n (r1 + r2 − n) mod n an r1 + r2 ≥ n = (r1 + r2 ) mod n = r1 mod n + r2 mod n = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). . 60◦ . xr −→ r mod n apì ton orismì thc eÐnai mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. x. . 330◦ . afoÔ Zn = { 0 mod n. 1 mod n. Pˆli ed¸ h antistoiqÐa φ : Cn −→ Zn . .6. 'Estw n = 12. 4 532 7 1 6 0 81011 9 Sq ma 4. . . H kuklik  omˆda C12 mporeÐ na jewrhjeÐ ìti eÐnai h Z12   h E12   h U (Z13 )   h omˆda ìlwn twn strof¸n enìc dwdekˆgwnou (pou eÐnai upoomˆda thc D12 deÐktou 2). Kuklikèc Omˆdec 345 Apì ton orismì thc φ aut  eÐnai apeikìnish kai mˆlista 1 − 1 kai epÐ. xn−1 } tˆxhc n ≥ 1.1 . Epomènwc Cn ∼ Zn . .6. . . (n − 1) mod n }.4. dhlad  aut  pou apoteleÐtai apì tic strofèc katˆ gwnÐa 0. . Epiplèon isqÔei φ(xr1 xr2 ) = φ(xr1 +r2 ) = r1 + r2 = φ(xr1 ) + φ(xr2 ). = 4. JewroÔme t¸ra thn peperasmènh kuklik  omˆda Cn = { 1.6.

'Etsi.346 4.d. sthn prokeimènh perÐptwsh. 0 ≤ v < m.11). opìte kai h−1 = g −k ∈ H . gia na pˆme sthn koruf  k . k ∈ N. 2 mod 13. èqoume k = ms + v . Prˆgmati. Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai ˆpeirh. gia kˆpoio k ∈ Z. 11)k . 'Ara kˆje upoomˆda miac kuklik c omˆdac eÐnai kuklik . 'Estw m o mikrìteroc jetikìc akèraioc arijmìc. en¸ gia thn omˆda. gia ton opoÐo g m ∈ H . h antistoiqÐa aut  eÐnai k −→ g k . to g v eÐnai stoiqeÐo thc H mìnon an v = 0. e2πi/12 .k. Dhlad  h H eÐnai h kuklik  omˆda H = g m pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g m . eÐnai akrib¸c ìlec oi upoomˆdec thc G. s ∈ Z. pou den isqÔei genikˆ. paristˆ thn klˆsh k mod 12. isqÔei gia tic peperasmènec kuklikèc omˆdec. (g −m )s ∈ H kai sunep¸c g v ∈ H . diìti an k1 = k2 tìte g k1 = g k2 . s ∈ Z. ìlec oi mh-tetrimmènec upoomˆdec thc G eÐnai isìmorfec me thn Ðdia thn G (giatÐ?). Omˆdec H koruf  k .3. Oi Upoomˆdec miac Kuklik c Omˆdac T¸ra ja melet soume th dom  ìlwn twn upoomˆdwn miac kuklik c omˆdac kai ja doÔme ìti to antÐstrofo tou Jewr matoc tou Lagrange. Apì thn upìjesh pou kˆname gia to m. tìte h antistoiqÐa k −→ g n/k eÐnai mÐa 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ ìlwn twn diairet¸n tou n kai ìlwn twn upoomˆdwn thc G. Prˆgmati. Autì shmaÐnei ìti h H perièqei dunˆmeic g t tou g me t ∈ N. Prìtash 4. Ed¸ èqoume jewr sei touc genn torec 1 mod 12. an g k ∈ H . Me ˆlla lìgia gia thn ˆpeirh kuklik  omˆda G = g oi upoomˆdec g k . ìpwc deÐxame upˆrqei kˆpoioc fusikìc arijmìc k tètoioc ¸ste H = g k kai ˆra h en lìgw antistoiqÐa eÐnai epÐ. to prohgoÔmeno apotèlesma mac epitrèpei na apodeÐxoume ton ex c isqurismì: Upˆrqei 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa metaxÔ tou sunìlou twn fusik¸n arijm¸n N kai twn upoomˆdwn thc G. Autì shmaÐnei ìti ìla ta stoqeÐa thc H eÐnai thc morf c (g m )s . . Tìte kˆje stoiqeÐo thc H eÐnai thc morf c (g m )s . . M autìn ton trìpo paÐrnoume ìlec tic korufèc tou dwdekag¸nou. gia thn E12 th dwdèkath rÐza e2kπi/12 . gia tic strofèc thn A(30◦ )k kai gia tic metajèseic thn ( 0 1 2 . gia thn Z12 . . 11 ). . prosjètoume k forèc to genn tora 1 mod 12 sto 0. tìte h = g k . gia thn U (Z13 ) thn klˆsh 2k mod 13.(n. A(30◦ ) kai ( 0 1 2 . antÐstoiqa twn en lìgw omˆdwn. an k | n. . diair¸ntac to k me to m. An h ∈ H . Allˆ g k . Aut  eÐnai 1 − 1. T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. 'Estw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (ˆpeirhc   peperasmènhc).n/k) = k (bl. U (Z13 ) pollaplasiˆzoume k forèc to genn tora 2 mod 13. gia thn omˆda Z12 . Sthn perÐptwsh pou h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. h upoomˆda pou n parˆgetai apì to g n/k èqei tˆxh Ðsh me m. ArqÐzontac apì thn koruf  0. opìte g k = (g m )s g v   isodÔnama g v = g k (g −m )s .

Gia kˆje t ∈ Z. Ac shmeiwjeÐ ìti o ϕ(n) eÐnai h tˆxh thc omˆdac U (Zn ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou daktulÐou Zn .k.(m. Epomènwc g m = (g n/k )λ . aut  prèpei na parˆgetai apì mia dÔnamh g m tou g . Ac parathrhjeÐ ed¸ ìti o n/k eÐnai o mikrìteroc fusikìc arijmìc metaxÔ ìlwn twn fusik¸n m gia touc opoÐouc g m ∈ g n/k . Me ˆlla lìgia.k.k. ektìc apì to g n/k . n) = n/k . Tèloc.d. To pl joc aut¸n eÐnai ϕ(k) ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. Gia parˆdeigma. 0 ≤ β ≤ n − 1. k) = m.(m.d. Epeid  ìmwc |H| = k = | g n/k |. autì pou deÐxame eÐnai ìti gia kˆje diairèth k thc tˆxhc thc G upˆrqei mia monadik  upoomˆda tˆxhc k kai aut  eÐnai h g n/k .k. 'Estw k h tˆxh thc H .k. èstw H mia upoomˆda miac kuklik c omˆdac G = g (peperasmènhc   ˆpeirhc).d. k k Autì shmaÐnei ìti h H ≤ g n/k . n) .k. èpetai ìti k | n kai sunep¸c èqoume mk = λn = λ n k . . n . 6 mod 12.d(λ.d(λ. Grˆfontac autoÔc touc m sth morf  m = n λ èqoume 1 ≤ λ ≤ k kai m.d(m.k. 0 ≤ v ≤ m − 1. an G = Z12 kai H = 3 mod 12 = { 0 mod 12. k) = 1. Isqurizìmaste ìti m = n/k . ìpwc eÐdame mìlic prin. Autì deÐqnei ìti èna opoiod pote stoiqeÐo g t = (g m )s g v thc g èqei mia monadik  parˆstash thc morf c g t = ug β me u ∈ g m . Dhlad  m. T¸ra an H eÐnai mia upoomˆda thc G. 1 ≤ λ ≤ k me m. n) = m. 3 mod 12. AntÐstrofa. an 1 ≤ λ ≤ k kai m.(λ.11 (ii)) ìti g m = g n/k an kai mìnon an k = n m. Gennˆtai t¸ra to ex c eÔlogo er¸thma: Poiˆ ˆlla stoiqeÐa thc g n/k . n k = n/k . 1 ≤ m ≤ n. n) = 1 kai to pl joc aut¸n eÐnai ϕ(n).22. afoÔ autì to pl joc eÐnai to pl joc twn λ. k) = 1 èqoume n n/k = n m. JewroÔme to mikrìtero fusikì arijmì m gia ton opoÐo g m ∈ H . GnwrÐzoume (blèpe Prìtash 4.k.k.3. gia kˆpoio diairèth k tou n. apì autì prokÔptei ìti mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac thc g an kai mìnon an m. pou ikanopoioÔn thn sunj kh m. Kuklikèc Omˆdec 347 Epomènwc gia dÔo diaforetikoÔc diairètec tou n oi antÐstoiqec upoomˆdec eÐnai diakekrimènec afoÔ èqoun diaforetikèc tˆxeic. Apì to Je¸rhma 4. eÐnai oi genn torec thc omˆdac Zn .d(m.k. ìpwc eÐdame prohgoumènwc.d(m.k. parˆgoun thn g n/k . upˆrqoun monadikoÐ akèraioi s kai v tètoioi ¸ste t = s m + v . n) = m.d. Autì shmaÐnei ìti oi dunˆmeic g m eÐnai genn torec thc g n/k gia ìlouc touc m. telikˆ èqoume H = g n/k . λ ∈ N.d n λ. n) = n/k .4. opìte m = λ n .(λ. Tìte (g m )k = 1 kai ˆra o n | mk . dhlak k k d  m.k. k) = 1.6. dhlad  mk = λn.4.d. Autˆ ta stoiqeÐa. (n/k. dhlad  o g k λ eÐnai ènac genn torac thc k k g n/k .d λ n . 9 mod 12 } tìte eÔkola blèpoume ìti kai to stoiqeÐo 9 mod 12 parˆgei thn H . IdiaÐtera.

k. oi mìnec upoomˆdec thc eÐnai thc morf c g m .3. to pl joc twn gennhtìrwn thc eÐnai ϕ(k). 'Ena stoiqeÐo thc g n/k eÐnai genn torˆc thc an kai mìnon an autì an kei sto sÔnolo { (g n/k )λ | 1 ≤ λ ≤ k. g2 = 5 mod 12. èqoume de | g : g m | = m. Apì to Je¸rhma 4. b) An h G eÐnai ˆpeirh.k. .(λ.6. Omˆdec G = g m ∪ g g m ∪ · · · ∪ g m−1 g m . Epiplèon. Epiplèon upˆrqei mia 1 − 1 antistoiqÐa metaxÔ twn arister¸n klˆsewn mod g m kai twn klˆsewn upoloÐpwn modm. 'Olec autèc eÐnai diakekrimènec. H seirˆ me thn opoÐa paÐrnoume tic korufèc exartˆtai apì to gi . an i = 3. èpetai ìti oi genn torec thc Z12 eÐnai ta stoiqeÐa g1 = 1 mod 12. 4. ArqÐzontac apì to 0 h epìmenh koruf  eÐnai h gi . dhlad  o deÐkthc miac mh-tetrimmènhc upoomˆdac thc G sthn G eÐnai pˆnta peperasmènoc.d. g) An h G eÐnai peperasmènh tˆxhc n. h opoÐa èqei deÐkth | g : g n/k | = n/k . 4. a) Kˆje upoomˆda thc G eÐnai kuklik . aut  eÐnai h g n/k . ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. tìte gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei mia monadik  upoomˆda thc G tˆxhc k . n) = 1.4 Parˆdeigma. to dwdekˆgwno pou ja prokÔyei eÐnai autì sto Sq ma. IdiaÐtera. 'Etsi. SunoyÐzoume ta prohgoÔmena apotelèsmata sto epìmeno je¸rhma to opoÐo ja onomˆzoume Je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. m. 'Estw G mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì èna stoiqeÐo g .6. k) = 1 }. g3 = 7 mod 12 kai g4 = 11 mod 12. metˆ h koruf  2gi kai oÔtw kaj ex c. Sto prohgoÔmeno parˆdeigma eÐqame tautÐsei ta stoiqeÐa thc kuklik c omˆdac Z12 me tic korufèc enìc dwdekˆgwnou. Tìte isqÔoun ta ex c.6.d(m.. Sunep¸c. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti an jewr soume ènan genn tora gi tìte kˆje koruf  tou eÐnai èna pollaplˆsio tou gi . m ∈ N. to pl joc twn gennhtìrwn thc G eÐnai ϕ(n) kai mia dÔnamh g m tou g eÐnai genn torac an kai mìnon an m.348 Sunep¸c h anˆlush thc G = g wc proc thn g m eÐnai h 4.3 Je¸rhma.

4. H3 = 3 mod 12 kai H4 = 2 mod 12 . 8 }. to tetrˆgwno { 0.2 Oi diairètec 2. 3. Apìdeixh.d(λ. Gia kajèna apì autoÔc upˆrqei mìno mia upoomˆda thc Z12 me thn antÐstoiqh tˆxh. 4 kai 6 kajorÐzoun tic upoomˆdec thc Z12 .6. Autˆ kajorÐzontai apì tic upoomˆdec H1 = 6 mod 12 . to trÐgwno { 0. 4. Gia kˆje jetikì akèraio n isqÔei ϕ(k) = n k|n ìpou to k diatrèqei ìlouc touc jetikoÔc diairètec tou n. 9 } kai to exˆgwno { 0.6.6. 4. afoÔ an h ∈ G. Qrhsimopoi¸ntac autì to Pìrisma mporoÔme na d¸soume ton ex c qarakthrismì twn peperasmènwn kuklik¸n omˆdwn. s) = 1. Apì to Je¸rhma 4. m. k tou n jewroÔme to sÔnolo Hk = Profan¸c | Hk | = ϕ(k). λ . me | h | = s. 6. k) = 1 . 3. 10 }. 2. dhlad  h ∈ Hs .3 èpetai ìti h ènwsh k|n Hk eÐnai diakekrimènh kai exantleÐ thn G. tìte ja λ prèpei h = g n/s . 6.d(λ. 8. gia kˆpoio λ. H2 = 4 mod 12 . Sunep¸c | G | = k|n | Hk | = k|n ϕ(k). 'Estw G = g mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 6 }. Gia kˆje diairèth g n/k | 1 ≤ λ ≤ k. 4. Gia to dwdekˆgwno autì shmaÐnei ìti ta mìna kanonikˆ polÔgwna pou oi korufèc touc eÐnai korufèc tou dwdekag¸nou arqÐzontac apì to 0 eÐnai to eujÔgrammo tm ma { 0. Kuklikèc Omˆdec 349 33 11g≡ ≡ ≡ 9g≡ 2g3 4 3 4g5 2 3 6g3 ≡ 6 1 ≡ 7g3 g 7 0 8g3 ≡ ≡ 3g3≡ 10g3 11 9 8 10 5g3 Sq ma 4.k.6.5 Pìrisma. 1 ≤ λ ≤ s kai m.k.

. Gk k to pl joc omˆdec. 1 ≤ i. . i = 1. .k. H omˆda G = Cm1 × Cm2 × · · · × Cmk eÐnai kuklik  omˆda tˆxhc m. . gk gk ) kai wc proc thn opoÐa to G eÐnai omˆda. Apìdeixh. . . mj ) = 1. . . gk ) = n ( 1. (mi . . . . isqÔei g m = ( 1. 1 ). prèpei mi | n. . . 'Estw ìti gia kˆje 1 ≤ i. . k .6.3 g) .6. An h G eÐnai kuklik  tìte apì to Je¸rhma 4. G2 . prèpei n | m. Opìte an k eÐnai ènac diairèthc tou n   den upˆrqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc k   upˆrqoun akrib¸c ϕ(k) to pl joc stoiqeÐa tˆxhc k . . . . .d. kˆje stoiqeÐo thc G èqei kˆpoia tˆxh s pou diaireÐ to n. . n n An n eÐnai h tˆxh tou g .k. ParadeÐgmatoc qˆrh. Epomènwc den mporeÐ na mhn upˆrqei èna stoiqeÐo tˆxhc k gia kˆje diairèth k tou n. Mia peperasmènh omˆda G tˆxhc n eÐnai kuklik  an kai mìnon an gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda thc G pou èqei tˆxh k . . IsqÔei ìmwc to ex c. . . Allˆ.d. . 'Estw t¸ra G1 . . Apìdeixh. eÐnai genn torac thc Cmi . Dhlad  to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc G kai ˆra G ∼ Cm . oi omˆdec Z × Z kai Z3 × Z3 den eÐnai kuklikèc omˆdec (giatÐ?). .d. gk ). . ìpou m = m1 · · · · · mk . . . . . . j ≤ k me i = j . 1 ). .6. k . . . j ≤ k isqÔei m. .6. S aut  thn perÐptwsh èna stoiqeÐo g = ( g1 . . . mj ) = 1 gia kˆje i ≤ i. . dhlad  gi = 1. gia to n. 4. . . . . an kai mìno an m. Omˆdec 4. . gk ). . . Tìte kˆje stoiqeÐo thc eÐnai thc morf c g λ = ( g1 .(mi . . gk ) thc G eÐnai genn torac an kai mìnon an to gi . i = 1. . gk ) λ λ ènac genn torac. . An oi omˆdec Gi eÐnai kuklikèc tìte genikˆ h omˆda G den eÐnai kuklik . . gk )(g1 . epeid  g n = ( g1 . j ≤ k . apì to Je¸rhma 4.5 èqoume ìti |G| = n = k|n ϕ(k).k.350 4. i = 1. . upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  kai èstw g = ( g1 . 'Ara. Allˆ apì to Pìrisma 4. wc diairèthc tou eautoÔ tou. Epeid  |G| = m. AntÐstrofa. Sunep¸c ja prèpei m | n. ( mi .3. mj ) = 1 kai èstw Cmi = gi .3 èpetai ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei akrib¸c mia kuklik  upoomˆda thc G tˆxhc k . .5 (10) eÐqame jewr sei to kartesianì ginìmeno G = G1 × G2 × · · · × Gk sto opoÐo orÐzetai h prˆxh (g1 .6 Je¸rhma. diìti diaforetikˆ ja eÐqame |G| < k|n ϕ(k). . Sto parˆdeigma 4. Allˆ apì thn upìjesh upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc s kai sunep¸c upˆrqei akrib¸c mia. . .7 Je¸rhma. k . aut  pou parˆgetai apì to stoiqeÐo tˆxhc s.6. gk ) = (g1 g1 . H tˆxh thc G eÐnai Ðsh me m = m1 m2 · · · mk . afoÔ m. . 'Ara m = n. upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc n (kai mˆlista upˆrqoun ϕ(n) tètoia stoiqeÐa) kai sunep¸c h G eÐnai kuklik . . . JewroÔme to stoiqeÐo g = ( g1 . = AntÐstrofa.

. .6. an jewr soume tic kuklikèc omˆdec Zmi . . . Me ˆlla lìgia autì shmaÐnei ìti h exÐswsh kx ≡ 0 mod n èqei akrib¸c k lÔseic modulo n. . .p. an ènac fusikìc arijmìc k diaireÐ ton n tìte apì to Je¸rhma 4. . .k.6) prokÔptei ˆmesa efarmìzontac ta 4. . m2 .d. Prˆgmati. .6 (20) ) gia thn Ôparxh lÔshc enìc sust matoc isotimi¸n thc morf c x = αi mod mi .7 eÐnai to Kinèziko Je¸rhma ('Askhsh 2. Mia ˆllh efarmog  tou Jewr matoc 4. apì to 4.3. . . . 2. Sth deÔterh Enìthta eÐdame afenìc ìti gia kˆje pr¸to arijmì p o daktÔlioc Zp eÐnai s¸ma kai afetèrou ìti kˆje peperasmèno s¸ma F perièqei èna upìswma pou eÐnai isìmorfo me to Zp gia kˆpoio pr¸to p. . eÐnai anamenìmeno ta prohgoÔmena apotelèsmata na èqoun efarmogèc sth jewrÐa arijm¸n.6. . . . j ≤ k . . Pio genikˆ. αk mod mk ). . . .(m1 . . . to pl joc twn gennhtìrwn thc kuklik c omˆdac Cm eÐnai Ðso me ϕ(m). .4. apì to 4.6. ìpou δ = m. 2. g2 . Apì ton orismì tou e. Kuklikèc Omˆdec 351 λ Autì shmaÐnei ìti kˆje stoiqeÐo thc Cmi eÐnai thc morf c gi . . . . . 'Ara to pl joc autì eÐnai Ðso me to ginìmeno ϕ(m1 )ϕ(m2 ) · · · ϕ(mk ) an kai mìnon an Cm ∼ Cm1 × · · · × Cmk pou autì isqÔei an kai mìnon an (mi . Sunep¸c λ ≡ αi mod mi . Prˆgmati. Prˆgmati. k .6. ìpou αi ∈ Z kai ( mi . i = 1.6. mk ) (blèpe 'Askhsh 4. i ≤ i. .6. an k ∈ N. .k.3 kai 4. . gk ) = ( g1 . to stoiqeÐo x0 = ( 1 mod m1 .7.8 Efarmogèc. j ≤ k . mj ) = 1. dhlad  to gi eÐnai genn torac thc Cmi kai ˆra eÐnai tˆxhc mi .7. .p. 1 mod mk ) eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Zm1 × · · · × Zmk . λ mod mk ) = ( α1 mod m1 . . 1 )(1. Dhlad  isqÔei kx ≡ 0 mod n an kai mìnon an δx ≡ 0 mod n. prokÔptei telikˆ ìti ta mi i = 1. t ∈ Z tètoia ¸ste δ = sn + tk kai ˆra δx ≡ (snx + tkx) mod n = tkx mod n. . . i = 1. EpÐshc upˆrqoun s.p. . Sunep¸c 4. tìte apì to 4. Epeid  ìlec oi kuklikèc omˆdec tˆxhc n eÐnai isìmorfec me thn prosjetik  omˆda Zn twn klˆsewn upoloÐpwn modulo n. .k.k. Sunep¸c m = m1 · · · mk = e. 'Ara h exÐswsh kx ≡ 0 mod n dÐnei δx ≡ 0 mod n.7. . . h tˆxh tou g = ( g1 . . = 1 ≤ i.6.6. . 1. . . Allˆ upojèsame ìti to g eÐnai genn torac thc G kai ˆra h tˆxh tou eÐnai m. k . mk ). .(k. . Sunep¸c to stoiqeÐo ( α1 mod m1 .7). αk mod mk ) eÐnai èna pollaplˆsio (dhlad  mia dÔnamh) λx0 tou x0 . . . mj ) = 1. . h δx ≡ 0 mod n dÐnei kx ≡ 0 mod n afoÔ δ | k . .6. 1. 1. EpÐshc h pollaplasiastik  idiìthta thc sunˆrthshc ϕ tou Euler (bl. 1 )( 1.3 g) prokÔptei ìti h monadik  upoomˆda thc Zn pou èqei tˆxh k eÐnai to sÔnolo { x mod n | kx ≡ 0 mod n } (giatÐ?). k prèpei na eÐnai anˆ dÔo pr¸ta metaxÔ touc. . Parˆgrafo 1. . 'Etsi. i = 1. gk ) eÐnai to e. n). k . Kaj¸c h omˆda G eÐnai Abelian . .(m1 . . .6. dhlad  λx0 = ( λ mod m1 . . . tìte to sÔnolo twn lÔsewn thc exÐswshc kx ≡ 0 mod n eÐnai akrib¸c to sÔnolo twn lÔsewn thc δx ≡ 0 mod n. .

. kaj¸c kˆje mh mhdenikì stoiqeÐo tou F èqei tˆxh p (giatÐ?) kai h F èqei perissìtera apì p stoiqeÐa.5 (8) gia to s¸ma twn migadik¸n C). gia kˆje diairèth k tou pn − 1 h exÐswsh xk − 1 èqei akrib¸c k lÔseic sthn F∗ . An v1 . Prˆgmati. H pr¸th apìdeixh dÐnei kˆti perissìtero apì autì pou jèloume na deÐxoume. Kat arq n. An α ∈ G me αk = 1 ìpou k | m. isqÔei h tautìthta xp n −1 − 1 = (xk − 1)(xk(λ−1) + xk(λ−2) + · · · + xk + 1) ìpou pk − 1 = kλ. Sunep¸c gia kˆje diairèth k tou m upˆrqei to polÔ mia kuklik  upoomˆda tˆxhc k kai ˆra apì to Je¸rhma 4. i = 1. vn eÐnai mia bˆsh tou F epÐ tou Zp tìte èqoume to eujÔ ˆjroisma F = Zp v1 ⊕ · · · ⊕ Zp vn ìpou Zp vi eÐnai o monodiˆstatoc upìqwroc pou parˆgetai apì to diˆnusma vi . èstw m.6 en¸ h ˆllh apokalÔptei perissìtera stoiqeÐa gia th dom  thc F ∗ pou eÐnai Abelian  allˆ genikˆ den eÐnai kuklik  ìtan to F eÐnai ˆpeiro s¸ma. Sth deÔterh apìdeixh h epiqeirhmatologÐa eÐnai h ex c. .3. EpÐshc o Zp vi eÐnai h kuklik  upoomˆda thc prosjetik c omˆdac F pou parˆgetai apì to stoiqeÐo vi tou F kai èqei tˆxh p. oi i . Omˆdec mporoÔme na upojèsoume ìti Zp ≤ F kai ètsi to s¸ma F na jewrhjeÐ ènac dianusmatikìc q¸roc peperasmènhc diˆstashc epÐ tou Zp . Prˆgmati. èstw G mia tètoia omˆda tˆxhc. sÔmfwna me ta prohgoÔi ni mena h exÐswsh xpi −1 = 0 èqei akrib¸c pni rÐzec sto F . Apì autèc tic rÐzec. . . . To xk − 1 ìmwc èqei to polÔ k rÐzec sto F .6.7. ìti an o n = 1 tìte h prosjetik  omˆda F den mporeÐ na eÐnai kuklik .352 4. 2. Epeid  pni | pn − 1. èstw n (afoÔ to F eÐnai peperasmèno). Gi autì ja d¸soume dÔo apodeÐxeic giatÐ jewroÔme ìti h kˆje mia èqei xeqwrist  axÐa kajìti h mia eÐnai ˆmesh sunèpeia tou 4. Isqurizìmaste ìti an F eÐnai èna opoiod pote s¸ma (ˆpeiro   peperasmèno) tìte kˆje peperasmènh upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ eÐnai kuklik  (kˆti anˆlogo eÐqame dei sto Parˆdeigma 4. opìte èqei k akrib¸c lÔseic. n. T¸ra ja deÐxoume ìti h pollaplasiastik  omˆda F ∗ tou F eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc pn − 1. . . aut  prèpei na eÐnai kuklik . 'Estw t¸ra pn − 1 = pn1 pn2 · · · pns s 1 2 h anˆlush tou pn − 1 se pr¸touc.6.6 h G eÐnai kuklik . EÐnai t¸ra fanerì ìti to s¸ma F èqei pn stoiqeÐa. Sthn perÐptwsh pou h Ðdia h F ∗ eÐnai peperasmènh. 'Ara to polu¸numo xk − 1 èqei toulˆqiston k mh mhdenikèc lÔseic sto F . To polu¸numo xk(λ−1) + · · · + xk + 1 èqei to polÔ kλ − k n mh mhdenikèc lÔseic sto F∗ kai apì thn 2.9 to polu¸numo xp −1 − 1 èqei akrib¸c pn − 1 lÔseic sthn F∗ . Shmei¸noume. tìte to α eÐnai mia rÐza tou poluwnÔmou xk − 1 ∈ F [x]. .

èqei tˆxh δ = m. EpÐshc qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 4. apì ton algìrijmo tou EukleÐdh ja broÔme èna i gia to opoÐo ni = 0 kai δ = ni−1 ja èqoume loipìn αδ = 1.( n. Autì mac lèei ìti h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ lÔseic sthn G.d. |G| ) kai sunep¸c Gn = { 1. T¸ra ja deÐxoume ìti an n eÐnai ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc to sÔnolo Gn = { α ∈ G | αn = 1 }. IsqÔei kai to antÐstrofo. An |G| = n1 λ1 + n2 . 0 ≤ n1 < |G| kai sunep¸c αn1 = 1. autì eÐnai ˆtopo. Apì tic upìloipec F∗ me tˆxh − 1 = 0. pou eÐnai akrib¸c autì pou anafèretai kai sto Je¸rhma 4. . tˆxh p Shmei¸noume ìti to ginìmeno s ϕ(pn − 1) mac dÐnei to pl joc twn dunat¸n epilog¸n twn ginomènwn 1 2 · · · s . i 1 pi . Apì to Je¸rhma 4.6. Prˆgmati. g 2r . 0 ≤ n2 < n paÐrnoume αn2 = 1 kai proqwr¸ntac me ton Ðdio trìpo. dhlad : “An F eÐnai èna s¸ma gia to opoÐo h pollaplasiastik  omˆda F ∗ eÐnai kuklik  tìte to F eÐnai peperasmèno”. pou profan¸c eÐnai upoomˆda.7. Upojètoume ìti h F ∗ eÐnai ˆpeirh kuklik . autì mac lèei ìti gia kˆje diairèth k tou n upˆrqei èna monadikì upìswma tou F pou èqei pk stoiqeÐa kai ìti ìla autˆ exantloÔn ìla ta upos¸mata tou F . dhlad  to pl joc twn stoiqeÐwn thc F ∗ pou èqoun tˆxh pn −1. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr. èstw th i. To i eÐnai stoiqeÐo thc pni . . To stoiqeÐo 1 2 · · · s eÐnai èna stoiqeÐo thc F ∗ me n − 1 (giatÐ?) kai ˆra h F ∗ eÐnai kuklik . IdiaÐtera to F èqei mìno èna upìswma me p stoiqeÐa.3 g) kai basikˆ stoiqeÐa thc jewrÐac swmˆtwn mporoÔme eÔkola na deÐxoume ìti eˆn se kˆje upoomˆda thc pollaplasiastik c omˆdac F ∗ enìc s¸matoc F me pn stoiqeÐa episunˆyoume to mhdenikì stoiqeÐo 0 tou F tìte paÐrnoume ìla ta upos¸mata tou F pou kajèna apì autˆ èqei pk stoiqeÐa gia kˆpoio diairèth k tou n. . i=1 (pni − pni −1 ) = (pn − 1) i i s 1− i=1 1 pi = . 'Estw α ∈ Gn .6.3 g) prokÔptei ìti an k eÐnai ènac diairèthc thc tˆxhc miac peperasmènhc omˆdac G = g tìte h upoomˆda pou èqei tˆxh k eÐnai to uposÔnolo { α ∈ G | αk = 1 }. to Zp . afoÔ = 1 kai = 1. an h F ∗ eÐnai peperasmènh kuklik . dhlad  h pollaplasiastik  omˆda Q∗ eÐnai kuklik . twn opoÐwn to pl joc eÐnai pni − pni −1 = pni 1 − i i i pi i i n −1 dialègoume mia. Apì thn EukleÐdeia diaÐresh èqoume n = |G|λ + n1 .7 ). tìte kai to s¸ma F = ∗ ∪ { 0 } eÐnai peperasmèno. 3.4.8. . san upoomˆda thc polaplasiastik c omˆdac tou s¸matoc pou èqoume upojèsei ìti eÐnai kuklik . 'Opwc eÐdame sthn Parˆgrafo 2.6. Tìte F to s¸ma èqei qarakthristik  mhdèn kai ˆra perièqei to s¸ma twn rht¸n wc upìswma (blèpe Je¸rhma 2.3 g).6.k. g r . Kuklikèc Omˆdec 353 ni −1 pni −1 eÐnai ìlec akrib¸c oi rÐzec thc exÐswshc xpi i rÐzec thc pi i i n i xpi n −1 = 0.

d. h upoomˆda Z(SLn (F )) apoteleÐtai apì   λ   . q − 1). . . Omˆdec Fusikˆ. 8 mod 32.4.d. tìte h exÐswsh xn = 1 èqei akrib¸c δ = m. Prˆgmati. Sunep¸c an h omˆda G èqei stoiqeÐa pou h tˆxh touc diaireÐ thn tˆxh n tou g autˆ eÐnai upoy fiec eikìnec tou g . 32) = 4. Sto parˆdeigmˆ mac. ìpou δ diatrèqei ìlouc touc diairètec tou m. èqei tˆxh δ . . dhlad  α ∈ Gn .. g 2r . . tìte kai h eikìna Imφ eÐnai peperasmènhc tˆxhc kai h tˆxh thc diaireÐ to n. Gia parˆdeigma. o Ðdioc isqurismìc tou paradeÐgmatoc dÐnei ìti to pl joc twn diakekrimènwn omomorfism¸n φ : Zm −→ Zn eÐnai to ˆjroisma ϕ(δ). an G = Z12 kai G = Z32 tìte exetˆzoume tic pijanèc eikìnec tou 1 mod 12.3) allˆ epÐshc apì to je¸rhma tou Lagrange prèpei na diaireÐ kai to 32. An h tˆxh tou φ(g) eÐnai ˆpeirh tìte G ∼ Imφ. n) = d (mˆlista apì to Pìrisma 4. An h G eÐnai peperasmènhc tˆxhc n. an jewr soume ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 8 mod 32.d. tìte o pur nac eÐnai h upoomˆda g r . dhlad  ja prèpei na eÐnai 1.5.k.k. . 24 mod 32 } thc Z32 pou parˆgetai apì to 8 mod 32. 16 mod 32. OmomorfismoÐ Kuklik¸n Omˆdwn H Prìtash 4. An h G eÐnai ˆpeirh kai to φ(g) = èqei tˆxh peperasmènh r.5).6. q−1 ) lÔseic sto F .6 mac lèei ìti an G eÐnai mia kuklik  omˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo g tìte ènac omomorfismìc φ : G −→ G kajorÐzetai apì thn eikìna φ(g) tou g . 2   4. 'Ara ja prèpei h tˆxh tou α mod 32 na diaireÐ ton m. An φ(1 mod 12) = α mod 32. H Ðdia omomorfik  eikìna prokÔptei apì ton omomorfismì pou stèlnei to 1 mod 12 sto 24 mod 32. 'Ara |Z(SLn (F ))| = δ . tìte h omomorfik  eikìna thc Z12 eÐnai h upoomˆda { 0 mod 32. gia tuqaÐouc jetikoÔc akeraÐouc m kai n.k. dhlad  touc pijanoÔc omomorfismoÔc φ : Z12 −→ Z32 .354 4. Autì shmaÐnei ìti Gn = { α ∈ G | αδ = 1 } = g |G|/δ = { 1. λ ∗ Sunep¸c aut  eÐnai isìmorfh me thn Fn = { λ ∈ F ∗ | λn = 1 } pou h tˆxh thc ìpwc eÐdame eÐnai δ = (n.5 èqoume ìti ϕ(δ) = d ). Autì mac lèei epÐshc ìti h tˆxh tou kèntrou Z(SLn (F )). tìte φ(k mod 12) = kα mod 32 kai h tˆxh tou α mod 32 prèpei na diaireÐ to 12 (Parat rhsh 4.(m.5. en¸ h eikìna Imφ parˆgetai apì to stoiqeÐo φ(g). thc eidik c grammik c omˆdac twn n×n pinˆkwn pˆnw apì to F . g r . touc n×n pÐnakec   me λ ∈ F ∗ kai λn = 1 (blèpe Je¸rhma 4. Sth genik  perÐptwsh. g (δ−1)r } ìpou |G| = δr.( n. IdiaÐtera èstw F èna peperasmèno s¸ma me q stoiqeÐa. an α ∈ G me αδ = 1 tìte kai αn = 1. .(12.

h sÔnjesh endomorfism¸n orÐzei ton pollaplasiasmì sto End(Zm ) kai h prìsjesh dÔo endomorfism¸n φ1 kai φ2 tou Zm orÐzetai jètontac (φ1 + φ2 )(α) = φ1 (α) + φ2 (α). kai ja apodeÐxoume sthn Efarmog  4. ìti o Gauss to 1801 apèdeixe ìti: An p eÐnai pr¸toc diˆforoc tou 2 tìte gia kˆje n h omˆda Upn eÐnai kuklik  isìmorfh me thn Zpn −pn−1 . = Ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou End(Zn ) eÐnai akrib¸c oi automorfismoÐ thc omˆdac Zn . Na brejoÔn sthn < α > ta stoiqeÐa α32 .9 Parat rhsh.6 1. dhlad  ìlec oi klˆseic λ mod n. 1 mod m −→ k mod m. x −→ x kai thn apeikìnish Z −→ Z. Ac parathr soume epÐshc ìti ènac automorfismìc θ thc Zn eÐnai pl rwc kajorismènoc an gnwrÐzoume thn eikìna θ(k mod n) = λk mod n enìc genn tora k thc Zn .6. ton tautotikì Z −→ Z. Prˆgmati. Sthn eidik  perÐptwsh n = 0. −1 } kai ˆra h prosjetik  = omˆda twn akèraiwn èqei mìno dÔo automorfismoÔc. α47 .8. An kˆje gn sia upoomˆda miac omˆdac G. to pl joc twn endo- Zpn −pn−1 .3.4. EpÐshc. . sumperaÐnoume ìti Z/mZ ∼ End(Zm ). Autì shmaÐnei ìti (λ. dhlad  Aut(Zpn ) ∼ = 4. 2. jewroÔme ton endomorfismì φk : Zm −→ Zm . apoteleÐ daktÔlio isìmorfo me ton Zm .6. x −→ −x. 'Estw α èna stoiqeÐo miac omˆdac G. n) = 1. n) = 1. (λ. An h tˆxh tou α eÐnai 12 na brejoÔn ìla ta stoiqeÐa thc < α >. Enhmerwtikˆ anafèroume ed¸. to sÔnolo twn endomorfism¸n aut¸n. Kuklikèc Omˆdec 355 morfism¸n thc omˆdac Zm eÐnai m. Allˆ ta antistrèyima stoiqeÐa tou daktulÐou Z/nZ eÐnai ìlec oi antistrèyimec klˆseic upoloÐpwn modulo n. Ask seic 4. to opoÐo sumbolÐzoume me End(Zm ). h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou End(Z) ∼ Z eÐnai h { 1. pou apoteloÔn thn pollaplasiastik  omˆda Un = Aut(Zn ). Upˆrqoun gn siec upoomˆdec thc S3 pou den eÐnai kuklikèc? 3. DeÐxte ìti h G èqei mia kuklik  upoomˆda tˆxhc 140. Autì to apotèlesma eÐnai polÔ qr simo s mera sthn kruptografÐa. eÐnai kuklik  eÐnai h G kuklik ? 4. Kaj¸c h apeikìnish Z −→ End(Zm ). h opoÐa prèpei na eÐnai genn torac thc Zn . H2 dÔo kuklikèc upoomˆdec miac Abelian c omˆdac G me | H1 |= 10 kai | H2 |= 28. 'Estw H1 . eÐnai ènac epimorfismìc daktulÐwn me pur na to ide¸dec pou parˆgetai apì to m (giatÐ?). k −→ φk . gia k ∈ Z. α70 . Mˆlista. Sthn eidik  perÐptwsh ìpou m = n. Autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h Z èqei mìno dÔo genn torec to 1 kai to −1.

8 (2) ) ìti h pollaplasiastik  omˆda Z∗ eÐnai p kuklik . DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  paragìmenh apì to g . m antÐstoiqa kai n. h opoÐa den èqei apodeiqjeÐ mèqri s mera. b ∈ G peperasmènhc tˆxhc tètoia ¸ste a b = b a. Na brejeÐ èna stoiqeÐo c ∈ G. JewroÔme thn omˆda U ( Z26 ) twn antistrèyimwn stoiqeÐwn tou Z26 . tètoio ¸ste < c > = < a. 11. 12.p. 'Estw h kuklik  omˆda G = < a > me tˆxh 120. Upojètoume m ìti gia kˆje pr¸to diairèth p tou m eÐnai g p = e. i ) 'Estw π. τ ∈ Sn dÔo kÔkloi xènoi metaxÔ touc me m kh n. 'Estw G mia omˆda kai a. 'Estw a > 1 fusikìc arijmìc pr¸toc proc ton 9 kai G kuklik  omˆda me tˆxh n = a11 − a7 − a5 + a. b ∈ G me a · b = b · a. ii ) DeÐxte ìti h pollaplasiastik  omˆda tou daktulÐou Z18 eÐnai kuklik . 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc 15. 15. 14. DeÐxte ìti h upoomˆda K pou parˆgetai apì tic metajèseic π kai τ eÐnai kulik .356 4. i ) DeÐxte ìti kˆje Abelian  omˆda me tˆxh Ðsh me pq . Upojètoume ìti a ∩ b = 1. K upoomˆdec thc G.3 13. Na brejoÔn ìloi oi pr¸toi p < 1000 gia touc opoÐouc to 2 mod p eÐnai genn torac. ii) 'Estw G omˆda kai a. p 3 . b eÐnai kuklik . b >. DeÐxte ìti to stoiqeÐo a b èqei peperasmènh tˆxh Ðsh me to e. 'Estw g ∈ G.k. An am = bn = 1 me (m. DeÐxte ìti upˆrqei upoomˆda thc G me tˆxh 45. 8. tìte h upoomˆda pou parˆgetai apì ta a. ìpou p. ìpou p-pr¸toc kai H . IsqÔei to antÐstrofo? 9. Upˆrqei mia eikasÐa tou Artin. 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc pn . twn tˆxewn tou a kai b. DeÐxte ìti mÐa omˆda eÐnai ˆpeirh kuklik  an kai mìno an eÐnai isìmorfh me kˆje mh tetrimmènh upoomˆda thc.6. Na brejoÔn ìlec oi upoomˆdec thc kai ìlec oi klˆseic modulo H gia kˆje upoomˆda H . 6. Na deiqteÐ ìti U ( Z26 ) eÐnai kuklik  kai na brejoÔn ìloi oi genn torèc thc. q eÐnai diaforetikoÐ pr¸toi eÐnai kuklik . Omˆdec 5. 10. 'Estw G mia peperasmènh omˆda tˆxhc m. GnwrÐzoume (Efarmog  4. 7. i ) DeÐxte ìti < a54 > = < a6 >. DeÐxte ìti eÐte H ⊆ K eÐte K ⊆ H . n) = 1. sÔmfwna me thn opoÐa upˆrqoun ˆpeiroi pr¸toi p gia touc opoÐouc to 2 mod p parˆgei thn Z∗ . m sqetikˆ pr¸toi.

DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik . Upojètoume ìti upˆrqoun duo upoomˆdec me tˆxeic 7 kai 13 antÐstoiqa. 18. ìpou G kuklik  me tˆxh 100. Mia omˆda G èqei akrib¸c treÐc upoomˆdec. tìte eÐnai kuklik . to mìno stoiqeÐo pou èqei tˆxh 2 eÐnai to p − 1. 16. Na brejoÔn dÔo diakekrimènec upoomˆdec H1 . Na brejoÔn oi koinèc lÔseic twn exis¸sewn x25 = 1 kai x3 = 1 sthn omˆda G. 'Ara U (Z100 ) ∼ C20 × C2 . / 23.6. EpÐshc parathr ste ìti an 2n = 2k (2m + 1). Sunep¸c h U (Z100 ) den mporeÐ na eÐnai kuklik  diìti ja èprepe na up rqe ènac arijmìc pou to tetrˆgwnì tou na eÐnai 3. Apì autì deÐxte to je¸rhma tou Wilson: (p − 1)! ≡ −1 mod p. 24. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda me tˆxh pou den diaireÐtai apì to tetrˆgwno kanenìc akeraÐou megalutèrou tou 1. 19. EÐnai dunatìn h G na perièqei stoiqeÐo tˆxhc 2 ? 21. An epiplèon h G eÐnai Abelian . DeÐxte ìti h G eÐnai kuklik  me tˆxh Ðsh me to tetrˆgwno enìc pr¸tou arijmoÔ. GiatÐ h omˆda U ( Z310 ) × U ( Z520 ) den eÐnai kuklik  ? 20. Kuklikèc Omˆdec 357 ii ) Na brejeÐ o mikrìteroc jetikìc akèraioc ν ètsi ¸ste < a26 > = < aν >. DeÐxte ìti sthn omˆda U (Zp ). 'Estw G =< g > me | G |= 20. Upìdeixh: Parathr ste ìti 320 = (10 − 1)10 ≡ 1 mod 100 kai ˆra h tˆxh tou 3 eÐnai 20. 17. 'Estw G mia omˆda me | G |≤ 180. tìte = . ìpou p pr¸toc.4. H2 = {1} me H1 H2 ìpou g 4 ∈ H2 . DeÐxte ìti kˆje omˆda G pou perièqei toulˆqiston trÐa stoiqeÐa tˆxhc 6 den eÐnai kuklik . DeÐxte ìti kˆje gn sia upoomˆda thc eÐnai kuklik . Gia thn omˆda U (Z100 ) na brejoÔn a) h tˆxh thc b) h tˆxh tou 73 mod 100 g) to antÐstrofo tou 19 mod 100 d) Na deiqjeÐ ìti an o n ∈ N eÐnai tètoioc ¸ste o 2n + 1 kai o 2n den diairoÔntai me to 5 tìte (2n + 1)20 ≡ 1 mod 100 kai (2n)20 ≡ 76 mod 100. 22.

84. 4. 96. 44 } mod 100. 16.358 4. Omˆdec (2n)20 = 220k (2m + 1)20 = (220 )k (2m + 1)20 = 76k · 1 ≡ 76 mod 100. 36. . Shmei¸ste ìti to 76 eÐnai to tautotikì stoiqeÐo thc pollaplasiastik c omˆdac { 76. 56. 64. 24.

h2 ∈ K tìte φ(g1 h1 g2 h2 ) = φ(g1 )φ(h1 )φ(g2 )φ(h2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 g2 ). to ginìmeno dÔo klˆsewn g1 K . Dhlad  an K eÐnai mia upoomˆda thc G gia thn opoÐa isqÔei g1 Kg2 K = g1 g2 K (kai sunep¸c. 3. Epiplèon. Prˆgmati. h2 ∈ K ta ginìmena g1 h1 g2 h2 an koun sthn arister  klˆsh modK pou orÐzetai apì to ginìmeno g1 g2 . H klˆsh K eÐnai to oudètero stoiqeÐo. 'Etsi. to G/K wc proc thn prˆxh G/K × G/K −→ G/K eÐnai omˆda) tìte h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. g2 K eÐnai h klˆsh g1 g2 K . èqoume gKK = gK . an h1 . kˆje stoiqeÐo thc g1 g2 K eÐnai thc morf c g1 1 · g2 h.7 Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka JewroÔme ènan omomorfismì omˆdwn φ : G −→ G me pur na K . gia kˆje g ∈ G. H2 thc G wc to sÔnolo H1 H2 = { h1 h2 | h1 ∈ H1 . dhlad  g1 h1 g2 h2 ∈ g1 g2 K . ìpwc prin. blèpoume ìti h antistoiqÐa G/K × G/K −→ G/K. afoÔ KK = K . gia kˆpoio g ∈ G tètoio ¸ste φ(g) = g . . ApodeiknÔoume t¸ra ìti isqÔei kai to antÐstrofo. h ∈ K . AntÐstrofa. g2 K) −→ g1 Kg2 K = g1 g2 K eÐnai mia apeikìnish. kai sunep¸c g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K . H prˆxh aut  ikanopoieÐ tic treic basikèc idiìthtec gia na apoteleÐ to sÔnolo G/K wc proc aut  thn prˆxh omˆda: 1. Prˆgmati. 2. orÐzontac to ginìmeno dÔo mh ken¸n uposunìlwn H1 . dhlad  mia prˆxh epÐ tou G/K .4. h2 ∈ H2 }.7. afoÔ apì ton orismì thc eÐnai mia apeikìnish kai isqÔei φ(g1 g2 ) = g1 g2 K = g1 Kg2 K = φ(g1 )φ(g2 ). (g1 K. Autì dhl¸nei ìti gia kˆje h1 . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 359 4. 'Eqoume dei ìti an g ∈ φ(G) tìte to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou apeikonÐzontai sto g mèsw tou φ eÐnai h arister  klˆsh gK tou g modulo K . ParathroÔme ìti. h antistoiqÐa φ : G −→ G/K . H prosetairistik  idiìthta ikanopoieÐtai afoÔ aut  ikanopoieÐtai sthn G: g1 K(g2 Kg3 K) = g1 K(g2 g3 K) = g1 (g2 g3 )K = (g1 g2 )g3 K = (g1 g2 K)g3 K = (g1 Kg2 K)g3 K. an g1 K = g1 K kai g2 K = g2 K . tìte g1 g2 K = g1 Kg2 K = g1 Kg2 K = g1 g2 K . afoÔ gKg −1 K = gg −1 K = K. g −→ gK eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn. To antÐstrofo stoiqeÐo thc gK eÐnai to g −1 K .

'Eqontac upìyh ta proanaferjènta. h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h antistoiqÐa 4. Sunep¸c gia h1 = h2 = 1 ∈ K . Dhlad  g1 g2 ∈ g3 K   isodÔnama g1 g2 K = g3 K = g1 Kg2 K . g2 ∈ K . eÐnai stoiqeÐa tou K . mìlic prin.7. An h K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ thc G. èstw ìti g1 Kg2 K ∈ G/K gia kˆje g1 . wc proc autì to ginìmeno to sÔnolo G/K eÐnai omˆda. Lìgw aut¸n pou anafèrjhkan prohgoumènwc. tìte deÐxame. S aut  thn perÐptwsh to G/K wc proc aut  thn prˆxh eÐnai omˆda kai onomˆzetai omˆda phlÐko thc G dia K   thc G mod K . g2 ∈ G. afoÔ gK = K an kai mìnon an g ∈ K . Sunep¸c kˆje upoomˆda K thc G pou eÐnai pur nac enìc automorfismoÔ thc G eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. Dhlad  gia kˆje g1 . afoÔ φ(gkg −1 ) = φ(g)φ(k)φ(g −1 ) = φ(g)φ(g −1 ) = 1 . AntÐstrofa. oi upoomˆdec miac omˆdac G pou eÐnai pur nec omomorfism¸n thc qarakthrÐzontai sto epìmeno je¸rhma. Sunep¸c to ginìmeno g1 Kg2 K kajorÐzetai pl rwc apì to ginìmeno g1 g2 . gia kˆje g ∈ G. Dhlad  to uposÔnolo gKg −1 eÐnai uposÔnolo tou K . g −→ gK eÐnai h upoomˆda K . g2 K) −→ g1 Kg2 K eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K . (g1 K. h2 ∈ K upˆrqei h3 ∈ K tètoio ¸ste g1 h1 g2 h2 = g3 h3 . ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc pou orÐzetai apì to g . . upˆrqei g3 ∈ G tètoio ¸ste g1 Kg2 K = g3 K . Apìdeixh. g2 ∈ G. gia kˆje g ∈ G. Omˆdec ker φ = { g ∈ G | φ(g) = K } = { g ∈ G | gK = K } = { g ∈ G | g ∈ K } = K. IsqÔei kai to antÐstrofo. morfismoÔ thc G an kai mìnon an to ginìmeno kˆje dÔo arister¸n klˆsewn modK eÐnai mia arister  klˆsh modK . ParathroÔme ìti an K eÐnai o pur nac enìc omomorfismoÔ φ : G −→ G tìte gia kˆje stoiqeÐo g ∈ G ìla ta stoiqeÐa thc morf c gkg −1 . Me ˆlla lìgia. Autì shmaÐnei ìti gia kˆje dÔo stoiqeÐa h1 . ìti h antistoiqÐa pou anafèretai sto je¸rhma eÐnai mia prˆxh epÐ tou G/K wc proc thn opoÐa to G/K eÐnai omˆda.360 O pur nac eÐnai 4. k ∈ K . Prˆgmati. upˆrqei h ∈ K tètoio ¸ste g1 g2 = g3 h. Mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai o pur nac enìc omo- G/K × G/K −→ G/K. Allˆ gKg −1 = τg (K). en¸ o pur nac tou omomorfismoÔ φ : G −→ G/K . Ja deÐxoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 . 'Estw K ≤ G tètoia ¸ste τg (K) = gKg −1 ⊆ K .1 Je¸rhma.

Prˆgmati g1 Kg2 K = g1 (Kg2 )K = g1 (g2 K)K = g1 g2 KK = g1 g2 K . grˆfetai sth morf  g1 g2 k1 k2 me k1 ∈ K . apì th sqèsh gKg −1 ⊆ K prokÔptei g −1 (gKg −1 )g ⊆ g −1 Kg   K ⊆ g −1 Kg . deÐqnoume ìti g1 Kg2 K = g1 g2 K gia kˆje g1 g2 ∈ G.z | z ∈ Z } eÐnai upoomˆda (isìmorfh me th prosjetik  omˆda Z). α. TonÐzoume ìti h isodunamÐa gKg −1 = K ⇐⇒ gKg −1 ⊆ K den isqÔei gia ìla ta g ∈ G.7.β : R −→ R. gia kˆje g ∈ G. 2.β .β (x) = αx + β me α = 0. Gia parˆdeigma. 3.z ◦ f 1 . k2 ∈ K . tìte epeid  k fk.4. 'Ara kˆje stoiqeÐo g1 k1 g2 k2 . tìte. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 361 −1 −1 epeid  τg−1 (k) = g2 kg2 ∈ K . Epomènwc mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G an kai mìnon an h K eÐnai analloÐwth apì ìlouc touc eswterikoÔc automorfismoÔc thc G. h K eÐnai kanonik  upoomˆda. gnwst  wc h omoparallhlik  omˆda thc eujeÐac. gK = Kg . 'Etsi oi lèxeic kanonik  upoomˆda kai pur nac enìc omomorfismoÔ thc G eÐnai tautìshmec. Autì shmaÐnei ìti g1 Kg2 K ⊆ g1 g2 K . Allˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 ⊆ K autì den sunepˆgetai genikˆ ìti ja isqÔei kai gKg −1 = K .−kβ ◦ f1. ìpou k ∈ Z. Apìdeixh. Gia na dhl¸soume ìti mia upoomˆda K eÐnai kanonik  grˆfoume K G. 1. To uposÔnolo K = { f1.2 Prìtash. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. β ∈ R. 'Ara K = gKg −1 . Sunep¸c K ⊆ (g −1 )−1 Kg −1 = gKg −1 . gia kˆje g ∈ G.β ∈ G eÐnai h apeikìnish f 1 . gKg −1 = K . β ∈ R. Upojètontac ìti isqÔei h teleutaÐa sqèsh. To antÐstrofo enìc stoiqeÐou fα. Allˆ ìtan to g diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc G to g −1 diatrèqei kai autì ìla ta stoiqeÐa thc G. 4. Upojètoume ìti isqÔei h 2. me g2 kg2 = k   isodÔnama 2 kg2 = g2 k . 'Eqei epikrat sei autèc tic upoomˆdec na tic kaloÔme kanonikèc upoomˆdec thc G.3 Parat rhsh.7.− β . upˆrqei k ∈ K . 4. Tìte (gKg −1 )g = Kg   isodÔnama gK = Kg . gia kˆje g ∈ G. k1 . tìte to G me prˆxh th sÔnjesh apeikonÐsewn eÐnai mia mh-Abelian  omˆda.kz k . Me ton Ðdio trìpo sumperaÐnoume ìti g1 g2 K ⊆ g1 Kg2 K kai ˆra g1 Kg2 K = g1 g2 K . An jewr α α soume to stoiqeÐo f 1 . an jewr soume to sÔnolo G ìlwn twn apeikonÐsewn fα.7. 'Estw K mia upoomˆda miac omˆdac G. An h K eÐnai kanonik . ìpou fα.β = f1. Fusikˆ an gia kˆpoio g ∈ G isqÔei gKg −1 = K tìte isqÔei kai gKg −1 ⊆ K .

362 isqÔei f −1 Kf 1 ,β 1 ,β
k k

4. Omˆdec

K , afoÔ to f −1 Kf 1 ,β eÐnai mia upoomˆda (isìmorfh me 1 ,β
k k

thn kZ) kai den perièqei, gia parˆdeigma, to f1,1 ∈ K . Sunep¸c h K den eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. 'Allwste to sumpèrasma prokÔptei amèswc apì to gegonìc ìti −1 z / fα,β ◦ f1,z ◦ fα,β = f1, α ∈ K, gia z ∈ Z kai
z α

∈ Z. /

kanonik  upoomˆda thc G, tìte h tˆxh tou stoiqeÐou gK thc G/K eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc k gia ton opoÐo g k ∈ K . b) Kˆje upoomˆda K miac Abelian c omˆdac G eÐnai kanonik  kai h omˆda G/K eÐnai Abelian . g) An G eÐnai mia kuklik  omˆda, tìte h G/K eÐnai kuklik  gia kˆje upoomˆda thc K . Apìdeixh. a) 'Estw k h tˆxh tou stoiqeÐou gK . Ex orismoÔ to k eÐnai o mikrìteroc jetikìc akèraioc gia ton opoÐo (gK)k = K . Allˆ (gK)k = g k K kai g k K = K an kai mìnon an g k ∈ K . b) 'Estw K mia upoomˆda thc G kai g1 , g2 ∈ G. Epeid  (g1 k1 )(g2 k2 ) = g1 g2 k1 k2 = g2 g1 k1 k2 = g2 k2 g1 k1 , èqoume ìti g1 Kg2 K = g1 gK = g2 Kg1 K pou eÐnai to zhtoÔmeno. g) Af netai san ˆskhsh.

4.7.4 Prìtash. a) An g eÐnai èna stoiqeÐo miac omˆdac G kai K eÐnai mia

4.7.5 ParadeÐgmata.
1. 'Estw D6 = { 1, x, x2 , x3 , x4 , x5 , y, yx, yx2 , yx3 , yx4 , yx5 } h diedrik  omˆda. JewroÔme thn upoomˆda K = { 1, x3 } thc D6 kai to sÔnolo phlÐko D6 /K = { K, xK, x2 K, yK, yxK, yx2 K }. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti h K eÐnai kanonik  kai ˆra apì to Je¸rhma 4.7.1 èpetai ìti to sÔnolo D6 /K eÐnai omˆda wc proc ton pollaplasiasmì twn klˆsewn modK . H D6 /K èqei èxi stoiqeÐa kai den eÐnai Abelian  omˆda, afoÔ, gia parˆdeigma, xKyK = xyK = yx−1 K = yx5 K = yxK = yKxK . Epomènwc, sÔmfwna me thn taxinìmhsh twn mh isìmorfwn omˆdwn tˆxhc 6 (pou ègine sto tèloc thc Paragrˆfou 4.5), h D6 /K eÐnai isìmorfh me thn S3 . 2. Efarmìzontac to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.5.11) gia thn omˆda D6 /K , èqoume ton monomorfismì

T : D6 /K −→ S6 ,

gK −→ TgK

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

363

me TgK (g K) = gg K . SumbolÐzontac tic klˆseic K, xK, x2 K, yK, yxK kai yx2 K me 1, 2, 3, 4, 5 kai 6 antÐstoiqa, blèpoume ìti TxK = (1 2 3)(4 6 5) kai TyK = (1 4)(2 5)(3 6). Jewr¸ntac t¸ra ton epimorfismì φ : D6 −→ D6 /K , g −→ gK , paÐrnoume th sÔnjesh f = T ◦ φ : D6 −→ S6 . 'Etsi, èqoume f (x) = (1 2 3)(4 6 5) kai f (y) = (1 4)(2 5)(3 6). Sto epìmeno diˆgramma parajètoume ìlec tic upoomˆdec thc D6 . Kˆje mia apì autèc parÐstatai me genn torec. Oi eujeÐec pou sundèoun autèc upodeiknÔoun ìti h upoomˆda pou brÐsketai sto ˆnw ˆkro aut c perièqei thn upoomˆda pou brÐsketai sto kˆtw ˆkro thc eujeÐac. Oi upoomˆdec { 1 }, x3 , x2 , x , x2 , y , x2 , yx kai D6 eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc D6 . 'Eqoume de x3 ∼ C2 , x2 ∼ C3 , x ∼ = = = C6 , x2 , y ∼ x2 , yx ∼ S3 . EpÐshc èqoume x3 , y ∼ x3 , yx4 ∼ = = = = x3 , yx2 ∼ C2 × C2 kai ìlec oi upìloipec upoomˆdec eÐnai isìmorfec me = thn C2 .

D6 =< x, y >

< x > < x3 , y >

< x2 , y > < x3 , yx4 > < x3 , yx2 >< x2 , yx >

< x2 >< x3 > < y > < yx > < yx2 >

< yx3 >

< yx4 >

< yx5 >

{1}
To epìmeno je¸rhma eÐnai to pr¸to basikì je¸rhma twn omomorfism¸n.

4.7.6 Je¸rhma.

'Estw φ : G −→ G ènac omomorfismìc omˆdwn. Tìte isqÔei

Pr¸to Je¸rhma Isomorfism¸n
G/ ker φ ∼ φ(G). =

364 Apìdeixh. 'Estw K = ker φ. JewroÔme thn antistoiqÐa

4. Omˆdec

¯ φ : G/K −→ φ(G),

gK −→ φ(g).

Arqikˆ parathroÔme ìti h antistoiqÐa aut  eÐnai mia apeikìnish. Prˆgmati, an g, g ∈ G eÐnai dÔo stoiqeÐa me gK = g K , tìte g −1 g K = K kai ˆra g −1 g ∈ K . Tìte ìmwc èqoume φ(g −1 g ) = 1 kai ˆra φ(g) = φ(g ). Ta ¯ parapˆnw epiqeir mata antistrèfontai kai deÐqnoun ìti h apeikìnish φ eÐnai ¯ 1 − 1. Epiplèon, h φ eÐnai epÐ, afoÔ gia kˆje g ∈ φ(G) upˆrqei èna g ∈ G me ¯ φ(g) = g kai èqoume φ(gK) = φ(g) = g . Tèloc, isqÔei

¯ ¯ ¯ ¯ φ(g1 Kg2 K) = φ(g1 g2 K) = φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 ) = φ(g1 K)φ(g2 K), ¯ dhlad  o φ eÐnai omomorfismìc.

4.7.7 Parathr seic.
1. To Je¸rhma 4.7.6 mac upodeiknÔei mia diadikasÐa na brÐskoume omomorfismoÔc apì mia omˆda G se mia ˆllh G wc ex c. MporoÔme pr¸ta na broÔme tic upoomˆdec K thc G gia tic opoÐec h G/K eÐnai omˆda kai metˆ na doÔme an h G èqei kˆpoia upoomˆda H pou eÐnai isìmorfh me mia ∼ omˆda phlÐko G/K . 'Etsi ja èqoume th sÔnjesh G −→ G/K −→ H . Gia parˆdeigma, an G = D6 kai G = A4 èqoume dei sto Parˆdeigma 3.9.2 (2) ìti gia thn D6 oi dunatèc omˆdec phlÐka eÐnai oi D6 / x3 , D6 / x2 , D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 x2 , yx (kai fusikˆ oi D6 /D6 kai D6 /{ 1 }). Gia th dom  thc

D6 / x2 = { x2 , x x2 , y x2 , yx x2 }
blèpoume ìti, epeid  y 2 = (yx)2 = x4 = 1, èqoume (x x2 )2 = (y x2 )2 = (yx x2 )2 = x2 kai sunep¸c h D6 / x2 eÐnai isìmorfh me thn C2 ×C2 . H A4 perièqei thn upoomˆda H = { i, (1 2)(3 4), (1 3)(2 4), (1 4)(2 3) } pou eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . 'Enac isomorfismìc thc D6 / x2 sthn H eÐnai h apeikìnish f : D6 / x2 −→ H , x x2 −→ (1 2)(3 4), y x2 −→ (1 3)(2 4), h opoÐa dÐnei ton omomorfismì φ : D6 −→ D6 / x2 −→ A4 , φ(x) = (1 2)(3 4), φ(y) = (1 3)(2 4), me pur na thn upoomˆda x2 . 'Eqoume dei ìti h omˆda phlÐko D6 / x3 eÐnai isìmorfh me thn S3 , en¸ h A4 den èqei kamiˆ upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma metˆ Parat rhsh 4.4.27). 'Ara den upˆrqei omomorfismìc thc D6 sthn A4 me pur na thn x3 . Apì tic omˆdec phlÐka D6 / x , D6 / x2 , y kai D6 / x2 , yx pou eÐnai isìmorfec me thn C2 paÐrnoume omomorfismoÔc thc D6 sthn A4 kaj¸c h A4 èqei upoomˆdec tˆxhc 2.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

365

2. 'Eqoume dei ìti se kˆje omomorfismì φ miac omˆdac G antistoiqeÐ o pur nac K tou φ gia ton opoÐo to sÔnolo G/K eÐnai omˆda kai antÐstrofa se kˆje upoomˆda K gia thn opoÐa to sÔnolo G/K eÐnai omˆda antistoiqeÐ ènac omomorfismìc thc G. Ja jèlame na tonÐsoume ed¸, gia na mhn upˆrqei sÔgqush, ìti aut  h antistoiqÐa den eÐnai èna proc èna. 'Opwc eÐdame, mìlic prohgoumènwc, o omomorfismìc G −→ G/K kai ènac monomorfismìc apì thn G/K se mia omˆda H dÐnoun èna omomorfismì thc G sthn H me pur na ton K . EpÐshc ja jèlame na tonÐsoume ìti mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 miac omˆdac G gia touc opoÐouc oi pur nec K1 kai K2 antÐstoiqa eÐnai isìmorfec upoomˆdec allˆ oi antÐstoiqec omˆdec phlÐka na mhn eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, oi omomorfismoÐ Z −→ Zn , z −→ z mod n kai Z −→ Zm , z −→ z mod m, èqoun isìmorfouc pur nec afoÔ autoÐ eÐnai oi upoomˆdec nZ kai mZ antÐstoiqa. Allˆ Zn = Z/nZ ∼ Z/mZ = Zm . = Allˆ kai antÐstrofa, mporoÔme na èqoume dÔo omomorfismoÔc φ1 kai φ2 me pedÐo orismoÔ thn G, twn opoÐwn oi pur nec K1 kai K2 den eÐnai isìmorfec omˆdec, allˆ oi omˆdec pulÐka G/K1 , G/K2 eÐnai isìmorfec. Gia parˆdeigma, eÐdame ìti oi upoomˆdec x kai x2 , y thc D6 eÐnai kanonikèc kai D6 / x ∼ D6 / x2 , y ∼ C2 , allˆ x ∼ C6 kai x2 , y ∼ S3 . = = = = Mia ˆllh perÐptwsh pou prèpei na tonisteÐ eÐnai h ex c. MporoÔme na èqoume dÔo mh isìmorfec omˆdec G1 kai G2 oi opoÐec èqoun upoomˆdec K1 kai K2 antÐstoiqa pou eÐnai pur nec omomorfism¸n kai isqÔei K1 ∼ K2 = kai G1 /K1 ∼ G2 /K2 . Gia parˆdeigma, =

Z4 /Z2 ∼ (Z2 × Z2 )/(Z2 × { 1 }) ∼ Z2 . = =

1. To kèntro Z(G) = { z ∈ G | gz = zg, g ∈ G } eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. Apì ton orismì tou kèntrou eÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an G = Z(G). Sto ˆllo ˆkro, èqoume dei sthn Parˆgrafo 4.2 ìti h summetrik  omˆda Sn gia n > 2 èqei tetrimmèno kèntro. Sunep¸c, h melèth thc omˆdac phlÐko G/Z(G) mporeÐ na d¸sei plhrforÐec gia th mh-metajetikìthta thc G. IsqÔei to ex c krit rio (blèpe 'Askhsh 4.7.18): H omˆda G eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) eÐnai kuklik  omˆda. H pio sun jhc diatÔpwsh tou prohgoÔmenou apotelèsmatoc pou qrhsimopoieÐtai sthn prˆxh eÐnai h ex c. H omˆda G den eÐnai Abelian  an kai mìnon an h G/Z(G) den eÐnai kuklik . Gia parˆdeigma, an h G den eÐnai Abelian  kai èqei tˆxh pq gia p kai q pr¸touc, tìte aut  èqei tetrimmèno kèntro. Prˆgmati, afoÔ h G den eÐnai Abelian  sÔmfwna me ta prohgoÔmena h G/Z(G) den eÐnai kuklik  kai ˆra to kèntro Z(G) prèpei

4.7.8 ParadeÐgmata kai Efarmogèc.

366

4. Omˆdec

na eÐnai h tetrimmènh upoomˆda (giatÐ?). 'Ena ˆllo endiafèron apotèlesma pou anafèretai sto phlÐko G/Z(G) eÐnai to ex c (blèpe 'Askhsh 4.7.19): Gia kˆje omˆda G isqÔei

G/Z(G) ∼ Inn(G). =
Apì autì kai to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ìti h omˆda twn eswterik¸n automorfism¸n miac mh Abelian c omˆdac den eÐnai kuklik . An h omˆda G eÐnai Abelian  tìte Inn(G) = { 1 }. EpÐshc apì to prohgoÔmeno apotèlesma prokÔptei ˆmesa ìti Inn(Sn ) ∼ Sn gia n > 2. H pl rhc eikìna thc dom c twn = automorfism¸n thc Sn dÐnetai apì to ex c apotèlesma:

Sn ∼ Aut(Sn ) = Inn(Sn ) , =
gia n ≥ 3 kai n = 6. Gia n = 6 o deÐkthc | Aut(S6 ) : Inn(S6 ) |= 2. H apìdeixh tou apotelèsmatoc autoÔ eÐnai pèra apì touc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. 2. An x, y eÐnai dÔo stoiqeÐa miac omˆdac G tìte to stoiqeÐo x−1 y −1 xy pou to sumbolÐzoume me [x, y] lègetai metajèthc twn x kai y kai lègetai ètsi epeid  xy = yx[x, y]. H upoomˆda thc G pou parˆgetai apì ìlouc touc metajètec [x, y], x, y ∈ G onomˆzetai upoomˆda twn metajet¸n thc G kai sumbolÐzetai sun jwc me [G, G]. EÐnai fanerì ìti h G eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] = { 1 }. EpÐshc, gia kˆje omomorfismì ε thc G ston eautì thc isqÔei ε[x, y] = [ε(x), ε(y)], dhlad 

ε([G, G]) ⊆ [ε(G), ε(G)] ⊆ [G, G] .
Eidikˆ, gia kˆje g ∈ G isqÔei

τg ([G, G]) ⊆ [τg (G), τg (G)] = [G, G] ,
dhlad  g[G, G]g −1 ⊆ [G, G]. Autì shmaÐnei ìti h [G, G] eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. EÐnai de h mikrìterh kanonik  upoomˆda thc G metaxÔ ìlwn twn upoomˆdwn K gia tic opoÐec h omˆda phlÐko G/K eÐnai Abelian  omˆda. Me ˆlla lìgia, isqÔei to ex c:

“An K

G, tìte h G/K eÐnai Abelian  an kai mìnon an [G, G] ⊆ K”.

Prˆgmati, h omˆda G/K eÐnai Abelian  an kai mìno an g1 Kg2 K = g2 Kg1 K  , isodÔnama, an kai mìno an g1 g2 K = g2 g1 K . H teleutaÐa sunj kh shmaÐnei −1 −1 akrib¸c ìti g1 g2 g1 g2 K = K , dhlad  ìti [g1 , g2 ] ∈ K gia kˆje g1 , g2 ∈ G. Gia parˆdeigma, an φ : G −→ G eÐnai ènac omomorfismìc apì thn G se mia Abelian  omˆda G tìte [G, G] ⊆ ker φ afoÔ to phlÐko G/ ker φ ∼ φ(G) =

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

367

eÐnai Abelian  omˆda. 'Opwc eÐdame oi orismoÐ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n miac omˆdac G dÐnoun thn isodunamÐa “G = Z(G) an kai mìnon an [G, G] = { 1 }”. An kai isqÔei aut  h isodunamÐa, den upˆrqei kˆpoio eÐdoc duðkìthtac metaxÔ tou kèntrou kai thc upoomˆdac metajet¸n. Prˆgmati, an to kèntro Z(G) miac omˆdac G eÐnai tetrimmèno, den èpetai kat anˆgkh ìti ja isqÔei G = [G, G]. Gia parˆdeigma, èqoume Z(S3 ) = { i } kai [S3 , S3 ] = A3 (giatÐ?). EpÐplèon, den isqÔei oÔte h antÐstrofh sunepagwg : Me ˆlla lìgia, eÐnai dunatì na èqoume G = [G, G] kai Z(G) = { 1 }. Gia parˆdeigma, an G = SL3 (Z7 ) tìte to kèntro Z(G) den eÐnai tetrimmèno (blèpe Je¸rhma 4.4.5), allˆ mporeÐ na apodeiqteÐ ìti G = [G, G] (blèpe 'Askhsh 4.7.22). Shmei¸noume ìti h ènnoia thc upoomˆdac metajet¸n paÐzei shmantikì rìlo sthn epilushmìthta twn algebrik¸n exis¸sewn, ìpwc aut  anaptÔqjhke apì ton E. Galois. 3. H enallˆsousa upoomˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . Prˆgmati, qrhsimopoi¸ntac ton orismì, prèpei na deÐxoume ìti σAn σ −1 ⊆ An gia kˆje σ ∈ Sn , dhlad  ìti gia kˆje σ ∈ Sn kai π ∈ An isqÔei σπσ −1 ∈ An . Allˆ, ekfrˆzontac thn ˆrtia metˆjesh π wc ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn, π = π1 π2 · · · πk , èqoume σπσ −1 = σπ1 σ −1 σπ2 σ −1 · · · σπk σ −1 , ìpou σπi σ −1 eÐnai, wc gnwstìn, antimetˆjesh. 'Etsi, kai h σπσ −1 eÐnai ginìmeno ˆrtiou pl jouc antimetajèsewn. Enallaktikˆ, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai afoÔ aut  eÐnai o pur nac tou “pros mou metajèsewn” (Parˆdeigma 4.5.8 (7) ). Kaj¸c | Sn : An |= 2, h kanonikìthta thc An sthn Sn èpetai epÐshc apì to ex c genikì apotèlesma:

4.7.9 L mma. Kˆje upoomˆda K miac omˆdac G deÐktou 2 eÐnai kanonik .
Apìdeixh. Prˆgmati, an g ∈ K , g ∈ G, tìte h G = K ∪ gK = K ∪ Kg / eÐnai h anˆlush thc G se aristerèc kai dexièc klˆseic modK . Epeid  h ènwsh eÐnai xènh, prèpei gK = Kg = G K . Kaj¸c Sn /An ∼ C2 , apì to to prohgoÔmeno parˆdeigma prokÔptei ìti = [Sn , Sn ] ≤ An . Allˆ, gia n ≥ 3, to Je¸rhma 4.4.15 deÐqnei ìti h An parˆgetai apì tic metajèseic (1 a b), 2 ≤ a, b ≤ n, en¸ h Sn parˆgetai apì tic antimetajèseic (1 a). EÐnai de (1 a)−1 (1 b)−1 (1 a)(1 b) = (1 a b). Sunep¸c An ≤ [Sn , Sn ] kai ˆra An = [Sn , Sn ]. 4. H eidik  grammik  omˆda SLn (K) eÐnai kanonik  upoomˆda thc genik c grammik c omˆdac GLn (K), ìpou K eÐnai èna s¸ma. Autì prokÔptei apì thn idiìthta twn orizous¸n: det(ABA−1 ) = det B . EpÐshc autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti h SLn (K) eÐnai o pur nac tou omomorfismoÔ

det : GLn (K) −→ K ∗ .

368

4. Omˆdec

5. H upoomˆda K = φ thc diedrik c omˆdac Dn pou parˆgetai apì th strof  tou kanonikoÔ n-g¸nou katˆ gwnÐa 2π/n, eÐnai kanonik . H Dn parˆgetai apì thn φ kai mia anˆklash τ kai isqÔei τ −1 φτ = φn−1 . H kanonikìthta thc K prokÔptei kai apì to gegonìc ìti | Dn : K |= 2. 6. 'Estw G = R∗ kai K = R∗ (jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ). Profan¸c >0 h K eÐnai kanonik  upoomˆda afoÔ eÐnai upoomˆda miac Abelian c omˆdac. 'Eqoume de G = K ∪ (−1)K , dhlad  h omˆda G/K èqei tˆxh dÔo kai ta dÔo stoiqeÐa thc ta sumbolÐzoume me ¯ K) kai −¯ = ((−1)K). IsqÔei de ¯ · −¯ = 1(= 1 1 1 ¯ kai −¯ · −¯ = ¯. An jewr soume ton epimorfismì −1 1 1 1

det : GLn (R) −→ R∗
kai to uposÔnolo GLn (R)+ ìlwn twn pinˆkwn thc GLn (R) pou h orÐzousˆ touc eÐnai jetikìc arijmìc, autì eÐnai mia kanonik  upoomˆda pou h omomorfik  thc eikìna det(GLn (R)+ ) eÐnai h R∗ . >0 7. Mia qr simh efarmog  thc omˆdac phlÐko eÐnai ìti pollèc forèc mac epitrèpei na qrhsimopoi soume th majhmatik  epagwg  gia na apodeÐxoume idiìthtec pou ikanopoioÔntai apì sugkekrimènec omˆdec. Gia parˆdeigma, deÐqnoume ìti kˆje peperasmènh Abelian  omˆda G thc opoÐac h tˆxh diaireÐtai apì èna pr¸to arijmì p èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p (ìpwc ja doÔme sthn epìmenh Enìthta autì isqÔei gia kˆje peperasmènh omˆda). SÔmfwna me to Pìrisma 4.4.26, an h G den èqei gn siec upoomˆdec aut  eÐnai kuklik  tˆxhc p, opìte kˆje (mh tetrimèno) stoiqeÐo thc eÐnai tˆxhc p. Upojètoume ìti H eÐnai mia gn sia upoomˆda thc G. An to p diaireÐ thn tˆxh thc H tìte epagwgikˆ h H èqei èna stoiqeÐo tˆxhc p pou bèbaia an kei sthn G. An to p den diaireÐ thn tˆxh thc H , tìte apì to Je¸rhma tou Lagrange to p prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc G/H kai epagwgikˆ h G/H èqei èna stoiqeÐo gH tˆxhc p, dhlad  g p ∈ H (blèpe 4.7.4a) ). EpÐshc isqÔei (gH)|H| = H , afoÔ diaforetikˆ, epeid  h tˆxh tou gH eÐnai p, ja èprepe to p na diairoÔse thn tˆxh | H | thc H . Epeid  g p ∈ H , sÔmfwna me to 4.4.23, isqÔei (g p )|H| = 1. 'Ara to stoiqeÐo g |H| èqei tˆxh p.

4.7. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka

369

8. Qarakt rec Peperasmènwn Kuklik¸n Omˆdwn 'Estw G mia kuklik  omˆda tˆxhc n. 'Enac omomorfismìc X : G −→ S 1 , ìpou S 1 = { z ∈ C | | z |= 1 } lègetai qarakt rac thc G. An g eÐnai ènac genn torac thc G tìte h apeikìnish

Xt : G −→ S 1 , g r −→ e2πirt/n ,

t∈Z

eÐnai ènac qarakt rac thc G kai ìloi oi qarakt rec thc G eÐnai akrib¸c autoÐ. Prˆgmati, an X eÐnai ènac qarakt rac tìte o X (g) eÐnai mia n-ost  rÐza thc monˆdac, èstw X (g) = e2πik/n , kai ˆra X = Xk . An Xk , X eÐnai dÔo qarakt rec, tìte orÐzoume to ginìmeno Xk X jètontac (Xk X )(g) = Xk (g)X (g) kai ˆra Xk+ an k + < n Xk X = X(k+ ) mod n = Xk+ − n an k + ≥ n.

ˆ To sÔnolo G = { X0 , X1 , . . . , Xn−1 }, ìlwn twn qarakt rwn thc G, wc proc autì to ginìmeno eÐnai mia omˆda. To oudètero stoiqeÐo eÐnai o qarakt rac X0 kai to antÐstrofo stoiqeÐo tou Xk eÐnai o qarakt rac X−k = Xn−k . ParathroÔme ìti ˆ ˆ o X1 èqei tˆxh n kai ˆra h G eÐnai isìmorfh me thn G. H apeikìnish G −→ G, k −→ X , eÐnai ènac isomorfismìc (pou ìmwc exartˆtai apì to genn tora g g k thc G). 'Estw t¸ra H mia upoomˆda thc G. JewroÔme to sÔnolo ˆ M (H) = {X ∈ G | X (h) = 1, gia kˆje h ∈ H}. ˆ EÐnai fanerì ìti to M (H) eÐnai mia upoomˆda thc G kai isqÔei M (H) ∼ G/H . = Prˆgmati, h antistoiqÐa M (H) −→ (G/H), X −→ ϑX , ìpou ϑX (g i H) = X (g i ) eÐnai mia apeikìnish pou apì ton orismì thc eÐnai 1 − 1. An ϑ ∈ (G/H), tìte o qarakt rac X thc G gia ton opoÐo X (g) = ϑ(gH) profan¸c an kei sthn M (H). Dhlad  h apeikìnish aut  eÐnai kai epÐ. 'Eqoume de ϑX1 X2 (g i H) = X1 X2 (g i ) = X1 (g i )X2 (g i ) = ϑX1 (g i H)ϑX2 (g i H) = ϑX1 ϑX2 (g i H).
Sunep¸c X1 X2 −→ ϑX1 ϑX2 , dhlad  aut  h apeikìnish eÐnai ènac isomorfismìc. Epeid  (G/H) ∼ G/H ja eÐnai kai M (H) ∼ G/H . = = Oi qarakt rec twn kuklik¸n omˆdwn èqoun efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. To epìmeno apotèlesma anafèretai stic omomorfikèc eikìnec twn upoomˆdwn miac omˆdac.

370

4. Omˆdec

'Estw φ : G −→ G ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na K = ker φ. Tìte o φ epˆgei mia 1 − 1 kai epÐ antistoiqÐa Φ metaxÔ tou sunìlou S(G, K) ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou perièqoun thn K kai tou sunìlou S(G ) ìlwn twn upoomˆdwn thc G . IsqÔei de 1. K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G an kai mìnon an Φ(H1 ) ≤ Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut  eÐnai | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | 2. K ≤ H1 H2 an kai mìnon an Φ(H1 ) eÐnai H2 /H1 ∼ Φ(H2 )/Φ(H1 ). =

4.7.10 Je¸rhma (Je¸rhma AntistoiqÐac).

Φ(H2 ). Sthn perÐptwsh aut 

Apìdeixh. GnwrÐzoume ìti h omomorfik  eikìna φ(H) miac upoomˆdac H thc G eÐnai upoomˆda thc G . Epiplèon an H eÐnai mia upoomˆda thc G tìte h antÐstrofh eikìna thc H pou orÐzetai wc to uposÔnolo

φ−1 (H ) = { g ∈ G | φ(g) ∈ H }
thc G eÐnai upoomˆda thc G. Prˆgmati, an g1 , g2 ∈ φ−1 (H ) tìte, epeid  −1 −1 φ(g1 g2 ) = φ(g1 )φ(g2 )−1 ∈ H to g1 g2 ∈ φ−1 (H ). EpÐshc èqoume dei ìti φ−1 (1) = K kai ˆra K ⊆ φ−1 (H ). T¸ra ja deÐxoume ìti h antistoiqÐa

Φ : S(G, K) −→ S(G ), H −→ φ(H),
eÐnai 1 − 1 kai epÐ apeikìnish. 'Opwc mìlic eÐdame h antistoiqÐa

Φ−1 : S(G ) −→ S(G, K), H −→ φ−1 (H )
eÐnai mia apeikìnish. Ja deÐxoume ìti h sÔnjesh Φ−1 Φ kai h ΦΦ−1 eÐnai h tautotik  apeikìnish 1S(G,K) kai h 1S(G ) antÐstoiqa. Prˆgmati, an H ∈ S(G, K) tìte Φ−1 (Φ(H)) = φ−1 (φ(H)) = { g ∈ G | φ(g) ∈ φ(H) } kai ˆra H ⊆ φ−1 (φ(H)). 'Estw g ∈ φ−1 (φ(H)). Tìte φ(g) ∈ φ(H), dhlad  upˆrqei èna h ∈ H tètoio ¸ste φ(g) = φ(h)   isodÔnama φ(gh−1 ) = 1 pou shmaÐnei ìti gh−1 ∈ K , dhlad  g ∈ hK . Epeid  K ⊆ H èpetai ìti g ∈ H . Epomènwc (Φ−1 Φ)(H) = H , gia kˆje H ∈ S(G, K). 'Ara Φ−1 Φ = 1S(G,K) . H isìthta ΦΦ−1 = 1S(G ) prokÔptei apì thn upìjesh ìti h φ eÐnai epÐ apeikìnish: An H ∈ S(G ) kai h ∈ H tìte upˆrqei g ∈ G me φ(g) = h pou shmaÐnei ìti g ∈ φ−1 (H ) kai sunep¸c h = φ(g) ∈ φ(φ−1 (H )), dhlad  H ⊆ φ(φ−1 (H )). Epeid  profan¸c isqÔei φ(φ−1 (H )) ⊆ H , èqoume φ(φ−1 (H )) = H gia kˆje H ∈ S(G ).

gia −1 = φ(H ).7. Diìti an g = φ(h)φ(h1 ) = φ(h )φ(h1 ). h. gia kˆje h ∈ H2 . Gia thn isìthta | H2 : H1 |=| Φ(H2 ) : Φ(H1 ) | arkeÐ na deÐxoume ìti upˆrqei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ twn arister¸n sunìlwn phlÐko H2 /H1 kai φ(H2 )/φ(H1 ). φ(h) −→ φ(h)φ(H1 ). h ∈ H2 .5) kai mˆlista epimorfismìc. an hH1 = h H1 . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 371 T¸ra h sunj kh 1. Mia tètoia eÐnai h antistoiqÐa hH1 −→ φ(h)φ(H1 ). 'Ara Φ−1 (φ(hH1 h−1 )) = Φ−1 (φ(H1 )) kai ìpwc eÐdame prin èpetai ìti hH1 h−1 = H1 .5. 'Ara h f eÐnai 1 1 − 1. Prˆgmati. .4. gia h1 . Allˆ hH1 h−1 ∈ S(G. dhlad  h φ(H )h −1 = kˆje h ∈ H2 . EÐnai de fanerì ìti eÐnai kai epÐ.. tìte φ(h)φ(H1 ) ∩ φ(h )φ(H1 ) = ∅. K). upojètoume ìti H1 H2 . kai φ |H2 : H2 −→ φ(H2 ) me pur nec φ(H1 ) kai K antÐstoiqa. dhlad  H1 Gia na deÐxoume thn Ôparxh tou isomorfismoÔ H2 . Tìte èqoume φ(h)φ(H1 )φ(h) 1 1 φ(H1 ) gia kˆje h ∈ φ(H2 ). AntÐstrofa. èstw K ≤ H1 ≤ H2 ≤ G ìpou φ(H1 ) φ(H2 ). H2 /H1 ∼ φ(H2 )/φ(H1 ) = jewroÔme touc omomorfismoÔc omˆdwn ρ : φ(H2 ) −→ φ(H2 )/φ(H1 ). dhlad  1 h−1 h h1 h−1 ∈ K ⊂ H1 kai ˆra h−1 h ∈ H1 pou eÐnai ˆtopo. H sÔnjesh ρ ◦ φ |H2 eÐnai ènac omomorfismìc (blèpe Parˆdeigma 4. dhlad  hH1 ∩ h H1 = ∅.8. tìte φ(h−1 h h1 h−1 ) = 1. Tìte èqoume φ(hH1 h−1 ) = φ(h)φ(H1 )φ(h)−1 = φ(H1 ) . afoÔ ρ ◦ φ |H2 (H2 ) = ρ(φ |H2 (H2 )) = φ(H2 )/φ(H1 ). tou opoÐou o pur nac eÐnai ker(ρ ◦ φ |H2 ) = { h2 ∈ H2 | ρ ◦ φ |H2 (h2 ) = φ(H1 ) } = { h2 ∈ H2 | φ |H2 (h2 )φ(H1 ) = φ(H1 } = { h2 ∈ H2 | φ(h2 ) ∈ φ(H1 ) } = φ−1 (φ(H1 )) = H1 Epomènwc to apotèlesma èpetai apì to Je¸rhma 4. Gia th sunj kh 2. h1 ∈ H1 . 'Ara φ(H1 ) φ(H2 ). eÐnai profan c apì ton orismì twn upoomˆdwn φ(H) kai φ−1 (H ).6.7. afoÔ apì th sqèsh K ≤ H1 prokÔptei K = hKh−1 ≤ hH1 h−1 . dhlad  hH1 h−1 = H1 .

Prˆgmati. tìte h omomorfik  eikìna φ(H). sÔmfwna me to prohgoÔmeno je¸rhma. ìlec oi upoomˆdec thc G/K eÐnai aut c thc morf c kai H1 /K = H2 /K an kai mìnon an H1 = H2 .7. to ginìmeno HK eÐnai upoomˆda thc G kai φ(H) = Epiplèon h tom  H ∩ K eÐnai kanonik  upoomˆda thc H kai isqÔei HK ∼ H .11 upˆrqei mia monadik  upoomˆda M thc G pou perièqei thn K gia thn opoÐa ja èqoume M φ(H) = . Eidikˆ. An H ≤ G me K ≤ H tìte φ(H) = { hK | h ∈ H } = H/K . h Φ−1 (φ(H)) = φ−1 (φ(H)) eÐnai h upoomˆda thc G pou .7. JewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G/K . Epiplèon. dÐdetai sto epìmeno je¸rhma to opoÐo sun jwc onomˆzetai “DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n”. K HK K . Epomènwc. tìte G ∼ G/K = L L/K Apìdeixh. L = L/K Sthn perÐptwsh pou mia upoomˆda H thc G den perièqei thn kanonik  upoomˆda K . nonik  upoomˆda miac omˆdac G.7. tìte kˆje upoomˆda thc omˆdac phlÐko G/K eÐnai thc morf c H/K gia kˆpoia monadik  upoomˆda H thc G pou perièqei thn K .12 Je¸rhma (DeÔtero Je¸rhma Isomorfism¸n). ìpou φ : G −→ G/K . g −→ gK. g −→ gK . apì to Pìrisma 4.7.372 4. stic upoomˆdec G kai L antistoiqoÔn oi upoomˆdec G/K kai L/K kai isqÔei o isomorfismìc G ∼ G/K pou anafèretai sto Pìrisma. An K G. Omˆdec 4. = K H ∩K Apìdeixh. an L G kai K ≤ L. Tìte gia kˆje H ≤ G.10 mporoÔme na prosdiorÐsoume poia eÐnai h M . JewroÔme ton epimorfismì 4.11 Pìrisma. K Apì to Je¸rhma antistoiqÐac 4. 'Estw K mia kaφ : G −→ G . Kaj¸c h φ(H) eÐnai upoomˆda thc G/K .

Kaj¸c φH (H) = φ(H).7. Genikìtera. oi kanonikèc upoomˆdec thc G/K eÐnai thc morf c H/K . tìte kai to ginìmeno HK eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. gia kˆje g ∈ G kai φ(h) ∈ φ(H) èqoume g φ(h) g −1 = φ(ghg −1 ) ∈ φ(H). = K H ∩K me ton isomorfismì HK/K −→ H/H ∩ K na dÐnetai apì thn antistoiqÐa hK −→ h(H ∩ K). apì to je¸rhma 4. Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 373 perièqei thn K (pou eÐnai o pur nac thc φ) kai antistoiqeÐ sthn φ(H).2. jewroÔme ton periorismì φH thc φ sthn H kai èqoume ker φH = H ∩ ker φ = H ∩ K . Sunep¸c h HK eÐnai upoomˆda thc G ( autì prokÔptei kai apì to gegonìc ìti HK = { hK | h ∈ H } = { Kh | h ∈ H } = KH ).13 Parat rhsh. Ja jèlame na shmei¸soume ìti apì to Je¸rhma 4. afoÔ. afoÔ φ−1 (φ(h)) = { g ∈ G | φ(g) = φ(h) } = { g ∈ G | gK = hK } = { g ∈ G | g ∈ hK } = hK.5.6 èpetai ìti φ(H) = HK ∼ H . afoÔ sthn φ(H) antistoiqeÐ mèsw thc Φ−1 h upoomˆda HK . allˆ h H na mhn eÐnai kanonik  upoomˆda thc G.7. Dhlad . = Prˆgmati. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. h sqèsh φ(ghg −1 ) ∈ φ(H) den shmaÐnei ìti ghg −1 ∈ H . anexˆrthta an h H perièqei   ìqi thn K .11 isqÔei kai gia tic kanonikèc upoomˆdec. allˆ ìti ghg −1 ∈ φ−1 ( φ(H) ) kai genikˆ isqÔei H ⊆ φ−1 ( φ(H) ) = H ker φ.12 an h upoomˆda H thc G eÐnai kanonik . . tìte φ−1 (H ) G kai isqÔei G/φ−1 (H ) ∼ G /H . T¸ra. 4. dhlad  mporeÐ na isqÔei φ(H) G .7. tìte h upoomˆda φ(H) thc G eÐnai kanonik . An ìmwc H G . Prˆgmati.7. ìpou g ∈ G me φ(g) = g . Opìte sto Je¸rhma 4. an φ : G −→ G eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda K kai H G. jewroÔme ton epimorfismì φ : G −→ G /H .4. To antÐstrofo den isqÔei. opìte h sÔnjesh twn epimorfism¸n φ ◦ φ : G −→ G /H èqei pur na ker(φ ◦ φ) = { g ∈ G | φ ◦ φ(g) = H } = { g ∈ G | φ(g)H = H } = { g ∈ G | φ(g) ∈ H } = φ−1 (H ) .7.7.10(2) èpetai ìti to Pìrisma 4. ìpou H G me K ≤ H . aut  eÐnai h monadik  upoomˆda M thc G gia thn opoÐa èqoume φ(H) = HK/H . Allˆ φ−1 (φ(H)) = { φ−1 (φ(h)) | h ∈ H } = { hK | h ∈ H } = HK . Epomènwc.

1) }. Allˆ HK/K ∼ H/K ∩ H kai ˆra m. yx2 } = { 1. en¸ apì to Je¸rhma 4. 0) } kai èqoume φ−1 (H1 ) = { 1. y }{ 1. x2 . i = 1. pou perièqoun thn K eÐnai oi φ−1 (Hi ). j1 + j2 ). | H | / | K ∩ H |) = 1. y }. 1. 5. 3 eÐnai deÐktou 2 kai h φ−1 (H5 ) eÐnai o pur nac tou φ. H2 = { 0 } × Z2 . H4 = Z2 × Z2 kai H5 = { (0.(| K |. 3. Sthn perÐptwsh aut . j ≤ 1 } me prˆxh thn prìsjesh (i1 . yx3 }.7.k. y }) = { 1. y. Apì to Pìrisma 4. j1 ) + (i2 .7. 0).7. y | x4 = y 2 = (yx)2 = { y i xj | 0 ≤ i ≤ 1. Omˆdec omˆda tètoia ¸ste o m. x2 . y } { 1. x. 0 ≤ j ≤ 3 } kai thn omˆda Z2 × Z2 = { (i. i = 1. j2 ) = (i1 + i2 . sumbaÐnei na eÐnai autèc oi mìnec mh-tetrimmènec kanonikèc upoomˆdec thc D4 en¸ oi upìloipec upoomˆdec thc D4 eÐnai oi { 1. | HK/K |) = 1.d.d. { 1. OrÐzoume thn antistoiqÐa φ : D4 −→ Z2 × Z2 . j) h opoÐa eÐnai ènac omomorfismìc tou opoÐou o pur nac eÐnai h upoomˆda K = { 1.7. yx3 } φ 3 Sunep¸c oi upoomˆdec thc D4 .14 Pìrisma. 4. x2 } { 1. { 1. 2} K { 1.11 prokÔptei ìti oi upoomˆdec thc D4 /K eÐnai akrib¸c oi φ−1 (Hi )/K .10. 2. yx2 } φ−1 (H4 ) = D4 φ−1 (H2 ) = { 1.374 4.15 ParadeÐgmata.12 paÐrnoume φ({ 1. | G/K |) = 1. y. sÔmfwna me to 4. afoÔ ìlec oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai kanonikèc (autì bèbaia eÐnai fanerì kai apì to ìti oi φ−1 (Hi ).k. ja èqoume m. x2 . 4. x2 } { 1. (1. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai K mia kanonik  upo- Apìdeixh. Autèc eÐnai ìlec kanonikèc upoomˆdec thc D4 . 2. 3. Epeid  h tˆxh thc HK/K diaireÐ thn tˆxh | G/K |. x2 }. Epeid  = | K |=| H |. JewroÔme th diedrik  omˆda D4 = x. H3 = { (0. 4. ja prèpei | K ∩ H |=| H |. yx2 } kai { 1.(| K |. 2. dhlad  H = K . x {1} . −1 (H ) = { 1. 'Estw H mia upoomˆda thc G me tˆxh | K |. j) | 0 ≤ i. y } ∼ φ−1 (H1 ) ∼ = = = = C2 .k. x3 } φ−1 (H5 ) = { 1. yx }.d. x2 } (giatÐ?). Tìte h K eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc | K | thc G.(| K |. i = 1. 5. y i xi −→ (i. x2 . x2 } { 1. Oi upoomˆdec thc Z2 × Z2 eÐnai oi H1 = Z2 × { 0 }. 4. y } ∩ { 1. yx.7.

7.7. apì to Pìrisma 4.7. yx }) = φ−1 (H3 ) ∼ = C2 kai K φ−1 (H1 ) ∼ φ({ 1. GnwrÐzoume ìti ìlec oi upoomˆdec thc Z eÐnai thc morf c nZ. EÐnai eÔkolo na deiqteÐ ìti upˆrqei ènac monadikìc epimorfismìc omˆdwn φ : S4 −→ S3 me (1 2) −→ (1 2) kai (1 3 4) −→ (1 2 3). dhlad  n = m · k . 3.5.8(4) ìti SLn (K) GLn (K). Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 375 φ({ 1. Sunep¸c. = = SLn (K) ∩ L SLn (K) D ∩ SLn (K) An Z eÐnai to kèntro thc GLn (K) tìte h upoomˆda Z · SLn (K) eÐnai kanonik  afoÔ kai oi dÔo upoomˆdec Z kai SLn (K) eÐnai kanonikèc.7. Sto Parˆdeigma 4. yx3 }) = = C2 K 2.11. eÐnai ènac epimorfismìc omˆdwn pou o pur nac tou eÐnai to sÔnolo nZ kai epomènwc mZ/nZ ∼ Zk . n ∈ N. ìpou nZ ⊆ mZ. Sunep¸c apì to Ðdio pìrisma èqoume ìti Zm = Z ∼ = mZ n m n Z Z = Zn . 4.    . paÐrnoume K∗ ∼ L ∼ = = D L ∼ GLn (K) ∼ . ìpou     r         1   ∗ L=   me r ∈ K .8(4) eÐqame dei ìti L · SLn (K) = GLn (K). mz −→ z + kZ. Efarmìzontac to Je¸rhma 4.4. JewroÔme thn prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn. Z mZ Z nZ Allˆ h antistoiqÐa mZ −→ Zk . EÐdame sto Parˆdeigma 4. Sunep¸c gia kˆje upoomˆda H thc GLn (K) to ginìmeno H·SLn (K) eÐnai upoomˆda thc GLn (K).. = 'Ara Zm ∼ Zm·k /Zk (autì to èqoume xanadeÐ sto je¸rhma thc dom c twn = kuklik¸n omˆdwn).       1 kai L∩SLn (K) = {I}. ParathroÔme ìti oi upoomˆdec D kai L den eÐnai kanonikèc upoomˆdec (giatÐ?) allˆ ta ginìmena D · SLn (K) kai L · SLn (K) eÐnai kanonikèc upoomˆdec.12. ìlec oi upoomˆdec thc Zn = Z/nZ eÐnai thc morf c mZ/nZ. O pur nac tou . EpÐshc an D eÐnai h upoomˆda ìlwn twn diagwnÐwn pinˆkwn thc GLn (K) pˆli èqoume D · SLn (K) = GLn (K) allˆ D ∩ SLn (K) = { I }. yx2 }) = = C2 K φ−1 (H3 ) ∼ φ({ 1.

(1 2 4). dhlad  KH = S4 . 'Ara den mporeÐ na eÐnai | H |= 3 kai sunep¸c KH = A4 . (1 3). Omˆdec φ eÐnai h upoomˆda K = { 1. (1 3) }) = K ∪ (1 3)K φ−1 ({ i. . oi ex c: { 1. (1 2 3). tìte K ≤ H . An | H |= 3. (1 3 2). (1 2). (1 4). (1 4 2). (2 4). epeid  S4 /K ∼ S3 . (1 2) }) = K ∪ (1 2)K φ−1 ({ i. Sunep¸c mia tètoia upoomˆda den mporeÐ na eÐnai kanonik . Allˆ ìloi oi 3-kÔkloi eÐnai suzugeÐc metajèseic (blèpe Je¸rhma 4. Sunep¸c oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 pou perièqoun thn K eÐnai oi K . Prˆgmati. pou an koun sthn K eÐnai tou Ðdiou tÔpou kai eÐnai oi mìnec metajèseic autoÔ tou tÔpou sthn S4 . An  tan | H |= 6. (1 3). (1 4). (1 4 3). ja eÐqame KH/K ∼ H/K ∩ H ∼ H ∼ S3 . Epeid  h S4 eÐnai sqetikˆ mikr  omˆda ja mporoÔsame na broÔme ìlec tic upoomˆdec thc kai na exetˆzame poiec apì autèc eÐnai kanonikèc. tìte h H perièqei èna 3-kÔklo kai epeid  eÐnai kanonik  ja prèpei na perièqei ìlouc touc 3-kÔklouc (giatÐ?). (1 2). epeid  ìlec oi metajèseic. (1 2 3). 'Etsi èqoume φ−1 ({ i }) = K φ−1 ({ i.15). Epeid  | KH |=| K || H |. (1 3 2) }) = K ∪ (1 2 3)K ∪ (1 3 2)K = A4 φ−1 (S3 ) = S4 . 'Enac ˆlloc pio komyìc trìpoc eÐnai o ex c. h KH eÐnai kanonik  upoomˆda pou perièqei thn K ˆra h KH ja eÐnai h A4   ìlh h omˆda S4 . 'Estw ìti H ∩ K = { i }. (2 4) } { 1. (2 3 4). (4 3) } { 1. Epeid  kai oi dÔo eÐnai kanonikèc upoomˆdec. an K H tìte K ∩ H = { i }   K ∩ H = { i }. Sunep¸c H ∩ K = K . (1 2)(3 4). ja prèpei ìlec autèc na an koun sthn H ∩ K (giatÐ?). (3 4) }.2. Mia = = = = upoomˆda thc S4 pou eÐnai isìmorfh me thn S3 ja prèpei na perièqei dÔo mìno 3-kÔklouc (o ènac antÐstrofoc tou ˆllou).376 4. (1 3)(2 4). A4 kai S4 . Autèc oi upoomˆdec eÐnai. Ja deÐxoume ìti autèc eÐnai oi mìnec kanonikèc upoomˆdec thc S4 . (2 3) }) = K ∪ (2 3)K φ−1 ({ i. dhlad  K ≤ H . Allˆ an σ ∈ K ∩ H me σ = i. oi diˆforec thc tautotik c. (1 3 4). (1 4)(2 3) } tou Klein. (2 4 3). (2 3). An { i } = H S4 . proc qˆrh thc plhrìthtac. ja prèpei | H |= 3   6. (2 3) } { 1.

'Omoia an G = D4 kai H = Z(D4 ). τ = ( 2 5 ) · ( 3 4 ) ∈ S5 . iii ) D5 ∼ < π. 8. ¸ste < a > G. DeÐxte ìti h G èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc an kai mìno h H   h G/H èqei èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. K kanonikèc upoomˆdec thc me H ∩ K = { 1 }. . 'Estw G omˆda me tˆxh 26. 'Estw G omˆda kai a èna stoiqeÐo ˆpeirhc tˆxhc. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 . i) DeÐxte ìti x30 ∈ K gia kˆje x ∈ G. τ >. 9. 'Estw G omˆda kai M kanonik  upoomˆda thc ètsi ¸ste to phlÐko G/M na eÐnai ˆpeirh kuklik . 2x . 3. 'Estw G mia omˆda kai a ∈ G me a th monadik  upoomˆda tˆxhc 3. 'Estw ìti h H eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc m miac omˆdac G. x ∈ Z . Poiìc eÐnai o deÐkthc thc KM sthn G? GiatÐ h G/KM eÐnai kuklik ? 7. 10.7 1. 'Estw G = 2x 3y 5z x. DeÐxte ìti KM G. ii) An x ∈ G me x7 ∈ K . 'Estw π = ( 1 2 3 4 5 ) . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka 377 Ask seic 4. DeÐxte ìti: i ) τ · π · τ = π −1 . gia ìla ta h ∈ H kai k ∈ K . Na brejoÔn ìlec oi kanonikèc upoomˆdec thc. 'Estw G omˆda kai H. 2. DeÐxte ìti g 2 · a = a · g 2 gia kˆje g ∈ G. y. DeÐxte ìti hk = kh. 'Estw G omˆda kai H kanonik  upoomˆda thc. ii ) < π > < π. Na brejeÐ h omˆda phlÐko G/H . tìte x ∈ K .4. DeÐxte ìti h H eÐnai kanonik  sth G. 5. Perigrˆyte 11. iv) An M G me | M | = 6. 'Estw G omˆda me tˆxh 210 kai K kanonik  upoomˆda thc G me tˆxh 7. z ∈ Z kai H = thn omˆda phlÐko G/H . iii) DeÐxte ìti gia to stoiqeÐo g ∈ G isqÔei h isodunamÐa g ∈ K ⇐⇒ g 37 ∈ K . 6. DeÐxte ìti gia kˆje jetikì akèraio n upˆrqei kanonik  upoomˆda Nn thc G me | G : Nn | = n.7. τ >. = 4. gia kˆje g ∈ G. ìpou G = Q8 eÐnai h omˆda twn quaternions kai H = Z(Q8 ).

ìpou G eÐnai h omˆda metajet¸n thc G. . Tìte deÐxte ìti a) {xn | x ∈ G} b) G kai {xn−1 | x ∈ G} G. 'Estw G mia omˆda kai N mia upoomˆda thc me thn idiìthta N ∩ G = 1. −1 −1 20. 19. 'Estw G mia omˆda. DeÐxte ìti h N eÐnai Abelian . 'Estw G mia omˆda. . . Upojètoume ìti to phlÐko G/A eÐnai kuklikì. . N2 kanonikèc upoomˆdec thc. α) Na deiqteÐ ìi h omˆda Inn(G) twn eswterik¸n automorfism¸n thc G eÐnai kanonik  upoomˆda thc omˆdac ìlwn twn automorfism¸n thc G. na deiqteÐ ìti h omˆda phlÐko G/Z(G) eÐnai isìmorfh me thn omˆda Inn(G). x ∈ G. n ≥ 2}. β ∈ G. DeÐxte ìti h G eÐnai Abelian . 13. n. ìpou τg eÐnai o eswterikìc automorfismìc τg (x) = gxg −1 . g −→ τg . 'Estw G omˆda kai N1 . gN2 ). β ∈ G isqÔei (αβ)n = αn β n . . Upojètoume ìti gia kˆpoio n > 1 kai gia ìla ta α. 21. 17. gia ìla ta α. 16. DÐnetai h apeikìnish ϕ : G −→ G/N1 × G/N2 me g −→ ( gN1 . DeÐxte ìti h ϕ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn kai ìti h ϕ eÐnai monomorfismìc an kai mìno an N1 ∩ N2 = 1. ìpou Z(G) einai to kèntro thc G. G] = { α1 α2 · · · αn α1 · · · αn | αi ∈ G. DÐnetai mia omˆda G. Omˆdec 12. h opoÐa perièqetai sto kèntro Z(G) thc G. αn−1 β n = β n αn−1 . 'Estw G mia omˆda kai A kanonik  upoomˆda thc tˆxhc 2. JewroÔme thn omˆda U (Z16 ). i = 1. β) An Z(G) eÐnai to kèntro thc G.378 4. 2. 'Estw G mia mh Abelian  omˆda. An h omˆda phlÐko G/H eÐnai kuklik . 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. deÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . Upìdeixh: Jewr ste thn apeikìnish G −→ Aut(G). 15. DeÐxte ìti [G . DeÐxte ìti an H eÐnai mia kuklik  kanonik  upoomˆda miac omˆdac tìte kˆje upoomˆda thc H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. 14. 18. DeÐxte ìti h omˆda automorfism¸n AutG thc G den eÐnai kuklik . Upìdeixh: DeÐxte ìti h A eÐnai upoomˆda tou kèntrou thc G. DeÐxte ìti to 16 diaireÐ ton arijmì m4 − 1 gia kˆje perittì arijmì m. An epiplèon h N eÐnai kanonik  upoomˆda deÐxte ìti N ≤ Z(G).

. . βn )] = In + kai epiplèon ìti gia i = j = k α(βj − βi ) Eij βi [In + αEij . tìte upˆrqei ènac isomorfismìc L K/H K ∼ L/(L ∩ K) H . . j) sthn opoÐa èqei 1 kai diag( β1 . H kai L eÐnai upoomˆdec thc G kai K G. In + βEjk ] = In + αβEik . EpÐshc deÐxte ìti an n ≥ 3 [GLn (C).4. . βn ) o diag¸nioc pÐnakac me stoiqeÐa sthn kÔria diag¸nio ta β1 . GLn (C)] = SLn (C) = [SLn (C). 'Estw Eij o tetragwnikìc n×n pÐnakac pou èqei se ìlec tic jèseic 0 ektìc apì th jèsh (i. 379 22. . .7. . gia ìla ta α. · βn = 0 [In + αEij . βn . DeÐxte ìti gia i = j kai β1 · .12: An K. . β ∈ G. . 23. . . .7. ApodeÐxte thn ex c genÐkeush tou Jewr matoc 4. diag(β1 . H L. SLn (C)]. . = . Kanonikèc Upoomˆdec kai Omˆdec PhlÐka g) (αβα−1 β −1 )n(n−1) = 1. .

(m1 . oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc. dÐnontac ènan katˆlogo ìlwn twn mh isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn miac dedomènhc tˆxhc.8 (7) ). 'Opwc ja doÔme. Upojètoume ìti o n eÐnai sÔnjetoc arijmìc kai èstw m ènac gn sioc diairèthc tou n. An n = m1 m2 . H perÐptwsh n = 1 eÐnai tetrimmènh. Allˆ h tˆxh tou h ja prèpei na diaireÐ . g2 ∈ G2 kai h G eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno G1 × G2 . sÔmfwna me to Parˆdeigma 4.7. 'Opwc mìlic deÐxame upˆrqoun dÔo upoomˆdec G1 .26).11. tìte h G èqei dÔo monadikèc upoomˆdec G1 . 'Estw h ∈ G1 ∩ G2 . p 'Estw t¸ra ìti n = m1 m2 ìpou o m. Omˆdec 4.k.7. 2. Kat arq n apodeiknÔoume ìti gia tic peperasmènec Abelianèc omˆdec isqÔei to antÐstrofo tou jewr matoc tou Lagrange. m2 ) = 1. Tìte isqÔoun ta ex c.380 4. sÔmfwna me to 4. Dhlad  mporoÔme na apant soume sto basikì er¸thma pìte dÔo tètoiec omˆdec eÐnai isìmorfec   ìqi. Apìdeixh. an p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc tou m.4. Epeid  h ∈ G1 kai h2 ∈ G2 . p eÐnai thc morf c H/ g gia mia (monadik ) upoomˆda H thc G pou perièqei thn g .k.1 Je¸rhma.14. Tìte. 1 < m < n.d. S aut  thn perÐptwsh kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 .4. Efarmìzoume epagwg  sto n. 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n. 4. g1 ∈ G1 . G2 me | G1 | = m1 kai | G2 | = m2 .8 Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Efarmìzontac ta prohgoÔmena apotelèsmata mporoÔme t¸ra na taxinom soume ìlec tic peperasmènec Abelianèc omˆdec.23. m2 ) = 1. G2 tˆxewn m1 . H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh n kai sunep¸c epagwgikˆ h G/ g p èqei mia upoomˆda tˆxhc m . h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p. EpÐshc an o n eÐnai ènac pr¸toc arijmìc oi mìnec upoomˆdec thc G eÐnai h { 1 } kai h G (blèpe 4. m2 antÐstoiqa kai isqÔei G = G1 G2 kai G1 ∩ G2 = { 1 }. ìpou o m. 1. ja prèpei hm1 = hm2 = 1.d. SÔmfwna me to Pìrisma 4. Sunep¸c | H/ g | = m pou shmaÐnei ìti | H | = m.8.(m1 . sÔmfwna me to Pìrisma 4. s 1 2 ìpou ta pi eÐnai pr¸toi arijmoÐ ìqi kat anˆgkh diakekrimènoi.7. autìc o katˆlogoc apoteleÐtai apì omˆdec thc morf c Cpn1 × Cpn2 × · · · × Cpns . 'Ara | G : G1 | = m2 kai | G : G2 | = m1 . Gia kˆje diairèth m tou n upˆrqei mia upoomˆda thc G pou èqei tˆxh m. Aut  h upoomˆda.

(g1 . Aut  èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc 2 kai èna stoiqeÐo h tˆxhc 3. g 4 . aut  den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 (giatÐ?). Prˆgmati. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc 12. g2 ) −→ g1 g2 . EpÐshc h G ektìc apì to g .8. 'Ara èqoume G = w g h ∼ w × g × h ∼ C2 × C2 × C3 . 3. |G2| Epomènwc G1 ∩ G2 = { 1 }. Oi gn sioi diai- g = g4 g 3 ∼ g 4 × g 3 ∼ C3 × C4 . thn Ôparxh twn opoÐwn anafèrei kai to prohgoÔmeno je¸rhma. tìte autèc eÐnai oi g 6 . An h G eÐnai kuklik .8.8. ja èprepe na eÐnai tˆxhc 4   6. afoÔ o m. ja prèpei na èqei kai ˆllo stoiqeÐo tˆxhc 2. h G èqei monadikèc upoomˆdec tˆxhc 2. g 3 kai g 2 antÐstoiqa. 4 kai 6.11).2 Parˆdeigma. 'Etsi èqoume | G1 G2 | = | G1 | |G1 ∩G2| = | G1 | | G2 | = m1 m2 = | G | kai ˆra G = G1 G2 . èstw s ∈ G.3 Efarmog . Sthn prokeimènh perÐptwsh. sÔmfwna me to je¸rhma dom c twn kuklik¸n omˆdwn. g1 ∈ G1 . ìpou p eÐnai ènac perittìc pr¸toc arijmìc 4. To stoiqeÐo h = s2 eÐnai to monadikì = = stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. Sunep¸c t2 = t−1 ∈ s pou shmaÐnei ìti t ∈ s pou eÐnai ˆtopo.8. rètec tou 12 eÐnai 2. s = g1 g2 . IsqÔei de 4. m2 ) = 1. g2 ∈ G2 . An G = g . = = 'Estw ìti h G den eÐnai kuklik .3. g2 ∈ G2 kai −1 −1 −1 s = g1 g2 . afoÔ −1 −1 g1 g1 ∈ G1 .4. Tìte g1 g1 g2 g2 = 1. tìte G = s ∪ t s . Apì thn ˆllh pleurˆ. Diìti diaforetikˆ ta stoiqeÐa tou uposunìlou G s . Epomènwc upˆrqei w ∈ G pou den an kei sthn s kai èqei tˆxh 2. pou eÐnai to monadikì stoiqeÐo thc s tˆxhc 2. twn Abelian¸n omˆdwn U (Zm ) oi mìnec kuklikèc eÐnai autèc gia tic opoÐec to m eÐnai 2. pou eÐnai pl jouc 6. 4   thc morf c 2pn   pn . Epeid  h G den eÐnai kuklik .d. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 381 to m1 kai to m2 (blèpe 4. 4 kai 6. g1 ∈ G1 .(m1 . 3. Opìte to ginìmenì touc s = gh èqei tˆxh 6 (giatÐ?) kai èqoume s = g h ∼ g × h ∼ C2 × C3 . Autì = = to apotèlesma prokÔptei ˆmesa apì to Je¸rhma 4. 'Omoia g1 = g1 . Apì to gegonìc autì prokÔptei ìti o omomorfismìc G1 × G2 −→ G.8. An t eÐnai èna ˆllo stoiqeÐo thc G tˆxhc 3. ˆra g2 g2 ∈ G1 . Wc efarmog  tou Je¸r matoc 4. kaj¸c eÐnai 12 = 3 · 4 kai sunep¸c upˆrqoun dÔo monadikèc upoomˆdec thc G tˆxhc 3 kai 4. Sunep¸c h = 1. Aut  pou eÐnai tˆxhc 4 an den eÐnai kuklik  eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno C2 × C2 kai sunep¸c h G eÐnai isìmorfh me thn C4 × C3   me thn C2 × C2 × C3 . Dhlad  g2 g2 ∈ G1 ∩ G2 = { 1 } pou shmaÐnei g2 = g2 .1 ja deÐxoume ìti metaxÔ . eÐnai ènac isomorfismìc omˆdwn.k. autì eÐnai to monadikì stoiqeÐo tˆxhc 3 thc ˙ s .1. an s ∈G s eÐqe tˆxh 6 tìte to s 3 ∈ s kai s 2 ∈ s kai ˆra s = s pou eÐnai ˆtopo.

Kaj¸c h G1 eÐnai h monadik  upoomˆda tˆxhc pn−1 . Tìte gnwrÐzoume (blèpe Je¸rhma 4. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume ìti (1 + p)p ≡ 1 + rpt+1 allˆ r ≡ 0 mod p. = = ParathroÔme ìmwc ìti h antistoiqÐa φ : U (Zpn ) −→ U (Zp ). kaj¸c oi akèraioi pn−1 kai p − 1 eÐnai sqetikˆ pr¸toi. afoÔ. aut  ja parˆgei thn 1 + p èqei tˆxh p omˆda G1 . ja isqÔei (1 + p)pn−1 ≡ 1 mod p n−2 1 mod pn en¸ (1 + p)p ≡ 1 mod pn . ìpwc èqoume deÐxei sthn Efarmog  4. ìpwc exhg same parapˆnw.1 13)) ìti U (Z2pn ) ∼ U (Z2 × Zpn ) = U (Z2 ) × U (Zpn ) ∼ U (Zpn ). G1 ∩ G2 = { 1 }. lìgw tou Jewr matoc 4. h opoÐa eÐnai epÐ (giatÐ?).12. Autì deÐqnei ìti (1 + p)p ≡ i t+2 allˆ (1 + p)pt+1 ≡ 1 mod pt+3 . 'Etsi èqoume p (1 + p) pt+1 = (1 + rp t+1 p ) = 1 + rp t+2 + i=2 p (rpt+1 )i = 1 + rpt+2 + spt+3 . i ≤ i ≤ p − 1 . = = ArkeÐ loipìn na deiqteÐ ìti h omˆda U (Zpn ) eÐnai kuklik . Prˆgmati. 'Estw t¸ra p ènac perittìc = pr¸toc arijmìc. MporoÔme na perioristoÔme sthn perÐptwsh ìpou n ≥ 2. h antistoiqÐa aut  eÐnai mia kalˆ orismènh apeikìnish. eÐnai ènac epimomorfismìc omˆdwn me pur na thn upoomˆda G1 .7. Omˆdec kai n ènac opoiosd pote fusikìc arijmìc. r mod pn −→ r mod p. h omˆda U (Zp ) = Z∗ eÐnai kuklik .7 kai 'Askhsh 2. Gia t = 0 èqoume (1 + p) ≡ 1 mod p en¸ (1 + p) ≡ t 1 mod p2 . an broÔme mia klˆsh upoloÐpwn modulo pn pou èqei tˆxh pn−1 . h klˆsh modulo pn tou n−1 kai ˆra. tìte aut  ja parˆgei thn G1 .6. i t+1 afoÔ p ≥ 3 kai p ≡ 0 mod p. ìpwc gia parˆdeigma sth dekadik  parˆstash enìc rhtoÔ arijmoÔ. Me ˆlla lìgia.382 4. èqoume U (Zpn )/G1 = G1 G2 /G1 ∼ G2 /G1 ∩ G2 ∼ G2 . An deÐxoume ìti autèc oi dÔo upoomˆdec eÐnai kuklikèc tìte h U (Zpn ) eÐnai kuklik  (giatÐ?). Autì to apotèlesma èqei efarmogèc sth JewrÐa Arijm¸n. upˆrqoun monadikèc upoomˆdec G1 kai G2 me | G1 | = pn−1 . | G2 | = p − 1 gia tic opoÐec èqoume U (Zpn ) = G1 G2 . t DeÐqnoume epagwgikˆ ìti gia kˆje t ∈ N isqÔei (1 + p)p ≡ 1 mod pt+1 allˆ t (1 + p)p ≡ 1 mod pt+2 .6. .8(2). T¸ra. p H tˆxh thc omˆdac U (Zpn ) eÐnai Ðsh me ϕ(pn ) = pn−1 (p − 1) kai ètsi. Eidikìtera. Kat arq n èqoume U (Z2 ) = { 1 } kai U (Z4 ) ∼ C2 .

8. Me bˆsh thn parat rhsh aut  kai to L mma 4. Kaj¸c | U (Zpn )/G1 | = p − 1 = | U (Zpn )/ ker φ |. dhlad  32 ≡ α−2 α−1 α 2 α−1 2 2 2α α−1 α+1 α−1 2 α+1 1+2 +λ2 . sÔmfwna me to 1) tou Jewr matoc. Apomènei t¸ra na apodeÐxoume ìti isqÔei kai to antÐstrofo. en¸ h omˆda U (Z8 ) èqei tˆxh t−2 t−2 4.4. 'Ara gia kˆje r mod 2α ∈ U (Z2α ) isqÔei r2 ≡ 1 mod 2α . afoÔ isqÔei 32 ≡ 1 mod 2α . r = 4k + 1   r = 4k − 1 kai ˆra r2 = 1 ± 8k + 16k 2 . tìte m. tìte kai h U (Zm ) den ja eÐnai kuklik  gia m = 2α pm1 · · · pmk 1 k me α ≥ 3. ìpou k ≥ 2.8. tìte h omˆda U (Zm ) den eÐnai kuklik . Upojètoume ìti r2 ≡ 1 mod 2t . upˆrqoun upoomˆdec thc H tˆxhc m1 kai m2 .8. Sunep¸c.6 parakˆtw. ja prèpei H = G kai ˆra m. tìte 3 = (1+2 ) +λ 2 +λ(1+2 )2 ≡ (1+2 ) mod 2 = (1+2α +22α−2 ) mod 2α+1 ≡ (1+2α ) mod 2α+1 . Tìte (r2 ) = r2 = 1 + λ2t+1 + λ2 22t kai sunep¸c r2 ≡ α−2 1 mod 2t+1 . ja prèpei G1 = ker φ kai ˆra h omˆda G2 ∼ U (Zpn )/G1 ∼ U (Zp ) = Zp−1 eÐnai = = epÐshc kuklik . Den eÐnai dÔskolo na broÔme mia klˆsh pou èqei tˆxh 2α−2 . tètoiec ¸ste G = G1 G2 .d(m1 .(m1 .(m1 .k. Prˆgmati.k. An apodeÐxoume ìti h omˆda U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . parathroÔme ìti an h anˆlush tou m se diakekrimènouc pr¸touc eÐnai thc morf c 2α pm1 · · · pmk . Epeid  oi G1 kai G2 eÐnai monadikèc me autèc tic tˆxeic.4 k −1)pk mk −1 gia α = 2 k rhma 4.d. ApodeiknÔoume epagwgikˆ ìti h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc U (Zm ) eÐnai mikrìterh apì thn tˆxh 2α−1 thc U (Zm ). r2 ≡ 1 mod 8. m2 ) = 1. m2 ) = 1. dhlad  G1 ⊆ ker φ. kai sunep¸c h U (Z2α ) gia α ≥ 3 den eÐnai kuklik . 'Estw loipìn m = 2α . èqoume 3 = (−1 + α−3 α−3 4) mod 8 ≡ 1 mod 8 kai an upojèsoume ìti 32 ≡ 1 + 2α−1 mod 2α . 1. Epeid  oi m1 kai m2 diairoÔn thn tˆxh | H | thc H . dhlad  ìti r2 = 1 + λ2t gia kˆpoion t−2 2 t−1 t−1 akèraio λ. upˆrqei upoomˆda H thc G me tˆxh Ðsh me to e. ìpou p perittìc pr¸toc. Gia α = 3 jewroÔme mia klˆsh r mod 8 ∈ U (Z8 ). Ja jèlame na tonÐsoume ed¸ ìti h sunj kh 2) sto Je¸- .1 eÐnai kai anagkaÐa. Kat arq n. prokÔptei ìti U (Z2α ) ∼ C2 × C2α−2 gia α ≥ 3. gia α = 3. EÐnai de ker φ = {r mod pn ∈ U (Zpn ) | r ≡ 1 mod p } kai ˆra (1 + p) mod pn ∈ ker φ. H klˆsh 3 mod 2α eÐnai α−3 mia apì autèc.p.5). α = 0. m2 ) (blèpe 'Askhsh 4. 2.9. α ≥ 3. 1 kai me to ginìmeno C2 ×C(p ×· · ·×C(p 1 k kai ˆra den eÐnai kuklik  (giatÐ?). Tìte.8. 1 k tìte h U (Zm ) eÐnai isìmorfh me to ginìmeno C(p −1)pm1 −1 × · · · × C(p −1)pmk −1 1 1 −1)p1 m1 −1 gia α = 0. 4   thc morf c pn   2pn . dhlad  ìti an to m den eÐnai 2.k. = 4 4. isqÔei φ(r1 r2 mod pn ) = φ(r1 mod p)φ(r2 mod p) kai ˆra h φ eÐnai omomorfismìc.4 Parat rhsh. Prˆgmati. G1 ∩ G2 = { 1 }. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 383 Epiplèon. Dhlad  an G1 kai G2 eÐnai monadikèc upoomˆdec tˆxhc m1 kai m2 antÐstoiqa.

2. gia i = 1. . . (1 3)(2 4). . thc opoÐac h tˆxh thc diaireÐtai me to ni . . eÐnai de | G1 |=| G2 |=| G3 |= 2. . èpetai ˆmesa ìti h upoomˆda Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk eÐnai tetrimmènh. i = 1. i = 1. afoÔ Gi ⊆ G1 · · · Gk . . | G2 |) = 1. to ginìmeno G1 · · · Gk eÐnai mia upoomˆda thc G. . . Tìte upˆrqoun monadikèc upoomˆdec Gi . k . . Sunep¸c.5 Pìrisma. Gia parˆdeigma. . G1 ∩ G2 = { 1 }. .1. ìpou gi ∈ Pi . Apomènei na deÐxoume ìti Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 } gia kˆje i = 1. Ac jewr soume t¸ra dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec G. . s. . k . 2. s. . i = 1. Prˆgmati. 2. . Apì autì. s eÐnai ènac isomorfismìc tìte h antistoiqÐa φ : G −→ H . H pou èqoun thn Ðdia tˆxh n. G2 = (1 3)(2 4) kai upˆrqei h upoomˆda G3 = (1 4)(2 3) pou eÐnai diˆforh twn G1 kai G2 . s. . (1 4)(2 3) } èqoume K4 = G1 G2 . an G = G1 G2 me G1 ∩G2 = { 1 } kai m.384 4. T¸ra. 'Estw n = pα1 · · · pαs h anˆlush tou n se ginìmeno diakes 1 krimènwn pr¸twn kai Pi . 2. i = 1. i = 1. ìpou oi pi .d. . G ∼ H an kai mìnon an Pi ∼ Qi gia = = i kˆje i = 1. eÐnai s 1 diakekrimènoi pr¸toi arijmoÐ. an n = pα1 · · · pαs . . k tˆxhc ni tètoiec ¸ste G = G1 · · · Gk kai Gi ∩ G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk = { 1 }. i Apìdeixh.8. Omˆdec Epomènwc. . ìpou G1 = (1 2)(3 4) . i = 1. ìpou oi ni eÐnai anˆ dÔo sqetikˆ pr¸toi. tìte upˆrqoun kai ˆllec upoomˆdec thc G me tˆxh Ðsh me | G1 |   | G2 |. 'Ara o periorismìc thc φ sthn i Pi eÐnai ènac isomorfismìc thc Pi sthn Qi . tìte | φ(Pi ) | = pαi (giatÐ?) kai ˆra φ(Pi ) = Qi . .8. . . èqoume | G1 · · · Gk | ≥ | G | kai ˆra G1 · · · Gk = G.(| G1 |. g1 g2 · · · gs −→ φ1 (g1 ) · · · φs (gs ). . kaj¸c h tˆxh kˆje stoiqeÐou thc upoomˆdac G1 · · · Gi−1 Gi+1 · · · Gk diaireÐ to ginìmeno n1 · · · ni−1 ni+1 · · · nk . . . Sunep¸c. Tìte. tìte G = P1 · · · Ps kai Pi ∩ P1 · · · Pi−1 Pi+1 · · · Ps = {1}. . ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 4. . . ìpou Pi eÐnai h monadik  upoomˆda thc G tˆxhc pαi . s. . . (1 2)(3 4). AntÐstrofa an φi : Pi −→ Qi . eÐnai ènac isomorfismìc. H Ôparxh kai h monadikìthta twn upoomˆdwn Gi me | Gi | = ni prokÔptei apì to prohgoÔmeno je¸rhma. h tˆxh aut  eÐnai sqetikˆ pr¸th proc to ni . . . 'Estw G mia peperasmènh Abelian  omˆda tˆxhc n = n1 · · · nk . .k. . 4. gia thn omˆda tou Klein K4 = { i. Prˆgmati. s. Qi oi monadikèc upoomˆdec twn G kai H antÐstoiqa pou èqoun tˆxh pαi . Prˆgmati. an φ : G −→ H eÐnai ènac isomorfismìc. . prokÔptei eÔkola ìti kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gs . . .

EÐnai fanerìn loipìn ìti h taxinìmhsh twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn anˆgetai sthn taxinìmhsh twn Abelian¸n omˆdwn G twn opoÐwn h tˆxh eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ p. s. Kat arq n exetˆzoume to aploÔstero eÐdoc Abelian¸n omˆdwn pou eÐnai oi kuklikèc.5 me touc ìso to dunatìn perissìterouc parˆgontec eÐnai h G = P1 · · · Ps ìpou | Pi | = pni . An 1 = (f p )p m k−m = g λp k−m . Autì eÐqe deiqteÐ kai sto Je¸rhma 4. n.8. i = 0.7. tou pn upˆrqei = n−i mia monadik  upoomˆda tˆxhc pi kai aut  eÐnai h g p . EpÐshc gia kˆje diairèth pi . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . . . 'Estw f g ènac genn torac thc G/ g . j = 0. gia kˆpoio λ ∈ N.8. opìte f p = g λ . . Gia i. dhlad  | G | = pn gia kˆpoio n ∈ N. tìte h anˆlush thc G wc ginìmeno upoomˆdwn thc pou ikanopoioÔn thn idiìthta pou anafèretai sto Pìrisma 4. Shmei¸noume ìti k ≥ m. i = 1. ìpou m = n − k . .6 L mma. i To epìmeno L mma eÐnai to shmantikìtero b ma gia thn taxinìmhsh ìlwn twn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn. ìpou g eÐnai ènac n−i n−j genn torac thc G.6. tìte upˆrqei èna h ∈ G tètoio ¸ste h klˆsh h g na parˆgei thn G/ g kai h tˆxh tou h na eÐnai Ðsh me pm . Tìte gia kˆje stoiqeÐo x ∈ G isqÔei m x = 1 (giatÐ?). afoÔ h tˆxh tou f g k eÐnai pm kai f p = 1 ∈ g . 'Estw pk h tˆxh tou g . 'Eqoume de 385 φ(gg ) = φ(g1 · · · gs g1 · · · gs ) = φ(g1 g1 · · · gs gs ) = φ1 (g1 g1 ) · · · φs (gs gs ) = φ1 (g1 ) · · · φs (gs )φ1 (g1 ) · · · φs (gs ) = φ(g)φ(g ). g ∈ G wc ginìmena stoiqeÐwn twn Pi . Sunep¸c an G eÐnai mia kuklik  omˆda tˆxhc m kai m = pn1 · · · pns eÐnai s 1 h anˆlush tou m se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. . oi upoomˆdec g p kai g p perièqoun n−1 p thn g . Sthn perÐptwsh aut  eÐnai G = h g kai h ∩ g = { 1 }.4. Tìte gnwrÐzoume ìti G ∼ Cpn . .8. Dhlad  h G den mporeÐ na grafeÐ wc ginìmeno gn siwn upoomˆdwn thc. . ìpou g = g1 · · · gs kai g = g1 · · · gs eÐnai oi monadikèc ekfrˆseic dÔo stoiqeÐwn g. 2. g eÐnai èna stoiqeÐo thc G mègisthc tˆxhc kai h omˆda phlÐko G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc pm . 1. . . Apìdeixh. ìpou p pr¸toc. Upojètoume ìti h G eÐnai kuklik  tˆxhc pn . 'Etsi èqoume pk 4. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec Sunep¸c h φ eÐnai apeikìnish.

. Apì autì prokÔptei ìti h ∩ g = { 1 }. U- G g h g g ∼ = G h g eÐnai tˆxhc p kai parˆgetai apì kˆje mh oudètero stoiqeÐo thc f h g ìpou f p = 1 kai f ∩ h g = 1. k. h. . i = 1. Autì sunˆgetai ˆmesa kai apì thn epìmenh prìtash. 4. Tèloc eÐnai fanerì ìti kˆje stoiqeÐo x ∈ G grˆfetai wc ginìmeno x = hi g j kai ˆra G = h g . allˆ ìqi kuklik . ìpou p pr¸toc. .386 4. 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn . H omˆda phlÐko G/ g èqei tˆxh p2 kai den mporeÐ na eÐnai kuklik . ìpwc apaiteÐtai. eÐnai gnwstì ìti h G eÐnai kuklik . pojètoume ìti h G eÐnai Abelian . 2. . opìte h = 1. . . Sunep¸c ìla ta stoiqeÐa. èqoume m m m ìti hp = f p g −rp = g λ g −λ = 1 kai h g = f g . Omˆdec 'Ara to pk diaireÐ to λpk−m . Jètontac h = f g −r . Upojètoume ìti h Prìtash . T¸ra h omˆda phlÐko 4. diìti mia sqèsh h = g t shmaÐnei ìti (h g ) = g kai ˆra to pm diaireÐ to . Tìte hp = 1 kai sunep¸c h ∩ g = { 1 }. 'Estw h g èna tètoio stoiqeÐo. Gk thc G tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ sth morf  g = g1 g2 · · · gk . . diìti diaforetikˆ h G ja eÐqe èna stoiqeÐo h tˆxhc p2 tètoio ¸ste h klˆsh h g ja par gage thn G/ g .12 sthn upoomˆda h g thc G antistoiqeÐ h upoomˆda h g / g thc G/ g pou eÐnai h upoomˆda pou parˆgetai apì to stoiqeÐo thc h g . gi ∈ Gi . 'Estw g = 1 èna stoiqeÐo thc G. Apìdeixh.7. 'Ara G = h g me h ∩ g = { 1 }.8 Prìtash. G2 . thc G/ g eÐnai tˆxhc p. f ∈ G tètoia ¸ste G = g h f kai g ∩ h f = h ∩ f g = f ∩ h g = { 1 } (giatÐ?). tìte ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc eÐnai tˆxhc p. Telikˆ blèpoume ìti an ìla ta mh oudètera stoiqeÐa thc G èqoun tˆxh p. An h G èqei èna stoiqeÐo g tˆxhc p2 .7 Parˆdeigma. GnwrÐzoume ìti h G èqei toulˆqiston mia upoomˆda tˆxhc p. Gia n = 1. èstw rpk = λpk−m . 'Estw G mia omˆda tˆxhc p3 .8. . an h G den èqei kanèna stoiqeÐo tˆxhc p2 . Sunep¸c G ∼ Cp × Cp2 . Apì to Je¸rhma 4. ìpou p eÐnai pr¸toc. = T¸ra. tìte upˆrqoun stoiqeÐa g. ektìc apì to oudètero. Efarmìzoume epagwg  sthn tˆxh | G | thc G (dhlad  sto n). tìte h G/ g eÐnai kuklik  tˆxhc p kai sÔmfwna me to prohgoÔmeno L mma h G èqei èna stoiqeÐo h tˆxhc p tètoio ¸ste h klˆsh h g parˆgei thn G/ g .8. Tìte upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec G1 .

. s. gia kˆpoio λ ∈ N. Apì to prohgoÔmeno L mma. thc H na grˆfetai monadikˆ sth morf  h g = h1 g · · · hk g . Prˆgmati. . . 'Estw m < n. H2 . Dhlad  upˆrqoun kuklikèc upoomˆdec H1 . Tìte ta kartesianˆ ginìmena 4. Allˆ apì thn epagwgik  upìjesh to oudètero stoiqeÐo g thc G/ g èqei α th monadik  èkfrash g = g · · · g (k forèc).4. Tìte h Prìtash isqÔei gia thn omˆda phlÐko G/ g = H pou èqei tˆxh pn−m . 0 ≤ λ < pm g kai aut  h èkfrash tou h eÐnai monadik . 'Estw g èna stoiqeÐo thc G pou èqei mègisth tˆxh.9 L mma. èstw pm .7. Dhlad  gi i −βi g = g   α isodÔnama gi i −βi ∈ g . . . 2. i = 1. λ < pm . . . 1 ≤ i ≤ k . . 0 ≤ αi < Gi . ms dunˆmeic enìc pr¸tou G = Cm1 × · · · × Cnk kai H = Cm1 × · · · × Cms eÐnai isìmorfec omˆdec an kai mìnon an k = s kai ni = mi gia kˆje i. . . i = 1. . an eÐqame β β α α α β g1 1 g2 2 · · · gs s g λ = g1 1 g2 2 · · · gs s g µ . 2. Allˆ h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me thn tˆxh tou gi g kai α ˆra prèpei gi i −βi = 1. Sunep¸c h = h1 h2 · · · hk g λ . . m2 . . nk kai m1 . . .8. arijmoÔ p tètoiec ¸ste n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk > 1 kai m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ ms > 1. upˆrqei èna stoiqeÐo gi ∈ Gi pou h klˆsh gi g parˆgei thn Gi / g kai h tˆxh tou gi eÐnai Ðsh me | Gi / g |. An m = n tìte h G eÐnai kuklik  kai h Prìtash isqÔei. α α α dhlad  g1 1 −β1 g2 2 −β2 · · · gs s −βs g λ−µ = 1. . opìte λ = µ. Epomènwc to kˆje stoiqeÐo h ∈ G grˆfetai sth morf  α α α h = g1 1 g2 2 · · · gs s g λ . tìte èpetai ìti α α g1 1 −β1 g · · · gs s −βs g = g .11 upˆrqei monadik  upoomˆda Gi thc G tètoia ¸ste Hi = Gi / g . epeid  h Gi èqei tˆxh mia dÔnamh tou p kai h Gi / g eÐnai kuklik . . . 'Estw n1 .8. Hs thc H tètoiec ¸ste to kˆje stoiqeÐo h g . Apì to Pìrisma 4. h ∈ G. . s. . hi g ∈ Hi . Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 387 isqÔei gia ìlec tic omˆdec tˆxhc mikrìterhc apì pn . . n2 . Autì mporeÐ na sumbeÐ mìno an αi = βi .

en¸ α1 + α2 + · · · + αk = n = β1 + β2 + · · · + βs . dhlad  sto n. h upìjesh thc epagwg c dÐnei α1 −1 = β1 −1. 1 ≤ i ≤ k tìte G = H (opìte ∼ H ).388 4. upojètoume ìti G ∼ H . . . Prˆgmati. tìte gia kˆpoia gi ∈ Cni . 4. . . Epomènwc èqoume p p Gp = Cn1 × · · · × Cnr = Cpα1 −1 × · · · × Cpαr −1 kai p p H p = Cm1 × · · · × Cmt = Cpβ1 −1 × · · · × Cpβt −1 . Upojètoume ìti α1 = 1 kai èstw r o megalÔteroc deÐkthc i me αi = 1. gk ). s na eÐnai Ðsa me 1 (giatÐ?). opìte αr+1 = αr+2 = · · · = αk = 1. . GnwrÐzoume ìti an x eÐnai ènac genn torac thc kuklik c omˆdac Cpr . AntÐstrofa. 'Ara | Gp | = p(α1 −1)+···+(αk −1) kai | H p | = p(β1 −1)+···+(βs −1) . . . . An n = 1. EpÐshc èstw t o megalÔteroc deÐkthc j me βj = 1 opìte βt+1 = · · · = βs = 1. afoÔ h tˆxh thc G diaireÐtai mìno apì dunˆmeic tou p (giatÐ?). . αr −1 = = βt − 1 kai ˆra n1 = m1 . 'Estw ni = pαi . . Autì shmaÐnei telikˆ ìti G = H . . Epeid  Gp ∼ H p . gk ) = (g1 . Epeid  tìte pk = | G | = | H | = ps . . Epeid  φ(g p ) = φ(g)p gia kˆje g ∈ G kai H = { φ(g) | g ∈ G }. ja prèpei kai ìla ta βj . k = 1 = s. . . . Sunep¸c. An α1 = 1. . tìte G = Cp = H kai α1 = 1 = β1 . JewroÔme ta uposÔnola Gp = { g p | g ∈ G } kai H p = { hp | h ∈ H } ta opoÐa eÐnai upoomˆdec thc G kai H antÐstoiqa (giatÐ?). 1 ≤ j ≤ s. Omˆdec Apìdeixh. tìte to stoiqeÐo xp eÐnai genn torac thc upoomˆdac p Cpr−1 = xp = { (xp )i = (xi )p | xi ∈ Cpr } = Cpr . .8. . IsqÔei ìmwc pα1 +α2 +···+αr +(k−r) = | G | = | H | = pα1 +···+αr +(s−r) . Tìte | G |=| H |= pn . Efarmìzoume = t¸ra epagwg  sthn tˆxh | G | = | H | thc G. j = 1. . 'Estw ìti n > 1. Sunep¸c s = k . . . An k = s kai ni = mi . gk ). nr = mt kai r = t (afoÔ | Gp | = | H p | < | G |). gk ) · · · (g1 . an g ∈ G. . . 1 ≤ i ≤ k kai mj = pβj . . . . opìte p p g p = (g1 . èpetai ìti φ(Gp ) = H p kai ˆra Gp ∼ H p .8. prokÔptei ìti k = s. EÐnai de p p p p Gp = Cn1 × · · · × Cnk kai H p = Cm1 × · · · × Cms . . . . èqoume g = (g1 .10 Pìrisma. gia G = = kˆpoio n. Tìte α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai β1 ≥ β2 ≥ · · · ≥ βs ≥ 1. .10. . . gk )p = (g1 . Kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn èqei mia monadik  anˆlush wc ginìmeno kuklik¸n upoomˆdwn thc ìpwc aut  perigrˆfetai sthn Prìtash 4. tìte α2 = · · · = αk = 1 kai ˆra ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc G eÐnai tˆxhc p (giatÐ?). . Ac jewr soume ènan isomorfismì φ : G −→ H . gia kˆje i.

. . gi ∈ Gi . . = i = 1. Me aut  thn orologÐa mporoÔme na diatup¸soume to ex c basikì je¸rhma. .8. . . . ìpou Gi gia i = 1. . Sunep¸c = = G ∼ G an kai mìnon an oi Pi kai Qi èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec gia = kˆje i = 1. k . g1 · · · gk −→ (g1 . Ja deÐxoume ìti k = s kai metˆ apì mia katˆllhlh arÐjmhsh Gi ∼ Gi . . .11 Je¸rhma. Epomènwc kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn Abelian¸n peperasmènwn omˆdwn tˆxhc n kajorÐzetai pl rwc apì èna sÔnolo dunˆmewn pi ij twn pi . j = 1. . s ∼ eÐnai isomorfismoÐ omˆdwn kai ˆra H = E . . .5) i èqoume dei ìti G ∼ G an kai mìnon an Pi ∼ Qi .4.8. . ja prèpei k = s kai Gi ∼ Gi . JewroÔme ta kartesianˆ ginìmena H = G1 × · · · × Gk kai E = G1 × · · · × Gs . . k kai G −→ E. gk ). i = 1. . . An eÐnai anagkaÐo. . gj ∈ Gj . k . . sk . k kai Gj gia j = 1. 4. Tìte oi antistoiqÐec G −→ H. k . 'Estw t¸ra G kai G dÔo peperasmènec Abelianèc omˆdec tˆxhc n kai n = pn1 · · · pnk h anˆlush tou n se ginìmeno dunˆmewn diakekrimènwn pr¸twn. . . i = 1. . tètoiec ¸ste kˆje stoiqeÐo g thc G grˆfetai monadikˆ stic morfèc g = g1 · · · gk kai g = g1 · · · gs . lìgw tou prohgoÔmenou L mmatoc. s eÐnai kuklikèc upoomˆdec.8. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 389 Apìdeixh. k . gk ). . ìpou ni1 ≥ ni2 ≥ · · · ≥ nisi ≥ 1 kai n si ni . . . . Oi kuklikèc omˆdec Cpαi onomˆzontai sun jwc stoiqei¸deic kuklikoÐ parˆgontec thc G kai oi tˆxeic twn pαi onomˆzontai stoiqei¸deic diairètec thc G. . . . = Apì to Pìrisma autì kai to L mma 4. . gj ∈ Gj . k .11 sumperaÐnoume ìti kˆje Abelian  omˆda G tˆxhc pn eÐnai isìmorfh me èna kai mìno èna kartesianì ginìmeno thc morf c Cpα1 × Cpα2 × · · · × Cpαk ìpou α1 ≥ α2 ≥ · · · ≥ αk ≥ 1 kai α1 + α2 + · · · + αk = n.8. . An 1 k Pi kai Qi eÐnai oi monadikèc upoomˆdec twn G kai G tˆxhc pni (Pìrisma 4. . Tìte. . 'Estw G = G1 · · · Gk = G1 · · · Gs . diatˆssoume tic Gi kai Gj ètsi ¸ste | G1 | ≥ · · · ≥ | Gk | kai | G1 | ≥ · · · ≥ | Gs |. i = 1. . i = 1. . . . . . . . An s eÐnai o megalÔteroc deÐkthc metaxÔ twn s1 . . 2. g1 · · · gk −→ (g1 . . . Duì Abelianèc omˆdec G kai H thc Ðdiac tˆxhc pn eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc stoiqei¸deic diairètec. . . . gi ∈ Gi . . tìte mazÐ me tic j=1 nij = .

si +1 = ni. analloÐwtoi kuklikoÐ parˆgontec kˆje Abelian c omˆdac pou eÐnai isìmorfh me to kartesianì ginìmeno (3). . eÐnai isìmorfa. ìpou Gi . SunoyÐzontac t¸ra mporoÔme na diatup¸soume to Jemeli¸dec Je¸rhma twn Peperasmènwn Abelian¸n Omˆdwn. s (1) n = m1 m2 · · · ms kai mj | mj−1 . an eÐnai anagkaÐo. .6. s. . . èqoume ìti Cmj ∼ Cpn1j × · · · × Cpnkj . 3.s = 0. . 'Estw n n mj = p1 1j · · · pk kj . . . s. j = 1. . m3 | m2 . T¸ra apì to Je¸rhma 4. An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc n kai P eÐnai o pÐnakac pou antistoiqeÐ sthn klˆsh isomorfÐac sthn opoÐa an kei h G tìte ta diˆfora tou 1 stoiqeÐa thc i gramm c eÐnai oi stoiqei¸deic diairètec thc monadik c upoomˆdac Pi thc G pou èqei tˆxh pni . . = 1 k Epomènwc. r. . . .12 Je¸rhma. kˆje klˆsh isodunamÐac isìmorfwn peperasmènwn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n antiproswpeÔetai apì èna kartesianì ginìmeno Cm1 × Cm2 × · · · × Cms (3) ìpou n = m1 m2 · · · ms kai m2 | m1 . 4.s +1 n pi i . . . i = 1. . eÐnai opoiesd pote omˆdec (giatÐ?).7   apì ta prohgoÔmena apotelèsmata. . Ta i de ginìmena twn stoiqeÐwn kˆje st lhc eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc G. 2. . . . . DÔo Abelianèc peperasmènec omˆdec eÐnai isìmorfec an kai mìnon an èqoun touc Ðdiouc analloÐwtouc parˆgontec .8. . jewroÔme kai tic dunˆmeic ni. (2) AntÐstrofa an o n analÔetai ìpwc sthn (2) tìte ta mj èqoun th morf  (1). j = 2. . . . Oi fusikoÐ arijmoÐ m1 . Sunep¸c mporoÔme na poÔme ìti oi klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc n = pn1 · · · pnk brÐskontai se 1 − 1 antistoiqÐa me touc pÐnakec thc 1 k morf c   n11 n12 n p1 p1 · · · p1 1s  pn21 pn21 · · · pn2s  2  P = 2 2   ··· ··· nks nk1 nk2 pk pk · · · pk ìpou ta nij orÐzontai ìpwc perigrˆyame mìlic prin. . gia kˆje σ ∈ Sn . Omˆdec prohgoÔmenec dunˆmeic tou pi . ìpou ni. . j = 1. ms s aut  thn perÐptwsh onomˆzontai analloÐwtoi parˆgontec kai oi kuklikèc omˆdec Cmj . pi i.s .390 4.si +2 = · · · = ni. . . lambˆnontac upìyin ìti ìla ta kartesianˆ ginìmena Gσ(1) × · · · × Gσ(r) . . ms | ms−1 .

168 · 3. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 391 4. Apì ton orismì twn analloi¸twn paragìntwn kai twn stoiqeiwd¸n diairet¸n miac peperasmènhc Abelian c omˆdac G. 5). C52 × C5 kai C5 × C5 × C5 2. p pr¸toc. = C2 × C3 × C7 × C2 × C3 × C2 ∼ C56 × C6 × C2 = Sunep¸c dÔo Abelianèc omˆdec tˆxhc 504 eÐnai isìmorfec an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontèc touc eÐnai to 504   to 168 kai to 3   to 252 kai to 2   to 84 kai to 6   to 126. Oi antÐstoiqec klˆseic isomorfÐac twn Abelian¸n omˆdwn tˆxhc 125 antiproswpeÔontai apì ta kartesianˆ ginìmena C53 .  3 3 1  7 1 7 1 1 7 1 1 Oi antÐstoiqoi antiprìswpoi twn klˆsewn isomorfÐac eÐnai ta kartesianˆ ginìmena C23 × C32 × C7 ∼ C504 . 254 · 2. an kai mìnon an oi analloÐwtoi parˆgontec kai oi . 5. eÐnai fanerì ìti h G èqei tˆxh pn . 126 · 2 · 2 kai 56 · 6 · 2. . . Oi antÐstoiqec analÔseic tou 504 se ginìmeno m1 m2 · · · ms .13 ParadeÐgmata.  32 1 1  . 'Estw n = 23 · 32 · 7. Tìte oi prohgoÔmenoi dunatoÐ pÐnakec eÐnai oi ex c. j = 2.    3   2  2 1 2 2 23  32  .14 Parathr seic. = C23 × C3 × C7 × C3 ∼ C168 × C3 = C22 × C32 × C7 × C2 ∼ C252 × C2 . Autèc eÐnai oi mìnec dunatèc. ìpou mj | mj−1 .  32 1  7 7 1 7 1       22 2 2 2 2 2 2 2  3 3  . 1. to 6 kai to 2. to 2 kai to 2   to 56.8.  3 3  . 5) kai (5. 84 · 6. eÐnai 504.8. (52 . . s. . 1.4. 4. 'Estw n = 53 . (53 ). = ∼ C22 × C3 × C7 × C2 × C3 = C84 × C6 C2 × C32 × C7 × C2 × C2 ∼ C126 × C2 × C2 .8. Oi en lìgw pÐnakec P eÐnai oi ex c 6.

. Autì mac dÐnei mia ˆllh apìdeixh thc kuklikìthtac thc F∗ (blèpe Efarmog  4. . p (n forèc) kai {g1 . . . k = 2. . a) DeÐxte ìti to pl joc ìlwn twn bˆsewn thc G eÐnai Ðso me (pn − 1)(pn − p) · · · (pn − pn−1 ) . apì to jemeli¸dec je¸rhma twn Abelian¸n omˆdwn èqoume F∗ ∼ Cm1 × Cm2 × · · · × Cms = ìpou m1 . . An F eÐnai èna peperasmèno s¸ma. gn } èna uposÔnolo thc G tètoio ¸ste G =< g1 >< g2 > · · · < gn > me < gi > ∩ < g1 > · · · < gi−1 >< gi+1 > · · · < gn > = {1} gia i = 1. . = 2. . . s kai isqÔei αm1 = 1 gia kˆje α ∈ F∗ . Omˆdec stoiqei¸deic diairètec sumpÐptoun. . m2 . . . h omˆda lègetai stoiqei¸dhc Abelian  omˆda. . . me ms | ms−1 . Kaj¸c kˆje polu¸numo tou F[x] èqei to polÔ n rÐzec ìpou n eÐnai o bajmìc tou poluwnÔmou. . Mia tètoia omˆda G qarakthrÐzetai apì thn idiìthta Gp = { e }.6.9 1. . Epomènwc h G eÐnai kuklik  an kai mìnon an o ekjèthc thc eÐnai h tˆxh thc | G | (giatÐ?). b) DeÐxte epÐshc ìti to pl joc ìlwn twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh pm . 'Ena tètoio uposÔnolo lègetai bˆsh thc G. . m2 | m1 . . .392 4. to polu¸numo xm1 − 1 èqei to polÔ m1 rÐzec sto F. tìte ìla ta stoiqeÐa thc G ikanopoioÔn thn exÐswsh xm1 = 1 (giatÐ?). . . ìpou | F+ | = pn . Epeid  kˆje stoiqeÐo tou F ektìc tou mhdenikoÔ eÐnai rÐza autoÔ tou poluwnÔmou prèpei m1 = | F∗ | kai ˆra h F∗ eÐnai kuklik . 'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc pn me analloÐwtouc parˆgontec p. .8 (2)). An m1 . An F∗ eÐnai h pollaplasiastik  omˆda enìc peperasmènou s¸matoc. . . n. ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec miac Abelian c omˆdac G tˆxhc n. . Gia to lìgo autì o akèraioc m1 onomˆzetai ekjèthc thc G. ms eÐnai oi analloÐwtoi parˆgontec thc F∗ me mk | mk−1 . (pm − 1)(pm−1 − 1) · · · (p − 1) . . 1 ≤ m ≤ n eÐnai (pn − 1)(pn−1 − 1) · · · (pn−m+1 − 1) . . tìte h prosjetik  omˆda F+ tou F eÐnai mia stoiqei¸dhc Abelian  omˆda afoÔ pF+ = 0 kai ˆra F+ ∼ Cp × Cp × · · · × Cp (n forèc). S aut  thn perÐptwsh ìtan oi stoiqei¸deic diairètec eÐnai ìloi Ðsoi me p. . Ask seic 4. p.

'Estw G mia Abelian  omˆda tˆxhc p5 ìpou p pr¸toc. 2. i = 1. TÐ mporeÐte na sumperˆnete gia ènan dianusmatikì q¸ro diˆstashc n pˆnw apì èna s¸ma me p stoiqeÐa? 2. Efarmog : Peperasmènec Abelianèc Omˆdec 393 Sunep¸c to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun tˆxh p isoÔtai me to pl joc twn upoomˆdwn thc G pou èqoun deÐkth p sthn G. n ). . .k. s. An G eÐnai mia peperasmènh Abelian  omˆda kai A. Perigrˆyte ìlec tic Abelianèc omˆdec tˆxhc 3240 kai 2004. 3. An oi analloÐwtoi parˆgontec eÐnai o p3 kai o p2 pìsec upoomˆdec tˆxhc p2 èqei h G? 5. . 4. . . An G eÐnai mia Abelian  omˆda tˆxhc | G |= pn me analloÐwtouc parˆgontec m1 ≥ m2 ≥ · · · ≥ mk > 0 kai H eÐnai upoomˆda thc me analloÐwtouc parˆgontec 1 ≥ 2 ≥ · · · ≥ s > 0 deÐxte ìti k ≥ s kai i ≤ mi .( m.8. B eÐnai upoomˆdec thc tˆxhc n kai m tìte h G èqei mia upoomˆda Γ tˆxhc Ðshc me to e.p.4.

'Eqoume  dh sunant sei tètoiec omˆdec. To jemelei¸dec èrgo tou Galois ousiastikˆ perilambˆnetai sto grˆmma pou èsteile autìc se èna fÐlo tou. Omˆdec 4. ton Auguste Chevalier. H ˆkrh tou n matoc pou od ghse ton Galois ston akatanìhto kai must rio. AxÐzei na tonisteÐ ìti o Abel kai o Galois qrhsimopoÐhsan katˆ ousiastikì trìpo tic mejìdouc pou  dh eÐqe anaptÔxei gia ton Ðdio skopì o Joseph-Louis Lagrange (1736-1813).394 4. Sunep¸c h G eÐnai mia apl  omˆda an kai mìnon an kˆje mh-tetrimmènoc omomorfismìc thc eÐnai ènac monomorfismìc. gia n = 4. orismì thc omˆdac brÐsketai sth shmantik  anakˆluy  tou ìti h omˆda An twn ˆrtiwn metajèsewn bajmoÔ n. 'Eqoume orÐsei tic kanonikèc upoomˆdec miac omˆdac G na eÐnai oi pur nec twn omomorfism¸n thc G. H omˆda aut  lègetai s mera omˆda tou Galois tou poluwnÔmou f (x). Autì  tan èna apì ta kentrikìtera majhmatikˆ probl mata thn epoq  ekeÐnh kai eÐqe sqedìn tautìqrona lujeÐ apì ton Niels Kewrik Abel (18021829) me upologistikèc mejìdouc se antÐjesh me tic omadojewrhtikèc mejìdouc tou Galois. gia thn epoq  ekeÐnh. Oi omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai ènac pr¸toc arijmìc den èqoun kamiˆ mh-tetrimmènh gn sia upoomˆda kai kˆje Abelian  omˆda pou eÐnai apl  eÐnai mia kuklik  omˆda pou èqei tˆxh ènan pr¸to arijmì (giatÐ?). . is perhaps the most substantial piece of writing in the whole literature of mankind” H basik  idèa tou Galois  tan h je¸rhsh miac eidik c omˆdac metajèsewn tou sunìlou twn riz¸n enìc anˆgwgou poluwnÔmou f (x) me rhtoÔc suntelestèc.9 Aplèc Omˆdec 'Opwc èqoume  dh anafèrei. o megˆloc majhmatikìc Hermann Weyl anafèrei sto biblÐo tou “Symmetry” [30] to ex c. den èqei kanonikèc upoomˆdec ektìc apì thn tetrimmènh kai ton eautì thc. to teleutaÐo brˆdu thc zw c tou (29 Maòou 1832). if judged by the novelty and profundity of ideas it contains. oi opoÐec apetèlesan to xekÐnhma thc sÔgqronhc ˆlgebrac. h ènnoia thc omˆdac prwtoemfanÐsthke stic ergasÐec tou Evariste Galois (1811-1832). dhlad  thc melèthc twn algebrik¸n dom¸n. Wc efarmog  autoÔ tou apotelèsmatoc apèdeixe ìti eÐnai adÔnaton na lujeÐ me rizikˆ h genik  exÐswsh thc morf c αn xn + αn−1 xn−1 + · · · + α0 = 0 ìtan n ≥ 5. To 1869 o Jordan uiojèthse ton ìro apl  omˆda gia mia omˆda metajèsewn pou den èqei mh-tetrimmènec gn siec kanonikèc upoomˆdec kai autìc o ìroc qrhsimopoieÐtai kai s mera gia mia opoiad pote omˆda pou èqei aut  thn idiìthta. Gi autì to grˆmma. “This letter.

pou èqei pur na thn K . f c (∗) kai (∗∗) isqÔei m = n kai Li /Li+1 ∼ Lσ(j) /Lσ(j)+1 gia kˆpoia metˆjesh = σ ∈ Sn . tìte jewroÔme thn omˆda phlÐko G/K apì thn opoÐa paÐrnoume ton epimorfismì G → G/K. ja prèpei na pˆroume mia omˆda phlÐko G/L1 h opoÐa na eÐnai apl  omˆda. tou opoÐou h o apìdeixh den eÐnai mèsa stouc skopoÔc autoÔ tou biblÐou. JewroÔme ìlec tic omˆdec G gia tic opoÐec kˆje akoloujÐa upoomˆdwn thc G G1 G2 ··· Gk ··· eÐnai peperasmènh. Sthn prohgoÔmenh diadikasÐa ja mporoÔsan antÐ gia tic upoomˆdec Li na eÐqan epilegeÐ ˆllec upoomˆdec Lj gia tic opoÐec na eÐqame thn akoloujÐa (∗∗) L0 = G L1 L2 ··· Lm Lm+1 = {1} sthn opoÐa ta phlÐka Lj /Lj+1 . . SuneqÐzontac m autì ton trìpo paÐrnoume mia peperasmènh akoloujÐa L0 = G L1 L2 ··· Ln Ln+1 = {1} (∗) upoomˆdwn Li thc G tètoiwn ¸ste oi omˆdec phlÐka Li /Li+1 . mporoÔme na broÔme mia gn sia kanonik  upoomˆda L2 thc L1 tètoia ¸ste h L1 /L2 na eÐnai apl . . . . . m. IsqÔei ìmwc to ex c shmantikì apotèlesma twn Jordan kai H¨lder. SuneqÐzontac aut  th diadikasÐa. Autì shmaÐnei ìti h L1 eÐnai mia gn sia kanonik  upoomˆda thc G h opoÐa den perièqetai gn sia se kamiˆ ˆllh gn sia kanonik  upoomˆda thc G. Aplèc Omˆdec 395 Apì autì to gegonìc ja mporoÔsame na fantastoÔme thn emfˆnish twn apl¸n omˆdwn metaxÔ twn ˆllwn omˆdwn ìpwc oi pr¸toi arijmoÐ emfanÐzontai metaxÔ twn fusik¸n arijm¸n. j = 0. S aut  thn perÐptwsh lème ìti h G eÐnai mia omˆda peperasmènou m kouc.9. g −→ gK . . dhlad  gia kˆje tètoia akoloujÐa upˆrqei kˆpoio k ètsi ¸ste Gk = {1}. Epanalambˆnontac thn Ðdia diadikasÐa gia thn omˆda L1 . Gia parˆdeigma. .4. . An h G/K den eÐnai apl . apì to je¸rhma thc antistoiqÐac upˆrqei gn sia kanonik  upoomˆda N thc G pou perièqei gn sia thn K . Autì exhgeÐtai wc ex c. an h G eÐnai peperasmènou m kouc. n. na eÐnai aplèc omˆdec. 4.1 Je¸rhma. An h G den eÐnai apl  kai K eÐnai mia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda thc G.9. Gia opoiesd pote dÔo akoloujÐec upoomˆdwn thc G thc mor- . kˆje peperasmènh omˆda eÐnai peperasmènou m kouc en¸ h prosjetik  omˆda Z twn akèraiwn den eÐnai (giatÐ?). na eÐnai aplèc omˆdec. i = 0.

. blèpoume ìti G/ < xp2 > ∼ < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . .396 4. Mia ˆllh akoloujÐa thc Ðdiac morf c eÐnai h G =< x > < xp2 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1}. Omˆdec Epomènwc gia mia omˆda G peperasmènou m kouc oi aplèc omˆdec phlÐka Li /Li+1 mazÐ me tic pollaplìthtec me tic opoÐec emfanÐzontai se mia akoloujÐa (∗) upoomˆdwn thc G apoteloÔn analloÐwta stoiqeÐa thc G. Ln {1} Ln Gia parˆdeigma. An h G eÐnai peperasmènh kai M1 . Oi antÐstoiqec aplèc omˆdec Li /Li+1 ed¸ eÐnai oi G/ < xp1 > ∼ Cp1 . .... M2 .< xp1 ···pt−1 > ∼ = = = Cpt . . tìte h akoloujÐa G =< x > < xp1 > < xp1 p2 > ··· < xp1 ···pt−1 > {1} eÐnai mia akoloujÐa thc morf c (∗). . . . s. .. · | Ms |ms ìpou mi . me thn opoÐa emfanÐzetai h Mi sthn akoloujÐa (∗).. Autì to deÐqnoume sqhmatikˆ wc ex c G G/L1 L1 L1 /L2 L2 L2 /L3 L3 . an jewr soume thn kuklik  omˆda G = < x > tˆxhc n. . i = 1. ìpou n = p1 p2 · · · pt . . SugkrÐnontˆc thn me thn prohgoÔmenh. eÐnai h pollaplìthta. . . pi pr¸toi arijmoÐ. Ms eÐnai oi anˆ dÔo mh-isìmorfec aplèc omˆdec Li /Li+1 pou emfanÐzontai sthn en lìgw akoloujÐa (∗) tìte eÔkola prokÔptei apì to je¸rhma tou Lagrange ìti h tˆxh thc G eÐnai Ðsh me | G | = | M1 |m1 · | M2 |m2 · . . . = = < xp2 > / < xp1 p2 > ∼ G/ < xp1 > ∼ Cp1 = = . < xp1 > / < xp1 p2 > ∼ Cp2 . .. .

Apìdeixh. Allˆ (α γ β) = (α β γ)2 ∈ K kai (α β)(γ δ)K( (α β)(γ δ) )−1 = K . ìpou p pr¸toc.1 twn Jordan kai H¨lder.9. . me to “Cole Prize” sta majhmatikˆ.5 Autì to apotèlesma to eÐqe eikˆsei to 1900 ènac apì touc jemeliwtèc thc JewrÐac Omˆdwn o W. 1. Autì akrib¸c anafèrei to Je¸rhma 4. Kaj¸c A1 = A2 = {1} kai A3 = {1. 4. h omˆda phlÐko Li /Li+1 eÐnai apl  Abelian  kai ˆra tˆxhc p. 'Estw (α β γ) ∈ K . Apì autˆ pou anafèrjhkan. Qrhsimopoi¸ntac thn parapˆnw Prìtash. . Me ˆlla lìgia.4. afoÔ (α β)(γ δ) ∈ An .9.4. tìte K = An . i = 0. An K eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc An pou perièqei ènan 3-kuklo. Sunep¸c o n ja prèpei na eÐnai ginìmeno dunˆmewn pr¸twn arijm¸n. To 1963 oi majhmatikoÐ Feit kai Thompson apèdeixan ìti an mia mh-Abelian  omˆda èqei peritt  tˆxh aut  den eÐnai apl . en¸ to 1970 aponem jhke ston Thompson to Fields Medal. .15 ta 1 kai 2 me α kai β antÐstoiqa blèpoume ìti ìloi oi 3-kukloi (α β δ) parˆgoun thn An kai ˆra K = An . èqoume ( (α β)(γ δ) )(α γ β)( (α β)(γ δ) )−1 = (α β)(γ δ)(α γ β)(γ δ)(α β) = (α β δ). β .4. 4. Burnside. eÐnai fanerì ìti oi aplèc omˆdec paÐzoun shmantikìtato rìlo se ìlh th jewrÐa omˆdwn. Aplèc Omˆdec 397 kai ìla ta ˆlla phlÐka sumpÐptoun.9.3 Parat rhsh. γ . . sa to apotèlesma tou ParadeÐgmatoc pou akoloujeÐ thn Parat rhshc 4. k − 1.2 Prìtash. antikajist¸ntac sto Je¸rhma 4. to megalÔtero brabeÐo pou aponèmetai kˆje tèssera qrìnia sta majhmatikˆ. prokÔptei ˆme5 Gia thn ergasÐa aut  oi Feit kai Thompson brabeÔjhkan to 1965. To apotèlesma autì kai kurÐwc h teqnik  pou qrhsimopoieÐtai gia thn apìdeix  tou od ghsan telikˆ sth lÔsh tou probl matoc thc taxinìmhshc twn apl¸n omˆdwn. (1 2 3). . Autì mac dÐnei kai mia ˆllh apìdeixh thc monadikìthtac thc anˆlushc tou n se ginìmeno pr¸twn arijm¸n.27. Sunep¸c (α β δ) ∈ K . EpÐshc to ìti kˆje fusikìc arijmìc analÔetai se ginìmeno pr¸twn arijm¸n prokÔptei apì to gegonìc ìti gia thn kuklik  omˆda Cn tˆxhc n mporoÔme na jewr soume mia akoloujÐa upoomˆdwn L0 = Cn > L1 > L2 > · · · > Lk = {1} ètsi ¸ste metaxÔ thc Li kai thc Li+1 . gia kˆje δ = α. mporoÔme na upojèsoume ìti n ≥ 4. β. .9. an δ = α. dhlad  ìti oi omˆdec phlÐka pou prokÔptoun apì mia o akoloujÐa upoomˆdwn thc G thc morf c (∗) eÐnai anexˆrthtec apì thn akoloujÐa kai exart¸ntai mìno apì thn Ðdia thn G. Allˆ. Apì thn epoq  tou Jordan kai kurÐwc ton 20o ai¸na polloÐ korufaÐoi majhmatikoÐ asqol jhkan me to prìblhma thc taxinìmhshc twn peperasmènwn apl¸n omˆdwn. (1 3 2)}. den upˆrqei kamiˆ upoomˆda thc G. Tìte.

Upojètoume ìti m > 3 kai diakrÐnoume dÔo peript¸seic. opìte apì thn prohgoÔmenh prìtash ja prèpei K = An . (1 3)(2 4). mporoÔme na jewr soume metaxÔ twn mh-tautotik¸n metajèsewn pou an koun sthn K mia metˆjesh σ tètoia ¸ste to pl joc twn sumbìlwn pou den mènoun stajerˆ kˆtw apì thn σ na eÐnai to elˆqisto dunatì. Gia thn perÐptwsh n = 4.9. (1 2)(3 4). H σ grˆfetai wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo antimetajèsewn σ = (α1 α2 )(α3 α4 ) · · · . Epiplèon gia n = 3 kai n ≥ 5 h An eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc Sn . . 2. H èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn perièqei toulˆqiston ènan kÔklo pou den eÐnai antimetˆjesh. (1 4)(2 3) } tou Klein. èpetai ìti aut  af nei stajerˆ perissìtera sÔmbola apì ìsa af nei h σ . èstw σ = (α1 α2 α3 · · · ) · · · . h A4 den mporeÐ na èqei kamiˆ gn sia upoomˆda tˆxhc 6. 4. EpÐshc eÐnai fanerì ìti h A3 eÐnai apl  omˆda kai ìti eÐnai h mình mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc S3 . 'Estw n ≥ 5. Tìte ìmwc ja èqoume σ = σ −1 σ ∈ K kai σ = i. Upojètoume ìti K eÐnai mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda thc An . 'Estw α5 èna sÔmbolo diˆforo twn αi . σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 )(α4 α5 ) · · · na eÐnai stoiqeÐo thc K . Kaj¸c èqoume K ja prèpei h metˆjesh An . Qrhsimopoi¸ntac to AxÐwma tou ElaqÐstou. Kaj¸c ìmwc h σ af nei stajerˆ ta sÔmbola α1 kai α2 . Gia kˆje n = 4. 'Estw m autì to pl joc. 4. h S4 perièqei mìno dÔo kanonikèc mh-tetrimmènec upoomˆdec: thn A4 kai thn upoomˆda K4 = { 1. Omˆdec Prˆgmati. Apìdeixh. EÐnai fanerì ìti h K4 eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc S4 . Autì eÐnai ˆtopo.398 4. h An eÐnai apl  omˆda. Allˆ to mìno sÔmbolo pou den mènei stajerì apì th σ kai mènei stajerì apì th σ eÐnai Ðswc to α5 . 3. Ja deÐxoume ìti h K perièqei ènan 3-kuklo. afoÔ afenìc mia tètoia upoomˆda ja  tan kanonik  kai afetèrou ja perieÐqe ènan 3-kuklo kaj¸c h A4 èqei 8 3-kÔklouc. AfoÔ h σ eÐnai ˆrtia ja prèpei m ≥ 3.4 Je¸rhma (Galois). PerÐptwsh 1h. PerÐptwsh 2h. i = 1. afoÔ σ = σ .

Aplèc Omˆdec 399 Kaj¸c h σ eÐnai ˆrtia kai den af nei stajerˆ m > 3 sÔmbola. tìte K = { i }. Kaj¸c h K eÐnai kanonik  upoomˆda thc Sn . tìte. epeid  | Sn : An | = 2. H tom  K ∩ An eÐnai kanonik  upoomˆda thc An kai ˆra. opìte gia j = max{ i1 . An K ∩ Hj = Hj = { i } gia kˆpoio j . prèpei K ∩ An = An   {1}. IsqÔei de | G : H | = 2 (giatÐ?).9. n! epeid  | K An | = | K | | An | = | K | ≤ n! kai | K | = 1. 2 'Estw K = { i. ja prèpei na eÐnai K = An   K = Sn . sÔmfwna me ta prohgoÔmena. 'Estw G h upoomˆda thc SN ìlwn twn metajèsewn pou af noun mìno peperasmèno pl joc sÔmbola mhstajerˆ. JewroÔme t¸ra mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda K thc Sn . i=1 Hi eÐnai mia upoomˆda thc G. An K ∩ Hj = { i } gia kˆje j . Tìte h ˆpeirh ènwsh H= ∞ deÐktec i1 . EÐnai fanerì ìti ìla ta sÔmbola pou mènoun stajerˆ kˆtw apì th σ . h upoomˆda Gn = {σ ∈ G | σ(m) = m gia kˆje m ∈ N. 2 An K H . en¸ h σ af nei stajerì to sÔmbolo α1 pou den to af nei stajerì h σ . Gia kˆje n ∈ N. τ }. ta opoÐa h σ den af nei stajerˆ. KleÐnoume aut  thn parˆgrafo me mia genÐkeush tou jewr matoc tou Cayley mèsw thc opoÐac mporoÔme na exetˆzoume an mia omˆda eÐnai apl    ìqi. 'Eqoume de G = ∞ n=1 Gn . An K ∩ An = {1}. tìte. ìpou σ = (α3 α4 α5 ) σ (α3 α5 α4 ) = (α1 α2 α4 · · · ) · · · . i2 tètoioi ¸ste h1 ∈ Hi1 . èstw ta α4 kai α5 . tìte gia kˆje j isqÔei K ∩ Hj Hj kai ˆra apì to prohgoÔmeno je¸rhma gia j ≥ 5 K ∩ Hj = Hj   { i }. tìte K ∩ Hj = Hj gia kˆje j kai ˆra K = H . h2 ∈ Hi2 . dhlad  An ⊆ K . gia n > 1. h2 ∈ H upˆrqoun . ja prèpei | K | = 2. Tìte. mporoÔme na kata- skeuˆsoume mia ˆpeirh apl  omˆda wc ex c. mènoun stajerˆ kai apì th σ . upˆrqoun toulˆqiston dÔo ˆlla sÔmbola. i2 }. èqoume σ = σ −1 σ ∈ K . dhlad  h upoomˆda Hn thc Gn eÐnai isìmorfh me thn An . An K ∩ An = An . 4. m > n } eÐnai isìmorfh me thn Sn kai Gn < Gn+1 .4. JewroÔme th summetrik  omˆda SN ìlwn twn metajèsewn epÐ twn fusik¸n arijm¸n. Autì eÐnai kai pˆli ˆtopo. T¸ra èstw Hn .9. h monadik  upoomˆda thc Gn pou èqei deÐkth 2 sthn Gn . Apì to gegonìc ìti h An eÐnai apl . Tìte ìmwc eÐnai τ ∈ Z(Sn ) = {i}. afoÔ H = ∅ kai gia h1 .5 Parat rhsh. Hi1 ≤ Hj kai Hi2 ≤ Hj kai ˆra h1 h−1 ∈ Hj . ja prèpei na isqÔei ρτ ρ−1 = τ gia kˆje ρ ∈ Sn .

gia ton pur na K tou opoÐou èqoume | G/K | = | G/K : H/K | | H/K | ìpou | G/K : H/K | = | G : H | = δH . g −→ τg h opoÐa eÐnai profan¸c mia apeikìnish.7. An h G eÐnai peperasmènh kai h tˆxh thc | G | den diaireÐ to δH ! gia mia gn sia upoomˆda H thc G. Sunep¸c o pur nac K perièqetai sthn H . Omˆdec 'Estw H mia upoomˆda miac omˆdac G kai G/H to aristerì sÔnolo phlÐko. 'Etsi èqoume thn antistoiqÐa ρH : G −→ S|G/H| . Dhlad  h ρH eÐnai ènac omomorfismìc. .9.11). Tìte. kaj¸c τg1 g2 (xH) = g1 g2 xH = τg1 ( τg2 (xH) ) = τg1 τg2 (xH) .10.400 4. Prˆgmati. Gia ton pur na K = ker ρH . èstw N G me N ≤ H .6 Epiplèon autìc o pur nac perièqei kˆje kanonik  upoomˆda thc G pou perièqetai sthn H . 4.5. Epiplèon isqÔei τg1 g2 = τg1 τg2 . Tìte. upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou perièqetai sthn H tètoia ¸ste o δH diaireÐ ton deÐkth | G : K | = δK kai o δK diaireÐ to δH !.12. EpÐshc. èqoume K = { g ∈ G | τg = i } = { g ∈ G | τg (xH) = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | gxH = xH gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gxH = H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | x−1 gx ∈ H gia ìla ta x ∈ G } = { g ∈ G | g ∈ xHx−1 gia ìla ta x ∈ G } = x∈G xHx−1 . apì to Je¸rhma thc AntistoiqÐac 4. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc G pou èqei peperasmèno deÐkth | G : H | = δH . apì to Je¸rhma 4.7. h eikìna ρH (G) eÐnai isìmorfh me thn G/K 6 Shmei¸noume ed¸ ìti gia H = {1} paÐrnoume to je¸rhma tou Cayley (Je¸rhma 4.6 Je¸rhma. Tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei thn metˆjesh τg epÐ tou G/H me xH −→ gxH . Apìdeixh. Autì shmaÐnei ìti gia kˆje g ∈ G kai y ∈ N isqÔei g −1 yg ∈ H . y ∈ g∈G gHg −1 = K gia kˆje y ∈ N kai ˆra N ≤ K . tìte h G èqei mia mh-tetrimmènh kanonik  upoomˆda pou perièqetai sthn H kai ˆra h G den eÐnai apl . JewroÔme ton prohgoÔmeno omomorfismì ρH .

'Etsi.k. Sunep¸c. Apì to prohgoÔmeno je¸rhma upˆrqei mia kanonik  upoomˆda K thc G pou o deÐkthc thc δK diaireÐ to p! = | G : H |!. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc Apìdeixh. afoÔ h ρH (G) eÐnai upoomˆda thc S|G/H| . eÐnai Abelian .(p!. arkeÐ na jewr soume thn perÐptwsh katˆ thn opoÐa ìla ta mh-oudètera stoiqeÐa thc èqoun tˆxh p. ja eÐnai hk −1 = 1 kai ˆra k p ≡ 1 mod p. 4. Allˆ epeid  o p eÐnai o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc | G |. h H eÐnai kanonik  upoomˆda thc G. T¸ra.k. h G èqei p + 1 mh-tetrimmènec upoomˆdec h kˆje mia tˆxhc p (giatÐ?).d. ja prèpei k = 1 (giatÐ?). ton pur na K thc ρH .(p!. Prˆgmati. upˆrqei g ∈ G ¸ste G/H = gH . tìte ja èqoume g1 g2 = g i hj g t hk = g t hk g i hj = g2 g1 . p Ask seic 4. Autì shmaÐnei ìti to h metatÐjetai me to g kai epeid  to g eÐnai èna opoiod pote stoiqeÐo thc G to h metatÐjetai me ìla ta stoiqeÐa thc G. Apì autì prokÔptei ìti 4. Aplèc Omˆdec 401 kai ˆra h tˆxh | G/K | = | G : K | = δK diaireÐ thn tˆxh δH ! = | S|G/H| |.8 ParadeÐgmata. Qrhsimopoi¸ntac to prohgoÔmeno Je¸rhma. | G |) = p.d.9. 'Estw g ∈ G.9 . Epeid  K ≤ H ja prèpei telikˆ na eÐnai K = H. Kaj¸c to phlÐko G/H eÐnai kuklik  omˆda. mporoÔme g 2 hg −2 = ghk g −1 = ghg −1 k = hk p k = hk 2 kai epagwgikˆ èqoume ìti h = g p hg −p = hk . shmaÐnei ìti o omomorfismìc ρH den mporeÐ na eÐnai ènac monomorfismìc diìti diaforetikˆ h eikìna ρH (G) ja  tan isìmorfh me thn G kai ja èprepe h tˆxh | G | na diairoÔse thn tˆxh δH ! thc S|G/H| .9. upojètoume ìti h G eÐnai peperasmènh kai ìti H G. Allˆ o deÐkthc δK diaireÐ kai thn tˆxh | G | thc G. an g1 .9. g2 ∈ G me g1 = g i hj kai g2 = g t hk . | G | ). 'Ara δK = p = δH . H upìjesh ìti h tˆxh | G | thc G den diaireÐ to δH !. Tìte ghg −1 = hk . Tìte. An h G èqei mia upoomˆda H pou èqei deÐkth p tìte h H eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc G. na deÐxoume ìti kˆje omˆda G tˆxhc p2 . pou perièqetai sthn H . gia kˆpoio k me 1 ≤ k < p. pou diaireÐ thn tˆxh thc G. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. 'Ara h G èqei mia tetrimmènh kanonik  upoomˆda. Tìte.7 Pìrisma. Sunep¸c h G den eÐnai apl .4. ja prèpei m. Sunep¸c o δK ja diaireÐ ton m. Epeid  to p2 den diaireÐ to p! = | G : H |!. 'Estw h = 1 èna stoiqeÐo thc G kai H = h .

ja up rqe ènac omomorfismìc φ : G → S|G:H| me pur na mia mh-tetrimmènh upoomˆda K . JewroÔme thn omˆda G = GL2 (Z3 ). 3. DeÐxte ìti an G eÐnai mia apl  peperasmènh omˆda kai H mia upoomˆda thc pou èqei deÐkth èna pr¸to arijmì p. 'Estw G mia omˆda tˆxhc 143. γ ∈ Z3 . Omˆdec 1. 'Estw K to kèntro Z(G). DeÐxte ìti mia ˆpeirh apl  omˆda G den mporeÐ na èqei mia upoomˆda H peperasmènou deÐkth. . Upìdeixh: An eÐqe. = 2. αγ = 0 xHx−1 x∈G a) DeÐxte ìti | H |= 12 kai ìti K = b) DeÐxte ìti G/K ∼ S4 .402 4. opìte | K |= 2. = Upìdeixh: Qrhsimopoi ste ton omomorfismì φ : G → S|G:H| . β. DeÐxte ìti h G den eÐnai apl . 4. opìte | G | = 48. afoÔ G/K ∼ φ(G) ≤ S|G:H| . Upojètoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 11. EpÐshc jewroÔme thn upoomˆda H= α β 0 γ | α. tìte o p eÐnai o megalÔteroc pr¸toc pou diaireÐ thn tˆxh | G | thc G kai o p2 den diaireÐ thn | G |.

.

404 4. Omˆdec .

Mèsw aut c thc je¸rhshc mporeÐ na melethjeÐ h dom  aut c kaj eaut c thc omˆdac. thn ènnoia thc omˆdac kai tautìqrona thn qrhsimopoÐhse gia thn diereÔnhsh twn lÔsewn miac algebrik c exÐswshc. Se aut  thn teleutaÐa Enìthta tou biblÐou anaptÔssoume orismèna stoiqeÐa aut c thc jewrÐac. thn opoÐa s mera onomˆzoume “drˆsh” omˆdac pˆnw se q¸rouc kai genikìtera pˆnw se sÔnola. 405 .3. ìpwc aut  dÐnetai sthn parˆgrafo 5. Oi perissìterec efarmogèc thc jewrÐac omˆdwn ekfrˆzontai mèsw aut c akrib¸c thc je¸rhshc tou Klein. MÐa apì tic shmantikèc efarmogèc thc ènnoiac thc “drˆshc” eÐnai h sÔntomh kai komy  apìdeixh tou Helmut Wielandt [31] twn jewrhmˆtwn tou Sylow. ìpwc eÐdame. Autìc to 1872 sthn enarkt rio omilÐa wc kajhght c tou PanepisthmÐou Erlangen thc GermanÐac (gnwst c wc “Prìgramma Erlangen”) èkane thn taxinìmhsh twn diˆforwn tÔpwn “gewmetrÐac” mèsa se èna q¸ro. ènac apì autoÔc pou sunèdese to ìnomˆ tou me th JewrÐa Omˆdwn eÐnai o Felix Klein (1849-1925). Metˆ ton Evariste Galois. qrhsimopoi¸ntac tic omˆdec metasqhmatism¸n tou q¸rou oi opoÐoi af noun analloÐwtec orismènec gewmetrikèc idiìthtèc tou. kai genikìtera twn majhmatik¸n. Epiplèon mac parèqontai apotelesmatikˆ ergaleÐa gia th lÔsh sunduastik¸n problhmˆtwn. upodhl¸netai apì tic dunatìthtec efarmog c thc se diˆforouc episthmonikoÔc klˆdouc. o opoÐoc ìrise.5 Drˆseic Omˆdwn H spoudaiìthta thc jewrÐac omˆdwn.

Ja lème ìti h G dra pˆnw sto X an èqoume mia apeikìnish δ : G × X −→ X.1. x ∈ X. x) thn sumbolÐzoume me g · x. σg (x) = g · x. δ(g2 . tìte g −1 (g · x) = g −1 · (g · x )   (g −1 g) · x = (g −1 · g) · x . a) δ(1. x) −→ δ(g. ϑ(g) = σg . Dhlad  h apeikìnish σg eÐnai èna stoiqeÐo thc summetrik c omˆdac SX tou X . pur nac thc drˆshc thc G pˆnw sto X . Drˆseic Omˆdwn 5. Prˆgmati èqoume ϑ(g1 g2 ) =σg1 g2 = σg1 ◦ σg2 = ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ). afoÔ (g1 g2 ) · x = ϑ(g1 g2 )(x) = (ϑ(g1 ) ◦ ϑ(g2 ))(x) = ϑ(g1 )(ϑ(g2 )(x)) = ϑ(g1 )(g2 · x) = g1 · (g2 · x) kai 1 · x = ϑ(1)(x) = 1X (x) = x. sun jwc tic lème metasqhmatismoÔc tou X orizìmenouc apì ta stoiqeÐa thc G. An t¸ra orÐsoume thn antistoiqÐa ϑ : G −→ SX . x).1 OrismoÐ kai ParadeÐgmata 'Estw G mia omˆda kai X èna mh kenì sÔnolo. x)) = δ(g1 g2 . 'Otan mia omˆda G dra pˆnw sto sÔnolo X . x) = x b) δ(g1 . gia kˆje g1 .406 5. . eÐnai 1 − 1 kai epÐ. x) tou stoiqeÐou (g. Mia tètoia apeikìnish δ onomˆzetai drˆsh thc G pˆnw sto X . 5. g ∈ G. x) pou ikanopoieÐ tic ex c idiìthtec. Prˆgmati. 'Etsi oi idiìthtec a) kai b) grˆfontai 1 · x = x kai g1 · (g2 · x) = (g1 g2 ) · x antÐstoiqa. kˆje omomorfismìc ϑ : G → SX orÐzei mia drˆsh thc G pˆnw sto X jètontac ϑ(g)(x) = g · x. AntÐstrofa. tìte kˆje stoiqeÐo g ∈ G orÐzei mia 1 − 1 kai epÐ apeikìnish tou X ston eautì tou. Epiplèon kˆje stoiqeÐo x ∈ X eÐnai eikìna tou stoiqeÐou g −1 · x. afoÔ an g · x = g · x . Sun jwc thn eikìna δ(g. kaj¸c tìte h ϑ eÐnai ènac omomorfismìc omˆdwn tou opoÐou o pur nac onomˆzetai σg1 g2 (x) =(g1 g2 ) · x = g1 · (g2 · x) = g1 · σg2 (x) = σg1 (σg2 (x)) =(σg1 ◦ σg2 )(x). h apeikìnish σg : X −→ X. (g. dhlad  1 · x = 1 · x kai sunep¸c x = x . gia kˆje x ∈ X. g2 ∈ G kai x ∈ X .1 Parathr seic. Tic apeikonÐseic σg . gia kˆje x ∈ X kai g ∈ G.

tìte to bajmwtì ginìmeno den eÐnai mia drˆsh thc F+ pˆnw sto V . Ed¸. 1. h pollaplasiastik  omˆda twn antistrèyimwn grammik¸n apeikonÐsewn tou V (ìpwc kai kˆje upoomˆda thc) dra me profan  trìpo pˆnw sto V . afoÔ an T eÐnai mia grammik  apeikìnish tou V . Prˆgmati. . 'Estw V ènac mh mhdenikìc dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F. An jewroÔsame thn prosjetik  omˆda F+ tou F.5. an kai mìnon an T = 1V . 4. eÐnai mia drˆsh thc pollaplasiastik c omˆdac F∗ tou F pˆnw sto sÔnolo V . To Ðdio isqÔei kai gia kˆje upoomˆda thc Dn . n} kai G eÐnai mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. OrismoÐ kai ParadeÐgmata 407 5. gia kˆje v ∈ V . Sunep¸c h Dn eÐnai ousiastikˆ mia upoomˆda thc Sn . . gia kˆje x ∈ V .2 ParadeÐgmata. 6} oi korufèc enìc exag¸nou. 3. An X = {1. Pˆli ed¸ o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. 'Opwc èqoume dei sthn Parˆgrafo 3. ρ. gia kˆje g ∈ G kai x ∈ X . afoÔ 0v = 0.1. Aut  onomˆzetai tetrimmènh drˆsh. 5. 2. en¸ h sÔnjesh twn metajèsewn ikanopoieÐ thn idiìthta b) tou orismoÔ thc drˆshc. h omˆda Dn dra epÐ tou X kai aut  h drˆsh dÐnei ènan monomorfismì thc Dn sthn Sn . 5. Tìte h G mporeÐ na “anaparastajeД apì thn upoomˆda {i. èstw G = {1. v ∈ V . Tìte to bajmwtì ginìmeno λv . (1 3 5)(2 4 6). MporoÔme ìmwc na jewr soume thn D4 na dra pˆnw sto sÔnolo X = {δ1 . JewroÔme th diedrik  omˆda D4 h opoÐa ìpwc eÐdame dra pˆnw stic korufèc enìc tetrag¸nou kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. tìte T · x = T (x) = x. 2. λ ∈ F. Gia opoiad pote omˆda G kai opoiod pote sÔnolo X = ∅ orÐzoume th drˆsh g ·x = x.1. 4. 'Etsi. O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai ìlh h omˆda G. tìte h G dra profan¸c pˆnw sto X . O pur nac aut c thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda {1} thc F∗ (giatÐ?). 3. 'Estw G h diedrik  omˆda Dn kai X to sÔnolo twn koruf¸n enìc kanonikoÔ kurtoÔ n-gwnou. (1 5 3)(2 6 4)} thc S6 . h tautotik  metˆjesh af nei stajerì kˆje stoiqeÐo tou X .1. o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda thc G. ρ2 } ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 120◦ kai èstw X = {1. 2. δ2 } twn diagwnÐwn tou tetrag¸nou: . EpÐshc. . .

8.9) èqei pur na thn tom  xHx−1 . x ∈ G. α1 . o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG/H (ton opoÐo jewr same sthn Parˆgrafo 4. 'Enac trìpoc drˆshc eÐnai an jèsoume g · x = gx (o pollaplasiasmìc thc G). Ed¸. (EÐnai drˆsh. Sthn pr¸th perÐptwsh o pur nac thc drˆshc eÐnai h tetrimmènh upoomˆda en¸ sth deÔterh eÐnai to kèntro Z(G) thc G (giatÐ?). apodeiknÔoume t¸ra. 'Otan jèloume na melet soume th dom  miac omˆdac G sun jwc th jewroÔme na dra pˆnw ston eautì thc. dhlad  to sÔnolo X eÐnai h Ðdia h G. 7. kaj¸c 1·x = x. ρ2 . ìpou ρ eÐnai h strof  katˆ 90◦ kai αi h anˆklash wc proc th diag¸nio δi . An orÐsoume g · U = gU = {gu | u ∈ U} gia kˆje U ∈ X .408 2 q 5. en¸ an jèsoume g · U = Ug = { ug | u ∈ U } tìte aut  den eÐnai drˆsh (an h omˆda den eÐnai Abelian ) afoÔ g1 · (g2 · U) = g1 · (Ug2 ) = Ug2 g1 = (g2 g1 ) · U . 6. ìpou o m > 1 eÐnai perittìc. OrÐzoume mia drˆsh thc G sto X . g ∈ G tìte aut  eÐnai mia drˆsh pˆnw sto X . . α2 }. allˆ h upoomˆda {1.5. Opìte o antÐstoiqoc omomorfismìc G → SG eÐnai autìc akrib¸c pou jewr jhke sto je¸rhma tou Cayley 3. jètontac g · (xH) = (gx)H gia kˆje g ∈ G kai xH ∈ G/H . −1 −1 (g1 g2 ) · x = g1 g2 xg2 g1 = g1 · (g2 · x)). den eÐnai apl . g. 'Estw X = P(G) to dunamosÔnolo (sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn) thc omˆdac G.4 'Enac ˆlloc trìpoc eÐnai an jèsoume g · x = gxg −1 . qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia thc drˆshc miac omˆdac. 'Estw X = G/H to sÔnolo twn arister¸n klˆsewn miac upoomˆdac H miac omˆdac G.1. to ex c. 5. Aut  h drˆsh onomˆzetai drˆsh suzugÐac. x∈G Wc èna pr¸to apotèlesma. Drˆseic Omˆdwn q1 d 3 δ1   d   d   d   q dq d δ2   4 O pur nac aut c thc drˆshc den eÐnai h tetrimmènh upoomˆda. Kˆje omˆda G me tˆxh 2m.3 Prìtash.

ja deÐxoume ìti h G èqei èna stoiqeÐo tˆxhc 2. 'Etsi.1 1. o omomorfismìc π ◦ L : G → {1.5. blèpoume ìti autoÐ oi kÔkloi prèpei 2 na eÐnai ìloi antimetajèseic   1-kÔkloi afoÔ σg = i kai ˆra 2 =e. 'Estw G = O2 (R). JewroÔme t¸ra th G na dra pˆnw ston eautì thc G me g · x = gx gia kˆje g. g = g −1 kai g −1 ∈ G2 . ìpou L : G → SG eÐnai o omomorfismìc pou orÐsthke sto je¸rhma tou Cayley (dhlad  L(g)(g ) = gg gia kˆje g.1. Ask seic 5. eÐnai epÐ kai ˆra o pur nac tou èqei deÐkth 2. 'Estw ìti G2 = ∅. . Prˆgma˙ ti. U) −→ gUg −1 eÐnai drˆsh. 'Estw X1 kai X2 dÔo sÔnola pˆnw sta opoÐa dra h Ðdia omˆda G. gia kˆje g ∈ G2 . 3. afoÔ to pl joc twn sumbìlwn pou perilambˆnontai se autèc eÐnai 2m.p. 'Ara h metˆjesh σg ∈ SG den af nei kanèna stoiqeÐo thc G stajerì. DeÐxte ìti h antistoiqÐa G × P(H) −→ P(H) (g. DeÐxte ìti gia kˆje dÔo shmeÐa P kai Q tou epÐpedou R2 upˆrqei A ∈ G tètoio ¸ste A(P ) = Q an kai mìnon an to P kai to Q eÐnai shmeÐa tou Ðdiou kÔklou x2 + y 2 = r2 gia kˆpoio r ≥ 0. ja prèpei | G1 | ≥ 2 kai ˆra upˆrqei g ∈ G me g 2 = 1 kai g = 1. ja prèpei to pl joc | G1 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G1 na eÐnai epÐshc ˆrtio. Kaj¸c g = 1. Epeid  | G | = 2m = | G1 | + | G2 |.(twn mhk¸n twn kÔklwn). Jewr¸ntac thn èkfrash thc σg se ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn. èstw G1 = {g ∈ G | g 2 = 1} kai G2 = {g ∈ G | g 2 = 1}. h σg eÐnai mia peritt  metˆjesh kai ˆra gia to prìshmì thc ja isqÔei π(σg ) = −1. ja prèpei oi prohgoÔmenoi kÔkloi na eÐnai mìno antimetajèseic. 2. Sunep¸c to pl joc touc prèpei na eÐnai perittì (Ðso me m). isqÔei g · x = x gia kˆje x ∈ G. g ∈ G). x ∈ G. Tìte. OrismoÐ kai ParadeÐgmata 409 Apìdeixh. Kaj¸c ìmwc h σg den af nei kanèna stoiqeÐo stajerì. Arqikˆ. 'Ara to pl joc | G2 | twn stoiqeÐwn tou uposunìlou G2 eÐnai ˆrtio. 'Etsi. −1}. Kaj¸c 1 ∈ G1 . 'Estw G mia omˆda kai H mia kanonik  upoomˆda thc.k. tìte bèbaia o isqurismìc eÐnai profan c. Na orÐsete mia “fusiologik ” drˆsh thc G pˆnw sto sÔnolo X = X1 ∪ X2 . Upojètoume ìti X1 ∩ X2 = ∅. opìte G = G1 ∪G2 . An G2 = ∅.

to uposÔnolo Tx = {g · x | g ∈ G} tou X onomˆzetai troqiˆ tou stoiqeÐou x kˆtw apì th drˆsh thc G. An H eÐnai mia upoomˆda miac omˆdac G kai orÐsoume th drˆsh thc H pˆnw sto sÔnolo G me h · g = gh−1 . ìpou L eÐnai èna uposÔnolo tou X pou perièqei èna mìno stoiqeÐo apì kˆje troqiˆ. Autì shmaÐnei ìti (g −1 g ) · y = x. Me ˆlla lìgia. y ∈ X . èpetai ìti oi klˆseic suzugÐac paÐzoun shmantikì rìlo sth melèth thc dom c miac omˆdac. tìte z = g · x = g · y gia kˆpoia g. T¸ra jewroÔme th drˆsh suzugÐac miac omˆdac G. tìte h troqiˆ T1 thc koruf c 1 eÐnai ìlo to sÔnolo X kai sunep¸c ìlec oi korufèc eÐnai isodÔnamec wc proc aut  th drˆsh. opìte Tx = Ty . Sunep¸c èqoume thn xènh ènwsh · X= x∈L Tx . oi klˆseic suzugÐac èqoun  dh kajoristeÐ sthn Parˆgrafo 4. y ∈ X eÐnai isodÔnama wc proc th drˆsh thc G an kai mìnon an x = g · y gia kˆpoio g ∈ G. h K eÐnai kanonik  an kai mìno an aut  eÐnai ènwsh klˆsewn suzugÐac. tìte h Tx ∩ Ty = ∅   Tx = Ty . . 'Omoia prokÔptei ìti Ty ⊆ Tx . Prˆgmati. EÐnai fanerì ìti X = x∈X Tx . 'Etsi oi troqièc eÐnai oi klˆseic isodunamÐac pou orÐzontai apì thn sqèsh isodunamÐac pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diamèrish tou X . EpÐshc eÐnai fanerì ìti mia upoomˆda K miac omˆdac G eÐnai kanonik  an kai mìno an h klˆsh suzugÐac kˆje stoiqeÐou thc K eÐnai uposÔnolo thc K . h C (A) kajorÐzetai apì th morf  Jordan tou A.2. h ∈ H . oi klˆseic suzugÐac eÐnai gnwstèc apì th Grammik  'Algebra. tìte h klˆsh suzugÐac tou apoteleÐtai apì ìlouc touc ìmoiouc me ton A pÐnakec. 2. an z ∈ Tx ∩ Ty . Prˆgmati. Gi aut  th drˆsh. ArkeÐ loipìn na deÐxoume ìti an x.410 5. 'Etsi. 3. Gia thn omˆda GLn (C). an jewr soume thn omˆda D4 na dra pˆnw stic korufèc 1. 4 tou tetrag¸nou. Drˆseic Omˆdwn 5. kaj¸c epÐshc kai stic efarmogèc thc JewrÐac Omˆdwn. Gia thn omˆda Sn . an A eÐnai ènac n×n migadikìc pÐnakac me det A = 0. Gia èna stoiqeÐo x ∈ X . g ∈ G. Sunep¸c.2 Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec JewroÔme mia omˆda G h opoÐa dra pˆnw se èna sÔnolo X . dhlad  x ∈ Ty kai ˆra Tx ⊆ Ty . g ∈ G. Sunep¸c dÔo stoiqeÐa x. tìte eÐnai fanerì ìti oi troqièc aut c thc drˆshc eÐnai oi aristerèc klˆseic mod H sth G. h troqiˆ enìc stoiqeÐou g ∈ G onomˆzetai klˆsh suzugÐac tou g kai sumbolÐzetai sun jwc me C (g) = {xgx−1 | x ∈ G}. ApodeiknÔoume t¸ra ìti oi troqièc twn stoiqeÐwn tou X apoteloÔn mia diamèrish tou X . Apì autèc tic epishmˆnseic.

2. . 'Estw g1 . Mia qr simh plhroforÐa pou mac dÐnoun oi klˆseic suzugÐac eÐnai ìti h tˆxh miac omˆdac G eÐnai to ˆjroisma twn tˆxewn twn klˆsewn suzugÐac thc: |G| = i | C (gi ) | ìpou g1 . g1 . EÐnai profanèc ìti to Gx eÐnai mia upoomˆda thc G kai o pur nac thc drˆshc eÐnai h tom  Gx .to Je¸rhma 4.22 prokÔptei apì to 5. dhlad  g1 Gx = g2 Gx . g2 ∈ G me ϑ(g1 Gx ) = ϑ(g2 Gx ).5. an h G eÐnai peperasmènh.4. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 411 H troqiˆ enìc stoiqeÐou x tou X èqei ˆmesh sqèsh me th legìmenh stajeropoioÔsa upoomˆda tou x thc G. gk eÐnai stoiqeÐa thc G anˆ dÔo mh suzug  tètoia ¸ste gia kˆje g ∈ G upˆrqei i gia to opoÐo g ∈ C (gi ). Tìte g1 · x = g2 · x −1 pou shmaÐnei g1 g2 ∈ Gx . efarmìzontˆc to gia th drˆsh pou dÐnetai sto Parˆdeigma 5. . dhlad  g1 · x = g2 x. g2 . Aut  eÐnai −1 mia apeikìnish. Mia . . Prˆgmati. Apìdeixh. Aut  orÐzetai wc to uposÔnolo Gx = {g ∈ G | g · x = x} thc G. 5. IsqÔei de to ex c basikì apotèlesma. To parapˆnw Je¸rhma mporeÐ na jewrhjeÐ wc mia genÐ- keush tou Jewr matoc tou Lagrange. dhlad  to uposÔnolo pou apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G pou af noun stajerì to x kˆtw apì th dosmènh drˆsh. afoÔ an g1 Gx = g2 Gx . èqoume | G | = | Tx | | Gx | kai ˆra to pl joc twn stoiqeÐwn miac troqiˆc diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac.1. Upojètoume ìti mia omˆda G dra pˆnw se èna sÔnolo X kai | T x | = | G : Gx | IdiaÐtera. Tìte 5.2. T¸ra gia èna y ∈ Tx .2. H qrhsimìthta aut c thc exÐswshc ègkeitai sto gegonìc ìti kˆje prosjetèoc eÐnai diairèthc thc | G |.2.1. . ìpou g · x = y .2. Apomènei na deÐxoume ìti h ϑ eÐnai 1 − 1. x∈X èstw Tx h troqiˆ enìc stoiqeÐou x. g2 ∈ G tìte g1 g2 ∈ Gx kai ˆra −1 (g1 g2 ) · x = x. upˆrqei h arister  klˆsh gGx gia thn opoÐa ϑ(gGx ) = y . JewroÔme to sÔnolo G/Gx twn arister¸n klˆsewn mod Gx sthn G kai thn antistoiqÐa ϑ : G/Gx −→ Tx me ϑ(gGx ) −→ g · x.1 Je¸rhma.2 Parat rhsh.8. gnwstì wc Je¸rhma twn troqi¸n.

Upojètoume ìti to pl joc twn σk pou èqoun m koc λk eÐnai αk . An g1 . .1. H stajeropoioÔsa upoomˆda enìc stoiqeÐou g ∈ G gia th drˆsh suzugÐac pˆnw sthn G sun jwc onomˆzetai kentropoioÔsa upoomˆda tou g kai sumbolÐzetai me CG (g). λ1 ≤ λ2 ≤ · · · ≤ λs .3 Parˆdeigma. α2 2-kÔklouc . oi kentropoioÔsec upoomˆdec suzug¸n stoiqeÐwn eÐnai suzugeÐc. n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh me autì ton trìpo eÐnai α1 !α2 ! . . 'Etsi. èqoume | G | = | Z(G) | + i | C (gi ) | ìpou ta gi èqoun epilegeÐ apì klˆseic suzugÐac pou èqoun perissìtera tou enìc stoiqeÐa. λ2 . Me ˆlla lìgia. autèc mporoÔn na parastajoÔn me to ex c sq ma t (•)(•) · · · (•) (••)(••) · · · (••) · · · · · · (• • • · · · •) α1 α2 αt Se autì to sq ma. Sunep¸c to pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. λ1 + λ + · · · + λs = n. . Drˆseic Omˆdwn pio eÔqrhsth morf  thc exÐswshc aut c prokÔptei an jewr soume to kèntro Z(G). Ac upologÐsoume thn tˆxh thc kentropoioÔsac upoomˆdac miac metˆjeshc σ thc Sn . . Sunep¸c jèloume na broÔme to pl joc twn metajèsewn twn opoÐwn oi ekfrˆseic wc ginìmena xènwn anˆ dÔo kÔklwn perilambˆnoun α1 1-kÔklouc. . . oi teleÐec antikajÐstantai apì ta sÔmbola 1. 5. Allˆ.412 5.2. EpÐshc ènac i-kÔkloc mporeÐ na grafeÐ me i diaforetikoÔc trìpouc qwrÐc na allˆxei h . 'Estw ìti o tÔpoc autìc eÐnai h diamèrish tou n (λ1 . . λs ). Autì shmaÐnei ìti an σ = σ1 σ2 · · · σs eÐnai h èkfrash thc σ wc ginìmeno xènwn anˆ dÔo kÔklwn (sumperilambˆnontac kai touc 1-kÔklouc). . parathroÔme ìti o pur nac thc drˆshc suzugÐac eÐnai to kèntro Z(G) = g∈G CG (g). 2. . . Me ˆlla lìgia ìlec. GnwrÐzoume ìti dÔo metajèseic eÐnai suzugeÐc an kai mìnon an eÐnai tou idÐou tÔpou. . g2 ∈ G eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa. to opoÐo apoteleÐtai apì ìla ta stoiqeÐa thc G twn opoÐwn h klˆsh suzugÐac apoteleÐtai mìno apì èna stoiqeÐo.2. . . . Aut  h exÐswsh lègetai exÐswsh klˆsewn thc G. arkeÐ na upologÐsoume to pl joc twn metajèsewn pou eÐnai suzugeÐc me th σ . . αt !. . . Me bˆsh to Je¸rhma 5. 2. tìte eÔkola prokÔptei ìti CG (g1 ) = xCG (g2 )x−1 . n me n! trìpouc. EpÐshc. èstw g1 = xg2 x−1 . h σk èqei m koc λk . αt t-kÔklouc. oi metajèseic pou prokÔptoun den eÐnai ìlec diakekrimènec afoÔ oi αi i-kÔkloi mporoÔn na metatejoÔn metaxÔ touc qwrÐc na allˆxei h metˆjesh. .

1 èqoume gia mia peperasmènh omˆda G. . 2. .2. Epomènwc to sunolikì pl joc twn antikatastˆsewn twn sumbìlwn 1. . . ja qreiastoÔme to epìmeno apotèlesma. . .5. 2. an n = 5. Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh (∗). . . . . ja apodeÐxoume t¸ra ìti to pl joc twn mh isìmorfwn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k akrib¸c klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. 'Ara h kentropoioÔsa upoomˆda kˆje tètoiac metˆjeshc èqei tˆxh 1α1 α1 !2α2 α2 ! . ja pˆroume n! 1α1 α 1 !2α2 α α 2 ! . oi tˆxeic twn kentropoious¸n upoomˆdwn dÐnetai ston epìmeno pÐnaka TÔpoc 1 1 1 1 1 1 1 2 1 4 2 3 5 metˆjeshc 1 1 1 1 2 3 2 Tˆxh kentropoioÔsac 15 · 5! = 5! 13 · 3! 21 · 1! = 12 12 · 2! 31 · 1! = 6 11 · 1! 22 · 2! = 8 11 · 1! 41 · 1! = 4 21 · 1! 31 · 1! = 6 51 · 1! = 5 Apì to Je¸rhma 5. . tαt αt ! Gia parˆdeigma. . n.2. . . t t αt ! diaforetikèc metajèseic oi opoÐec eÐnai ìlec oi suzugeÐc metajèseic pou èqoun ton prohgoÔmeno tÔpo. . Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 413 metˆjesh. tαt αt ! 'Ara an antikatast soume sto prohgoÔmeno sq ma tic teleÐec me ta sÔmbola 1. Gia to lìgo autì. | CG (g) | |G| = i=1 |G| = |G| | CG (gi ) | k k i=1 1 | CG (gi ) | kai sunep¸c 1= i=1 1 | CG (gi ) | (∗) ìpou k eÐnai to pl joc twn klˆsewn suzugÐac. n pou mac dÐnoun thn Ðdia metˆjesh eÐnai 1α1 α1 !2α2 α2 ! . | C (g) | = 'Ara h exÐswsh klˆsewn gÐnetai k |G| .

diìti diaforetikˆ den upˆrqei kamiˆ tètoia akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn arijm¸n. JewroÔme ìti g1 = 1. . 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou èqei k klˆseic suzugÐac. 1 Efarmìzoume epagwg  sto k . MporoÔme na upojèsoume ìti r > 0.414 5. n2 . n2 . . Epeir k d  t¸ra oi dunatèc epilogèc jetik¸n akèraiwn n me n ≤ eÐnai peperasmènou r pl jouc kai (qrhsimopoi¸ntac thn epagwgik  upìjesh) gia kˆje tètoia epilog  h exÐswsh r− 1 = n k−1 i=1 1 xi èqei peperasmèno pl joc akeraÐwn jetik¸n lÔsewn (n1 . . Tìte nk ≤ . upˆrqei ènac jetikìc akèraioc C(k) tètoioc ¸ste | G | ≤ C(k). . Epiplèon. Landau 1903). .6 Pìrisma.2. Drˆseic Omˆdwn to pl joc twn akolouji¸n (n1 . . Apìdeixh. k 'Estw ìti h n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk eÐnai mia zhtoÔmenh lÔsh.4 L mma (E. n2 . gia èna dedomèno k . . . nk ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk jewroÔme mia gia thn opoÐa to n1 eÐnai o megalÔteroc dunatìc akèraioc. nk ) jetik¸n akeraÐwn arijm¸n pou eÐnai lÔseic thc k 5. opìte CG (g1 ) = G. An sto prohgoÔmeno L mma jèsoume r = 1 tìte mia lÔsh thc (∗∗) eÐnai h akoloujÐa jetik¸n akeraÐwn (| G |). 5. . Gia ìlec tic peperasmènec omˆdec G pou èqoun k klˆseic suzugÐac. en¸ gia opoiod pote ˆllo r den upˆrqei kamÐa akoloujÐa. (| CG (g2 ) |. nk−1 ) me n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk−1 . Apìdeixh. ton opoÐo sumbolÐzoume me C(k) (afoÔ exartˆtai apì to k ). to L mma isqÔei. To pl joc twn peperasmènwn omˆdwn pou èqoun k klˆseic suzugÐac eÐnai peperasmèno. Tìte. arkeÐ na deiqteÐ ìti isqÔei to L mma gia fjÐnousec akoloujÐec n1 ≥ n2 ≥ · · · ≥ nk . 5. . Gia k = 1 kai r thc morf c β upˆrqei mÐa mìno akoloujÐa. . h (β). T¸ra apì ìlec tic akoloujÐec jetik¸n akeraÐwn lÔsewn (n1 .5 Je¸rhma. . . èqoume | G | ≤ C(k). Tìte 1 xi r= i=1 (∗∗) eÐnai peperasmèno. . 'Estw k ∈ N − {0} kai r ∈ R. .2. . | CG (gk ) |).2. .

Neumann apèdeixan ìti upˆrqoun ˆpeirec to pl joc omˆdec oi opoÐec èqoun mìno dÔo klˆseic suzugÐac. 5. B. K dÔo peperasmènec upoomˆdec miac omˆdac G. Higman. opìte | G | ≤ 2 kai epeid  | G | = 1. twn klˆsewn suzugÐac eÐnai Ðso me thn tˆxh | G | thc G an kai mìnon an h G eÐnai Abelian . Epiplèon.8 Je¸rhma. To 1949 oi G.1. ja eÐqame k p =1+ i=1 n psi .2. dhlad  | G | = λ(| G | −1) gia kˆpoio λ ∈ Z. kai ˆra Z(G) = pm . tìte apì thn exÐswsh klˆsewn kai to Je¸rhma 5.2. 'Ena stoiqeÐo g ∈ G an kei sto kèntro Z(G) an kai mìnon an h klˆsh suzugÐac tou perièqei mìno èna stoiqeÐo (to Ðdio to g ). 'Estw H. Kˆje tètoia omˆda èqei tˆxh mikrìterh   Ðsh apì C(k). Allˆ h tˆxh | Z(G) | tou kèntrou diaireÐ to pn .1. λ ≥ 2. si = 0 ìpou psi eÐnai h tˆxh thc klˆshc suzugÐac C (gi ) me gi = 1.1 eÐnai h ex c. dhlad  | Z(G) | = 1.H.2. Tìte. apì to je¸rhma tou Cayley). 'Estw | G | = pn . Dhlad  h G eÐnai h kuklik  omˆda tˆxhc 2. 5. |H ∩ K | . tìte h mia apì autèc èqei | G | −1 stoiqeÐa kai apì to Je¸rhma 5. Mia ˆllh shmantik  efarmog  tou Jewr matoc 5. 'Ara | G | ≥ 2(| G | −1).9 Pìrisma. èqoume | G | = 2.2. An h G èqei mìno mÐa klˆsh suzugÐac tìte fusikˆ aut  eÐnai h tetrimmènh omˆda.2. wc pìrisma tou Jewr matoc 5.2. Tìte | HK | = |H | |K | . An loipìn  tan m = 0. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 415 Apìdeixh. Neumann kai H.2. ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai n ≥ 1. gia parˆdeigma.7 Parat rhsh.5.1 to | G | −1 ja diaireÐ thn | G |. upˆrqoun peperasmènou pl jouc omˆdec tˆxhc n (afoÔ. Autì eÐnai ˆtopo. Allˆ gia n ∈ N. to kèntro Z(G) thc G den eÐnai tetrimmèno. EÐnai fanerì ìti gia mia peperasmènh omˆda G to pl joc 5. kˆje mia apì autèc eÐnai isìmorfh me mia omˆda metajèsewn bajmoÔ n. Apìdeixh. mporoÔme na pˆroume to ex c  dh gnwstì apotèlesma. An aut  perièqei dÔo klˆseic suzugÐac.2. 'Ara prèpei m = 0. en¸ kˆje ˆpeirh omˆda thc opoÐac ìla ta stoiqeÐa ektìc tou 1 èqoun ˆpeirh tˆxh mporeÐ na emfuteuteÐ se mÐa apì autèc.

416 5.10 Prìtash. Opìte. .2. Profan¸c èqoume HK = h∈H hK . tìte èqoume g∈G gUg −1 − 1 = (gUg −1 g∈G {1}) ≤ | G : NG (U) | (| U | −1). apì to Je¸rhma 5. an U eÐnai mia upoomˆda miac peperasmènhc omˆdac G kai jewr soume thn ènwsh gUg −1 . 'Ara | gUg −1 | −1 ≤ | G : U | (| U | −1) = | G | − | G : U | kai telikˆ gUg −1 ≤ 1+ | G | − | G : U | . Apì autì sumperaÐnoume ìti: g∈G 5. afoÔ | gUg −1 | = | U | gia kˆje g ∈ G. Drˆseic Omˆdwn Apìdeixh. o deÐkthc | G : NG (U) | eÐnai to pl joc twn diakekrimènwn uposunìlwn thc morf c gUg −1 . 'Ara. Kaj¸c hK = h · K . g ∈ G. Opìte. An h U perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac thc G.1. prèpei | HK | = | K | | TK |. afoÔ oi aristerèc klˆseic mod K pou perièqontai sthn troqiˆ TK eÐnai xènec anˆ dÔo kai kˆje mia perièqei | K | stoiqeÐa. Eidikˆ.1.2. apì to Je¸rhma 5.1 èqoume | TK | = |H | | HK | = .2. g · U = gUg −1 . An A eÐnai èna uposÔnolo thc G pou perièqei toulˆqiston èna stoiqeÐo apì kˆje klˆsh suzugÐac tìte h G parˆgetai apì to A. Allˆ epÐshc h stajeropoioÔsa upoomˆda GK eÐnai profan¸c h tom  H ∩ K . Sunep¸c. blèpoume ìti to sÔnolo HK eÐnai h ènwsh ekeÐnwn twn arister¸n klˆsewn mod K sth G pou eÐnai stoiqeÐa thc troqiˆc TK . tìte h ènwsh gUg −1 perièqei ìla ta stoiqeÐa thc G kai ˆra aut  h ènwsh ja prèpei na eÐnai Ðsh me th G. H stajeropoioÔsa upoomˆda GU enìc uposunìlou U thc G sumbolÐzetai me NG (U) kai onomˆzetai kanonikopoioÔsa upoomˆda tou U . apì thn prohgoÔmenh anisìthta prokÔptei ìti | G : U | ≤ 1 kai ˆra G = U . |H ∩ K | |K | Mia akìma qr simh efarmog  tou Jewr matoc 5. u ∈ X. prokÔptei an jewr soume mia omˆda G na dra pˆnw sto dunamosÔnolo thc X = P(G) wc ex c.2. g ∈ G. Allˆ isqÔei | G : NG (U) | ≤ | G : U |. JewroÔme thn omˆda H na dra pˆnw sto sÔnolo X = {xK | x ∈ G} me h · xK = (hx)K .

h opoÐa dra se èna sÔnolo X me 31 stoiqeÐa. x2 upˆrqei g ∈ G ètsi ¸ste g · x1 = x2 ? 5. Upojètoume ìti h G dra sto X . 'Estw G1 . Na deiqteÐ ìti oi kentropoioÔsec upoomˆdec twn a kai b eÐnai Ðsec an (toulˆqiston) mÐa apì autèc eÐnai kanonik . DeÐxte ìti sthn G1 × G2 ta stoiqeÐa (a1 . g. Troqièc kai StajeropoioÔsec Upoomˆdec 417 Apìdeixh. aut  ja prèpei na eÐnai ìlh h G. 'Estw G = α β | α = 0. g −1 } (me thn perÐptwsh g = g −1 na mhn apokleÐetai). DeÐxte ìti upˆrqei stoiqeÐo tou X pou mènei stajerì kˆtw apo th drˆsh thc G. G2 dÔo omˆdec. b ∈ G dÔo suzug  stoiqeÐa. na brejeÐ h troqiˆ kai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou mhdenìc. b1 ) kai (a2 . α. 6. OrÐzoume g ·x = 0 1 α β αx + β . 8. b2 ) eÐnai suzug  an kai mìnon an to a1 eÐnai suzugèc tou a2 kai to b1 eÐnai suzugèc tou b2 .2. Poioc eÐnai o pur nac thc drˆshc? Gia kˆje dÔo pragmatikoÔc x1 . AfoÔ deiqteÐ ìti h G dra pˆnw 0 1 sto X . DeÐxte ìti dÔo suzug  stoiqeÐa se mia omˆda èqoun thn Ðdia tˆxh. 'Estw G mia omˆda tˆxhc pn kai X èna sÔnolo pou to pl joc twn stoiqeÐwn tou den diaireÐtai me to p. 4. DeÐxte ìti an X eÐnai èna uposÔnolo miac omˆdac G pou perièqei ènan antiprìswpo apì kˆje klˆsh suzugÐac kai ta stoiqeÐa tou antimetatÐjentai tìte h G eÐnai Abelian . D¸ste èna parˆdeigma dÔo stoiqeÐwn se mia omˆda pou èqoun thn Ðdia tˆxh allˆ den eÐnai suzug . 'Estw G mia omˆda kai a. . Ask seic 5. Qrhsimopoi ste thn exÐswsh klˆsewn gia na breÐte ìlec tic peperasmènec omˆdec G gia tÐc opoÐec h kentropoioÔsa upoomˆda CG (g) kˆje stoiqeÐou g ∈ G \ {1} eÐnai h {1. 3. 2. DeÐxte ìti upˆrqei èna toulˆqiston stoiqeÐo tou X pou paramènei stajerì kˆtw apì th drˆsh thc G. gia g = kai x ∈ R.2 1. 'Estw G mia omˆda me 16 stoiqeÐa. opìte sÔmfwna me ta prohgoÔmena.5. ArkeÐ na jewr soume thn upoomˆda U pou parˆgetai apì to A. β ∈ R kai X = R. 7.

'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x ∈ G. An τ = (1 3)(2 4) ∈ Sn . G]. DeÐxte ìti upˆrqei kanonik  upoomˆda N thc G me 1 = N = G. 16. blèpe epìmenh parˆgrafo). Upojètoume ìti o n eÐnai sqetikˆ pr¸toc me ton ϕ(n). 14. gia kˆje u ∈ H } eÐnai upoomˆda thc G kai mˆlista kanonik  upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac thc H . y dÔo suzug  stoiqeÐa thc G. Epiplèon deÐxte ìti h omˆda phlÐko NG (H)/CG (H) eÐnai isìmorfh me mia upoomˆda thc omˆdac automorfism¸n thc H . Drˆseic Omˆdwn 9. DeÐxte ìti to CG ( H ) = { g ∈ G | gu = ug. Qrhsimopoi¸ntac thn exÐswsh klˆsewn miac peperasmènhc omˆdac apodeÐxte ìti h omˆda èqei èna toulˆqiston stoiqeÐo g tˆxhc p ìpou p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc omˆdac (Je¸rhma tou Cauchy. Pìsec klˆseic suzugÐac upˆrqoun stic omˆdec S7 kai S8 ? 11. ìpou ϕ eÐnai h sunˆrthsh tou Euler. 17. 'Estw G mia omˆda kai H mia upoomˆda thc. tìte GLn (C) = gHg −1 . 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc epÐ enìc s¸matoc F me diˆstash n. 'Estw G mia peperasmènh mh kuklik  omˆda thc opoÐac kˆje gn sia upoomˆda eÐnai Abelian .418 5. DeÐxte ìti | CG (x) | ≥ | G |. upologÐste thn kentropoioÔsa upoomˆda CSn (τ ). . DeÐxte ìti o arijmìc twn stoiqeÐwn g ∈ G pou eÐnai tètoia ¸ste g x g −1 = y eÐnai Ðsoc me | CG (x) |. gia kˆpoio n ≥ 4. An u eÐnai èna mh mhdenikì diˆnusma tou V kai H = {A ∈ GLn (F) : to diˆnusma u eÐnai idiodiˆnusma tou A}. tìte deÐxte ìti to sÔnolo H eÐnai upoomˆda thc G = GLn (F) kai ìti an F = C. 12. g∈GLn ( ) C 15. 10. 'Estw G mia omˆda me tˆxh n. 13. DeÐxte ìti h omˆda G eÐnai Abelian . ìpou G = G/[G. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai x.

n} pou to pl joc twn stoiqeÐwn touc eÐnai Ðso me r. . Tìte | Br | = n! r!(n − r)! 5.27). σ(n) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic (n − r)! metajèseic twn r + 1. dhlad  an m eÐnai ènac diairèthc thc | G |. . r kai h metˆjesh σ(r + 1). qrhsimopoi¸ntac drˆseic. .1. | Br | = | Sn : GU | = n! = r!(n − r)! n . . . qrhsimopoi¸ntac to Je¸rhma 5. σ(r) }. . . ur } kai U2 = {u1 . Sylow apèdeixe ìti an h tˆxh thc G eÐnai thc morf c pα m. Ta Jewr mata tou Sylow 419 5. jètontac σ · U = {σ(u) | u ∈ U} gia kˆje σ ∈ Sn kai U ∈ Br . Apì to je¸rhma tou Lagrange.2. . DÐnoume mia apìdeixh tou epìmenou L mmatoc. tìte upˆrqei èna stoiqeÐo σ ∈ Sn .2.1. r . To antÐstrofo autoÔ tou jewr matoc den isqÔei. . . . tìte mporeÐ na mhn upˆrqei upoomˆda thc G pou na èqei tˆxh m. . . {1. tìte h stajeropoioÔsa upoomˆda GU tou U eÐnai to sÔnolo ìlwn twn metajèsewn σ= 1 2 ··· σ(1) σ(2) · · · r r+1 ··· σ(r) σ(r + 1) · · · n σ(n) ètsi ¸ste U = { σ(1). σ(2). . ìpou p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. 'Ara h metˆjesh σ(1). . tètoio ¸ste σ·U1 = U2 . . 2. σ(2). ParathroÔme ìti an U1 = {u1 . . Sunep¸c | GU | = r!(n − r)! kai epeid  to Br eÐnai h troqiˆ tou U èqoume. . n. . xèroume ìti h tˆxh kˆje upoomˆdac thc G diaireÐ thn tˆxh thc G.3 Ta Jewr mata tou Sylow 'Estw G mia peperasmènh omˆda. OrÐzoume mia drˆsh thc summetrik c omˆdac SA = Sn sto Br . r }. . . σ(r) mporeÐ na eÐnai mia opoiad pote apì tic r! metajèseic twn 1. Autì to apotèlesma jewreÐtai wc to jemeli¸dec je¸rhma thc jewrÐac twn peperasmènwn omˆdwn. Gia parˆdeigma. dhlad  èqoume mìno mia troqiˆ gi aut  th drˆsh. An jewr soume to sÔnolo U = { 1.4.3. . .1. . .5. h omˆda A4 den èqei upoomˆda tˆxhc 6 (blèpe to Parˆdeigma pou akoloujeÐ metˆ thn Parat rhsh 4. . 'Estw Br to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn tou sunìlou A = ∼ Apìdeixh. Autì shmaÐnei ìti h troqiˆ enìc opoioud pote stoiqeÐou tou Br eÐnai ìlo to Br . ur } eÐnai dÔo stoiqeÐa tou Br . . . Mia apl  apìdeixh autoÔ tou jewr matoc èqei dojeÐ apì ton Wielandt [31]. . . . . tìte h G èqei mia upoomˆda tˆxhc pα .3. to opoÐo èqoume sunant sei kai sthn pr¸th Enìthta (blèpe Efarmog  1. To 1872 o Norbhgìc majhmatikìc L. .7). . . me bˆsh to Je¸rhma 5. . 2.1 L mma.

tìte. Krat¸ntac to u stajerì kai jewr¸ntac to x na diatrèqei ìla ta stoiqeÐa thc Hi . . pα Apìdeixh. 'Ara to Ui eÐnai h ènwsh ìlwn twn dexi¸n klˆsewn Hi u. paÐrnoume Hi u ⊆ Ui .3. Sunep¸c ìlec oi dunˆmeic tou p apaleÐfontai ektìc apì th dÔnamh pou diaireÐ to m . Apì tic (2) kai (3) èpetai ìti (3) | Xi | = pdi m ìpou di = α − αi . . 2.1. Tìte h G dra pˆnw sto X me g · U = { gu | u ∈ U }. . Sunep¸c èqoume | Hi | = pαi . Xs oi troqièc aut c thc drˆshc. An pα eÐnai mia dÔnamh enìc pr¸tou arijmoÔ pou diaireÐ thn tˆxh thc omˆdac G. αi ≤ α. u ∈ Ui . . 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn uposunìlwn thc G pou èqoun tˆxh pα . i = 1. . 'Eqoume pα m pα = pα m(pα m − 1) · · · (pα m − i) · · · (pα m − pα + 1) pα (pα − 1) · · · (pα − i) · · · (pα − pα + 1) ParathroÔme ìti h mègisth dÔnamh tou p pou diaireÐ ton (pα m − i) eÐnai h Ðdia ìpwc aut  pou diaireÐ kai ton pα − i.420 5. èqoume ìti | Xi | = |G| .3. . 'Eqoume s |X | = i=1 | Xi | . . . Apìdeixh. . An Hi eÐnai h stajeropoioÔsa upoomˆda tou Ui .2.3 1o Je¸rhma tou Sylow. Drˆseic Omˆdwn 5. . . i = 1. 'Estw X1 .2 L mma. . 'Estw n = | G | = pα m. s. tìte xu ∈ Ui afoÔ x · Ui = Ui . 'Estw ri to pl joc twn diˆforwn anˆ dÔo klˆsewn Hi u. (1) 'Estw ìti Xi eÐnai h troqiˆ tou uposunìlou Ui thc G pou èqei pα stoiqeÐa. Autì deÐqnei ìti h tˆxh | Hi | thc Hi diaireÐ thn tˆxh | Ui | = pα . u ∈ Ui (fusikˆ ìlec autèc oi klˆseic mporeÐ na mhn eÐnai diˆforec metaxÔ touc). X2 . apì to 5. s. . Tìte | Ui | = ri | Hi |. 5. tìte h G perièqei mia upoomˆda tˆxhc pα . | Hi | (2) An u ∈ Ui kai x ∈ Hi . An p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc kai ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ to fusikì arijmì m tìte o ps eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou pα m p pou diaireÐ kai ton .

Ta Jewr mata tou Sylow EpÐshc. Gi autì to i ja èqoume αi = α. IdiaÐtera an pα eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh | G |.3. .3. h dÔnamh pt+1 den diaireÐ ton | X | = m(pd1 + · · · + pds ). .6 ja mporoÔse na diatupwjeÐ. 2. m aut  thn orologÐa wc ex c: “ Mia peperasmènh omˆda eÐnai mia p-omˆda an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p. èqei tˆxh Ðsh me mia dÔnamh enìc pr¸tou p an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p.4 Pìrisma (Je¸rhma tou Cauchy). Mia omˆda (peperasmènh   ˆpeirh) lègetai p-omˆda an kˆje stoiqeÐo thc èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.3. tìte oi upoomˆdec thc G pou èqoun tˆxh pα lègontai p-upoomˆdec tou Sylow. 2. .” . ìpou p eÐnai pr¸toc arijmìc. miac peperasmènhc omˆdac G eÐnai to sÔnolo twn pr¸twn arijm¸n oi opoÐoi eÐnai tˆxeic stoiqeÐwn thc omˆdac. 'Estw | G | = pn1 · · · pns h anˆlush thc tˆxhc thc G se pr¸touc s 1 parˆgontec.5. 5. . An  tan di > 0. . 5. . tìte prèpei pi = p2 = · · · = ps = p.4 . . Apìdeixh. Se mia peperasmènh omˆda G kˆje stoiqeÐo thc. Allˆ an kˆje stoiqeÐo thc G èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. .5 Pìrisma. To sÔnolo ìlwn twn pr¸twn arijm¸n pou diairoÔn thn tˆxh 5. tìte upˆrqei èna stoiqeÐo thc G pou èqei tˆxh p. Sunep¸c to Pìrisma 5.1 èqoume 421 |X | = pα m pα kai an pt eÐnai h megalÔterh dÔnamh pou diaireÐ ton m tìte. dhlad  | Hi | = pα pou apodeiknÔei to zhtoÔmeno. s upˆrqei toulˆqiston èna stoiqeÐo tou opoÐou h tˆxh eÐnai pi . tìte h dÔnamh pt+1 ja diairoÔse ton | X | pou eÐnai ˆtopo. .6 Pìrisma. gia ìla ta i = 1. . ètsi ¸ste di = 0. .2. Apìdeixh. Autì prokÔptei apì to Je¸rhma tou Lagrange kai to Pìrisma 5. èpetai ìti gia kˆje i = 1. . apì to L mma 5.3. apì to 5. Apì to Pìrisma 5.3. s.3. 'Ara prèpei na upˆrqei kˆpoio i = 1. s.3.3.3.4. An p eÐnai ènac pr¸toc diairèthc thc tˆxhc | G | miac peperasmènhc omˆdac G.

. prokÔptei ìti | N : P ∩ N | = | P N : P |. Upojètoume ìti P eÐnai mia ˆllh p-upoomˆda tou Sylow thc NG (P ). Mia p-upoomˆda tou Sylow thc G eÐnai h mình p-upoomˆda tou Sylow thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (P ). 'Ara | P P | = | P | kai sunep¸c P = P .3. b) H tom  P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . a) Apì to 2o Je¸rhma twn isomorfism¸n èqoume PN ∼ P . 5. Apì to Pìrisma 4. h P ∩ N eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow thc N . èqoume |PN : N | |N : P ∩ N | = |PN : P ∩ N | = |PN : P | |P : P ∩ N | . èpetai ìti kai o deÐkthc | N : P ∩ N | eÐnai pr¸toc proc ton p. Apì to 2o Je¸rhma isomorfism¸n èqoume PP ∼ P . Apìdeixh.25.7 Prìtash.4.4. = N P ∩N 'Ara h tˆxh thc P N/N eÐnai mia dÔnamh tou p. Apì ton orismì twn p-upoomˆdwn tou Sylow. Allˆ epeid  o deÐkthc | P N : P | diaireÐ to deÐkth | G : P | (pou eÐnai pr¸toc proc ton p). Allˆ h tˆxh | P | thc P eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. tìte a) H upoomˆda P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N . Drˆseic Omˆdwn 5. Apìdeixh. H P eÐnai fusikˆ kanonik  upoomˆda thc NG (P ). = P P ∩P Autì deÐqnei ìti h tˆxh | P P | thc P P eÐnai mia dÔnamh tou p. Epeid  ìmwc | P N/N | = | P/P ∩ N |. An P eÐnai mia p-upoomˆda Sylow kai N eÐnai mia kanonik  upoomˆda thc peperasmènhc omˆdac G. prokÔptei ìti |G : N | = |G : PN | |PN : N | sumperaÐnoume ìti h P N/N eÐnai p-upoomˆda tou Sylow thc G/N .4. Qrhsimopoi¸ntac pˆli to Pìrisma 4.25. h P eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow an kai mìnon an h tˆxh thc eÐnai mia dÔnamh tou p kai o deÐkthc thc P sthn G eÐnai pr¸toc proc ton p. èqoume |G : P | = |G : PN | |PN : P | kai ˆra o p den diaireÐ to | G : P N |.422 5.8 Prìtash. b) Apì to Pìrisma 4.3. Sunep¸c.25.

. Ta Jewr mata tou Sylow 423 5. Fusikˆ. 'Estw t to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou eÐnai suzugeÐc me thn Ps+1 .3. Kˆtw apì aut  th drˆsh h mình p-upoomˆda pou mènei stajer  eÐnai h P1 . P2 .3. Sto sÔnolo { Ps+1 . H p-upoomˆda tou Sylow P1 . . a) 'Olec oi p-upoomˆdec tou Sylow eÐnai . .3. Me katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti autèc eÐnai oi Ps+1 . Ps } kai sunep¸c s ≡ 1 mod p. 'Ara. g ∈ P1 . Prˆgmati. dra epÐ tou sunìlou {P1 . .10. . . . . Ps+t } dra t¸ra kai h P1 kai h Ps+1 . to apotèlesma autì to èqoume dei kai nwrÐtera (blèpe Pìrisma 4. . allˆ sÔmfwna me thn Prìtash 5. . 3. 'Ara prèpei na eÐnai s = r. Sylow miac peperasmènhc omˆdac G.11 3o Je¸rhma tou Sylow. i = 1. Pr ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow thc G. Me mia katˆllhlh arÐjmhsh mporoÔme na upojèsoume ìti oi pr¸tec P1 . Pr } me drˆsh g · Pi = gPi g −1 . Ps+2 . . Sunep¸c r = 1 + (ˆjroisma dunˆmewn tou p) kai ˆra p | r − 1 . tìte h P1 ja  tan upoomˆda thc kanonikopoioÔsac upoomˆdac NG (Pi ) thc Pi . 2. . ja èqoume apì th drˆsh thc P1 . an up rqe i ∈ { 2. Sunep¸c. . . H P1 dra pˆnw sto sÔnolo {P1 . . . dhlad  autì to pl joc prèpei na eÐnai mia dÔnamh tou p. An r eÐnai to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Apìdeixh. . An h G eÐnai Abelian  omˆda.1. tìte aut  èqei mìno mia pupoomˆda tou Sylow (afoÔ NG (P ) = G).3. apì to Je¸rhma 5.10. Apìdeixh.3. . mìno mia troqiˆ perièqei mìno èna stoiqeÐo kai aut  eÐnai to monosÔnolo {P1 }.3. . . t ≡ 0 mod p kai apì th drˆsh thc Ps+1 . P2 . . Pr suzugeÐc metaxÔ touc. Ps+t . tìte p | r − 1 dhlad  r ≡ 1 mod p. . . . r } me gPi g −1 = Pi . a) 'Estw ìti den eÐnai ìlec oi p-upoomˆdec tou Sylow P1 . to pl joc twn p-upoomˆdwn tou Sylow pou perièqontai se mia troqiˆ diˆforh thc {P1 } prèpei na diaireÐ thn tˆxh | P1 | thc P1 . Ps me s < r. eÐnai suzugeÐc. 5. . . gi aut  th drˆsh. suzugeÐc. r ( afoÔ h gPi g −1 eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow ).8.2. .9 Pìrisma. .3. . t ≡ 1 mod p pou eÐnai ˆtopo. .5. ìpwc akrib¸c sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5.10 2o Je¸rhma tou Sylow. . 'Ara. ìpwc kai sthn apìdeixh tou Jewr matoc 5. . gia kˆje g ∈ P1 . . . b) Kˆje upoomˆda thc G me tˆxh mia dÔnamh tou p eÐnai upoomˆda miac p-upoomˆdac tou Sylow. 5.8 autì eÐnai ˆtopo.5). . 'Estw P1 . .

afoÔ | Pk K | = | Pk | | K | / | Pk ∩ K |.12 Pìrisma. Apì to Je¸rhma 5. b) H P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow. Tìte | Sylp (G) | = | G : NG (P ) | . 5. i = 1.3. . Epeid  t¸ra Pk ⊆ Pk K kai h tˆxh | Pk | thc Pk eÐnai h megalÔterh dÔnamh tou p pou diaireÐ thn tˆxh thc G. a) P G. . Apìdeixh. Epeid  ìmwc r ≡ 1 mod p. prèpei kˆje troqiˆ aut c thc drˆshc na èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. ja prèpei ϑ(P ) ⊆ P kai ˆra ϑ(P ) = P . èstw thn Pk . b)⇒g) Profanèc pˆli apì to 5. .   xPk = Pk x. . h tˆxh thc Pk K eÐnai mÐa dÔnamh tou p. toulˆqiston mia troqiˆ prèpei na apoteleÐtai mìno apì mia p-upoomˆda tou Sylow.2. Kaj¸c h ϑ(P ) eÐnai mia p-upoomˆda apì thn upìjesh. ja sumbolÐzoume me Sylp (G) to sÔnolo {P1 . gia kˆje x ∈ K . .1. a)⇒b) Profanèc apì to 5. . H K dra sto sÔnolo {P1 . . x ∈ K . g)⇒d) 'Estw ϑ ∈ Aut(G). 5.1. . Tìte | ϑ(P ) | = | P |.2.4. oi opoÐec mìlic deÐxame ìti eÐnai suzugeÐc metaxÔ touc. apì to Je¸rhma 5. H G dra me suzugÐa pˆnw sto sÔnolo SylP (G).12 èqoume r = | G : NG (P ) | kai apì to Pìrisma 4. gia kˆje x ∈ K .11(a). Apì to Pìrisma 5. Tìte KPk = Pk K kai ˆra to sÔnolo Pk K eÐnai upoomˆda.3.3. Epeid  h tˆxh thc K eÐnai mia dÔnamh tou p. Tìte o r diaireÐ ton deÐkth | G : P |. Apì èdw kai sto ex c. Drˆseic Omˆdwn b) 'Estw K mia p-upoomˆda thc G. prèpei Pk = Pk K kai ˆra K ⊆ Pk . h opoÐa exantleÐ to sÔnolo Sylp (G).424 5. Apìdeixh. d)⇒a) Profanèc. r. Dhlad  xPk x−1 = Pk .3. 'Ara. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai èstw P ∈ Sylp (G). Apìdeixh. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai r = | Sylp (G) |. . d) H P eÐnai qarakthristik  upoomˆda thc G. Tìte ta ex c eÐnai isodÔnama. dhlad  gia kˆje automorfismì ϑ thc G isqÔei ϑ(P ) = P . Pr } ìlwn twn p-upoomˆdwn tou Sylow thc omˆdac G.14 Pìrisma. 'Estw G mia peperasmènh omˆda kai P ∈ Sylp (G). .3.3. to zhtoÔmeno èpetai apì to Je¸rhma 5.25 paÐrnoume | G : P | = r | NG (P ) : P |.13 Pìrisma. Pr } me x · Pi = xPi x−1 . . 5. èpetai ìti aut  h drˆsh èqei mìno mia troqiˆ. .3.11b).11. . Epiplèon. g) Kˆje p-upoomˆda thc G perièqetai sthn P .

sto Je¸rhma 5.17 Pìrisma. JewroÔme to sÔnolo ìlwn twn upoomˆdwn pou eÐnai suzugeÐc me thn H .14. Apìdeixh.15 L mma.3. Mia troqiˆ aut c thc drˆshc eÐnai to monosÔnolo {H}.3. afoÔ h H den eÐnai p-upoomˆda tou Sylow. kai kˆje troqiˆ èqei tˆxh mia dÔnamh tou p.11.10. 'Estw g ∈ NG (H). Sunep¸c h troqiˆ tou S èqei tˆxh | P : P ∩ S |. Apì to Je¸rhma 5. An o p den diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. An mia upoomˆda H thc G perièqei thn NG (P ). U1 = gHg −1 mia tètoia troqiˆ.3.16 L mma. prèpei na upˆrqoun kai ˆllec troqièc pou eÐnai monosÔnola. tìte h NG (H) perièqei mia p-upoomˆda tou Sylow P pou perièqei thn H gn sia. Epomènwc gh ∈ NG (P ) kai ˆra gh ∈ H kai epeid  h ∈ H prokÔptei g ∈ H . gia kˆje u ∈ H . Autì shmaÐnei ìti H ≤ NG (U1 ) kai epeid  H = U1 prèpei U1 NG (U1 ). Sunep¸c isqÔei NG (NG (P )) = NG (P ).3. 'Estw {U1 }.5.3. H P dra pˆnw sto sÔnolo Sylp (G) me suzugÐa. 'Eqoume dei. JewroÔme epÐshc thn H na dra me suzugÐa pˆnw s autì to sÔnolo. upˆrqei h ∈ H ètsi ¸ste h−1 g −1 P gh = P . Apì to L mma 5. .3. 5. ìti ìlec oi troqièc aut c thc drˆshc. o opoÐoc isoÔtai me to ˆjroisma twn tˆxewn twn troqi¸n. 'Estw P ∈ Sylp (G). 'Estw P ∈ Sylp (G). h opoÐa den eÐnai mia pupoomˆda tou Sylow.18 L mma. To zhtoÔmeno prokÔptei apì to Pìrisma 5. dhlad  uU1 u−1 = U1 .3. 'Estw S = P . Apìdeixh.3. H troqiˆ thc S èqei tˆxh | P : NP (S) |. Epeid  o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. 5.10: 5. S ∈ Sylp (G). Ta Jewr mata tou Sylow 425 5. Epeid  gHg −1 = H . T¸ra upojètoume ìti o p diaireÐ to deÐkth | G : NG (H) |. IsqÔei | Sylp (G) | ≡ 1 mod pe an pe ≤ | P : P ∩ S | gia ìlec tic P. S ∈ Sylp (G) me P = S . Apìdeixh. èqoun tˆxh mia jetik  dÔnamh tou p. oi p-upoomˆdec tou Sylow P kai g −1 P g eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H . Qrhsimopoi¸ntac to l mma mporoÔme na deÐxoume t¸ra kˆti isqurìtero apì to Je¸rhma 5. tìte NG (H) = H . ektìc thc troqiˆc thc P .3. Apìdeixh. Tìte ìlec oi p-upoomˆdec thc NG (P ) eÐnai upoomˆdec thc P . tìte H NG (H).3. Sunep¸c H NG (H). 'Ara H NG (H) = g −1 NG (U1 )g . P ∈ Sylp (G). An H eÐnai mia p-upoomˆda thc G. twn opoÐwn to pl joc eÐnai | G : NG (H) |.16 èqoume ìti NP (S) ⊆ S kai ˆra NP (S) = P ∩ S .

Epeid  q | r − 1. ìpou p. 5. gnwrÐzoume ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : P | = q kai ˆra r = 1   q .20 Je¸rhma. dhlad  xh−1 ∈ NG (P ). tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . 5. 'Estw r = | Sylp (G) | kai P ∈ Sylp (G). 5. èpetai ìti q = p kai ˆra o r = p   p2 .11 èpetai ìti upˆrqei h ∈ H tètoio ¸ste h−1 P h = x−1 P x. Drˆseic Omˆdwn tou Sylow P .22 Je¸rhma.3.3. èqoume xh−1 P (xh−1 )−1 = P . èqoume ìti p | r − 1 kai ˆra (kaj¸c p > q > 1) prèpei r = 1. ìpou Q eÐnai mia q -upoomˆda tou Sylow.10 èqoume ìti q | p − 1.3. tìte q | p − 1 kai h G èqei p akrib¸c q -upoomˆdec tou Sylow.21 Parat rhsh. Oi p-upoomˆdec tou Sylow thc H eÐnai kai p-upoomˆdec tou Sylow thc G. An h G den eÐnai Abelian . 'Estw ìti | Sylq (G) | > 1. Apì to Pìrisma 5. MporeÐ na deiqteÐ ìti gia kˆje epilog  pr¸twn arijm¸n p kai q me q | p − 1 upˆrqei mia mh-Abelian  omˆda tˆxhc pq . An x ∈ G. H omˆda G/P èqei tˆxh q kai ˆra eÐnai kuklik . paraleÐpetai.3. tìte oi P kai x−1 P x eÐnai p-upoomˆdec tou Sylow thc H .3.3. GnwrÐzoume epÐshc ìti o r diaireÐ to deÐkth | G : Q | = p2 . meletoÔme t¸ra th dom  orismènwn omˆdwn. An s = 1 kai Q eÐnai h q -upoomˆda tou Sylow. 'Estw s = | Sylq (G) |. h P .13. ja prèpei s = p kai apì to Je¸rhma 5. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow.3. h opoÐa eÐnai monadik  (wc proc isomorfismì). ìpou p kai q pr¸toi arijmoÐ. tìte aut  eÐnai kanonik . Gia na deÐxoume pìso qr sima eÐnai ta jewr mata tou Sylow. Apìdeixh. h opoÐa mporeÐ na gÐnei qrhsimopoi¸ntac thn ènnoia twn hmieujèwn ginomènwn. Sunep¸c h G eÐnai Abelian  ektìc an q | p − 1. Tìte h G èqei mia kanonik  p-upoomˆda tou Sylow   mia kanonik  q -upoomˆda tou Sylow. Autì shmaÐnei ìti x = nh me h ∈ H kai n ∈ N (P ). dhlad  h G eÐnai Abelian .426 5.10. An | Sylq (G) | = 1. Tìte. 'Etsi. 'Estw | G | = pq . G] ⊆ P . An mia kanonik  upoomˆda H thc G perièqei mia p-upoomˆda Apìdeixh. prèpei s = 1   p. tìte G = NG (P )H . q pr¸toi kai p > q . 'Etsi.19 L mma. 'Ara. Apìdeixh. pou fusikˆ eÐnai kanonik . . Sunep¸c [G. GnwrÐzoume ìti | Sylq (G) | = | G : N (Q) | = r. 5. G] ⊆ Q. Sunep¸c upˆrqei mìno mia p-upoomˆda tou Sylow. apì to Je¸rhma 5. G] ⊂ P ∩ Q = 1. H kataskeu  miac tètoiac omˆdac. an h G den eÐnai Abelian . Sunep¸c [G. 'Estw | G | = p2 q .3. ìpwc prohgoumènwc. Apì to Je¸rhma 5. 'Omwc h G/Q eÐnai kuklik  kai ˆra [G.

5. Epomènwc prèpei q = p+1. Tèloc. to opoÐo ìmwc de ja apodeÐxoume se autì to biblÐo. Shmei¸noume ed¸ ìti ìlec oi omˆdec tˆxhc pα q β . To parapˆnw je¸rhma de mac exasfalÐzei thn Ôparxh miac omˆdac tˆxhc 24. Epeid  upˆrqoun p3 q -upoomˆdec tou Sylow. . afoÔ kˆje mia apì autèc èqei tˆxh q . dhlad  | G | = 24. Sunep¸c h P eÐnai h monadik  p-upoomˆda tou Sylow kai ˆra aut  eÐnai kanonik . ìpou p. 'Ara | Sylp (G) | = 1. 5. ìla ta stoiqeÐa tˆxhc q eÐnai p3 (q − 1). tìte h monadik  q -upoomˆda tou Sylow eÐnai kanonik . dhlad  perièqoun kˆpoia mh-tetrimmènh gn sia kanonik  upoomˆda ektìc an α = 1 kai β = 0   α = 0 kai β = 1. Dhlad  prèpei p = 2 kai q = 3 (afoÔ to 2 kai to 3 eÐnai oi mìnoi diadoqikoÐ pr¸toi arijmoÐ). an Q1 . Tìte eÐte h G Apìdeixh. 'Estw P ∈ Sylp (G). Tìte upˆrqoun (q −1)p2 stoiqeÐa me tˆxh q . Sunep¸c q > p kai den mporeÐ na isqÔei p ≡ 1 mod q . 'Estw ìti r = p2 . Tìte | X | = | G | −(q − 1)p2 = p2 . Tìte p2 ≡ 1 mod q . an Q1 . dhlad  q | p2 −1. ìpou p. T¸ra èstw r = p3 . dhlad  upˆrqei mìno mia tètoia upoomˆda pou prèpei na eÐnai kanonik . Q2 ∈ Sylq (G) me Q1 = Q2 . h omˆda G èqei (q −1)p2 stoiqeÐa tˆxhc q .3. Prˆgmati ìmwc h S4 den èqei kamiˆ upoomˆda kanonik  tˆxhc 8   3 (giatÐ?). q pr¸toi. èqei mia kanonik  p   q -upoomˆda tou Sylow   p = 2.23 Je¸rhma. afoÔ kˆje q -upoomˆda tou Sylow perièqei q − 1 tètoia stoiqeÐa. 'Estw ìti | Sylq (G) | = r > 1 kai ˆra p = q kai r = p   p2   p3 . q pr¸toi arijmoÐ. q = 3 kai | G | = 24. tìte Q1 ∩ Q2 = 1. Epeid  upˆrqoun p2 q -upoomˆdec tou Sylow pou h kˆje mia èqei q − 1 stoiqeÐa tˆxhc q . 'Ara mia p-upoomˆda tou Sylow eÐnai ìlo to X . EpÐshc mporoÔme na upojèsoume ìti | Sylp (G) | > 1 kai ˆra | Sylp (G) | = q kai q ≡ 1 mod p. gia thn opoÐa kamiˆ 2. Q2 eÐnai dÔo q -upoomˆdec tou Sylow me Q1 = Q2 tìte Q1 ∩ Q2 = 1. Prˆgmati. 'Estw | G | = p3 q . Autì ìmwc eÐnai ˆtopo afoÔ h upìjesh eÐnai | Sylp (G) | > 1.5. Metrˆme ta stoiqeÐa thc G pou èqoun tˆxh q . èstw r = p2 . | P | = p2 kai ˆra P = X . ìpou P eÐnai mia p-upoomˆda tou Sylow. Autì to apotèlesma eÐnai èna apì ta basikˆ jewr mata tou Burnside. den eÐnai aplèc.3. Ta Jewr mata tou Sylow 427 'Estw ìti r = p. Epeid  ìmwc q > p to q p − 1 kai ˆra q | p + 1. 'Estw X to sÔnolo twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q .24 Parat rhsh. 'Opwc kai prohgoumènwc. Sunep¸c èqoume p < q ≤ p+1. An | Sylq (G) | = 1. 'Ara r = p2   p3 . Tìte p ≡ 1 mod q kai ˆra p > q . 'Ara to q | p+1   q | p − 1.  3-upoomˆda tou Sylow den eÐnai kanonik . 'Ara to sÔnolo X ìlwn twn stoiqeÐwn thc G pou den èqoun tˆxh q eÐnai | X | = | G | −p3 (q − 1) = p3 . 'Ara q ≡ 1 mod p kai ètsi den mporoÔme na èqoume | Sylp (G) | = q .3. Tìte P ⊆ X . afoÔ o arijmìc | Sylp (G) | diaireÐ to deÐkth | G : P | = q .

tìte 1 + λq = p. m − 1) = 1 kai im−1 ≡ 1 mod m.26 Je¸rhma. 1 + tr eÐnai Ðsoc me 1. Upojètoume ìti | G | = pα m.428 5.10 antÐstoiqa. g) H tˆxh | G | thc G diaireÐ to r!.25 Je¸rhma. dhlad  P G.20 kai ˆra Q G (giatÐ?).13 prokÔptei ìti 1 + kp | pqr.27 ParadeÐgmata. Apì to Pìrisma 5. Tìte h G 5. T¸ra èqoume | G : P Q | = r kai sÔmfwna me to Pìrisma 4. An to pl joc 1 + λq kai 1 + tr twn upoomˆdwn tˆxhc q kai r antÐstoiqa eÐnai megalÔtero tou 1. 'Estw epÐshc P =< h >. |G| dhlad  g ∈ NG (P ). Ta a) kai b) eÐnai ta Jewr mata 5. ìpou α > 0.3.3. Allˆ o m. b) r ≡ 1 mod p. Sunep¸c ènac apì touc arijmoÔc 1 + λq . Drˆseic Omˆdwn èqei mia kanonik  upoomˆda tˆxhc p.9. 'Etsi èqoume | G | ≥ qr(p − 1) + p(q − 1) + q(r − 1) + 1 = pqr − qr + pq − p + qr − q + 1 = pqr + (p − 1)(q − 1) > pqr pou eÐnai ˆtopo. 5. ˆra i ≡ 1 mod m. 'Ara ip ≡ 1 mod m. Tìte èqoume 1 + kp p-upoomˆdec tou Sylow me k = 0.   pr kai 1 + tr ≥ q .000.3.3. 'Estw ìti gia ton pr¸to p èqoume perissìterec apì mia upoomˆdec tou Sylow. 'Ara 1 + kp | qr kai sunep¸c 1 + kp = qr. An to stoiqeÐo g eÐnai genn torac thc S .13 kai 5. Epomènwc upˆrqoun qr(p − 1) stoiqeÐa tˆxhc p. Tìte h G den eÐnai apl .12 èqoume r = | G : NG (P ) |.d. q kai r antÐstoiqa kai S mia apì tic upoomˆdec Q kai R pou eÐnai kanonik . 'Estw G mia omˆda me tˆxh | G | = 1. hgh−1 = g i kai p sunep¸c g = hp gh−p = g i . 'Estw P. tìte to pl joc r = | Sylp (G) | ikanopoieÐ tic ex c sunj kec: a) O r diaireÐ ton m.(p. apì to Je¸rhma 4.000 = 26 · 56 .k. 'Estw | G | = pqr. Allˆ | NG (P ) | = = p kai to g èqei tˆxh q   r pou 1 + kp eÐnai ˆtopo. Apì autì prokÔptei ìti upˆrqoun p(q − 1) stoiqeÐa tˆxhc q kai q(r − 1) stoiqeÐa tˆxhc r.3. R Sylow upoomˆdec tˆxhc p. . 1. Apìdeixh. An h G eÐnai apl . Apìdeixh. Sunep¸c hgh−1 = g   g −1 hg = h. m > 1 kai p m. Q. Kaj¸c h G eÐnai apl . ìpou p > q > r pr¸toi arijmoÐ.3. Gia to g) èstw P ∈ Sylp (G). èstw m h tˆxh tou. Tìte.3. apì to Pìrisma 5. An p ≡ 1 mod q tìte h P Q eÐnai kuklik  sÔmfwna me to Je¸rhma 5.3. Telei¸noume aut  thn parˆgrafo efarmìzontac ta Jewr mata tou Sylow gia na apodeÐxoume èna je¸rhma to opoÐo anafèretai stic aplèc omˆdec. Prˆgmati.9. an h G  tan apl  ja èprepe kˆpoioc arijmìc 1 + 5k na 5.6 sumperaÐnoume ìti h tˆxh | G | diaireÐ to r!. An epiplèon p ≡ 1 mod q tìte h G èqei kai mia kanonik  upoomˆda tˆxhc q . 'Ara 1 + kp = 1.7 ja prèpei P Q G. Tìte.

An o p eÐnai ènac pr¸toc arijmìc. 'Ara G = K2 K3 . 'Ara apì to Je¸rhma tou Lagrange prokÔptei ìti P1 . tìte κ2 (κ3 κ−1 κ−1 ) = 2 3 . 'Estw H = NG (P1 ∩ P2 ).22) ìti autèc oi omˆdec èqoun   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 4   mia kanonik  upoomˆda tˆxhc 3. P2 ∈ Syl5 (H). 5. 5. sumperaÐnoume ìti h K kai h H eÐnai kanonikèc upoomˆdec. 'Estw ìti | G | = 8000 = 26 · 53 . Tìte h G den eÐnai apl .6 èpetai ìti P1 ∩ P2 P1 kai ìmoia P1 ∩ P2 P2 . den upˆrqei stoiqeÐo tˆxhc p pou den eÐnai suzugèc me to σ . 'Ara o 24 · 53 diaireÐ thn tˆxh | H | thc H kai sunep¸c | G : H | ≤ 22 . Sunep¸c.10 èpetai ìti (p − 2)! − 1 ≡ 0 mod p kai ˆra (p − 1)! + 1 ≡ 0 mod p. kaj¸c h upoomˆda K2 ∩ K3 èqei tˆxh pou prèpei na diaireÐ thn tˆxh thc K2 kai thc K3 . Tètoioc eÐnai o 1 kai o 1 + 3 · 5 mìno. H taxinìmhsh twn omˆdwn tˆxhc 12: 'Eqoume dei (Je¸rhma 5. 3. Efarmog  2. Sunep¸c. 15 kai 45 tou 45. apì to Je¸rhma 5. Autì eÐnai to gnwstì Je¸rhma tou Wilson thc JewrÐac Arijm¸n (bl.5. tìte h summetrik  omˆda Sp èqei (p − 2)! p-upoomˆdec tou Sylow.6. Upˆrqei mìno mia kanonik  upoomˆda K2 tˆxhc 4 kai mìno mia kanonik  upoomˆda K3 tˆxhc 3.3. T¸ra èqoume P1 ≤ H kai P2 ≤ H . Ta Jewr mata tou Sylow 429 diairoÔse ton 26 .4.9.26 den isqÔei. G = H × K . Tìte h omˆda G prèpei na eÐnai Abelian . èstw K kai H mia 5-upoomˆda kai 3-upoomˆda tou Sylow antÐstoiqa.17 upˆrqoun P1 . Kaj¸c kanènac arijmìc thc morf c 1 + 5k kai 1 + 3k me k > 0 den eÐnai ènac apì touc diairètec 1. Autì eÐnai ˆtopo sÔmfwna me to Je¸rhma 4. Allˆ kaneÐc apì autoÔc den eÐnai tètoioc ¸ste 26 · 56 | 1!   16! 2. 'Estw ìti | G | = 45 = 5 · 32 . (Me ˆlla lìgia dÔo stoiqeÐa tˆxhc p sthn Sp eÐnai pˆnta suzug ). 'Ara | P1 : P1 ∩ P2 | = 5 kai epomènwc apì to Je¸rhma 4. Allˆ 16 ≡ 1 mod 52 . P2 ∈ Syl5 (G) me P1 = P2 kai 52 > | P1 : P1 ∩ P2 |. 'Ara apì to Pìrisma 5. Epeid  o rH diaireÐ ton | H : P1 | ja prèpei na diaireÐ ton 26 . Prˆgmati. 3. Allˆ an κ2 ∈ K2 kai κ3 ∈ K3 . S aut  thn perÐptwsh ìmwc K2 ∩K3 = {1}. Gia p = 5 paÐrnoume r = 16.6 3)). Epeid  h G eÐnai apl  kai P1 ∩ P2 > {e}.9. EpÐshc.3. 'Eqoume loipìn treic dunatèc periptwseic: 1h PerÐptwsh. T¸ra èqoume hkh−1 k −1 = (hkh−1 )k −1 ∈ K kai h(kh−1 k −1 ) ∈ H kai ˆra hkh−1 k −1 = 1 gia h ∈ H kai k ∈ K . Prˆgmati. 9. Prˆgmati. Kˆje èna stoiqeÐo apì autˆ parˆgei mia kuklik  omˆda tˆxhc p. Allˆ prèpei rH ≡ 1 mod 5 kai ˆra rH = 24 .3. 'Ara rH = | Syl5 (H) | > 1.3.3. èqoume H G. EpÐshc autèc eÐnai Abelianèc kai G = HK afoÔ H∩K = {e}. èstw ìti h G  tan apl . giatÐ an r = 1 tìte h sunj kh g) tou Jewr matoc 5. Sunep¸c o 24 diaireÐ thn tˆxh | H |. gnwrÐzoume ìti h klˆsh suzugÐac tou stoiqeÐou σ = (1 2 · · · p) èqei (p − 1)! stoiqeÐa. 4.

β. (1 3)(2 4). (1 4)(2 3)} {(1 2 3). βγ = (2 4 3). α. β 2 . αγ = γα. γ. èqoume G = K2 ∪ βK2 ∪ β 2 K2 . upˆrqei èna x ∈ K2 . β 2 γ. Sunep¸c s aut  thn perÐptwsh prèpei K2 ∼ C2 × C2 . β 2 αγ = (1 4 3). αγ = (1 4)(2 3) β = (1 2 3). Allˆ an èna y ∈ G èqei tˆxh 3 (dhlad  eÐnai genn torac miac 3-upoomˆdac tou Sylow) tìte y ∈ K2 kai to y orÐzei ènan automorfismì (mèsw suzugÐac) thc K2 . β 2 α. (1 3 4). (1 4 2). An = β ∈ K3 . β 2 γ. β 2 αγ}. EpÐshc to β −1 γβ ∈ K2 kai ˆra to β −1 γβ = αγ . β 2 α = (2 3 4). epeid  K2 ∩ K3 = {1}. Kaj¸c β −1 K2 β = K2 kai h G den eÐnai Abelian . Autìc / o automorfismìc prèpei na eÐnai o tautotikìc. β = 1. α = (1 2)(3 4). Autì 2 shmaÐnei ìti h G eÐnai Abelian . βα. β 2 α. me β −1 xβ = x. Drˆseic Omˆdwn (κ2 κ3 κ−1 )κ3 ∈ K2 ∩ K3 = {1} afoÔ oi K2 kai K3 eÐnai kanonikèc. γβ = βαγ kai αγβ = βα. βα = (1 3 4). 'Estw K3 mia opoiad pote 3-upoomˆda tou Sylow. βγ. (1 2 4). Mia tètoia omˆda prˆgmati upˆrqei kai eÐnai h A4 . ta opoÐa pollaplasiˆzontai kˆtw apì touc periorismoÔc α2 = γ 2 = β 3 = 1. Klˆseic suzugÐac {(1)}. 'Estw K2 h monadik  2-upoomˆda tou Sylow. (1 4 3). αγ. An h K2  tan kuklik  èstw K2 = < x >. β 2 αγ}. Dhlad  γβ = βαγ kai sunep¸c αγβ = βα. αβ = βγ. αγ. α. Sunep¸c ja prèpei y x y −1 = x. β. me G/K2 ∼ C3 . βγ. β 2 γ = (1 2 4).430 5. {(1 3 2). dhlad  βγ = αβ . mporoÔme na upojèsoume ìti x = α kai y = γ . x4 = 1. afoÔ diaforetikˆ ja  tan tˆxhc 3. 'Ara upˆrqoun 4 upoomˆdec tˆxhc 3. Aut  eÐnai tˆxhc 4 kai sunep¸c eÐnai isìmorfh me thn kuklik  omˆda C4 tˆxhc 4   me thn omˆda tou Klein C2 × C2 . 'Etsi. Sunep¸c an upˆrqei mia omˆda G me 12 stoiqeÐa pou èqei tèsserec 3-upoomˆdec tou Sylow kai mia 2-upoomˆda tou Sylow aut  prèpei na perièqei ta stoiqeÐa {1. Epeid  dÔo opoiad pote stoiqeÐa thc K2 diˆfora tou 1 kajorÐzoun pl rwc thn K2 . 'Ara to xy èqei tˆxh 12 kai h G ja  tan kuklik . = 'Ara G = {1. èqoume β −1 αβ = γ . en¸ h K2 den èqei tètoio automorfismì. {(1 2)(3 4). Ta stoiqeÐa thc A4 mporoÔn na grafoÔn: i = (1). Epeid  to 1 + 3t diaireÐ to 12 prèpei t = 1. βαγ = (1 4 2) β 2 = (1 3 2). 'Estw ìti upˆrqei mìno mia upoomˆda tˆxhc 4 (pou eÐnai kanonik ) kai 1 + 3t me t = 0 upoomˆdec tˆxhc 3. Jètoume β −1 xβ = y ∈ K2 . β 2 . (2 4 3)}. (2 3 4)} . γ = (1 3)(2 4). βαγ. afoÔ kˆje = automorfismìc thc K2 ja stèlnei to x   ston eautì tou   sto x3 = x−1 . tìte Aut(K2 ) ∼ C2 . γ. βα. 2h PerÐptwsh. βαγ.

αβ 2 . 3h PerÐptwsh. β. αβ. α2 β. αβ 2 } kai ˆra βα = αβ 2 (oi sqèseic βα = α kai βα = αβ den mporoÔn na isqÔoun). α3 β 2 }. Upojètoume ìti upˆrqei mìno mia (kanonik ) upoomˆda K3 tˆxhc 3 kai perissìterec apì mia upoomˆdec tˆxhc 4. αβ. 'Ara G = {1. k = 0. Upoomˆda metajet¸n: A4 = K2 = {(1). (1 4)(2 3)}. An jewr soume touc pÐnakec A= 0 i i 0 kai B = ω 0 0 ω2 . α4 = 1. 'Eqoume βα ∈ K3 α = αK3 . α. to k prèpei na eÐnai Ðso me 1. JewroÔme to βα. (1 3)(2 4). Kaj¸c K2 ∩ K3 = {1}. / i = 1. 3. 'Estw K2 mia opoiad pote apì autèc. ìpou K3 = < β >. 'Ara o pÐnakac pollaplasiasmoÔ ja upìkeitai stic sqèseic α4 = β 3 kai βα = αβ 2 . H4 =< β >. H3 =< αγ >. Ta Jewr mata tou Sylow Kèntro thc A4 Z(A4 ) = { (1) }. 'Estw ìti K2 = < α >. α3 β. H7 =< βαγ > . H2 =< γ >. Epeid  to pl joc twn upoomˆdwn tˆxhc 4 eÐnai 1 + 2k .5. Diˆgramma Upoomˆdwn 431 A4 A4 H1 H2 H3 H4 H5 H6 H7 Z(A4 ) = {(1)} H1 =< α >. α2 β 2 . (1 2)(3 4). α3 . β 2 .3. Epeid  | G/K3 | = 4 èqoume ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ α2 K3 ∪ α3 K3 . 2. α2 . H6 =< βγ >. H5 =< βγ >. prèpei αi ∈ K3 . 'Ara βα ∈ {α.

Diˆgramma Upoomˆdwn G <α> < αβ > < αβ 2 > < α2 β > Z(G) G {1} T¸ra upojètoume ìti h K2 eÐnai isìmorfh me thn C2 × C2 . β 2 . αγ. afoÔ | G/K3 | = 4. {α. {α2 β. Upoomˆda metajet¸n: G = K3 . γβ 2 . i2 Klˆseic suzugÐac {1}. 'Opwc prin. Kèntro thc G: Z(G) = {1. γβ. γ.432 5. β. 3 = < αβ 2 >. Drˆseic Omˆdwn √ 1 3 me = −1 kai ω = − + i tìte eÔkola mporoÔme na diapist¸soume ìti 2 2 h omˆda pou parˆgetai apì touc pÐnakec A kai B eÐnai èna parˆdeigma miac tètoiac omˆdac. α. αβ. 'Ara eÐnai h ènwsh suzug¸n klˆsewn kai kanèna stoiqeÐo tˆxhc 4 den an kei se mia tètoia. K2 = < α >. {β. K2 = < αβ >. {α2 }. α2 }. EÔkola prokÔptei ìti G = K3 ∪ αK3 ∪ γK3 ∪ αγK3 . α. αγβ 2 }. αβ 2 . γ. αγβ. 'Ara α−1 βα = β 2 . 'Ara upˆrqei mìno mia. Epeid  K3 G. α3 β. 'Ara gia kˆpoio x ∈ K2 prèpei x−1 βx = β . MporoÔme na upojèsoume ìti α−1 βα = β . 'Ara G = {1. K3 ⊃ G ˆra | G | = 3. H perÐptwsh x−1 βx = β den mporeÐ na isqÔei giatÐ h G ja  tan Abelian . gia kˆje x ∈ K2 èqoume x−1 βx ∈ K3 . . γ | α2 = γ 2 = (αγ)2 = 1 > = {1. α3 β 2 }. 2 Upˆrqoun treic kuklikèc upoomˆdec tˆxhc 4. K3 = < β > kai K2 ∩ K3 = {1}. β 2 }. {α3 . α2 β 2 }. dhlad  ìti K2 = < α. αβ. αγ}. h < α2 β >. αβ 2 }. K2 Kˆje upoomˆda tˆxhc 6 eÐnai kanonik  (deÐktou 2).

V. Abelian¸n omˆdwn tˆxhc megalÔterhc tou 15 gÐnetai arketˆ pio dÔskolo kai autì mporeÐ na faneÐ apì ton pio kˆtw pÐnaka ston opoÐo dÐnoume to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 100. αβ. αβ 2 .5. Shmei¸noume ìti metaxÔ twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 1000 upˆrqoun mìno 5 aplèc mh Abelianèc omˆdec pou h tˆxh touc eÐnai 60. αγ = γα. β 3 = 1. ( Blèpe A. Thomas and G. Wood [29] ). An eÐnai β tìte (αγ)−1 βαγ = β 2 kai antÐstrofa. Mia tètoia omˆda eÐnai h diedrik  D6 . Ta Jewr mata tou Sylow 433 Sunep¸c βα = αβ 2 . 'Estw loipìn ìti γ −1 βγ = β kai (αγ)−1 βαγ = β 2 .28 Parat rhsh. α. αγβ. β 2 . To prìblhma thc taxinìmhshc twn mh-isìmorfwn mh- Ed¸ T eÐnai h tˆxh miac omˆdac kai P to pl joc twn mh-isìmorfwn mh-Abelian¸n omˆdwn me tˆxh T. αγ. γβ.3. T 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 P 0 0 0 0 0 1 0 2 0 1 0 3 0 1 0 9 0 3 0 3 T 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 P 1 1 0 12 0 1 2 2 0 3 0 44 0 1 0 10 0 1 1 11 T 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 P 0 5 0 2 0 1 0 47 0 3 0 3 0 12 1 10 1 2 0 11 T 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 P 0 1 2 256 0 3 0 3 0 3 0 44 0 1 1 0 0 5 0 47 T 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 P 10 1 0 13 0 1 0 9 0 8 0 2 1 1 0 223 0 3 0 10 5. EÔkola epÐshc prokÔptei ìti γ −1 βγ = β   β 2 . 'Opoio kai an isqÔei paÐrnoume isìmorfec omˆdec G. αγβ} me ton pollaplasiasmì na upìkeitai stic sqèseic α2 = γ 2 = 1. βγ = γβ kai βα = αβ 2 . 168. β. γβ 2 .3. . γ.D. 'Etsi èqoume ìti G = {1.

sumpÐptei me thn upoomˆda [G. G] eÐnai megalÔterh   Ðsh tou p2 . Na brejoÔn oi Sylow p-upoomˆdec thc GL2 (Zp ) kai genikˆ thc GLn (Zp ). ìpou p pr¸toc. . DeÐxte ìti upˆrqei mìno mia omˆda tˆxhc 33. DeÐxte ìti mia omˆda tˆxhc 30 den eÐnai apl . 2. DeÐxte ìti an | G | = 56 tìte h G den eÐnai apl . Na deiqjeÐ ìti upˆrqei ènac omomorfismìc φ : G −→ Sn ìpou Sn eÐnai h summetrik  omˆda bajmoÔ n.3 1. Pn . Hall kai J. Na kataskeuˆsete mia mh Abelian  omˆda tˆxhc 39 . . 5. . 4. 9. Senior [12]. Prìsfata èqei brejeÐ to pl joc twn omˆdwn tˆxhc mikrìterhc   Ðshc tou 2000. Pìsa stoiqeÐa tˆxhc 7 upˆrqoun se mia apl  omˆda tˆxhc 168? 8. Gia tic omˆdec tˆxhc 2n . g) An G = A4 kai p = 3. mia omˆda tˆxhc 312 den eÐnai apl . DeÐxte ìti h tˆxh thc omˆdac G/[G. DeÐxte ìti to kèntro Z(G) miac mh-Abelian c omˆdac tˆxhc p3 . n ≤ 6. Na brejeÐ o pur nac ker φ sunart sei twn kanonikopoious¸n upoomˆdwn NG (Pi ) twn Pi : a) Genikˆ b) An mia apì tic Sylow p-upoomˆdec eÐnai kanonik  sthn G. 504 kai 600 kai oi dÔo apì autèc eÐnai h A5 kai h A6 . . 'Estw G mia peperasmènh mh Abelian  p−omˆda. blèpe M. G] twn metajet¸n kai èqei tˆxh p. Drˆseic Omˆdwn 360. 7. Ask seic 5. 'Omoia. 6. 3.K.434 5. 'Estw ìti mia peperasmènh omˆda G èqei n to pl joc p-upoomˆdec tou Sylow P1 . P2 . .

x ∈ X } tou G × X . β) | = s. x) ∈ G × X | g · x = x.4. . ·) | = | F (g) | kai | S(·. OrÐzoume S(α. β) opìte |S | = α∈U | S(α. Ed¸ ja efarmìsoume aut  th mèjodo gia na aparijm soume to pl joc twn troqi¸n enìc peperasmènou sunìlou X kˆtw apì th drˆsh miac peperasmènhc omˆdac. 1 |G| | F (g) | g∈G Apìdeixh. v) ∈ S | u = α } S(·. v) ∈ S | v = β }. èstw U kai V dÔo peperasmèna sÔnola kai S ⊆ U × V . Tìte N= ìpou F (g) = { x ∈ X | g · x = x }. β) = { (u. ·) = β∈V S(·. Tìte èqoume tic xènec en¸seic · · S= α∈U S(α. Akribèstera.4. ·) = { (u. ·) | = β∈V | S(·.1 Je¸rhma. gia kˆje β ∈ V . JewroÔme to uposÔnolo S = { (g. β) | . H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 435 5. Tìte èqoume | S(g.4 H AparÐjmhsh twn Troqi¸n Mia basik  mèjodoc thc Sunduastik c eÐnai na aparijm soume ta stoiqeÐa enìc peperasmènou sunìlou me dÔo diaforetikoÔc trìpouc kai metˆ na exis¸soume ta apotelèsmata pou brÐskoume. opìte paÐrnoume san apotèlesma r |U | = s |V | . To epìmeno apotèlesma ofeÐletai stouc Cauchy kai Frobenius allˆ èqei epikrat sei na onomˆzetai L mma tou Burnside. g ∈ G. Se pollèc peript¸seic sumbaÐnei na èqoume | S(α. 5. O teleutaÐoc to qrhsimopoÐhse se probl mata thc jewrÐac omˆdwn. x) | = | Gx | kai ˆra |S | = g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | .5. ·) | = r gia kˆje α ∈ U kai | S(·. 'Estw N to pl joc twn troqi¸n thc drˆshc thc omˆdac G pˆnw sto X .

Gia parˆdeigma. gia kˆje g ∈ Gx . h opoÐa dra sto sÔnolo X = {1. 'Enac katˆllhloc trìpoc gia na katano soume thn isì- | Gx | pou eÐnai Ðso me to prohgoÔmeno ˆjroisma.4. Allˆ an x ∈ Txi . thta g∈G | F (g) | = x∈X | Gx | eÐnai o ex c. 3}: i (12) (13) (23) (123) (132) 1 1 0 0 1 0 0 2 2 1 0 1 0 0 0 2 3 1 1 0 0 0 0 2 3 1 1 1 0 0 6 = | Gx | = | F (g) | . dhlad  N= 1 |G| | F (g) | . Se kˆje gramm  antistoiqoÔme èna stoiqeÐo g thc G kai se kˆje st lh èna stoiqeÐo x tou X . èqoume ton parakˆtw pÐnaka gia thn perÐptwsh thc omˆdac S3 . To stoiqeÐo tou pÐnaka pou antistoiqeÐ sthn (g. Drˆseic Omˆdwn An x1 . èstw g · xi = x.2 Parat rhsh. xN ∈ X antiproswpeÔoun tic N troqièc. 2. Opìte g −1 · ((g g) · xi ) = xi . JewroÔme èna pÐnaka me | G | grammèc kai | X | st lec. Ta stoiqeÐa tou X ta topojetoÔme katˆ m koc sthn epˆnw gramm  tou pÐnaka kai autˆ thc G ta topojetoÔme sthn arister  kˆjeth st lh tou pÐnaka. . 'Ara g −1 g g ∈ Gxi pou shmaÐnei ìti g ∈ gGxi g −1 . tìte N | F (g) | = g∈G i=1 x∈Txi | Gx | . Sunep¸c gia kˆje x ∈ Txi èqoume | Gx | = | gGxi g −1 | = | Gxi | kai ˆra N N | F (g) | = i=1 | Txi | · | Gxi | = i=1 |G| = N |G| . Kˆnontac to Ðdio gia tic st lec paÐrnoume to antÐstoiqo ˆjroisma g∈G x∈X 5. . tìte gia g ∈ Gx èqoume (g g) · xi = x.436 5. . An prosjèsoume tic monˆdec se kˆje gramm  tìte to ˆjroisma twn arijm¸n pou ja broÔme eÐnai akrib¸c to | F (g) |. x) jèsh eÐnai 1   0 an g ∈ Gx (  isodÔnama an x ∈ F (g))   g ∈ Gx / antÐstoiqa. . dhlad  Gx ⊆ gGxi g −1 . Me ton Ðdio trìpo prokÔptei ìti gGxi g −1 ⊆ Gx kai ˆra Gx = gGxi g −1 . x2 .

Tìte h G dra pˆnw sto F me (gf )(x) = f (g −1 · x). èpetai ìti to pl joc twn troqi¸n aut c thc drˆshc eÐnai o akèraioc arijmìc 1 |G| | F (g) | g∈G ìpou F (g) = { f ∈ F | g ·f = f }. α. β. 5. f ∈ F. γ) ìpou α. B. f ∈ F (g) an kai mìnon an h f eÐnai stajer  . JewroÔme èna isìpleuro trÐgwno me korufèc 1. . . Allˆ g ·f = f shmaÐnei ìti f (g −1 ·x) = f (x). E } stic korufèc 1. 6 2. 3. 1.3 ParadeÐgmata. . g2 . g ∈ G. 'Estw G mia peperasmènh omˆda pou dra pˆnw se èna peperasmèno sÔnolo X . . 'Etsi èqoume N= 1 |G| s ki | F (gi ) | i=1 ìpou {g1 . 'Ara N = 1 (120 + 60 + 0) = 30. EÐnai fanerì ìti eÐnai | F (i) | = 120. jewroÔme to sÔnolo Xt = {1.4. 2. | F ((12)) | = 20 (afoÔ h (12) af nei stajerˆ ìla ta stoiqeÐa (α. 3 tou trig¸nou ètsi ¸ste toulˆqiston dÔo grˆmmata se kˆje koruf  na eÐnai diaforetikˆ.5. x ∈ X. An t eÐnai ènac jetikìc akèraioc. Apì to je¸rhma tou Burnside (Je¸rhma 5. (132) }. Me ˆlla lìgia. . .1). (13). JewroÔme thn omˆda summetrÐac S3 tou trig¸nou na dra pˆnw sto sÔnolo X ìlwn twn triˆdwn (α.4. To pl joc twn stoiqeÐwn tou X eÐnai = 3!7! 120 (giatÐ?). (23) } kai C ((123)) = {(123). gia kˆje x ∈ X kai kˆje k ∈ Z. . β. γ ∈ S kai dÔo toulˆqiston apì 10! autˆ eÐnai diakekrimèna. Dhlad  f (g k · x) = f (x). ∆.4. gia kˆje x ∈ X . gs } eÐnai èna pl rec sÔsthma antipros¸pwn twn klˆsewn suzugÐac thc G kai | C (gi ) |= ki . Ac broÔme to pl joc N ìlwn twn dunat¸n trìpwn topojèthshc twn pènte grammˆtwn tou sunìlou S = { A. H AparÐjmhsh twn Troqi¸n 437 Sto prohgoÔmeno je¸rhma o tÔpoc pou mac dÐnei to pl joc N twn troqi¸n mporeÐ na beltiwjeÐ apì thn parat rhsh ìti an g1 kai g2 eÐnai dÔo suzug  stoiqeÐa thc G tìte | F (g1 ) | = | F (g2 ) |. 2. Γ. 2. C ((12)) = { (12). t} kai èstw F to sÔnolo twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt . EpÐshc h S3 èqei tic klˆseic C (i) = { i }. . β)) kai | F (123) |= 0.

An G eÐnai mia peperasmènh omˆda kai k(G) to pl joc twn klˆsewn suzugÐac thc. Tìte.438 5. tìte k(G) = p2 + p − 1. 5. 4. tìte k(G) > | Z(G) | +1. h opoÐa orÐzetai apì ton pollaplasiasmì thc G. gia kˆje akèraio t o arijmìc 1 |G| t g∈G α(g) 1 = p p−1 tα(g k=0 k) 1 1 = (tp + (p − 1)t) = (tp − t + pt) p p eÐnai epÐshc akèraioc kai ˆra tou Fermat. . ìpou p pr¸toc arijmìc. tìte Z(G) = 1. 2. Drˆseic Omˆdwn apeikìnish epÐ twn troqi¸n thc kuklik c omˆdac < g > pˆnw sto X . 'Estw G peperasmènh omˆda kai p o mikrìteroc pr¸toc diairèthc thc tˆxhc thc | G |. ac jewr soume mia kuklik  omˆda G tˆxhc p. gia kˆje g ∈ G. Autì mac lèei ìti o arijmìc 1 |G| tα(g) eÐnai akèraioc gia kˆje jetikì akèraio arijmì t. DeÐxte ìti an h tˆxh miac mh-Abelian c omˆdac G eÐnai p3 gia kˆpoion pr¸to arijmì p.4 1. An G eÐnai mia mh Abelian  peperasmènh omˆda. 'Estw V ènac dianusmatikìc q¸roc diˆstashc n epÐ tou s¸matoc Zp kai G mia upoomˆda thc GLn ( Zp ) pou èqei tˆxh mia dÔnamh tou p. Sunep¸c to pl joc | F (g) | eÐnai Ðso me to pl joc twn apeikonÐsewn f : X −→ Xt pou eÐnai stajerèc stic troqièc thc g pˆnw sto X . Autì to pl joc twn apeikonÐsewn eÐnai tα(g) ìpou α(g) eÐnai to pl joc twn troqi¸n thc g pˆnw sto X . deÐxte ìti k(G) = 1 |G| | CG (g) | . Gia parˆdeigma. g∈G 3. An k(G) ≥ | G | /p. Autì eÐnai to mikrì Je¸rhma p Ask seic 5. DeÐxte ìti upˆrqei èna mh mhdenikì diˆnusma u tou V tètoio ¸ste g u = u. JewroÔme epÐshc th drˆsh thc G sto sÔnolo X = G. 1 p (t − t) ∈ Z.

y. 3. 2. tìte x ∼ z . β) EÐnai summetrik . dhlad  x ∼ x gia kˆje x ∈ X . dhlad  an gia x. 439 . Orismìc 'Estw X èna mh kenì sÔnolo. y ∈ X isqÔei x ∼ y .Parart mata 6. 'Estw ϕ : X −→ Y mia apeikìnish pou eÐnai epÐ. Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an o x kai o y èqoun gennhjeÐ katˆ th diˆrkeia tou idÐou ètouc. Sto sÔnolo X orÐzetai mia sqèsh wc ex c x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ).1 Sqèseic IsodunamÐac mh kenì uposÔnolo tou X × X . 'Estw X to sÔnolo ìlou tou plhjusmoÔ thc ghc. γ) EÐnai metabatik . tìte y ∼ x. Sto sÔnolo autì orÐzetai mia sqèsh wc ex c x ∼ y an kai mìno an to shmeÐo x kai to shmeÐo y isapèqoun apì thn arq  twn axìnwn. An R ⊆ X × X eÐnai mÐa sqèsh ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì x R y gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (x. 'Estw X to sÔnolo ìlwn twn shmeÐwn enìc epipèdou. dhlad  an gia x. y) an kei sto R kai diabˆzoume: ”To x sqetÐzetai me to y mèsw thc sqèshc R”. z ∈ X isqÔei x ∼ y kai y ∼ z . ParadeÐgmata 1. MÐa sqèsh sto sÔnolo X eÐnai èna Mia sqèsh se èna sÔnolo X lègetai sqèsh isodunamÐac kai sumbolÐzetai (sunhj¸c) me ∼ an ikanopoieÐ tic akìloujec idiìthtec: α) EÐnai autopaj c.

. Mia diamèrish enìc sunìlou X eÐnai mia oikogèneia mh ken¸n uposunìlwn tou. y ∈ X isqÔei x ∼ y an kai mìno an [x] = [y]. to opoÐo onomˆzetai klˆsh isodunamÐac tou x. Orismìc 'Estw ∼ mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo X . tìte x ∼ y kai z ∼ y . Opìte. Apì apì thn γ) èqoume tìte [x] = [z]. tìte sqhmatÐzoume èna sÔnolo. antipros¸pwn. afoÔ x ∼ x. Prˆgmati. H apeikìnish aut  onomˆzetai “fusik ” apeikìnish apì to X sto X/ ∼. 'Opwc eÔkola mporoÔme na epalhjeÔsoume. y ∈ Ai . afoÔ gia kˆje x ∈ X upˆrqei h klˆsh isodunamÐac [x] ètsi ¸ste x ∈ [x]. apì ta prohgoÔmena èqoume ìti X = ˙ x∈T [x]. β) To sÔnolo X eÐnai Ðso me thn ènwsh twn klˆsewn isodÔnamÐac tou. i ∈ I mia diamèrish enìc sunìlou X . H teleutaÐa idiìthta eÐnai isodÔnamh me thn γ ) DÔo klˆseic isodunamÐac eÐte tautÐzontai   eÐnai xènec metaxÔ touc. gia tic klˆseic isodunamÐac isqÔoun oi ex c idiìthtec. 'Opwc eÐdame. anˆ dÔo xènwn metaxÔ touc. Apì thn teleutaÐa idiìthta èqoume ìti to sÔnolo X eÐnai h diakekrimènh (xènh) ènwsh twn klˆsewn isodunamÐac tou. Gia kˆje x ∈ X orÐzetai to sÔnolo { y ∈ X | x ∼ y }. An apì kˆje klˆsh isodunamÐac pˆroume ènan antiprìswpo. twn opoÐwn h ènwsh eÐnai ìlo to sÔnolo X . γ) Gia dÔo stoiqeÐa x. opìte apì th summetrik  kai th metabatik  idiìthta èqoume x ∼ z . gia kˆje x ∈ X èqoume x ∈ [x]. Ja doÔme ìti isqÔei kai to antÐstrofo. an y ∈ [x] ∩ [z]. α) Kˆje klˆsh isodunamÐac eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou X . 'Estw ( Ai ). mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo diamerÐzei to sÔnolo se klˆseic isodunamÐac oi opoÐec ikanopoioÔn tic parapˆnw idiìthtec a) g). H antistoiqÐa π : X −→ X/ ∼ me π(x) = [x] profan¸c orÐzei mia apeikìnish. Prˆgmati. Mia klˆsh isodunamÐac (sun jwc) sumbolÐzetai me [x] (  Cx ) kai to x onomˆzetai antiprìswpoc thc klˆshc [x]. eÐnai sqèseic isodunamÐac. h opoÐa eÐnai epÐ.440 Parart mata Den eÐnai dÔskolo na epalhjeÔsoume ìti oi sqèseic. pou èqoun orisjeÐ sta prohgoÔmena paradeÐgmata. Sto sÔnolo X orÐzoume mÐa sqèsh ∼ wc ex c x ∼ y an kai mìno an upˆrqei i ∈ I ètsi ¸ste x. èstw T . To sÔnolo ìlwn twn klˆsewn isodunamÐac enìc sunìlou X lègetai sÔnolo phlÐko kai sumbolÐzetai X/ ∼.

EpÐshc an x ∼ y kai y ∼ z .1 kai epÐ apeikìnish metaxÔ tou sunìlou phlÐko X/ ∼ kai tou sunìlou Y . H antistoiqÐa ϕ : X/ ∼ −→ Y me ϕ(ϕ−1 (y)) = y ¯ ¯ orÐzei mia 1 . Epomènwc apodeÐxame ìti mia diamèrish orÐzei mia sqèsh isodunamÐac. me thn ènnoia pou perigrˆyame parapˆnw. tìte y ∈ Ai ∩ Aj kai epeid  to ( Ai ). h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  sqèsh isodunamÐac. . Dhlad  to sÔnolo phlÐko eÐnai to X/ ∼ = { ϕ−1 (y) | y ∈ Y }. Sqèseic IsodunamÐac 441 Profan¸c x ∼ x kai an x ∼ y . èqoume i = j . twn diamerÐsewn tic opoÐec dèqetai to X kai twn apeikonÐsewn apì to X epÐ enìc (tuqaÐou) sunìlou Y . ¯ ¯ Sunep¸c. Epiplèon. 'Opwc epÐshc xekin¸ntac apì mia diamèrish enìc sunìlou lambˆnoume mia sqèsh isodunamÐac. Epiplèon isqÔei [x] = Ai (giatÐ ?).6. h opoÐa me th seirˆ thc orÐzei thn arqik  diamèrish. y ∈ Ai kai y. dhlad  x ∼ z . Dhlad  h sqèsh ∼ eÐnai sqèsh isodunamÐac. i ∈ I apoteleÐ diamèrish tou X . z ∈ Aj . tìte y ∼ x.1. h ϕ eÐnai h monadik  apeikìnish me ϕ ◦ π = ϕ. Sto parˆdeigma 3 eÐqame jewr sei mia apeikìnish ϕ : X −→ Y pou  tan epÐ kai sto sÔnolo X eÐqame orÐsei mia sqèsh isodunamÐac x1 ∼ x2 an kai mìno an ϕ(x1 ) = ϕ(x2 ). j ∈ I ètsi ¸ste x. dhlad  upˆrqoun i. Den eÐnai dÔskolo na doÔme ìti xekin¸ntac apì mia sqèsh isodunamÐac se èna sÔnolo lambˆnoume mia diamèris  tou. thc opoÐac oi klˆseic isodunamÐac eÐnai ta mèlh thc diamèrishc. upˆrqei mia èna proc èna antistoiqÐa metaxÔ twn sqèsewn isodunamÐac pou orÐzontai se èna sÔnolo X . ParathroÔme ìti oi antÐstrofec eikìnec ϕ−1 (y) twn stoiqeÐwn tou sunìlou Y eÐnai oi klˆseic isodunamÐac.

H antistoiqÐa Z eÐnai mia apeikìnish apì to A sto B . b) ∈ A × A upˆrqei monadikì c ∈ A tètoio ¸ste (a. 1 → 1 kai 1 → −1. Orismìc 'Estw A. MÐa antistoiqÐa apì to A sto B eÐnai èna mh kenì uposÔnolo tou A × B . . Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja sumbolÐzetai suqnˆ me X : A → B . Sunep¸c. b. (b. (c. 2). H antistoiqÐa Y den eÐnai apeikìnish apì to A sto B afoÔ den upˆrqei zeÔgoc thc morf c (a. b) → c. c} kai B = {1. i) pou na an kei sto Y . Dhlad  den upˆrqei i tètoio ¸ste a → i. gia parˆdeigma.2 Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta Orismìc 'Estw A. (a. 1). H antistoiqÐa aut  den eÐnai apeikìnish afoÔ. 2)} H antistoiqÐa X den eÐnai apeikìnish apì to A sto B giatÐ gia to stoiqeÐo X X a ∈ A èqoume dÔo zeÔgh (a. ja grˆfoume a → b sth jèsh tou a → b. X An X ⊆ A × B eÐnai mÐa antistoiqÐa ja qrhsimopoioÔme ton sumbolismì X a → b gia na dhl¸soume ìti to zeÔgoc (a. 1)} Z = {(a. An den upˆrqei perÐptwsh sÔgqushc. tìte gia kˆje zeÔgoc (a. 2) To sÔnolo X = {(x2 . x) ∈ R≥0 × R|x ∈ R} eÐnai mÐa antistoiqÐa apì to sÔnolo R≥0 twn mh arnhtik¸n pragmatik¸n arijm¸n sto sÔnolo R twn pragmatik¸n arijm¸n. an X : A × A → A eÐnai mÐa prˆxh sto A. (b. 2}. Mia antistoiqÐa X apì to A sto B ja lègetai apeikìnish (  sunˆrthsh) an gia kˆje a ∈ A upˆrqei monadikì b ∈ B tètoio ¸ste a → b. (c. a → 2.442 Parart mata 6. 1). 1). (c. 1). B dÔo mh kenˆ sÔnola. (a. 2) ∈ X dhlad  a → 1. 2). ParadeÐgmata 1) 'Estw A = {a. Orismìc 'Ena algebrikì sÔsthma eÐnai èna mh kenì sÔnolo efodiasmèno me mÐa   perissìterec prˆxeic. 2)} Y = {(b. Ta parakˆtw sÔnola eÐnai antistoiqÐec apì to A sto B X = {(a. B dÔo mh kenˆ sÔnola. Y Orismìc Mia prˆxh se èna mh kenì sÔnolo A eÐnai mia apeikìnish apì to A × A sto A. b) an kei sto X . 1).

(a1 (a2 a3 ))a4 . b) → ab. a2 . Je¸rhma (Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta). 'Estw . Ja deÐxoume ìti ìla ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sth diatetagmènh n-ˆda a1 . c ∈ A. . L mma 'Estw A èna sÔnolo kai A × A → A. an n = 4 tìte sthn tetrˆda a1 . . b) → ab mÐa prˆxh sto sÔnolo A tètoia ¸ste (ab)c = a(bc) gia kˆje a.6. (a. . QrhsimopoioÔme epagwg  ston m.2. . orÐzoume to stoiqeÐo n epagwg  sto pl joc n twn paragìntwn. Gia parˆdeigma. Tìte. a3 . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. . . Kˆje stoiqeÐo tou A pou mporeÐ na sqhmatisteÐ apì ta a1 . 'Estw a1 . an eÐnai stoiqeÐa tou A. a2 . . ai m j=1 an+j = i=1 n+m k=1 ai = ak . . an (me th sugkekrimènh seirˆ) me thn parembol  parenjèsewn ja lème ìti antistoiqeÐ sth diatetagmènh n-ˆda a1 . Mia tètoia prˆxh onomˆzetai prosetairistik . . Genikeumènh Prosetairistik  Idiìthta 443 'Estw A × A → A. . en¸ gia to epagwgikì b ma èqoume      n m+1 j=1 n m ai i=1  an+j  =  = i=1 ai n   ai  j=1 j=1 m anj  an+m+1   an+j  an+m+1 i=1 n+m = = k=1 ak k=1 n+m+1 an+m+1 ak . (a. . b) → ab. a1 ((a2 a3 )a4 ). . . . mia prosetairistik  prˆxh. . wc ex c: Gia n = 1 eÐnai en¸ gia n ≥ 1 orÐzoume n i=1 n+1 i=1 n ai ∈ A me ai = a1 . . . an eÐnai Ðsa. (a1 a2 )(a3 a4 ). b. . ((a1 a2 )a3 )a4 . a4 antistoiqoÔn ta ex c stoiqeÐa a1 (a2 (a3 a4 )). gia kˆje n. H perÐptwsh m = 1 eÐnai profan c. m ≥ 1 isqÔei Apìdeixh. n i=1 i=1 ai an+1 . 'Estw A èna sÔno- lo efodiasmèno me mia prosetairistik  prˆxh A × A → A. An a1 . an . . . (a.

se mÐa n − m-ˆda am+1 . . . . Kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn n-ˆda a1 . ìpou to c (antÐstoiqa. Apì th sqèsh (1) èqoume ìti cd = ai . . Epiplèon 3 i=1 ai . . an eÐnai thc morf c cd. to d) eÐnai èna stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ se mÐa m-ˆda a1 . Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume m n−m i=1 ai = (a1 a2 )a3 . . ta stoiqeÐa pou antistoiqoÔn sthn triˆda a1 . . . . gia kˆje m-ˆda me m < n. ìpou 1 < m < n. . an mia diatetagmènh n-ˆda stoiqeÐwn tou A. a2 . . am (antÐstoiqa. Autˆ eÐnai Ðsa. QrhsimopoioÔme epagwg  ston n. . . . Tìte kˆje stoiqeÐo tou A pou antistoiqeÐ sthn parapˆnw diatetagmènh n-ˆda eÐnai Ðso me to n Apìdeixh. . a3 eÐnai ta (a1 a2 )a3 . a1 (a2 a3 ). . n ≥ 3. . 'Estw t¸ra n ≥ 4 kai èstw ìti to je¸rhma isqÔei c= i=1 ai kai d = j=1 n i=1 am+j . Gia n = 3.444 Parart mata a1 . an ).

. am . . a1 . 0R .) + (0R . Epiplèon. 1R .). . . . 0R . . . 'Etsi o R mporeÐ na jewrhjeÐ san upodaktÔlioc tou . 0R . .). .) gia kˆje n ∈ N. . . . . . . 0R . 0R . . . 0R . 1R .3. .)x0 + (a1 . . . .3 Polu¸numa (a0 . . .) = (c0 . dhlad  to (0R . . b ∈ R. . am . . ). 0R . tautÐzetai me to 0R kai to monadiaÐo stoiqeÐo tou tautÐzetai me to 1R . b2 .). tìte me epagwg  sto n apodeiknÔetai eÔkola ìti xn = (0R . b1 . a1 . . Polu¸numa 445 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo kai RN to sÔnolo twn akolouji¸n (a0 . . .)(0R . . . . . .) + (b0 . .) =(a0 . . (b0 . 0R . eÐnai f : R → . . . . . en¸ isqÔei f (a + b) = f (a) + f (b) kai f (ab) = f (a)f (b) gia kˆje a. . . . 0R . 1R . a → (a. . am . . 0R . . 0R . . . 0R . 0R . 0R . a1 .). a1 .)x + · · · + (am . . 0R .) = (a0 + b0 . . . An jèsoume x = (0R . a2 . . . EÐnai fanerì ìti to ènac upodaktÔlioc tou RN . . 0R . h apeikìnish pˆrqei m ∈ N me ak = 0 gia kˆje k > m. h f eÐnai 1 − 1. .)xm . Orismìc 'Ena stoiqeÐo (a0 . a1 . . to mhdenikì stoiqeÐo tou . . . . . . . .) + (a1 . 0R . . ìpou ai ∈ R gia kˆje i ∈ N.) =(a0 . 1R . . Apìdeixh. .)(b0 . An (a0 . Ja tautÐzoume èna a ∈ R me to antÐstoiqo polu¸numo (a. b1 . Prˆgmati. . . .). Prìtash To RN me tic parapˆnw prˆxeic eÐnai ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo to (1R .)(0R . . . . b1 . . 0R . Kˆtw apì aut n thn taÔtish. . a1 . 0R . 0R . . .)(1R . . .) me cn = a0 bn + a1 bn−1 + · · · + an−1 b1 + an b0 gia kˆje n ∈ N. 0R . . .) kai (a0 . . 0R . . kˆje stoiqeÐo tou eÐnai thc morf c (a0 . . . . . .) + · · · + (am . a2 . 0R . .) eÐnai ènac monomorfismìc daktulÐwn. a1 + b1 . . . . . .) + · · · + (0R . 0R . . . . 0R .) tou RN onomˆzetai polu¸numo an u'Estw to sÔnolo twn poluwnÔmwn tou RN .) =(a0 . . c1 .). . . . a1 . . . a2 . .) ∈ RN orÐzoume 6. . ParathroÔme ìti (a0 . Apì ton orismì. 0R . 0R . . ìpou to 1R eurÐsketai sth jèsh n + 1. . a1 . 0R . . . . .6. . Oi epalhjeÔseic twn idiot twn ston orismì tou daktulÐou eÐnai eÔkolec kai af nontai san ˆskhsh. .

bn ∈ R tìte gia kˆje i = 0. . . . • An a0 + a1 x + · · · + am xm = b0 + b1 x + · · · + bn xn me m. . . . èqoume apodeÐxei to ex c apotèlesma (to opoÐo diatup¸same sthn Parˆgrafo 2. m. n èqoume ai = bi kai gia kˆje j = n + 1. tìte ai = bi gia kˆje i ≤ n kai aj = 0 gia kˆje j = n + 1. Je¸rhma 'Estw R ènac daktÔlioc me monadiaÐo stoiqeÐo. . . 1. Tìte upˆrqei daktÔ- • Kˆje stoiqeÐo tou èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . èqei mia parˆstash thc morf c a0 + a1 x + · · · + am xm . b0 . m ≥ n kai a0 . kˆtw apì thn taÔtish pou anafèrame prin. . . . . . am . i = 0. . . IdiaÐtera an a0 + a1 x + · · · + am xm = 0R . n ∈ N. SunoyÐzontac. . ìpou m ∈ N kai ai ∈ R. . 1. . O daktÔlioc sumbolÐzetai me R[x]. . am . . . to stoiqeÐo (a0 . . a1 . .).. 0R . 1. . tìte ai = 0R gia kˆje i = 0. . g. m èqoume aj = 0R .   f. . . . . . . Tèloc eÐnai profanèc ìti an a0 +a1 x+· · ·+am xm = b0 +b1 x+· · · bn xn me m ≥ n. . Epiplèon eÐnai fanerì ìti ax = xa gia kˆje a ∈ R. . Ta stoiqeÐa tou R[x] sumbolÐzontai sun jwc me f (x). . .446 Parart mata 'Ara. g(x).2). m. . . . . lioc me monadiaÐo stoiqeÐo to 1R pou perièqei ton R wc upodaktÔlio kai èqei tic ex c idiìthtec: • Upˆrqei stoiqeÐo x ∈ tètoio ¸ste ax = xa gia kˆje a ∈ R. . . . m.

S. A principal ideal domain that is not Euclidean.M. M. O. Feit and J. ATLAS of finite groups. Algebra. 6. 4. 7. Tìmoc A.O’Shea. Springer.Anaforèc kai BibliografÐa 7. D. Rˆpthc. F. J. Cox. Coxeter. 1985. G.G PapastaurÐdhc. 1985. P. H. A. Ekdìseic SofÐa. O. Talèllh. H. 2nd Edition. Coxeter. H. Math. Grosswald. Wiley Classical Library. J. 868-871. 1989. Introduction to Geometry. Artin. Goldstein. W. Thompson. Eisagwg  sth Grammik  'Algebra. New York. 1950. Curtis. 2. 13(1963) 775-1029. 1991. S. Amer. Parker. 8. 2003. Archer. Pacific J. R. 1973. Monthly 106. 11. D. D Derizi¸thc. M. Campoli. Springer. 447 . Bˆrsoc. Maliˆkac. R. Dover Publications. S. 9. Representations of Integers as Sums of Squares. Monthly. 1992. 95 (1988). Solvability of groups of odd order. R. Ideals. John Wiley. 10. E. H. Wislon. Prentice Hall. A. A. 3. Varieties and Algorithms. E. Addison-Wesley Publishing Company. November 1999. Classical Mechanics. Conway. Norton. Regular Polytopes. Clarendon Press.1 Anaforèc 1. S. London. T. Inc. Math. M. 5. A Modern Treatment of the 15 Puzzle. Little and D..

Metajetik  'Algebra kai Efarmogèc: Eisagwgikèc Shmei¸seic. C. A. Topics in Algebra. Undergraduate Commutative Algebra. M. I. F. McCoy and G. Panepist mio Ajhn¸n. Prentice Hall. Applied Combinatorics. Third Edition.. J. 18. H. Gazette (1969). K. J. Roberts. An Introduction to the Theory of Groups. Small. 1963. 24. Addison-Wesley. 1989. Mosqobˆkhc. M. Permutation in a group table. 20. Johnson. 15. Reid. 16. 1964. Springer-Verlag. Cambridge University Press 1976. Janusz. . I. 27. I. Second Edition. 21. 59-61. Cambridge University Press. Maliˆkac. 1984.Y. Chapman. Stewart. N. N. Wiley. Ryser. 19. D. 1988. 23. Reid. Presentations of Groups. Graduate Texts in Mathematics. 1975. 1993. Robinson. H. Cambridge University Press. 17. Claredon press. 1960.Y. 14.. Shmei¸seic sth SunolojewrÐa. M. Galois Theory. H. 4th Edition. M. The Theory of Groups Vols. Senior. 25. Hall and J. Math.448 Anaforèc kai BibliografÐa 12. S. 1999. 13. 1979. L. Amer. F. 22. II. Rosen. Combinatorial Mathematics. Ekdìseic Nefèlh. Monthly 89 (1982). 293. Hardy and E. Herstein. Rotman. D. 1995. Wright. K.Kurosh. Math. Elementary Number Theory and its Applications. New York. Chelsea Publicashing Company. Undergraduate Algebraic Geometry. G. Second Edition. 28. lecture Note Series 22 London Mathematical Society. An Introduction to the Theory of Numbers. 1993. Allyn & Bacon (4th edition) 1987. MAA. A simple proof of the four squares theorem. I. 1990. N. Introduction to Modern Algebra. The Groups of order 2n (n ≤ 6) The Macmillan N. 26. M.

P. Massachusetts. Finite Permutation Groups. 1984. H. Academic Press. D. Wussing. H. . H. 30. Thomas and G. 32. Group tables.7. Princeton. Cambridge. Princeton University Press. V. 1964. The Genesis of the Abstract Group Concept. Wielandt. Geometry and Symmetry. 1982. Yale. The MIT Press. Symmetry. 33. Weyl. Dover Publications. 31. New Jersey.1. A. 1980. First Princeton Paperbank printing. Wood. Shiva Publishing Limited. 1988. Anaforèc 449 29.

I. T. J. ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Panepisthmiakèc Ekdìseic Kr thc). Inc. 1990. N. W. (3rd edition) D. J . B. 1974. Holt. Brooks/Cole Publishing Company. Isaacs. Fraleigh. Herstein. Algebra Interactive. C. Cohen. Algebra Prentice Hall 1991. I. Godement. A First Course in Abstract Algebra. Machane.J. M. 1977. Ungar. M. Gallian. N. 2002. Fields and Groups. Prentice Hall. New York. Hermann. A. 1963. M. J. Herstein. Topics in Algebra. Abstract Algebra.M. Prentice Hall. Rings. . 1983. Springer. Birkoff and S. A Survey of Modern Algebra. B. Algebra 2 Vols. Cuypers. Algebra. 1999. J. Wiley. N. L. 1994. H.450 Anaforèc kai BibliografÐa 7. 2000. (2nd edition) Wiley. sunaf  jèmata kai efarmogèc proteÐnoume metaxÔ twn ˆllwn ta parakˆtw eisagwgikˆ biblÐa: Genik  'Algebra R. Macmillan (4th edition). Contemporary Abstract Algebra. Cohn. Prentice Hall. Algebra (a Graduate Course). A.T Allenby. Addison-Wesley (4th edition).2 BibliografÐa Gia mia peraitèrw melèth sthn 'Algebra.. 1977. Rotman. Artin. B. 1975. H. J. A First Course in Abstract Algebra 2nd ed. Rinehart and Winston. G. 1970. Cours d’ Algebre.Y. Modern Algebra. I. Algebra Pure and Applied. Hungerford. N. 1974. Papantonopoulou. 1989. Van der Waerden. Heath and Company 1994. J. Edward Arnold. A. R. Sterk.

J. R. Chicago. A. N. 1964. Theory of groups of finite order. 1990. Carmichael.Y. Chatters and C. D. 1994. 1974. 1998. N. Springer. Loustaunau. Reid. Macmillan. Chelsea. Schmidt. 1964. 2nd ed. G. Schenkman.R. McCoy. Undergraduate Commutative Algebra. . Fields and Rings. An Introduction to the Theory of Groups 4th ed. Cambridge 1911 (Rover reprint 1955). 1959. 1994. The Theory of Rings. Group Theory. Freeman. N. I and II. M.2. Prentice-Hall. Scott. 1973. M. 1965. 1970. S. W. M. J. Abstract Theory of Groups. An Introduction to the Theory of Groups. Oxford University Press. Springer. Dover Publications. W. An Introduction to Grobner Bases. Univ. A Course on Group Theory. Adams and P. Oliver and Boyd. O. 1960. Group Theory.7. Cambridge University Press. 1990. AMS. Group Theory. Suzuki. Rotman. R.. (2 Vols) 2nd English ed. A.Y. 2nd ed. 1937. JewrÐa Omˆdwn W. I. Cambridge University Press. Steps in Commutative Algebra. R. Hall Jr.. Macmillan. E. The Theory of Groups. J. Van Nostrand. 1966. Kurosh. 1995. Burnside. Burton. Introduction to Group Theory. J. Hajarvanis. The Theory of Groups. Ledermann. Sharp. 1982 and 1986. Kaplansky. Ginn. A First Course in Rings and Ideals. BibliografÐa 451 JewrÐa DaktulÐwn W. An Introductory Course in Commutative Algebra. Addison Wesley. Rose.

Introduction to Geometry. M. 2nd ed. J.. J.. S. Wiley 1987. Rinehart and Winston. Wiley. Number Theory: An Introduction to Algebra. F. Galois Theory. London. G. Wright. 1988. Wiley. Symmetry. New York. Bloch. N. Rees. Princeton University Press. Holt. Efarmogèc thc 'Algebrac N. Shockley. Weyl. Brooks/Cole. 1988. 2001. B. J. Richman. SummetrÐa kai Omˆdec M. W. Modern Algebra with Applications. An Introduction to the Theory of Numbers. Springer. JewrÐa Arijm¸n L. Introduction to the Theory of Numbers. Groups and Symmetry. H. Chelsea. 1989. Springer. Zassenhaus. Claredon press.Y. Dover Publications. P. 1952. Abstract Algebra with Applications. Hardy and E. . Springer. N. 1998. E. M. The Theory of Groups. 1988. 1958. 1967.Y. Elementary Number Theory and its applications.452 Anaforèc kai BibliografÐa H. Stewart. Armstrong. E. K. Coxeter.Galois Theory. Chapman and Hall. JewrÐa tou Galois J. Addison-Wesley. J. 1979. H. 1988 ('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic Ekdìseic Leader Books). E. 2nd ed. H. Rosen. J. H. A. Geometry and Symmetry. A Friendly Introduction to Number Theory. 1976. Dover Publications.. Silverman. Introduction to Number Theory. 1989. Prentice hall.. 2nd ed. Gilbert. Dickson. 2nd English ed. Notes on Geometry. 1971. 1957.('Eqei metafrasjeÐ sta Ellhnikˆ apì tic EkdìseicLeader Books) J. Yale. Rotman.

Springer. 1985. H. Lidl and G. W. R. Springer. Van der Waerden. Wiley. 1984. N. Koblitz. Springer. Pilz. .7.2. Kim and F. 1983. Istorikèc Phgèc B. Applied Abstract Algebra. Roush. L. Applied Abstract Algebra. 1994. A History of Algebra. BibliografÐa 453 K. A Course in Number Theory and Cryptography.

.

diajètoun thn eleujerÐa na antikatast soun kˆpoia antikeÐmena me ˆlla efìson oi sqèseic paramènoun ametˆblhtec. allˆ sqèseic metaxÔ antikei- mènwn.” Jules Henri Poincar´ (1854-1912) e . Epomènwc.“Oi majhmatikoÐ den meletoÔn antikeÐmena.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful