Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γ. ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ
ΑΓ. ΑΖΕΛΗ
Ν. ΑΝ∆ΡΙΩΤΗ
Θ. ∆ΕΤΟΡΑΚΗ
Κ. ΦΩΤΙΑ∆Η

«ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ»
Γ΄ ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ
ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:
Κ
ΚΑ
ΑΪΪΤ
ΤΣΣΑ
ΑΣΣ ΓΓΕ
ΕΩ
ΩΡΡΓΓΙΙΟ
ΟΣΣ

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Ι. ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ............................................ 5
Γ. Οι οικονοµικές εξελίξεις κατά τον 20ο αιώνα ..................................................................... 6
1. Το αγροτικό ζήτηµα .................................................................................................. 7
2. Τα πρώτα βήµατα του εργατικού κινήµατος .................................................................. 9
3. Οι οικονοµικές συνθήκες κατά την περίοδο 1910-1922 ................................................. 10
4. Ο Α΄ Παγκόσµιος Πόλεµος ........................................................................................ 12
5. Η Οικονοµική ζωή κατά την περίοδο 1922-1936 ........................................................... 13
6. Η ελληνική οικονοµία κατά την περίοδο του µεσοπολέµου ............................................. 14
7. Οι µεγάλες επενδύσεις.............................................................................................. 14
8. Η Τράπεζα της Ελλάδος............................................................................................. 15
9. Η κρίση του 1932..................................................................................................... 16

ΙΙ. Η ∆ΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α
(1821-1936)................................................................................................................. 17
Β. Χειραφέτηση και αναµόρφωση (1844-1880)................................................................... 18
1. Το Σύνταγµα του 1844............................................................................................. 19
2. Η παρακµή των «ξενικών» κοµµάτων κατά την περίοδο της συνταγµατικής µοναρχίας....... 21
3. Η «νέα γενιά»......................................................................................................... 22
4. Η Εθνοσυνέλευση του 1862-1864.............................................................................. 24
Γ. ∆ικοµµατισµός και εκσυγχρονισµός (1880-1909).............................................................. 25
1. Η εδραίωση του δικοµµατισµού.................................................................................. 26
2. Η οργάνωση των κοµµάτων κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα........................... 27
3. Από τη χρεοκοπία στο στρατιωτικό κίνηµα στο Γουδί (1893-1909)................................... 29
∆. Ανανέωση-∆ιχασµός (1909-1922)................................................................................... 31
1. Το κόµµα των Φιλελευθέρων...................................................................................... 32
2. Τα αντιβενιζελικά κόµµατα......................................................................................... 34
3. Τα αριστερά κόµµατα................................................................................................ 35
4. Ο εθνικός διχασµός................................................................................................... 36
α. Από την παραίτηση Βενιζέλου έως τη Συνθήκη των Σεβρών........................................ 36
β. Από τη συνθήκη των Σεβρών έως την ήττα στη Μ. Ασία.............................................. 37
5. Το Σοσιαλιστικό κόµµα.............................................................................................. 38
ΙΙΙ. ΤΟ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α (1821-1930).......................................... 39
Πρόσφυγες στην Ελλάδα κατά το 19ο αιώνα....................................................................... 40
Πρόσφυγες στην Ελλάδα κατά τον 20ο αιώνα...................................................................... 41
Α. Προσφυγικά ρεύµατα κατά την περίοδο 1914-1922.......................................................... 42
1. Ο διωγµός του 1914 (ο πρώτος διωγµός).................................................................... 43
2. Άλλα προσφυγικά ρεύµατα........................................................................................ 45
3. Η περίθαλψη (1914-1921)........................................................................................ 46
4. Η παλιννόστηση...................................................................................................... 47
Β. Μικρασιατική καταστροφή............................................................................................ 48
1. Η έξοδος................................................................................................................. 49
2. Το πρώτο διάστηµα.................................................................................................. 50
3. Η σύµβαση της Λοζάνης και η ανταλλαγή των πληθυσµών............................................. 51
Γ. Η αποκατάσταση των προσφύγων................................................................................... 52
1. Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων.................................................................... 53
2. Η αγροτική αποκατάσταση......................................................................................... 55
3. Η αστική αποκατάσταση............................................................................................ 56
∆. Η αποζηµίωση των ανταλλαξίµων και η ελληνοτουρκική προσέγγιση................................... 58
1. Η αποζηµίωση των ανταλλαξίµων............................................................................... 59
2. Η ελληνοτουρκική προσέγγιση.................................................................................. 60
Ε. Η ένταξη των προσφύγων στην Ελλάδα.......................................................................... 61
1. Η ενσωµάτωση των προσφύγων................................................................................ 62
2. οι επιπτώσεις από την άφιξη των προσφύγων.............................................................. 64

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος
ΙV. ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΑΠΟ ∆ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΨΗ ΚΑΤΑ ΤΟ 19ο ΚΑΙ
ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ. ....................................................................................... 66
Ε. Η περίοδος της αυτονοµίας και η ένωση της Κρήτης µε την Ελλάδα..................................... 67
1. Η οργάνωση της Κρητικής Πολιτείας.......................................................................... 68
2 . Η περίοδος της δηµιουργίας...................................................................................... 69
3 . Τα πρώτα νέφη....................................................................................................... 70
4 . Η επανάσταση του Θέρισου...................................................................................... 71
5 . Η αρµοστεία του Αλέξανδρου Ζαΐµη (1906-1908)........................................................ 75
6 . Η κατάλυση της Αρµοστείας στην Κρήτη. Το πρώτο ενωτικό ψήφισµα των Κρητών........... 75
7 . Τα γεγονότα των ετών 1909-1913............................................................................ 76
8 . Η µετάκληση του Βενιζέλου στην Αθήνα και οι επιπτώσεις στο Κρητικό Ζήτηµα................. 76
9 . Η οριστική λύση του Κρητικού Ζητήµατος.................................................................. 77
V. ΠΑΡΕΥΞΕΙΝΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ....................................................................................
∆. Ο Παρευξείνιος Ελληνισµός το 19ο και 20ο αιώνα ............................................................
1. Οικονοµική και πνευµατική ανάπτυξη..........................................................................
2. Αγώνες για τη δηµιουργία µιας αυτόνοµης Ποντιακής ∆ηµοκρατίας (1917-1922)...............
3. Η µεθοδευµένη εξόντωση (γενοκτονία) των Ελλήνων του Πόντου...................................

78
79
80
83
86

Π
ΠΑ
ΑΡΡΑ
ΑΡΡΤΤΗ
ΗΜ
ΜΑ
Α 11:: Χ
Χρροοννοολλόόγγιιοο Ι ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ………
Π
ΠΑ
ΑΡΡΑ
ΑΡΡΤΤΗ
ΗΜ
ΜΑ
Α 22:: Χ
Χρροοννόόλλοογγιιοο ΙΙ. Η ∆ΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ
ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α (1821-1936)…………………….
Π
ΠΑ
ΑΡΡΑ
ΑΡΡΤΤΗ
ΗΜ
ΜΑ
Α 33:: Χ
Χρροοννοολλόόγγιιοο ΙΙΙ. ΤΟ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α (1821-1930)……..
Π
ΠΑ
ΑΡΡΑ
ΑΡΡΤΤΗ
ΗΜ
ΜΑ
Α 44:: Χ
Χρροοννοολλόόγγιιοο ΙV. ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΑΠΟ ∆ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΨΗ
ΚΑΤΑ ΤΟ 19ο ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ……………
Π
Α
Ρ
Α
Ρ
Τ
Η
Μ
Α
5
:
Χ
ρ
ο
ν
ο
λ
ό
γ
ι
ο
V.
ΠΑΡΕΥΞΕΙΝΙΟΣ
ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ……………………………………….....
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 5: Χρονολόγιο
Π
ΠΑ
ΑΡΡΑ
ΑΡΡΤΤΗ
ΗΜ
ΜΑ
Α 55:: Χ
Χρροοννοολλόόγγιιοο Θ Ε Μ Α Τ Α Ν Ε Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Σ Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Α Σ … … … … … … … …
Π
ΠΑ
ΑΡΡΑ
ΑΡΡΤΤΗ
ΗΜ
ΜΑ
Α 66:: ΦΟΡΕΙΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ
ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20Ο ΑΙ………………………………………………………………….………………….

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

5

I.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
ΣΤΗΝ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

6

Γ.

Οι οικονοµικές εξελίξεις κατά τον 20ο αι.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

7

1. Το αγροτικό ζήτηµα
I.

II.

∆ΟΜΗ
Η αγροτική µεταρρύθµιση ως προϊόν της βιοµηχανικής επανάστασης
α) Ο αγροτικός χώρος πριν την βιοµηχανική επανάσταση
β) Ο αγροτικός χώρος µετά την βιοµηχανική επανάσταση
Το αγροτικό ζήτηµα στην Ελλάδα
α) µετά την επανάσταση του 1821
β) µετά το 1864 – Προβλήµατα , εντάσεις
γ) το 1907
δ) µετά τους Βαλκανικούς πολέµους (1913)
ε) µετά τον Α’ ΠΠ (1917)
στ) Καθεστώς µικροϊδιοκτησίας

I. α) Οι ραγδαίες εξελίξεις που γνώρισε ο σύγχρονος κόσµος στον οικονοµικό τοµέα
άσκησαν σοβαρές πιέσεις στον αγροτικό χώρο.

Ο τελευταίος κυ ρια ρχ ο ύ σε παραγωγικά αλλά και κοινωνικά
στην ιστορία των ανθρώπινων πολιτισµών ως τον 19ο αιώνα.

Η κυριαρχία του αγροτικού χώρου άρχισε προοδευτικά να υπ ο χ ω ρε ί
σε ορισµένες περιοχές του κόσµου, οι οποίες
Η Ευρώπη βρισκόταν ήδη ανάµεσα σε αυτές
συνοπτικά ονοµάστηκαν «δυτικός κόσµος».
ενώ,
η Ελλάδα βάδιζε µε ρυθµούς αργούς, «µεσογειακούς»,
προς την ίδια κατεύθυνση.

β)
Με την
βιοµηχανική
επανάσταση

Καθώς η κατοχή γης έπαυε άνοιξαν οι δρόµοι για την
προοδευτικά να είναι πηγή εξουσίας αγροτική µεταρρύθµιση
και κοινωνικού – ταξικού – κύρους,
http://kaitsas.blogspot.com/
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

την κατάργηση δηλαδή των µεγάλων ιδιοκτησιών
και
την κατάτµηση των αξιοποιήσιµων εδαφών
σε µικρές παραγωγικές µονάδες .
.
που ανταποκρίνονταν καλύτερα στις νέες
παραγωγικές και κοινωνικές συνθήκες.

II. α.) Στον ελληνικό → το πρόβληµα της έγγειας ιδιοκτησίας → ∆ΕΝ γνώρισε τις εντάσεις που παρατηρήθηκαν σε άλλα
ευρωπαϊκά ή βαλκανικά κράτη

χώρο 
Η προοδευτική διανοµή των εθνικών γαιών
που προέκυψαν από τον
ε π α να στ α τ ι κό α γ ώ να τ ο υ 1 8 2 1 - 1 8 2 8

δηµιούργησε πλήθος αγροτών µε µικρές ή µεσαίες ιδιοκτησίες 

τα λίγα εναποµείναντα τσιφλίκια
στην Αττική και την Εύβοια

∆ΕΝ προκαλούσαν ιδιαίτερο πρόβληµα

β) Αργότερα όµως
η δι εύ ρ υν σ η το υ
ελ λ ην ικο ύ κ ρ ά το υ ς µ ε

τα Επτάνησα (1864)
την Άρτα και (1881)
την Θεσσαλία 

Τα «τσιφλίκια» της Θεσσαλίας αγοράστηκαν
από πλούσιους Έλληνες του εξωτερικού
οι οποίοι

έφερε στο προσκήνιο το ζήτηµα της µεγάλης ιδιοκτησίας
πέρα από το γεγονός ότι διατηρούσαν το αναχρονιστικό θεσµό των
κολίγων
άσκησαν πολιτικές και κοινωνικές πιέσεις για να κερδοσκοπήσουν
από τη παραγωγή του σιταριού
Επιδίωξαν δηλαδή την επιβολή υψηλών δασµών στο
εισαγόµενο από τη Ρωσία σιτάρι, ώστε να µπορούν να
καθορίζουν όσο το δυνατόν υψηλότερες τιµές για το εγχώριο,
προκαλώντας µάλιστα µερικές φορές και τεχνητές ελλείψεις.

γ)

Οι πρακτικές αυτές δηµιούργησαν εντάσεις και οδήγησαν
οι οποίοι επέτρεπαν στην εκάστοτε ελληνική κυβέρνηση να απαλλοτριώνει µεγάλες
ιδιοκτησίες, ώστε να µπορεί να τις διανέµει σε ακτήµονες
http://kaitsas.blogspot.com/
στ η ψ ήφ ισ η ν ό µ ω ν το 1 9 0 7 ,
Η εφαρµογή τους αποδείχθηκε δύσκολη υπόθεση και οι τριβές που προκλήθηκαν
προκάλεσαν συγκρούσεις, η πιο σηµαντική από τις οποίες έγινε στο χωριό Κιλελέρ (1910)

δ) Οι εξελίξεις προχώρησαν αργά µέχρι
το τέλος
τω ν Β α λκ αν ικώ ν πο λέµ ω ν ( 1 9 1 3 )

οπότε το ζήτηµα έγινε πιο περίπλοκο, καθώς µέσα στα νέα όρια της χώρας υπήρχαν
πλέον και µουσουλµάνοι ιδιοκτήτες µεγάλων εκτάσεων.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος
ε)

8

Το αποφασιστικό βήµα προς την ολοκλήρωση της αγροτικής µεταρρύθµισης έγινε στα ταραγµένα χρόνια του
Α ΄ Π αγ κο σµ ίο υ πο λέµ ο υ
και του «εθνικού διχασµού».
Η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου αποφάσισε την ολοκλήρωση της µεταρρύθµισης
Το 1 9 1 7
αφενός η στήριξη και ο πολλαπλασιασµός των ελληνικών
ιδιοκτησιών γης στις νεοαποκτηθείσες περιοχές
και
αφετέρου η αποκατάσταση των προσφύγων και
η πρόληψη κοινωνικών εντάσεων στον αγροτικό χώρο

Ο στόχος ήταν
διπλός:

Με βάση αυτά τα νοµοθετήµατα η απαλλοτρίωση
των µεγάλων αγροτικών ιδιοκτησιών έγινε δυνατή
στα αµέσως µετά τον πόλεµο χρόνια, όταν η
ανάγκη αποκατάστασης των προσφύγων βρέθηκε
στο επίκεντρο του κρατικού ενδιαφέροντος.
http://kaitsas.blogspot.com/

Η αναδιανοµή
που έγινε έφτασε

στο 85% των καλλιεργήσιµων εκτάσεων στη Μακεδονία και
στο 68% στη Θεσσαλία
Το ποσοστό αυτό ανήλθε
στο 40% στο σύνολο της καλλιεργήσιµης γης της χώρας

στ) Μετά από λίγα χρόνια, κάτω από την πίεση του προσφυγικού προβλήµατος η αγροτική
µεταρρύθµιση ολοκληρώθηκε και οδήγησε την αγροτική οικονοµία της χώρας 
Με τη σειρά της η νέα κατάσταση
δηµιούργησε νέα προβλήµατα 
Για να αντιµετωπιστεί αυτή
η κατάσταση προωθήθηκε
η ίδρυση

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

σε καθεστώς µικροϊδιοκτησίας.

Οι µικροκαλλιεργητές δυσκολεύονταν να εµπορευµατοποιήσουν την
παραγωγή τους και έπεφταν συχνά θύµατα των εµπόρων

της Αγροτική τράπεζας

Το αγροτικό ζήτηµα απέκτησε έτσι νέο
περιεχόµενο, χωρίς να προκαλέσει τις
κρατικών οργανισµών παρέµβασης εντάσεις που γνώρισαν άλλα κράτη της
και
Ευρώπης
παραγωγικών συνεταιρισµών
(Ισπανία, Βουλγαρία, Ρουµανία κ.λ.π.)

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

9

2. Τα πρώτα βήµατα του εργατικού κινήµατος
∆ΟΜΗ
Το εργατικό κίνηµα στο τέλος του 19ου αι
Ι.
ΙΙ. Το εργατικό κίνηµα στο τέλος των Βαλκανικών πολέµων
ΙΙΙ. Το εργατικό κίνηµα την περίοδο του Α’ΠΠ

Ι. Οι διαφορές του αγροτικού προβλήµατος στην Ελλάδα, σε σχέση µε γειτονικές ή άλλες ευρωπαϊκές χώρες, οφείλονταν στις ιστορικές
ιδιοµορφίες της ελληνικής ανάπτυξης. Το ίδιο ισχύει και για το εργατικό κίνηµα.
Στο τέλος
του 19ου αιώνα

συναντάµε στην Ελλάδα
σοσιαλιστικές οµάδες και εργατικές οµαδοποιήσεις. 
Η απουσία µεγάλων σύγχρονων βιοµηχανικών µονάδων
οδήγησε σε αυτήν την καθυστέρηση από κοινού µε άλλους
παράγοντες
Η πολιτική και κοινωνική τους επιρροή
Ήταν σαφώς µικρότερη από εκείνη που
άσκησαν αντίστοιχα κινήµατα σε
βιοµηχανικές χώρες της ∆ύσης αλλά
και σε βαλκανικές (π.χ. Βουλγαρία) 

Στα µεγάλα δηµόσια έργα της περιόδου, σηµαντικό ποσοστό του
εργατικού δυναµικού προερχόταν από το εξωτερικό (στη
διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου εργάστηκαν πολλοί Ιταλοί)
ή ήταν πρόσκαιρης, βραχύχρονης απασχόλησης. 

Πιο σταθερό εργατικό δυναµικό δούλευε
στις µεταλλευτικές επιχειρήσεις, όπου και εκδηλώθηκαν
οι πρώτες καθαρά εργατικές εξεγέρσεις (Λαύριο, 1896)

3 Στον ιδεολογικό τοµέα η επικράτηση της Μεγάλης Ιδέας
εµπόδιζε την ανάπτυξη και διάδοση ιδεολογιών µε κοινωνικό
και ταξικό περιεχόµενο

ΙΙ. Η κατάσταση αυτή κράτησε ως
το τέλος των
Βαλκανικών πολέµων

η ενσωµάτωση της Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα, µιας πόλης µε σηµαντικό –για τα µέτρα της περιοχής–
βιοµηχανικό υπόβαθρο και µε κοσµοπολίτικο χαρακτήρα, αποτέλεσε σηµείο αναφοράς για το εργατικό
κίνηµα
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Η µεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της πόλης,

η Φεντερασιόν,
µε πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοιχτή σε νέες
ιδέες εβραϊκή κοινότητα της πόλης,

αποτέλεσε σηµαντικό δίαυλο για τη διάδοση
σοσιαλιστικής και εργατικής ιδεολογίας στη χώρα.

ΙΙΙ.
Στη διάρκεια του
Πρώτου
Παγκοσµίου Πολέµου

οι πιέσεις που δέχτηκε η ελληνική κοινωνία,
η εµπλοκή της σε διεθνείς υποθέσεις και

οδήγησαν το εργατικό και σοσιαλιστικό κίνηµα
σε ταχύτατη ωρίµανση

ο αντίκτυπος της ρώσικης επανάστασης

Προς το τέλος
του πολέµου

ιδρύθηκε

η Γενική Συνοµοσπονδία Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ), που συµπεριέλαβε κλαδικά και τοπικά
σωµατεία και
το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόµµα Ελλάδος (ΣΕΚΕ), που λίγο αργότερα προσχώρησε στην
Τρίτη Κοµουνιστική ∆ιεθνή και µετονοµάστηκε σε Κοµουνιστικό Κόµµα Ελλάδος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

10
3. Οι οικονοµικές συνθήκες κατά την περίοδο 1910 -1922
∆ΟΜΗ
Ο Βενιζελισµός
α. Ορισµός
β. Παράγοντες που ευνόησαν
II. Οικονοµική ανάπτυξη
α. Αποτελέσµατα µετανάστευσης
β. Κέρδη και ζηµίες για την οικονοµία από τους Βαλκανικούς πολέµουσ
I.

I. α.
Κατά την περίοδο 1910 -1922, κατά την οποία η Ελλάδα βρισκόταν σε συνεχή πολεµική ετοιµότητα, εµφανίστηκε µια
εκφράστηκε µε τον Ελευθέριο Βενιζέλο
νέα
και
πολιτική αντίληψη
που
ονοµάστηκε συνοπτικά «βενιζελισµός». Είναι δύσκολο να ορίσουµε µε λίγα λόγια τι ακριβώς ήταν αυτή η πολιτική,
όµως
στον οικονοµικό τοµέα
θεωρούσε
ως µοχλό έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισµού
φαίνεται ότι ο βενιζελισµός
το ελληνικό κράτος
να επιδιώξει την ενσωµάτωση του εκτός συνόρων ελληνισµού
Το ελληνικό κράτος
και
http://kaitsas.blogspot.com/
δηλαδή έπρεπε
να διεκδικήσει, µε ενιαία εθνική και κρατική υπόσταση,
τη θέση του στον τότε σύγχρονο κόσµο
όχι µόνο
θεσµικό εκσυγχρονισµό, που θα καθιστούσε το κράτος
αποτελεσµατικό και αξιόπιστο
αλλά και
γενικότερη προσήλωση στην ιδέα της ανάπτυξης των
παραγωγικών δυνάµεων του έθνους

Αυτό προϋπέθετε

β.
Συσπείρωσε γύρω του µια
δραστήρια αστική τάξη

που εξακολουθούσε ακόµη να πλουτίζει σε
όλη τη λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου
και
που φιλοδοξούσε να κυριαρχήσει και
πολιτικά στο χώρο όπου άπλωνε τις
οικονοµικές της δραστηριότητες 
στα λιµάνια της Νότιας Ρωσίας

Κατά την περίοδο αυτή,
υπήρχε ακόµα
ισχυρή ελληνική
οικονοµική παρουσία
Ο Βενιζέλος
δεν ήταν µόνος στη διαδικασία
διαµόρφωσης και υλοποίησης
των νέων επιλογών 

στη λεκάνη του ∆ούναβη και
το εσωτερικό της Ρουµανίας 
στο Πόντο και τα µικρασιατικά παράλια 
στη Κωνσταντινούπολη και τη Σµύρνη 
τη Θεσσαλονίκη 
την Αίγυπτο

Όλος αυτός ο πλούτος θα µπορούσε
να διασφαλιστεί ΜΟΝΟ µέσα από τη
δηµιουργία
ενός
ισ χ υ ρο ύ ε θ νικο ύ κ έν τ ρο υ,
µιας περιφερειακής δύναµης
ικανής να παρεµβαίνει και
να προστατεύει τα συµφέροντα
των πολιτών της.

Επρόκειτο για ένα αίτηµα αρκετά
κρίσιµο, σε µια εποχή κατά την οποία
πολλά εθνικιστικά κινήµατα έκαναν
αισθητή την παρουσία τους.

το Σουδάν

την Αλεξάνδρεια

Για τους λόγους αυτούς
η Μεγάλη Ιδέα και οι προϋποθέσεις της
– ο εκσυγχρονισµός του κράτους -αποτέλεσαν ισχυρά

ιδεολογικά
πολιτικά και
οικονοµικά

ερείσµατα για τη διεκδίκηση της
Μεγάλης Ελλάδας
µε πιθανότητες επιτυχίας

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Χαρακτηριστικό είναι ότι στα χρόνια αυτά της µεγάλης προσπάθειας
τα έσοδα του προϋπολογισµού ήταν 240.000.000
οι προϋπολογισµοί του κράτους Το 1911
και
ήταν συνήθως πλεονασµατικοί
τα έξοδα µόνο 181.000.000 δραχµές, παρά τις
αυξηµένες στρατιωτικές δαπάνες.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

11

II. α.
Το 1910  οι πρόοδοι της ελληνικής οικονοµίας ήταν εµφανείς
Η αγροτική κρίση αντιµετωπίστηκε µε
την υπερπόντια µετανάστευση,
η οποία κατά την εποχή αυτή
πήρε µεγάλες διαστάσεις

Η µετανάστευση
στις ΗΠΑ

όχι µόνο
εκτόνωσε τις κοινωνικές εντάσεις που δηµιούργησε
η σταφιδική κρίση
αλλά πολύ γρήγορα
ενίσχυσε την οικονοµία της υπαίθρου µέσω
των πολύ σηµαντικών εµβασµάτων των µεταναστών

β.
Οι προϋπολογισµοί του κράτους ήταν συνήθως πλεονασµατικοί
Το 1911

τα έσοδα του προϋπολογισµού ήταν 240.000.000
και
τα έξοδα µόνο 181.000.000 δραχµές, παρά τις αυξηµένες στρατιωτικές δαπάνες.

Το κόστος των Βαλκανικών πολέµων ήταν σηµαντικό, ∆ΕΝ κλόνισε όµως την εθνική οικονοµία, όπως συνέβαινε µε τις
στρατιωτικές κινητοποιήσεις του 19ου αιώνα. Επιπλέον στη περίπτωση αυτή,
πλούσιες περιοχές
(Ήπειρο,
∆υτ. και Κεντρ. Μακεδονία,
Ενσωµάτωσε Νησιά του Αιγαίου,
Κρήτη)

βγήκε κερδισµένη
από τον πόλεµο

και
εκατοµµύρια νέους κατοίκους.

β.
Το κυριότερο όµως ήταν
οι νέες οικονοµικές προοπτικές

η Ελλάδα

Το κύριο
πρόβληµα ήταν

Η παρουσία ισχυρών µειονοτικών
οµάδων στις περιοχές αυτές.

τα εδάφη της κατά 70% περίπου
(από 65.000 σε 108.800 τετρ. χλµ)
Αυξήθηκαν

και
ο πληθυσµός της κατά 80%
(από 2.700.000 σε 4.800.000 κατοίκους)

Τα νεοαποκτηθέντα εδάφη ήταν ως επί το πλείστον πεδινά και
αρδευόµενα, πράγµα που δηµιουργούσε άριστες προοπτικές για τη
γεωργική παραγωγή
Στη σχετικά οµοιογενή Ήπειρο, για παράδειγµα, δίπλα στους
166.000 Έλληνες, υπήρχαν, το 1914, 38.000 µουσουλµάνοι
(αλβανικής κυρίως καταγωγής) και µερικές χιλιάδες εβραίοι.

http://kaitsas.blogspot.com/

Οπωσδήποτε όµως, η Ελλάδα έγινε υπολογίσιµη πλέον δύναµη και η εµπιστοσύνη που ενέπνεε στις αγορές χρήµατος και
πιστώσεων αυξήθηκε σηµαντικά
Η χώρα ήταν έτοιµη να αφιερωθεί στο δύσκολο έργο της ενσωµάτωσης νέων περιοχών, όταν ξέσπασε , το καλοκαίρι του 1914,
Ο Α΄ Παγκόσµιος πόλεµος

12

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

4. Ο Α΄ Παγκόσµιος Πόλεµος
∆ΟΜΗ
I. Οι συνθήκες της συµµετοχής της Ελλάδας στον Α’ ΠΠ
II Ο Συµµαχικός δανεισµός
III Ο εσωτερικός δανεισµός

Ι. 

Η συµµετοχή της Ελλάδας
στον Α΄ ΠΠ
έγινε κάτω από δύσκολες
και περίπλοκες συνθήκες.

Η σύγκρουση του παλατιού µε τον Βενιζέλο,
ο ∆ιχασµός όπως ονοµάστηκε,

είχαν οπωσδήποτε µεγάλο
οικονοµικό και κοινωνικό κόστος 

η άσκοπη και δαπανηρή επιστράτευση του 1915, 

και
υπονόµευσαν πολλά από τα
κεκτηµένα της προηγούµενης περιόδου.

η δηµιουργία της κυβέρνησης της Εθνικής Άµυνας
στη Θεσσαλονίκη, και
η διάσπαση της χώρας σε δυο ουσιαστικά κράτη, 

ο συµµαχικός αποκλεισµός και οι συγκρούσεις
Όταν, µε την επέµβαση των Συµµάχων, 

ενοποιήθηκε το 1917 η χώρα υπό τον Βενιζέλο,

το κόστος της συµµετοχής στον πόλεµο

στάθηκε αδύνατο να αναλάβει χωρίς εξωτερική αρωγή

ΙΙ.

Η Μ. Βρετανία

Eνέκριναν κατ’ αρχήν
µεγάλα δάνεια
προς την Ελλάδα:

η Γαλλία
οι ΗΠΑ 

12.000.000 λίρες Αγγλίας, 
300.000.000 γαλικά φράγκα και 
50.000.000 δολλάρια ΗΠΑ

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Οι Σύµµαχοι προχώρησαν τότε σε ένα ιδιόµορφο

Ο δανεισµός ΌΜΩΣ
ήταν θε ω ρ ητ ι κό ς.

Τα ποσά αυτά ∆ΕΝ εκταµιεύθηκαν
ΟΥΤΕ δόθηκαν στην Ελλάδα.
κάλυµµα για την έκδοση πρόσθετου χαρτονοµίσµατος,
µε το οποίο η κυβέρνηση Βενιζέλου θα χρηµατοδοτούσε
την πολεµική της προσπάθεια

δανεισµό της χώρας
που θα είχε οδυνηρές συνέπειες στο µέλλον.
Θεωρήθηκαν

Ένα είδος αποθέµατος, δηλαδή, σε χρυσό και σε συνάλλαγµα,
που ∆ΕΝ βρισκόταν όµως υπο τον έλεγχο της χώρας.
Η Ελλάδα πάντως
χρηµατοδότησε
µε τον τρόπο αυτό

τη πολεµική συµµετοχή της στο µακεδονικό µέτωπο
την εκστρατεία στην Ουκρανία και την Κριµαία
και
την πρώτη φάση της στρατιωτικής εµπλοκής στη Μ. Ασία

Οι συνέπειες αυτής της ι διόµορφης νοµισµατικής ισορροπίας δεν άργησαν να φανούν

ΙΙΙ. Το Νοέµβριο του 1920
η φιλοσυµµαχική κυβέρνηση του Βενιζέλου έχασε τις εκλογές
και την εξουσία ανέλαβαν τα φιλοβασιλικά κόµµατα που
έσπευσαν να επαναφέρουν τον ανεπιθύµητο στους Συµµάχους
βασιλιά Κωνσταντίνο.

Οι Σύµµαχοι σε αντίποινα έσπευσαν να αποσύρουν
την κάλυψη του χαρτονοµίσµατος
και έτσι,
ένα σηµαντικό τµήµα της νοµισµατικής κυκλοφορίας
βρέθηκε χωρίς αντίκρυσµα

Επιπλέον από το 1918 και µετά, ο κρατικός ισολογισµός έκλεινε µε παθητικό,
ενώ ταυτόχρονα
η παρουσία στη Μικρά Ασία εξελίχθηκε σε σκληρό και δαπανηρό πόλεµο.
Το Μάρτιο του 1922
τα δηµοσιονοµικά δεδοµένα έφτασαν σε πλήρες αδιέξοδο,
το οποίο αντιµετωπίστηκε µε έναν απρόσµενο τρόπο.

Φυσικά
ο νοµισµατικός
αυτός ελιγµός
∆ΕΝ στάθηκε

Η επιχείρηση
στέφθηκε από επιτυχία,

Λίγους µήνες πρίν από την κατάρευση του ελληνικού µετώπου στη Μ. Ασία
η Κυβέρνηση προέβη σε ένα πρωτότυπο
Το αριστερό τµήµα
το κράτος απέκτησε
εσωτερικό αναγκαστικό δάνειο,
εξακολουθούσε να κυκλοφορεί
1.200.000.000 δρχµ.
µε διχοτόµηση του χαρτονοµίσµατος.
στο 50% της αναγραφόµενης αξίας,
και
ενώ
το
πείραµα
το δεξιό ανταλλάχθηκε
µε οµολογίες του ∆ηµοσίου
επαναλείφθηκε το 1926.

ικανός να
προλάβει τη
Μικρασιατική
Καταστροφή
και
τις βαρύτατες
συνεπειές της.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

13

5. Η οικονοµική ζωή κατά την περίοδο 1922-1936
Ι.
ΙΙ.

∆ΟΜΗ
Αλλαγή των δεδοµένων µετά την Μικρασιατική καταστροφή
Η αποτελεσµατικότητα του ελληνικού κράτους

Ι.  Η καταστροφή του 1922 µετέβαλε τα δεδοµένα της ελληνικής κοινωνίας.
Η κεντρική παράµετρος, στο τέλος των
πολύχρονων πολεµικών αναµετρήσεων ήταν

η άφιξη
και
η αποκατάσταση

του πολύ σηµαντικού
ρεύµατος προσφύγων

1.230.000 Έλληνες
χριστιανοί πρόσφυγες έφτασαν στο ελληνικό κράτος
και 
Μετά τη Μικρασιατική
45.000 Αρµένιοι
καταστροφή
υπολογίζεται ότι
Στη θέση τους
610.000 µουσουλµάνοι
που κατοικούσαν στην Ελλαδα έφυγαν για την Τουρκία. 
Έκατό χρόνια µετά την
επανάσταση του 1821,

ΙΙ.

Είναι αυτονόητο ότι το
ανθρώπινο αυτό κύµα
ανέτρεψε όλες τις
ισορροπίες και τα δεδοµένα
της ελληνικής
οικονοµίας και κοινωνίας

το ελληνικό κράτος υ ποχρεώθηκε σε µια νέ α αρχή.

πέρα από το γεγονός ότι αποτέλεσε µια πρωτοφανή ανθρώπινη τραγωδία

Η άφιξη των προσφύγων,

λειτούργησε ως κ α τ αλ ύ τ ης στ η δ υν αµ ι κ ή τη ς ε λ λ ην ικ ής κο ιν ω ν ί ας

Οι χρόνιες ανεπάρκειες της ελληνικής διοίκησης

έπρεπε, για παράδειγµα, να ξεπεραστούν ταχύτατα,

Ήδη, το 1923 και το 1924, οι θάνατοι από τις αρρώστιες-µάστιγες
της εποχής, τη φυµατίωση και την ελονοσία, πολλαπλασιάστηκαν,

κάνοντας αναγκαίες και επείγουσες
τις αποτελεσµατικές παρεµβάσεις.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

για να αποφευχθεί
µια ολική καταστροφή

Η πολιτική αστάθεια,
τα µίση του διχασµού
η ανακήρυξη της δηµοκρατίας

συσκοτίζουν το ζήτηµα της αποτελεσµατικότητας
του κράτους και της διοίκησης.

οι επεµβάσεις του στρατού και
οι απόπειρες πραξικοπηµάτων

Στη πραγµατικότητα η αντίδραση του κρατικού µηχανισµού ήταν µάλλον επαρκής σε σχέση µε το µέγεθος του προβλήµατος.
Αξιοποίησε µε τον καλύτερο τρόπο
το µόνο κεφάλαιο που ουσιαστικά διέθετε:

τις µουσουλµανικές περιουσίες που υπολογίζονταν σε πέντε ως δέκα δισεκατοµµύρια
δραχµές
Ταυτόχρονα η εξωτερική βοήθεια λειτουργούσε συµπληρωµατικά
µε τον πιο αποτελεσµατικό τρόπο.

14

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

6. Η ελληνική οικονοµία κατά την περίοδο του µεσοπολέµου
∆ΟΜΗ
Ι. Πλεονεκτήµατα της ελληνικής οικονοµίας

Ι. Η Ελλάδα του µεσοπολέµου (1919-1939), παρά το κόστος της µικρασιατικής συµφοράς, είχε αποκτήσει µια σειρά από 

Σε αντίθεση µε πολλά γειτονικά της κράτη είχε οµογενοποιηθεί εθνικά,
καθώς οι µειονότητες αντιπροσώπευαν πλέον λιγότερο του 7% του
συνολικού πληθυσµού. 

Είχε ολοκληρώσει την αγροτική µεταρρύθµιση και 

Τέλος θα µπορούσαµε να προσθέσουµε στα θετικά
τη συγκέντρωση των Ελλήνων στο πλαίσιο του εθνικού τους κράτους και
την εξάλειψη του ελληνικού κοσµοπολιτισµού
που συχνά υπήρξε αιτία για να αντιµετωπίζεται η Ελλάδα
ως δευτερεύον πεδίο ανάπτυξης οικονοµικών δραστηριοτήτων

Με λίγα λόγια είχε λύσει
πολλά από τα
προβλήµατα 
Είχε προωθήσει την αστικοποίησή της:
το 1/3 του πληθυσµού ζούσε πλέον σε µεγάλα αστικά κέντρα.
που εξακολουθούσαν για
πολύ καιρό να ταλανίζουν 
Ταυτόχρονα, κάτω από το βάρος των πιέσεων είχε βελτιώσει τις υποδοµές της τα υπόλοιπα βαλκανικά
πλεονεκτήµατα,
κράτη
που επέτρεπαν τη θετική
και
οικονοµική της πορεία 
είχε υιοθετήσει αναπτυξιακές πολιτικές

Η ανάπτυξη της Ελλάδας
ενδιέφερε πλέον όλους
τους Έλληνες.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

οι πρόσφυγες είχαν φέρει µαζί τους
Επιπλέον,
τη γνώση, τον πολιτισµό τους και µια ισχυρή
διάθεση για εργασία.

Πέρα από τις επιτυχείς ή ανεπιτυχείς προσπάθειες των
αρχών για αποκατάσταση των ξεριζωµένων, θεµέλιο της
όλης προσπάθειας ήταν η διάθεση των ανθρώπων να
εργαστούν σκληρά για να ξαναδηµιουργήσουν αυτά που
έχασαν µέσα στη καταστροφή.

7. Οι µεγάλες επενδύσεις
∆ΟΜΗ
Ι. Πλεονεκτήµατα της ελληνικής οικονοµίας

Ι. Οι ραγδαίες αλλαγές τις οποίες προκάλεσαν στη χώρα οι συνέπειες του Μικρασιατικού πολέµου, ανέδειξαν την ανάγκη για σηµαντικές
Το πολεοδοµικό συγκρότηµα της Αθήνας, για παράδειγµα, ξεπέρασε µε την έλευση των
προσφύγων, το 1.000.000 κατοίκους και, φυσικά δεν µπορούσε πλέον να υδρεύεται µε το
χρονολογούµενο από τους ρωµαϊκούς χρόνους Αδριάνειο Υδραγωγείο. 

Τη λύση του ζητήµατος ανέλαβε το 1925
η αµερικάνικη εταιρεία ΟΥΛΕΝ,

µε την κατασκευή του φράγµατος και
της τεχνητής λίµνης Μαραθώνα. 

την εγκατάσταση µονάδων παραγωγής ηλεκτρικού ρεύµατος
στη πρωτεύουσα
αλλά και
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
τη δηµιουργία σύγχρονου δικτύου αστικών συγκοινωνιών,
βασισµένου σε ηλεκτροκίνητα τραµ και λεωφορεία.

.

επενδύσεις
στις υποδοµές
της χώρας

Την ίδια περίπου εποχή
η βρετανική εταιρεία ΠΑΟΥΕΡ ανέλαβε  

στο τηλεφωνικό δίκτυο, από γερµανικές εταιρείες, 

στους δρόµους και στη διευθέτηση χειµάρων ,
οι οποίοι µέχρι τότε συχνά προκαλούσαν πληµµύρες και
καταστροφές στο λεκανοπέδιο της Αττικής. 

µε εγγειοβελτιωτικά έργα,
τα οποία είχαν ως συνέπεια την αύξηση των
καλλιεργούµενων εδαφών

Επενδύσεις έγιναν

Ανάλογες προσπάθειες έγιναν και στις
υποδοµές της υπόλοιπης χώρας ,

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

15
8. Η Τράπεζα της Ελλάδος
∆ΟΜΗ
Ι. Λόγοι ίδρυσης
ΙΙ. Η ίδρυση και οι επιπτώσεις της λειτουργίας της

Ι.

µε αφορµή το αίτηµα της Ελλάδας στη Κοινωνία των Εθνών για παροχή πρόσθετου δανείου
τη διαχείριση των χρεών,
Το 1927 τέθηκε το ζήτηµα της δηµιουργίας µιας κεντρικής κρατικής τράπεζας
που θα αναλάµβανε

ΙΙ. Το Μάιο
του 1927

την έκδοση χαρτονοµίσµατος και
την ενιαία εφαρµογή της κυβερνητικής οικονοµικής
πολιτικής

παρά τις αντιδράσεις της Εθνικής Τράπεζας και
ιδρύθηκε η Τράπεζα της Ελλάδος, 

Ένα χρόνο αργότερα
(1928)

κάτω από την πίεση των ξένων συµβούλων.

άρχισε η λειτουργία της.

στηρίζοντας την έκδοση χαρτονοµίσµατος
Πολύ γρήγορα
στα
αποθέµατά της σε χρυσό και συνάλλαγµα 
πέτυχε σταθερές ισοτιµίες της δραχµής
και
µε τα ξένα νοµίσµατα,
εξασφαλίζοντας τη µετατρεψιµότητα
του εθνικού νοµίσµατος σε χρυσό.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Η επιτυχία αυτή

Η περίοδος αυτή κράτησε µέχρι
τις αρχές του 1932,
οπότε εκδηλώθηκαν στη χώρα
οι συνέπειες της

οδήγησε τα δηµόσια οικονοµικά σε περίοδο ευφορίας

µεγάλης οικονοµικής κρίσης

βελτίωσε την πιστοληπτική ικανότητα του κράτους,

που ξεκίνησε από τη ΝέαΥόρκη

ενίσχυσε την εισροή συναλλάγµατος και τις επενδύσεις και
προκάλεσε µια ισχυρή δυναµική που επέτρεψε τις σηµαντικές
πολιτικές, θεσµικές και οικονοµικές πρωτοβουλίες της
τελευταίας κυβέρνησης του Ελευθέριου Βενιζέλου (1928-1932)

το 1929.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

16

9. Η κρίση του 1932
∆ΟΜΗ
Ι. Η ΠΟΚ πλήττει την Ελλάδα
ΙΙ Οι συνέπειες της κρίσης στην εληνική οικονοµία
α) στην ελληνική οικονοµία
β) στο εξωτερικό εµπόριο
ΙV Επιπτώσεις στο πολιτικό επίπεδο

Ι.

Η παγκόσµια οικονοµική κρίση
έφτασε στην Ελλάδα σε µια
εποχή «ευηµερίας».
Η «ευηµερία» σήµαινε ότι 

η εµπιστοσύνη των Ελλήνων σε ένα καλύτερο οικονοµικά µέλλον είχε αποκατασταθεί, 
οι σκοτεινές εποχές της δεκαετίας του 1920 έδειχναν να αποµακρύνονται, 
οι πληγές έκλειναν 
η φτώχεια περιοριζόταν και 
το ελληνικό κράτος έδειχνε να σχεδιάζει το µέλλον µε µεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

ΙΙ. α) 

Οι προσπάθειες της ελληνικής κυβέρνησης εξάντλησαν τα αποθέµατα της χώρας σε χρυσό και συνάλλαγµα.
να αποτρέψει την κρίση 

Την άνοιξη του 1932, όµως, η κυβέρνηση
∆ΕΝ µπόρεσε να αποφύγει

Έτσι
εγκαινιάστηκε

την αναστολή της µετατρεψιµότητας του εθνικού
Η Ελλάδα µπήκε µε τη σειρά της
νοµίσµατος
στο χώρο
καθώς και
της κλειστής οικονοµίας, όπου
την αναστολή εξυπηρέτησης των εξωτερικών δανείων
οι συναλλαγές καθορίζονταν

µια περίοδος ισχυρού κρατικού παρεµβατισµού στα οικονοµικά ζητήµατα,
ιδιαίτερα στις εξωτερικές συναλλαγές
και
µια πολιτική προστατευτισµού, µε σκοπό την α υτ ά ρκ ε ια της χώρας

β)

Στο εξωτερικό εµπόριο
Οι διεθνείς συναλλαγές
κυριάρχησε προοδευτικά η
∆ΕΝ γίνονταν, δηλαδή,
µέθοδος διακανονισµού «κλήρινγκ»

περισσότερο από 
γραφειοκρατικές διαδικασίες
παρά από 
ελεύθερες οικονοµικές συµφωνίες.

µε βάση το µετατρέψιµο συνάλλαγµα
ΑΛΛΑ
µε βάση διακρατικές συµφωνίες
που 
κοστολογούσαν τα προς ανταλλαγή προϊόντα
και 
φρόντιζαν να ισοσκελίσουν την αξία των
εισαγωγών µε την αντίστοιχη των εξαγωγών,
στο πλαίσιο ειδικών λογαριασµών

Για µια χώρα,
όπως η Ελλάδα, όπου
οι συναλλαγές µε το
εξωτερικό ήταν
έντονα ελλειµατικές,
η διαδικασία αυτή
πέρα από τα
αρνητικά είχε και
θετικά στοιχεία.

IV. Οι πιο σηµαντικές επιπτώσεις, όµως, αυτών των εξελίξεων βρίσκονταν στο
πολιτικό επίπεδο 

Τα ισχυρά συγκεντρωτικά κράτη που αναδείχθηκαν µέσα από αυτές τις διαδικασίες (δηλ. ΙΙ+ΙΙΙ)
προκαλούσαν την ανάδειξη και την κυριαρχία ολοκληρωτικών κινηµάτων και καθεστώτων
σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη.
Καθώς προχωρούσε η δεκαετία της κρίσης, η δεκαετία του 1930,
ολοένα και περισσότερα κράτη αποκτούσαν δικτατορικά ή φασιστκά καθεστώτα.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος 

Η Ελλάδα ∆ΕΝ ξέφυγε από τον γενικό κανόνα 
Στις 4 Αυγούστου του 1936 ο Ιωάννης Μεταξάς, µε την ανοχή του παλατιού, προχώρησε
στη κατάλυση του κοινοβουλευτικού καθεστώτος και στην επιβολή δικατατορίας.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

17

II.

Η ∆ΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ
ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ
ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α (1821 -1936)

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

18

Β.

Χειραφέτηση και αναµόρφωση (1844 – 1880)

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

19
1. Το σύνταγµα του 1844
∆ΟΜΗ ΕΝΟΤΗΤΑΣ
Συνέπειες της επανάστασης της 3ης Σεπτεµβρίου του 1843
Εθνοσυνέλευση του 1843 – 1844.
Η συµβολή των κοµµάτων στη διαµόρφωση των πολιτικών πραγµάτων
ΙΙΙ. Το Σύνταγµα του 1844
IV. Συνέπειες - Αποτίµηση
Ι.
II.

Οι πολιτικές και ιδεολογικές αντιλήψεις των κοµµάτων εκφράστηκαν µε µεγαλύτερη
σαφήνεια και
τα κόµµατα άρχιζαν να παίζουν ενεργότερο ρόλο στη πολιτική ζωή της χώρας.

Η επανάσταση
της 3ης Σεπτεµβρίου του 1843
έδρασε καταλυτικά
στη διαµόρφωση
των πολιτικών πραγµάτων.

I.

Κατά την διάρκεια των συζητήσεων για το σύνταγµα έγιναν σαφέστερες οι µεταξύ τους
διαφορές.
Πάντως και τα τρία κόµµατα τάχθηκαν ΥΠΕΡ του συντάγµατος.
Ακόµη και το ρώσικο θεώρησε την ψήφιση του συντάγµατος ως µοναδική λύση αφού
δεν ήταν δυνατό να ανατραπεί ο Όθων.

II.

Εθνοσυνέλευση
του 1843 – 1844
Η συµβολή των κοµµάτων
στη διαµόρφωση
του συντάγµατος

Αίτηµα
Το ζητούµενο λοιπόν κατά την διαδικασία
διαµόρφωσης του συντάγµατος ήταν  ο περιορισµός των εξουσιών του βασιλιά.

Οι κοµµατικές παρατάξεις συµφώνησαν στην
ανάγκη να κατοχυρωθούν συνταγµατικά
ορισµένα θεµελιώδη δικαιώµατα

Αποτέλεσµα
Στο
Σύνταγµα
III. του 1844

Οι τρεις ηγέτες τους διηύθυναν τις εργασίες της
Εθνοσυνέλευσης κατά το 1843 - 844

Συµµετείχαν
Η δυναµική παρουσία των
κοµµάτων στη πολιτική ζωή
της χώρας αποδεικνύεται
και από το γεγονός ότι

να αποφύγουν τις ακραίες θέσεις
Οι ηγέτες αυτοί
κατόρθωσαν

να επιβληθούν στις ριζοσπαστικές οµάδες
να πάρουν από κοινού αποφάσεις για τις
συνταγµατικές ρυθµίσεις.    

Όλοι οι αντιπρόσωποι
η ισότητα απέναντι στο νόµο
συνειδητοποίησαν ότι
η απαγόρευση της δουλείας
υπήρχαν
το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου
αξίες και δικαιώµατα
η ελευθερία γνώµης και τύπου
που έπρεπε να
προστατευθούν από την 
η προστασία της ιδιοκτησίας
αυθαιρεσία της κρατικής εξουσίας 
η δωρεάν εκπαίδευση.

το δικαίωµα του
Μία α δ υνα µ ία ήταν ότι
∆ΕΝ 
συνέ ρχ ε σ θα ι και
κατοχυρώθηκε συνταγµατικά
συν ε τ α ι ρίζ ε σθα ι

πράγµα που µπορούσε να φέρει
εµπόδια στη συγκρότηση κοµµατικών
µηχανισµών.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Η συµµετοχή του βασιλιά στην

Καθορίστηκαν και οι βασιλικές εξουσίες.
Μεταξύ των σπουδαιότερων ήταν: 

άσκηση της νοµοθετικής εξουσίας 

Η αρχηγία του κράτους και
του στρατού 

Κατοχυρωνόταν µε ελάχιστους περιορισµούς το
δικαίωµα της καθολικής ψηφοφορίας για τους άνδρες
Οριζόταν η εκλογική διαδικασία,

Με
άλλες διατάξεις 

σύµφωνα µε την οποία

ρύθµιση που αποτελούσε 

παγκόσµια πρωτοπορία.

οι εκλογείς µπορούσαν να δώσουν θετική ψήφο σε 

όσους υποψήφιους ήθελαν συµπληρώνοντας
ψηφοδέλτια ακόµη και διαφορετικών συνδυασµών.

Βουλής
Προβλεπόταν 
η ύπαρξη

καµία πράξη του
ΌΜΩΣ∆ΕΝ είχε ισχύ χωρίς
την προσυπογραφή
του αρµόδιου υπουργού.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

και

Γερουσίας

οι Γερουσιαστές θα διορίζονταν από τον βασιλιά και θα 

διατηρούσαν το αξίωµά τους ισόβια.

Συνταγµατική πρόβλεψη για τα κόµµατα ∆ΕΝ υπήρξε.
Ο κανονισµός της Βουλής προέβλεπε ότι η σύνθεση
των κοινοβουλευτικών επιτροπών θα γινόταν µε κλήρωση

Αυτό αναγκαστικά οδηγούσε
τις παρατάξεις

σε διαβουλεύσεις
και ορισµένες φορές
σε συναίνεση.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

20 

Συνταγµατική πρόβλεψη για τα κόµµατα ∆ΕΝ υπήρξε.
Ο κανονισµός της Βουλής προέβλεπε ότι η σύνθεση
των κοινοβουλευτικών επιτροπών θα γινόταν µε κλήρωση

Αυτό αναγκαστικά
οδηγούσε
τις παρατάξεις

σε διαβουλεύσεις
και ορισµένες φορές
σε συναίνεση

ανοίχτηκε ευρύ πεδίο για τη συµµετοχή πολιτών και
κοµµάτων στο δηµόσιο βίο
και
διευκολύνθηκε η διεκδίκηση συµφερόντων

Το δικαίωµα της καθολικής ψηφοφορίας δηµιούργησε 
νέους
όρους για την πολιτική και κοµµατική δράση
καθώς

IV. Συνέπειες
Αποτίµηση

να ήταν προϊόν µιας µικρής πολιτικής ηγετικής οµάδας 
Ίσως

οι φιλελεύθερες πολιτικές διαδικασίες
και
η λειτουργία των κοµµάτων

να µην ανταποκρίνονταν στις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας
και
να αναπτύχθηκαν κατά µίµηση δυτικών προτύπων τα οποία
στην εφαρµογή τους παραµορφώθηκαν λόγω του µικρού
βαθµού ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας

ανεξάρτητα από τις επιδράσεις δυτικών προτύπων 
Όµως 

στις ιδιαίτερες ανάγκες

Ο κοινοβουλευτισµός στην Ελλάδα ρίζωσε και
ακολούθησε τους δικούς του δρόµους για να ανταποκριθεί

τα προβλήµατα και

της ελληνικής
κοινωνίας

τα αιτήµατα
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος 

Εξάλλου

για την πολιτική ενεργοποίηση µεγάλων τµηµάτων του πληθυσµού
και
για τη σταδιακή συγκρότηση ενός κράτους δικαίου

∆ΕΝ θα αρκούσε µια
διαδικασία µίµησης.

Τα κόµµατα αποτελούσαν αναγκαιότητα της εποχής και ανταποκρίνονταν στις ανάγκες των ανθρώπων
που τα συγκρότησαν. 
Πάντως τα κόµµατα αυτής της περιόδου δεν µπορούν να χαρακτηριστούν µε σηµερινούς όρους
(αριστερά - δεξιά, προοδευτικά – συντηρητικά). 

Μία α δ υνα µ ία ήταν ότι
∆ΕΝ
κατοχυρώθηκε συνταγµατικά

το δικαίωµα του 

συνέ ρχ ε σ θα ι και
συν ε τ α ι ρίζ ε σθα ι

πράγµα που µπορούσε να φέρει
εµπόδια στη συγκρότηση κοµµατικών µηχανισµών

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

21
2. Η παρακµή των ξενικών κοµµάτων κατά την περίοδο της συνταγµατικής µοναρχίας.
I.
II.
III.
IV.
V.

Τα πολιτικά

Ι. κόµµατα

∆ΟΜΗ
Τα πολιτικά κόµµατα σε παρακµή
Απουσία λόγου ύπαρξης του Ρωσικού κόµµατος
Λόγοι παρακµής του Γαλλικού κόµµατος
Η συµβολή του Όθωνα στη παρακµή των κοµµάτων
Η συµβολή του Κριµαϊκού πολέµου στη παρακµή των κοµµάτων.

µολονότι µπορούσαν να 
αναπτυχθούν περαιτέρω µέσα
στο νέο συνταγµατικό καθεστώς

έδειξαν συµπτώµατα στασιµότητας
και
∆ΕΝ ανταποκρίθηκαν στις νέες ανάγκες

ΙΙ.  Στην περίοδο µεταξύ των δύο συνταγµάτων (1844-1864)
όλα τα αιτήµατα του Ρωσικού κόµµατος

κάτι που οδήγησε σε
παρακµή. 

τα οποία είχαν σχέση µε την Ορθόδοξη Εκκλησία 

καθώς όµως τα µεγάλα εκκλησιαστικά ζητήµατα είχαν λυθεί 
Οι ναπαίοι προέβαλλαν σε κάθε περίπτωση
τον κίνδυνο για την Ορθοδοξία,

και
όλοι οι πολιτικοί πρέσβευαν το ορθόδοξο δόγµα

Ο Κωλέττης ως
αρχηγός του
γαλλικού κόµµατος

δεν δίσταζε να χρησιµοποιεί βία και νοθεία για να
τροµοκρατεί τους εκλογείς, ώστε να ψηφίζουν υπέρ του
κόµµατος.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

κατείχε 5 από τα 7
υπουργεία της κυβέρνησής του
Το 1846/1847

∆ΕΝ παρουσιαζόταν όµως
σχεδόν καθόλου στο κοινοβούλιο 
και
καθιστούσε αδύνατο τον έλεγχο
της εκτελεστικής εξουσίας.

Η τακτική του βασιλιά Όθωνα 

να προσπαθεί να ενισχύσει τους κυβερνητικούς υποψηφίους στις εκλογές

V.
το
Κατά την περίοδο
του
Κριµαϊκού πολέµου

το ρωσικό κόµµα
∆ΕΝ είχε λόγο
ύπαρξης, εφόσον
δεν είχε θέσεις
για πιο
επίκαιρα θέµατα.

επεδίωκε µία κυβερνητική πολιτική 
που θα ενίσχυε το ρόλο του βασιλιά, 
υπονοµεύοντας έτσι τον κοινοβουλευτισµό.

ΙΙΙ.

ΙV.

ουσιαστικά
ικανοποιήθηκαν.

Επέβαλε έτσι ένα
είδος 

κοινοβουλευτικής
δικτατορίας

Μετά το θάνατο του
Κωλέττη, το 1847,
το γαλλικό κόµµα
πέρασε σε φάση
παρακµής, καθώς
επικρατούσε διαµάχη
για τη διαδοχή.

οδήγησε τα κόµµατα της αντιπολίτευσης σε διαρκή
σύγκρουση µε την αυλή, σε µια περίοδο που οι διαφωνίες
τους είχαν απαλυνθεί.

µετά τη βίαιη συµπεριφορά
της Αγγλίας και της Γαλλίας απέναντι στην
Ελλάδα µε το ναυτικό αποκλεισµό της χώρας.

αγγλικό κόµµα
και
το γαλλικό κόµµα

έχασαν την εµπιστοσύνη
των οπαδών τους

το ρωσικό κόµµα

είχε κάποια προσωρινά κέρδη από αυτό.
Η ήττα όµως της Ρωσίας στον Κριµαϊκό πόλεµο συνέβαλε στην αποδυνάµωση
του κόµµατος, το οποίο σταδιακά εξαφανίστηκε από την πολιτική σκηνή.

Είχε προηγηθεί και η υπόθεση Πατσίφικο, η
οποία είχε δυσχεράνει τις σχέσεις των χωρών. 

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

22
3. Η «νέα γενιά»
∆ΟΜΗ ΕΝΟΤΗΤΑΣ
I. Η παρακµή των ξενικών κοµµάτων
II. Τ α χαρακτηριστικά της νέας γενιάς
α) Τα βιώµατα της νέας γενιάς
β) Η ρήξη της νέας γενιάς µε την παλιά
III. Η επανάσταση του 1862

I. 

Η παρακµή των ξενικών κοµµάτων 

συµπίπτει

µε την ανάδειξη µιας νέας γενιάς ανθρώπων 

µε εντελώς διαφορετική νοοτροπία και καταβολές. 

Οι ηγετικές προσωπικότητες των ξενικών κοµµάτων
Για την αµέσως επόµενη γενιά
η επανάσταση άνηκε στην ιστορία.

είχαν βιώσει την επανάσταση
και
η νοοτροπία τους, τα ιδανικά τους, οι απόψεις τους
είχαν διαµορφωθεί στην προεπαναστατική περίοδο. 

των συχνών πολιτικών µεταβολών και 
της οικονοµικής και τεχνικής ανάπτυξης

ΙΙ. α) Η νέα γενιά
λόγω

βίωνε ραγδαίες αλλαγές.

που ακολουθούσαν πρωτόγνωρους ρυθµούς
Οι άνθρωποι σταµάτησαν να ζουν
όπως οι πρόγονοί τους 

Η οικονοµική και κοινωνική µεταβολή

την εκ θεµελίων µεταβολή της
αντίληψης για τη ζωή.

είχαν ως συνέπεια

Αυξήθηκε ο αστικός πληθυσµός,
ο οποίος βρισκόταν πιο κοντά 
στα κέντρα λήψης αποφάσεων και
είχε µεγαλύτερη δυνατότητα 
ενηµέρωσης για τις εξελίξεις
Εντυπωσιακή ήταν επίσης και
η µείωση των αναλφαβήτων
στον αντρικό πληθυσµό

Οι απαιτήσεις των ανθρώπων αυξήθηκαν. 

Η σχετικά γρήγορη
διάδοση της παιδείας

αύξησε τις
κοινωνικές εντάσεις.

Ακόµη και οι ηµιµαθείς άρχισαν να επικρίνουν τη 
δυσλειτουργία του κράτους και 
την καθυστέρηση σε σχέση µε τις χώρες της δύσης,
ενώ
εντάθηκε η επιθυµία για συµµετοχή στα πολιτικά
πράγµατα

β)
αποστασιοποιήθηκε
Η νέα γενιά

δεν είχε τις εµπειρίες
της προηγούµενης

( Τουρκοκρατία,
Επανάσταση,
Αντιβασιλεία,

και

βοήθεια δυνάµεων
σε κρίσιµες στιγµές)

III.
Περί τα
τέλη της
δεκαετίας
του 1850

έγινε φανερή µια συνολική δυσαρέσκεια
µεγάλων τµηµάτων του πληθυσµού λόγω
και
συγκροτήθηκαν αντιπολιτευτικοί όµιλοι
µε εκσυγχρονιστικά κατά κύριο λόγω
αιτήµατα:

από τις αντιπαραθέσεις που
κυριαρχούσαν στη προηγούµενη γενιά
και
από τα κόµµατα που τις εξέφραζαν.

Ασκούσε έντονη κριτική στους παλαιότερους
και
φρονούσε ότι το συνταγµατικό πολίτευµα ∆ΕΝ µπορούσε
να αναπτυχθεί καθώς το εµπόδιζαν η Αυλή και ο ίδιος ο βασιλιάς,
τον οποίον θεωρούσαν πολιτικά ατάλαντο

της οικονοµικής δυσπραγίας
και
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
της δυσλειτουργίας του πολιτικού συστήµατος 

ελεύθερες εκλογές 
φορολογική µεταρρύθµιση
µε στόχο την ελάφρυνση των αγροτών 
κρατικές επενδύσεις
σε έργα υποδοµής 
ίδρυση αγροτικών τραπεζών 
απλούστερη διοίκηση

Τα αιτήµατα αυτά εξέφρασε
σε µεγάλο βαθµό
µε την πολιτική του δράση
ο
Αλέξανδρος Κουµουνδούρος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

23
Με Αίτηµα
αίτηµα

την αποµάκρυνση του βασιλιά 

αξιωµατικοί 
άνεργοι απόφοιτοι Πανεπιστηµίου
η δυσαρέσκεια
Το
κατέληξε σε
Φεβρουάριο

του 1862
ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Στην επανάσταση
συµµετείχαν
Συµµετείχαν
κατά κύριο λόγω 

που δεν ήθελαν να εργασθούν στους κλάδους
της αγροτικής και βιοτεχνικής παραγωγής
και 
αισθάνονταν κοινωνικά αδικηµένοι 

συµµετείχαν ακόµη και πολλά
άτοµα ανωτέρων κοινωνικών στρωµάτων 
τα οποία ζητούσαν ευκαιρίες για ενεργότερη
συµµετοχή στα πολιτικά πράγµατα.
http://kaitsas.blogspot.com/

Αποτέλεσµα
αποτέλεσµα

Στις 12 Οκτωβρίου 1862 αναγκάστηκε
ο Όθων
να ΕΓΚΑΤΑΛΕΊΨΕΙ τη χώρα

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

24
4. Η Εθνοσυνέλευση του 1862 – 1864
∆ΟΜΗ ΕΝΌΤΗΤΑΣ
I. Οι εκλογές αντιπροσώπων του 1862 για Εθνοσυνέλευση
II. Η Εθνοσυνέλευση του 1862
III. Το σύνταγµα του 1864
α) βασικές αρχές του συντάγµατος
β) η αρχή της δεδηλωµένης

Ι.

Οι επαναστάτες προκήρυξαν
εκλογές αντιπροσώπων για Εθνοσυνέλευση,
Η πλειονότητα των αντιπροσώπων
η οποία θα ψήφιζε νέο σύνταγµα.
που εκλέχτηκαν προέρχονταν
Οι εκλογές έγιναν
τον Νοέµβριο του 1862

Συµµετείχαν

ΙΙ.

Συγκροτήθηκαν
οι πυρήνες των
δύο µεγάλων
παρατάξεων 

Μέσα στην
Εθνοσυνέλευση

του 1862

των πεδινών
και
των ορεινών
όπως
ονοµάστηκαν

από τοπικά ψηφοδέλτια Αυτό είναι µια ακόµη
απόδειξη ότι τα ξενικά
ΧΩΡΙΣ κοµµατικές
κόµµατα είχαν χρεοκοπήσει.
παρεµβάσεις

υπονόµευε τους κοινοβουλευτικούς θεσµούς

Οι πεδινοί
είχαν ως
ηγέτη τον
∆ηµήτριο
Βούλγαρη
ο οποίος

Με παρεµβάσεις στο στρατό επιχείρησε
Εµπόδιο στις επιδιώξεις
τη δηµιουργία σώµατος «πραιτωριανών» του στάθηκαν πολιτικές
για να εξασφαλίσει την παραµονή του
οµάδες και θεσµοί
στην εξουσία.
Ο λαός
σε εκείνους που είχαν και φοβούνταν µη χάσουν
διοριστεί παράνοµα στο τη θέση τους
συµµετείχε
Έβρισκε
στρατό ή στο δηµόσιο
σε περίπτωση επικράτησης
οπαδούς
κοινοβουλευτικής νοµιµότητας ενεργά στη
ανάµεσα
σε ανέργους πτυχιούχους
συγκρότηση
στους µικροκαλλιεργητές
αυτών

Οι ορεινοί
απαρτίστηκαν
από διάφορες οµάδες
(υπό τον
Γρίβα και τον Κανάρη)

µε κοινό στόχο την αντίσταση στην πολιτική των πεδινών

των δύο

µικροκαλλιεργητών
κτηνοτρόφων

παρατάξεων.

βρήκαν
υποστηρικτές
µεταξύ των

εµπόρων και
πλοιοκτητών.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Το Εθνικόν Κοµιτάτον,
υπό τον
Επαµεινώνδα ∆εληγιώργη
που υποστήριζε

την ανάπτυξη του κοινοβουλευτισµού και
τον εκσυγχρονισµό της χώρας
οικονοµική ανάπτυξη και
µεταρρυθµίσεις στη διοίκηση και το στρατό
πολιτισµική εξάπλωση στην Οθωµανική Αυτοκρατορία

Μικρότερη
απήχηση είχαν
άλλοι πολιτικοί
σχηµατισµοί

πολιτικών
ετερόκλητη παράταξη εξεχόντων
Οι Εκλεκτικοί,

λογίων και
αξιωµατικών

µε µετριοπαθείς θέσεις
η οποία προσπαθούσε να µεσολαβεί µεταξύ των άλλων παρατάξεων
και να υποστηρίζει σταθερές κυβερνήσεις.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

25
III

α)

Αποτέλεσµατα

.

Ως πολίτευµα ορίστηκε η βασιλευοµένη δηµοκρατία → αντί της µέχρι τότε
συν τ α γµ α τ ικ ής µ ο ν α ρχ ία ς 
η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας 

η άµεση,

Μέσα σε συνθήκες 
κυβερνητικής αστάθειας και 
εµφύλιου πολέµου,
η Εθνοσυνέλευση χρειάστηκε
δυο ολόκληρα χρόνια
για να φτάσει στη ψήφιση
Συντάγµατος

µυστική και
καθολική για τον
ανδρικό πληθυσµό

κατοχυρώθηκαν
µεταξύ άλλων

ψήφος µε σφαιρίδια 

η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης 
η ελευθερία
του συνέρχεσθαι
και συνεταιρίζεσθαι 

η οποία άνοιγε το δρόµο για την ελεύθερη
συγκρότηση κοµµάτων. 
Τα κόµµατα θεωρήθηκαν απαραίτητα
για την έκφραση της βούλησης της κοινής γνώµης,
µε το επιχείρηµα ότι η εναλλακτική λύση είναι
οι συνωµοτικοί κύκλοι ή οι βιαιοπραγίες.

Παρά την έντονη
αντίδραση του
βασιλιά Γεωργίου Α΄ την αρχή να προέρχεται η κυβέρνηση από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία
η Εθνοσυνέλευση Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
επέβαλε
Αυτό που
∆ΕΝ
ο βασιλιάς όφειλε να δώσει
ορίστηκε µε σαφήνεια,
την εντολή σχηµατισµού κυβέρνησης
σε βουλευτή του κόµµατος που είχε την
διότι θεωρήθηκε
αυτονόητο ήταν ότι
εµπιστοσύνη της πλειοψηφία της Βουλής 

β) 
Ο Γεώργιος εκµεταλλεύτηκε αυτή την ασάφεια για να διορίζει κυβερνήσεις της αρεσκείας του
, 

Η ιδέα άνηκε στον νέο τότε πολιτικό Χαρίλαο Τρικούπη, ο οποίος υποστήριξε δηµόσια ότι  

µόνη λύση στο πρόβληµα της πολιτικής αστάθειας ήταν
η συγκρότηση δύο µεγάλων κοµµάτων εξουσίας, σύµφωνα µε το πρότυπο της Αγγλίας.

µέχρι την ψήφιση

της αρχής της δεδηλωµένης
το 1875  

Για να καταστεί αυτό δυνατό
έπρεπε ο βασιλιάς να αναθέτει την
εντολή σχηµατισµού κυβέρνησης
ΜΟΝΟ σε πολιτικό ο οποίος σαφώς
είχε την «δεδηλωµένη» εµπιστοσύνη
της πλειοψηφίας των βουλευτών

θα στερούσε από τα κόµµατα µειοψηφίας
τη δυνατότητα να σχηµατίζουν κυβέρνηση
Αυτό

θα τα ωθούσε σε συνένωση µε τα µεγάλα
και

θα είχε ως αποτέλεσµα
σταθερότερες κυβερνήσεις πλειοψηφίας

http://kaitsas.blogspot.com/ 

Ο βασιλιάς υπό την πίεση

της αντιπολίτευσης
και
υιοθέτησε τελικά την
του επαναστατικού αναβρασµού άποψη του Τρικούπη,
του λαού

η οποία αποτελεί
τοµή στην πολιτική ιστορία της χώρας
καθώς οδήγησε 

σε µεταβολή του πολιτικού τοπίου

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

25

Γ.

∆ικοµµατισµός και εκσυγχρονισµός (1880 – 1909)

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

26
1. Η εδραίωση του δικοµµατισµού
∆ΟΜΗ ΕΝΟΤΗΤΑΣ
Ι. Απόδειξη για την θεµελίωση του δικοµµατισµού.
ΙΙ. Το πρόγραµµα του τρικουπικού κόµµατος.
α. Περιεχόµενο (προβλέψεις)
β. Μέτρα που ήταν συνέπεια της εφαρµογής του προγράµµατος.
γ. Αποτελέσµατα
δ. Αιτήµατα που εξέφραζε το τρικουπικό κόµµα
III. Το πρόγραµµα του δηλιγιαννικού κόµµατος. ∆ιαφορές από το πρόγραµµα του Τρικούπη

I. Το διάστηµα µεταξύ του
1875 και του 1880 αποτελεί
µεταβατική περίοδο.

1875
Στις εκλογές του

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1884,

κανένα κόµµα δεν κέρδισε την κοινοβουλευτική
πλειοψηφία.

και του

1879

τα δυο
µεγάλα
κόµµατα

του Τρικούπη
και

έλεγχαν το 92% των εδρών στο
Κοινοβούλιο.

του ∆ηλιγιάννη

ΙΙ.

Το κοινοβουλευτικό σύστηµα
και ο δικοµµατισµός
θεµελιώθηκαν. 

συγκρότηση κράτους δικαίου
εξορθολογισµός της διοίκησης, κυρίως µε τον καθορισµό των

α.

Το τρικουπικό κόµµα ήδη από το
1875 παρουσίασε ένα συστηµατικό
πρόγραµµα εκσυγχρονισµού
της χώρας, αρκετά κοντά στις
αντιλήψεις του Κουµουνδούρου 

προσόντων των δηµοσίων υπαλλήλων, ώστε να περιοριστεί η
το οποίο
προέβλεπε

ευνοιοκρατία 

ανάπτυξη της οικονοµίας 
ενίσχυση της γεωργίας 
βελτίωση της άµυνας
βελτίωση της υποδοµής, κατά κύριο λόγο του συγκοινωνιακού 

δικτύου της χώρας

Για την υλοποίηση αυτού του

οργανωτικές µεταβολές και
βελτίωση των οικονοµικών του κράτους µε

β. προγράµµατος έγιναν οι εξής προσπάθειες:

γ.

Οι τρικουπικοί ακολούθησαν
µε συνέπεια αυτό το
πρόγραµµα, το οποίο όµως
είχε ως αποτέλεσµα:

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

την αύξηση των φόρων
και
την σύναψη δανείων

παροχή κινήτρων στην ιδιωτική
πρωτοβουλία για επενδύσεις 

την εξάντληση των φορολογουµένων και 
την υπερβολική επιβάρυνση του προϋπολογισµού 
Το 1893 το κράτος κήρυξε πτώχευση 

Μέχρι τη δεκαετία του 1870 το κράτος αποτελούσε τον κύριο εργοδότη που εξασφάλιζε θέσεις εργασίας στο δηµόσιο και
δυνατότητα κοινωνικής ανέλιξης, εφόσον στους ανώτατους λειτουργούς του εξασφάλιζε εισόδηµα που σχεδόν ξεπερνούσε το
εισόδηµα όλων των άλλων µελών της κοινωνίας. Μεγάλος αριθµός ανθρώπων απευθυνόταν στο κράτος για την κατοχή µιας
θέσης στο δηµόσιο
http://kaitsas.blogspot.com/

δ. 

Με τις νέες συνθήκες που
προέκυψαν από τον
εκχρηµατισµό της οικονοµίας
δηµιουργήθηκαν

∆ΕΝ ζητούσαν διορισµό
κοινωνικά στρώµατα
τα οποία

αλλά
ζητούσαν τη λήψη µέτρων που
θα ευνοούσαν την προώθηση
των συµφερόντων τους

Φορέας των αιτηµάτων
αυτών ήταν ο Χαρίλαος
Τρικούπης.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

27

III. Οι αντίθετοι µε την πολιτική του Τρικούπη βουλευτές συσπειρώθηκαν γύρω από τον Θ. ∆ηλιγιάννη, ο οποίος σε µεγάλο βαθµό
εξέφραζε πολιτικές απόψεις αντίθετες από εκείνες του Χ. Τρικούπη.

ο ∆ηλιγιάννης

ο Τρικούπης 

∆ΕΝ αποδεχόταν τον χωρισµό των εξουσιών 

 Στόχευε στη συγκέντρωση των εξουσιών και τον έλεγχό τους από

Αποδεχόταν τον χωρισµό των εξουσιών

το κόµµα

Προέβαλλε το αίτηµα της 

κοινωνικής δικαιοσύνης µε:

την µείωση των φόρων
και
την παροχή ευκαιριών στους
προστατευόµενούς του για
κατάληψη δηµοσίων θέσεων

Θεωρούσε το κράτος ως µοχλό της οικονοµικής
ανάπτυξης και επεδίωκε τον εκσυγχρονισµό µε κάθε
κόστος

Στα εδάφη της Θεσσαλίας,
στα οποία κυριαρχούσε η µεγάλη ιδιοκτησία 
Προσπάθησαν χωρίς τελικά να το κατορθώσου να χορηγήσουν γη
στους αγρότες και έλαβαν κάποια µέτρα για βελτίωση της θέσης Υποστήριζαν τους µεγαλογαιοκτήµονες
τους 

Επέκρινε το κοινωνικό κόστος του εκσυγχρονισµού και υποστήριζε Εκσυγχρονισµός µε κάθε κόστος
ένα κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης 

Απεχθανόταν

το τυχοδιωκτικό χρηµατιστικό κεφάλαιο και Προσπαθούσε
υποστήριζε µια αργή οικονοµική ανάπτυξη που θα βασιζόταν σε κεφάλαιο
παραδοσιακές παραγωγικές δραστηριότητες

να

προσελκύσει

το

χρηµατιστικό

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

27

2. Η οργάνωση των κοµµάτων κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα
∆ΟΜΗ ΕΝΟΤΗΤΑΣ
I.
II.

III.
IV.
V.
VI.
VII.

Αρτιότερη συγκρότηση
Κοµµατική βάση
α) Κινητοποίηση οπαδών
β) Επιλογή κόµµατος
γ) Επιλογή υποψήφιων βουλευτών
Ενίσχυση του ρόλου – κύρους των κοµµάτων
Κοινωνική προέλευση βουλευτών – κοµµατικών µελών
Θέση βουλευτών –κοµµατική ηγεσία
Επηρεασµός της ψήφου των εκλογέων
Μη ταξικά κόµµατα

I. Στη δεκαετία του 1880 τα κόµµατα ήταν αρκετά πιο συγκροτηµένα από ό,τι στο παρελθόν.
∆εν είναι βέβαιο ότι µετά τον θάνατο του ηγέτη
τους τα κόµµατα αναγκαστικά διαλύονταν.

Στοιχεία που επέτρεπαν σε ένα
κόµµα να επιβιώσει, ακόµη και µετά
τον θάνατο του ηγέτη του ήταν

η θέση που είχε στην πολιτική
ζωή της χώρας
και
η τακτική που ακολουθούσε

II. Η βάση των κοµµάτων εξακολουθούσε να ΜΗΝ έχει τυπική οργάνωση. 

α) Σηµαντικό ρόλο στην κινητοποίηση των
οπαδών των κοµµάτων έπαιζαν

η οικογενειοκρατία 

οι πελατειακές σχέσεις και 
η εξαγορά ψήφων

Παρ’όλα αυτά
όσον αφορά τουλάχιστον
τα δύο µεγάλα κόµµατα 

στη κρίση τους για την πολιτική των κοµµάτων 
στις επιδράσεις που αυτά ασκούσαν κατά περιοχές 
στα συµφέροντα κάθε κοινωνικής οµάδας

β)
Η επιλογή των εκλογέων βασιζόταν κατά
κύριο λόγο

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

γ)

Για την επιλογή των υποψήφιων βουλευτών,
δηλαδή για την τοποθέτηση συγκεκριµένων
υποψηφίων στο «ψηφοδέλτιο» έπαιζε ρόλο 

το αν είχαν δικό τους
τοπικό κύκλο
οπαδών 

ο οποίος
επηρεαζόταν
βεβαίως από

πελατειακές σχέσεις
και
εξυπηρετήσεις

III.
∆ΕΝ επέβαλλε να ψηφίζει κανείς ένα µόνο κόµµα
Το εκλογικό
σύστηµα
ΑΛΛΑ

έδινε την δυνατότητα
να ψηφίζονται όλοι οι
υποψήφιοι

Θετικά
ή
Αρνητικά
µπορούσε να ψηφίσει θετικά κάποιον υποψήφιο στον
οποίον είχε υποχρέωση
παράλληλα όµως

Επίσης ένας εκλογέας

µπορούσε να δώσει θετική ψήφο και σε κάποιον άλλον τον
οποίον θεωρούσε ικανό
και
ιδιαίτερα
µετά το
1882

Μολοταύτα

όλο και συχνότερα
παρουσιάζεται
το φαινόµενο

οι εκλογείς να ψηφίζουν µε κοµµατικά κριτήρια
και να περιορίζεται η συνήθεια να ψηφίζονται
θετικά και πολιτικοί άλλων κοµµάτων

http://kaitsas.blogspot.com/

Οι εκλογείς συνήθιζαν να ψηφίζουν πολιτικούς µε επιρροή µόνο εφόσον
είχαν δηλώσει µε σαφήνεια την κοµµατική τους τοποθέτηση
Κατά την
δεκαετία
του 1890

Το 1879 υπήρχαν
στις εκλογές
Ακόµη και η εκλογή
24 τοπικά
ανεξάρτητων τοπικών π.χ.
ψηφοδέλτια
προσωπικοτήτων
άρχισε να περιορίζεται

Έτσι παρουσιάζεται το
φαινόµενο να
περιλαµβάνονται σε
κοµµατικά ψηφοδέλτια και
α νε ξ ά ρτ ητ ο ι υπ ο ψ ή φιο ι
γ ια να έχουν πιθανότητες
Το 1885 ΜΟΝΟ 4 επιτυχίας στις εκλογές

∆ηλαδή ο ρόλος
των κοµµάτων
ενισχύθηκε,
απέκτησαν κύρος
στη δηµόσια ζωή

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

28

IV. 

προέρχονταν
σχεδόν
αποκλειστικά από

Οι υποφήφιοι
βουλευτές

τα µεσαία
και
ανώτερα

στρώµατα,
όπως και κατά την προηγούµενη περίοδο

Πολλοί ήταν δικηγόροι και δηµόσιοι υπάλληλοι 

Τα κοµµατικά µέλη
σε αντίθεση µε τους
υποψήφιους βουλευτές

V.

→ προέρχονταν → ΚΑΙ από τα κατώτερα στρώµατα

Η οργάνωση των κοµµάτων ήταν εµφανής µόνο στο επίπεδο της ηγεσίας
µετά τον αρχηγό Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
Τη σηµαντικότερη θέση
την είχε
η κοινοβουλευτική Οι βουλευτές είχαν σηµαντική
οµάδα.
θέση, διότι λόγω της µεγάλης
πλειοψηφίας που χρειαζόταν η
Βουλή για να έχει απαρτία και να
παίρνει αποφάσεις, οι βουλευτές
και µόνο µε την απουσία τους (ή
την απειλή της) µπορούσαν να
ασκήσουν µεγάλη πίεση στη
κοµµατική ηγεσία

VI.
Σε αντίθεση µε την εποχή
του Όθωνα και του Βούλγαρη

Οι κυβερνήσεις δεν χρησιµοποιούσαν
συστηµατικά µεθόδους εξαναγκασµού
για να πείσουν τους εκλογείς

Έτσι η κεντρική οργάνωση του
κόµµατος ∆ΕΝ είχε την δυνατότητα να
αρνηθεί
στους
βουλευτές
την
εκπλήρωση επιθυµιών π.χ. διορισµών ή
ευνοϊκών ρυθµίσεων υπέρ της εκλογικής
τους περιφέρειας

Αυτόν τον
κανόνα
παραβίαζαν

κάποιοι δηµόσιοι υπάλληλοι
ή
φανατικοί οπαδοί στα χωριά

Σπάνια ακούγονταν κατηγορίες για
εξαγορά ψήφων.
διορισµών
Η πατρωνεία µε
τη µορφή

µεταθέσεων
δανείων κ.λ.π.

αποτελούσαν συχνό φαινόµενο

Πάντως
και η συστηµατική διαφθορά µέσω του
διοικητικού µηχανισµού
µέσω των πελατειακών σχέσεων
Πολλές κοινωνικοοικονοµικές
αντιθέσεις αµβλύνονταν

VII.
Αντίθετα µε άλλες χώρες
της Ευρώπης στο τελευταίο
τέταρτο του αιώνα δεν
προέκυψαν ταξικά
κόµµατα.

και µε την µεγάλη συγκριτικά µε άλλες
χώρες κοινωνική κινητικότητα
Στην
Ελλάδα

Τα δύο µεγάλα κόµµατα ∆ΕΝ
προσπαθούσαν να δώσουν ένα
τοπικό ή κοινωνικό ταξικό στίγµα
Όµως
Παρατηρείται επίσης σχετική
αυτονοµία της πολιτικής ελίτ από
την κοινωνία

Όλα τα κόµµατα απευθύνονται
ιδιαίτερα στους αγρότες,
που αποτελούσαν το µεγαλύτερο
µέρος του ενεργού πληθυσµού.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

29
3. Από τη χρεοκοπία στο στρατιωτικό κίνηµα στο Γουδί
Ι.
II.
III.
IV.
V.

∆ΟΜΗ
Κρίση εµπιστοσύνης στα κόµµατα
1893 -1897, η αναποτελεσµατικότητα των κοµµάτων ευνοεί τον Γεώργιο
Μέχρι το 1909, Θεοτόκης, οµάδα Ιαπώνων
1909 Κίνηµα στο Γουδί
1910 Αναθεωρητική Βουλή

Το όραµα για ένα σύγχρονο κράτος
το οποίο θα ήταν οικονοµικά ανεπτυγµένο
και ισχυρό στη διεθνή σκηνή 

∆ΕΝ πραγµατοποιήθηκε

Παρά τη φορολογική επιβάρυνση των πολιτών 

Αστοί
και
διανοούµενοι

I.

Απογοητεύονταν όλο και περισσότερο
από τη γενικότερη κατάσταση και την
αναποτελεσµατικότητα του κράτους  το οποίο χαρακτηριζόταν από µια
βραδυκίνητη γραφειοκρατεία
∆εν έβλεπαν την επιθυµητή οικο-νοµική ανάπτυξη

Τα δυο µεγάλα
κόµµατα

ελληνοτούρκικο
πόλεµο του 1897

εµπιστοσύνης
προς τα
κόµµατα
συλλήβδην.
Οι άνθρωποι
πίστευαν ότι οι
θεσµοί και τα
κόµµατα ∆ΕΝ

Ανάλογη δυσαρέσκεια επικρατούσε και σε µεγάλο µέρος των
µικροκαλλιεργητών

ήταν ικανά να

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

την πτώχευση του
1893
εως τον

κρίση της 

διαπίστωναν ότι µεγάλωνε η απόσταση
από τα ευρωπαϊκά κράτη

Οι αξιωµατικοί του
στρατού ήταν επίσης
δυσαρεστηµένοι

II. Στο διάστηµα από

οδήγησαν σε

ενώ

Κατά την περίοδο
της διακυβέρνησης
της χώρας από τον
Χαρίλαο Τρικούπη
(1882-1890
1893-1895)

Όλα αυτά
το κράτος οδηγήθηκε σε πτώχευση

καθώς εκτιµούσαν ότι λόγω
οικονοµικής αδυναµίας

προσπάθησαν να υλοποιήσουν το
πολιτικό τους πρόγραµµα 

χωρίς όµως επιτυχία 

γεγονός που δηµιούργησε την
εντύπωση ενός γενικού αδιεξόδου 

υλοποιήσουν
ο στρατός θα ήταν αναποτελεσµα- τις επιθυµίες
τικός σε περίπτωση πολέµου
τους

Ούτε το δηλιγιαννικό κόµµα µπόρεσε ελλείψει
χρηµάτων να τηρήσει την υπόσχεσή του για
λιγότερους φόρους
Ούτε το τρικουπικό κόµµα µπόρεσε να συνεχίσει
το εκσυγχρονιστικό του πρόγραµµα
επέτεινε το πολιτικό αδιέξοδο

Ο ελληνοτούρκικος πόλεµος του 1897,
που τελείωσε µε ολοκληρωτική ήττα της Ελλάδας
http://kaitsas.blogspot.com/

Η δυσπιστία προς τα
κόµµατα κορυφώθηκε
και έδωσε στον
Γεώργιο την ευκαιρία

να επιβληθεί στο
Κοινοβούλιο
και
να ασκεί προσωπική
πολιτική

Όσες µεταρρυθµίσεις έγιναν, κατά κύριο λόγο από κυβερνήσεις του τρικουπικού κόµµατος υπό την
ηγεσία του Γεωργίου Θεοτόκη ήταν διοικητικού χαρακτήρα (π.χ. αποκέντρωση)

III.
Μέχρι
το 1909

Το µοναδικό νέο πολιτικό στοιχείο ήταν η εµφάνιση της κοινοβουλευτικής οµάδας των Ιαπώνων,
πολιτικού µορφώµατος υπό τον ∆ηµήτριο Γούναρη, που ιδρύθηκε το 1906.
Επίκεντρο της κριτικής του ήταν η αδυναµία του πολιτικού συστήµατος να
προσαρµοστεί στις εξελίξεις της κοινωνίας.
Η οµάδα ∆ΕΝ µπόρεσε να επιβιώσει και διαλύθηκε το 1908
Εν τω µεταξύ
οι συντεχνίες και
οι εργατικές ενώσεις 

έκαναν διαδηλώσεις ζητώντας

φορολογικές ελαφρύνσεις
και
περιορισµό της γραφειοκρατίας

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

30

της Ελλάδας γενικότερα
και
των πολιτικών κοµµάτων ειδικότερα

Συντελείται µια τοµή στην πολιτική ιστορία

Στις
15 Αυγούστου
εκδηλώθηκε κίνηµα στο Γουδί, το οποίο έγινε
από τον Στρατιωτικό Σύνδεσµο, µια µυστική
ένωση στρατιωτικών

µε αιτήµατα που
αφορούσαν
µεταρυθµίσεις     

στο στρατό
τη διοίκηση
τη δικαιοσύνη
την εκπαίδευση
τη δηµοσιονοµική πολιτική

∆ΕΝ εγκαθίδρυσε δικτατορία

IV.
Το
1909

Ο Στρατιωτικός
Σύνδεσµος

ΑΛΛΑ
προώθησε τα αιτήµατά του µέσω της Βουλής
Με αφορµή το κίνηµα έγινε µεγάλη διαδήλωση των επαγγελµατικών
σωµατίων της πρωτεύουσας
υποστήριξαν το διάβηµα του Στρατιωτικού Συνδέσµου

Στις
14 Σεπτεµβρίου

Οι διαδηλωτές

υπέβαλλαν ψήφισµα
στο παλάτι µε το οποίο
ζητούσαν

την επίλυση σειράς οικονοµικών
αιτηµάτων

http://kaitsas.blogspot.com/

Η Βουλή υπό την πίεση του Συνδέσµου, χωρίς
ιδιαίτερη προετοιµασία και συζήτηση, ψήφισε

Τον Φεβρουάριο

V.

µεγάλο αριθµό νόµων που
επέφεραν ριζικές αλλαγές 

Η Βουλή αποφάσισε την αναθεώρηση ορισµένων άρθρων του συντάγµατος.
Έτσι προκηρύχθηκαν εκλογές από τις οποίες προήλθε αναθεωρητική Βουλή

Το
1910
Στις 15 Μαρτίου 

Ο Στρατιωτικός Σύνδεσµος διαλύθηκε έχοντας επιτύχει τις επιδιώξεις του

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

31

∆.

Ανανέωση - ∆ιχασµός

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

32

1. Το κόµµα των Φιλελευθέρων
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.

∆ΟΜΗ
Οι εκλογές της 8ης Αυγούστου 1910
Ο Βενιζέλος και το πρόγραµµά του
Οι εκλογές του Νοεµβρίου 1910
Το έργο του Βενιζέλου
Οι εκλογές του Μαρτίου του 1912
Η δοµή του βενιζελικού κόµµατος

∆ΕΝ είχε συγκροτηθεί κανένα νέο µεγάλο κόµµα που να στηρίζει τις µεταρρυθµίσεις που προτάθηκαν το 1909 / 1910
Συµµετείχαν

Φορείς των
νέων ιδεών
υπήρξαν

Οι οποίοι είτε κατά µόνας είτε µαζί µε άλλους, σε ανεξάρτητα ψηφοδέλτια
διεκδικούσαν τις ψήφους των δυσαρεστηµένων µε τα παλιά κόµµατα εκλογέων.

Ανεξάρτητοι
υποψήφιοι,

Αυτοί οι ανεξάρτητοι πολιτικοί, ανάλογα µε την περιοχή που ήταν υποψήφιοι
µε το γενικό
και τον πληθυσµό στον οποίον απευθύνονταν,
σύνθηµα της
είτε την υλοποίηση των αιτηµάτων των συντεχνιών, όπως
« α νό ρθω σης »
εκφράστηκαν στα συλλαλητήρια του 1909,
εννοούσαν
είτε την επίλυση του αγροτικού ζητήµατος, µε την παροχή
γης στους ακτήµονες

I. Πριν από τις
εκλογές της
8ης Αυγούστου
1910
Σε κάποιες
εκλογικές περιφέρειες
έθεσαν υποψηφιότητα

σοσιαλιστές και για πρώτη φορά εµφανίστηκε η σοσιαλδηµοκρατική « Κο ι νω ν ιο λο γ ι κή
Ε τ α ι ρε ία »
http://kaitsas.blogspot.com/

Στις εκλογές
συµµετείχαν

τα παλιά κόµµατα ως σ υνα σ π ισµ ό ς και τελικά κέρδισαν τις περισσότερες έδρες στη Βουλή
Αποτέλεσµατα

211 εξασφάλισαν τα παλαιά κόµµατα

Από τις 362 έδρες

29 έδρες κέρδισαν ανεξάρτητοι που άνηκαν στον πολιτικό χώρο των παλαιών κοµµάτων
και
122 ανεξάρτητοι εκσυγχρονιστές

ο οποίος εξελέγη ΧΩΡΙΣ να συµµετέχει στην προεκλογική αναµέτρηση
Η πρώτη δηµόσια εµφάνιση του Βενιζέλου ως ελλαδίτη πολιτικού έγινε στις 5 Σεπτεµβρίου 1910 µε
µια οµιλία στην πλατεία Συντάγµατος, στην οποίαν έκανε προγραµµατικές δηλώσεις µε τις οποίες

ΙΙ. Οι εκσυγχρονιστές

συσπειρώθηκαν γύρω
από το πρόσωπο του
κρητικού ηγέτη
Ελευθέριου Βενιζέλου

υποστήριξε µετριοπαθείς µεταρρυθµίσεις

Βασικές θέσεις του προγράµµατός του ήταν
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Στόχευε σε εκσυγχρονισµό του πολιτικού συστήµατος µε την
εξισορρόπηση των συµφερόντων όλων των κοινωνικών
στρωµάτων 
η κοινωνική γαλήνη 
η ελάφρυνση των κατώτερων κοινωνικών στρωµάτων 
ο εκσυγχρονισµός του κρατικού µηχανισµού, µε σκοπό
την αποτελεσµατικότερη λειτουργία του και 
στρατιωτικοί εξοπλισµοί για την πραγµατοποίηση των
εθνικών διεκδικήσεων. 
Επίσης παρά την πίεση των οπαδών του υποστήριξε την
αναθεώρηση του υπάρχοντος συντάγµατος και ΟΧΙ
την ψήφιση νέου.
Πολιτειακό ζήτηµα ∆ΕΝ έθεσε.
http://kaitsas.blogspot.com/

Προανήγγειλε την ίδρυση ενός κόµµατος αρχών το οποίο θα ήταν φορέας µεταρρυθµίσεων
Το κόµµα ιδρύθηκε και τυπικά στις 22 Αυγούστου 1910, από µέλη της Εθνοσυνέλευσης.

ΙΙΙ. Ο Βενιζέλος πήρε εντολή σχηµατισµού κυβέρνησης µετά την παραίτηση της κυβέρνησης ∆ραγούµη (6 Οκτωβρίου 1910)
Επειδή όµως αντιµετώπιζε προβλήµατα µε την εξασφάλιση ψήφου εµπιστοσύνης σε συνεννόηση µε τον βασιλιά Γεώργιο Α΄
προχώρησε σε

διάλυση της Βουλής
και
προκήρυξη νέων εκλογών

Συµµετείχαν

Αυτό το διάβηµα αναστάτωσε τα παλιά κόµµατα, τα οποία θεωρώντας
αντισυνταγµατική την κίνηση του βασιλιά, αποφάσισαν να ΜΗΝ συµµετάσχουν
στις εκλογές του Νοεµβρίου του 1910
Αποτέλεσµατα

Σ’ αυτές οι Φιλελεύθεροι κέρδισαν
την συντριπτική πλειονότητα των εδρών: 307 σε σύνολο 362
Ο Βενιζέλος ήταν πλέον ελεύθερος να προχωρήσει στο µεταρρυθµιστικό του έργο

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

33
∆ΕΝ έγιναν ριζικές αλλαγές

IV.
Το πρώτο εξάµηνο του 1911
ψηφίστηκαν από τη Βουλή
53 τροποποιήσεις µη θεµελιωδών
διατάξεων του συντάγµατος

αλλά
αντίθετα

ενισχύθηκε η θέση της µοναρχίας
και
επετράπη στο βασιλιά παρά τη συνταγµατική απαγόρευση να συµµετάσχει στη
διαδικασία της αναθεώρησης

Οι σπουδαιότερες
τροποποιήσεις
αφορούσαν

Η κυβέρνηση Βενιζέλου ψήφισε
επίσης 337 νόµους

οι οποίοι εισήγαγαν
µεταρρυθµίσεις που
αφορούσαν όλο το
φάσµα του δηµόσιου
και ιδιωτικού βίου π.χ.

τη διασφάλιση της διάκρισης των εξουσιών
και δηµοσιοϋπαλληλικής
ιδιότητας αφενός
το ασυµβίβαστο µεταξύ στρατιωτικής
και βουλευτικού αξιώµατος
αφετέρου
και
την µονιµότητα των δικαστικών και των δηµοσίων υπαλλήλων 
διορισµός δηµοσίων υπαλλήλων µε δηµόσιους διαγωνισµούς 
καθιέρωση κανονισµών εργασίας σε βιοτεχνίες και βιοµηχανίες 
διανοµή γης στη Θεσσαλία 
αναδιοργάνωση της τοπικής αυτοδιοίκησης 
βελτίωση της διαδικασίας απονοµής δικαιοσύνης 
αναθεώρηση του κανονισµού της Βουλής µε σκοπό να διαθέτουν οι
υπουργοί περισσότερο χρόνο για κοινοβουλευτικές συζητήσεις
κ.λπ.

V. Το ρεύµα που είχε το κόµµα του Βενιζέλου φάνηκε και στις επόµενες
Συµµετείχαν

εκλογές
του Μαρτίου του 1912
στις οποίες

πήραν µέρος όλες οι πολιτικές δυνάµεις.

Αποτέλεσµατα

Το κόµµα του Βενιζέλου ανέδειξε 146 βουλευτές
ενώ τα άλλα κόµµατα µόνο 36

Σ’ αυτές τις εκλογές φάνηκε ότι η πλειοψηφία των
ψηφοφόρων τάχθηκε υπέρ του κόµµατος των
Φιλελευθέρων, επειδή οι καινοτοµίες που είχαν
εισηγηθεί γέννησαν την ελπίδα για την επίλυση
σηµαντικών κοινωνικών προβληµάτων

Ο Βενιζέλος, µε ισχυρή θέση στο Κοινοβούλιο και µεγάλο κύρος, είχε τα πάντα
υπό τον έλεγχό του, όπως και ο Τρικούπης.

VI.
Αυτό ήταν σε µεγάλο
βαθµό προσωποπαγές
Όσον αφορά
τη δοµή του
βενιζελικού κόµµατος

Οι σύνδεσµοι Φιλελευθέρων
που είχαν ιδρυθεί
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

∆ΕΝ έπαιζαν κάποιον ιδιαίτερο ρόλο στη
διαµόρφωση της πολιτικής του κόµµατος
και
∆ΕΝ διέφεραν σηµαντικά από τις τοπικές
οµάδες φίλων που σχηµάτιζαν τα
παραδοσιακά κόµµατα

µε την ίδρυση Λέσχης Φιλελευθέρων στην Αθήνα και σε ορισµένες άλλες εκλογικές
περιφέρειες.
Το 1912
άρχισε να
αναδιοργανώνεται
το κόµµα

Οι βενιζελικοί είχαν πλάσει στο νου τους
ένα ιδεατό κόµµα,
χωρίς τις µικρότητες και τις διχόνοιες της
παλιάς πολιτικής ελίτ,

ΟΜΩΣ αυτό ∆ΕΝ είχε σχέση µε την
πραγµατικότητα
Η ηγεσία έπρεπε αναγκαστικά να λαµβάνει
υπόψη κοινωνικά και τοπικά συµφέροντα
καθώς και αντιπαλότητες ανάµεσα σε
στελέχη,
όπως συνέβαινε µε κάθε άλλο κόµµα

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

34

2. Τα αντιβενιζελικά κόµµατα
I.
II.
III.
IV.

Παρά τις διαφορές
που υπήρχαν ανάµεσά τους
τα ένωνε

I.

Ως
αντιβενιζελικά
θεωρούνταν
τα κόµµατα της
αντιπολίτευσης

∆ιέφεραν
όµως
από τους
Φιλελεύθερους

Τα
αντιβενιζελικά
κόµµατα
Από τα
αντιβενιζελικά
κόµµατα

∆ΟΜΗ
Γενικά χαρακτηριστικά
Το ραλλικό κόµµα
Το εθνικό κόµα του Κ. Μαυροµιχάλη
Το θεοτοκικό κόµµα

ένας συντηρητικός προσανατολισµός
Πάντως δεν ήθελαν να επιστρέψουν
στην προ του 1909 εποχή.

στο εύρος των
σχεδιαζόµενων
µεταρρυθµίσεων
και
στις µεθόδους
άσκησης της πολιτικής.

Οι
αντιβενιζελικοί 

Εποµένως, ως προς αυτό δεν διέφεραν
καταρχήν από τους Φιλελεύθερους.

Απεχθάνονταν τη διαρκή παρέµβαση του κράτους
επειδή εκτός των άλλων αυτή θα είχε ως αποτέλεσµα την
ενίσχυση της εκτελεστική εξουσίας.
∆εν είχαν µακροπρόθεσµη πολιτική,
αντίθετα
επικέντρωναν την προσοχή τους στην επίλυση επίκαιρων
προβληµάτων

Εξελίχθηκαν σε κόµµατα υπεράσπισης των συµφερόντων που κινδύνευαν από την πολιτική των
Φιλελευθέρων
Η σύγκρουση µε τους Φιλελεύθερους τα οδηγούσε σε διαρκώς συντηρητικότερες θέσεις
∆ηµητρίου Ράλλη
πιο αδιάλλακτα ήταν τα κόµµατα του
ενώ
πιο διαλλακτικό ήταν το κόµµα του

Κυριακούλη Μαυροµιχάλη
Γεωργίου Θεοτόκη 

ήταν αντίθετο προς τον εκσυγχρονισµό
όπως αυτή διαµορφώθηκε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα 
ήταν κατά της ισχυρή εκτελεστικής εξουσίας
και
όπως το απαιτούσε η µεταρρυθµιστική πολιτική των Φιλευθέρων 
Υποστήριζε ότι το Κοινοβούλιο έπρεπε να έχει ισχυρή θέση στο πολιτικό σύστηµα 
Στο πρόσωπο του βασιλιά, όµως έβλεπε το σύµβολο της εθνικής ενότητας που ξεπερνούσε τα σύνορα της χώρας.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

ΙΙ.

Το
ρ αλλι κό
κό µµ α 

Απευθυνόταν κατά κύριο λόγο στα µεσαία και κατώτερα στρώµατα των πόλεων καθώς και στους µικροκαλλιεργητές,
δεδοµένου ότι η οικονοµική πολιτική των Φιλελευθέρων έδειχνε να ευνοεί κυρίως τα ανώτερα αστικά στρώµατα. 
ζητούσε ενίσχυση της παραγωγής και αύξηση των θέσεων εργασίας
ώστε µε την οικονοµική ανάπτυξη να εξευρεθούν χρήµατα για 
Πάντως
εξοπλισµούς, να καταπολεµηθεί η διαφθορά και η πατρωνία των
κοµµάτων.

ΙΙΙ. Το Εθνι κό κό µ µ α
του Κ. Μαυροµιχάλη δεν
διέφερε από το ραλλικό.
Οι εκπρόσωποί του

IV.

Το
κό µ µ α το υ
Γ. Θ εο τό κ η

Το ραλλικό κόµµα δεν είχε κάποιο
συγκροτηµένο πρόγραµµα για την
οικονοµική ανάπτυξη 

Προσπαθούσαν να εκµεταλλευτούν τη συµµετοχή του αρχηγού τους στα πολιτικά πράγµατα µετά το
κίνηµα του 1909 
Υποστήριζαν την «Ανόρθωση», που κατά την εκτίµησή τους δεν µπόρεσαν να υλοποιήσουν οι
βενιζελικοί 

ήταν πιο µετριοπαθές από τα άλλα δύο

και 

ζητούσε να διορθώσει αυτά που θεωρούσε λάθη των Φιλελεύθερων

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος 

Συµφωνούσε µε την πάση θυσία αύξηση των εξοπλισµών και 
ζητούσε φορολογικές ελαφρύνσεις για τους µικροεισοδηµατίες

Από το κίνηµα στο Γουδί έως τη συνταγµατική κρίση του 1915 µεταξύ των αντιβενιζελικών κοµµάτων
το θεοτοκικό κόµµα είχε τη µεγαλύτερη εκλογική βάση, και έτσι αποτέλεσε τον πυρήνα των αντιβενιζελικών

35

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

3. Τα αριστερά κόµµατα
I.

II.

I. α)
Τα αριστερά κόµµατα
αρχικά

β)
Σοβαρότερη από όλες
αυτές τις οµάδες ήταν η
Κοινωνιολογική Εταιρία,
η οποία

∆ΟΜΗ
Πριν από την ίδρυση κόµµατος
α) Γενικά χαρακτηριστικά
β) Η Κοινωνιολογική Εταιρεία
Ίδρυση κόµµατος

ήταν οµάδες µε σοσιαλιστικές ιδέες,
συνήθως ξένες προς την κοινωνική βάση στην  και αντιµετώπιζαν δυσκολίες συνεννόησης και
κοµµατικής συσπείρωσης
οποίαν ήθελαν να απευθυνθούν,
ξεκίνησε από µερικούς διανοούµενους ως αριστερός µεταρρυθµιστικός σύνδεσµος
µε στόχο

να προπαγανδίσει πολιτικές θέσεις
και στη συνέχεια
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
να ιδρύσει κόµµα
ισότητα ευκαιριών,

Επιζητούσε
για όλα τα µέλη
της κοινωνίας

πράγµα που θα µπορούσε να
κοινωνικοποίηση των υλοποιηθεί µε την σταδιακή
µέσων παραγωγής
αναµόρφωση της οικονοµίας
και
και
διανοµή των αγαθών τη συνταγµατική µεταβολή
ανάλογα µε τις ανάγκες
του καθενός,

Για να επιτευχθούν αυτοί
οι στόχοι έπρεπε να
οργανωθούν οι εργάτες σε
επαγγελµατικές ενώσεις και
να ιδρύσουν κόµµα

Με αρχηγό τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου

II. Πράγµατι στα µέσα του
1910 οι Κοινωνιολόγοι
ίδρυσαν
το Λαϊκό Κόµµα

η αναµόρφωση του πολιτικού συστήµατος και
Βασικές προγραµµατικές δηλώσεις τους ήταν
η επιβολή αρχών κοινωνικής δικαιοσύνης
Στις δεύτερες εκλογές του 1910 εξελέγησαν 7 υποψήφιοι του κόµµατος, οι οποίοι παρείχαν κριτική
υποστήριξη στους Φιλελεύθερους

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

36

4. Ο εθνικός διχασµός (1915 – 1922)
α) από την παραίτηση Βενιζέλου ως την Συνθήκη των Σεβρών
I.
II.
III.
IV.
V.

∆ΟΜΗ (α)
Βενιζέλος – Κωνσταντίνος – Αντιπολίτευση
Α’ ΠΠ - ∆ιάσταση απόψεων
∆ιχασµός και πόλωση – Κυβέρνηση Θεσσαλονίκης
Εξάπλωση ∆ιχασµού – Αποµάκρυνση βασιλιά
Αποκορύφωµα ∆ιχασµού – ∆ολοφονία Ι. ∆ραγούµη

∆ΟΜΗ (β)
I. Αποτελέσµατα
II. Επάνοδος βασιλιά
III. Συντακτική εθνοσυνέλευση

I. Ήδη από το 1912, µετά τη σαρωτική νίκη του στις εκλογές,  Το 1913, τον βασιλιά Γεώργιο Α΄ διαδέχθηκε στο θρόνο ο
ο Βενιζέλος ήταν κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού,
χωρίς ουσιαστική κοινοβουλευτική αντιπολίτευση.

Κωνσταντίνος, στον οποίον ο Βενιζέλος ένα χρόνο νωρίτερα,
παραχώρησε το αξίωµα του αρχιστράτηγου

Μέχρι το 1915 οι δύο ισχυρές προσωπικότητες ∆ΕΝ ήρθαν σε σύγκρουση 
Τα κόµµατα της αντιπολίτευσης
αναγνώριζαν στον βασιλιά το
Αυτό ενίσχυσε τους εχθρούς της
δικαίωµα να επιβάλλει την δική του
κοινοβουλευτικής δηµοκρατίας, 

άποψη για την εξωτερική πολιτική,
προπάντων ένα κύκλο
παραβλέποντας ότι κάτι τέτοιο ήταν αντιδηµοκρατικών αξιωµατικών
αντισυνταγµατικό.

http://kaitsas.blogspot.com/
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

ΙΙ. Με αφορµή τον Α΄ Π.Π. εκφράστηκαν διαφορετικές απόψεις ως προς την σκοπιµότητα ή µη της συµµετοχής της Ελλάδας στον πόλεµο 
οι Φιλελεύθεροι τάσσονταν
υπέρ της συµµετοχής στον
πόλεµο στο πλευρό της
Α ντ ά ντ,
επειδή προσδοκούσαν ότι µε
αυτόν τον τρόπο ή Ελλάδα θα
είχε εδαφικά οφέλη.

είχαν διαφορετική εκτίµηση 
Ο βασιλιάς και το
Γενικό Επιτελείο 

ο Κωνσταντίνος

Θεωρούσαν ανεύθυνη τη θέση των Φιλελευθέρων
εκτιµώντας ότι η έκβαση του πολέµου ήταν αβέβαιη και θα µπορούσαν να
νικήσουν οι Κε ν τρι κέ ς ∆ υν ά µ ε ις
∆εδοµένης της κυριαρχίας της
δεν µπορούσε να ζητήσει
συµµετοχή στον πόλεµο στο
Αγγλίας στην Ανατολική Μεσόγειο,
και
πλευρό των Κεντρικών ∆υνάµεων
παρά τους δεσµούς του µε τη Γερµανία 

γι αυτό έλαβε θέση υπέρ της ουδετερότητας της Ελλάδας 

.

Η εµµονή του Κωνσταντίνου
στη θέση αυτή, τον οδήγησε
να δράσει µε τρόπο που
υπέσκαπτε τα θεµέλια του
πολιτικού συστήµατος

Ο βασιλιάς, ανέπτυξε µυστική διπλωµατία εν αγνοία της
κυβέρνησης, καταφεύγοντας ακόµη και σε παράνοµα µέσα (π.χ.
παράδοση απόρρητων διπλωµατικών εγγράφων στους
Γερµανούς.)
Το 1915 προκάλεσε δύο φορές την παραίτηση της κυβέρνησης.

III. Στις εκλογές που προκηρύχθηκαν καθώς θεωρούσαν την
µετά τη δεύτερη παραίτηση του
Βενιζέλου, ∆ΕΝ συµµετείχαν οι
Φιλελεύθεροι,

ενέργεια του βασιλιά ως
παραβίαση του
Συντάγµατος

http://kaitsas.blogspot.com
Εκδηλώσεις βίας και φανατισµού δηµιούργησαν χάσµα ανάµεσα στις δύο παρατάξεις και κυριάρχησε το µίσος.  

Όποιος ήταν κατά του
κατά της κοινοβουλευτικής 
Οι Αντιβενιζελικοί έβλεπαν
που µάχονταν τον βασιλιά,
πολέµου κινούσε αµέσως
δηµοκρατίας,
στο πρόσωπο των Βενιζελικών
κατέστρεφαν την ενότητα του
την υποψία στους
βίαιους πράκτορες της Αντάντ,
έθνους,
κατά των εθνικών συµφερόντων
Βενιζελικούς ότι ήταν
έθεταν σε κίνδυνο το κράτος
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Τα δύο κόµµατα διέφεραν όλο και λιγότερο µεταξύ τους στη πολιτική πρακτική και τη προπαγάνδα,
παράλληλα όµως όλο και περισσότερο ενισχυόταν ο διπολισµός 
Στα µέσα του 1916 το Κοινοβούλιο χάθηκε ουσιαστικά από το προσκήνιο
από τον πόλεµο 
το κλίµα της εποχής επέτρεψε να
οι οποίοι δηµιούργησαν δύο οργανώσεις αντίθετες µεταξύ τους
ή
συµµετάσχουν στη διαµάχη και στρατιωτικοί, ανάλογα µε το αν τα συµφέροντα κάθε οµάδας εξυπηρετούνταν την ουδετερότητα 
Στις 26 Σεπτεµβρίου 1916 ο Βενιζέλος συγκρότησε δική του
κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

IV.

37
Οι συγκρούσεις πήραν σταδιακά διαστάσεις εµφυλίου πολέµου. 

Οι Αντιβενιζελικοί άσκησαν τροµοκρατία στους αντιπάλους  ενώ ο Βενιζέλος κήρυξε έκπτωτο τον βασιλιά 
ο οποίος υπό την πίεση της Αντάντ εγκατέλειψε τον θρόνο
και τη χώρα. 

Οι Φιλελεύθεροι ανέλαβαν στην Αθήνα τη διακυβέρνηση και
κήρυξαν τη χώρα σε κατάσταση πολιορκίας

Ο εθνικός διχασµός εξαπλώθηκε στο στράτευµα 
καθώς ευνοήθηκαν οι αξιωµατικοί της οργάνωσης Εθνική Άµυνα
εις βάρος άλλων.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος 

Η κυβέρνηση παρέτεινε τη θητεία της Βουλής παρά την πίεση
που ασκούσαν τα κόµµατα της αντιπολίτευσης

V. Η κυβέρνηση των Φιλελευθέρων οδήγησε την Ελλάδα
στον πόλεµο στο πλευρό της Αντάντ, αποσκοπώντας
όπως προαναφέρθηκε, στην ικανοποίηση εθνικών
διεκδικήσεω.ν 

Οι Αντιβενεζελικοί διαφωνούσαν και παρακολουθούσαν µε
δυσαρέσκεια τις εξελίξεις, καθώς τάσσονταν 
υπέρ της διατήρησης των εκτός Ελλάδας ελληνικών πληθυσµών
και 
υπέρ της ευκαιριακής προσάρτησης εδαφών χωρίς κίνδυνο

Ο εθνικός διχασµός έφτασε στο αποκορύφωµα του
µε την απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου
και
τη δολοφονία του Ίωνος ∆ραγούµη το 1920

β) Από τη συνθήκη των Σεβρών έως την ήττα στη Μ. Ασία
∆ΟΜΗ

I.

Η συνθήκη των Σεβρών
(10 Αυγούστου 1920)

Αποτέλεσε τη µεγαλύτερη
διπλωµατική επιτυχία της Ελλάδας
και
∆ικαίωσε τη τολµηρή πολιτική του
Βενιζέλου.

Η µικρή Ελλάδα των παραµονών των Βαλκανικών πολέµων
γίνεται µε την υπογραφή της συνθήκης «η Ελλάδα των δύο
ηπείρων και των πέντε θαλασσών»
Το όραµα της Μεγάλης Ιδέας φαίνεται να γίνεται απτή
πραγµατικότητα

II.  οι Φιλελεύθεροι προκήρυξαν εκλογές για αναθεωρητική εθνοσυνέλευση  Η συνασπισµένη αντιπολίτευση, όµως, απροσδόκητα
µε στόχο

να νοµιµοποιήσουν τις µέχρι τότε ενέργειές τους και

κέρδισε τις εκλογές

να περιορίσουν τις αρµοδιότητες του βασιλιά. 
ο Βενιζέλος έφυγε στο εξωτερικό 

η νέα κυβέρνηση έκανε δηµοψήφισµα για την
επιστροφή του Κωνσταντίνου στο οποίο η ετυµηγορία
ήταν υπέρ του βασιλιά

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος 

δίστασε όµως να αλλάξει την εξωτερική πολιτική και
να επιδιώξει ειρηνική λύση
Το µέτωπο κατέρρευσε, µε αποτέλεσµα την ολοκληρωτική ήττα

III. Στις 25 Ιανουαρίου 1921 η Αναθεωρητική Εθνοσυνέλευση που προέκυψε από τις εκλογές του Νοεµβρίου ανακηρύχθηκε
Συντ α κτ ικ ή ,
καθώς θεωρήθηκε αναγκαίο να αλλάξει εξ ολοκλήρου το Σύνταγµα.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

38
5. Το Σοσιαλιστικό κόµµα
∆ΟΜΗ
Ι. Λόγοι ίδρυσης
ΙΙ. Βασικές θέσεις ΣΕΚΕ - ΚΚΕ

I. Οι υψηλοί δείκτες ανεργίας

και
οι άθλιες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης των εργατών

οδήγησαν σε έντονη πολιτικοποίησή τους, κατά τη δεύτερη δεκαετία
του 20ου αιώνα.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Οι συνθήκες έδιναν την εντύπωση ότι οι πλούσιοι γίνονταν πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι

II. 

δηµοκρατία
Βασικές θέσεις του προγράµµατός του ήταν 

παροχή εκλογικού δικαιώµατος στις
γυναίκες 
αναλογικό εκλογικό σύστηµα 
εθνικοποίηση των µεγάλων
πλουτοπαραγωγικών πηγών

Το 1918
ιδρύθηκε το
Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόµµα
(Σ.Ε.Κ.Ε)
από συνέδριο σοσιαλιστών 

Το 1924
µετονοµάστηκε σε
Κοµουνιστικό Κόµµα Ελλάδος
(Κ.Κ.Ε)

ζητούσε ειρήνη, χωρίς προσάρτηση εδαφών, βασισµένη
στο δικαίωµα αυτοδιάθεσης των λαών
Σχετικά µε την εξωτερική πολιτική
Τα προβλήµατα που αφορούσαν διαµφισβητούµενα
εδάφη, θα λύνονταν µε δηµοψηφίσµατα
http://kaitsas.blogspot.com
Το Σ.Ε.Κ.Ε ήταν το πιο αυστηρά οργανωµένο κόµµα
Έως το 1919 ήταν υπέρ της κοινοβουλευτικής δηµοκρατίας. Σταδιακά αποµακρύνθηκε από αυτή,
υιοθετώντας την αρχή της δικτατορίας του προλεταριάτου

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

39

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

39

ΙΙΙ.

ΤΟ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ
ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α
(1821-1930)

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

40
ο

Πρόσφυγες στην Ελλάδα κατά τον 19 αι.
Ι.
ΙΙ.

∆ΟΜΗ
Οι χώροι προέλευσης των µεταναστευτικών ρευµάτων
Η σηµασία των µεταναστευτικών ρευµάτων

I. Στη διάρκεια της επανάστασης του 1821 σηµειώθηκαν µετακινήσεις ελληνικών πληθυσµών
από διάφορα µέρη της
Οθωµανικής Αυτοκρατορίας

προς την επαναστατηµένη Ελλάδα

Οι οµαδικές αυτές µεταναστεύσεις µπορεί να
θεωρηθούν αφετηρία του προσφυγικού ζητήµατος

ΑΙΤΙΕΣ

Τους χώρους προέλευσης
των µεταναστευτικών
ρευµάτων αποτελούσαν

Τη µικρασιατική µετανάστευση προκάλεσε το κλίµα ανασφάλειας και φόβου
που επικράτησε εκεί µετά τις τροµοκρατικές ενέργειες των Τούρκων, που είχαν
η Μικρά Ασία σκοπό να προλάβουν εξεγέρσεις των Ελλήνων κατοίκων, όσο καιρό διαρκούσε η
επανάσταση στη κυρίως Ελλάδα.
∆εν εντάσσονταν όµως οι ενέργειες αυτές σ’ ένα γενικότερο σχέδιο εκρίζωσης
του ελληνικού στοιχείου όπως συνέβη κατά την περίοδο 1914 -1922
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

ο ελλαδικός ηπειρωτικός χώρος
και
τα νησιά του Αιγαίου

Το προσφυγικό ρεύµα από την ηπειρωτική χώρα και το Αιγαίο
ήταν συνέπεια της αποτυχίας του απελευθερωτικού κινήµατος
στις περιοχές αυτές

II. Για τις προσφυγικές αυτές µετακινήσεις οι ιστορικές πηγές είναι πολύ περιορισµένες, γιατί οι ιστοριογράφοι και οι περιηγητές της

εποχής ασχολήθηκαν κυρίως µε τα πολιτικά κι στρατιωτικά γεγονότα του Αγώνα
http://kaitsas.blogspot.com
∆ιαµόρφωσαν τον δηµογραφικό
Έτσι,
Η σηµασία τους όµως
χάρτη της ανεξαρτησίας της Ελλάδας
η διαδικασία συγκέντρωσης
βοήθησε στη συγκρότηση
του νέου ελληνικού κράτους
ήταν πολύπλευρη για την
και συγχώνευσης των ελληκαι
ιστορία του τόπου:
νικών πληθυσµών
σε αντίθεση µε το
Συνετέλεσαν στη γνωριµία και την γεωγραφικό κατακερµατισµό τους
πνευµατική αλληλεπίδραση των
στα χρόνια της Τουρκοκρατίας,
Ελλήνων µεταξύ τους

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

41

Πρόσφυγες στην Ελλάδα κατά τον 20ο αιώνα
∆ΟΜΗ
I. Πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και την Αν. Θράκη
II. Πρόσφυγες από την Αν. Ρωµυλία και τη Ρουµανία
III. Πρόσφυγες από άλλες περιοχές

ο
I. Ο αριθµός των προσφύγων οι οποίοι κατέφυγαν στην Ελλάδα κατά τον 19 αιώνα δεν ήταν πολύ µεγάλος.

Αντίθετα
τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αι. τα κύµατα των
προσφύγων που έφταναν στην Ελλάδα ήταν
συχνότερα και πολυαριθµότερα
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Αποκορύφωµα στην όλη κίνηση των πληθυσµών
αποτέλεσε ο ξεριζωµός του Ελληνισµού της
Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης
το 1922

ΑΙΤΙΕΣ

Αιτία ήταν οι πολεµικές συγκρούσεις και η εχθρότητα µεταξύ των κρατών της
Βαλκανικής Χερσονήσου, ως συνέπεια του γενικότερου ανταγωνισµού στη
περιοχή.
Ανάγκασε την ελληνική πολιτεία
Ο µεγάλος αριθµός των προσφύγων
να λάβει συστηµατικότερα µέτρα
και
για
την περίθαλψη και
ο οριστικός χαρακτήρας που πήρε η
την αποκατάσταση τους
εκδίωξη από τις πατρογονικές εστίες
στη νέα πατρίδα

ΙΙ.  Οι πρώτοι Έλληνες που πέρασαν µαζικά τα σύνορα τον 20ο αι. ήταν
κάτοικοι της Ανατολικής Ρωµυλίας, περιοχής της Βουλγαρίας µε
σηµαντικό ελληνικό πληθυσµό.
Η αναγκαστική µετανάστευση στην Ελλάδα το 1906

ΑΙΤΙΕΣ

ήταν συνέπεια των βιαιοπραγιών των Βουλγάρων εξαιτίας
του ανταγωνισµού Ελλάδας –Βουλγαρίας για επικράτηση
στην υπό οθωµανική κυριαρχία Μακεδονία (Μακεδονικός
Αγώνας)
ΑΙΤΙΕΣ 

Τον ίδιο χρόνο Έλληνες κάτοικοι της Ρουµανίας απελάθηκαν

Λόγω της έξαρσης που γνώριζε την ίδια εποχή το Κουτσοβλάχικο
ζήτηµα, το οποίο επηρέαζε τις σχέσεις Ελλάδας -Ρουµανίας

III. Μετά την υπογραφή της συνθήκης του Βουκουρεστίου τον Αύγουστο του 1913, µε την οποίαν τερµατίζονταν οι Βαλκανικοί πόλεµοι
ΑΠΟ
τη Βουλγαρία
καθώς και ΑΠΟ 
τη ∆υτική Θράκη
που είχαν
και
κατακυρωθεί
το τµήµα της
στη Βουλγαρία 
Αν.Μακεδονίας 

Έλληνες

έφθασαν στην Ελλάδα.

καθώς και ΑΠΟ
http://kaitsas.blogspot.com
περιοχές που είχαν παραχωρηθεί 
στη Σερβία
Από 
τη Ρωσία την εποχή αυτή έφτασε και το πρώτο µεταναστευτικό ρεύµα
ΑΙΤΙΕΣ

Έλληνες

της περιοχής 
του Καυκάσου

µε την αναγγελία της προσάρτησης της
εύφορης Μακεδονίας άρχισαν να
µεταναστεύουν στην
Ελλάδα
µε την ελπίδα ότι θα τους παραχωρούσαν
γη. Κάποιοι από αυτούς κατόρθωσαν να
εγκατασταθούν στη Κεντρική Μακεδονία

Το µεταναστευτικό ρεύµα
αναχαιτίστηκε µε επέµβαση
της ελληνικής κυβέρνησης

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

42

Α.

Προσφυγικά ρεύµατα κατά την περίοδο 1914 -1922

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

43
1. Ο διωγµός του 1914 (ο πρώτος διωγµός)
Ι.
ΙΙ.
ΙΙΙ.
ΙV
V.

∆ΟΜΗ
Η ελληνική παρουσία στη Μ. Ασία
Αίτια επιδείνωσης των ελληνοτούρκικων σχέσεων - Εκδιώξεις
Η αντίδραση της ελληνικής πλευράς
Μορφές καταπίεσης
Συνέπειες του διωγµού

Ι. Η ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία υπήρξε µακραίωνη. Οι πυκνοί κατά την αρχαιότητα και τους βυζαντινούς χρόνους
αραίωσαν αισθητά µετά τον 12 αι.  κυρίως λόγω των µαζικών εξισλαµισµών.
ελληνικοί
πληθυσµοί

ΌΜΩΣ
κατά τον 18ο και19ο αι.
Την περίοδο
ενισχύθηκαν και πάλι
αυτή,
µε µετανάστες από τον
κυρίως ελλαδικό χώρο.

εκτός από την αύξηση του ελληνικού πληθυσµού
οικονοµική άνοδος των Ελλήνων
σηµειώθηκε

πνευµατική άνθιση
και

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

ΙΙ.
Η εθνική αφύπνιση των Τούρκων που είχε ξεκινήσει από
τα τέλη του 19ου αι. ενισχύθηκε µετά την εδαφική συρρίκνωση
της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας.

Η εκκρεµότητα επίσης στο ζήτηµα της κατακύρωσης των
νησιών του Ανατολικού Αιγαίου στην Ελλάδα

Τους πρώτους µήνες του 1914 έγιναν αθρόες µεταναστεύσεις
Σερβίας
Μουσουλµάνων της
Βουλγαρίας προς τη Μικρά Ασία
Ελλάδας
οι οποίες υποκινήθηκαν σε γενικές γραµµές από την
τούρκικη κυβέρνηση

Σε περιοχές µε πυκνό ελληνικό πληθυσµό
κοινότητες
αξιόλογη κοινοτική και
σύλλογοι
σχολεία και
εκπαιδευτική οργάνωση ιδρύθηκαν
ευαγή ιδρύµατα
µε µεγάλη ακτινοβολία

Ο τουρκικός εθνικισµός συνέβαλλε στην εχθρική αντιµετώπιση των
µειονοτήτων που ζούσαν στην Οθωµανική Αυτοκρατορία. Στο
στόχαστρο βρέθηκαν κυρίως
οι Έλληνες
και
οι Αρµένιοι

καθώς είχαν συγκεντρώσει στα χέρια τους το
µεγαλύτερο µέρος του εµπορίου και της βιοµηχανίας
της χώρας

επιδείνωσε τις σχέσεις Ελλάδας - Τουρκίας

Αυτό έδωσε το πρόσχηµα στη τούρκικη κυβέρνηση, σε
συνδυασµό µε την επικείµενη είσοδο της Τουρκίας στον Α΄ΠΠ
να εκδιώξει τους Έλληνες.
Πρώτα θύµατα υπήρξαν οι Έλληνες της Ανατολικής Θράκης,
οι οποίοι εκδιώχθηκαν από τις εστίες τους στις αρχές του 1914
επεκτάθηκαν οι διωγµοί και στη ∆υτική Μικρά Ασία.

Το Μάιο του 1914, µε το πρόσχηµα της εκκένωσης της περιοχής
απέναντι από τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου για
στρατιωτικούς λόγους,

III.
Το Οικουµενικό Πατριαρχείο

Η Ελλάδα αντέδρασε και

Όλη η επιχείρηση έγινε µε την καθοδήγηση των Γερµανών,
συµµάχων των Τούρκων. Η εκκένωση µεθοδεύτηκε πρώτα µε
ανθελληνική εκστρατεία του τούρκικου τύπου και καταπίεση των
Ελλήνων για να εξαναγκαστούν σε «εκούσια» µετανάστευση. Σε
πολλές περιπτώσεις διαπράχθηκαν λεηλασίες και δολοφονίες σε
βάρος των Ελλήνων.

κήρυξε την ορθόδοξη εκκλησία σε διωγµό
και
http://kaitsas.blogspot.com
ανέστειλε τη λειτουργία των εκκλησιών και των σχολείων
Ανέλαβε διπλωµατικές ενέργειες , προκειµένου να αρχίσουν διαπραγµατεύσεις για εθελούσια ανταλλαγή
Ελλήνων ορθόδοξων της Τουρκίας και Μουσουλµάνων της Ελλάδας.
Ιδρύθηκε τον Ιούνιο µια Μικτή Επιτροπή που θα ρύθµιζε τα σχετικά µε την ανταλλαγή, όµως αυτή δεν
λειτούργησε, λόγω της εισόδου της Τουρκίας στον Α΄ΠΠ, τον Οκτώβριο του 1914.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

44
IV. 

θεσπίστηκαν έκτακτες επιβαρύνσεις και επιτάξεις ειδών για τις ανάγκες του πολέµου 
τέθηκαν εµπόδια στις εµπορικές δραστηριότητές τους
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Οι καταπιέσεις που υπέστησαν
οι Έλληνες πήραν τις εξής µορφές: 

πληθυσµοί χωριών ή και ευρύτερων περιοχών µετατοπίστηκαν από τις ακτές προς το
εσωτερικό της Μικράς Ασίας 
οι άνδρες άνω των 45 ετών που δεν στρατεύονταν
Εκεί πολλοί πέθαναν από κακουχίες, πείνα και αρρώστιες.
Όσοι είχαν ηλικία 20-45 ετών µπορούσαν αρχικά να εξαγοράσουν τη
επάνδρωσαν τα
τάγµατα εργασίας στρατιωτική τους θητεία. Όσοι δεν πλήρωσαν χαρακτηρίστηκαν
λιποτάκτες. Μετά την κατάργηση της δυνατότητας εξαγοράς της θητείας
σηµειώθηκαν χιλιάδες λιποταξίες και όσοι συνελήφθησαν εκτελέστηκαν

V. Οι ενέργειες των Τούρκων προκάλεσαν µεγάλο κύµα φυγής προς την Ελλάδα.
Στα σπίτια που εγκατέλειψαν οι Έλληνες, οι τούρκικες αρχές εγκατέστησαν Μουσουλµάνους µετανάστες από την

Σερβία
Βουλγαρία
Αλβανία και
Ελλάδα

Οι διώξεις και οι εκτοπίσεις του ελληνικού στοιχείου συνεχίστηκαν, µε µικρότερη όµως ένταση, και κατά τα επόµενα χρόνια, µέχρι το
τέλος του πολέµου , το 1918, και επεκτάθηκαν και σε άλλες περιοχές (Μαρµαράς, Πόντος, κ.α.)
Οι πρόσφυγες που έφθασαν στην Ελλάδα το διάστηµα αυτό ανήλθαν σε πολλές χιλιάδες.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

45
2. Άλλα προσφυγικά ρεύµατα
I.
II.
III
IV.

I.

∆ΟΜΗ
1916 Από Ανατ. Μακεδονία
1919 Από Βουλγαρία
1919-21 Από Β. Ήπειρο, Ρουµανία, Μ. Ασία, ∆ωδεκάνησα
Περιοχές εγκατάστασης

Παράλληλα µε την άφιξη προσφύγων ΑΠΟ την Τουρκία, πρόσφυγες ήλθαν

το 1916 από

την οποίαν είχαν καταλάβει οι Βούλγαροι ως σύµµαχοι των Γερµανών. Μετά
τη λήξη των εχθροπραξιών το 1918, αυτοί επέστρεψαν στις εστίες τους και η
την Ανατολική Μακεδονία
«Υπηρεσία Ανοικοδοµήσεως Ανατολικής Μακεδονίας» µερίµνησε για την
επανεγκατάστασή τους
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

II.
Το Νοέµβριο
του 1919

υπογράφηκε η
συνθήκη του Νεϊγύ,
που προέβλεπε 

την παραχώρηση της ∆υτικής Θράκης από τη Βουλγαρία στην Ελλάδα 
Στη Συνθήκη ήταν συνηµµένο το
«Σύµφωνο περί αµοιβαίας
µεταναστεύσεως µεταξύ Ελλάδος Με βάση αυτό
αναχώρησαν
και Βουλγαρίας»

από την Ελλάδα 50.000 Βούλγαροι
και
από τη Βουλγαρία 30.000 Έλληνες
(περίπου 20.000 ακόµη Έλληνες
είχαν µεταναστεύσει πριν από την
υπογραφή της συνθήκης)

http://kaitsas.blogspot.com

κατέφυγε στα λιµάνια της Μαύρης Θάλασσας και
Λόγω της Ρώσικης Επανάστασης και µεγάλο µέρος των
από εκεί διαπεραιώθηκε στην Ελλάδα.
της κατάληψης ρώσικων επαρχιών 
από Τούρκους Ελλήνων της Ρωσίας  Τους Έλληνες ακολούθησαν Αρµένιοι και Ρώσοι

III.
Την περίοδο
1919 - 1921

Έλληνες πρόσφυγες ήλθαν επίσης
κατά το διάστηµα αυτό ΑΠΟ

IV. Συνολικά µέχρι

τη Βόρειο Ήπειρο (κυρίως το 1914)
τη Ρουµανία (το 1919 από περιοχές που αποτέλεσαν πεδίο πολεµικών
συγκρούσεων)
την υπό ιταλική κατοχή νοτιοδυτική Μικρά Ασία (1919)
το Αϊδίνιο και το εσωτερικό της Μικράς Ασίας (1919)
καθώς και από
τα ιταλοκρατούµενα ∆ωδεκάνησα (κατά διαστήµατα από το 1912 και εξής)

είχαν καταφύγει ΣΤΗΝ Ελλάδα περίπου 800.000 πρόσφυγες. Αυτοί, είτε έφθασαν µόνοι τους, είτε µεταφέρθηκαν
µε φροντίδα και µέσα που διατέθηκαν για το σκοπό αυτό από το κράτος (ζώα, οχήµατα, αµαξοστοιχίες, πλοία)
στην Αθήνα
τον Πειραιά
Μεγάλος αριθµός προσφύγων συγκεντρώθηκε
τη Θεσσαλονίκη και γενικότερα τη Μακεδονία
και
(Λέσβος
στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου
Χίος
http://kaitsas.blogspot.com
Σάµος)
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
στη Κρήτη (Ηράκλειο, Χανιά)
το Βόλο
Μικρότερος αριθµός κατευθύνθηκε
την Πάτρα
την Καλαµάτα και
τα νησιά του Αργοσαρωνικού
και το 1920

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

46

3. Η περίθαλψη (1914-1921)
Ι.
ΙΙ.
ΙΙΙ.
ΙV.
V.

.

I.

∆ΟΜΗ
Η περίθαλψη έργο εθελοντών
1914 Οργανισµός
1916-17 «Ανώτατη ∆ιεύθυνση Περιθάλψεως».
1917 Υπουργείο Περιθάλψεως. ∆ιεύρυνση των επωφελούµενων
1917–21 Μορφές περίθαλψης

Στην αρχή
η περίθαλψη των προσφύγων
ήταν ως επί το πλείστον
έργο εθελοντών

Τα έσοδα προέρχονταν από εράνους, δωρεές και µικρή κρατική επιχορήγηση

ΙΙ.
Με σκοπό
Τον Ιούλιο του 1914
ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη
ο Οργανισµός,
Παρεχόταν

ΙΙΙ.

ΙV.

τη διανοµή τροφίµων και ιµατισµού
και
την παροχή στοιχειώδους οικονοµικής βοήθειας

Καταρτίστηκαν επιτροπές από το
Υπουργείο Εσωτερικών µε έργο

την άµεση περίθαλψη
και στη συνέχεια
την εγκατάσταση των προσφύγων σε εγκαταλελειµµένα τούρκικα και
βουλγάρικα χωριά της κεντρικής και Ανατολικής Μακεδονίας
συσσίτιο
προσωρινή στέγη
ιατρική περίθαλψη

Κατά την περίοδο
του Εθνικού ∆ιχασµού
(1916 -1917)
η κυβέρνηση Βενιζέλου
ίδρυσε στη Θεσσαλονίκη την
«Ανώτατη ∆ιεύθυνση
Περιθάλψεως».

µέχρι οι πρόσφυγες να βρουν εργασία ή να
αποκτήσουν γεωργικό κλήρο

http://kaitsas.blogspot.com
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Τον Ιούλιο του 1917
(είχε επικραρτήσει ο Βενιζέλος
και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος
είχε εγκαταλήψει την Ελλάδα)

ιδρύθηκε το
Υπουργείο Περιθάλψεως.

Για πρώτη φορά
θεσµοθετήθηκε η περίθαλψη

V.

και για τις οικογένειες των εφέδρων που βρίσκονταν στο µέτωπο
και για τις οικογένειες των θυµάτων του πολέµου 

∆ιανοµή χρηµατικού βοηθήµατος. Ιδιαίτερο επίδοµα δινόταν σε ιερείς,
δασκάλους και επιµελείς µαθητές

Μολονότι η Ελλάδα
βρισκόταν σε πολεµική
αναµέτρηση (Α΄ΠΠ) και οι
οικονοµικές συνθήκες ήταν
αντίξοες, η φροντίδα για
τους πρόσφυγες ήταν
περισσότερο οργανωµένη
από το 1917 έως το 1921.
Σύµφωνα µε στοιχεία των
υπηρεσιών του Υπουργείου
Περιθάλψεως, δέχτηκαν
περίθαλψη κατά διαστήµατα
περίπου 450.000 πρόσφυγες 

∆ιανοµή συσσιτίου. Οργανώθηκαν καθηµερινά συσσίτια από το
κράτος ή το Πατριωτικό Ίδρυµα σε συνοικίες των
πόλεων όπου ήταν συγκεντρωµένοι πολλοί πρόσφυγες 

Παροχή ιατρικής περίθαλψης. ∆ιορίστηκαν γιατροί, φαρµακοποιοί και
µαίες αποκλειστικά για τους πρόσφυγες
Η µέριµνα για
τους πρόσφυγες
περιελάµβανε 

Παροχή ενδυµάτων και κλινοσκεπασµάτων 
Χορήγηση φαρµάκων και νοσηλεία σε νοσοκοµεία, δηµόσια ή ειδικά
διαµορφωµένα για την περίθαλψη των προσφύγων 

Στέγαση σε προσωρινά καταλύµατα, (σκηνές ή παραπήγµατα, σε
δηµόσια και σε επιταγµένα ή µισθωµένα ιδιωτικά κτίρια
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Βοήθεια για εύρεση εργασίας

∆ωρεάν µετακίνηση, οµαδική ή ατοµική, για εύρεση στέγης και εργασίας
ή για επιστροφή στις περιοχές της προηγούµενης εγκατάστασης

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

47

4. Η παλιννόστηση
∆ΟΜΗ
Ι. Η παλιννόστηση

Ι.

Τον Οκτώβριο του 1918 συστάθηκε στη Κωνσταντινούπολη Πατριαρχική Επιτροπή, µε σκοπό
την οργάνωση του επαναπατρισµού των εκτοπισµένων, µε τη βοήθεια του
Πατριαρχείου και της ελληνικής κυβέρνησης.
Η παλιννόστηση έγινε τµηµατικά, µε τη µέριµνα του Υπουργείου Περίθαλψης, και
επιτράπηκε αρχικά να επιστρέψουν οι ευπορότεροι και οι πρόσφυγες οι
προερχόµενοι από ορισµένες µόνο περιοχές της ∆υτικής Μικράς Ασίας
Η επιστροφή των προσφύγων
στη Μικρά Ασία ξεκίνησε τους
τελευταίους µήνες του 1918 µετά
τον τερµατισµό του πολέµου για
την Τουρκία

Τον Μάϊο του 1919, µετά την απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σµύρνη, οι περισσότεροι
επέστρεψαν στις εστίες τους
http://kaitsas.blogspot.com
Μέχρι το τέλος του 1920 η πλειονότητα των προσφύγων είχε επιστρέψει στη
ήταν άσχηµες καθώς πολλά σπίτια, σχολεία, εκκλησίες
Μικρά Ασία Οι συνθήκες που βρήκαν είχαν µερικώς ή εντελώς καταστραφεί.
και στην
στην πατρίδα τους
Αν. Θράκη.
Επίσης σε κάποιες περιοχές, σε σπίτια Ελλήνων είχαν
εγκατασταθεί Μουσουλµάνοι πρόσφυγες από τις
βαλκανικές χώρες
Στα πλαίσια της Ύπατης ιδρύθηκε η «Υπηρεσία Παλιννόστησης και Περίθαλψης»,
Αρµοστείας Σµύρνης
η οποία βοηθούσε όσους επέστρεφαν να αποκατασταθούν
στα σπίτια τους και τις ασχολίες τους
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Οι ειρηνικές όµως µέρες ∆ΕΝ κράτησαν πολύ.
Λίγους µήνες αργότερα, τον Αύγουστο του 1922, θα έπαιρναν πάλι το δρόµο της προσφυγιάς

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

48

Β.

Μικρασιατική καταστροφή

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

49

1. Η έξοδος
I.
II.

I.

∆ΟΜΗ
Από την αποβίβαση στην ήττα
Πρόσφυγες πριν και µετά την καταστροφή της Σµύρνης

Ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σµύρνη στις 15 Μαΐου 1919. Σύντοµα η ελληνική παρουσία
επεκτάθηκε και σε άλλες περιοχές γύρω από την κατεχόµενη ζώνη.

Οι εθνικές βλέψεις
των Ελλήνων της
Μικράς Ασίας
φάνηκε ότι γίνονταν
πραγµατικότητα.

Τον Ιούλιο του 1920
υπογράφηκε
η Συνθήκη των Σεβρών,
που µεταξύ άλλων όριζε ότι

η περιοχή της Σµύρνης θα βρισκόταν υπό ελληνική διοίκηση και κατοχή
για πέντε χρόνια.
Ύστερα από την περίοδο αυτή θα µπορούσαν οι κάτοικοι µε δηµοψήφισµα
να αποφασίσουν την προσάρτηση της περιοχής την Ελλάδα.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Το κόµµα των Φιλελευθέρων ηττήθηκε στις εκλογές
και
ο βασιλιάς Κωνσταντίνος επέστρεψε στην Ελλάδα.

!
Το Νοέµβριο
του ίδιου χρόνου

Αυτό έδωσε την αφορµή στους Συµµάχους να εκφράσουν
καθαρότερα την αλλαγή της στάσης τους απέναντι στην Ελλάδα

(1920)

Συγχρόνως το εθνικό κίνηµα των Τούρκων µε επικεφαλής τον Μουσταφά Κεµάλ
γινόταν διαρκώς ισχυρότερο τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό της
Τουρκίας.
Ο µικρασιατικός πόλεµος έληξε τον Αύγουστο του 1922 µε ήττα και υποχώρηση του ελληνικού στρατού.
Χιλιάδες πρόσφυγες, ακολουθώντας το στρατό, άρχισαν να φτάνουν στην Ελλάδα.

ΙΙ.

Ήδη,
ΠΡΙΝ από τον
Αύγουστο του 1922

ελληνικοί πληθυσµοί
της Μικράς Ασίας

σειρά είχαν

ΜΕΤΑ την
καταστροφή της
Σµύρνης

(Πόντου
Κιλικίας
Καππαδοκίας)

είχαν εγκαταλείψει τα σπίτια τους και είχαν καταφύγει στη
Σµύρνη ή την Ελλάδα.

τα Βούρλα
το Αϊβαλί και
τα Μοσχονήσια.

∆ιώξεις σηµειώθηκαν και στη Βορειοδυτική Μικρά Ασία (Προποντίδα και αλλού).
Αιχµάλωτοι στρατιώτες και ντόπιοι άνδρες 18 - 45 ετών συγκεντρώθηκαν σε στρατόπεδα και σχηµατίστηκαν
πορείες αιχµαλώτων και οµήρων προς το εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Πολλοί πέθαναν από κακουχίες και
ασιτία.
http://kaitsas.blogspot.com
Στους κατοίκους της Ανατολικής Θράκης δόθηκε προθεσµία ενός µήνα για να εκκενώσουν την περιοχή. Με
αυτόν το τρόπο είχαν τη δυνατότητα να πάρουν µαζί τους όσα µπορούσαν να µεταφέρουν από την κινητή
περιουσία τους.
Οι Έλληνες της Χερσονήσου της Καλλίπολης έφυγαν αργότερα.
Έφθασαν στην Ελλάδα περίπου 900.000 πρόσφυγες (ανάµεσά τους και 50.000 Αρµένιοι).

Συνολικά το
φθινόπωρο του 1922

Περίπου 200.000 χιλιάδες Έλληνες παρέµειναν στην Καππαδοκία και γενικότερα στη Κεντρική και Νότια
Μικρά Ασία. Αυτοί µεταφέρθηκαν στην Ελλάδα το 1924 και το 1925 µε τη φροντίδα της Μικτής Επιτροπής.
Ένα τµήµα των ελλήνων του Πόντου κατέφυγε στη Ρωσία.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

50

2. Το πρώτο διάστηµα
I.
II. α)
β)
ΙΙΙ.

∆ΟΜΗ
Τα πρώτα προβλήµατα των προσφύγων
Αντιµετώπιση των προβληµάτων
Αντιµετώπιση του προβλήµατος της στέγασης
Η αντίδραση των προσφύγων

I. Οι πρώτες απογραφές των προσφύγων που κατέφυγαν στην Ελλάδα ∆ΕΝ αποδίδουν την πραγµατικότητα.
Ο αριθµός πρέπει να ήταν πολύ
µεγαλύτερος αν υπολογίσουµε

την υψηλή θνησιµότητα των πρώτων χρόνων λόγω
των άθλιων συνθηκών διαβίωσης και των επιδηµιών
το µειωµένο αριθµό γεννήσεων και

Στην απογραφή του 1928 καταγράφηκαν
1. 220.000 πρόσφυγες

τη µετανάστευση πολλών προσφύγων σε άλλες χώρες. 
Οι αρρώστιες κατέβαλλαν τους πρόσφυγες
ταλαιπωρηµένοι
πρόχειρα στεγασµένοι
που ήταν
και
υποσιτίζονταν

Ο τύφος,
η γρίπη,
η φυµατίωση (κυρίως στις πόλεις), τους θέριζαν.
και
η ελονοσία (κυρίως στην ύπαιθρο)

Σύµφωνα µε τα στοιχεία της
Κοινωνίας των Εθνών,
ένας σηµαντικός αριθµός
προσφύγων πέθαναν µέσα
σε ένα χρόνο από την άφιξή
τους στην Ελλάδα.

συγγενών και φίλων
της πατρογονικής γής
http://kaitsas.blogspot.com
και
του ευρύτερου κοινωνικού χώρου όπου είχαν ζήσει 

Eκτός από τις αρρώστιες, οι πρόσφυγες ήταν και
ψυχικά τραυµατισµένοι από την απώλεια

II. α)
" Στην αρχή το κράτος αντιµετώπισε µε τα µέσα που διέθετε
τις πρώτες στοιχειώδεις και πιεστικές ανάγκες των προσφύγων:

διατροφή
προσωρινή στέγαση

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

ιατρική περίθαλψη

∆ιενεργήθηκαν έρανοι,
οργανώθηκαν πρόχειρα συσσίτια

και
έγινε προσπάθεια για 
καθηµερινή διανοµή ψωµιού
υπήρξε η δραστηριοποίηση στην Ελλάδα  παροχή ρουχισµού και άλλων
ξένων φιλανθρωπικών οργανώσεων
ειδών πρώτης ανάγκης

" Κινητοποιήθηκαν επίσης ιδιώτες, ατοµικά ή οργανωµένα
" Αποφασιστική, ιδιαίτερα για την ιατρική περίθαλψη
και την παροχή φαρµάκων

β)
ανέλαβε το Υπουργείο Περιθάλψεως που ενισχύθηκε µε έκτακτο προσωπικό.
Στη συνέχεια το Ταµείο Περιθάλψεως Προσφύγων (ιδρύθηκε το Νοέµβριο του 1922) ανήγειρε
ξύλινα παραπήγµατα για τη στέγαση των προσφύγων
Πλήθος ξεπρόβαλαν οι αυτοσχέδιες κατασκευές που χρησίµευαν ως προσωρινά καταλύµατα
(καλύβες, παράγκες, σκηνές) γύρω από τις πόλεις, σε πλατείες ή στα κενά οικόπεδα των πόλεων
Με την άφιξη των προσφύγων το
έργο της προσωρινής στέγασης

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

∆εν έµεινε χώρος στεγασµένος που να µην χρησιµοποιήθηκε:

σχολεία
εκκλησίες και τζαµιά
θέατρα
δηµόσια κτίρια
αποθήκες
υπόγεια

Επιτάχθηκαν τα άδεια σπίτια σε όλη την Επικράτεια
Καταλήφθηκαν ακόµη και κατοικούµενοι χώροι, οι ένοικοι των οποίων µοιράστηκαν την
κατοικία τους µε τους πρόσφυγες

III. 
Το πρώτο διάστηµα, οι περισσότεροι πρόσφυγες ανέχονταν τις αντίξοες συνθήκες διαβίωσης, θεωρώντας προσωρινή την
παραµονή τους στην Ελλάδα. Πίστευαν ότι δεν θα αργήσει η µέρα της επιστροφής. Η αίσθηση αυτής της
προσωρινότητας καθυστερούσε , σε συνδυασµό µε άλλους παράγοντες, τη κοινωνική και οικονοµική τους
ένταξη και την ταύτισή τους µε τον γηγενή πληθυσµό 

Μετά την υπογραφή της
Σύµβασης της Λοζάνης

Οι πρόσφυγες

άρχισαν να συνειδητοποιούν ότι το όνειρο της επιστροφής ∆ΕΝ επρόκειτο να
πραγµατοποιηθεί
η βελτίωση των συνθηκών της ζωής τους
Στόχος τους τώρα έγινε
και
η ενσωµάτωση στη νέα πατρίδα

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

51

3. Η σύµβαση της Λοζάνης και η ανταλλαγή πληθυσµών
∆ΟΜΗ
Ι. Η Σύµβαση ανταλλαγής
ΙΙ. Η αντίδραση των προσφύγων
ΙΙΙ. Ίδρυση Μεικτής Επιτροπής Ανταλλαγής

Στις 24 Ιουλίου 1923
υπογράφηκε η
Συνθήκη Ειρήνης
της Λοζάνης.

Προβλεπόταν η υποχρεωτική
ανταλλαγή µεταξύ 

Αυτή θα ίσχυε τόσο γι’ αυτούς που παρέµειναν στις πατρίδες τους
όσο και για εκείνους που είχαν ήδη καταφύγει στην οµόθρησκη χώρα

Ι.
ρύθµιζε την
ανταλλαγή
πληθυσµών
µεταξύ
ΕλλάδαςΤουρκίας.

των ελλήνων ορθόδοξων κατοίκων της Τουρκίας
και
των Μουσουλµάνων κατοίκων της Ελλάδας

Μάλιστα η ανταλλαγή ίσχυσε αναδροµικά για όλες τις µετακινήσεις που έγιναν από τη
µέρα που κηρύχθηκε ο Α΄ Βαλκανικός πόλεµος (18 0κτωβρίου 1912)
οι έλληνες ορθόδοξοι της
Από την ανταλλαγή αυτή εξαιρέθηκαν

Κων/πολης
Ίµβρου και
Τενέδου

οι Μουσουλµάνοι της ∆υτικής Θράκης

Έξι µήνες πριν
στις 30 Ιανουαρίου 1923
είχε υπογραφεί η
ελληνοτούρκικη Σύµβαση
η οποία 

θα απέβαλλαν την παλιά ιθαγένεια και θα αποκτούσαν την
ιθαγένεια της χώρας στην οποίαν εγκαθίσταντο 
είχαν δικαίωµα να µεταφέρουν την κινητή περιουσία τους
Οι ανταλλάξιµοι σύµφωνα
µε την σύµβαση ανταλλαγής 

είχαν δικαίωµα να πάρουν από το κράτος στο οποίο µετανάστευαν
ως αποζηµίωση περιουσία ίσης αξίας µε την ακίνητη περιουσία
που εγκατέλειπαν φεύγοντας 
θα διευκολύνονταν στη µετακίνησή τους από τη Μικτή Επιτροπή
Ανταλλαγής

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Η συµφωνία αυτή για ανταλλαγή
των πληθυσµών διέφερε από τις
προηγούµενες.

Καθιέρωνε για ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ τη µαζική µετακίνηση πληθυσµών
και
είχε υποχρεωτικό χαρακτήρα ΕΝΩ οι µέχρι τότε συµφωνίες
προέβλεπαν εθελοντική µετανάστευση
κατοίκων κάποιων επίµαχων περιοχών.

Οι πρόσφυγες που βρίσκονταν στην Ελλάδα αντέδρασαν έντονα. Σε όλες της πόλεις της
Ελλάδας συγκρότησαν συλλαλητήρια, διατρανώνοντας την απόφασή τους να εµποδίσουν
την εφαρµογή της.

ΙΙ. Όταν έγινε γνωστή
η υπογραφή της
Σύµβασης
και
οι όροι της

Οι πρόσφυγες
έµειναν µε την
πικρία ότι τα
δίκαια και τα
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
συµφέροντά τους
διασφάλιση και αναγνώριση των συνόρων τους θυσιάστηκαν στο
βωµό των
Εξάλλου η υπογραφή της Σύµβασης
επίτευξη οµοιογένειας
συµφερόντων του
υποβοηθούσε τις βλέψεις των ηγετών των
και
ελληνικού κράτους.
δ ύο χωρών (Βενιζέλου και Κεµάλ) για την απρόσκοπτη ενασχόληση µε την εσωτερική
µεταρρύθµιση και ανάπτυξη
Η πραγµατικότητα όµως, όπως είχε διαµορφωθεί µετά την έξοδο χιλιάδων Ελλήνων από
τις πατρογονικές εστίες τους και την άρνηση της Τουρκίας να δεχτεί την επιστροφή τους,
ανάγκασε την ελληνική αντιπροσωπεία να συµφωνήσει.

Σύµφωνη ήταν και η Κοινωνία των Εθνών

ΙΙΙ. Με βάση το άρθρο 11 της Σύµβασης της Λοζάνης ιδρύθηκε η
Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής
µε έδρα την
Κωνσταντινούπολη

Την αποτελούσαν 11 µέλη

(4 Έλληνες
4 Τούρκοι και
3 µέλη–πολίτες ουδέτερων
κατά τον Α΄ΠΠ κρατών )

µε αρµοδιότητα τον καθορισµό του τρόπου
µετανάστευσης των πληθυσµών και της
εκτίµησης της ακίνητης περιουσίας των
ανταλλαξίµων

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

52

Γ.

Η αποκατάσταση των προσφύγων

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

53

1. Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων
∆ΟΜΗ
I. Ίδρυση Ε.Α.Π.
II. Πόροι που παραχωρήθηκαν στην Ε.Α.Π
III. Παράµετροι αποκατάστασης
IV. Προβλήµατα – εµπόδια – παρακώλυση του έργου της Ε.Α.Π
V. Άλλοι φορείς αποκατάστασης – Τερµατισµός λειτουργίας της Ε.Α.Π.

I. Η ελληνική κυβέρνηση, µπροστά στο τεράστιο έργο της περίθαλψης και αποκατάστασης που έπρεπε να αναλάβει, ζήτησε τη βοήθεια της
Κοινωνίας των Εθνών (ΚΤΕ)
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων
(ΕΑΠ)

ιδρύθηκε µε πρωτοβουλία της ΚΤΕ,
το Σεπτέµβριο του 1923,
ένας αυτόνοµος οργανισµός µε πλήρη νοµική υπόσταση,
µε έδρα την Αθήνα.
παραγωγική απασχόληση
Βασική αποστολή της ήταν να
εξασφαλίζει στους πρόσφυγες

II.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Η ελληνική κυβέρνηση
διέθεσε στην ΕΑΠ τα εξής:

και
οριστική στέγαση.

- τις ιδιοκτησίες των Τούρκων ανταλλαξίµων και των Βούλγαρων που εγκατέλειψαν την Ελλάδα, 
- κτήµατα του ∆ηµοσίου,
- κτήµατα που απαλλοτριώθηκαν µε την αγροτική µεταρρύθµιση και
- µοναστηριακή γη (συνολικά πάνω από 8.000.000 στρέµµατα, 
το ποσό από δύο δάνεια (1924, 1928) που είχε συνάψει η ελληνική κυβέρνηση στο εξωτερικό, 
οικόπεδα µέσα ή γύρω από τις πόλεις για την ανέγερση αστικών συνοικισµών,
του Υπουργείου Γεωργίας και
του Υπουργείου Προνοίας και Αντιλήψεως 

το τεχνικό και διοικητικό προσωπικό

III.

Τη διάκριση σε αστούς και αγρότες. Υπήρξε µέριµνα να αποκτήσουν οι πρόσφυγες απασχόληση
ίδια ή συναφή µε αυτή που είχαν στη πατρίδα τους. Έτσι έγινε προσπάθεια από την ΕΑΠ
:

Για την αποκατάσταση των
προσφύγων η ΕΑΠ έλαβε
υπόψη τις εξής παραµέτρους:

http://kaitsas.blogspot.com

να εγκατασταθούν γεωργοί
πρόσφυγες
στα µέρη όπου θα
µπορούσαν να συνεχίσουν
τις καλλιέργειες που ήδη
γνώριζαν.

Καλλιεργητές δηµητριακών εγκαταστάθηκαν σε πεδινά µέρη
της Μακεδονίας και της ∆υτ. Θράκης
καπνοπαραγωγοί σε κατάλληλα εδάφη στην Αν. Μακεδονία
και τη ∆υτ. Θράκη
αµπελουργοί στη Κρήτη και
σηροτρόφοι στο Σουφλί, την Έδεσσα και αλλού
http://kaitsas.blogspot.com

Τον τόπο προέλευσης. Η ΕΑΠ επιδίωξε ώστε οι πρόσφυγες που προέρχονταν από τον ίδιο οικισµό ή
έστω την ευρύτερη περιοχή του να εγκατασταθούν µαζί στο ελληνικό έδαφος. Σ’ αυτό εν µέρη
οφείλονται και τα τοπωνύµια Νέα Σµύρνη, Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα Μουδανιά, Νέα
Αλικαρνασσός κ.α
ΌΜΩΣ
σε λίγες κοινότητες έγινε αυτό δυνατό. Οι περισσότερες εγκαταστάσεις περιλάµβαναν
πρόσφυγες διαφορετικής προέλευσης
Τις αντικειµενικές συνθήκες
Η ΕΑΠ διέκρινε την
αποκατάσταση των προσφύγων σε

αγροτική (παροχή στέγης και κλήρου στην ύπαιθρο)
και
αστική (παροχή στέγης στις πόλεις )

Μολονότι οι περισσότεροι πρόσφυγες ασκούσαν στη πατρίδα τους «αστικά» επαγγέλµατα
(σχετικά µε το εµπόριο, τη βιοτεχνία, τη βιοµηχανία κ.τ.λ.) 
Υπήρχαν τα µουσουλµανικά κτήµατα (κυρίως στη Μακεδονία αλλά
και στη Κρήτη, τη Λέσβο, τη Λήµνο και αλλού), 

δόθηκε βάρος
στη γεωργία γιατί 

Η αγροτική αποκατάσταση ήταν ταχύτερη και απαιτούσε µικρότερες
δαπάνες, 
Η ελληνική οικονοµία βασιζόταν ανέκαθεν στη γεωργική παραγωγή, 
Υπήρχε πολιτική σκοπιµότητα της αποφυγής κοινωνικών
αναταραχών µε τη δηµιουργία γεωργών µικροϊδιοκτητών αντί
εργατικού προλεταριάτου

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

54

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος 

Εξάλλου, δόθηκε προτεραιότητα
στην εγκατάσταση των προσφύγων
στη Μακεδονία και τη ∆υτ. Θράκη
καθώς 

ήταν δυνατόν να χρησιµοποιηθούν τα µουσουλµανικά
κτήµατα και τα κτήµατα των Βουλγάρων µεταναστών
(σύµφωνα µε την συνθήκη του Νεϊγύ).
Αυτό θα καθιστούσε τους πρόσφυγες αυτάρκεις σε
σύντοµο χρονικό διάστηµα και θα συντελούσε στην
αύξηση της αγροτικής παραγωγής 
θα καλυπτόταν το δηµογραφικό κενό που είχε
δηµιουργηθεί µε την αναχώρηση των Μουσουλµάνων
και των Βούλγαρων και τις απώλειες που προκάλεσαν
οι συνεχείς πόλεµοι (1912 – 1922). 
Επιπλέον έτσι εποικίζονταν παραµεθόριες περιοχές.

IV.

Η κινητικότητα των προσφύγων υπήρξε µεγάλη, ιδιαίτερα κατά τα
πρώτα χρόνια. Οι πρόσφυγες γύριζαν από περιοχή σε περιοχή
προκειµένου να βρουν το µέρος µε τις καλύτερες συνθήκες για
εγκατάσταση
Βέβαια, η εγκατάσταση των προσφύγων δεν έγινε πάντα
σύµφωνα µε την παραπάνω λογική, ούτε ακολούθησε σε όλες
τις περιπτώσεις την κρατική αντίληψη και επιταγή.

Πολλοί πρόσφυγες, αν και δεν ήταν γεωργοί, είχαν ζητήσει να
αποκατασταθούν ως αγρότες για να επωφεληθούν από τα δάνεια και
τις παροχές της ΕΑΠ.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Άλλοι πάλι µετακινούνταν προς τα αστικά κέντρα µε σκοπό να
παρουσιαστούν ως «αστοί» και να πάρουν µε αυτόν τον τρόπο την
αποζηµίωση που δινόταν στους αστούς ανταλλάξιµους

V.

Ταµείο Περιθάλψεως Προσφύγων (1922-1925)
Εκτός από την ΕΑΠ,

µε την αποκατάσταση των προσφύγων ασχολήθηκαν το Υπουργείο Πρόνοιας και Αντιλήψεως (από το 1925)
και
Υπουργείο Γεωργίας

Η ΕΑΠ λειτούργησε µέχρι το τέλος του 1930
Με ειδική σύµβαση µεταβίβασε στο Ελληνικό δηµόσιο την περιουσία της,
καθώς και τις υποχρεώσεις που είχε αναλάβει απέναντι στους πρόσφυγες.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

55

2. Η αγροτική αποκατάσταση
∆ΟΜΗ
Ι. Εκχώρηση γης
ΙΙ. Στέγαση των αγροτών

I.

Στο µεγαλύτερο µέρος της ήταν έργο της ΕΑΠ.
Απέβλεπε στη δηµιουργία µικρών γεωργικών ιδιοκτησιών
Η εγκατάσταση των προσφύγων έγινε σε

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

εγκαταλελειµµένα χωριά
νέους συνοικισµούς προσαρτηµένους σε χωριά και
νέους, αµιγώς προσφυγικούς συνοικισµούς

Η αγροτική
αποκατάσταση
το µέγεθος της οικογένειας των προσφύγων
Ο παραχωρούµενος κλήρος
ποίκιλλε ανάλογα µε

την ποιότητα του εδάφους
το είδος της καλλιέργειας και
τη δυνατότητα άρδευσης

Συνήθως ο κλήρος δεν αποτελούσε
ενιαία έκταση, αλλά τεµάχια αγρών που
βρίσκονταν σε διαφορετικές τοποθεσίες.
Στην αρχή η διανοµή από τις υπηρεσίες
εποικισµού ήταν προσωρινή.
Θα γινόταν οριστική µετά την
κτηµατογράφηση από την τοπογραφική
υπηρεσία τουΥπουργείου Γεωργίας

στέγη
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Εκτός από τη γη παραχωρούνταν

εργαλεία
σπόροι
λιπάσµατα και
ζώα

II.

της ανέγερσης των οικιών απευθείας από την ΕΑΠ (εργολαβία)
ή
της ανέγερσης από τους ίδιους τους πρόσφυγες µε τη χορήγηση όλων των οικοδοµικών
υλικών (αυτεπιστασία)
http://kaitsas.blogspot.com
Τα κτίσµατα ήταν συνήθως δύο δωµάτια, µια αποθήκη, και ένας σταύλος
τηρήθηκε το σύστηµα

Για τη στέγαση
Την αξία του παραχωρούµενου κλήρου θα πλήρωναν οι πρόσφυγες µε δόσεις
Ο τίτλος που δινόταν στους κληρούχους ήταν τίτλος απλής κατοχής. Θα γινόταν τίτλος πλήρους κυριότητας
αργότερα, µετά την αποπληρωµή του χρέους
Μετά τη διάλυση της ΕΑΠ, το 1930, τα χρέη των αγροτών προσφύγων ανέλαβε να εισπράξει η Αγροτική Τράπεζα

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

56

3. Η αστική αποκατάσταση
∆ΟΜΗ
Η αστική αποκατάσταση σε σχέση µε την αγροτική - Εµπόδια στην αστική στέγαση
II. Χαρακτηριστικά της αστικής στέγασης
III. Εύποροι και άποροι πρόσφυγες
I.

I. 
Την αστική αποκατάσταση ανέλαβε

περισσότερο το κράτος
και
ΛΙΓΟΤΕΡΟ η ΕΑΠ, η οποία πρόσφερε οικονοµική βοήθεια σε περιορισµένο αριθµό
επιχειρήσεων, οικοτεχνικών και βιοτεχνικών δραστηριοτήτων (όπως η ταπητουργία) 

Σε αντίθεση µε την αγροτική αποκατάσταση,
η αστική περιλάµβανε

ΜΟΝΟ στέγαση
και
ΟΧΙ πρόνοια για ανεύρεση εργασίας

Ο αριθµός των προσφύγων ήταν µεγάλος 

Η αστική στέγαση συνάντησε
περισσότερα εµπόδια
από την αγροτική

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

http://kaitsas.blogspot.com

Τα ανταλλάξιµα (µουσουλµανικά) σπίτια στις πόλεις ήταν λίγα
και
Τα οικιστικά προγράµµατα του κράτους καθυστερούσαν λόγω των πολιτικών ανωµαλιών
και της κακής οικονοµικής κατάστασης κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930
Πρόβληµα επίσης αποτελούσε η περιπλάνηση των αστών προσφύγων από πόλη σε πόλη
για ένα µεγάλο χρονικό διάστηµα. 
Οι περισσότεροι πρόσφυγες στις πόλεις τα πρώτα χρόνια εργάζονταν περιστασιακά
είτε κάνοντας «µεροκάµατα» στις οικοδοµές, σε εργοστάσια και βιοτεχνίες
είτε ως πλανόδιου µικροπωλητές και µικροκαταστηµατάρχες. 
Άλλοι δούλεψαν ως ναυτεργάτες και εργάτες σε δηµόσια έργα στις πόλεις
ή στην ύπαιθρο (αρδευτικά και αποστραγγιστικά έργα, διάνοιξη δρόµων, κατασκευή ή
επέκταση λιµανιών κ.α.)

II.
ξεκίνησε από την Αθήνα µε την δηµιουργία 4 συνοικισµών
http://kaitsas.blogspot.com

της Καισαριανής
του Βύρωνα
στην Αθήνα
της Νέας Ιωνίας
και
της Κοκκινιάς  στον Πειραιά

Για τη στέγαση των αστών προσφύγων υιοθετήθηκε η δηµιουργία συνοικισµών µε επέκταση των πόλεων στις
οποίες αυτοί ήταν προσωρινά εγκατεστηµένοι.
Προκρίθηκε εκτός από σπάνιες εξαιρέσεις το σύστηµα της ανέγερσης µικρών κατοικιών, µονοκατοικιών/
διπλοκατοικιών/ τετρακατοικιών, µονοώροφων ή διώροφων, µε ένα ή δύο δωµάτια, κουζίνα και τους
αναγκαίους βοηθητικούς χώρους.
Η αστική
αποκατάσταση

Το κράτος
ή
η ΕΑΠ

ανέθεταν την ανέγερση των συνοικισµών σε εργολάβους
ή
φρόντιζαν να εφοδιάζουν τους πρόσφυγες µε τα απαραίτητα µέσα για να κατασκευάσουν οι ίδιοι
τα σπίτια τους
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Η οικοδόµηση των συνοικισµών, ελλείψει χρόνου και χρηµάτων, συχνά δεν συνδυαζόταν µε έργα υποδοµής
(ύδρευση, αποχετευτικό σύστηµα, οδικό δίκτυο, χώροι πρασίνου κ.α.)
Παρά την οµοιοµορφία που επικρατούσε , υπήρχε ελαφρά διαφοροποίηση των κατοικιών του ενός
συνοικισµού από τις κατοικίες του άλλου, ως προς το εµβαδόν, τη ποιότητα κατασκευής και τη
λειτουργικότητα.
Ιδρύθηκαν ακόµη προσφυγικοί οικοδοµικοί συνεταιρισµοί και χορηγήθηκαν άτοκα δάνεια σε προσφυγικές
οικογένειες για τη στέγασή τους.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

III.

57
που είχαν την οικονοµική δυνατότητα να φροντίσουν µόνοι τους για την στέγασή τους

Υπήρχαν βέβαια και οι
εύποροι πρόσφυγες

Αυτοί στην αρχή ήταν σε θέση να νοικιάσουν ή να αγοράσουν κατοικίες µέσα στις πόλεις και έτσι να
αναµειχθούν µε τους γηγενείς
Αργότερα ανέλαβαν οι ίδιοι πρωτοβουλίες για την ίδρυση οικισµών.
Η διαδικασία
ήταν η ακόλουθη:

ίδρυαν ένα οικοδοµικό συνεταιρισµό,
αγόραζαν µια έκταση σε προνοµιούχο περιοχή και
οικοδοµούσαν αστικές κατοικίες καλής ποιότητας

Τέτοιοι οικισµοί ήταν η Νέα
Σµύρνη στην Αθήνα και η
Καλλίπολη στον Πειραιά

που δεν είχαν κατορθώσει να αποκατασταθούν ακόµη
Στο αντίθετο άκρο
βρίσκονταν οι
άποροι πρόσφυγες

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Εγκαταστάθηκαν σε καλύβες, χαµόσπιτα και άλλες πρόχειρες κατασκευές Έτσι σε άθλιες συνθήκες
στις παρυφές παλαιών οικισµών
επρόκειτο να ζήσουν για
πολλά χρόνια
ή
δηµιούργησαν παραγκουπόλεις γύρω από τους προσφυγικούς συνοικισµούς

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

∆.

58

Η αποζηµίωση των ανταλλαξίµων και
η ελληνοτουρκική προσέγγιση

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

5599

1. Η αποζηµίωση των ανταλλαξίµων
Ι.
ΙΙ.

∆ΟΜΗ
Φορείς
Το πρόβληµα, η λύση και η διαδικασία επίλυσης

I. Όπως είδαµε, η Σύµβαση ανταλλαγής των πληθυσµών µεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας προέβλεπε την αποζηµίωση των ανταλλάξιµων
προσφύγων για τις περιουσίες που εγκατέλειψαν στις πατρίδες τους, από το κράτος υποδοχής.
η Μικτή Επιτροπή
Το έργο της εκτίµησης
της αξίας των εκατέρωθεν
περιουσιών που
εγκαταλείφθηκαν ανέλαβε

Για να βοηθήσει το έργο της ελληνικής αντιπροσωπείας, στη Μικτή Επιτροπή
συστάθηκε το 1924
η Γενική ∆ιεύθυνση Ανταλλαγής Πληθυσµών που υπαγόταν στο Υπουργείο Γεωργίας
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Για την αποτελεσµατικότερη λειτουργία της, ιδρύθηκαν κατά τόπους
Γραφεία ανταλλαγής Πληθυσµών

II. Το έργο της εκτίµησης
των περιουσιών

προχωρούσε αργά και η δυσφορία του προσφυγικού κόσµου,
που βρισκόταν σε απόγνωση, µεγάλωνε

Έτσι υιοθετήθηκε η λύση
Η Εθνική Τράπεζα ανέλαβε να 

πληρώσει στους ανταλλάξιµους την
να δοθεί µια προκαταβολή
προκαταβολή αυτή
µέχρι την τελική αποπληρωµή της αξίας της περιουσίας
που εγκαταλείφθηκε στη Τουρκία,
αφού πρώτα το ελληνικό ∆ηµόσιο προέβαινε σε προσωρινή εκτίµησή της.
http://kaitsas.blogspot.com

Η προσωρινή εκτίµηση
των περιουσιών

Οι αιτήσεις των δικαιούχων θα
εξετάζονταν από
ειδικές επιτροπές προσφύγων,
συµπατριωτών των ενδιαφεροµένων.
Εάν θεωρούνταν ανακριβείς,
προβλεπόταν αναθεώρησή τους από ένα
Ανώτατο Συµβούλιο. 
Καθορίστηκαν επίσης τα περιουσιακά στοιχεία για τα οποία καταβαλλόταν αποζηµίωση
έγινε µε βάση τις δηλώσεις που υποβλήθηκαν
στα κατά τόπους Γραφεία Ανταλλαγής 

Η προκαταβολή θα δινόταν σε εκείνους που δεν είχαν µέχρι τότε αποκατασταθεί
Για την οριστική εκτίµηση
των περιουσιών που
εγκαταλείφθηκαν στη
Τουρκία συστάθηκαν

Πρωτοβάθµιες Επιτροπές Εκτίµησης
και
∆ευτεροβάθµιες Επιτροπές, για προβλήµατα που ενδεχοµένως θα ανέκυπταν.

ΜΙΚΤΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Τούρκικη Αντιπροσωπεία
Ελληνική Αντιπροσωπεία
Γενική ∆ιεύθυνση
Ανταλλαγής Πληθυσµών

Υπουργείο Γεωργίας
Γραφεία
Ανταλλαγής Πληθυσµών

Με την πάροδο
του χρόνου η
ολοκλήρωση
του έργου της
εκτίµησης των
περιουσιών
φαινόταν όλο
και πιο
µακρινή.
Το έργο ήταν
τεράστιο και
επιπλέον η όλη
διαδικασία
υπονοµευόταν
από την
τούρκικη
πλευρά.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

6600
2. Η ελληνοτουρκική προσέγγιση
∆ΟΜΗ
I.
ΙΙ.
ΙΙΙ.

I. 
Μετά την υπογραφή

της Σύµβασης ανταλλαγής πληθυσµών
και
της Συνθήκης ειρήνης της Λοζάνης

Οι σχέσεις της Ελλάδας µε την Τουρκία δοκιµάζονταν κατά
διαστήµατα από εντάσεις.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος 

Ύστερα από διαπραγµατεύσεις
υπογράφηκε

τον Ιούνιο του 1925
η Σύµβαση της Άγκυρας
και
το ∆εκέµβριο του 1926
η Συµφωνία των Αθηνών

Αυτές ρύθµιζαν τα επίµαχα θέµατα, ΌΜΩΣ ∆ΕΝ εφαρµόστηκαν ποτέ. 

Τον Αύγουστο του 1928 το κόµµα των Φιλελευθέρων κέρδισε τις εκλογές
και σχεδόν αµέσως η νέα κυβέρνηση ξεκίνησε διαπραγµατεύσεις που κράτησαν δυο χρόνια
τη διευθέτηση των οικονοµικών διαφορών
Ο Ελ. Βενιζέλος επιθυµούσε
και
την αναγνώριση του εδαφικού καθεστώτος
µεταξύ των δυο χωρών.

ΌΜΩΣ,
σε κάθε προσπάθεια προσέγγισης µε
την Τουρκία, εµπόδιο στεκόταν η
έντονα αρνητική στάση των
προσφύγων.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

ΙΙ. 
Στις 10 Ιουνίου 1930 υπογράφηκε
η Συµφωνία της Άγκυρας που αποτελούσε
το οικονοµικό σύµφωνο µεταξύ των δυο χωρών.
Τα κυριότερα σηµεία του ήταν:

Ρύθµισε το ζήτηµα των Ελλήνων ορθόδοξων της Κωνσταντινούπολης
και των µουσουλµάνων της Θράκης, καθώς και των «φυγάδων»
http://kaitsas.blogspot.com
Όριζε ότι οι ανταλλάξιµες µουσουλµανικές περιουσίες στην Ελλάδα
και οι ελληνικές στην Τουρκία περιέρχονταν στην κυριότητα
του ελληνικού και Τούρκικου ∆ηµοσίου, αντίστοιχα.
Προέβλεπε αµοιβαία απόσβεση των οικονοµικών υποχρεώσεων µεταξύ
των δυο χωρών
το Σύµφωνο φιλίας, ουδετερότητας, και διαιτησίας,

Η συµφωνία ολοκληρώθηκε στις
30 Οκτωβρίου του ίδιου έτους µε

το Πρωτόκολλο για τον περιορισµό των ναυτικών εξοπλισµών και
τη Σύµβαση εµπορίου, εγκατάστασης και ναυτιλίας.
Με τη τελευταία αυτή σύµβαση δόθηκε η δυνατότητα στους
υπηκόους του καθενός από τα δυο κράτη να ταξιδεύουν ή να
εγκαθίστανται (µε κάποιους περιορισµούς) στο έδαφος του
άλλου κράτους

III. Οι µεταγενέστερες εξελίξεις έδειξαν ότι οι προσδοκίες από τη λύση που δόθηκε σε κάποια ζητήµατα µε τις ελληνοτουρκικές συµφωνίες
του 1930 διαψεύστηκαν.
Βέβαια,
για ένα µεγάλο διάστηµα

∆ΕΝ σηµειώθηκαν τριβές µεταξύ των δυο κρατών
και
∆ΕΝ αµφισβητήθηκαν τα µεταξύ τους σύνορα

Αυτό ήταν και η βασική επιδίωξη του Έλληνα
πρωθυπουργού

Ο συµψηφισµός των ανταλλάξιµων ελληνικών και, µουσουλµανικών περιουσιών 
προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων ανάµεσα στους πρόσφυγες

ΟΜΩΣ

Με τη συµφωνία αυτή η κατά πολύ µεγαλύτερη περιουσία των ανταλλάξιµων αποµάκρυνε τµήµα του προσφυγικού
Ελλήνων ορθόδοξων της Τουρκίας εξισώθηκε µε την αντίστοιχη περιουσία των κόσµου από την εκλογική βάση του
κόµµατος των Φιλελευθέρων
µουσουλµάνων της Ελλάδας
και
συνέβαλλε
στην
ήττα του στις εκλογές
µε την παρακράτηση του 25% της προκαταβολής της
του
1932
και
του
1933
Το γεγονός αυτό
αποζηµίωσης από την Εθνική Τράπεζα
σε συνδυασµό

και
της άρνησης διακανονισµού των προσφυγικών χρεών

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

61

Ε.

Η ένταξη των προσφύγων στην Ελλάδα

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

62

1. Η ενσωµάτωση των προσφύγων
∆ΟΜΗ
Αξιολόγηση του έργου της ΕΑΠ
I.
II. Ο ρυθµός ενσωµάτωσης των προσφύγων σε σχέση µε την ανοµοιογένειά τους
III. Τα παράπονα των προσφύγων
α) για την αντιµετώπιση του κράτους
β) για την αντιµετώπιση των γηγενών κατοίκων
IV. Η έκφραση της διάστασης προσφύγων και γηγενών
Επίλογος
V.

I.

Η αποκατάσταση
και
η αφοµοίωση

των προσφύγων στην Ελλάδα
ήταν, κατά γενική οµολογία, το σηµαντικότερο επίτευγµα του νέου ελληνικού κράτους.
τη δεινή οικονοµική κατάσταση της χώρας

# Αν λάβει κανείς υπόψη
τις αντικειµενικές δυσχέρειες, όπως

αντιλαµβάνεται γιατί το
τις πολιτικές περιστάσεις κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930 έργο της αποκατάστασης
των προσφύγων έχει
την ελλιπή κρατική οργάνωση
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
χαρακτηριστεί «τιτάνιο».
και, κυρίως
τον τεράστιο αριθµό των προσφύγων που έφτασαν στην Ελλάδα

# Μεγάλο µέρος του έργου αυτού έγινε από το 1924 έως το 1928

αυτό δεν
Και αν σε κάποιες περιπτώσεις το έργο
µειώνει τη
των κατά τόπους επιτροπών της ΕΑΠ ή του κράτους
σπουδαιότητα
γινόταν βιαστικά, εµπειρικά και πρόχειρα
του συνολικού
ή
έργου που
εξυπηρετούσε απλώς άµεσες ανάγκες και
επιτεύχθηκε.
# Βέβαια για την υλοποίηση των προγραµµάτων της το ελληνικό
πολιτικές σκοπιµότητες,
κράτος της παραχώρησε τα υλικά µέσα και το ανθρώπινο
δυναµικό
και σε αυτό καθοριστικό ρόλο έπαιξε η λειτουργία της ΕΑΠ.
Το γεγονός ότι ήταν ένας οργανισµός υπό διεθνή έλεγχο τη
βοήθησε να είναι αποστασιοποιηµένη από τη ταραγµένη
ελληνική πολιτική ζωή και ως εκ τούτου αποτελεσµατικότερη.

ΙΙ.

κοινωνικής προέλευσης
Ανάµεσά τους υπήρχαν διαφορές

πολιτιστικής παράδοσης
διαλέκτου , ακόµη και
γλώσσας (περίπου 100.000 πρόσφυγες ήταν τουρκόφωνοι)

Οι πρόσφυγες
∆ΕΝ αποτελούσαν
ένα ενιαίο σύνολο.

Όσοι εύποροι κάτοικοι της Μικράς Ασίας ή της Ανατολικής Θράκης κατόρθωσαν να φέρουν στην Ελλάδα
µεγάλο µέρος από την περιουσία τους, σχεδόν αµέσως ενσωµατώθηκαν στο νέο τόπο εγκατάστασής τους και
αναµείχθηκαν µε τους γηγενείς.
Για τη µεγάλη όµως µάζα των προσφύγων, παρά την ταχεία αποκατάστασή τους, η αφοµοίωση ήταν µια
διαδικασία που κινήθηκε µε πολύ πιο αργούς ρυθµούς

ΙΙΙ. Οι περισσότεροι πρόσφυγες, ψυχικά τραυµατισµένοι και µε το άγχος πρώτα της επιβίωσης και αργότερα της βελτίωσης της ζωής τους,
α)

του κράτους

της Σύµβασης ανταλλαγής της Λοζάνης
και
του ελληνοτουρκικού Συµφώνου του 1930

παραβίασε βασικά
Κατηγορούσαν
δικαιώµατά τους.
το ελληνικό
κράτος ότι
αποζηµιώθηκαν µόνο κατά ένα µέρος για την περιουσία που εγκατέλειψαν στις
πατρίδες τους
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
µε την υπογραφή

τέλος, η ανταλλάξιµη περιουσία δεν περιήλθε πάντοτε σε αυτούς.
εξέφραζαν
συχνά
παράπονα
για την
αντιµετώπιση 

Πράγµατι, παρά την ύπαρξη νόµων (ήδη πριν από το 1922)
που απαγόρευαν τη µεταβίβαση της µουσουλµανικής ακίνητης ιδιοκτησίας, 
η έλλειψη κτηµατολογίου 
η ανυπαρξία, σε πολλές περιπτώσεις, τίτλων ιδιοκτησίας συνέβαλλαν στο να περιέλθουν
τέτοιες εκτάσεις σε ντόπιους. 
και η δυσκολία στην οριοθέτηση ή την περίφραξή της,
αλλά και 
Αλλά και το ίδιο το κράτος κάποιες φορές παραχώρησε ανταλλάξιµη περιουσία σε
γηγενής ακτήµονες ή σε ευαγή ιδρύµατα

β)
των γηγενών
κατοίκων του.

Σε γενικές γραµµές υπήρχε
διαφορά νοοτροπίας και
ιδιοσυγκρασίας µεταξύ
προσφύγων και γηγενών.

Οι γηγενείς
αναφέρονταν
συχνά

Στο ήθος των προσφύγων (κυρίως των αστών),
Στη ροπή τους για διασκέδαση και
Την κοσµοπολίτικη συµπεριφορά αυτών και των
γυναικών τους

Οι πρόσφυγες
από τη µεριά τους
µιλούσαν για

το χαµηλό µορφωτικό και πολιτιστικό
επίπεδο των ντόπιων
και
πρόβαλλαν την ελληνικότητά τους,
την οποία οι ντόπιοι συχνά αµφισβητούσαν.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

63

IV.

στην αγορά εργασίας

Η διάσταση προσφύγων και
γηγενών εκφράστηκε κυρίως : 

Στην οικονοµική ζωή.

Υπήρχε ανταγωνισµός 

Στην πολιτική ζωή.

σε άλλες επιχειρηµατικές δραστηριότητες
http://kaitsas.blogspot.com
Πριν ακόµη από την παροχή στέγης και εργασίας, οι πρόσφυγες
απέκτησαν την ελληνική ιθαγένεια και πολιτικά δικαιώµατα.
Εντάχθηκαν στο κόµµα του Βενιζέλου τόσο ως ψηφοφόροι όσο και ως
πολιτευτές, βουλευτές και υπουργοί

στην ιδιοκτησία της γης και

Ο αντιβενιζελικοί και ο αντιβενιζελικός τύπος καλλιεργούσαν το µίσος
εναντίον τους
Οι πρόσφυγες που κατοικούσαν στους συνοικισµούς ήταν
αποµονωµένοι, δεν είχαν συχνές επαφές µε ντόπιους και προτιµούσαν
να συνάπτουν γάµους µεταξύ τους. 
Στην κοινωνική ζωή.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

∆εν συνέβαινε το ίδιο µε τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν µέσα
στις πόλεις ή τα χωριά. Ο χώρος εργασίας, το σχολείο, η εκκλησία και
κυρίως η γειτονιά έδιναν ευκαιρίες επικοινωνίας µε τους ντόπιους.
Σιγά-σιγά άρχισαν να συνάπτονται µικτοί γάµοι, που µε την πάροδο
του χρόνου γίνονταν όλο και περισσότεροι.

V. Η αντίθεση µεταξύ προσφύγων και γηγενών, σε ελάχιστες περιπτώσεις πήρε τη µορφή ανοικτής σύγκρουσης.
Ο όρος «πρόσφυγας», όµως είχε στη κοινή συνείδηση υποτιµητική σηµασία, για πολλά χρόνια.
Η διαχωριστική γραµµή µεταξύ προσφύγων και γηγενών έπαψε να υπάρχει µετά τη δεκαετία του 1940.
Αλλά και από πιο πριν οι πρόσφυγες πρώτης γενιάς και αργότερα τα παιδιά και τα εγγόνια τους συµµετείχαν σε όλες τις δραστηριότητες
στη νέα πατρίδα τους

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

64

2. Οι επιπτώσεις από την άφιξη των προσφύγων
∆ΟΜΗ

Η Μικρασιατική καταστροφή επηρέασε σηµαντικά την πορεία του ελληνικού έθνους στη σύγχρονη εποχή.
Ορισµένοι τη παραλλήλισαν µε την πτώση της Κωνσταντινούπολη το 1453, ενώ άλλοι θεώρησαν το 1922 ως αφετηρία της νέας
Ελλάδας
Το προσφυγικό ζήτηµα, ως συνέπεια, της
Μικρασιατικής καταστροφής, αποτέλεσε
για την Ελλάδα ένα

Οικονοµικό
Κοινωνικό
Πολιτικό και

ζήτηµα µεγάλης σπουδαιότητας µε επιπτώσεις σε όλους τους τοµείς της
ζωής του ελληνικού έθνους

,

Πολιτιστικό

α. Εξωτερική πολιτική

Με την ανταλλαγή των πληθυσµών εξέλιπε η κυριότερη πηγή προστριβών µεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας.
Οι καλές σχέσεις µεταξύ των δύο χωρών διατηρήθηκαν τρεις τουλάχιστον δεκαετίες
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Ο πληθυσµός της Ελλάδας αυξήθηκε από το 1920 έως το 1928 περίπου κατά 20%.
Αυξήθηκε επίσης κατά πολύ ο βαθµός αστικοποίησης του κράτους.

β. Πληθυσµός /

Κατά την ίδια περίοδο, ο πληθυσµός της ευρύτερης περιοχής της πρωτεύουσας διπλασιάστηκε.
Η δηµιουργία µάλιστα προσφυγικών συνοικισµών γύρω από την Αθήνα και τον Πειραιά έπαιξε
αποφασιστικό ρόλο στη διαµόρφωση του ενιαίου πολεοδοµικού συγκροτήµατος, όπως το ξέρουµε σήµερα.
Εκτός από την Αθήνα, τον Πειραιά και την Θεσσαλονίκη, υπήρξαν και άλλα αστικά κέντρα που
διογκώθηκαν εξαιτίας της εγκατάστασης προσφύγων σε αυτά.
Το 1920 η Ελλάδα είχε 20% µη Έλληνες ορθόδοξους, ενώ το 1928 µόλις 6%.
Ο ελληνικός πληθυσµός της ∆υτικής Θράκης και της Ηπείρου αυξήθηκε,
η Κρήτη

εθνολογική σύσταση
Σηµαντικότερες ήταν οι επιπτώσεις
από την άφιξη των προσφύγων στην
εθνολογική σύσταση του πληθυσµού
της Ελλάδας

ενώ

η Λέσβος και
η Λήµνος

http://kaitsas.blogspot.com
εξελληνίστηκαν πλήρως.

Η κυριότερη όµως µεταβολή στην εθνολογική σύσταση λόγω της εγκατάστασης προσφύγων
συνέβη στη Μακεδονία. Το ποσοστό των µη Ελλήνων ορθόδοξων που ήταν 48% το 1920
έπεσε στο 12% το 1928. Η ενίσχυση του ελληνικού χαρακτήρα της Μακεδονίας είχε µεγάλη
σηµασία για τη διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας της Ελλάδας.
Εξάλλου αραιοκατοικηµένες περιοχές της Βόρειας Ελλάδα, κάποιες από αυτές
παραµεθόριες, εποικίστηκαν από πρόσφυγες. Με τον τρόπο αυτό κατοχυρώθηκαν οι νέες
περιοχές που ενώθηκαν µε την Ελλάδα µετά τους Βαλκανικούς πολέµους και
ενσωµατώθηκαν στον εθνικό κορµό.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

65
Σε µια δεκαετία (1922-1931) οι καλλιεργούµενες εκτάσεις αυξήθηκαν περίπου
κατά 50%, η γεωργική παραγωγή διπλασιάστηκε και εξασφαλίστηκε επάρκεια
στα σιτηρά.
Κατ’ αρχήν
αναδιαρθρώθηκαν
οι καλλιέργειες και
η αγροτική παραγωγή
πολλαπλασιάστηκε.

Η έλλειψη γεωργικών εκτάσεων προς διανοµή στους πρόσφυγες υποχρέωσε το
κράτος να αναλάβει την κατασκευή µεγάλων εγγειοβελτιωτικών έργων, κυρίως
στη Μακεδονία, και έτσι αυξήθηκαν οι καλλιεργήσιµες εκτάσεις
Εισήχθησαν νέες καλλιέργειες ή επεκτάθηκαν οι παλιές (καπνός, βαµβάκι,
σταφίδα)

γ. Οικονοµία
Για ένα διάστηµα
η άφιξη των προσφύγων
φαινόταν δυσβάσταχτο
φορτίο για την ελληνική
οικονοµία.
Μεσοπρόθεσµα όµως
αυτή ωφελήθηκε από την
εγκατάσταση των
προσφύγων.

Οι πρόσφυγες εφάρµοσαν την αµειψισπορά και την πολυκαλλιέργεια καις
στήριξαν το θεσµό της µικρής γεωργική ιδιοκτησίας.

http://kaitsas.blogspot.com

Η κτηνοτροφία και πτηνοτροφία βελτιώθηκαν ποσοτικά και ποιοτικά
Η δενδροκοµία, η σηροτροφία και η αλιεία αναπτύχθηκαν από πρόσφυγες που ήταν ειδικευµένοι σε αυτές
τις ασχολίες στην πατρίδα τους.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

νέο, ειδικευµένο και φτηνό εργατικό δυναµικό
µε

τη διεύρυνση της καταναλωτικής αγοράς και
τη δράση ανθρώπων µε επιχειρηµατικές ικανότητες

Στη δεκαετία 1922-1932, διπλασιάστηκε ο αριθµός των βιοµηχανικών µονάδων. Η
πρόοδος όµως δεν ήταν σηµαντική, εξαιτίας κυρίως της διατήρησης των
παραδοσιακών δοµών λειτουργίας τους.
κλωστοϋφαντουργία
Η άφιξη των
προσφύγων
αναζωογόνησε
και τη βιοµηχανία

Η συµµετοχή των προσφύγων
(ως κεφαλαιούχων και ως εργατών)
ήταν µεγαλύτερη στην

ταπητουργία
µεταξουργία
αλευροβιοµηχανία και
παραγωγή οικοδοµικών υλικών

Αρκετοί ήταν οι πρόσφυγες που αναδείχθηκαν ως επιχειρηµατίες , βιοµήχανοι ή
µεγαλέµποροι.
Οι Έλληνες που προέρχονταν από τα αστικά κέντρα της Μικράς Ασίας και την
Κωνσταντινούπολη υπερείχαν σε σύγκριση µε τους αυτόχθονες σε
επιχειρηµατικό πνεύµα, εκπαίδευση, κατάρτιση και προοδευτικές
αντιλήψεις
Ο κοσµοπολίτικος χαρακτήρας της ζωής τους, η γνώση ξένων γλωσσών, οι
επαφές που είχαν αναπτύξει µε την Ευρώπη και η πείρα που διέθεταν.
τους βοήθησαν, όταν εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα να οργανώσουν δικές τους
επιχειρήσεις ή να στελεχώσουν επιχειρήσεις άλλων, προσφύγων ή γηγενών
Η άφιξη των προσφύγων επέδρασε και στην ένταξη των γυναικών στον ενεργό
πληθυσµό. Το 1930 οι γυναίκες αποτελούσαν την πλειονότητα των εργατών στην
κλωστοϋφαντουργία, την καπνοβιοµηχανία, και την βιοµηχανία ετοίµων ενδυµάτων.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Οι πρόσφυγες είχαν ζήσει σε τόπους µε πολιτιστική παράδοση πολλών αιώνων, την οποίαν µετέφεραν στη
νέα τους πατρίδα .

δ. Πολιτισµός

Η µουσική που έφεραν µαζί τους επηρέασε τον τρόπο έκφρασης των λαϊκών στρωµάτων και αναδείχθηκε σε
λαϊκή µουσική της πόλης (ρεµπέτικα). Πρόσφυγες οργανοπαίχτες και τραγουδιστές κυριάρχησαν στη λαϊκή
µουσική σκηνή µέχρι το 1940.
Οι πρόσφυγες έκαναν αισθητή την παρουσία τους και στον πνευµατικό χώρο. Οι λογοτέχνες Γ. Σεφέρης, Η.
Βενέζης, Κ. Πολίτης, Γ. Θεοτοκάς, Σ. ∆ούκας, ο ζωγράφος και ο συγγραφέας Φ. Κόντογλου και ο µουσικός
Μ. Καλοµοίρης είναι µερικοί από τους πολλούς Μικρασιάτες που διέπρεψαν στα γράµµατα και τις τέχνες,
πλούτισαν τη νέα ελληνική γλώσσα και συνέβαλλαν στην εξέλιξή της
http://kaitsas.blogspot.com
Γενικότερα σηµαντική υπήρξε η προσφορά των προσφύγων στη διαµόρφωση της σηµερινής ελληνικής
ταυτότητας.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

IV.

66

ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ
ΑΠΟ ∆ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΨΗ
Κ Α Τ Α Τ Ο 1 9 ΟΟ
ΚΑΙ ΤΙΣ
Α Ρ Χ Ε Σ Τ Ο Υ 2 0 ΟΟ ΥΥ Α Ι Ω Ν Α

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

67

Ε.

Η περίοδος της αυτονοµίας και
η ένωση της Κρήτης µε την Ελλάδα

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

68

1. Η οργάνωση της Κρητικής Πολιτείας
∆ΟΜΗ
I. Η ανάληψη της διοίκησης από τον πρίγκιπα Γεώργιο
II. Η οργάνωση της Κρητικής Πολιτείας
III. Το σύνταγµα και η πρώτη Κυβέρνηση

I. 

Μέσα σε µια απερίγραπτη φρενίτιδα ενθουσιασµού ο εντολοδόχος των Μεγάλων ∆υνάµεων πρίγκιπας
Γεώργιος ανέλαβε τα καθήκοντά του στις 9 ∆εκεµβρίου 1898.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος 

Ο γάλλος Ναύαρχος Ποττιέ, υπό την ιδιότητά του ως Προέδρου του Συµβουλίου των Ναυάρχων,
παρέδωσε επίσηµα στο Γεώργιο τη διοίκηση της Κρήτης. 
Τα πλοία των ∆υνάµεων της ∆ιεθνούς Προστασίας χαιρέτησαν τη σηµαία της Κρητικής Πολιτείας και 
ο Ύπατος Αρµοστής απηύθυνε το πρώτο του διάγγελµα προς τον κρητικό λαό.

Το νησί τέθηκε υπό
διεθνή προστασία 

Η κρητική σηµαία υψώθηκε στο φρούριο του Φιρκά
ενώ
ως τελευταίο σύµβολο της τούρκικης
η τούρκικη διατηρήθηκε µόνο στο φρούριο της Σούδας,  επικυριαρχίας στην Κρήτη.

II. Οι ξένοι Ναύαρχοι αναχώρησαν την εποµένη (10 ∆εκεµβρίου) και αµέσως άρχισε µε γοργούς ρυθµούς το δυσχερές έργο
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Ορίστηκε µια 16µελής Επιτροπή από

12 χριστιανούς
και
4 µουσουλµάνους,

για να εκπονήσει το σχέδιο του κρητικού συντάγµατος,
ενώ παράλληλα προχώρησαν οι πολιτικές πράξεις, χωρίς χρονοτριβή
της οργάνωσης
του νέου πολιτικού σχήµατος
που ονοµάστηκε
Κρητική Πολιτεία.

Έ να ακριβώς µήνα µετά την εγκατάσταση του Ύπατου Αρµοστή,
δηµοσιεύτηκε το πρώτο σηµαντικό διάταγµα «Περί συγκροτήσεως της Κρητικής Συνελεύσεως»
και αµέσως
προκηρύχθηκαν εκλογές για την ανάδειξη πληρεξουσίων.
Στις εκλογές αυτές 138 χριστιανοί
αναδείχθηκαν
και
πληρεξούσιοι και
50 µουσουλµάνοι
Η κρητική βουλή άρχισε τις εργασίες της στις 8 Φεβρουαρίου 1899

ΙΙΙ. 

Το Σύνταγµα
της Κρητικής Πολιτείας,

που συντάχθηκε κατά το πρότυπο του ισχύοντος τότε ελληνικού συντάγµατος,

αφού εγκρίθηκε από το Συµβούλιο των Πρέσβεων
των Προστάτιδων ∆υνάµεων στη Ρώµη
http://kaitsas.blogspot.com
Λίγες µέρες αργότερα συγκροτήθηκε και ορκίστηκε 

η πρώτη κυβέρνηση
της Κρητικής Πολιτείας,

στην οποίαν Υπουργός ∆ικαιοσύνης ορίστηκε ο Ελευθέριος Βενιζέλος

τέθηκε αµέσως σε
εφαρµογή

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

69

2. Η περίοδος της δηµιουργίας
Ι. α.
β.

∆ΟΜΗ
Το έργο της πρώτης κυβέρνησης της Κρητικής Πολιτείας
Η Κρητική Εκκλησία

α.
Εξέδωσε πολύ γρήγορα νόµους και διατάγµατα,
έκοψε κρητικό νόµισµα (τη κρητική δραχµή),
ίδρυσε τη Κρητική Τράπεζα
οργάνωσε

Ι.
Η πρώτη κυβέρνηση
της Κρητικής Πολιτείας
εργάστηκε µε ζήλο και
απέδωσε σε σύντοµο
χρονικό διάστηµα
σηµαντικό έργο.

ταχυδροµική υπηρεσία
και
Χωροφυλακή µε ιταλούς αξιωµατικούς και υπαξιωµατικούς (καραµπινιέρους)

Ιδ ιαίτερη ήταν η µέριµνα
εκπαίδευση  Ιδρύθηκαν πολλά σχολεία και διορίστηκαν δάσκαλοι
για την
και
δηµόσια υγεία.  Αντιµετωπίστηκε το µεγάλο πρόβληµα της λέπρας που είχε προσλάβει
ενδηµική µορφή στις πόλεις και τα χωριά της Κρήτης µε την οργάνωση
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
του λεπροκοµείου της Σπιναλόγκας (1903).

β.
Έν α σοβαρό ζήτηµα, που επίσης αντιµετωπίστηκε µε επιτυχία, ήταν
Με τον Οργανικό Νόµο το 1900,
δόθηκε λύση σε ακανθώδη
εκκλησιαστικά ζητήµατα, όπως ήταν
το καθεστώς της
τοπικής Εκκλησίας.

η σχέση της Εκκλησίας της Κρήτης µε το
Οικουµενικό Πατριαρχείο
και
η εκλογή Μητροπολίτη και Επισκόπων

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Το βασικό σχήµα, που ισχύει µε µικρές τροποποιήσεις έως σήµερα, είναι ένα
της οποίας ο Προκαθήµενος εκλέγεται
από το Οικουµενικό Πατριαρχείο
καθεστώς ηµιαυτόνοµης Εκκλησίας,
και
η Κρητική Πολιτεία εκδίδει το
διάταγµα της αναγνώρισης και
εγκατάστασής του

70

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

3. Τα πρώτα νέφη
∆ΟΜΗ
Ι. ∆υσφορία για τον Ηγεµόνα και το Σύνταγµα
ΙΙ. ∆ιάσταση απόψεων Γεωργίου-Βενιζέλου για την Ένωση
ΙΙΙ. Προσωπική αντιπαράθεση Γεωργίου-Βενιζέλου

Ι. Το θετικό και αισιόδοξο κλίµα των δύο πρώτων ετών της λειτουργίας του νέου καθεστώτος άρχισαν να σκιάζουν

Το Σύνταγµα
της Κρητικής Πολιτείας
ήταν υπερβολικά συντηρητικό

απειλητικά σύννεφα, 

τα οποία επρόκειτο
να δηµιουργήσουν
λίγο αργότερα σοβαρή

ΙΙ.

εσωτερική κρίση

και παραχωρούσε στον Ηγεµόνα, όπως ονοµάστηκε ο Ύπατος
Αρµοστής, υπερεξουσίες, που εύκολα µπορούσαν να τον οδηγήσουν
σε δεσποτική συµπεριφορά.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Επιπλέον, η ασάφεια στον ακριβή καθορισµό αρµοδιοτήτων
δηµιούργησε τριβές και προσωπικές αντιπαραθέσεις στο έργο της
διοίκησης

Οι τοπικοί παράγοντες της Κρήτης , που πολέµησαν για την ελευθερία του νησιού και στήριξαν µε
ενθουσιασµό τον Πρίγκιπα, έβλεπαν τώρα µε δυσφορία και πικρία να παραγκωνίζονται
και
να διορίζονται σε καίριες θέσεις Αθηναίοι σύµβουλοι του Γεωργίου, που αγνοούσαν τα κρητικά
πράγµατα και την ψυχολογία των Κρητικών.
Αλλά το πιο σηµαντικό ήταν η διαχείριση του εθνικού ζητήµατος της
Ένωσης
της Κρήτης µε την Ελλάδα. Στο ουσιώδες αυτό ζήτηµα παρατηρήθηκε εξαρχής

διάσταση απόψεων
µεταξύ του

Γεωργίου  Ο Γεώργιος πίστευε ότι η λύση του εθνικού ζητήµατος θα ωρίµαζε µε
συνεχείς παραστάσεις και υποµνήµατα προς τις Μεγάλες ∆υνάµεις,
ενώ
και
Ελ. Βενιζέλου ο Βενιζέλος βλέποντας τα πράγµατα πρακτικότερα και
ρεαλιστικότερα θεωρούσε ότι η λύση έπρεπε να είναι σταδιακή,
µε βαθµιαίες κατακτήσεις.

Ως πρώτη µάλιστα
κατάκτηση θεωρούσε

ΙΙΙ.

την αποµάκρυνση των ξένων στρατευµάτων από τις
κρητικές πόλεις
Και
την αντικατάστασή τους από ντόπια πολιτοφυλακή, µε
Έλληνες αξιωµατικούς.

Η διάσταση απόψεων στο πολιτικό ζήτηµα δεν άργησε να λάβει τη µορφή

προσωπικής
αντιπαράθεσης.

Ο Βενιζέλος είχε καταστήσει σαφές ότι ∆ΕΝ αναγνωρίζει στον Πρίγκιπα το
δικαίωµα να διαχειρίζεται προσωπικώς το εθνικό ζήτηµα της Κρήτης:
«Ως ένας εκ των τριακοσίων χιλιάδων Κρητών, δεν σας εκχωρώ το δικαίωµά µου,
ώστε µόνος σεις να ρυθµίζετε αυτοβούλως την εθνική πολιτική του τόπου µου!»
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Κακοί σύµβουλοι του Γεωργίου διοχέτευαν χαλκευµένα και συκοφαντικά κείµενα
στις αθηναϊκές εφηµερίδες εναντίον του Ελευθέριου Βενιζέλου, γεγονός που
δηµιούργησε βαρύ κλίµα διχασµού.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

71

4. Η επανάσταση του Θερίσου (1905)
α. Τα αίτια και οι αφορµές
∆οµή 

όταν ο Γεώργιος απέλυσε τον Βενιζέλο από το αξίωµα του υπουργού. 
Ο Βενιζέλος, για να υποστηρίξει τις απόψεις του στο εθνικό ζήτηµα της Κρήτης, δηµοσίευσε στην

I.

Η κρίση κορυφώθηκε
στις 18 Μαρτίου 1901,

εφηµερίδα «Κήρυξ» των Χανίων, που ο ίδιος εξέδιδε, πέντε πολύκροτα άρθρα, µε το χαρακτηριστικό
τίτλο «Γεννηθήτω φως». 

Ο Γεώργιος

ακολούθησε πολιτική αδιαλλαξίας
και
προχώρησε σε µέτρα περισσότερο αυταρχικά,
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

µε την απαγόρευση της ελευθεροτυπίας
και
µε διώξεις και φυλακίσεις διακεκριµένων
µελών της κρητικής αντιπολίτευσης

II. Κάτω από τις συνθήκες αυτές, τα πολιτικά πράγµατα στην Κρήτη οδηγήθηκαν σε πλήρες αδιέξοδο και όλες οι προσπάθειες
συνδιαλλαγής των αντίπαλων πολιτικών µερίδων ναυάγησαν 

Γύρω από τον Βενιζέλο

Έµπιστοι συνεργάτες
του Βενιζέλου ήταν

συνασπίστηκαν όσοι ήταν δυσαρεστηµένοι από την αυταρχική πολιτική του
Πρίγκιπα
και
σχηµατίστηκε µια ισχυρότατη «Ηνωµένη Αντιπολίτευσις»
ο Κ. Φούµης
Οι τρεις αυτοί αποτέλεσαν µια τριανδρία, που δεν δίστασε
και
να
προχωρήσει σε δυναµική αναµέτρηση µε τον Πρίγκιπα.
ο Κ. Μάνος

III. Στο τέλος του 1904
έληξε η περίοδος της
Γενικής Συνέλευσης
και προκηρύχθηκαν

εκλογές
για την ανάδειξη
64 βουλευτών 

Σύµφωνα µε το Σύνταγµα 10 ακόµη θα διορίζονταν απευθείας από τον Πρίγκιπα
αποφάσισε να ΜΗ συµµετέχει στις εκλογές αυτές, 

Η αντιπολίτευση

κατήγγειλε τα ανελεύθερα µέτρα του Πρίγκιπα και
κάλεσε το λαό σε αποχή.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Η κατάσταση
η τριανδρία της
συνέταξαν
εκτραχύνθηκε
αντιπολίτευσης
και
στις
και 

υπέγραψαν
26 Φεβρουαρίου 1905
15 άλλοι επιφανείς
προκήρυξη
όταν
πολιτευτές

µε την οποία ζητούσαν
µεταβολή του συντάγµατος της
Κρητικής Πολιτείας

Η προκήρυξη αυτή είναι
το πρώτο
επίσηµο επαναστατικό κείµενο,
το προµήνυµα
της επανάστασης του Θερίσου

IV. Όλοι πλέον είχαν πεισθεί ότι µια ένοπλη εξέγερση ήταν επί θύραις. 
Oι υπηρεσίες του Πρίγκιπα είχαν συγκεντρώσει πληροφορίες, ενώ 
η Ηνωµένη Αντιπολίτευση άφηνε σκόπιµα να διαρρεύσει η πληροφορία ότι
πιθανή ηµέρα εξέγερσης θα ήταν η 14η Μαρτίου.
Στο ενδιάµεσο διάστηµα άρχισαν να συρρέουν µε µεγάλη µυστικότητα οµάδες ενόπλων στο Θέρισο 
Ο Βενιζέλος και οι συνεργάτες του είχαν επιλέξει το χωριό αυτό ως έδρα της επανάστασης, γιατί ήταν κοντά
στα Χανιά και επίσης ήταν περιοχή δυσπρόσιτη, ένα φυσικό οχυρό.

72
Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

V. 

Οι επαναστάτες αιφνιδίασαν τον Ηγεµόνα και
Το πρωί της ηµέρα εκείνης βρέθηκαν τοιχοκολληµένες στους δρόµους των Χανίων
κήρυτταν την κατάργηση της αρµοστείας,
προκηρύξεις που
κήρυξαν
την επανάσταση
στις 10 Μαρτίου 1905

καλούσαν το λαό σε συµπαράσταση, για να πραγµατωθεί το όνειρο της ένωσης και

συνιστούσαν στη Χωροφυλακή να µην υπακούει στις διαταγές του Πρίγκιπα
http://kaitsas.blogspot.com
Παράλληλα, εκπρόσωποι των επαναστατών διασκορπίστηκαν σε όλη τη Κρήτη, για να µεταδώσουν και
να προπαγανδίσουν το επαναστατικό µήνυµα. Μέσα σε λίγες ηµέρες ολόκληρη η κρητική ύπαιθρος
βρισκόταν σε επαναστατικό αναβρασµό
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Ψηφίσµατα συµπαράστασης έφταναν από παντού, ενώ οι ισχυρότεροι παράγοντες του νησιού ακόµη και
πολιτικοί αντίπαλοι του Βενιζέλου, προσχώρησαν στην επανάσταση.
Ο Βενιζέλος, που ήταν ο φυσικός αρχηγός του νέου αυτού επαναστατικού κινήµατος, ανέλαβε να
ενηµερώσει το λαό και τους αντιπροσώπους των Μεγάλων ∆υνάµεων, για τους λόγους και τους
σκοπούς της επανάστασης

β. Η αντίδραση του Πρίγκιπα.
∆ΟΜΗ

.

όχι µόνο
τον Πρίγκιπα και
το περιβάλλον του 

Ο Πρίγκηπας
προχώρησε στη λήψη
σπασµωδικών µέτρων 

Η κρητική Βουλή,

Η έκρηξη και η
ταχύτατη επέκταση
της επανάστασης
καταθορύβησε
όπως ήταν φυσικό

Στη Κρήτη υπήρχαν 
πια
δυο κυβερνήσεις

Με αυστηρή προειδοποίηση έδινε στους επαναστάτες
προθεσµία 36 ωρών, να καταθέσουν τα όπλα
Όταν η προθεσµία αυτή παρήλθε κήρυξε µε τη συγκατάθεση
των Μεγάλων ∆υνάµεων, το στρατιωτικό νόµο σε όλη τη
Κρήτη.
http://kaitsas.blogspot.com
που ενεργούσε κατά τις εντολές του αρµοστειακού
περιβάλλοντος, αφού δεν υπήρχε αντιπολίτευση,
ψήφισε το νόµο
Αυτούς τους
«Περί ιδρύσεως σώµατος δηµοφρουρών», αποκαλούσαν οι
οι οποίοι θα στήριζαν την έννοµη τάξη. επαναστάτες
«ροπαλοφόρους»

του Αρµοστή στα Χανιά
Η διάσπαση ήταν πλήρης
και
και
των επαναστατών στο Θέρισσο η απειλή εµφυλίου πολέµου
ήταν πλέον ορατή 

Το βασιλικό περιβάλλον στην Αθήνα ανησυχούσε για τις εξελίξεις στη Κρήτη
και πίεζε την ελληνική κυβέρνηση να καταδικάσει το κίνηµα του Θερίσου
αλλά και
την ελληνική κυβέρνηση 

Ο πρωθυπουργός ∆ηλιγιάννης κάλεσε στις 12 Μαρτίου τους αντιπροσώπους
του αθηναϊκού τύπου και προέβη σε σκληρές δηλώσεις κατά του Βενιζέλου
και των συνεργατών του 
Εντούτοις το κίνηµα έβρισκε θετική ανταπόκριση στο κοινό αίσθηµα και οι
περισσότερες αθηναϊκές εφηµερίδες το υποστήριζαν ανοιχτά
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

και
τις Προστάτιδες ∆υνάµεις

73
Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

γ. Η στάση των Μεγάλων ∆υνάµεων και οι διπλωµατικοί ελιγµοί του Ελ. Βενιζέλου
Ι.
ΙΙ.
ΙΙΙ.

I.

∆ΟΜΗ
Η στάση των Μεγάλων ∆υνάµεων
Η «Προσωρινή Κυβέρνησις της Κρήτης»
∆ιαπραγµατεύσεις στο πεδίο της διπλωµατίας

∆ΕΝ τήρησαν ενιαία στάση έναντι των επαναστατών
Οι περισσότερες ανέµεναν τις εξελίξεις και
Οι Μεγάλες
∆υνάµεις

Ο Βενιζέλος είχε σωστά εκτιµήσει τη διεθνή
πολιτική και ήταν βέβαιος ότι οι µεγάλες
δυνάµεις ήταν αδύνατο να συµφωνήσουν στη
τήρηση ενιαίας στάσης έναντι του κινήµατος.
Αρκούσε και µια µόνο διαφωνία για να µαταιωθεί
η συντονισµένη δράση των ξένων στρατευµάτων

ΜΟΝΟ η Ρωσία υποστήριζε φανερά τον Πρίγκιπα.
Ρώσικο πολεµικό κανονιοβόλησε επανειληµµένα τις θέσεις
των επαναστατών στο Θέρισο, χωρίς όµως κανένα αποτέλεσµα.
http://kaitsas.blogspot.com
Ο παλαίµαχος πολιτικός Ιωάννης Σφακιανάκης σε
Εξάλλου οι ∆υνάµεις δεν µπορούσαν να παραβλέψουν
πάνδηµο συλλαλητήριο στο Ηράκλειο (21 Μαρτίου)
τον κίνδυνο εµφύλιου πολέµου, που θα γενικευόταν που θα µίλησε ανοικτά για την απαράδεκτη ξένη ανάµειξη και
γενικευόταν στη Κρήτη µε αφορµή τη δική τους ανάµειξη. κάλεσε το λαό σε καθολική συµπαράσταση προς τους
επαναστάτες.

II. Στο µεταξύ, η επανάσταση είχε αποκτήσει ισχυρά ερείσµατα σε όλη τη Κρήτη. Οργανώθηκε
στο Θέρισο,
µε πρόεδρο τον Ελ. Βενιζέλο και

«Προσωρινή
Κυβέρνησις
της Κρήτης»

υπουργούς τους Κ. Φούµη και Κ. Μάνο

προέβη στην έκδοση γραµµατίων για εσωτερικό πατριωτικό δάνειο 100.000 δραχµών,
οργάνωσε υπηρεσίες οικονοµικών, συγκοινωνιών και διοίκησης
Η κυβέρνηση

τύπωσε γραµµατόσηµα και
εξέδιδε την εφηµερίδα «Το Θέρισο».

Η χωροφυλακή, που υποστήριζε τον Πρίγκιπα δεν ήταν σε θέση να ελέγχει τα πράγµατα, καθώς µάλιστα πολλοί 

χωροφύλακες αυτοµόλησαν προς τους επαναστάτες
III.

Η κρίση µετατοπίστηκε στο πεδίο της διπλωµατίας και αναζητήθηκε πολιτική λύση.
Οι αντιπρόσωποι των Μεγάλων ∆υνάµεων, εκτιµώντας
την κατάσταση
που διαµορφώθηκε
στο νησί,

µε φανερή την πτώση της
δηµοτικότητας του Πρίγκιπα
αλλά και
µε την καθολική σχεδόν
αποδοχή των επαναστατικών
ιδεών από τον λαό,

κινήθηκαν προς
εξοµάλυνση της κρίσης
µε διαπραγµατεύσεις.

Ήταν αυτό ακριβώς που προέβλεψε ο Βενιζέλος, 

ότι ο επαναστατικός αγώνας τον οποίον ανέλαβε
«απέδειξεν ότι η διπλωµατία εις των ζητηµάτων
των υποδούλων λαών την λύσιν προβαίνει µόνο
όταν ταύτα τίθενται προ αυτής υπό την οξυτάτην
µορφήν της εθνικής εξεγέρσεως...» 

Τα πρώτα υποµνήµατα των επαναστατών

προς τους εκπροσώπους των ∆υνάµεων
έθεταν ως ανυποχώρητη βάση συζήτησης
το ενωτικό ζήτηµα.

ο Βενιζέλος, σταθµίζοντας πάντοτε την
υφιστάµενη κατάσταση, άρχισε να σχεδιάζει
τις υποχωρήσεις του, για να εξασφαλίσει τα
µεγαλύτερα δυνατά κέρδη.

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος 

Νωρίς όµως κατέστη σαφές ότι οι

Ευρωπαϊκές ∆υνάµεις ∆ΕΝ ήταν ακόµη
έτοιµες για τη λύση αυτή
και

Στόχος του ήταν να δηµιουργηθεί προς το
παρόν και στη Κρήτη ένα καθεστώς ανάλογο
µε εκείνο της Ανατολικής Ρωµυλίας,
ουσιαστικά ελεύθερο,
µε σκιώδη σουλτανική επικυριαρχία

74
Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

δ. Το τέλος της επανάστασης του Θέρισου και ο θρίαµβος της πολιτικής του Ελευθερίου Βενιζέλου.
I.
II.
III.
IV.

∆ΟΜΗ
Το τελεσίγραφο των Μ.∆.
Η συµφωνία των Μουρνιών
Η νέα οριστική ρύθµιση
Η Κρήτη ιδιότυπη ελληνική επαρχία

Ι.
Η επιµονή των επαναστατών στον ένοπλο αγώνα και η παράταση της έκρυθµης κατάστασης, που απειλούσε µε κατάρρευση την
οικονοµική και πολιτική υπόσταση της Κρήτης, ανάγκασε τις Προστάτιδες ∆υνάµεις να αποστείλουν
καθιστούσαν σαφές ότι ∆ΕΝ µπορούσαν να µεταβάλλουν το πολιτικό καθεστώς του
νησιού.

αυστηρό τελεσίγραφο Οι Γενικοί Πρόξενοι
των ∆υνάµεων,
προς τους επαναστάτες
οι
οποίοι υπέγραψαν
στις 2 Ιουλίου 1905.
αυτήν τη διακοίνωση

∆ιαβεβαίωναν όµως ότι θα επιφέρουν ουσιώδεις εσωτερικές µεταρρυθµίσεις που θα
βελτίωναν θεαµατικά την κατάσταση,
ότι εντός 15 ηµερών οι επαναστάτες όφειλαν να καταθέσουν τα όπλα
υπό τον ρητό όρο
µε παράλληλη χορήγηση γενικής αµνηστίας.
http://kaitsas.blogspot.com
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

ΙΙ.

Οι διαπραγµατεύσεις ήταν σκληρές και διήρκεσαν όλο το καλοκαίρι του 1905.
Εξασφαλίστηκε γενική αµνηστία
Η τελική συµφωνία υπογράφηκε από τον Ελ Βενιζέλο
στις 2 Νοεµβρίου 1905
στο µοναστήρι των Μουρνιών Κυδωνίας

δεσµεύτηκαν να επεξεργαστούν ένα χάρτη νέων
και
παραχωρήσεων στο κρητικό λαό,
οι Μ. ∆υνάµεις
αρνούµενες πάντως να επιτρέψουν την ένωση της Κρήτης µε
την Ελλάδα

ΙΙΙ. 
Το κίνηµα του Θερίσου ∆ΕΝ πέτυχε πλήρως τους στόχους του,
αλλά έδωσε νέα ισχυρή ώθηση στο Κρητικό Ζήτηµα και
προκάλεσε θετικές εξελίξεις.

∆ιεθνής Επιτροπή που ήλθε στη Κρήτη το Φεβρουάριο του 1906,
ανέλαβε να εξετάσει την κατάσταση και τους όρους λειτουργίας του
αρµοστειακού καθεστώτος και να υποβάλλει σχετική έκθεση. 

Έπειτα από µακρότατες και επίπονες διαβουλεύσεις µε τον Ελ. Βενιζέλο και µε την Ελληνική Κυβέρνηση, οι Μ. ∆υνάµεις κατέληξαν
οργάνωση Κρητικής Χωροφυλακής µε εντελώς νέο σχήµα
σε µια νέα ρύθµιση του
Κρητικού Ζητήµατος.

Το οριστικό κείµενο
των µεταρρυθµίσεων
προέβλεπε την

ίδρυση Κρητικής Πολιτοφυλακής, µε Έλληνες αξιωµατικούς που
προηγουµένως θα παραιτούνταν από τον ελληνικό στρατό και

Η πολιτική του
Βενιζέλου είχε
θριαµβεύσει

ανάκληση των ξένων στρατευµάτων, µετά την αποκατάσταση της
εσωτερικής γαλήνης στην Κρήτη.

IV. 
Αµέσως έπειτα συγκροτήθηκε
η Β΄ Συντακτική Συνέλευση,

http://kaitsas.blogspot.com
για την εκπόνηση νέου συντάγµατος
και η πρώτη πράξη της ήταν η έκδοση ενωτικού ψηφίσµατος,
µέσα σε ατµόσφαιρα συµφιλίωσης και εθνικής έξαρσης 

Με νέα απόφασή τους
παραχωρούσαν στον βασιλιά των
Ελλήνων Γεώργιο Α΄ το δικαίωµα να
οι ∆υνάµεις
διορίζει εκείνος τον Ύπατο Αρµοστή
της Κρήτης (14 Αυγούστου 1906)

Το νησί είχε ουσιαστικά καταστεί
µια ιδιότυπη ελληνική επαρχία

Μετά τις εξελίξεις αυτές,
ο Πρίγκιπας Γεώργιος
∆ΕΝ µπορούσε πια να παραµένει
στην Aρµοστεία της Κρήτης.
Παρά τις επίµονες παρακλήσεις των
αντιβενιζελικών φίλων του, εκείνος
υπέβαλλε την παραίτησή του
(12 Σεπτεµβρίου 1906)
και αναχώρησε από την Κρήτη.
Ο βασιλιάς της Ελλάδας Γεώργιος Α΄
υπέδειξε ως νέο Ύπατο Αρµοστή τον
Αλέξ αν δ ρο Ζα ΐ µ η.

Το Κρητικό Ζήτηµα είχε πλέον εισέλθει στη φάση της οριστικής του επίλυσης

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

75

5. Η αρµοστεία του Αλέξανδρου Ζαΐµη (1906-1908)
∆ΟΜΗ
Ι.

I.

Η πολιτική οµαλότητα επανήλθε στη ταραγµένη Κρήτη και
Η οικονοµία βελτιώθηκε

Ο Αλέξανδρος Ζαΐµης,
έµπειρος πολιτικός,
πρώην πρωθυπουργός της Ελλάδας και
µετέπειτα Πρόεδρος της Ελλ. ∆ηµοκρατίας,
ανέλαβε τα καθήκοντα του
στις 18 Σεπτεµβρίου 1906

Μια νέα περίοδος
δηµιουργίας
εγκαινιάστηκε

Η δηµόσια διοίκηση αναδιοργανώθηκε και
Καταβλήθηκε ιδιαίτερη φροντίδα
για την οργάνωση
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

της δηµόσιας υγείας
και
της παιδείας

Το πιο σηµαντικό είναι ότι οργανώθηκε για πρώτη φορά η Πολιτοφυλακή της Κρήτης,
δηλαδή ο πρώτος στρατός του νησιού (1907) που εξελίχθηκε σε αξιόλογη δύναµη, όπως
φάνηκε αργότερα στους Βαλκανικούς πολέµους1912-1913.
Η παρουσία των ξένων στρατευµάτων
κατέστη πλέον περιττή και οι Μ. ∆υνάµεις
αποφάσισαν να εκκενώσουν την Κρήτη
µέσα σε ένα χρόνο, µε µόνη εγγύηση την
ασφάλεια των µουσουλµάνων της νήσου

Ένα ευχαριστήριο ψήφισµα της
Κρητικής Βουλής (21 Μαΐου 1908)
προς τις Μ. ∆υνάµεις ήταν η
επίσηµη πολιτική πράξη της
χειραφέτησης της Κρήτης από την
προστασία των Μ. ∆υνάµεων.

Το νησί έπρεπε πλέον να κινείται µε τις δικές τους δυνάµεις στη διαχείριση του Κρητικού ζητήµατος

6. Η κατάλυση της Αρµοστείας στην Κρήτη. Το πρώτο ενωτικό Ψήφισµα των Κρητών.
I.
ΙΙ.

Ι. ∆ύο µεγάλα εξωτερικά γεγονότα
ήρθαν να ταράξουν πάλι
την πορεία των κρητικών πραγµάτων:

∆ΟΜΗ
Το ενωτικό Ψήφισµα
Η νέα Προσωρινή Κυβέρνηση Κρήτης

προσάρτηση της Βοσνίας και της Ερζεγοβίνης από την Αυστρία
και
η ανακήρυξη της Βουλγαρίας σε βασίλειο, µε ταυτόχρονη προσάρτηση της Α. Ρωµυλίας

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος 

Η ελληνική κυβέρνηση του Γ. Θεοτόκη υπέδειξε
στους Κρήτες την ανάγκη λαϊκών κινητοποιήσεων,
για την κήρυξη της ένωσης µε την Ελλάδα.

Σε λαϊκή συγκέντρωση στα Χανιά εγκρίθηκε οµόφωνα
το πρώτο ψήφισµα της ένωσης
και
η Κρητική κυβέρνηση εξέδωσε µε τη σειρά της
επίσηµο Ψήφισµα (24 Σεπτεµβρίου 1908)

ΙΙ. Για την επίσηµη έναρξη της νέας περιόδου της πολιτικής ζωής στη Κρήτη, σχηµατίστηκε προσωρινή διακοµµατική Κυβέρνηση. 
Η Ελληνική Κυβέρνηση για να µη προκαλέσει διεθνείς περιπλοκές µε την αντίδραση της Τουρκίας, απέφυγε να
αναγνωρίσει επίσηµα την ένωση και περιορίστηκε σε παρασκηνιακές οδηγίες στη νέα Προσωρινή Κυβέρνηση της Κρήτης

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

76

7. Τα γεγονότα των ετών 1909-19013
∆ΟΜΗ
I. Η µη αντίδραση των Μ.∆. στο ενωτικό Ψήφισµα
II. Η αντίδραση των Μ.∆. στα γεγονότα της σηµαίας
III. Εκλογές Μαρτιου 1910 - Η κυβέρνηση Βενιζέλου

I. Παρά τις έντονες
διαµαρτυρίες της
Τουρκίας

∆ΕΝ αντέδρασαν δυναµικά και φάνηκαν να αποδέχονται σιωπηρά τις νέες εξελίξεις.
Οι Μ. ∆υνάµεις

∆ΕΝ προχώρησαν όµως σε καµιά επίσηµη αναίρεση της του πολιτικού καθεστώτος όπως
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
το είχαν υπογράψει το 1898

II.
Όταν όµως υψώθηκε
στο φρούριο του Φιρκά
η ελληνική σηµαία,

απαίτησαν αµέσως την υποστολή της.
Οι Μ. ∆υνάµεις

Η κυβέρνηση της Κρήτης ∆ΕΝ υπάκουσε και
παραιτήθηκε. Και καθώς ∆ΕΝ βρέθηκε
Κρητικός να υποστείλει την ελληνική σηµαία,

oι Μ. ∆υνάµεις αποβίβασαν στρατιωτικό άγηµα, το οποίο απέκοψε τον ιστό της.

III. Το πολιτικό κενό της διακυβέρνησης της Κρήτης µετά την παραίτηση της Προσωρινής Κυβέρνησης καλύφθηκε µε
προσωρινά κυβερνητικά σχήµατα,
έως τις εκλογές του Μαρτίου του 1910

Το κόµµα του Βενιζέλου πλειοψήφησε και σχηµάτισε κυβέρνηση δύο µήνες αργότερα
(17 Μαΐου 1910)

Για το Κρητικό Ζήτηµα άνοιγε µια νέα περίοδος, κατά την οποία ο κύριος διαχειριστής του ήταν ο Ελ. Βενιζέλος,
που είχε οριστικά επιβληθεί ως η κορυφαία πολιτική προσωπικότητα στη Κρήτη

8. Η µετάκληση του Βενιζέλου στην Αθήνα και οι επιπτώσεις στο Κρητικό Ζήτηµα
Ι.

∆ΟΜΗ
Η µετάκληση του Βενιζέλου στην πρωθυπουργία της Ελλάδας και
οι αντιδράσεις των Κρητών

Ι. Λίγους µήνες µετά την ανάληψη της προεδρίας της Κρητικής Κυβέρνησης από τον Ελ. Βενιζέλο, ο Στρατιωτικός Σύνδεσµος που έλεγχε
τα ελληνικά πολιτικά πράγµατα µετά την επανάσταση στο Γουδί (1909), τον κάλεσε στην Αθήνα να αναλάβει την πρωθυπουργία της
Ελλάδας (Σεπτέµβριος 1910)
http://kaitsas.blogspot.com

Η εξέλιξη αυτή δηµιούργησε στους
Κρήτες αµφιθυµικά αισθήµατα.

Οι περισσότεροι εξέφραζαν φόβους για την απουσία ενός ανδρός που γνώριζε περισσότερο
από κάθε άλλον να κινείται στους λαβύρινθους της ευρωπαϊκής διπλωµατίας και να σώζει
τις εθνικές υποθέσεις σε κρίσιµες περιστάσεις
ενώ
άλλοι πίστευαν ότι από τη νέα του θέση θα µπορούσε να λύσει το Κρητικό Ζήτηµα ταχύτερα
και ασφαλέστερα

Αλλά ο Βενιζέλος, ως πρωθυπουργός της Ελλάδας, µε το οξύτατο πολιτικό του αισθητήριο γνώριζε ότι δεν είχε φτάσει ακόµη το
πλήρωµα του χρόνου.
Στις επίµονες παρακλήσεις των συµπατριωτών του Κρητών απαντούσε αρνητικά και φαινόταν δυσάρεστος.
Η σταθερή άρνησή του να επιτρέψει την είσοδο Κρητών βουλευτών
στο ελληνικό κοινοβούλιο προκάλεσε στη Κρήτη ισχυρές αντιδράσεις.

Αναταραχή εκδηλώθηκε στα τέλη του 1911 και
συγκροτήθηκε πάλι στο νησί Επαναστατική Συνέλευση
(3 Ιανουαρίου 1912),
ενώ άρχισαν να οργανώνονται και ένοπλα τµήµατα

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

77

9. Η οριστική λύση του Κρητικού Ζητήµατος
∆ΟΜΗ
I. Οι Κρήτες Βουλευτές στο ελληνικό Κοινοβούλιο
II. Η συντέλεση της ένωσης
III. Η συνθήκη του Λονδίνου και η ένωση µε την Ελλάδα

I.

Εκείνο που δεν είχε κατορθώσει να λύσει η διπλωµατία το έλυσε ο πόλεµος.
Οι πύλες του ελληνικού Κοινοβουλίου άνοιξαν
Αλλά ο Βενιζέλος δεν προχώρησε περισσότερο,
για τους Κρήτες βουλευτές, που έγιναν δεκτοί
για να µη διαταράξει τις σχέσεις του µε τις
Ευθύς µετά την έκρηξη
µε εκδηλώσεις απερίγραπτου πατριωτικού ενθουσιασµού. Ευρωπαϊκές ∆υνάµεις,
των Βαλκανικών πολέµων Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
ενόψει και του πολέµου που είχε αρχίσει.
(Οκτώβριος 1912)
Ο Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων ανέγνωσε
Αρκέστηκε να αποστείλει στη Κρήτη
Ψήφισµα, σύµφωνα µε το οποίο «η Ελλάς αποδέχεται
ως Γενικό ∆ιοικητή το φίλο του
όπως του λοιπού ενυπάρχει κοινόν Κοινοβούλιον
Στέφανο ∆ραγούµη, ο οποίος ανέλαβε τα
δια το ελεύθερον Βασίλειον και δια την νήσον Κρήτη»
καθήκοντά του στις 12 Οκτωβρίου 1912.

II.

Τα γεγονότα εξελίχθηκαν ταχύτατα, καθώς ήταν πλέον ορατή η ήττα της Τουρκίας.
Στη πράξη η ένωση είχε συντελεστεί
και απλώς έµενε η επικύρωσή της µε
την υπογραφή µιας διεθνούς συνθήκης

III.

Στις 14 Φεβρουαρίου 1913 αφαιρέθηκαν από το φρούριο της Σούδας οι σηµαίες
των Μ. ∆υνάµεων και της Τουρκίας. Όλα τα σύµβολα της τούρκικης επικυριαρχίας,
αλλά και της κηδεµονίας των Μ. ∆υνάµεων, είχαν πλέον εξαφανιστεί από τη Κρήτη.

Η ευτυχής για την Ελλάδα έκβαση των Βαλκανικών πολέµων
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Με το άρθρο 4
της Συνθήκης
του Λονδίνου
(30 Μαΐου 1913)

έδωσε και στο
Κρητικό Ζήτηµα
την οριστική λύση του

ο σουλτάνος παραιτήθηκε από όλα τα δικαιώµατά του στη Κρήτη,
την οποία παραχωρούσε στις Μ. ∆υνάµεις της Ευρώπης.

Με ιδιαίτερη
συνθήκη ειρήνης µεταξύ
της Ελλάδας και της Τουρκίας
(14 Νοεµβρίου 1913)

Ένα µήνα αργότερα
την 1η ∆εκεµβρίου 1913

ο σουλτάνος παραιτήθηκε από κάθε δικαίωµά του στη Κρήτη,
η οποία έτσι εντάχθηκε στην ελληνική επικράτεια
ως οργανικό και αναπόσπαστο τµήµα της. 

Οι Μ. ∆υνάµεις αποδέχθηκαν σιωπηρά τη λύση αυτή,
δηλώνοντας απλώς ότι έλαβαν γνώση των ενεργειών
της ελληνικής κυβέρνησης

κηρύχθηκε και επίσηµα η ένωση της Κρήτης µε την Ελλάδα,
µε την παρουσία του τότε βασιλιά Κωνσταντίνου και
του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Η ελληνική σηµαία υψώθηκε στο ιστορικό φρούριο του Φιρκά και, στη θέση,
όπου άλλοτε κυµάτιζε η τούρκικη σηµαία, στήθηκε µαρµάρινη επιγραφή που
έγραφε:
ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ ΕΝ ΚΡΗΤΗ
1669-1913
ΗΤΟΙ, 267 ΕΤΗ, 7 ΜΗΝΕΣ, 7 ΗΜΕΡΑΙ
ΕΤΗ ΑΓΩΝΙΑΣ

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

78

V.

Ο ΠΑΡΕΥΞΕΙΝΙΟΣ
ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

79

∆.

Ο Παρευξείνιος Ελληνισµός το 19ο και 20ο αιώνα

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

80
1. Οικονοµική και πνευµατική ανάπτυξη
∆ΟΜΗ
I. Παραχώρηση ειδικών προνοµίων
ΙΙ. Οικονοµική ανάπτυξη
α) Πλουτοπαραγωγικές πηγές
β) Το διαµετακοµιστικό εµπόριο
ΙΙΙ. Πνευµατική ανάπτυξη
α) Η προσφορά του επιχειρηµατικού κόσµου και το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας
β) Το τυπογραφείο και η ανάπτυξη εθνικής συνείδησης
IV. Η εχθρική πολιτική των Νεοτούρκων

I. Το δυσµενές κλίµα για τους υπόδουλους Έλληνες, που είχε διαµορφωθεί στην Οθωµανική Αυτοκρατορία, κατά τη διάρκεια της
Επανάστασης του 1821, άρχισε σταδιακά να υποχωρεί µετά την παραχώρηση των
ειδικών προνοµίων,
γνωστών στη
παγκόσµια ιστορία
µε τους ειδικούς όρους

Η θεωρητική ισονοµία
και
η θρησκευτική ελευθερία
οδήγησαν
µαζί
στη
«Χάτι Χουµαγιούν»
µε
του εµπορίου
(1856).
την ανάπτυξη
και
της οικονοµίας

∆ηµογραφική αύξηση του ποντιακού
πληθυσµού

«Χάτι Σερίφ»
(1839)

καλλιέργεια της ελληνικής παιδείας
και
ανάπτυξη της νεοελληνικής συνείδησης

Ο ποντιακός ελληνισµός εγκατέλειψε τα κρησφύγετά του και κατέβηκε στις παραλιακές περιοχές, όπου έκτισε καινούργια
χωριά, εκκλησίες και σχολεία. Σε σύντοµο χρονικό διάστηµα πήρε ξανά στα χέρια του το εµπόριο ολόκληρου του Εύξεινου
Πόντου και της ενδοχώρας, ενώ η Τραπεζούντα ξαναβρήκε τις παλιές της δόξες.

II.

χάρη στην εύφορη χώρα µε την πλούσια βλάστηση, τις απέραντες
δασικές
εκτάσεις
µε

Το µέλλον
της περιοχής
προβλεπόταν
ευοίωνο,

Σινώπης
Τρίπολης,

έλατα,
πλατάνια
πεύκα

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

που κάλυπταν
τις περιοχές της

Κερασούντας  Στη Κερασούντα είχαν ιδρυθεί
εργοστάσια ατµοπριόνων για την
Τραπεζούντας
και
παραγωγή ξυλείας από έλατα.
και
άλλα δέντρα
των Σουρµένων
Μεγάλη σπουδαιότητα επίσης είχε
η λεπτοκαρυά που εξαγόταν στο Αµβούργο, την Τεργέστη, τη Ν. Υόρκη και τη Ρωσία

Η γεωργική οικονοµία
στηριζόταν κυρίως

στο σιτάρι
το καλαµπόκι
το κριθάρι
http://kaitsas.blogspot.com
τα πορτοκάλια
τα γεώµηλα και
τα εξαιρετικά καπνά, ιδιαίτερα των περιοχών της

Αµίσου
και
Μπάφρας.
Τα τυροκοµικά προϊόντα του Πόντου ήταν και είναι επίσης δηµοφιλή στις αγορές της Κωνσταντινούπολης
και των άλλων µεγαλουπόλεων
Προς το βορρά η οροσειρά Παρυάδρου, πλούσια σε
Έδωσε τη δυνατότητα
µεταλλευτικά κοιτάσµατα  δηµιουργίας µεταλλείων
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Εξίσου ανεπτυγµένη ήταν
Η βιοτεχνία  στο χώρο της
καθώς επίσης και
η βιοµηχανία της ναυπηγικής.

χρυσοχοΐας
σιδηρουργίας και
χαλκουργίας

αργύρου
χαλκού και
µολύβδου

Αργυρούπολης
στις περιφέρειες της και
Τρίπολης

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

81

Η κύρια πλουτοπαραγωγική πηγή στα παράλια του Εύξεινου Πόντου ήταν

το διαµετακοµιστικό εµπόριο

Κατά την διάρκεια του πολέµου οι Νεότουρκοι µε διάφορους τρόπους προσπαθούσαν να
αποµακρύνουν και να περιορίσουν το εµπόριο των χριστιανών, οι οποίοι για να
επιβιώσουν συνεργάστηκαν µε τις τοπικές µουσουλµανικές εθνότητες. 

Η Τραπεζούντα µέχρι το 1869 ήλεγχε το 40% του εµπορίου της Περσίας και το
διαµετακοµιστικό εµπόριο απέφερε κέρδος περίπου 200.000.000 φράγκα το χρόνο.

την Τραπεζούντα
την Αµισό

Ρωσία
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
Περσία
Αγγλία
Κωνσταντινούπολη
Μασσαλία και σε
άλλες µεγάλες πόλεις της Ευρώπης 

Οι ελληνικές επιχειρήσεις
διέθεταν
εµπορικά καταστήµατα και
πρακτορεία µεταφορών στη

την Κερασούντα

µε κυριότερα
λιµάνια 

Η Τραπεζούντα αποτελούσε το σταυροδρόµι της εµπορικής κίνησης µεταξύ ∆ύσης και
Ανατολής µέχρι το 1869 που ολοκληρώθηκε η διάνοιξη της ∆ιώρυγας του Σουέζ, οπότε
άρχισε η σταδιακή παρακµή του λιµανιού της. Ωστόσο για µεγάλο διάστηµα και µετά το
την Βράϊλα
1883, τέσσερις µεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί και εµπορικοί οίκοι της Τραπεζούντας
έλεγχαν µαζί µε το υποκατάστηµα της Τράπεζας Αθηνών σχεδόν όλη την οικονοµία του
το Νοβοροσίσκι και
ανατολικού Πόντου.
την Οδησσό

τη Σεβαστούπολη

Ανάλογη ήταν η οικονοµική κίνηση των Ελλήνων και στις άλλες πόλεις του Πόντου: 
από το εµπορικό λιµάνι της Αµισού εξάγονταν µεγάλες ποσότητες εξαιρετικού καπνού
και άλλων εγχώριων προϊόντων,
ενώ το 1869 στην Αµισό από τις 214 επιχειρήσεις της πόλης οι 156 άνηκαν στους
http://kaitsas.blogspot.com
Έλληνες.
Κωνσταντινίδη, 
Στην Κερασούντα
καταξιώθηκαν στα µεγάλα
Κακουλίδη
οι εφοπλιστικοί και
εµπορικά κέντρα του Εύξεινου
Σούρµελη και
εµπορικοί οίκοι των
Πόντου αλλά και της Ευρώπης
Πισσάνη

III. Η οικονοµική άνθιση του ελληνισµού στην ευρύτερη περιοχή του Εύξεινου Πόντου είχε ως αποτέλεσµα
Οι εκπρόσωποι του επιχειρηµατικού κόσµου πρόσφεραν γενναιόδωρα ένα σεβαστό ποσό
θρησκευτικών
από τα κέρδη τους υπέρ των
ιδρυµάτων και
εκπαιδευτικών
φιλανθρωπικών
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

αξιόλογοι επιστήµονες στέλνονταν για ειδίκευση σε διάφορα πανεπιστήµια της Ευρώπης, για να
µεταφέρουν στην πατρίδα τους τις νέες επιστηµονικές µεθόδους διδασκαλίας.
που είχε ιδρύσει το 1682
Το Φροντιστήριο
πνευµατική
την και
αναγέννηση της Τραπεζούντας,
καλλιτεχνική

Πνευµατική ανάπλαση των
ο µεγάλος Τραπεζούντιος
έπαιξε
και
δάσκαλος του Γένους
Ελληνοποντίων
σηµαντικό
Ηθική
Σεβαστός Κυµινήτης
ρόλο στην
και στην
και
α
ν
ά
π
τ
υ
ξ
η
τ
η
ς
ε
θνικής τους συνείδησης
λειτούργησε παρά τις
αντιξοότητες µέχρι το 1922

Στις αρχές του 20ου αιώνα δεν υπήρχε ποντιακό χωριό χωρίς δικό του σχολείο και δική του εκκλησία.
Σύµφωνα µε
τη στατιστική
του Πανάρετου
το 1913

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
.

στις επαρχίες των έξι µητροπόλεων του Πόντου κατοικούσαν 697.000 Έλληνες

ενώ,
σύµφωνα µε
τον Γ. Λαµψίδη,
το ίδιο διάστηµα

λειτουργούσαν

1.890 εκκλησίες,
22 µοναστήρια,
1.647 παρεκκλήσια
1.401 σχολεία µε 85.890 µαθητές

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

82
εγκαταστάθηκε το 1880 στη Τραπεζούντα

Το ελληνικό τυπογραφείο,
το οποίο

συνέβαλε αποφασιστικά

Ο ελληνοκεντρικός προσανατολισµός
του κλίµατος αυτού είχε ως πρωτεργάτες
την πρωτοεµφανιζόµενη αστική τάξη,
η οποία

στην ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης
και
την προετοιµασία ενός αγωνιστικού κλίµατος για την αντικατάσταση του
οθωµανικού καθεστώτος από ένα ελεύθερο και δηµοκρατικό πολίτευµα.

ανέπτυξε πατριωτική δράση σε κάθε ευκαιρία.
Έτσι π.χ.,  από τον ρωσο-οθωµανικό πόλεµο του 1828-1829
µέχρι και την κρητική εξέγερση του 1866-67,
οι Έλληνες του Πόντου ήταν παρόντες. 

εθελοντική συµµετοχή των Ποντίων αγωνιστών
Αλλά και στους ελληνο-οθωµανικούς πολέµους
και
που ακολούθησαν πολύ σηµαντική ήταν 
η οικονοµική ενίσχυση που παρείχαν υπέρ των αγώνων
Για παράδειγµα
την προσφορά των 12.000 λιρών που 

αναφέρουµε
έκαναν οι Έλληνες της Σαµψούντας το
1912 στο ελληνικό Ναυτικό

Ο 20ος αιώνας βρήκε τον ελληνισµό του Πόντου να έχει θεαµατικό προβάδισµα συγκριτικά µε τις άλλες
εθνότητες της ευρύτερης περιοχής στον οικονοµικό και στον πνευµατικό τοµέα.

IV.

ήταν εξαιρετικά εχθρική
και
Ωστόσο
η πολιτική που εφάρµοσαν
οι νεοτουρκικές κυβερνήσεις
απέναντι των Ελλήνων

περιλάµβανε δυσµενή

οικονοµικά
εκπαιδευτικά
στρατιωτικά και
θρησκευτικά

µέτρα, τα οποία επιβλήθηκαν γενικότερα στις
χριστιανικές εθνότητες του κράτους

Βρισκόταν σε πλήρη αντίθεση µε τις εξαγγελίες του Προέδρου των Ηνωµένων Πολιτειών της
Αµερικής Γ. Ουίλσον, σχετικά µε την αυτοδιάθεση των λαών
και
οδήγησε τους Ποντίους, κυρίως της ∆ιασποράς, στη µεγάλη απόφαση να αγωνιστούν για τη
δηµιουργία µιας αυτόνοµης Ποντιακής ∆ηµοκρατίας.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

83
2. Αγώνες για τη δηµιουργία µιας αυτόνοµης Ποντιακής ∆ηµοκρατίας (1917-1922)
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
VII.

∆ΟΜΗ
Οι πρωτεργάτες – Η δίχρονη προεδρία του Χρύσανθου
Ενέργειες µετά το 1918
Η στάση του Βενιζέλου στο συνέδριο ειρήνης στο Παρίσι
Συνοµοσπονδία µε Αρµένιους και Μουσουλµάνους του Πόντου.
Συνεργασία µε Κούρδους και Αρµένιους εναντίον του Κεµάλ
Η τελευταία προσπάθεια ποντοαρµένικης συνεργασίας
Ο ελληνοποντιακός πληθυσµός της Ρωσίας έως σήµερα

I. Οι Έλληνες της ∆ιασποράς αναδείχθηκαν πρωτεργάτες στους αγώνες για τη δηµιουργία µιας αυτόνοµης ποντιακής δηµοκρατίας

µε βασικούς εκπροσώπους τους

Κ. Κωνσταντινίδη
από τη Μασσαλία
Β. Ιωαννίδη και
από το Βατούµ
Θ. Θεοφύλακτου
Ι. Πασσαλίδη

από το Σοχούµ
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος
Λ. Ιωαννίδη και
από το Κρασνοντάρ.
Φ. Κτενίδη
Λίγες µέρες πριν από τη ρωσική κατοχή της πόλης,
τον Απρίλιο του 1916, έγινε η παράδοση της Τραπεζούντας
από τον Τούρκο Βαλή Μεχµέτ Τζεµάλ Αζµή µπέη 

ο µητροπολίτης Τραπεζούντας
στο µητροπολίτη Χρύσανθο, ο οποίος
Χρύσανθος
λόγω της συνετής πολιτικής του απέναντι στους µουσουλµάνους της
περιοχής, έγινε δεκτός από τους Ρώσους αλλά και από τους προξενικούς
αντιπροσώπους των άλλων κρατών,
ως ηγέτης στην ευαίσθητη περιοχή,
Από τους Έλληνες
όπου ήταν ακόµη νωπές στους κατοίκους οι µνήµες από τις σφαγές και τις
του ιστορικού Πόντου
εχθροπραξίες.
ξεχωρίζουν οι δύο σεβάσµιες
Η δίχρονη προεδρία του Χρύσανθου ήταν ένα αληθινό διάλειµµα
µορφές της Εκκλησίας,
και
δηµοκρατίας και αρµονικής συµβίωσης χριστιανών και µουσουλµάνων.
ο µητροπολίτης Αµάσειας Γερµανός Καραβαγγέλης

II.

Το Φεβρουάριο του 1918 η κατάσταση είχε αλλάξει ριζικά, όταν ύστερα
από την επικράτηση των µπολσεβίκων το 1917, ο ρώσικος στρατός εγκατέλειψε την Τραπεζούντα και η περιοχή ξαναπέρασε στη
κατοχή των Νεοτούρκων. Στις δύσκολες εκείνες στιγµές, χιλιάδες Έλληνες του ανατολικού Πόντου και του Κάρς, για να γλιτώσουν από
τις διώξεις από τους Νεότουρκους, πήραν το δρόµο της φυγής προς τη Ρωσία, η οποία δοκιµαζόταν τότε από εµφύλιο πόλεµο.
τους Έλληνες της Ρωσίας, οι οποίοι ήδη από,
τον Ιούλιο του 1917
Ο ξεριζωµός
το Α΄ Πανελλήνιο Συνέδριο
την εκλογή Κεντρικού Συµβουλίου
στο Ταϊγάνιο
των Ελλήνων
αποφάσισαν
για τη δηµιουργία ανεξάρτητου Ποντιακού κράτους
της Μ. Ασίας
ευαισθητοποίησε
µε προσωρινή έδρα την πόλη Ροστόβ.
Για πρώτη φορά http://kaitsas.blogspot.com
οι Πόντιοι της
σε όλες τις µεγάλες πόλεις της Ελλάδας (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Καβάλα, Βόλο)
∆ιασποράς
καθώς και
οργανώθηκαν
στις πόλεις του εξωτερικού.
Στην Ευρώπη πρωτεργάτης του αγώνα ήταν
ενηµέρωνε από τη Μασσαλία µε διαδοχικά υποµνήµατα
τις συµµαχικές δυνάµεις για την τραγική κατάσταση που επικρατούσε
στον Πόντο.
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Ο ίδιος επίσης τύπωσε και κυκλοφόρησε χάρτη που όριζε τα σύνορα
της προτεινόµενης ποντιακής δηµοκρατίας.
ο Κωνσταντινίδης
ο οποίος,

Αυτό το χάρτη τύπωσε και σε απλό σχήµα ταχυδροµικού δελτίου
(καρτ-ποστάλ) µε γραπτό κείµενο στα γαλλικά:
«Πολίτες του Πόντου ξεσηκωθείτε! Θυµίστε στα φιλελεύθερα έθνη τα
ύψιστα δικαιώµατά σας για τη ζωή και την ανεξαρτησία»
Η ρώσικη επανάσταση ξεσήκωσε τους Έλληνες του Πόντου για το δικό
τους εθνικό αγώνα,
ενώ στο πρώτο παγκόσµιο Παν-ποντιακό Συνέδριο που οργανώθηκε στη
Μασσαλία το Φεβρουάριο του 1918,
ο ίδιος ο Κωνσταντινίδης, µε τηλεγράφηµα που έστειλε στον
Α. Τρόσκι, ζήτησε επίσηµα την υποστήριξη της Σοβιετικής Ένωσης

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

III.Η κυβέρνηση
του Ελ. Βενιζέλου

84

ΑΡΧΙΚA ήταν σύµφωνη µε τον αγώνα και τις εθνικές διεκδικήσεις των Ποντίων.

OΜΩΣ,

στο
συνέδριο Ειρήνης
ο Ελ.
στο Παρίσι,
Βενιζέλος
που άρχισε
το ∆εκέµβριο του 1918,

πιέστηκε από τις συµµαχικές δυνάµεις και
∆ΕΝ συµπεριέλαβε τον Πόντο στο φάκελο των ελληνικών διεκδικήσεων.
και
παρά τις έντονες διαµαρτυρίες των Ελλήνων του Πόντου,
συµφώνησε να παραχωρηθεί η περιοχή στην υπό ίδρυση Αρµενική ∆ηµοκρατία
Η πρόταση του Ελ. Βενιζέλου προκάλεσε µεγάλη απογοήτευση
οι οποίοι στα διάφορα συνέδρια που πραγµατοποίησαν στο
στους Έλληνες του Πόντου,

Μπακού, στο Κρασνοντάρ, στο Βατούµ και στη Μασσαλία,
Πολλά ποντιακά σωµατεία έστειλαν τότε τηλεγραφήµατα στο
διαµαρτυρήθηκαν
Παρίσι για να µεταπείσουν τον Πρωθυπουργό, τον οποίον
έντονα για τη στάση της
ελληνικής Κυβέρνησης
επισκέφθηκε µάλιστα τον Απρίλιο του 1919
ο Μητροπολίτης Χρύσανθος.
Μετά την διεξοδική ενηµέρωση
που έλαβε ο Έλληνας πρωθυπουργός από τον Χρύσανθο, για το Ποντιακό ζήτηµα
αποφάσισε να ενισχύσει τις προσπάθειες των Ποντίων
και
http://kaitsas.blogspot.com
έδωσε την έγκρισή του στο µητροπολίτη να συνεχίσει την προσπάθεια ενηµέρωσης όλων των
πολιτικών που έλαβαν µέρος στη Συνδιάσκεψη.
Οι περισσότεροι από αυτούς, µε εξαίρεση τους Άγγλους αντιπροσώπους, είδαν µε πολλή
κατανόηση τα αιτήµατα των Ελληνοποντίων. Συγκεκριµένα, στη πρόταση του µητροπολίτη
να γίνει ο Πόντος ανεξάρτητο κράτος υπό ελληνική εντολή, ο Πρόεδρος των Η.Π.Α Ουίλσον
απάντησε:
«Είναι θαυµάσια όσα µου λέτε. Ο Πόντος πρέπει να γίνει ανεξάρτητος.
Μίαν ψήφον έχω εις την Συνδιάσκεψιν, αλλά θα την δώσω υπέρ του λαού σας».

IV. Παράλληλα µε τον παν-ποντιακό αγώνα των Ελλήνων της Ρωσίας,

Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Επισκέφθηκε το Εριβάν
Αρµένιους
Ωστόσο η αµοιβαία καχυποψία έγινε αιτία να χαθεί
και
µια µορφή
πολύτιµος χρόνος, ο οποίος αποδείχθηκε µοιραίος,
διαπραγµατεύθηκε καθώς επίσης και συνοµοσπονδίας. εξαιτίας των γρήγορων πολιτικών εξελίξεων.
µε τους
Μουσουλµάνους
του Πόντου,

ο Χρύσανθος

Το πολιτικό γεγονός που λειτούργησε ως ταφόπετρα του ποντιακού ζητήµατος ήταν
Η συνθήκη αυτή έδωσε στον αδύναµο ως τότε Κεµάλ την οικονοµική,
που υπογράφηκε
στρατιωτική,
και ηθική δυνατότητα να συνεχίσει τις επιχειρήσεις του
η συνθήκη
το Μάρτιο του 1921
κατά
των
Ποντίων
φιλίας
και ακόµη
και
µπολσεβίκους
να
εµφανιστεί
στη Συνδιάσκεψη του Λονδίνου µε υπερβολικές
συνεργασίας ανάµεσα
και
στους
απαιτήσεις,
που
λόγω της ιστορικής συγκυρίας δεν απορρίφθηκαν από
τον Κεµάλ
τις νικήτριες ∆υνάµεις, παρά το γεγονός ότι ήταν σύµµαχοι µε τους
Έλληνες

V. Παρά το αρνητικό κλίµα που δηµιουργήθηκε, ο ποντιακός ελληνισµός δεν πτοήθηκε.
Στις 10 Μαρτίου 1921, πρότεινε στον υπουργό εξωτερικών Μπαλτατζή,
τους Κούρδους
Ο Μητροπολίτης
Αµάσειας
Γερµανός,

συνεργασία µε

και
τους Αρµένιους

εναντίον
του κινήµατος του Κεµάλ

Η κυβέρνηση του Γούναρη,
αποµονωµένη και από τους συµµάχους,
∆ΕΝ πήρε καµία πρωτοβουλία,

ενώ οι Πόντιοι απογοητευµένοι, µε πρωτοβουλία του Γερµανού Καραβαγγέλη, διοργάνωσαν
στη Κωνσταντινούπολη στις 17 Αυγούστου 1921
δύο συνέδρια
και
στην Αθήνα στις 4 Σεπτεµβρίου του ίδιου έτους.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

VI.

85

όταν πια τα συµφέροντα των Μεγάλων ∆υνάµεων είχαν αλλάξει πλευρά. Εκµεταλλευόµενος την
Η τελευταία προσπάθεια
ευνοϊκή συγκυρία
ποντοαρµένικης συνεργασίας
των µπολσεβίκων,
άρχισε καθυστερηµένα
µε τη φανερή υποστήριξη της Ιταλίας,
άρχισε την αντεπίθεση που έφερε
στις αρχές του 1922,
ο Κεµάλ πασάς
και
της Γαλλίας
και την κατάρρευση του µετώπου
τη σιωπηρή σύµπραξη  της Αγγλίας,

Η ποντιακή ∆ηµοκρατί α έµεινε ένα όνειρο,
ενώ η καταδίκη σε θάνατο από την κεµαλική κυβέρνηση όλων των πρωτεργατών του αγώνα σφράγισε την εθνική
συµφορά του ποντιακού ελληνισµού, η οποία συνδέεται µε τη γενικότερη τύχη του ελληνισµού της Μ. Ασίας.

VII. Αυτή την περίοδο
της γενοκτονίας
αλλά και νωρίτερα
ενώ
το 1918,
Σήµερα
υπολογίζεται

ένας δεύτερος ποντιακός ελληνισµός ζούσε και µεγαλουργούσε στη Ρωσία.
Περισσότεροι από 500.000 Πόντιοι κατοικούσαν στη Ρωσία,
http://kaitsas.blogspot.com
µε τις οµαδικές µετοικεσίες των καταδιωγµένων Ποντίων, ιδιαίτερα µετά την αποχώρηση των ρωσικών
στρατευµάτων ξεπέρασαν τους 750.000
ότι στην πρώην Σοβιετική Ένωση ζουν ακόµη
περισσότεροι από µισό εκατοµµύριο πόντιοι, οι οποίοι διατηρούν, στο βαθµό που δεν επεµβαίνουν οι αρχές
των Ανεξάρτητων ∆ηµοκρατιών της Κοινοπολιτείας, τις πατροπαράδοτες ελληνοποντιακές τους παραδόσεις.

Στον ιστορικό Πόντο όµως το τέλος της ιστορίας και του πολιτισµού των Ποντίων ήταν εξαιρετικά τραγικό
και
σταµάτησε βίαια µε την αναγκαστική ανταλλαγή των πληθυσµών που όρισε η συνθήκη της Λωζάνης το 1923

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

86
3. Η µεθοδευµένη εξόντωση (γενοκτονία) των Ελλήνων του Πόντου
∆ΟΜΗ

Είναι γνωστή η γενοκτονία του αρµένικου λαού το 1915 από τους Νεότουρκους
ΑΛΛΑ
που είχε τις ίδιες αναλογίες ποσοτικά και ηθικά µε την
∆ΕΝ είναι γνωστή η µεθοδευµένη εξόντωση των Ελλήνων του Πόντου  γενοκτονία των Αρµενίων την περίοδο 1916-1923.

θανατώθηκαν µέχρι το 1923 από τους
Από τους 697.000 Πόντιους που ζούσαν το 1913 στον Πόντο, Νεότουρκους και τους Κεµαλικούς στις πόλεις
περισσότεροι από 353.000, δηλαδή ποσοστό µεγαλύτερο από  και τα χωριά, στις εξορίες και τις φυλακές
το 50%,
καθώς και στα τάγµατα εργασίας, τα λεγόµενα
«αµελέ ταµπουρού»
Γιώργος Καΐτσας –Φιλόλογος

Η Φύση και η µέθοδος της
εξαπόλυσης συστηµατικών
διώξεων κατά των ελλήνων του
Πόντου από τους Νεότουρκους
και τους Κεµαλικούς

ενώ είχε πολλά κοινά χαρακτηριστικά µε τη γενοκτονία των Εβραίων

είχε δυο βασικές διαφορές
κατά τον Π. Ενεπεκίδη

∆εν είχε καµία ιδεολογική, κοσµοθεωρητική ή
ψευδοεπιστηµονική θεµελίωση περί γενετικής,
ευγονικής και αρίας ή σηµιτικής φυλής
Εξυπηρετούσε µόνο τη συγκεκριµένη πρακτική
πολιτική σκοπιµότητα της εκκαθάρισης της Μ.
Ασίας από το ελληνικό στοιχείο.

Οι εξορίες των κατοίκων ολόκληρων χωριών,
οι εξοντωτικές εκείνες οδοιπορίες µέσα στο χιόνι
των γυναικόπαιδων και των γερόντων
– οι άντρες βρίσκονταν ήδη
στα τάγµατα εργασίας ή στο στρατό –

συνετέλεσαν ώστε

Συνολικά,
ο παρευξείνιος
ελληνισµός της
Μ. Ασίας εξοντώθηκε
κατά την περίοδο
1914-1924
Ή
ακολούθησε

πολλοί να πεθάνουν από τις
κακουχίες

τον δρόµο της
διασποράς προς την
Ευρώπη, την Αµερική

Η κατάσταση στην ευρύτερη περιοχή του Εύξεινου Πόντου
Ο ίδιος ο Κεµάλ στις 19 Μαΐου 1919
επιδεινώθηκε, όταν ο ελληνικός στρατός στις 15 Μαΐου 1919  οργάνωσε τη δεύτερη φάση των διωγµών,
κατέλαβε τη Σµύρνη και ένα µέρος της ενδοχώρας
όταν αποβιβάστηκε στη Σαµψούντα.
http://kaitsas.blogspot.com
Με τη Συνθήκη της Λωζάννης στις 24 Ιουλίου 1923, ορίστηκε ως σύνορο µεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας
ο ποταµός Έβρος. Ήδη στις 30 Ιανουαρίου του ίδιου έτους είχε υπογραφεί στη Λωζάννη η σύµβαση περί
ανταλλαγής των πληθυσµών

Ωστόσο η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων προσφύγων είχε ήδη εγκαταλείψει την περιοχή πριν από τη
σύµβαση, ενώ πολλοί κατέφυγαν στις παραλιακές πόλεις για να επιβιβασθούν σε πλοία για την Ελλάδα

Τα αρχεία των Υπουργείων Εξωτερικών της Ευρώπης και της Αµερικής,
καθώς επίσης και οι εκθέσεις διεθνών οργανισµών πιστοποιούν
το µέγεθος και το είδος του διωγµού που υπέστησαν οι Έλληνες του Πόντου

και τη Περσία (Ιράν),
τη Σοβιετική Ένωση
και την Ελλάδα.

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

Γιώργος Καΐτσας -Φιλόλογος

TELOS

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful