ι g 5 •

ΙΔΡΥΜΑ ΕΥΓΕΝΙΔΟΥ
ΧΡΥΣΟΥΝ ΜΕτΑΛΛΙΟΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΑθΗΝΩΝ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΕΥΓΕΝΙΔΟΥ
Ο Ευγένιος Ευyενlδης, ο ιδρυrής και χορηy6ς του «Ιδρύματος Ευyενlδου•, πολύ
νωρ{ς προέβλεψε και σχημάτισε την πεπο{θηση 6τι η άρτια κατάρτιση των τεχνικών
μας, σε συνδυασμ6 με την εθνική αγωγή, θα ήταν αναγκαlος και αποφασιστικ6ς
παράγων για την πρ6οδο του Έθνους μας.
Την πεποlθησή του αυrή ο Ευyενlδης εκδήλωσε με τη yεwαι6φρονα πράξη ευερyε­
ti{ας, να κληροδοτήσει σεβαστ6 ποσ6 για τη σύσταση Ιδρύματος, που θα εlχε ως
σκοπ6 να συμβάλλει στην τεχνική εκπαlδευση των νέων της Ελλάδας.
Έτσι, το Φεβρουάριο του 1956 συστήθηκε το «Ίδρυμα Ευyένlδου•, του οπο{ου τη
διοlκηση ανέλαβε η αδελφή του Μαρ. Σ(μου, σύμφωνα με την επιθυμ{α του διαθέτη.
Το έργο του Ιδρύματος συνεχ{ζει απ6 το 1981 ο κ. Νικ6λαος Βερνlκος- Ευyενlδης.
Απ6 το 1956 έως σήμερα η συμβολή του Ιδρύματος στην τεχνική εκπα{δευση
πραyματοποιεlται με διάφορες δραστηρι6τητες. Όμως απ' αυτές η σημανrικ6τερη,
που κρlθηκε απ6 την αρχή ως πρώτης ανάγκης, εlναι η έκδοση f3ι/3λ{ων για τους
μαθητές των Τεχνικών και ΕπαyγελμCπικών Σχολών και Λυκεlων.
Μέχρι σήμερα, με τη συνερyασlα με τα Υπουρyεlα Εθνικής Παιδε{ας και Θρησκευ­
μάτων και Εμπορικής Ναυτιλlας, εκδ6θηκαν εκατονrάδες τ6μοι f3ι/3λ{ων, που έχουν
διατεθεl σε πολλά εκατομμύρια ανrlτυπα. Τα βιβλ{α αυτά κάλυπταν ή καλύπτουν
ανάγκες των Κατωτέρων και Μέσων Τεχνικών Σχολών του Υπ. Παιδεlας, των Σχολών
του Οργανισμού Απασχολήσεως Εργατικού Δι.Ναμικού (ΟΑΕΔ), των Τεχνικών και
Επαγγελματικών Λυκεlων, των Τεχνικών Επαγγελματικών Σχολών και των Δημοσlων
Σχολών Εμπορικού Ναυτικού.
Μοναδική φρονr{δα του Ιδρύματος σ' αυrή την εκδοτική του προσπάθεια ήταν και
εlναι η συγγραφή και έκδοση βιβλ{ων ποι6τητας, απ6 άποψη 6χι μ6νον επιστημονική,
παιδαγωγική και γλωσσική, αλλά και ως προς την εμφάνιση, ώστε το βιβλ{ο να
αγαπηθε{ απ6 τους μαθητές.
Για την επιστημονική και παιδαγωγική αρπ6τητα των f3ι/3λ{ων τα κεlμενα υποβάλλο­
νrαι σε πολλές επεξερyασlες και βελπώνονrαι πριν απ6 κάθε νέα έκδοση συμπληρού­
. μενα καταλλήλως. .
Ιδιαlτερη σημασlα απέδωσε το Ίδρυμα απ6 την αρχή στη γλωσσική διατύπωση των
βιβλ{ων, yιατl πιστεύει 6τι και τα τεχνικά βιβλ{α, 6ταν εlναι γραμμένα σε γλώσσα σωστή
και ομοι6μορφη αλλά και κατάλληλη για τη στάθμη των μαθητών, μπορούν να συμβάλ­
λουν στη γλωσσική κατάρτιση των μαθητών.
Έτσι, με απ6φαση που lσχυσε ήδη απ6 το 1956, 6λα τα f3ι/3λ{α της Βιβλιοθήκης του
Τεχν{τη, δηλαδή τα βιβλ{α για πς τ6τε Κατώτερες Τεχνικές Σχολές, 6πως αρy6τερα
και για τις Σχολές του ΟΑΕΔ, ήταν γραμμένα σε γλώσσα δημοτική, με βάση τη
γραμματική του Τριανrαφυλλlδη, ενώ 6λα τα άλλα βιβλ{α ήταν γραμμένα στην απλή
καθαρεύουσα. Σήμερα ακολουθεlται η γραμματική που διδάσκεται στα σχολεlα της

δευτεροβάθμιας εκπαιδεύσεως. Η γλωσσική επεξεργασία των βιβλ[ων ανατίθεται σε
φιλολόγους του Ιδρύματος και έτσι εξασφαλι'ζεται η ενιαία σύνταξη και ορολογία κάθε
κατηγορίας βιβλ[ων
Η ποιότητα του χαρτιού, το εlδος των τυπογραφικών στοιχεlων, τα σωστά σχήματα,
η καλαίσθητη σελιδοποίηση, το εξώφυλλο και το μέγεθος του βιβλ[ου, περιλαμβάνονται
και αυrά στις φροντίδες του Ιδρύματος και συμβάλλοw στη σωστή «λειτουργικότητα•
των βιβλ[ων.
Το Ίδρυμα θεώρησε ότι εlναι υποχρέωσή του, σύμφωνα με το πνεύμα του ιδρυτή
του, να θέση στη διάθεση του Κράτους όλη αυτή την πε(pα του των 20 ετών,
αναλαμβάνοντας το 1978 και την έκδοση των pιpλlων για τις νέες Τ εχνικές Επαyyελ­
ματικές Σχολές και τα Τεχνικά και Επαyyελματικά Λύκεια, σύμφωνα πάντοτε με τα
εyκεκpψένα Αναλυτικά Προγράμματα του Π./. και του ΥΠΕΠΘ.
•.

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΕΥΓΕΝΙΔΟΥ
Μιχαiιλ Ayyελ6nouλoc;, ομ. καθηγηΊής ΕΜΠ, Πρόεδρος.

Αλέξανδρος Σταuρ6ιιοuλοc;, ομ. καθηγητής Πανεmστημlου Πειραιώς, Αντιπρόεδρος.

Ιωtιννης Τεy6ηοuλος, καθηγιττής ΕΜΠ.
Σταμάτης ΠαλαιοιιφαCJάς, Ηλεκτρολόγος Μηχανικός, Σύμβουλος Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.
Χρήστος Σιytιλας, Δ/ντής Ση. Δευτ. ΕκπαιδεύσΕως ΥΠΕΠΘ.
Σύμβουλος εκδόσεων του Ιδρύματος Κ. Α. Mcινlιcpηc;, καθηγ. Φιλ. Σχολής Παν/μlου Αθηνών.
Γραμματtας της Εππροπής, Γεώρyιος Ανδρεtικος.

Διcmλtοαντα μtλη ή σιίμδοuλοι της Επιτροπtις

Γεώργιος Κακριδής(1�1959) Καθηγητής ΕΜΠ, Άγγελος Καλοyεράς(1957-1970) Καθηγητής ΕΜΠ,
Δημήτριος Νιάνιας (1957-1965) ΚαθηγηΊής ΕΜΠ, Μιχαήλ Σrιετοιtpης(1956-1959), Νικόλαος 8α­
οιώτης(1960-1967), θε6δωρος Κουζtλης(1968-1976) Μηχ. Ηλ. ΕΜΠ, Παναγιώτης Χατζηιωάννου
(1977-1982) Μηχ. Ηλ. ΕΜΠ, .ΑΜ(ανδρσς I. Παnπάς(1955-1983) ΚαθηΎJ)'tής ΕΜΠ, Χpυσόατομος Κα­
βουνlδης (1955-1984) Μηχ. Ηλ. ΕΜΠ, Γεώργιος Ρούσσος (1970-1987) Χημ.-Μηχ. ΕΜΠ,
Δρ.Θεοδόσιος Παnαθεοδοσlου (1982-1984) ΔJvτής Σπουδών Δευτεροβόθμιας Εκπαιδεύσεως
ΥΠΕΠΘ, Ιγνάτιος Χατζηευατpατlου (1985-1988) Μηχανολόγος, Δ/ντής Σπουδών Δευτεροβόθμιας
Εκπαιδεύσεως ΥΠΕΠΘ, Γεώργιος Σταματlου(1988-1990) Ηλεκτρολόγος ΕΜΠ, Δ/ντής Σπουδών
Δευτεροβόθμιας Εκπαιδεύσεως ΥΠΕΠΘ, Σωτ. Γκλαβάς (1989-1993) Φιλόλογος, Δ/ντής Σπουδών
Δευτεροβόθμιας Εκπαιδεύσεως ΥΠΕΠΘ.

ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ

ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ

ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ
ΤΟΜΟΣ Π ΡΩΤΟΣ

·

ΑΝΤΩΝΙΟΥ Κ. ΦΑΚΑΡΟΥ
ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΟΥ - ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΟΥ Ε.Μ.Π.

ΑΘΗΝΑ
1998

Β'

ΕΚΔΟΣΗ 1 994

ISBN: 960-337-001-0

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Πιστεύω, πως εκεlνο που έχει μεγαλύτερη σημασlα για το μαθητή, και
γενικότερα για όποιον χρησιμοποιεl εκπαιδευτικό βιβλlο, δεν εlναι το να

μάθει αλλά το να καταλάpει.
Μια από τις αδυναμlες της εκπαιδεύσεως όλων των βαθμlδων εlναι ότι
δεν -αναπτύσσει πολλές φορές στους μαθητές, και στο βαθμό που θα
έπρεπε, το πνεύμα του να αναζητούν να κατανοήσουν σε βάθος διάφορα
θέματα και τους αφήνει να αρκούνται στην εκμάθηση της ύλης, χωρlς
ιδιαlτερη ·εμβάθυνση. Έτσι, στον τομέα της τεχνικής εκπαιδεύσεως, μπο­
ρεί να μαθαlνουν οι μαθητές πώς γlνονται οι διάφορες εργασlες, αλλά
δεν μαθαίνουν πάντοτε το γιατ( γίνονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο.
Αποτέλεσμα, πολλοl τεχνικοl, όταν τους παρουσιάζονται στην πράξη
περιπτώσεις διαφορετικές απ' αυτές που έχουν μάθει, δεν ε{ναι σε θέση
να τις αντιμετωπίσουν πάντοτε μ' επιτυχlα.
Μ' αυτές τις σκέψεις, γράφοντας αυτό το βιβλlο, σύμφωνα με το
ισχύον αναλυτικό πρόγραμμα για μαθητές που έρχονται για πρώτη φορά
σ' επαφή με το ευρύτατο θέμα των εσωτερικών ηλεκτρικών εγκαταστά­
σεων, προσπάθησα να δώσω όσες εξηγήσεις θεώρησα ότι θα ήταν χρή­
σιμες, ώστε να γlνει για κάθε θέμα αντιληπτό όχι μόνο το τι ισχύει αλλά
και το γιατf.
Το βιβλlο έχει γραφεl σε εποχή που οι ισχύοντες Κανονισμοl των
εσωτερικών ηλεκτρικών εγκαταστάσεων στη χώρα μας από πολλά χρόνια
προσαρμόζονται από τους αντlστοιχους ευρωπαϊκούς. Γι' αυτό, παράλ­
ληλα με όσα καθορlζονται από τους Κανονισμούς, που ισχύουν ακόμα
στη χώρα μας, θεώρησα απαραlτητο να αναπτύξω όλη την ύλη του
βιβλlου μέσα στο πλαίσιο των t;υρωπαίκών Κανονισμών. Έτσι οι μελλο­
ντικοl τεχνικοl θα εlναι εξοικειωμένοι και με τις βασικές έννοιες και το
πνεύμα αυτών των Κανονισμών.
Το περιεχόμενο του βιβλlου, σύμφωνο πάντοτε με το αντlστοιχο ανα­
λυτικό πρόγραμμα του μαθήματος, έχει διαμορφωθε{ έτσι, ώστε ο πρώ­
τος τόμος να απευθύνεται στους μαθητές της Β' τάξεως των ΤΕΛ, Α'
τάξεως των ΤΕΣ και Γ' τάξεως των ΕΠΛ, ενώ ο δεύτερος τόμος στους
μαθητές της Γ τάξεως του ΤΕΛ και Β' τάξεως των ΤΕΣ.

θέλω να εκφράσω τις ευχαριστlες μου στο Ίδρυμα Ευγενlδου, που
μου έδωσε την ευκαιρlα να παραδώσω στους μdθητές, αλλά ενδεχομέ­
νως και σ' όσους ασχολούνται ήδη με τις εσωτερικές ηλεκτρικές εγκατα­
στάσεις, ένα βιβλlο που ελπlζω ότι θα τους εlναι χρήσιμο.
Ιδιαlτερα ευχαριστώ το Τμήμα Εκδόσεων για τη θαυμάσια συνεργασlα
και την άρτια έκδοση αυτού του βιβλlου.

Ο συγγραφέας

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
ΓΕΝ Ι ΚΑ
1.1

Εσωτερικές ηλεκτρικές εyκαταατ6σειc; - Ορισμοf.

Στη διαδρομή της από την παραγωγή ως την κατανάλωση, η ηλεκτρι­
κή ενέργεια περνά διαδοχικά από μια σειρά εγκαταστάσεων. Αν παρο­
μοιάσαμε αυτή τη σειρά με μια αλυσ{δα, η εσωτερική ηλεκτρική
εγκατάσταση αποτελε( τον τελευτα(ο κρ{κο της. Συγκεκριμένα η ηλε­
κτρική ενέργεια παράγεται στις εγκαταστάσεις (σταθμούς) παραγωγής,
διοχετεύεται στις εγκαταστάσεις (δ{κτυα) μεταφοράς και στις εγκατα­
στάσεις (δ(κτυα) διανομής και μέσω των παροχετεύσεων (παροχών),
φτάνει στις εσωτερικές ηλεκτρικές εγκαταστάσεις των καταναλωτών,
από τις οπο(ες τροφοδοτούνται οι συσκευές καταναλώσεως (σχ. 1 . 1 ) .
Δεν θ α ασχοληθούμε εδώ με την περιγραφή της καθεμιάς από τις προη­
γούμενες κατηγορ(ες εγκαταστάσεων, αφού αντικε{μενό μας ε{ναι οι
εσωτερικές ηλεκτρικές εγκαταστάσεις · θα σημειώσαμε μόνο ότι η •αλυ­
σ(δα• των προηγουμένων εγκαταστάσεων μπορε( να μην ε{ναι πάντα
πλήρης, δηλαδή μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να λε{πουν ορισμέ­
νες απ' αυτές.
•Ηλεκτρική εγκατάσταση• λέμε ένα σύνολο αγωγών, μηχανημάτων
και εξαρτημάτων, που συνδέονται μεταξύ τους κατάλληλα και χρησι­
μεύουν για την παραγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας, για τη μεταφορά
της από το σημε(ο παραγωγής της ως τις θέσεις καταναλώσεώς της και
για τη χρησιμοπο(ησf) της. Ο όρος ε(ναι γενικός και μπορε( να χρησιμο­
ποιηθε( για ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο τμήμα του συνόλου των αγω­
γών, των μηχανημάτων και των εξαρτημάτων που σχετ(ζονται με την
ηλεκτρική ενέργεια.
"Εσωτερική Ηλεκτρική Εγκατάσταση• (ΕΗΕ) είναι μια ηλεκτρική εγκα­
τάσrαση που λειτουργεί με την αποκλειστική ευθύνη ενός καταναλωτή,
τροφοδστε(ται σ'ένα σημε(ο της με ηλεκτρική ενέργεια και χρησιμεύει
για να διοχετεύει αυτήν την ενέργεια σε συσκευές καταναλώσεως.

2

Μετασχηματιστίιι:
αννψώσεωι; τάσεωι;

!'

Εγκαταστασειι;
Παραγωγήι;

Δi:Μ.τνο r.τ

5
10
___,._

Εγ')((lταστaρ-ειι;
Μεταφοραι;

rποστα�μοι;
r.τ/ Μ.τ

20kV

Δίκτuο Μ.Τ


j

·

20k

Υποστα�μόι;
Μ.Τ/Χ.Τ

Εγκαταστaσειι;
Διανομ-ήι;

220/3BOV

Δίκτuο χ.τ

�-0
---�--�
ο
Παροχt:τεuσ'Ι)

Σχ. 1.1.
ά
γής , μεταφοράς και διανομής.
άδ
παραγω
Παρ ε ιγμα εγκαταστ σεων

3

•καταναλωτής" ε{ναι ένας ιδιώτης ή μια εταιρεία ή μια δημόσια υπη­
ρεσ{α, ή ένας οργανισμός ή ένας σύλλογος κλπ . , που χρησιμοποιε{ το
χώρο, στον οπο{ο βρ{σκεται η ΕΗΕ και καταναλώνει την ηλεκτρική ενέρ­
γεια με ευθύνη του . Μερικές φορές χρησιμοποιούμε τον όρο •κατανα­
λωτής• αντ{ του ορθότερου "ΕΗΕ του καταναλωτή". Έτσι λέμε π.χ. ότι
•ο καταναλωτής τροφοδοτε{ται• αντ{ του ορθότερου •η ΕΗΕ του κατα­
ναλωτή τροφοδοτείται•.
"Συσκευές καταναλώσεως• είναι όλες οι συσκευές που καταναλώ­
νουν ηλεκτρική ενέργεια μετατρέποντάς την σε κάποια άλλη μορφή
ενέργειας: φωτιστική, θερμική, κινητική , ηχητική (αντ(στοιχες συ­
σκευές: λάμπες, ηλεκτρικές θερμάστρες, ηλεκτρικοί κινητήρες, ραδιό­
φωνα) .
Μια ΕΗΕ συνήθως τροφοδοτε{ται με ηλεκτρική ενέργεια από ένα
δίκτυο που τροφοδοτε{ και τις ΕΗΕ άλλων καταναλωτών. Στη χώρα μας
την αρμοδιότητα για την παραγωγή, μεταφορά και διανομή της ηλεκτρι­
κής ενέργειας προς διάθεσή της στους καταναλωτές έχει η Δημόσια
Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ). Γι' αυτό λέμε ότι μια ΕΗΕ τροφοδοτεί­
ται από τα δίκτυα της ΔΕΗ. Τους καταναλωτές που τροφοδοτούνται από
τα δίκτυα της ΔΕΗ τους λέμε και πελάτες της. Υπάρχουν όμως και
σπάνιες περιπτώσεις, όπου η τροφοδότηση γίνεται από μια εγκατάστα­
ση παραγωγής που διαθέτει ο ίδιος ο καταναλωτής, χωρίς να αποκλείε­
ται βεβαίως η δυνατότητα διπλής τροφοδοτήσεως και από τις δύο
αυτές πηγές.
1.2

Όρια διαχωρισμού των ΕΗΕ από τις 6λλες εγκαταστ6σεις.

Στο σημείο της τροφοδοτήσεως της ΕΗΕ από το δίκτυο της ΔΕΗ
τοποθετείται και ο μετρητής για να μετρά την ηλεκτρική ενέργεια που
παρέχει η ΔΕΗ στον καταναλωτή. Ο μετρητής ανήκει στη ΔΕΗ . Γι' αυτό
λέμε ότι η ΕΗΕ του κάθε καταναλωτή αρχίζει από τους ακροδέκτες του
μετρητή προς την πλευρά της καταναλώσεως (σχ. 1 .2) . Στις περιπτώ­
σεις που η μέτρηση της ενέργειας δεν γίνεται από έναν απλό μετρητή,
αλλά από ένα πιο σύνθετο σύστημα που περιλαμβάνει μετασχηματιnτές
εντάσεως, η αρχή της ΕΗΕ βρ{σκεται στους ακροδέκτες αυτώv των
μετασχηματιστών προς την πλευρά της καταναλώσεως.
Η αρχή της ΕΗΕ αποτελε( το οριακό σημείο που διαχωρίζει την Ε Η Ε
από τις εγκαταστάσεις της Δ Ε Η . Σ ε αυτό το σημείο διαχωρίζονται και
οι ευθύνες για την κατασκευή και τη λειτουργία των εγκαταστάσεων:
για τις εγκαταστάσεις που βρίσκονται από αυτό το σημείο και προς την

·

4

1- /
Μιτρητή�

ί-----Ι
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
ι
I
ι

Καλίιιβιο

ττaροχε τwσεωr;

Αyωγός
φασεω�

____

__

1

Κιβlιιτιι;>

μετρητη

ι
Ι

Wh
Κ\ιρια γραμμ�
κ
αμμή μετ ρητή- ττίνα α)
γ
ρ
(

Οvδέτερος
Ασφάλεια

-

Σχ. 1.2.
Όρια
Η

κόκκινο οι αγωγοί

της

).
ΕΗΕ

ε
εί(μ υ εύθυνη η ΔΕΗ, εν ώ για τις εγκαταστό­
πλευρό της παραγω γής
Ε Ε ναι π
σει ς που βρίσκονται από αυτό το σημείο και π ρος την πλευρό της
καταναλώσ εω ς υπεύθυνος είναι ο καταναλωτής.

Για τους καταναλω τές πο υ έχουν δική το υς εγκα τόσταση παραγωγής
πόλι υπόρχει ένα διαχω ριστικό σημείο. Αν δεν υπόρ χει μετρητής, ο ρί­
ζεται ανόλογα με τη διαμόρφωσ η της ό λης εγκαταστόσε ως, κ όποιο
όλλο σημείο (συνήθ ως οι ακροδέκτες κόποιου διακόmη). Στα μεγόλα
έργοστόσια που έχουν δικ ή τ ους παραγωγή, αυτό το σημείο διαχωρίζει
τις αρμοδιότη τες και τις ευθύ νες που έχουν τα αντίστοιχα τμ ήματα ή
συνεργεία για χειρισμο ύς, συντηρήσεις και επισκ ευ ές.
Μια ανόλογη περίmωση αποτελού ν οι ΕΗΕ στις οποίες καταναλωτής
είναι η (διά η ΔΕΗ. Τέτοι�ς ΕΗΕ υπόρ χο υν ό χι μόνο στ α γραφεία της,
·

5

αλλά και στους σταθμούς παραγωγής και τους υποσταθμούς για το
φωτισμό και την τροφοδότηση βοηθητικών μηχανημάτων. Συνήθως υ­
πάρχει μετρητής, διαφορετικά ορ(ζεται κάποιο άλλο συγκεκριμένο ση­
με(ο διαχωρισμού. Σ' αυτό το σημε{ο διαχωρ(ζοvrαι οι αρμοδιότητες και
οι ευθύνες των αvrιστοίχων υπηρεσιακών μονάδων της ΔΕΗ .
Η κύρια όμως σημασ(α που έχει ο καθορισμός του διαχωριστικού
σημε(ου μεταξύ της ΕΗΕ και της εγκαταστάσεως που την τροφοδοτεί
ε(ναι ότι για τις ΕΗΕ ισχύουν διαφορετικο( κανονισμο(, από αυτούς που
αφορούν τις άλλες εγκαταστάσεις. Στους κανονισμούς θα αναφερθού­
με σε επόμενη παράγραφο· εδώ σημειώναμε ότι οι κανονισμο{ είναι ένα
σύνολο κανόνων, σύμφωνα με τους οπο{ους πρέπει να ε{ναι κατασκευασμένες οι εγκαταστάσεις κάθε κατηγορ(ας.
·

1.3

Τ6σειc; λειτουρyiσc; των ΕΗΕ.

Η τάση, με την οπο(α η ΔΕΗ τροφοδοτε( τις ΕΗΕ των καταναλωτών
ε(ναι μια από τις τυποποιημένες τάσεις των δικτύων της και εξαρτάται
από την ισχύ που έχει συμφωνηθεί να παρέχει κατά μέγιστο η ΔΕΗ προς
τον καταναλωτή. Για σχετικά μικρές ισχύες η τροφοδότηση γίνεται από
τα δίκτυα χαμηλής τάσεως (Χ.Τ.), που είναι τριφασικά και λειτουργούν
με ονομαστική τάση 220/380 ν συχνότητας 50Hz. Τάση 220 ν υπάρχει
μεταξύ ενός αγωγού φάσεως και του ουδέτερου (φασική τάση), 380 ν
μεταξύ δύο αγωγών φάσεων (πολική τάση). Ο ουδέτερος ε(ναι στο
δυναμικό της γης. Οι τιμές των εναλλασσομένων μεγεθών που αναφέ­
ρομε είναι πάvrα οι ενδεικνυόμενες τιμές.
Με την ευκαιρ{α σημειώναμε ότι •ονομαστική τάση• ονομάζομε μια
τιμή της τάσεως που τη χρησιμοποιούμε για να χαρακτηρ{σομε ένα
δ{κτυο ή μια συσκευή. Στην πραγματικότητα, η τάση που μας δίνει ένα
δίκτυο δεν ε{ναι εvrελώς σταθερή. Οι -τιμές, τις οποίες παίρνει διαφέ­
ρουν, προς τα επάνω ή προς τα κάτω, από την •ονομαστική•, αλλά η
μέγιστη τιμή αυτής της διαφοράς, που τη λέμε και •διακύμανση•, δεν
επιτρέπεται να υπερβαίνει ορισμένα όρια. Η ονομαστική τάση μιας συ­
σκευής ε(ναι εκε(νη, η οπο(α δίδεται από τον κατασκευαστή της μαζ( με
τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά της, όπως π.χ. την ισχύ της. Η συσκευή
όμως μπορεί να λειτουργήσει, χ�ρίς να παρουσιάσει ανωμαλ(α, και με
διαφορετικές τάσεις μέσα στα όρια της επιτρεπόμενης διακυμάνσεως.
Η τροφοδότηση των καταναλωτών από τα δ(κτυα Χ.Τ. της ΔΕΗ μπο­
ρεί να γ(νει είτε με μια φάση (δηλαδή συνδέεται μια φάση και ο ουδέ­
τερος), είτε και με τις τρεις φάσεις (συνδέοvrαι και οι τρεις φάσεις και

6

ο ουδέτερος, ακόμα κι αν ο καταναλωτής δεν πρόκειται να τον χpησι­
μοποιήσει). Η μονοφασική τροφοδότηση, που είναι η συνηθέστερη, γί­
νεται σε καταναλωτές μικρής σχετικά ισχύος (συνήθως κατοικίες και
καταστήματα). Η τριφασική τροφοδότηση γίνεται όταν ο καταναλωτής
χρειάζεται μεγαλύτερη ισχύ ή όταν έχει συσκευές που χρειάζονται τρι­
φασική τροφοδότηση (π.χ. τριφασικοί κινητήρες).
Για ακόμα μεγαλύτερες ισχύες ο καταναλωτής τροφοδοτείται από τα
δίκτυα μέσης τάσεως (Μ.Τ.), ενώ σε πολύ μεγάλες ισχύες η τροφοδό­
τηση μπορε{ να γίνει από τα δίκτυα υψηλής τάσεως (Υ.Τ.). Οι τροφοδο­
τήσεις αυτές είναι πάντα τριφασικές, χωρίς ουδέτερο. Μέση τάση λέμε
κάθε τάση μεταξύ 1 .000 ν και 35 kν (τάσεις πολικές), ενώ υψηλή τάση
λέμε κάθε τάση μεγαλύτερη από 35 kν. Η ονομαστική τιμή της μέσης
τάσεως που παρέχεται στους καταναλωτές εξαρτάται από τα δίκτυα της
ΔΕΗ που υπάρχουν στην περιοχή και είναι 1 5 kν ή 20 kν (παλαιότερα
6,6 kν) . Η ονομαστική τιμή της υψηλής τάσεως είναι 1 50 kν.
Τα όρια, πέρα από τα οπο{α γίνεται τριφασική τροφοδότηση Χ.Τ. ή
τροφοδότηση Μ.Τ. ή ακόμα και Υ.Τ., ορίζονται από τις ρυθμίσεις που
έχει θεσπ{σει η ΔΕΗ , σύμφωνα με τα τεχνικά δεδομένα των εγκαταστά­
σεών της. Εντελώς ενδεικτικά αναφέρομε ότι τριφασική τροφοδότηση
Χ.Τ. γίνεται για ισχύες που υπερβαίνουν τα 1 0 kW περίπου, ενώ σύνδε­
ση με τα δίκτυα Μ.Τ. γίνεται όταν η ισχύς του καταναλωτή υπερβαίνει
τα 1 00 kW περίπου , ενώ σε μερικές περιmώσεις, τα 200 kW.
Όπως είναι φυσικό, όταν η τροφότηση της ΕΗΕ από τη ΔΕΗ γίνεται
με μέση ή υψηλή τάση, υπάρχουν ένας ή περισσότεροι μετασχηματι­
στές που υποβιβάζουν την τάση και τροφοδοτούν την υπόλοιπη εγκατά­
σταση (στο σύνολό της ή σ' ένα μέρος της) με Χ.Τ. Οι μετασχηματιστές
αυτοί, καθώς και ό,τι υπάρχει μεταξύ του σημείου που γίνεται η μέτρη­
ση και αυτών των μετασχηματιστών, αποτελούν το τμήμα Υ. Τ. της ΕΗΕ.
Για τις ΕΗΕ δε χρησιμοποιούμε τον όρο •μέση τάση•: υπάρχουν η Υ.Τ.
και η Χ.Τ. , με όριο τα 1 .000 ν. Σημειώναμε ότι δεν αποκλείεται από το
τμήμα Υ. Τ. να τροφοδοτούνται και ορισμένες συσκευές καταναλώσεως:
υπάρχουν κινητήρες που λειτουργούν π .χ. με 6 kν (σχ. 1 .3) . Η Χ.Τ. που
παρέχουν οι μετασχηματιστές μπορεί να είναι 220/380 ν, πράγμα που
συμβαίνει στις περισσότερες περιmώσεις. Δεν αποκλείεται όμως μια
εγκατάσταση να τροφοδοτείται στο σύνολό της ή σ' ένα τμήμα της, με
κάποια άλλη τάση, αν οι συσκευές καταναλώσεως είναι κατασκευασμέ­
νες για να λειτουργούν με αυτήν την τάση. Επίσης δεν αποκλείεται η
συχνότητα να είναι διαφορετική από 50 Hz (π.χ. 60 Hz), ούτε ακόμα
αποκλείεται το συνεχές ρεύμα. Φυσικά σ'αυτές τις περιmώσεις υπάρ-

7

�-------

ΙVΤμήμα Ύ.Τ.
�Μ.,�μ•τ�

- - ------

ι
I

20kV

20/0,4kV

20/βkν

I


----

:
:

I

I
I
Ι

I

I
I

--------- --

Κ"nιτήρας

Τμημα

Iι/" '

220/38Ον

Γραμμές

I
I
1

Ι

I
I

Χ.Τ.

I

Χ .Τ.

I

Ι
I

�----------------J

Σχ. 1.3.
Παράδειγμα ΕΗΕ nou έ χει τμήμα Υ.Τ.

χουν τα κατάλληλα μηχανήματα μετατροπής (μετατροπε{ς συχνότητας,
ανορθωτές),
Ορισμένες εφαρμογές του ηλεκτρισμού, όπως π.χ. οι φωτεινές επι­
'
γραφές, απαιτούν τη χρησιμοπο{ηση τάσεων μεγαλυτέρων από 1 .000 ν.
Γι' αυτό το σκοπό χρησιμοποιούνται μετασχηματιστές που τροφοδοτού­
νται από την εγκατάσταση Χ.Τ. και ανυψώνουν την τάση στην τιμή που
απαιτε{ται. Αυτο{ οι μετασχηματιστές και ό,τι τροφοδοτε{ται απ'αυτούς
θεωρούνται μέρος της εγκαταστάσεως Χ. Τ., αλλά βέβαια χρησιμοποιού­
νται ειδικά υλικά και λαμβάνονται ειδικά μέτρα ασφαλε{ας.
Όταν ο καταναλωτής διαθέτει δική του εγκατάσταση παραγωγής
μπορε{ αυτή να παρέχει υψηλή ή χαμηλή τάση, οπότε η ΕΗΕ αντ{στοιχα,
έχει ή δεν έχει τμήμα Υ. Τ.

8
1.4

Απαιτήσεις λειτουρyrσc; των ΕΗΕ.

Μια ΕΗΕ, όπως άλλωστε και κάθε άλλη εγκατάσταση, πρέπει:
- Να εκπληρώνει ικανοποιητικά το σκοπό για τον οπο{ο έχει κατα­
σκευασθεί, δηλαδή να επιτρέπει την τροφοδότηση των συσκευών
καταναλώσεως χωρ{ς ανωμαλ{ες (χωρίς να προκαλούνται διακο­
πές ή υπερβολική mώση τάσεως), με την προϋπόθεση βέβαια τη
χωρ{ς ανωμαλίες τροφοδότησή της.
- Να είναι ακίνδυνη για τα άτομα που τη χρησιμοποιούν ή βρ{σκο­
νται στην περιοχή της, καθώς και για το κτήριο στο οπο{ο βρίσκε­
ται και για τα υλικά που υπάρχουν σε αυτό. Υπενθυμίζονται εδώ
οι κ{νδυνοι τους οποίους είναι ενδεχόμενο να συνεπάγεται η χρή­
ση της ηλεκτρικής ενέργειας, αν δεν ληφθούν τα κατάλληλα μέ­
τρα:
- Για τα άτομα: ηλεκτροπληξία, εγκαύματα.
- Για τα κτήρια και τα υλικά: πυρκαϊά, έκρηξη (αν υπάρχουν ο ι
ανάλογες συνθήκες).
Οι παραπάνω απαιτήσεις μπορούν να εξασφαλισθούν, αν τηρηθούν
τα ακόλουθα, που αφορούν την κατασκευή της ΕΗΕ.
- Σωστή μελέτη, δηλαδή κατάλληλη διάταξη και ορθή επιλογή των
χαρακτηριστικών των στοιχείων που άπαρτίζουν την εγκατάσταση
(αγωγο{ και όλα τα εξαρτήματα), σε συνάρτηση με το πλήθος, την
ισχύ των συσκευών καταναλώσεως και τις συνθήκες λειτουργίας
τους (αν λειτουργούν όλες ταυτόχρονα ή όχι).
- Τήρηση μιας σειράς κανόνων που αποσκοπούν στην αποφυγή δη­
μιουργ{ας επικινδύνων καταστάσεων. Το σύνολο αυτών των κανό­
νων αποτελε{ τους κανονισμούς, με τους οπο{ους πρόκειται να
ασχοληθούμε παρακάτω.
·

- Χρησιμοποίηση υλικών κατάλληλης ποιότητας.
- Κατασκευή της ΕΗΕ από έμπειρους και ευσυνε{δητους τεχν(τες με
τους κατάλληλους βοηθούς.
Εκτός όμως από όσα αναφέρθηκαν εδώ και αφορούν την κατασκευή,
είναι απαρα{τητο να τηρούνται και τα ακόλουθα που αφορούν τη λει­
τουργία της εγκαταστάσεως, ώστε να εξασφαλισθούν οι δύο απαιτή­
σεις που θέσαμε εξαρχής:

I
,;:

- Σωστή χρησιμοποίηση της εγκαταστάσεως. (Π.χ. δεν αποτελεί
σωστή χρησιμοποίηση, και είναι πολύ επικίνδυνη, η εισαγωγή ε­
νός καρφιού στην τρύπα μιας πρ{ζας).

9

- Διατήρηση των συνθηκών που είχαν ληφθε{ υπόψη κατά την κατα­
σκευή της Ε Η Ε , οι οπο{ες χαρακτηρίζουν τη φύση των χώ­
ρων. (Π.χ. ένας χώρος που προοριζόταν για κατοικία και επομένως
είχε θεωρηθεί ότι δεν έχει υγρασία, δεν πρέπει μεταγενέστερα να
χρησιμοποιηθε{ ως εργαστήριο, όπου οι εργασίες που γ{νονται συνε­
πάγονται ότι ο χώρος θα ε{ναι γεμάτος με υδρατμούς. Σ'αυτήν την
περ{mωση θα πρέπει να γ{νει κατάλληλη προσαρμόγή της ΕΗΕ).
- 'Αμεση επισκευή κάθε εμφανιζόμενης βλάβης. (Π.χ. φθορά της
μονώσεως του εύκαμmου καλωδ{ου τροφοδοτήσεως μιας φορη­
τής συσκευής καταναλώσεως).
- Διατήρηση των συνθηκών που ε{χαν ληφθε{ υπόψη κατά τη μελέτη
της ΕΗΕ, και αφορούν την ισχύ των συσκευών καταναλώσεως.
(Δηλαδή αν αυξηθε{ σημαντικά η ισχύς των συσκευών σε σύγκρι­
ση με την ισχύ που ε{χε προβλεφθε{ αρχικά ή αν αλλάξουν οι
συνθήκες λειτουργ{ας τους, ε{ναι δυνατόν να δημιουργηθούν α­
νωμαλ{ες, όπως διακοπές της τροφοδοτήσεως του συνόλου ή
μέρους της ΕΗΕ, ή επίσης, να εμφανισθούν υπερβολικές mώσεις
τάσεως) .
1.5

Κανονισμοί.

Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως •κανονισμός" ε{ναι ένα σύνο­
λο κανόνων, με βάση τους οποίους πρέπει να κατασκευάζεται μια εγκα­
τάσταση. Οι κανόνες αυτοί αποβλέπουν κατά κύριο λόγο στην αποφυγή
δημιουργίας επικινδύνων καταστάσεων. Για κάθε κατηγορία εγκαταστά­
σεων υπάρχουν οι ανάλογοι κανονισμοί· φυσικά αυτό συμβα{νει και για
τις ΕΗΕ. Στη χώρα μας ο Κανονισμός Εσωτερικών Ηλεκτρικών Εγκατα­
στάσεων (ΚΕΗΕ) αποτελε{ υπουργική απόφαση, δηλ. ε{ναι νομοθετικά
επιβεβλημένη η τήρησή του. (Αλλά, ακόμα και αν δεν υπάρχει τέτοια
νομοθετική κατοχύρωση, όπως συμβαίνει σε ορισμένες άλλες χώρες, οι
κανονισμο{, που εκδίδονται από τον Οργανισμό Τυποποιήσεως κάθε
χώρας, είναι ουσιαστικά υποχρεωτικοί, επειδή κάθε κατασκευαστής έ­
χει συμφέρον να αποφύγει τη δημιουργία κινδύνων, αφού, αν τυχόν
συμβε{ κάποιο ατύχημα, θα του ζητηθούν ευθύνες αν δεν είχε τηρήσει
τον κανονισμό).
Με την τήρηση του κανονισμού προκύmει μια εγκατάσταση ασφαλής
από κατασκευή. Η διατήρηση των συνθηκών ασφαλείας εξασφαλίζεται,
στη συνέχεια, με την τήρηση των προϋποθέσεωvηοu αναφέραμε στην
προηγούμενη παράγραφο 1 .4. καrσuγκεκριμένα:

10

- Σωστή χρήση.
- Διατήρηση των συνθηκών πού χαρακτηρίζουν τους χώρους.
- 'Αμεση επισκευή κάθε εμφανιζόμενης βλάβης.
Ο ΚΕΗΕ, όπως άλλωστε και όλοι οι κανονισμο{ που αφορούν άλλες
κατηγορ{ες εγκαταστάσεων , ε{ναι διατυπωμένος με τη μορφή απαιτή­
σεων, αλλά συγχρόνως αναφέρει και τον τρόπο που μπορούν να τηρη­
θούν οι απαιτήσεις. θα δώσομε εδώ ένα παράδειγμα, έστω και αν
χρειασθεί να αναφέρομε κάποια στοιχε{α απ'αυτά που απαρτίζουν τις
ΕΗΕ, και θα τα περιγράψομε με λεπτομέρεια σε επόμενα κεφaλαια.
Απαίτηση του κανονισμού ε{ναι, όταν γ{νει ένα βραχυκύκλωμα, να δια­
κοπε{ αυτομάτως η τροφοδότηση, πριν οι αγωγο{, από τους οποίους θα
περάσει το μεγάλο ρεύμα του βραχυκυκλώματος, υπερθερμανθούν και
δημιουργήσουν κινδύνους. Στη συνέχεια όμως αναφέρει ο κανονισμός
πώς θα επιτύχομε αυτό (τοποθετώντας ασφάλειες ή μικροαυτόματους)
και δ{νει οδηγ{ες πώς θα επιλέξομε τα μεγέθη τους.
Για ορισμένες κατηγορίες ΕΗΕ υπάρχουν και ειδικοί κανονισμοί, που
ορίζουν μερικές πρόσθετες απαιτήσεις. Π.χ. για τους ανελκυστήρες ή για
τους κινηματογράφους και τα θέατρα, πέρα από τον ΚΕΗΕ, που πρέπει
απαραιτήτως να τηρείται, επιβάλλεται η τήρηση και ορισμένων κανόνων
που περιλαμβάνονται στους αντίστοιχους ειδικούς κανονισμούς.
Κάθε κανονισμός είναι ένα κείμενο που εκδίδεται και ισχύει για με­
γάλο χρονικό διάστημα. Όμως κατά καιρούς γίνονται τροποποιήσεις
και συμπληρώσεις του, για να ληφθούν υπόψη η εξέλιξη της τεχνικής
(π.χ. νέα υλικά) ή νεότερες αντιλήψεις. Ανάμεσα στους κανονισμούς
που ισχύουν στις διάφορες χώρες υπάρχουν ορισμένες διαφορές, όχι
βέβαια στα βασικά τους σημε{α, αφού όλοι οι κανονισμοί αποβλέπουν
στον {διο σκοπό , δηλ. την ασφάλεια των εγκαταστάσεων, αλλά σε
κάποιες δευτερεύουσες διατάξεις. Ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη η έκδοση
ενός ενια{ου κανονισμού των ευρωπα'ίκών κρατών, προς τον οποίο θα
προσαρμοσθούν οι "εθνικοί" κανονισμοί, δηλ. οι κανονισμοί κάθε χώρας,
και φυσικά και της χώρας μας.
1.6

Ποιι:c; ΕΗΕ καλύmι:ι ο ΚΕΗΕ.

Κάθε κανονισμός ορ{ζει σαφώς το "πεδίο εφαρμογής" του, δηλ. ορί­
ζει για ποιες ακριβώς εγκαταστάσεις ισχύει. Έτσι, ο ΚΕΗΕ ισχύει για τις
εσωτερικές ηλεκτρικές εγκαταστάσεις κτηρίων ή συγκροτημάτων κτη­
ρ{ων, και των γύρω ακαλύπτων χώρων (κήποι, προαύλια κλπ) , αλλά δεν
ισχύει για:

11

- Τα τμήματα Υ.Τ. των εγκαταστάσεων.
- Τις εγκαταστάσεις τροφοδοτήσεως των ηλεκτροκινήτων μέσων
μεταφοράς, δηλ. ηλεκτρικών σιδηροδρόμων, ηλεκτροκινήτων
λεωφορε(ων (τρόλεi) και τροχιοδρόμων (τραμ) .
- Τις εγκαταστάσεις που τροφοδοτούν μηχανήματα τηλεπικοινωνίας (εν­
σύρματης ή ασύρματης) και εκπομπής ραδιοφωνίας και τηλεοράσεως.
Διευκρινίζεται ότι δεν έχει εφαρμογή ο ΚΕΗΕ στα ακόλουθα τμήματα των
εσωτερικών εγκαταστάσεων (πράγμα που προκύπτει και από τον ορισμό του
πεδίου εφαρμογής, αφού δεν πρόκειται για εγκαταστάσεις κτηρίων).
- Στις εναέριες γραμμές (υπαίθριες ηλεκτρικές γραμμές που στηρί­
ζονται επάνω σε στύλους). Τέτοιες γραμμές υπάρχουν μερικές
φορές σέ στρατόπεδα ή σε βιομηχανικούς χώρους.
- Στις εκτός κτηρίων υπόγειες γραμμές. Τέτοιες γραμμές χρησιμο­
ποιούνται π.χ. για να τροφοδοτηθεί από την ΕΗΕ ενός κτηρίου
άλλο κτήριο του ίδιου καταναλωτή, περίπτωση που συνα\Ιτάται
κυρίως σε βιομηχανικά συγκροτήματα. Επίσης σ'αυτήν την περί­
πτωση υπάγονται και οι υπόγειες εγκαταστάσεις που λειτουργούν
με ευθύνη δήμων, κοινοτήτων, δημοσίων υπηρεσιών ή λιμενικών
ταμείων και χρησιμεύουν για το φωτισμό δρόμων, πλατειών, συ­
γκοινωνιακών κόμβων, προκυμαιών κλπ.
- Στις ηλεκτρικές εγκαταστάσεις των μέσων μεταφοράς, είτε ηλε­
κτροκινήτων (που τα αναφέραμε προηγουμένως) είτε όχι (πλοία,
αυτοκίνητα, αεροσκάφη).
Αντίθετα υπάγονται στον ΚΕΗΕ :
- Οι εγκαταστάσεις για φωτισμό, θέρμανση ή τροφοδότηση βοηθητικών
μηχανημάτων σε χώρους όπου υπάρχουν οι εξαιρούμενες από την
ισχύ του ΚΕΗΕ εγκαταστάσεις για την τροφοδότηση ηλεκτροκινήτων
μέσων μεταφοράς και μηχανημάτων τηλεπικοινωνίας κλπ.
- Οι εγκαταστάσεις των χώρων κατασκηνώσεως (κάμπιγκ) καθώς
και των οχημάτων που τροφοδοτούνται απ 'αυτές (τροχόσπιτα).
Κατ' εξαίρεση ο ΚΕΗΕ που ισχύει στη χώρα μας, έχει εφαρμογή και
σ' ένα τμήμα που δεν είναι εσωτερική ηλεκτρική εγκατάσταση, σύμφω­
να με τον ορισμό που έχομε δώσει. Πρόκειται για τις παροχετεύσεις
(παροχές) που συνδέουν μια ή περισσότερες ΕΗΕ προς ένα δίκτυο
διανομής. Για τις παροχετεύσεις ο ΚΕΗΕ περιλαμβάνει ορισμένους ει­
δικούς κανόνες. (Μια παροχέτευση δεν είναι ΕΗΕ κατά τον ορισμό,
αφού η ευθύνη για την κατασκευή και λειτουργία της δεν ανήκει στον
καταναλωτή αλλά στη ΔΕΗ).

12

Όλες οι παραπάνω λεmομερειακές ρυθμίσεις έχουν γίνει για να μη
δημιουργούνται επικαλύψεις, δηλαδή να μην υπάρχουν τμήματα εγκαταστά­
σεων, για τα οποία ισχύουν συγχρόνως δύο κανονισμοC. Γι' αυτόν άλλωστε
το λόγο είχαμε αναφέρει (στην παράγραφο 1 .2) , ότι πρέπει να είναι πάντοτε
ορισμένα τα όρια μιας ΕΗΕ από την εγκατάσταση που την τροφοδοτεί.
Το αντικείμενο αυτού του βιβλίου περιορίζεται στις εγκαταστάσεις
που υπάγονται στον ΚΕΗΕ. Αντίθετα, θα αφιερωθεί ένα κεφάλαιο στις
εγκαταστάσεις ασθενών ρευμάτων, δηλαδή στις εγκαταστάσεις κτηρίων, οι
οποίες εξυπηρετούν τη λειτουργία των τηλεφώνων, των κουδουνιών,
των θυροτηλεφώνων, των τηλεοράσεων κλπ. Δεν πρόκειται για εσωτε­
ρικές ηλεκτρικές εγκαταστάσεις αφού δε διοχετεύουν ηλεκτρική ενέρ­
γεια προς συσκευές καταναλώσεως, κατασκευάζονται όμως συνήθως
συγχρόνως με αυτές και από το ίδιο τεχνικό προσωπικό.
1.7

Ταξινόμηση των ηλεκτρικών εγκαταστάσεων.

Για τις ηλεκτρικές εγκαταστάσεις γενικά (όχι μόνο τις ΕΗΕ) ισχίιει, σίιμ­

φωνα με τη νομοθεσία, μια ταξινόμηση σε ειδικότητες. Η ταξινόμηση αυτή
έχει γίνει με το σκοπό να εφοδιάζονται με ανόλογες επαγγελματικές άδειες
τα πρόσωπα που ασχολούνται ως τεχνίτες στις εργασίες κατασκευής των
εγκαταστάσεων καθεμιάς ειδικότητας (άδειες τεχνιτών) ή αναλαμβάνουν
υπεύθυνα την κατασκευή τους (άδειες εγκαταστατών).
Οι ειδικότητες των ηλεκτρικών εγκαταστάσεων είναι οι ακόλουθες:
Α ειδικότητα: Εγκαταστάσεις φωτισμού , οικιακών συσκευών και κινη­
τήρων μικρής ισχύος. Εγκαταστάσεις φωτεινών επιγρα­
φών. Εγκαταστάσεις κινηματογραφικών μηχανημάτων.
Β ειδικότητα: Τηλεπικοινωνιακές και ραδιοτηλεοmικές εγκαταστάσεις.

Γ ειδικότητα:

Εγκαταστάσεις κινητήρων σε βιομηχανίες, συνεργεία,
αντλιοστάσια κλπ. (λέγονται και εγκαταστάσεις κινή­
σεως). Στην ίδια κατηγορία υπάγονται και οι εγκαταστά­
σεις φωτισμού αυτών των χώρων.

Δ ειδικότητα: Εγκαταστάσεις ανελκυστήρων και ανυψωτικών μηχανημάτων.
Ε ειδικότητα:

Εγκαταστάσεις ηλεκτροκινήτων μέσων μεταφοράς.

ΣΤ ειδικότητα: Εγκαταστάσεις παραγωγής, μεταφοράς και διανομής η­
λεκτρικής ενέργειας.
Από τις ειδικότητες αυτές, σχετικές με τις ΕΗΕ είναι οι ειδικότητες
Α, Γ και Δ.

13

Αναφορικό με τις εγκαταστόσεις που μπορούν να αναλαμβόνουν
υπεύθυνα να κατασκευόζουν οι αδειούχοι εγκαταστότες κόθε ειδικότη­
τας, υπόρχει μια διαβόθμιση: Κόθε ειδικότητα υποδιαιρείται σε κατηγο­
ρίες με κριτήριο το είδος και την εγκατεστημένη ισχύ των συσκευών
καταναλώσεως που τροφοδοτούνται από την εγκατόσταση. (•Εγκατε­
στημένη ισχύ• λέμε το όθροισμα των ονομαστικών ισχύων των συσκευών
καrαναλώσεως). Ως προς το είδος των συσκευών καταναλώσεως, αναφέ­
ρομε ενδεικτικό ότι στην Α ειδικότητα, οι κατηγορίες 1 ,2 και 3 αφορούν
εγκαταστόσεις φωτισμού, οικιακών συσκευών ή μικρών κινητήρων, με
κλιμάκωση ανάλογα με την εγκατεστημένη ισχύ, η κατηγορία 4 αφορό
την εγκατάσταση φωτεινών επιγραφών και η κατηγορία 5 την εγκατό­
σταση κινηματογραφικών μηχανών.
Αλλό , ανεξάρτητα από τις απαιτούμενες επαγγελμαrικές όδειες, τις
ΕΗΕ τις κατατόσσομε στις ακόλουθες καrηγορίες, με κριτήριο το είδος
των συσκευών που τροφοδοτούν. Όλες διέπονται από τον ίδιο κανονισμό
και τους ίδιους τεχνικούς κανόνες αναφορικό με τη μελέτη και την καrα­
σκευή τους. Όμως ο ιδιαίτερος χαρακτήρας κάθε κατηγορίας οδηγεί σε
ορισμένες διαφοροποιήσεις σχετικό με τη γενική διαμόρφωσή τους.
Εγκαταστάσεις φ ω τισμού .
Πρόκειται για τις μονοφασικές ή τριφασικές εγκαταστάσεις κατοι­
κιών, γραφείων, καταστημότων, αποθηκών κλπ . , στις οποίες οι συ­
σκευές καταναλώσεως είναι φωτιστικές και θερμικές (θερμοσίφωνες,
ηλεκτρικό μαγειρεία, σώματα θερμόνσεως χώρων κλπ.), αλλό και μικροί
κινητήρες, συνήθως ενσωματωμένοι σε οικιακές συσκευές (ψυγεία,
πλυντήρια ρούχων, κλιματιστικό μηχανήματα κλπ.).
Εγκαταστάσεις κινήσεως .
Πρόκειται για τριφασικές εγκαταστάσεις εργαστηρίων, συνεργείων,
αντλιοστασίων, εργοστασίων κλπ., στις οποίες οι συσκευές καταναλώ­
σεως είναι μηχανήματα που περιλαμβάνουν κινητήρες, συσκευές ηλε­
κτροσυγκολλήσεως, μηχανήματα θερμικής ή χημικής επεξεργασίας
κλπ. Σ'αυτές περιλαμβάνεται φυσικά και ο φωτισμός των αντιστοίχων
χώρων. Ειδικότερα, τις εγκαταστόσεις κινήσεως των μεγόλων εργοστα­
σίων τις λέμε και βιομηχανικές εγκαταστόσεις.
Εγκαταστάσεις μεγάλων κτηρίων.
Πρόκειται για τις εγκαταστάσεις των μεγάλων νοσοκομείων, ξενοδο­
χείων, πολυκαταστημότων και των μεγάλων γραφείων. Αυτές οι εγκατα­
στάσεις τροφοδοτούν συσκευές καταναλώσεως όμοιες με εκείνες των
δύο προηγουμένων κατηγοριών.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΕγΤ Ε Ρ Ο

·

ΟΡΙΣΜΟΙ - ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΡΗ ΤΩΝ ΕΗΕ
2.1

Ορολογία.

Για την κατανόηση όσων θα αναπτυχθούν στα επόμενα θα χρειασθεί
να δώσομε εδώ τους ορισμοuς μερικών τεχνικών όρων.
Σε πολλά τεχνικά κείμενα, όπως σε κανονισμούς, πρότυπα, προδια­
γραφές κλπ . , υπάρχει ειδικό κεφάλαιο ορολογίας, όπου δίδονται οι
ορισμο( των τεχνικών όρων που χρησιμοποιούνται σε αυτά τα κε(μενα.
Δίδεται δηλαδή η ακριβής εξήγηση της έννοιας των όρων, ώστε να
αποφεύγονται αμφιβολίες ή παρερμηνείες. Δεν είναι βέβαια δυνατόν
οuτε χρήσιμο να επαναλαμβάνονται σε κάθε τέτοιο κείμενο οι ορισμοί
όλων των όρων και μάλιστα εκείνων που είναι γενικά καθιερωμένοι. Γι'
αυτό κάθε κείμενο περιέχει τους ορισμοuς των ειδικών όρων που σχε­
τίζονται με το θέμα καθώς και εκείνων των γενικών όρων που χρησιμο­
ποιούνται στο κείμενο με κάποια εξειδικευμένη έννοια.
Ήδη στα προηγούμενα έχομε δώσει μερικοuς ορισμοuς. Θα τους
επαναλάβομε όμως εδώ, για να έχομε σε μια παράγραφο όλη τη σειρά
των ορισμών, πράγμα που θα διευκολύνει την αναζήτησή τους, όποτε
χρειάζεται.
Οι ορισμοί που δίδομε στη συνέχεια χρησιμεύουν για τις ανάγκες
αυτοu του βιβλίου , αλλά, βέβαια, έχει γίνει κάθε προσπάθεια να είναι
σuμφωνοι με εκείνους που περιλαμβάνονται στον ΚΕΗΕ και σ' άλλους
διεθνείς κανονισμούς. Πάντως, όταν κάποιος χρησιμοποιεί ένα άλλο
κείμενο, πρέπει να προσέξει μήπως τυχόν σ' εκείνο το κείμενο δίδονται,
για ορισμένους όρους, ορισμοί διαφορετικοί από αυτοuς που δίδονται
εδώ.
Ι. Οpιαμο( γενικο(.

1) Κανονιαμ6ς είναι ένα κείμενο, κατοχυρωμένο νομοθετικά ή κατ'
ανάλογο τρόπο, που περιλαμβάνει τους κανόνες με βάση τους οποίους
πρέπει να κατασκευάζονται οι εγκαταστάσεις μιας ορισμένης κατηγο-

ιs

ρ(ας. Περιλαμβόνει το σύνολο των ελαχ(στων απαιτήσεων που πρέπει
να πληρούν οι εγκαταστόσεις μιας ορισμένης κατηγορ(ας, ώστε να
παρέχουν τον απαιτούμενο βαθμό ασφαλε(ας.
2) Πρ6τuπο ε(ναι ένα κε(μενο που εκδ(δεται από έναν Οργανισμό
Τυποπο{ησεως. Το κε{μενο αυτό ορ{ζει τα χαρακτηριστικό που πρέπει
να έχουν κατ' ελόχιστο τα υλικό ενός ε(δους, ώστε η ποιότητό τους να
είναι ικανοποιητική. Επ{σης ορ{ζει τον τρόπο (μετρήσεις, δοκιμές) με
τον οποίο εξακριβώνεται αν ένα υλικό έχει τα απαιτούμενα χαρακτηρι­
στικό.
Σnuεlωσn.
Στη χώρα μας αρμόδιος για την έκδοση προτύπων είναι ο ΕΛ.Ο. Τ.
(Ελληνικός Οργανισμός Τυποποιήσεως) .
Τα πρότυπα που εκδ(δει συμφωνούν με τα αντ{στοιχα διεθνή ή ευρω­
παϊκό που εκδίδονται από τους ακόλουθους οργανισμούς αναφορικό με
τα ηλεκτρολογικό θέματα:
I.E.C. {lnternational Electrotechnlcal Commission - Διεθνής Ηλεκτρο­
τεχνική Επιτροπή) .
CENELEC {Comit� Europ�en de Normalisation Electrotechnique - Ευρω­

παϊκή Επιτροπή Ηλεκτροτεχνικής Τυποποιήσεως) .
Παλαιότερα, που δεν είχαν εκδοθε{ ούτε ελληνικό ούτε διεθνή πρό­
τυπα, ε{χε επικρατήσει στη χώρα μας η εφαρμογή των γερμανικών
προτύπων, τα οπο{α εξακολουθούν να εφαρμόζονται, κυρίως για όσα
υλικό δεν καλύπτονται από τα διεθνή πρότυπα. Τα γερμανικό πρότυπα
εκδίδονται από τον Ο ργανισμό VDE {Verband Deu tscher Electro­
techniker - Σύνδεσμος Γερμανών Ηλεκτρολόγων) .
3) Προδιαγραφή ε{ναι ένα κείμενο που προσδιορ{ζει τα ακριβή χαρα­
κτηριστικό ενός υλικού ή μιας σειρός υλικών ή, τέλος, ενός έργου ή
μιας εγκαταστόσεως. Μια προδιαγραφή παραπέμπει συνήθως σ'ένα
πρότυπο ή σ' έναν κανονισμό, εξειδικεύοντας τα συγκεκριμένα χαρα­
κτηριστικό. Προδιαγραφές συντόσσονται κυρ{ως:
- Από κόποιον που προτίθεται να προμηθευτεί ένα υλικό ή να ανα­
θέσει την εκτέλεση ενός έργου.
- Από έναν κατασκευαστή υλικών.
4) Ονομαατικές τιμές ε{ναι οι τιμές που χρησιμοποιούνται, για να
χαρακτηρίσουν ένα υλικό ή μια εγκατόσταση. Ειδικότερα:
4α) Ονομαατική τάαη ε{ναι η τιμή της τόσεως, που χαρακτηρ{ζει ένα
δ{κτυο ή μια συσκευή. Η τόση που επικρατεί σ' ένα δίκτυο δεν ε(ναι
σταθερή, αλλό διαφέρει, προς τα πόνω ή προς τα κάτω, από την ονο-.

16

μαστική τιμή. Η μεγαλύτερη διαφορά που παρουσιάζεται ονομάζεται
"διακύμανση• και δεν πρέπει να υπερβαίνει ορισμένα όρια. Π .χ. όταν
λέμε ότι η ονομαστική τάση του δικτύου διανομής είναι 220 ν ± 5%,
εννοούμε ότι η ονομαστική του τάση ε(ναι 220 ν και οι τάσεις που
εμφανίζονται στις διάφορες χρονικές στιγμές κυμαίνονται μεταξύ των
ακρα(ων τιμών 209 ν και 231 ν. Για μια συσκευή η ονομαστική τάση
δίδεται από τον κατασκευαστή της και γι' αυτήν την τιμή της τάσεως
δίδονται και τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά της. Η συσκευή μπορε( να
λειτουργήσει χωρίς ανωμαλ(α και με τάσεις διαφορετικές από την ονο­
μαστική αλλά μέσα στα επιτρεπόμενα όρια διακυμάνσεως.
4β) Ονομαστική ισχύς. Χαρακτηρίζει μια συσκευή και είναι η ισχύς,
την οπο(α απορροφά η συσκευή, όταν τροφοδοτείται με την ονομαστική
τάση. Σε συσκευές που μπορούν να λειτουργήσουν με διαφορετική ισχύ
(π.χ. μια ηλεκτρική κουζίνα που έχει περισσότερα από ένα ηλεκτρικά
"μάτια• ή και φούρνο) η ονομαστική ισχύς αντιστοιχεί στη μεγαλύτερη
ισχύ (ή "πλήρη ισχύ").
4γ) Ο νομαστικ6 ρεύμα ή ονομαστική ένταση. Για τις συσκευές κα­
ταναλώσεως είναι το ρεύμα που αντιστοιχεί στην ονομαστική τάση και
στην ονομαστική ισχύ. Για τα εξαρτήματα των εγκαταστάσεων δίδεται
από τον κατασκευαστή και είναι το μεγαλύτερο ρεύμα που μπορεί να
περνά συνεχώς, χωρίς να προκληθεί καμιά ανωμαλία (βλέπε και σημείω­
ση ορισμού 25) .
5) Ηλεκτρική εγκατάσταση είναι ένα σύνολο αγωγών, μηχανημάτων
και εξαρτημάτων, κατάλληλα συνδεδεμένων, που επιτελεί έναν ορισμέ­
νο σκοπό, μέσα στη διαδικασία παραγωγής της ηλεκτρικής ενέργειας,
μεταφοράς της από τα σημεία όπου παράγεται έως τις θέσεις όπου
καταναλώνεται, και χρησιμοποιήσεώς της.
11. Ορισμοf σχετικοf με τις ΕΗΕ.

6) Εσωτερική Ηλεκτρική Εγκατάσταση (ΕΗΕ) είναι η ηλεκτρική εγκα­
τάσταση που λειτουργεί με την αποκλειστική ευθύνη ενός καταναλωτή ,
τροφοδοτείται σ' ένα σημείο της με ηλεκτρική ενέργεια από μια άλλη
ηλεκτρική εγκατάσταση και χρησιμεύει για να διοχετεύει αυτήν την
ενέργεια σε συσκευές καταναλώσεως.
Σnuεlωσn .
(α) Πολλές φορές, όταν είναι αυτονόητο, χρησιμοποιούμε απλά τον όρο
•εγκατάσταση• αντί του πλήρους όρου "εσωτερική ηλεκτρική εγκατάσταση".
(β) Στον Κανονισμό�σωτερικών Η λεκτρικών Εγκαταστάσεων (ΚΕΗ Ε)
υπάγονται οι ΕΗΕ χαμηλής τάσεως (1 000 ν) κτηρίων, συ γκροτημάτων

17

κτηρ(ων και των γύρω ακαλύπτων χώρων με εξα(ρεση τις εγκαταστάσεις
που προορ(ζονται για τη τροφοδότηση ηλεκτροκινήτων μέσων μεταφο­
ράς και τηλεπικοινωνιακών μηχανημάτων (λεπτομέρειες βλέπε στην πα­
ράγραφο 1 .6).
7) Καταναλωτής ε(ναι ένας ιδιώτης ή εταιρεία ή δημόσια υπηρεσ(α ή
οργανισμός ή σύλλογος κλπ. που χρησιμοποιεί το χώρο όπου βρίσκεται
η ΕΗΕ και καταναλώνει την ηλεκτρική ενέργεια με ευθύνη του.
8) Σuακεuές καταναλώαεως ε(ναι οι συσκευές που καταναλώνουν ηλε­
κτρική ενέργεια, μετατρέποντάς την σε κάποια άλλη μορφή ενέργειας.
9) Σταθερή αuακεuή καταναλώαεως ε(ναι μια συσκευή καταναλώ­
σεως που δεν μετακινε(ται (π.χ. θερμοσ(φωνας).
1 Ο) Κινητή αuακεuή καταναλώαεως ε(ναι μια συσκευή καταναλώ­
σεως, μόνιμα συνδεδεμένη προς την ΕΗΕ μέσω ενός εύκαμπτου καλω­
δ(ου. Μπορεί να μετακινηθε( όσο επιτρέπει το μήκος αυτού του
καλωδ(ου (π.χ. ηλεκτρική κουζ(να, που συνδέεται μόνιμα σ'ένα "κουτ(
διακλαδώσεως").
1 1 ) Φοpητή αuακεuή καταναλώαεως ε(ναι μια συσκευή καταναλώ­
σεως που συνδέεται προς την ΕΗΕ μέσω ρευματοδότη (πρίζας) και
ρευματολήπτη (φις) και επομένως ε(ναι εύκολο να αποσυνδεθεί και
μπορε( να μεταφερθε( οπουδήποτε (π.χ. ηλεκτρικό σίδερο).
1 2) Ρεuματοδ6της (πρίζα) είναι το σταθερό εξάρτημα της ΕΗΕ, από
το οποίο τροφοδοτούνται φορητές συσκευές καταναλώσεως.
1 3) Ρεuματολήπτης (φις) ε(ναι το εξάρτημα που ε(ναι τοποθετημένο
στο άκρο του εύκαμπτου καλωδίου μιας φορητής συσκευής καταναλώ­
σεως και που, όταν τοποθετηθε( στο ρευματοδότη , επιτρέπει την τρο­
φοδότηση της συσκευής από την ΕΗΕ.
1 4) Λuχνιολαpή (ντου{) είναι ένα εξάρτημα από το οπο(ο τροφοδοτε(­
ται μια λυχνία (λάμπα).
1 5) Αyωy6ς είναι ένα σύρμα από αγώγιμο υλικό ή ένα σύνολο τέτοιων
συρμάτων συνεστραμμένων μεταξύ τους. Ένας αγωγός μπορε( να έχει
ή να μην έχει μόνωση. Ο όρος ε(ναι γενικός και γι' αυτό, όταν χρειάζεται
να διευκρινίσαμε αν ο αγωγός έχει ή δεν έχει μόνωση, μεταχειριζόμαστε
τους αντ(στοιχους όρους "μονωμένος αγωγός" ή "γυμνός αγωγός". "Μο­
νωμένος αγωγός" είναι ένας αγωγός μαζ( με τη μόνωσή του.
1 6) Καλώδιο είναι το σύνολο δύο έως πέντε μονωμένων αγωγών
συγκροτημένων σ'ένα σώμα. Συνήθως περιβάλλονται από ένα κοινό
μονωτικό περίβλημα που λέγεται •μανδύας•. Καθένας από τους μονωμέ­
νους αγωγούς λέγεται "πόλος• του καλωδ{ου.
ι

18

Σnuεlωσn.

(α) Ανάλογα με τον αριθμό των πόλων τα καλώδια λέγονται: διπολικά,
τριπολικά, τετραπολικά ή πενταπολικά.
(β) Διπολικά ή τριπολικά εύκαμπτα καλώδια που δεν έχουν μανδύα
λέγονται και •σειρ{δες• ή •κορδόνια•.
(γ) Μερικές φορές χρησιμοποιε(ται και ο όρος •μονοπολικό καλώδιο•.
Ένας μονωμένος αγωγός ονομάζεται και •μονοπολικό καλώδιο• ή ορθό­
τερα •μονοπολικό καλώδιο χωρ{ς μανδύα".
17) Ενεργ6ς αγωγ6ς είναι κάθε αγωγός της εγκαταστάσεως που
προορίζεται να διαρρέεται από ρεύμα, όταν η εγκατάσταση λειτουργεί
κανονικά. Ενεργοί αγωγο{ ε{ναι οι •αγωγοί φάσεων" και ο ''ουδέτερος
αγωγός" (ή απλά •ουδέτερος") .
18) Κύκλωμα ε{ναι ένα σύνολο αγωγών και εξαρτημάτων που έχει
προορισμό τη διοχέτευση ηλεκτρικού ρεύματος. Ειδικότερα, σε θέματα
προστασίας ό όρος "κύκλωμα• χρησιμοποιείται με την έννοια του συνό­
λου των αγωγών και εξαρτημάτων που προστατεύονται από τα (δια
όργανα προστασίας (βλέπε ορισμό 39).
Σnuεlω σn .
Στις ΕΗΕ όλοι οι αγωγοί ενός κυκλώματος έχουν κοινή διαδρομή:
είναι αγωγοί του ίδιου καλωδίου ή είναι μονωμένοι αγωγοί τοποθετημέ­
νοι στον ίδιο σωλήνα.
19) Γραμμή είναι το σύνολο των αγωγών και εξαρτημάτων ενός κυ­
κλώματος μαζί με τα εξαρτήματα που χρησιμεύουν για τη στερέωσή
τους και για τη μηχανική προστασία τους.
20) Κύρια γραμμή μιας ΕΗΕ ε(ναι η γραμμή που τροφοδοτεί το
σύνολο της ΕΗΕ.
2 1 ) Παροχέτευση• (ή παροχή) είναι η εγκατάσταση που χρησιμεύει
για τη σύνδεση μιας ή περισσοτέρων ΕΗΕ προς ένα δίκτυο διανομής.
·

22) Εγκατεστημένη ισχύς μιας ΕΗΕ (ή ενός τμήματος μιας ΕΗΕ) ε(ναι
το άθροισμα των ονομαστικών ισχύων των συσκευών καταναλώσεως
που τροφοδοτούνται από την ΕΗΕ (ή το τμήμα της ΕΗΕ) .
23) Φορτfα μιας Ε Η Ε είναι ο ι ισχείς που απορροφούν ο ι συσκευές
καταναλώσεως.
24) Μέγιστο φορτfο μιας ΕΗΕ (ή ενός τμήματος μιας ΕΗΕ) είναι η
μεγαλύτερη ισχύς που απορροφούν ή προβλέπεται να απορροφούν οι
συσκευές καταναλώσεως που τρσφοδοτούνται"από την ΕΗΕ (ή το τμή­
μα της ΕΗΕ), σε κανονική κατάσταση λειτουργίας.

19

Σημεlωσn.
Το μέγιστο φορτίο ενός τμήματος μιας ΕΗΕ, που τροφοδοτε{ περισ­
σότερες από μια συσκευές καταναλώσεως, είναι συνήθως μικρότερο
από την εγκατεστημένη ισχύ, επειδή, σε κανονική κάτάσταση λειτουρ­
γ{ας, δεν συμβα{νει να λειτουργούν όλες οι συσκευές καταναλώσεως
συγχρόνως και με την πλήρη ισχύ τους.
25) Επιτpεπ6μενη φ6pτιαη ενός αγωγού ε{ναι το μεγαλύτερο ρεύμα
(σε Α) που μπορε( να διαρρέει συνεχώς τον αγωγό, με δεδομένες συν­
θήκες περιβάλλοντος, χωρίς η θερμοκρασ{α του να υπερβε{ μια καθο­
ρισμένη τιμή, πέρα από την οπο{α θα μπορούσε να προκληθε( βλάβη
στον αγωγό ή στη μόνωσή του.
Σnuεlωσn .
Αναφέρθηκε ότι πρόκειται για ρεύμα που διαρρέει συνεχώς τον αγω­
γό, επειδή για σύντομο χρονικό διάστημα θα μπορούσε να περάσει ένα
μεγαλύτερο· ρεύμα, χωρ(ς να προκληθε( βλάβη, επειδή: α) Η θερμοκρα­
σία του αγωγού δεν προφθαίνει να αποκτήσει την τελική τιμή της και β)
οι μονώσεις αντέχουν, για σύντομο χρονικό διάστημα, υψηλότερες θερ­
μοκρασίες. Για τα άλλα στοιχε{α, είναι κάθε ρεύμα που διαρρέει έναν
αγωγό και ε(ναι μεγαλύτερο από την επιτρεπόμενη φόρτιση.
26) Υπεpέντααη ε(ναι κάθε ρεύμα που διαρρέει έναν αγωγό και είναι
μεγαλύτερο από την επιτρεπόμενη φόρτιση. Για τα άλλα στοιχε{α είναι
κάθε ρεύμα που είναι μεγαλύτερο από το ονομαστικό τους.
Σnuεlωσn.
Μια υπερένταση μπορεί να οφεlλεται ε(τε σε υπερφόρτιση (βλέπε
ορισμό 27) είτε σε βραχυκύκλωμα (βλέπε ορισμό 28) .
27) Υπεpφ6pτιση ενός κυκλώματος ε(ναι η κατάσταση, κατά την
οπο{α υπάρχει σ' αυτό υπερένταση εξαιτίας της τροφοδοτήσεως φορ­
τίων μεγαλυτέρων απ' ό,τι είχε προβλεφθε(. 'Αλλος, ισοδύναμος, ορι­
σμός είναι: υπερφόρτιση ενός κυκλώματος είναι η κατάσταση, κατά την
οποία υπάρχει υπερένταση, χωρ(ς να υπάρχει σφάλμα των μονώσεων
του (βλέπε ορισμό 29).
28) Ρεύμα (ή έντααη) ppαχuκuλώματος είναι η υπερένταση που
εμφαν(ζεται σ' ένα κύκλωμα, όταν υπάρχει σφάλμα των μονώσεων του
(βλέπε ορισμό 29).
29) Σφ6λμα είναι η βλάβη ή η γεφύρωση των μονώσεων, με αποτέ­
λεσμα να έχουν ενωθε{ με αμελητέα σύνθετη αντίσταση (εμπέδηση) δύο
σημεία, ανάμεσα στα οπο{α, σε κανονική λειτουργία, υπάρχει τόση .

20

Σnuεlωσn.

Ένα σφόλμα μπορεί να υπόρχει ακόμα και αν το κύκλωμα δεν τρο­
φοδοτείται, οπότε δεν υπόρχει υπερένταση.
30) Ε νεργά μέρη είναι οι ενεργοί αγωγοί (βλ. ορισμό 1 7) καθώς και
όλα τα μέρη των εξαρτημότων των ΕΗΕ και των συσκευών καταναλώ­
σεως που είναι συνδεδεμένα μ 'αυτούς. 'Αλλος, ισοδύναμος, ορισμός
είναι: "ενεργό μέρη• είναι όλα τα αγώγιμα μέρη των ΕΗΕ και των συ­
σκευών καταναλώσεως που έχουν ή μπορεί να έχουν τόση προς τη γη
σε κανονική κατόσταση λειτουργίας (δηλαδή όταν δεν υπόρχει σφόλ­
μα) , καθώς και εκείνα που είναι συνδεδεμένα στον ουδέτερο αγωγό.
3 1) Εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη είναι τα αγώγιμα μέρη των εξαρτη­
μότων των ΕΗΕ και των συσκευών καταναλώσεως, με τα οποία είναι
δυνατόν να έλθει σε επαφή ένα ότομο, χωρίς να χρησιμοποιήσει εργα­
λεία. Τα αγώγιμα αυτό μέρη δεν έχουν τόση προς τη γη σε κανονική
κατόσταση λειτουργίας, αλλό είναι δυνατόν να αποκτήσουν τόση σε περί­
πτωση σφάλματος. Ονομάζονται επίσης και "προσιτά μεταλλικά μέρη".
32) Τάση επαφής είναι η τάση που, σε περίπτωση σφάλματος, μπο­
ρεί νa εμφανισθεί μεταξύ ενός εκτεθειμένου αγώγιμου μέρους και ενός
όλλου αγώγιμου σώματος, με το οποίο ένα ότομο θα μπορούσε να
βρίσκεται ταυτοχρόνως σε επαφή.
Σnuεlωσn.

Το όλλο σώμα μπορεί να είναι και το δόπεδο, στο οποίο πατόει το ότομο.
33) Ηλεκτρ6διο γειώσεως είναι ένα μεταλλικό (ή γενικά αγώγιμο)
σώμα το οποίο είναι τοποθετημένο μέσα στη γη κατά τρόπο που να
εξασφαλίζει καλή επαφή μ' αυτήν. Το ηλεκτρόδιο γειώσεως χρησιμεύει
για να συνδέονται με αυτό τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη και έτσι να
αποφεύγεται η εμφάνιση επικινδύνων τάσεων επαφής. Λέγεται και
"γειωτής".
34) Τεχνητ6 ηλεκτρ6διο γειώσεως (ή τεχνητ6ς γειωτής) είναι ένα
ηλεκτρόδιο γειώσεως που έχει τοποθετηθεί ειδικά γι' αυτό το σκοπό.
35) Φυσικ6 ηλεκτρ6διο γειώσεως (ή φυσικ6ς γειωτής) είναι ένα
μεταλλικό σώμα που έχει τοποθετηθεί για όλλο σκοπό, μπορεί όμως να
χρησιμοποιηθεί και ως ηλεκτρόδιο γειώσεως, επειδή έχει πολύ καλή
επαφή με τη γη.
Σnuεlω σn
Ένας μεταλλικός σωλήνας υδρεύσεως είναι δυνατόν, με ορισμένες
προϋποθέσεις, να χρησιμοποιηθεί ως φυσικό ηλεκτρόδιο γειώσεως.
.

21

36) Γεfωση ενός εκτεθειμένου αγώγιμου μέρους ε{ναι η σύνδεσή του
προς ένα ηλεκτρόδιο γειώσεως, με σκοπό την αποφυγή εμφανίσεως
επικινδύνων τάσεων επαφής.
Σnuεlωσn.

Μερικές φορές ο όρος "γείωση• χρησιμοποιείται αντί του όρου "ηλε­
κτρόδιο γειώσεως• και κυρίως αντί του όρου "τεχνητό ηλεκτρόδιο γειώ­
σεως•.
37) Αγωγ6ς γειώσεως ή αγωγ6ς προατασfας είναι ο αγωγός που
συνδέει τα εκτεθειμένα αγώγιμα προς ένα ηλεκτρόδιο γειώσεως.
Σnuειώσεις.

(α) Ε{ναι προτιμότερο να χρησιμοποιούμε τον όρο •αγωγός γειώ­
σεως• για τον αγωγό που συνδέει το ηλεκτρόδιο γειώσεως με το κιβώτιο
του μετρητή και τον όρο "αγωγός προστασ{ας• για τον αγωγό που
αρχίζει από το κιβώτιο του μετρητή και φθάνει σ'όλα τα εκτεθειμένα
αγώγιμα μέρη της ΕΗΕ.
(β) Συνήθως ο αγωγός προστασ{ας οδηγείται προς τις συσκευές
καταναλώσεως μαζ{ με τους ενεργούς αγωγούς, για να συνδεθεί προς
τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη τους. Γι'αυτό συνήθως ο αγωγός προστα­
σ{ας περιλαμβάνεται και αυτός, μαζί με τους ενεργούς αγωγούς, στις
γραμμές της ΕΗΕ.
38) Όργανα ελέγχοu ή χειρισμού ε{ναι τα στοιχε{α του κυκλώματος
που επιτρέπουν, με επέμβασή μας, τη διακοπή και την αποκατάσταση
της συνέχειας του κυκλώματος ή ενός τμήματός του.
Σnuεlωσn.

Τα συνηθέστερα όργανα ελέγχου είναι οι διακόπτες . .
39) Όργανα προατασ(ας είναι τα στοιχεία ενός κυκλώματος που
προκαλούν αυτομάτως τη διακοπή της τροφοδοτήσεως του, όταν εμφα­
νισθε{ υπερένταση ή μια επικίνδυνη τάση επαφής.
Σnuεlωσn.

Τα συνηθέστερα όργανα προστασ{ας ε(ναι οι ασφάλειες, οι αυτόμα­
τοι διακόπτες και οι μικροαυτόματοι.

(40) Πfνακας διανομής ή απλά πfνακας είναι ένα συγκρότημα που
περιλαμβάνει όργανα ελέγχου και όργανα προστασίας. Ένας πίνακας
τροφοδοτείται από μια γραμμή και μπορούν να τροφοδοτούνται από
αυτόν περισσότερες γραμμές ("αναχωρήσεις") .

22

Σnuεlωσn .
Σ' έναν πίνακα μπορούν να υπάρχουν και ορισμένα άλλα όργανα για
μετρήσεις ή για ενδε(ξεις.
2.2

Παροχετεύσεις.

Μια ΕΗΕ τροφοδοτε(ται από το δ(κτυο διανομής Χ.Τ. της ΔΕΗ μέσω
της παροχετεύσεως (παροχής) . Γι' αυτό, πριν αρχίσομε την περιγραφή
των ΕΗΕ, θα χρειασθε( να αναφέρομε μερικά στοιχεία για τις παροχε­
τεύσεις. Μια παροχέτευση αποτελε(ται από:
- Το καλώδιο και τα εξαρτήματα για τη σύνδεση, τη στερέωση και
τη μηχανική προστασ(α του (αν χρειάζεται) .
- Το μετρητή (ή το σύστημα μετρήσεως) , το κιβώτιο, μέσα στο
οπο(ο τοποθετε(ται, και τα εξαρτήματα προστασίας του μετρητή
(ασφάλεια ή μικροαυτόματος) .
Η παροχέτευση μπορε( να ε(ναι εναέρια (σχ. 2.2α) , αν το δίκτυο
διανομής είναι εναέριο· τότε το καλώδιό της στερεώνεται στο στύλο του
δικτύου και στον τοίχο του κτηρίου. Μπορεί επίσης να είναι υπόγεια από
ε ναίΡΙ(ι '1tαροχέτεucτη
('Μ4λώδιο)
Γραμμή δι"'t\ιο'ΙJ

ι.ι----}

θέση

μεrρηtή

Σχ. 2.2σ.
Εναέ ρια παροχέτευση .

το εναέριο δίκτυο (σχ. 2.2β, μάλλον σπάνια περίπτωση) ή από υπόγειο
δίκτυο διανομής· τότε το καλώδιο είναι τοποθετημένο στη γη είτε απευ­
θε(ας ε(τε σε προστατευτικούς σωλήνες.
Ο μετρητής τοποθετείται μέσα σ'ένα κιβώτιο (σχ. 2.2γ) που σφραγί­
ζεται από τη ΔΕΗ, ώστε να μην είναι δυνατή η επέμβαση από τρίτους ή
η λήψη ηλεκτρικής ενέργειας από σημείο πριν από το μετρητή. Από ένα
καλώδιο παροχετεύσεως μπορούν να τροφοδοτούνται περισσότερες
από μια ΕΗΕ· τότε οι αντίστοιχοι μετρητές τοποθετούνται ο ένας δίπλα

23

κ�έβαομα,γραμμ�ς
απ το cmιλο
τοιiό ΙΜ:ια\ιοu

')\Πεtο6ρόμιο � δ ό
7
�?.' ....� -Υ,. }/:f".. <··'··:��· ..�?·;;: "·�
ρ μος

'-

..

Σιιιλ,jνας κάτιιι από

���

..

το

δ

ρόμο

�====��

. οε: βά.Οοι: α:ρίποu 60 cm

Σχ. 2.2ιι.
Υπόγεια παροχέτευση από εναέριο δ{κτuο.

στον όλλο, καθένας μέσα στο κιβώτιό του, και αποτελούν μια "διόταξη
μετρητών" (σχ. 2.2δ και 2.2ε). Διατόξεις μετρητών χρησιμοποιούνται
στις πολυκατοικ(ες.
Το κιβώτιο του μετρητή στηρ(ζεται σ' ένα το(χο του κτηρίου, σε θέση
που ορ(ζεται από τη ΔΕΗ. Αυτή η θέση μπορε( να ε(ναι ε(τε στο εξωτε­
ρικό του κτηρίου ε(τε στο εσωτερικό του, σε σημε(ο που να είναι εύκολη
η λήψη των ενδείξεων από τον αρμόδιο υπόλληλο (καταμετρητή) της
ΔΕΗ. Οι διατόξεις των μετρητών των πολυκατοικιών τοποθετούνται στο
ισόγειο ή στο υπόγειο, σε χώρο διαμορφωμένο κατόλληλα, σύμφωνα με
τις οδηγ(ες της ΔΕΗ. Όταν το κτήριο περιβόλλεται από κήπο που ενδέ­
χεται να ε(ναι κλειστός, μπορε{ να χρειασθεί να κτισθε( ειδικό στήριγμα
για την τοποθέτηση του κιβωτ(ου του μετρητή, σε θέση που να διευκο­
λύνεται η λήψη των ενδείξεων.
Μια παροχέτευση μπορεί να είναι μονοφασική ή τριφασική. Σε μια
διόταξη μετρητών μπορε( να υπόρχουν και μονοφασικοί και τριφασικοί
μετρητές.
Από το μετρητή αρχ(ζει, όπως έχομε αναφέρει, η ΕΗΕ. Γι' αυτό το
λόγο ο κατασκευαστής της ΕΗΕ τοποθετε{ τους αγωγούς που αρχίζουν
από το εσωτερικό του κιβωτ(ου του μετρητή και τροφοδοτούν την εγκα­
τόσταση ("κύρια γραμμή") . Τη σύνδεση αυτών των αγωγών προς το
μετρητή την εκτελούν τα συνεργε(α της ΔΕΗ. Επίσης ο κατασκευαστής
της ΕΗΕ τοποθετε( τον αγωγό γειώσεως, που το ένα όκρο του συνδέε-

24

Αττb ε�αfpια

ιτaροχετεuση

"'--"F'------'=---..:-::.-::...-,.-_..,_-=,,

ι•

Σχ. 2.2y.

��

Μονοφασικός μετρητής μέσα στο κιβώτιό του.

25

[]
lL

n
Ι I

I
Ι
I
I

I

ΣuγκεντρικΟ·
καλώδι ο

I
I
Ι
I

Μ
ξ .,....,

@


><
ο
a.

il
•I

ιdb
Σχ. 2.2δ.
Διόταξη 3 μονοφασικών μετρητών.

ται στο κιβώτιο του μετρητή και το όλλο στο ηλεκτρόδιο γειώσεως.
Όταν ο μετρητής (ή οι μετρητές, σε περίπτωση διατάξεως} είναι στο
εσωτερικό του κτηρίου , ο κατασκευαστής της ΕΗΕ κόνει την κατόλληλη

26

r-=-====:: ----=----= �--....
...

ι,


ι,

Ί


ι,


Σχ. 2.2ι:.

Διάταξη μετ ρητών πολυκατοικίας.

27

διευθέτηση (οπές, τοποθέτηση σωλήνων κλπ. } σύμφωνα με τις οδηγίες
της ΔΕΗ , για να περάσει το καλώδιο της παροχετεύσεως. Στις περιπτώ­
σεις των εναερίων παροχετεύσεων ο κατασκευαστής της ΕΗΕ τοποθε­
τεί και το στήριγμα στο οποίο θα προσδεθεί το καλώδιο που έρχεται
από το στύλο του δικτύου.
2.3

Β ασικά μ έρη μιαc; ΕΗΕ.

θα περιγράψομε τώρα σε γενικές γραμμές τα βασικό μέρη από τα
οποία απαρτίζεται μια ΕΗΕ, ώστε να έχομε μια γενική εικόνα. Αργότερα
θα περιγράψομε ένα ένα όλα τα υλικά που χρησιμοποιούμε στις ΕΗΕ.
Όπως ήδη ξέρομε, το σημείο στο οποίο τροφοδοτείται μια ΕΗΕ από
τις εγκαταστάσεις της ΔΕΗ, είναι ο μετρητής και γι' αυτό από το κιβώτιο
του μετρητή αρχίζει η κύρια γραμμή που τροφοδοτεί το σύνολο της
ΕΗΕ. Η γραμμή αυτή καταλήγει στον πίνακr: διανομής και γι' αυτό
λέγεται και "γραμμή μετρητή - πίνακα". Στις περιπτ:ί>σεις που η ΕΗΕ έχει
και τμήμα Υ.Τ. ή που τροφοδοτείται από μια εγκατάσταση παραγωγής
του καταναλωτή , μπορεί να υπάρχει ή να μην υπάρχει κύρια γραμμή,
ανάλογα με τη διαμόρφωση της εγκαταστάσεως.
Από τον πίνακα ξεκινούν διάφορες γραμμές. Λέμε ότι ο πίνακας έχει
τόσες "αναχωρήσεις" όσο είναι το πλήθος των γραμμών που ξεκινούν
από αυτόν (ακριβώς επειδή ο πίνακας τροφοδοτείται από μια γραμμή
και από αυτόν τροφοδοτούνται περισσότερες γραμμές λέγεται και "πί­
νακας διανομής"} .
�ια γραμμή που ξεκινάει από τον πίνακα είναι δυνατόν να τροφοδοτεί:
- Είτε διάφορες συσκευές καταναλώσεως.
- Είτε μια μόνο συσκευή καταναλώσεως.
- Είτε έναν άλλο πίνακα, που τον λέμε "δευτερεύοντα πίνακα ή
"υποπίνακα" ή "μερικό πίνακα".
Στην πρώτη περίπτωση η γραμμή έχει διακλαδώσεις, ενώ στις άλλες
δύο δεν έχει. τις γραμμές που τροφοδοτούν μια μόνο συσκευή κατανα­
λώσεως τις λέμε και "ευθείες γραμμές" ή "ανεξάρτητες γραμμές". Όταν
στην ΕΗΕ υπάρχουν ένας ή και περισσότεροι δευτερεύ οντες πίνακες,
τον πίνακα �ον οποίο φθάνει η κύ ρια γραμμή (από το μετρητή } τον
λέμε "γενικό πίνακα". Από το δευτερεύοντα πίνακα (ή τους δευτερεύο­
ντες πίνακες, αν είναι περισσότεροι} ξεκινούν και πάλι γραμμές, ακρι­
βώς κατά τον ίδιο τρόπο, όπως και από το γενικό πίνακα.
Το διάγραμμα του σχήματος 2.3α δείχνει τη γενική διάταξη μιας
ΕΗΕ. Το διάγραμμα αυτό είναι μονογραμμικό, δηλ. κάθε γραμμή του

28

Γενικός πίνακας

/

Ύ'π οπίνα')(αι;

Γρα μμ�

ι--� πίνακα - υποπίνακα

ί

Ι χ.

n �ο

Π ρος δ ιaφορει;
συσκευές καταναλώσεως


.

"-----'

Κυρ ια γp αμμΊJ
( γραμμή μ ετρΊ) τ� ­
πtνακα )

Π ροι; δι.Cιφορες
συσκευέι; καταναλώσεω�
Συσκευές καταναλwσεωι;
που τ ροφοδοτο\ινταL με
ιδ LαίτεpΊJ γραμμ-iι

Σχ. 2.3a .
Παρόδειγμα γενικής διατόξεως μιας Ε Η Ε .

παριστάνει μια ηλεκτρική γραμμή της εγκαταστάσεως, ανεξάρτητα από
το πλήθος των αγωγών που αυτή περιλαμβάνει. Τον τρόπο, με τον οποίο
σχεδιάζαμε μια ΕΗΕ καθώς και τα γραφικά σύμβολα που χρησιμοποιού­
με θα τα αναφέρομε στο κεφάλαιο 8, αφού προηγουμένως θα έχομε
γνωρίσει ένα ένα όλα τα υλικά που χρησιμοποιούνται στην κατασκευή
των ΕΗΕ.
Ανεξάρτητες (ή ευθείες) γραμμές είναι, όπως αναφέραμε, εκείνες
που καθεμιά τους τροφοδοτεί μία μόνο συσκευή καταναλώσεως. Τέ­
τοιες γραμμές στις κατοικίες είναι π.χ. :
- Η γραμμή μαγειρείου, που τροφοδοτεί την ηλεκτρική κουζίνα.
- Η γραμμή θερμοσίφωνα.
- Οι γραμμές που τροφοδοτούν σταθερές συσκευές καταναλώσεως
μεγάλης σχετικά ισΧ:ύος, όπως π.χ. οι θερμοσυσσωρευτές.
Οι γραμμές που τροφοδοτούν η καθεμιά τους ένα ρευ ματοδότη
(πρίζα) , που τότε λέγεται και "ενισχυμένη πρίζα". Ρευ ματοδότες
με ανεξάρτητη γραμμή χρησιμοποιούμε για την τροφοδότηση φο­
ρητών συσκευών μεγάλης σχετικά ισχύος, π.χ. ηλεκτρικών καλοριφέρ.
Δευτερεύοντες πίνακες (ή υποπίνακες) χρησιμοποιούμε για την τρο­
φοδότηση των συσκευών καταναλώσεως που βρίσκονται σε ένα χώρο,
ο οποίος είναι σε κάποια απόσταση ή έχει κάποιο φυσικό διαχωρισμό
από τη θέση που βρίσκεται ο γενικός πίνακας, κατά τρόπο που θα ήταν

29

ασύμφορο να ξεκινούν από το γενικό πίνακα όλες οι γραμμές που
χρειάζονται για να τροφοδοτήσουν αυτές 'Ι'ις συσκευές. Π .χ. σ' ένα
τριώροφο κτήριο δεν συμφέρει συνήθως να τοποθετήσομε μόνο έναν
πίνακα στο ισόγειο και από αυτόν να ξεκινούν όλες οι γραμμές, για να
τροφοδοτήσουν όλες τις συσκευές καταναλώσεως που βρίσκονται και
στόυς τρεις ορόφους. Συμφέρει περισσότερο να τοποθετηθεί στο ισό­
γειο ένας γενικός πίνακας, από τον οπο{ο θα ξεκινούν μόνο οι γραμμές
για την τροφοδότηση των συσκευών καταναλώσεως του ισογείου, κα­
θώς και δύο γραμμές προς υποπίνακες, που θα τοποθετηθούν ανά ένας
στους άλλους ορόφους. Από κάθε υποπίνακα θα ξεκινούν οι γραμμές
για την τροφοδότηση των συσκευών καταναλώσεως του ίδιου ορόφου.
Ένας πίνακας, ανάλογα με τον αριθμό φάσεων, με τις οποίες τροφο­
δοτείται, ε{ναι μονοφασικός ή τριφασικός. Από έναν τριφασικό πίνακα
είναι φυσικά δυνατόν να ξεκινούν και τριφασικές και μονοφασικές γραμ­
μές.
Οι γραμμές, τόσο η κύρια όσο και εκείνες που ξεκινούν από τον
π{νακα (ή τους π{νακες) , μπορούν να είναι μονοφασικές ή τριφασικές.
Μια μονοφασική γραμμή έχει τρεις αγωγούς: τον αγωγό φάσεως, τον
ουδέτερο και τον αγωγό προστασίας. Μπορεί να αποτελείται είτε από
τρεις μονωμένους αγωγούς τοποθετημένους στον ίδιο σωλήνα, είτε
από ένα τριπολικό καλώδιο. Μια τριφασική γραμμή έχει πέντε αγωγούς:
τρεις αγωγούς φάσεων, τον ουδέτερο και τον αγωγό προστασίας. Μπο­
ρεί να αποτελείται είτε από πέντε μονωμένους αγωγούς τοποθετημέ­
ν ο υ ς στον ίδιο σωλήνα ε ίτε από ένα πενταπολικό καλώδ ι ο . Ο ι
τριφασικές γραμμές που τροφοδοτούν συσκευές καταναλώσεως που
δεν χρειάζονται ουδέτερο (π.χ. τριφασικούς κινητήρες) έχουν τέσσερις
αγωγούς: τρεις αγωγούς φάσεων και τον αγωγό προστασίας.
Σε ΕΗΕ βιομηχανικών ή άλλων αναλόγων χώρων είναι δυνατόν οι
μονωμένοι αγωγοί να μην είναι τοποθετημένοι σε σωλήνες, φθάνει να
βρίσκονται σε θέσεις, όπου δεν μπορούν να υποστούν μηχανική βλάβη .
Πάντως πρόκειται για κατασκευή που εφαρμόζεται σπάνια.
Το πλήθος των αγωγών που αναφέραμε αφορά τη γραμμή έτσι όπως
ξεκινάει από τον πίνακα. Στη διαδρομή της μια γραμμή μπορεί να έχει
και περισσότερους αγωγούς. Αυτό συ μβαίνει επειδή στον αγωγό φά­
σεως παρεμβάλλομε διακόπτες, για να ανάβομε και να σβήνομε τα
φώτα. Έτσι έχομε πρόσθετους αγωγούς, που λέγονται "επιστροφές"·
που αρχίζουν από τους διακόπτες και φθάνουν ως τα φωτιστικά σώμα­
τα. Ένα παράδειγμα βλέπομε στο σχήμα 2.3β, όπου σε μια γραμμή
έχομε τμήματα με τέσσερις και με πέντε αγωγούς.

30

Προοπτικό σχέδιο
(δε χρ11σψοττοιε\.ται στ-ην ττρ�11 )

φ
ο

Πρ

5

Κάτ οΨ11

αγωγοί

......,

.....,

l1Ί

4 αγωγο ί

λ

7�

1

)

')

Ηλεκτρικ� συνδεσμολογία
Σχ. 2.3β.
Παρόδειγμα πλήθους αγωγών.

ι,.

,

31

Ο αγωγός προστασίας αρχfζει, όπως αναφέραμε, από το κιβώτιο του
μετρητή, όπου συνδέεται προς τον αγωγό γειώσεως και μέσω αυτού
προς το ηλεκτρόδιο γειώσεως. Σ' όλη του τη διαδρομή ο αγωγός προ­
στασίας ακολουθε( τους ενεργούς αγωγούς (αγωγούς φάσεων και τον
ουδέτερο) , για να φθάσει μαζί με αυτούς στις συσκευές καταναλώσεως
και να συνδεθεί προς τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη τους. Μόνο τμήματα
των γραμμών, τα οποία τροφοδοτούν συσκευές καταναλώσεως που δεν
έχουν εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη, δεν έχουν και αγωγό προστασίας.
Μ ια γραμμή καταλήγει σ 'ένα από τα ακόλωυθα:
- Σε ένα δευτερεύοντα πίνακα.
- Σε μια σταθερή συσκευή καταναλώσεως (π.χ. θερμοσίφωνας ή
κινητήρας) .
- Σε ένα κουτί κατάλληλο για να συνδεθεί, μέσω εύκαμmου καλω­
δίου, μια κινητή συσκευή καταναλώσεως (π.χ. ηλεκτρική κουζίνα) .
- Σε έναν ή περισσότερους ρευματοδότες.
- Σε λυχνιολαβές (αν αυτές είναι τύπου. που στερεώνεται στον τοίχο
ή στο ταβάνι) ή σε εξαρτήματα που λέγονται κκλέμενς" και είναι
κατάλληλα για να συνδεθούν φωτισfικά σώματα.
Οι γραμμές μιας ΕΗΕ είναι δυνατόν να είναι τοποθετημένες είτε στην
επιφάνεια των τοίχων (ή και σε μικρή απόσταση από αυτούς) και τότε
λέγονται κορατέςκ, είτε μέσα στους τοίχους, και συγκεκριμένα μέσα στο
επίχρισμα (σοβά) , και τότε λέγονται "χωνευτές". Φυσικά μπορεί στην
ίδια εγκατάσταση να έχομε και χωνευτές και ορατές γραμμές ή τμήματα
γραμμώ ν.

ΚΕΦΑΛΑ Ι Ο Τ Ρ Ι Τ Ο
ΑΓΩΓΟ Ι ΚΑ Ι ΚΑΛΩΔΙΑ
3. 1

Αγωγοί των ΕΗΕ.

Οι αγωγοί, που χρησιμοποιούμε στις ηλεκτρικές εγκαταστάσεις γενι­
κά, είναι κατασκευασμένοι είτε από χαλκό είτε από αλουμίνιο. Τα δύο
αυτά μέταλλα είναι κατάλληλα γι' αυτό το σκοπό, επειδή έχουν καλή
ηλεκτρική αγωγιμότητα, μπορούν να πάρουν τη μορφή σύρματος και δεν
είναι πολύ ακριβά. Ο χαλκός έχει μεγαλύτερη ηλεκτρική αγωγιμότητα από
το αλουμίνιο. Από την άλλη πλευρά, το αλουμίνιο είναι ελαφρύτερο και
σημαντικά φθηνότερο από το χαλκό. Πολύ μεγόλη εφαρμογή έχει το αλου­
μίνιο στους αγωγούς που χρησιμοποιούνται στα δίκτυα μεταφοράς και
διανομής. Αντίθετα, στις ΕΗΕ χρησιμοποιούμε αποκλειστικά το χαλκό,
επειδή το αλουμίνιο έχει ορισμένες ιδιότητες που δημιουργούν προβλή­
ματα στη χρήση του και ιδιαίτερα στις συνδέσεις με τα διάφορα εξαρτή­
ματα των ΕΗΕ. Αυτό οφείλεται, κατά κύριο λόγο:
- Στο ότι παθαίνει διαβρώσεις όταν βρίσκεται σε επαφή με χαλκό ή
με κράματα χαλκού· μάλιστα τα προϊόντα της διαβρώσεως αποτε­
λούν κακούς αγωγούς στη διέλευση του ηλεκτρικού ρεύ ματος.
- Στο ότι είναι σχετικά μαλακό μέταλλο και, με το χρόνο, παθαίνει
διαρροή (υποχωρεί) , όταν δέχεται μεγάλη πίεση σε ένα σημείο του .
Και οι δύο αυτές δυσμενείς για το αλουμίνιο συνθήκες υπάρχουν στα
σημεία συνδέσεως των αγωγών με τα συνήθη εξαρτήματα των ΕΗΕ.
Κατά συνέπεια, υπάρχει κίνδυνος να προκληθεί διάβρωση του αλουμι­
νίου και επίσης να χαλαρώσει η σύσφιγξη της επαφής. Βέβαια, θα ήταν
δυνατόν να προβλεφθούν ειδικά εξαρτήματα, κατάλληλα για τις συνδέ­
σεις των αγωγών αλουμινίου, αλλά αυτό θα συνεπαγόταν αύξηση του
κόστους. Επειδή λοιπόν σtις ΕΗΕ έχομε πολλές συνδέσεις (διακλαδώ­
σεις, συνδέσεις με διάφορα εξαρτήματα) , χάνεται το οικονομικό κέρδος
από τη χρησιμοποίηση φθηνότερου υλικού για τους αγωγούς. Αυτός

33

είναι ο λόγος που οι προσπόθειες που έχουν γίνει να χρησιμοποιηθε{
αλου μίνιο στις Ε Η Ε εγκαταλείφθηκαν ως ασύμφορες.
Το κύ ριο χαρακτηριστικό ενός αγωγού είναι η διατομή του (εμβαδό
της εγκόρσιας τομής του) που εκφρόζεται σε τετραγωνικό χιλιοστό
(mm2) . Η διατομή ενός αγωγού δεν είναι ένας τυχαίος αριθμός. Είναι
πόντα ένας από τη σειρό τυποποιημένων διατομών που αναγρόφονται
στον πίνακα 3. 1 . 1 που αφορό γυμνούς αγωγούς. Οι ίδιες διατομές είναι
οι τυποποιημένες και για τους μονωμένους αγωγούς με προσθήκη των
τιμών, που δεν αναγρόφονται στον πίνακα: 0,5 και 0,75 mm 2.
ΠΙ ΝΑΚΑΣ 3.1.1
Γυμνοr αyωyοr χαλκού

Βάρος
(kg/km)

Διατομή
(mm2)
1 ,Ο
1 ,5
2,5

Αντrσταση
( Ω/km)

(1 )
(1 )
(1 )

9
13
22

4
6
10
10

(1 )
(1 )
(1 )
(2)

36
54
89
92

4,4
2,9
1 ,75
1 ,8

16
16
25
25

(1 )
(2)
(1 )
(2)

1 42
1 46
219
228

1 ,1 2
1 '13
0,73
0,74

35
50
70

(2)
(2)
(2)

319
455
637

0,52
0,36
0,27

95
1 20
1 50

(2)
(2)
(2 )

845
1 1 00
1 365

0,1 9
0, 1 5
0, 1 2

1 85
240
300

(2)
(2)
(2)

1 650
2220
2750

0,098
0,074
0,060

'

(1 ) Μονό κλωνος αγωγό ς
(2) Πολιίκλωνος αγωγός

1 7,5
1 1 ,9
7,2

34

Η αντίσταση αγωγού με μήκος I και διατομή S είναι:
R = ρ

i

όπου ρ η ειδική αγωγιμότητα.

Ο χαλκός έχει ειδική αγωγιμότητα ρ
Παpάδειyuα .

Χάλκινος αγωγός μήκους Ι
αντίσταση :

=

=

0 ,0 1 8 Ω mm 2/m .

1 00 m και διατομής S

=

1 ,5 mm 2 έχει

. 1 00
R = 0,0 1 8
= 1 ,2 Ω
1 ,5
Ένας αγωγός μπορεί να είναι είτε "μονόκλωνος", οπότε αποτελείται
από ένα μόνο σύρμα, είτε "πολύκλωνος•, οπότε αποτελείται από περισ­
σότερα συρματίδια ("κλώνους") συνεσrραμμένα μεταξύ τους (σχ. 3 . 1 ) .
Ο ι μονόκλωνοι αγωγοί είναι πιο δύσκαμmοι από τους πολύκλωνους και
αυτό περιορίζει τη χρησιμοποίησή τους μόνο στις μικρές διατομές.
Στους πολύκλωνους αγωγούς ο αριθμός των συρματιδίων έχει εκλεγε(
κατάλληλα, ώστε το σύνολο να έχει μια στρογγυλή μορφή και η διατομή
του καθενός συρματιδίου είναι τέτοια, ώστε το σύνολο των συρματιδίων
να έχει την απαιτού μενη διατομή του αγωγού .
Μερικές φορές οι χάλκινοι αγωγ.οί είναι επικασσιτερωμένοι για να
προστατεύεται ο χαλκός από τις διαβρώσεις. Αυτό χρειάζεται κυρίως
στους μονωμένους αγωγούς, όταν το υλικό της μονώσεως περιέχει
ουσίες διαβρωτικές για το χαλκό (όπως το ελαστικό , που περιέχει θείο) .

(�

Μονδ'Κλιιι νος

cxyωy�

( ·3

I)

Σχ. 3. 1 .

Αγωγο( μονόκλωνοι και πολύκλωνοι.

3.2

Μ ονωμένοι αγωγοί κα ι καλώδια.

Οι μονωμένοι αγωγοί αποτελούνται από έναν αγωγό, μονόκλωνο ή
πολύκλωνο, με τη μόνωσή του . Τοποθετούνται στις ΕΗΕ μέσα σε σωλή-

35

νες, για λόγους προστασίας τους. Τους σωλήνες των ΕΗΕ θα περιγρά­
ψομε στο επόμενο κεφάλαιο. Μονόκλωνοι μονωμένοι αγωγοί υπάρχουν
μέχρι τη διατομή 1 Ο mm 2 και πολύκλωνοι από τη διατομή 6 mm2 . και
πάνω. Στην πράξη , στις γραμμές των ΕΗΕ τοποθετούνται μονόκλωνοι
μονωμένοι αγωγοί μέχρι τη διατομή 4 mm 2 , επειδή οι αγωγοί μεγαλύ­
τερης διατομής είναι δύ σκαμπτοι και επομένως είναι δύσκολο να
περάσουν μέσα στους σωλήνες, που έχουν ήδη τοποθετηθεί στου ς
τοίχους του κτη ρίο υ . Οι μονόκλωνοι μονωμένοι αγωγοί διατομών 6
mm 2 και 1 0 mm 2 χρησιμοποιούνται σε περιmώσεις που δεν χρειάζεται
να περάσουν μέσα σε σωλήνες, π.χ. στις εσωτερικές συνδέσεις των
πινάκων διανομής ή σε γραμμές, όπως αυτές που αναφέρομε αμέσως
παρακάτω.
Μονωμένοι αγωγοί, μονόκλωνοι ή πολύκλωνοι, μπορούν να τοποθε­
τηθούν και χωρίς σωλήνες, με στήριξη επάνω σε μΘνωτικά στηρίγματα,
όταν εξασφαλίζεται κατ' άλλο τρόπο η μηχανική προστασία τους. Πρό­
κειται πάντως για ειδικές κατασκευές που μπορούν να εφαρμοστούν
κυρίως σε βιομηχανικούς ή πάρόμοιους χώρους.
Τα καλώδια αποτελούνται από 2 έως 5 μονωμένους αγωγούς ("πό­
λους") , οι οποίοι, γενικά, περιβάλλονται από ένα μονωτικό περίβλημα,
που λέγ�ται "μανδύας•. Ο μανδύας έχει σκοπό να συγκρατεί τους αγω­
γούς σ'ένα ενιαίο σύνολο και να τους προστατεύει από μηχανικές βλά­
βες, από την είσοδο υγρασίας, από χημικές επιδράσεις κλπ. Συγχρόνως
ο μανδύας αποτελεί μια πρόσθετη ηλεκτρική μόνωση προς το περιβάλ­
λον, πράγμα που παρέχει μεγαλύτερη ασφάλεια, επειδή έτσι αντιμετω­
πίζονται περιπτώσεις aστοχίας των μονώσεων των πόλων.
Τα καλώδια μπορούμε να τα κατατάξομε σ& δύο κατηγορίες:
- Τα δύσκαμπτα, που προορίζονται για τις σταθερές γραμμές των
ΕΗΕ.
- Τα εύ καμπτα, που προορίζονται για την τροφοδότηση των κινητών
και των φορητών συσκευών καταναλώσεως. (Στις κινητές συ.:
σκευές υπάγονται και τα φωτιστικά σώματα ή _και οι σκέτες λυχνιο- ·
λαβές που κρέμονται απευθείας από το εύκαμπτο καλώδιο) ..
Η διαφορά των καλωδίων των δύο αυτών κατηγοριών έγκειται στο ότι
τα εύκαμπτα καλώδια έχουν αγωγούς αποτελούμενους από πολύ περισ­
σότερους και λεπτότερους κλώνους, σε σύγκριση με τους αγωγούς που
χρησιμοποιούνται στα δύσκαμπτα καλώδια. Τα λεγόμενα πολύ εύκα­
μπτα καλώδια έχουν ακόμη περισσότερους και λεπτότερους αγωγούς.
Για ειδικές χρήσεις, π.χ. για την εσωτερική συνδεσμολογία συσκευών
υπάρχουν μονοπολικοί εύκαμπτοι μονωμένοι αγωγοί. Αυτοί, ανεξαρτή­
τως διατομής, αποτελούνται από πολλά λεπτά συ ρματίδια.

36

Διάφορα υλικά χρησιμοποιούνται για τις μονώσεις και για τους μαν­
δύες των καλωδίων. Ανάλογα με τις φυσικές ιδιότητες που έχει το
καθένα απ 'αυτά, αλλά και σε συνάρτηση με το κόστος τους, επιλέγονται
τα μονωτικά υλικά για την κατασκευή των καλωδ{ων που προορ{ζονται
για τις διάφορες εφαρμογές.
Το υλικό που χρησιμοποιείται περισσότερο για τις μονώσεις και τους
μανδύες των καλωδ{ων των ΕΗΕ είναι το χλωριούχο πολυβινύλιο, που
ε{ναι γνωστό με τα γράμματα PVC (Polyνinyl Chloride) . Το PVC ανήκει
στα θερμοπλαστικά υλικά. Γι' αυτό μερικές φορές και τα καλώδια, στα
οποία χρησιμοποιείται ως υλικό των μονώσεων και των μανδυών το
PVC, τα λέμε "θερμοπλαστικά καλώδια•.
Επfσης, ως υλικό των μονώσεων και των μανδυών χρησιμοποιε{ται το
ελαστικό. Υπάρχει το φυσικό ελαστικό και πολλο{ τύποι τεχνητών ελα­
στικών.
Το PVC αντέχει στην υγρασ{α και σε διάφορα υλικά, όπως η βενζ{νη ,
τα λάδια κλπ . , σε χαμηλές όμως θερμοκρασίες (κάτω από τους 3 • C)
σκλη ραίνει πολύ και μπορεί να πάθει ρωγμές.
Το φυσικό και τα τεχνητά ελαστικά δεν έχουν το πρόβλημα των
χαμηλών θερμοκρασιών, αλλά πολλά απ'αυτά δεν έχουν ικανοποιητική
αντοχή στη βενζίνη , τα λάδια κλπ.
Υπάρχει πάντως ένα μεγάλο πλήθος υλικών, από τα οπο{α άλλα
αντέχουν στις υ ψηλές θερμοκρασίες ή στη φλόγα και άλλα έχουν καλή
αντοχή σε διάφορες χημικές ουσίες.
Στα εύκαμπτα καλώδια άλλοτε υπάρχει μανδύας και άλλοτε όχι. Τα
εύκαμπτα καλώδια χωρίς μανδύα λέγονται και •σειρίδες• ή "κορδόνια•
και είναι διπολικά ή τριπολικά. Για να αποτελέσουν ένα ενιαίο σύνολο,
οι πόλοι τους:
- Είτε είναι συνεστραμμένοι μεταξύ τους.
- Είτε είναι παράλληλοι και οι μονώσεις τους αποτελούν ένα σώμα,
με μια εγκοπή παράλληλη προς τους αγωγούς ώστε να είναι εύ­
κολος ο διαχω ρισμός ("πεπλατυσμένα• ή "πλακέ" καλώδια) .
- Είτε περιβάλλονται από ένα υφασμάτινο πλέγμα (που δεν μπορεί
να χαρακτηρισθεί μανδύας, επειδή δεν έχει αξιόλογη αντοχή ούτε
αποτελεί σοβαρή μόνωση) .
Οι δύο πρώτοι τρόποι εφαρμόζονται μόνο στα .διπολικά εύκαμπτα
καλώδια, ενώ ο τρίτος εφαρμόζεται κυ ρίως σε τριπολικά.
Αναφέρομε εδώ, με την ευκαιρία, ότι για την τροφοδότηση φορητών
συσκευών καταναλώσεως, που έχουν πολύ θερμές εξωτερικές επιφά-

37

νειες με τις οποίες θα ήταν δυνατό να έλθει σε επαφή το εύκαμπτο
καλώδιο, όπως π.χ. τα ηλεκτρικά σίδερα, δεν επιτρέπεται η χρησιμο­
ποίηση καλωδίου με μανδύα από PVC ή από ελαστικό, επειδή θα πάθαι­
νε αμέσως βλάβη με μια τυχαία τέτοια επαφή. Γι' αυτό χρησιμοποιούνται
σειρίδες με περίβλημα από υφασμάτινο πλέγμα, το οποίο έχει κάποια
αντοχή στην υψηλή θερμοκρασία.
Μεταξύ των μονώσεων των πόλων και του μανδύα του καλωδίου
υπάρχουν πολλές φορές ορισμένα υλικά για να συμπληρώνουν τα κενά.
Το ίδιο συμβαίνει στα εύκαμπτα καλώδια χωρίς μανδύα με περίβλημα
σε μορφή πλέγματος. Αυτό το συ μπλήρωμα ("παραγέμισμα") αποτελεί­
ται είτε από μια μαλακή πλαστική μάζα είτε από νήματα.
Τα καλώδια που χρησιμοποιούνται στις Ε Η Ε είναι στις περισσότερες πε­
ριπτώσεις όπως τα περιγράψαμε έως τώρα: 2 5 μονωμένοι αγωγοί που
περιβάλλονται από ένα μονωτικό μανδύα. Σε ειδικές όμως περιπτώσεις, κυ­
ρίως σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις, όπου επικρατούν, ορισμένες φορές,
συνθήκες πολύ aντίξοες, καθώς και σε άλλες ηλεκτρικές εγκαταστάσεις, που
δεν εμπίπτουν στις ΕΗΕ, γίνεται χρήση και άλλων τύπων καλωδίων. Θα
αναφέρομε μερικά από αυτά τα καλώδια, για ενημερωτικούς λόγους.
Στα καλώδια που χρησιμοποιούνται στις εναέριες παροχετεύσεις της
ΔΕΗ ο ένας αγωγός, που προορίζεται για ουδέτερος, αποτελείται από
λεnτά συρματίδια που περιβάλλουν τη μόνωση του άλλου αγωγού (ή
των άλλων αγωγών) . Τα καλώδια αυτά λέγονται συγκεντρωτικά, και δεν
τα ονομάζομε διπολικά ή τετραπολικά (αφού ο ουδέτερος αγωγός δεν
αποτελεί πόλο) αλλά μονοφασικά ή τριφασικά.
Ορισμένα καλώδια έχουν επάνω από τους πόλους και εσωτερικά από
το μανδύα διάφορες ενισχύσεις από μονωτικά ή από μεταλλικά υλικά,
με σκοπό την ενίσχυση της μονώσεως, την αύξηση της αντοχής σε
μηχανικές καταπονήσεις, την επίτευξη καλύτερης στεγανότητας κλπ.
Τα καλώδια αυτά χρησιμοποιούνται, όταν οι συνθήκες, υπό τις οποίες
πρόκειται να λειτουργούν, απαιτούν αυτές τις αυξημένες ιδιότητες (π.χ.
υπόγεια καλώδια κλπ.)
Ακόμη υπάρχει ένα πλήθος άλλων τύπων καλωδίων που δεν χρησι­
μεύουν για τη μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά για διάφορους
άλλους σκοπούς (καλώδια για κεραίες τηλεοράσεως, τηλεφωνικά καλώ­
δια, καλώδια για σημάνσεις κλπ.)
-

3.3

Χρωματ ιαμο i μονωμένων αγωγών.

Για τη διευκόλυνση των συνδέσεων κατά την εγκατάσταση των αγω­
γών και των καλωδίων αλλά και κατά τις επεμβάσεις που ενδεχομένως

38

θα χρειασθεί να γίνουν μεταγενέστερα, οι μονώσεις των αγωγών έχουν
διάφοpα χρώματα που διευ κολύνουν την αναγνώριση των αγωγών. Οι
κανόνες που ισχύουν είναι οι ακόλουθοι:
- Ο αγωγός προστασίας έχει μόνωση με λωρίδες πράσινες και κί­
τρινες κατά τη διεύθυνση του αγωγού. Δεν επιτρέπεται να χρησι­
μοποιηθεί αγωγός άλλου χρώματος ως αγωγός προστασίας, και
ο αγωγός με χρώμα πράσινο - κίτρινο δεν επιτρέπεται να χρησι­
μοποιηθεί για κανέναν άλλο σκοπό. Επίσης δεν επιτρέπεται να
χρησιμοποιηθεί γι' άλλο σκοπό ούτε μονόχρωμος αγωγός που να
έχει ένα από τα δύο αυτά χρώματα, ούτε δίχρωμος αγωγός που
να έχει οποιονδήποτε συνδυασμό δύο άλλων χρωμάτων. Η αυστη­
ρότητα αυτού του κανόνα οφείλεται στη μεγάλη σημασία που έχει
η ορθή αναγνώριση του αγωγού προστασίας. Πρέπει να έχομε
ΠΙΝΑΚΑΣ 3.3.1

Χ ρω μ ατισ μο ί μ ε μ ο νω μ έ νων ο yωyών κ αι π όλων κ αλωδ ίων
Μ ονωμένοι
αyωγοι

ΠΡ/ΚΙ , Μ ΠΛΕ , άλλα χρώματα (α)
Χωρίς αγωγό προ στασίας

Μ ε αγωγό προστασίας
Π Ρ/Κ Ι

Μ Π ΛΕ

ΚΑΦ Ε

Μ ΑΥΡΟ

Μ ΠΛ Ε

ΚΑΦ Ε

Μ ΑΥΡΟ

Κα λώδι ο γ ι ο μ όνι μ η εγκατά σταση
2

1

3

1

1

4

1

1

5

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

2

1

2

1

1

3

1 (β)

1 (β)

1

1

1

1

1

2

Εύ κα μπτο κ αλώδιο
2
3

1

1

1

4

1

1

1

1

5

1

1

1

2

Σημειώσεις:

(α) Όλα τα χρ ώματα, ε κτός από το πράσινο, το κιτρ ινο κα ι οποιοδήποτε συ νδ υ ασμό δύο
χρωμάτων.
(β) Δεν ε (ναι απαραίτητο να έχο υν χρωματισ μό ο ι μονώσε ις των δ ιπολικών ε υ κάμπτων
καλωδ(ων χωρίς μανδύα .
ΠΡ/ΚΙ : Π ράσινο , κ(τρινο .

39

πάντως υπόψη , ότι παλιότερα ο αγωγός προστασίας ήταν κίτρινος
και στα εύ καμπτα καλώδια τροφοδοτήσεως ;συσκευών καταναλώ­
σεως γερμανικής προελεύσεως ήταν κόκκινος.
- Ο ουδέτερος αγωγός έχει μόνώση με χρώμα μπλε ανοιχτό. Όμως
είναι επιτρεπτό να χρησιμοποιηθεί ως αγωγός φάσεως ένας αγω­
γός που να έχει χρώμα μπλε ανοιχτό, αν στο κύκλωμα δεν υπάρχει
ουδέτερος. Παλαιότερα ο ουδέτερος είχε χρώμα γκρι.
- Οι αγωγοί φάσεων μπορούν να έχουν οποιοδήποτε χρώμα, εκτός
από το κίτρινο, το πράσινο και οποιονδήποτε συνδυασμό δύο
χρωμάτων. Αν στο κύ κλωμα υπάρχει ουδέτερος, οι αγωγοί φά­
σεων δεν πρέπει να έχουν χρώμα μπλε ανοιχτό. Συνήθως οι αγω­
γοί φάσεων έχου � μαύρο χρώμα, αλλά δεν αποκλείεται κdι η
χρήση άλλων χρωμάτων, πράγμα μάλιστα που διευ κολύνει την
αναγνώριση των αγωγών, κυρίως όταν η εγκατάσταση είναι κάπως
περίπλοκη.
Με βάση τους κανόνες αυτούς οι μονώσεις των πόλων των καλωδίων
της ΕΗΕ έχουν τα χρώματα που αναγράφονται στον πίνακα 3.3. 1 .
Σημειώναμε, ότι οι κανόνες που αναφέραμε δεν ισχύουν για τις συρ­
ματώσεις που υπάρχουν στο εσωτερικό των συσκευών καταναλώσεως.
3.4

Συμ β ολισμοί καλωδίων.

Κάθε μονωμένος αγωγός ή καλώδιο έχει ως ονομασία του ένα σύμ­
βολο που αποτελείται από γράμματα και αριθμούς που δείχνουν τα
χαρακτηριστικά του. Το σύμβολο ενός καλωδίου είναι συνήθως τυπω­
μένο ανά διαστήματα επάνω στο μανδύα του. Στη χώρα μας έχει τυποιη­
θεί το σύστημα συ μβολισμού των καλωδίων σύ μφωνα με το αντίστοιχο
"ευρωπα"ίκό". Το σύστημα αυτό ισχύει για όσα καλώδια είναι σύμφωνα
με τους τύπους που ορίζουν τα πρότυπα. Τα ελληνικά πρότυπα καλω­
δίων, όπως άλλωστε και εκείνα των άλλων χωρών της Ευρώπης, είναι
σύμφωνα με τα αντίστοιχα "ευρωπα"ί κά", δηλαδή εκείνα που εκδίδονται
από τον οργανισμό CEN ELEC (βλ. σημείωση ορισμού 2) Εντούτοις κάθε
χώρα μπορεί να περιλάβει στα πρότυπά της και μερικούς τύπους καλω­
δίων που έχουν ορισμένες μικρές αποκλίσεις από τα "ευρωπα"ίκά" πρότυπα. Φυσικά, πρόκειται για αποκλίσεις σε σημεία δευτερεύουσας
σημασίας που σε καμιά περίπτωση δεν αφορούν θέματα ασφαλείας ή
καλής λειτου ργίας. Οι πρόσθετοι αυτοί τύποι αναγνωρίζονται από τη
CENELEC και λέγονται αναγνωρισμένοι εθνικοί τύποι. Στο σύστη μα
συμβολισμού , τα καλώδια που είναι ή:λήρως σύ μφωνα με τα "ευρωπα"ί'

·

40

κά" πρότυπα έχουν ως πρώτο γράμμα το Η , ενώ εκείνα που αποτελούν
αναγνωρισμένους εθνικούς τύπους έχουν το γράμμα Α.
Το σύ μβόλο κάθε καλωδίου , όπως ορίζει το τυποιημένο σύστημα
συμβολισμού , αποτελείται από τρία μέρη. Τα δύο πρώτα μέρη χαρακτη­
ρίζουν τον τύπο του καλωδίου και το τρίτο χαρακτηρίζει το συγκεκριμέ­
νο καλώδιο.

Το πρώτο μέρος περιλαμβάνει το γράμμα συσχετισμού με τα πρότυ­
πα (Η ή Α, όπως αναφέραμε προηγουμένως) και έναν αριθμό που δεί­
χνει την ονομαστική τάση :
- 03 για ονομαστική τάση υ οtυ
- 05 για ονομαστική τάση υ οtυ

=

300/300 ν

=

300/500 ν

- 07 για ονομαστική τάση υ οtυ

=

450/750 ν

1 για ονομαστική τάση υ οtυ

=

60.0/ 1 οοον

-

όπου υο η ονομαστική τάση αγωγού φάσεως προς τον ουδέτερο και
υ η ονομαστική τάση μεταξύ αγωγών φάσεων.

Το δεύτερο μέρος περιλαμβάνει τα σύμβολα των μονωτικών υλικών,
από το κέντρο προς την περιφέρεια, δηλ. πρώτα το υλικό των μονώσεων
των' πόλων και μετά του μανδύα. Τα βασικότερα, που μας ενδιαφέρουν
για τα καλώδια των Ε Η Ε , είναι:

- ν : χλωριούχο πολυβινύλιο (ΡνC) .
- R : φυσικό ή τεχνητό ελαστικό.

- S : ελαστικό σιλικόνης (για υψηλές θερμοκρασίες) .
- Ν : πολυχλωροπρένιο (νεοπρένιο) , τεχνητό ελαστικό για μανδύες.
- τ

:

πλέγμα υφασμάτινο .

Αν το καλώδιο έχει μια ειδική κατασκευή, ακολουθεί το σύμβολό της :
- Η : πεπλατυσμένο καλώδιο, με πόλους που μπορούν να χωρισθούν.
- Η2 : πεπλατυσμένο καλώδιο με πόλους που δεν μπορούν να χωρισθούν.
- Η3 : πεπλατυσμένο καλώδιο με συνδετικό στέλεχος μεταξύ των
πόλων.
Ακολουθεί, μετά από μια παύλα, η μορφή του αγωγού .
- υ : μονόκλωνος αγωγός.
- R

:

δύσκαμπτος πολύ κλωνος αγωγός.

- F

:

εύκαμmος πολύ κλωνος αγωγός.

- Η : πολύ εύκαμπτος πολύ κλωνος αγωγός.

Το τρίτq μέρος περιλαμβάνει έναν αριθμό, που είναι το πλήθος των
πόλων, ένα γράμμα που είναι:

41

- G

:

αν υπόρχει πόλος με χρώμα κίτρινο-πρόσινο .

- Χ

:

αν δεν υπόρχει πόλος με χρώμα κίτρινο-πρόσινο

και έναν αριθμό που είναι η διατομή του αγωγού σε mm2 .
Παρα δεlvuα τα :

H07V - U 1 χ 1 ,5 είναι ένα μονοπολικά καλώδιο χωρίς μανδύα (μονω­
μένος αγωγός) ονομαστικής τόσεως 450/750V, με μόνωση από P VC. Ο
αγωγός είναι μονόκλωνος διατομής 1 ,5 mm2 . Το χρώμα του δεν είναι
κίτρινο - πρόσινο. Είναι σύμφωνο με το ευρωπαϊκό πρότυπο. (Σημειώ­
νεται εδώ , ότι ο καθορισμός της ονομαστικής τόσεως με τις τιμές της
φασικής και της πολικής τόσεως, αναφέρεται σ' ένα τριφασικό κύκλωμα
αποτελούμενο από μονοπολικό καλώδια αυτού του τύπου) .
A05VV - R5G 1 6 είναι ένα πενταπολικό καλώδιο ονομαστικής τόσεως
300/500V, με μόνωση και μανδύα από PVC. Οι αγωγοί είναι πολύκλωνοι
και έχουν διατομή 1 6 mm 2. Περιέχει αγωγό προστασίας. Αποτελεί ανα­
γνωρισμένο εθνικό τύπο.
H03RT - F3G0,75 τριπολικό καλώδιο ονομαστικής τόσεως 300/300 V με
μόνωση από ελαστικό και μανδύα (περίβλημα) από υφασμότινο πλέγμα. Οι
αγωγοί του είναι εύκαμΠτοι, ένας από αυτούς είναι ο αγωγός προστασίας,
και έχουν διατομή 0,75 mm2, :Είναι σύμφωνο με το ευρωπα'ίκό πρότυπο.
Πρέπει να σημειώσομε ότι, επειδή χρειόζεται αρκετός χρόνος ώστε
οι βιομηχανίες καλωδίων να μπορέσουν να προσαρμόσουν προς τα
•ευρωπαϊκό" πρότυπα τους τύπους καλωδίων που παρόγουν από παλιό
και που είχαν βασισθεί στα πρότυπα των διαφόρων χωρών, πριν από την
έκδοση των "ευρωπα'ίκών" προτύπων, υπόρχουν ακόμα καλώδια που δεν
είναι σύμφωνα με τα τελευταία και που ο συμβολισμός τους είναι δια­
φορετικός από τον οριζόμενο από το τυποποιημένο "ευ ρωπαϊκό" σύστη­
μα. Αυτό τα καλώδια λέγονται "μη εναρμονισμένα", με την έννοια ότι
δεν έχουν προσαρμοσθεί (εναρμονισθεί) προς τα "ευρωπα'ίκό" πρότυπα.
Αλλό και για τους "εναρμονισμένους" τύπους καλωδίων εξακολουθούν να
χρησιμοποιούνται πολλές φορές τα παλαιότερα σύμβολα, και κυρίως κατό
τη γερμανική τυποποίηση. Αυτό συμβαίνει για "ιστορικούς" λόγους, δηλαδή
επειδή οι ασχολούμενοι με την κατασκευή των ΕΗΕ είχαν συνηθίσει να
χρησιμοποιούν το συμβολισμό της γερμανικής τυποποιήσεως, που εφαρμο­
ζόταν στη χώρα μας πριν από την έκδοση τφν "�ρωπαϊκών" προτύπων.
3.5

Συνή θ εις τ ύ ποι καλωδίων.

Στις ΕΗΕ χρησιμοποιούνται συνηθέστερα οι τύποι καλωδίων που
αναγρόφονται στον πίνακα 3.5. 1 , στον οποίο σημειώνονται και μερικές

42

ΠΙ ΝΑΚΑΣ 3.5.1
Συν�θεις τύποι καλ ( ν
ωδ ω

Τύπος

Μορφ�

Μονωμένοι αγωγο( και δύσκαμπτα καλώδια για σταθερ� εγκατόσταση
H07V - υ
H07V - R

ΝΥΑ

AOSVV - υ
AOSVV - R

ΝΥΜ

2

4

3

2

NYIFY
2

ΝΥΥ
4

Εύκαμπτα καλώδια
H03VH - Η

NUZ

HOSVV - F

ΝΥΜΗΥ

H03RT - F

NSA

HOSRR - F
HOSRN - F

NLH
ΝΜΗ

H07RN - F

ΝSόΥ

2

3

2

!U1UUI111UU1lillψlll111\\8111
1 �ΞΞ!=�
1

3

2

3

2

L_
__
__
L_
__
__

-----------------------� ���

η
()
1�,ξ.
�\t.�

' t s tι.

43

Π ΙΝΑΚΑΣ 3.5.1 {συνtχεια )
Συνήθεις τύποι καλωδ ιων

Περιγραφή
1 . Μονόκλωνος ή πολύκλωνος
δύσκαμπτος χάλκινος αγωγός.
2. Μόνωση από PVC.

Αριθμ.
πόλων

1

Διατομές
mm

2

Χρήση

1 ,5 + 400

Σε σωλήνες ορατούς ή χωνευτούς (σε λουτρά μόνο
σε πλαστικούς σωλήνες). Επιτρέπεται και εκτός
σωλήνων μόνο σε ορατή εγκατάσταση επάνω σε
μονωτικά στηρ!γματα σε μη προσιτές θέσεις.

1 . Μονόκλωνος ή πολύκλωνος δύσκαμπτος χάλκινος αγωγός.
2. Μόνωση από PVC.
3. 'Παραγέμισμα'.
4. Μανδύας από PVC.

2+5

1 ,5 + 35

Σταθερές καλωδιώσεις σε ξηρούς, υγρούς και βρεγμένους χώρους, ορατό ή χωνευτό (απευθείας στο
επ!χρισμα). Δεν επιτρέπεται στο ύπαιθρο και απευθε!ας μέσα στο σκυρόδεμα (Ι!,πετόν).

1 . Μονόκλωνος ή πολύκλωνος
δύσκαμπτος χάλκινος αγωγός.
2. Μόνωση από PVC.
3. Εγκοπή.
4. Μανδύας από PVC.

2+3

4 + 5

1 ,5

4

1 ,5 + 2,5

Κατάλληλο για χώρους κατοικιών (και σε λουτρά),
πάντοτε χωνευτό, κάτω ή μέσα στο επrχρισμα. Λόγω
μικρού πάχους μπορε( να τοποθετηθε( χωρ!ς άνοιγμα
αυλακιών στους τοrχους.

2+4

1 ,5 + 4

Κατάλληλο για υπόγεια εγκατάσταση σε σωλήνες ή
σε οχετούς καλωδ!ων.

2

0,5 + 0,75

Σε ξηρούς χώρους, για την τροφοδότηση μικρών
συσκευών (λάμπες, ραδιόφωνα κλπ.).

1 . Πολύκλωνος εύκαμπτος χάλκινος
αγωγός.
2. Μόνωση από PVC.
3. Μανδύας από PVC.

2+5

0,75 + 2,5

Σε ξηρούς και υγρούς χώρους για τροφοδότηση
συσκευών όπως πλυντήρια, ψυγε!α, στεγνωτήρια. Όχι
στο ύπαιθρο.

1 . Νημάτινο πλέγμα.
2. 'Παραγέμισμα• από νήματα.
3. Μόνωση από ελαστικό.
4. Χάλκινος επικασσιτερωμένος
πολύκλωνος εύκαμπτος αγωγός.

2+3

0,75 + 1 ,5

Σε ξηρούς χώρους για τροφοδότηση ελαφρών
συσκευών με θερμές επιφάνειες, όπως ηλεκτρικά
σίδερα.

1.
2.
3.
4.

Μόνωση από PVC.
Μανδύας από PVC
Χάλκινος αγωγός.
Ταιν(α μονωτική.

1 . Πολύκλωνος πολύ εύκαμπτος
χάλκινος αγωγός.
2. Μόνωση από PVC.

1 . Πολύκλ_ωνος εύκαμπτος χάλκινος
αγωγός.
2. Μόνωση από ελαστικό.
2+4
3. Μανδύας από φυσικό ελαστικό (για
5
το H05RR-F) ή από τεχνητό ελαστικό (για το H05RN-F).
1. Πολύκλωνος εύκαμπτος χάλκινος
αγωγός με ή χωρίς επικασσιτέρωση.
3+4
2. Μόνωση από ελαστικό.
5
3. Νημάτινο παραγέμισμα.
4. Μανδύας από τεχνητό ελαστικό.

+

0,75 + 6

0,75 + 2,5

1 + 300
1 + 25

Σε ξηρούς χώρους για τροφοδότηση ελαφρών συ�κευών π.χ. ηλεκτρικές σκούπες κλπ. και για εγκατάσταση σε έπιπλα.

Σε ξηρούς, υγρούς και βρεγμένους χώρους και στο
ύπαιθρο. Κατάλληλο για σύνδεση ηλεκτρικών μαγειρε!ων, εργαλειομηχανών κλπ.

44

οδηγίες σχετικά με τη χρησιμοποίησή τους. Πρέπει πάνrως να σημειωθεί ότι
υπάρχει ένα πολύ μεγάλο πλήθος τύπων καλωδίων, για τους οποίους περισσό­
τερες πληροφορίες παρέχουν οι κατάλογοι που εκδίδουν οι βιομηχανίες κατα­
σκευής καλωδίων. Στον ίδιο πίνακα έχουν αναγραφεί και τα σύμβολα κατά τη
γερμανική τυποποίηση. Σ' όσες περιmώσεις δεν αναφέρεται σύμβολο κατά την
ευρωπciίκή τυποποίηση, αυτό οφείλεται στο ότι δεν έχουν ακόμη κατασκευα­
σθεί καλώδια αυτών των τύπων εναρμονισμένα με τα ευρωπciίκά πρότυπα.
Π ρέπει να διευκρινίσαμε ότι ανάλογα με την ονομαστική τάση αυξά­
νει, όπως είναι φυσικό, το πάχος των μονώσεων και των μανδυών. Έτσι
τα καλώδια μεγαλυτέρων ονομαστικών τάσεων αντέχουν και σε βαρύτε­
ρες μηχανικές καταπονήσεις. Αυτός είναι ο λόγος που, για την ίδια τάση
λειτουργίας, υποδεικνύεται η χρησιμοποίηση καλωδίων διαφορετικών
ονομαστικών τάσεων για τις διάφορες χρήσεις.
Π Ι Ν Α ΚΑ Σ 3 . 5 . 2
Μονωμtνοι ayωyor τύπου H07V - υ ΚΑ Ι H07V - R

Μ έγιστη εξωτερική
δ ιό μετρος (mm)

Διατομή
(mmZ)
1 ,5
2,5
4

Βόρος (kg/km)
(περ ιπου )

(1 )

3,3
3,9
4,4

20
30
47

(1 )
(2)
(2)
(1 )

4,9
5,4
6,4
6,8

66
69
110
116

16
25
35

8,0
9,8
1 1 ,Ο

1 80
280
370

50
70
95
1 20

1 3,0
1 5,0
1 7,0
1 9,0

515
715
980
1 21 5

1 50
1 85
240

21 ,0
23,5
26,5

1 505
1 870
2425

300
400

29,5
33,5

3060
3920

6
6
10
10

( 1 ) Μ ονό κλωνος αγωγό ς

(2) Πολύκλωνος αγωγό ς

Σημεlωση: Η μέγιστη εξωτερική διόμετρος σύμφωνα με το π ρότυπο ΕΛ .ΟΤ . 563
.
Τα βόρη σύμφωνα με τα στοιχε ια του κατασκευ αστή.

45

Π Ι Ν Α ΚΑ Σ 3 . 5 . 3
Καλώδια τιiπου A05VV - U και A0 5VV - R

Εξωτερική διάμετρος (mm)

Αριθμός και διατομή
αγωγών

Ελάχιστη

8,4

10,0

115

3 χ 1 ,5
3 χ 2,5
3χ4
3 χ 6 (1)
3 χ 6 (2)

8,8
1 0,0
1 1 ,0
1 2,5
1 2,5

1 0,5
1.2,0
1 3,0
14,5
1 5,5

1 35
1 85
255
345
355

3 χ 1 0 (1)
3 χ 10 (2)
3 χ 16
3 χ 25
3 χ 35

1 5,5
1 5,5
1 8,0
22,0
24,5

1 7,5
1 9,0
21,5
26,0
29,0

540
560
840
1 250
1 640

4 χ 1,5
4 χ 2,5
4χ4
4 χ 6 (1)
4 χ 6 (2)

9,6
11 ,Ο
1 2,0
14,0
1 4,0

1 1 ,5
1 3,0
14,5
16,0
1 7,0

1 55
220
325
440
455

4 χ 1 0 (1)
4 χ 1 0 (2)
4 χ 16
4 χ 25
4 χ 35

1 6,5
1 7,0
20,0
24,5
27,0

1 9,0
20,5
23,5
28,5
32,0

665
690
1 045
1 590
2060

5 χ 1 ,5
5 χ 2,5
5 χ4
5 χ 6 (1 )
5 χ 6 (2)

10,0
1 1 ,5
1 3,5
1 5,0
1 5,5

1 2,0
1 4,0
16,0
1 7,5
1 8,5

1 85
265
405
530
550

5 χ 1 0 (1)
5 χ 1 0 (2)
5 χ 16
5 χ 25
5 χ 35

18,0
1 8,5
22,0
27,0
30,0

21,0
22,0
26,0
31,5
35,0

81 0
845
1 300
1 950
2565

2 χ 1 ,5

(1)
(2)

Μέγιστη

Βάρος (kg/km)
(περrπου )

Μονόκλωνος αγωγός
Πολύκλωνος αγωγ.Sς

Σημεrωση. : Η μέγιστη και η ελόχιστη εξωτερική διόμετρος εlναι τα όρια που δlνονται από το
πρότυπο

ΕΛ.Ο.Τ. 563.

Τα βόρη σύμφωνα με τα στοιχεΙα του κατασκευαστή.

46

Εκτός από τους τύπους του πίνακα 3.5. 1 , αναφέρομε εδώ και έναν
παλαιότερο τύπο μονωμένου αγωγού , που δεν χρησιμοποιείται πια. Ή­
ταν πολύ συνηθισμένος στα παλαιότερα χρόνια και επομένως αγωγοί
αυτού του τύπου υπάρχουν σε μεγάλη έκταση σε εγκαταστάσεις εκεί­
νης της εποχής. Πρόκειται για τους μονωμένους αγωγούς με το σύμβο­
λο γερμανικής τυποποίησεως NGA (προφ. εν-γκε-α) . Είχαν χάλκινο
επικασσιτερωμένο αγωγό και μόνωση από ελαστικό και νημάτινο πλέγ­
μα, εμποτισμένο επίσης με ελαστικό. Σήμερα έχουν αντικατασταθεί από
τους αγωγούς ΗΟ7V-υ (μονόκλωνοι) και H07V-R (πολύκλωνοι) .
Στους πίνακες 3.5.2 και 3.5.3 δίδονται η εξωτερική διάμετρος και το
βάρος (κατά προσέγγιση) των- δύο πιο συνηθισμένων στις Ε Η Ε τύπων:
του μονωμένου αγωγού H07V - υ (και H07V - R) και του πολυπολικού
καλωδίου A05VV - υ (και A05VV - R) .
3 .6

Θ έρμανση αγωγών - επιτρεπόμενη φόρτ ι ση .

Όπως είναι γνωστό , όταν ηλεκτρικό ρεύμα περνάει από έναν αγωγό,
τον θερμαίνει.
Αν I είναι το ρεύ μα και R είναι η αντίσταση του αγωγού μια ισχύ ς:
2
W= I R
καταναλώνεται επάνω στον αγωγό και μετατρέπεται σε θερμότητα (φαι­
νόμενο Joule) . Η θερμότητα αυτή ανεβάζει τη θερμοκρασία του αγωγού .
Όταν ο αγωγός έχει μια θερμοκρασία θ 2 μεγαλύτερη από τη θερμο­
κρασία θ1 του περιβάλλοντος , υπάρχει μια μετάδοση θερμότητας από
τον αγωγό προς το περιβάλλον. Η ποσότητα της απαγόμενης θερμότη­
τας (ανά μονάδα χρόνου) . είναι ανάλογη προς τη διαφορά θερμοκρα­
σίας
Q/t = α ( 82 - 81)

Ο συντελεστής α εξαρτάται από τις συνθήκες μεταδόσεως της θερ­
μότητας, δηλαδή από όλα τα στοιχεία που επηρεάζουν αυτήν τη μετά­
δοση, όπως είναι η εξωτερική επιφάνεια του αγωγού , το είδος και το
πάχος των μονώσεων, μανδυών και σωλήνων, αν στο ίδιο καλώδιο ή
στον ίδιο σωλήνα υπάρχουν και άλλοι αγωγοί κλπ .
Τελικά, ο αγωγός θα αποκτήσει εκείνη τη θερμοκρασία, στην οποία
θα υπάρχει ισορροπία μεταξύ της θερμότητας που παράγεται και της
θερμότητας που aπάγεται.
Για να μην υπάρχει κίνδυνος να πάθουν βλάβη οι μονώσεις ή να
αλλοιωθούν τα χαρακτηριστικά τους, πρέπει η θερμοκρασία θ2 του α-

47

γωγού να μην ξεπεράσει ένα όριο. Ο ΚΕΗ Ε ορίζει ότι η μέγιστη επιτρε­
πόμενη θερμοκρασία για τις μονώσεις από θερμοπλαστικό υλικό ή ελα­
στικό είναι οι 60 ο C.
Στις Ε Η Ε θεωρούμε γενικά ότι η θερμοκρασία θ1 του περιβάλλοντος
δεν υπερβαίνει τους 30 ο C. Είναι μια τιμή που σπάνια ξεπερνιέται στους
χώρους των κτηρ{ων. Έτσι, λαμβάνοντας υπόψη τις διάφορες συνθήκες
εγκαταστάσεως των αγωγών, υπάρχει, για κάθε διατομή αγωγού , ένα
ρεύμα που, αν τον διαρρέει συνεχώς, ανεβάζει τη θερμοκρασία του στο
ανώτατο όριο που επιτρέπεται. Αυτό το ρεύμα το λέμε •επιτρεπόμενη
φόρτιση του αγωγού".
Φυσικά, ο κάθε αγωγός έχει μια θερμοχωρητικότητα και γι' αυτό,
μόλις αρχίσει να περνάει το ρεύμα, η θερμοκρασία ανυψώνεται προο­
δευτικά και φθάνει στην τελική τιμή της όταν έχει περάσει αρκετός
χρόνος, ώστε να έχομε φθάσει στην ισορροπία μεταξύ της παραγόμε­
νης και της απαγόμενης θερμότητας. Γι' αυτό το λόγο αναφέραμε προη­
γουμένως ότι η οριακή θερμοκρασία, στην οποία επιτρέπεται να φθάσει
ο αγωγός, αφορά το ρεύμα που τον διαρρέει συνεχώς.
Ένα ρεύμα, που θα περνούσε από έναν αγωγό για ένα πολύ σύντομο
χρονικό διάστημα, θα ήταν δυνατόν να μην ανεβάσει τη θερμοκρασία
του μέχρι την τελική τιμή της. Εκτός όμως απ'αυτό, και τα υλικά των
μονώσεων αντέχουν, χωρίς να πάθουν καμιά αλλοίωση, σε υψηλότερες
θερμοκρασίες από αυτές που αναφέραμε προηγουμένως ως οριακές,
με την προϋπόθεση όμως ότι η διάρκεια αυτής της υπερθερμάνσεως θα
είναι πάρα πολύ μικρή . Γι' αυτούς τους δύο λόγους είναι επιτρεπτό να
περνούν από έναν �γωγό, εντελώς στιγμιαία βέβαια, ρεύματα μεγαλύ­
τερα από εκε{να που ορίζει η "επιτρεπόμενη φόρτιση•.
Οι επιτρεπόμενες φορτίσεις των αγωγών αναγράφονται στον πίνακα
3.6. 1 , όπου οι αγωγοί έχουν καταταγεί σε τρεις ομάδες, που αφορούν
τις συνθήκες εγκαταστάσεως:

Ομάδα Ι

Τρεις το πολύ ενεργοί αγωγοί μέσα στον ίδιο σωλήνα
ή στο· ίδιο καλώδιο, σε ορατή ή σε χωνευτή εγκατά­
σταση .

Ομάδα ιι

Μονωμένοι αγωγοί που είναι τοπpθετημένοι, σε ορατή
εγκατάσταση χωρίς σωλήνες, με απόσταση μεταξύ τους
ίση ή μεγαλύτερη από τη διάμετρό τους.

Ομάδα ιιι

Εύκαμπτα καλώδια τροφοδοτήσεως κινητών ή φορητών
συσκευών καταναλώσεως.

48

ΠΙΝΑΚΑΣ 3.6.1

Ε Π ΙΤΡΕΠ Ο Μ Ε Ν Ε Σ Φ Ο ΡΥΙΣΕΙΣ Α Γ Ο Γ Ω Ν (ΣΕ Α)
Διατομή
αγωγού
(mm2)
0,75
1
1 ,5
2,5
4
6
10
16
25
35

Ομάδα
Ι

11

ΙΙΙ

22
31
41
54
70
96
1 28
1 53

7
9
10
15
20
26
35 .
48
65
78

-

-

14
20
25
33
43
60
83
1 00

Διατομή
αγωγού
( mm2)
50
60
75
95
1 20
1 50
1 85
240
. 300

Ομάδα
Ι

11

III

1 27
1 37
1 56
1 81
208
238
266
310
355

1 97
218
248
287
336
383
435
515
596

1 00
-

-

-

-

-

-

-

-

ΟΜΑΔΕΣ:
Ι: Τρεις το πολύ ενεργοl ίιγωγοl μέσα στον Ιδιο σωλήνα ή στο Ιδιο καλώδ ιο, σε ορατή
ή χωνευτή εγκατάσταση.
1 1 : Μονωμένοι αγωγοl που εlναι τοποθετημένοι, σε ορατή εγκατάσταση χωρ!ς
σωλήνες, με απόσταση μεταξύ τους !ση ή μεγαλύτερη από τη διάμετρ ό τους.
111: Ε ύκαμπτα καλώδια τροφοδοτήσεως κινητών ή φορητών συσκευών καταναλώσεως.
Σημε(ωση: Ο πfνακας ισχύει για θερμοκρασ(α περιβάλλοντος 30• C.

Αν η θερμοκρασία του χώρου, στον οποίο είναι εγκατεστημένοι οι
αγωγοί είναι υψηλότερη από τους 30 • C, οι επιτρεπόμενες φορτίσεις
είναι μικρότερες· γι' αυτό οι τιμές του πίνακα πρέπει να πολλαπλασια­
σθούν επί τους συντελεστές που δίδονται από τον πίνακα 3.6.2.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3.6.2
Σ υ ντελεστ ή ς μει ώ σεως της επιτρεπ ό μενης φορτ fσεως των ο yωyών
γ ιο θερμοκρα σίες περιβ άλ λ ο ντος π ά νω ο π ό 30 • C .
θερμοκρασ(α περιβάλλοντος
(" C)

Συντελεστής

30
35
40
45
50
55

1 00%
91 %
82%
71 %
58%
41%

49

3.7

Ελ6 χ ι στε c; επιτρεπόμενες διατομές αγωγών.

Οι διατομές των αγωγών κάθε γραμμής επιλέγονται, στο στάδιο της
μελέτης της ΕΗΕ, με βάση τα φορτία που προβλέπεται ότι θα τροφοδο­
τεί η γραμμή. Το αναμενόμενο ρεύμα πρέπει να είναι μικρότερο από την
επιτρεπόμενη φόρτιση των αγωγών. (Περισσότερες πληροφορίες στο
Κεφ. 9). Υπάρχει όμως και ένα ελάχιστο όριο: όσο μικρό και αν είναι το
αναμενόμενο ρεύμα, οι διατομές των αγωγών δεν επιτρέπεται να είναι
μικρότερες από: 1 ,5 mm 2 για τις σταθερές γραμμές και 0 ,75 mm 2 για τα
εύκαμπτα καλώδια.
Επίσης, για την κύρια γραμμή κάθε ΕΗΕ (γραμμή μετρητή - πίνακα)
υπάρχει ένα κατώτατο όριο: δεν μπορεί η διατομή των αγωγών της να
είναι μικρότερη από 6 mm 2 .

Κ Ε ΦΑΛΑ Ι Ο Τ ΕΤΑΡΤΟ
Σ Ω Λ Η Ν ΕΣ ΚΑΙ Ε Ξ Α ΡΤ Η Μ ΑΤΑ Τ Ω Ν Ε Η Ε
4. 1

Υλικά - Ποιότητα υλικών.

Σ' αυτό το κεφόλαιο θα περιγρόψομε τα υλικό που χρησιμοποιούμε
περισσότερο στις Ε Η Ε , εκτός βέβαια από τους αγωγούς και τα καλώ­
δια, στα οποία αναφερθή καμε στο προηγούμενο κεφόλαιο. Επειδή, πό­
ντως, το πλήθος των υλικών είναι πόρο πολύ μεγόλο , θα περιορισθούμε
στα πιο συνηθισμένα. Τα όργανα ελέγχου (χειρισμού) και τα όργανα
προστασίας θα τα εξετόσομε στα επόμενα κεφόλαια 5, 6 και 7 .
Βασική προϋπόθεση για την κατασκευή μιας καλής εγκαταστόσεως
είναι η χρησιμοποίηση των καταλλήλων υλικών, τόσο ως προς το είδος
(επιλογή των σωστών υλικών που απαιτούνται για κόθε περίπτωση) όσο
και ως προς την ποιότητα. Για το πρώτο σημείο πρέπει να γνωρίζομε
το υλικό και για ποιες περιπτώσεις προορίζεται το κόθε είδος, σε συν­
δυ ασμό με τις σχετικές απαιτήσεις των κανονισμών. Για το δεύτερο
σημείο, δηλαδή για την ποιότητα του υλικού , θα πρέπeι να ελέγχομε,
κατό την προμή θειό του , αν είναι σύμφωνο με τα αντίστοιχα πρότυπα
(για όσα υλικό υπόρχουν πρότυπα) και αν είναι εγκεκριμένου τύπου
(είναι γραμμένα συνήθως επόνω στα υλικό ή σε χόρτινες ή όλλες πινα­
κίδες είτε τα γρόμματα Ε.Υ.Β. - που σημαίνει "Έγκριση Υπου ργείου
Βιομηχανίας" - είτε το πρότυπο ή ο οργανισμός εκδόσεως του προτύ­
που) . Φυσικό η εκλογή υλικών καλής ποιότητας βασίζεται στην πείρα
εκείνου που τα προμηθεύεται καθώς και στη σοβαρότητα και τη φερεγ­
γυότητα εκείνου που τα προμηθεύει.
4. 2

Σωλήνες κα ι εξαρτή ματά τους.

Οι μονωμένοι αγωγοί, που δεν έχουν μανδύα, τοποθετούνται γενικό
μέσα σε σωλήνες που εξασφαλίζουν μια πρόσθετη μόνωση και, όταν
χρειόζεται, μηχανική προστασία καθώς και προστασία από την υγρασία.

51

Επίσης και τα καλώδια που έχουν μανδύα τοποθετούνται ορισμένες
φορές σε σωλήνες, όταν χρειάζεται η μηχανική προστασία τους ή όταν
είναι επιθυ μητό να μην ενσωματωθούν στα δομικά υλικά του κτη ρίου,
δηλαδή στο επίχρισμα (σοβά) ή στο σκυρόδεμα (μπετόν) . Οι σωλήνες
είναι δυνατό να τοποθετηθούν είτε εξωτερικά στους τοίχους (ορατοί)
είτε μέσα στο επίχρισμα (χωνευτοί) .
Μπορούμε να χωρίσομε τους σωλήνες σε δύο είδη : σ'εκείνους που
εξασφαλίζουν μόνο μόνωση, χωρίς να προσφέρουν αξιόλΘγη μηχανική
προστασία, και σ' εκείνους που , εκτός από τη μόνωση, προστατεύουν
τους αγωγούς από μηχανικές βλάβες και επίσης εξασφαλίζουν στεγα­
νότητα κατά της υγρασίας. Οι πρώτοι λέγονται μονωτικοί σωλήνες.
Στους δεύτερους υπάγονται οι σωλήνες με χαλύβδινο οπλισμό.

α) Μονωτικοί σωλήνες.
Οι σωλήνες, που στά παλαιότερα χρόνια ήταν περισσότερο σε χρή­
ση, ήταν οι λεγόμενοι σωλήνες Μπέργκμαν (σχ. 4.2α) Αποτελούνται από
ένα μονωτικό σωλήνα από χαρτί εμποτισμένο με μονωτική ουσία. Το
χαρτί αυτό περιβάλλεται από ένα πολύ λεmό χαλύ βδινο έλασμα, που
είναι επιμολυβδωμένο για να μη σκουριάζει και να μην παθαίνει διάβρω­
ση από το υλικό τού επιχρίσματος . Λόγω του χαλύ βδινου ελάσματος
λέγονται μονωτικοί οπλισμένοι σωλήνες. Το έλασμα προστατεύει και
συγκρατεί το χάρτινο μονωτικό σωλήνα, είναι όμως τόσο λεπτό (πάχος
Ο, 1 5 mm περίπου) που δεν προσφέρει αξιόλογη μηχανική προστασία
στους αγωγούς. Έτσι, αν ο σωλήνας είναι χωνευτός, μπορεί εύ κολα να
τρυπηθεί από ένα καρφί που καρφώνομε στον τοίχο . Εκτός από τους
ευθύγραμμους, υπάρχουν και οι εύκαμπτοι τέτοιοι σωλήνες (σχ. 4.2β) .
Για τις συνδέσεις των σωλήνων Μπέργκμαν, ευθυγράμμων και ευκά­
μπτων, υπάρχουν σύνδεσμοι (μούφες) μεταλλικοί (σχ. 4.2γ) . Η σύνδεση
γίνεται αφού αφαιρεθεί ένα μικρό τμήμα από το μεταλλικό περίβλημα
καθενός aπό τους συνδεόμενους σωλήνες.

Σχ. 4.2a.

Σχ. 4.2β.

Σωλήνας Μπέργκμαν.

Εύκαμmος σωλήνας Μπέργκμαν.

!:

11

: i

Σχ. 4.2y.
Σύνδεσμος για σωλήνες Μπέργκμαν.

52

\;;;�
c-

�-·

Ζ.

;;;;
:::· -

.

·

-

.�

-Ξ; .,
. .,..
,.Α.-"Ι!!!Ξ J ..•
.

- ·= -

·

Σχ. 4.2δ.

li!!'fl

Ευθύγραμμος πλαστικός σωλήνας.

Σχ. 4.2&.
Εύκαμmος πλαστικός σωλήνας.

Στα τελευταία χρόνια, αντί των σωλήνων Μπέργκμαν, χρησιμοποιούνται
οι πλαστικοί σωλήνες, που είναι κατασκευασμένοι από θερμοπλαστικό υλικό
(PVC}. Υπάρχουν οι ελαφρού τύπου και οι ενισχυμένοι. Και οι δύο τύποι
διατίθενται είτε ως ευθύγραμμοι σκληροί σωλήνες (σχ. 4.2δ} σε τεμάχια των
ί ε ως εύκαμπτοι (σπιράλ} (σχ. 4.2ε} σε κουλούρες των 50 m. Για τη
3 m, ετ
σύνδεση των πλαστικών σωλήνων δεν χρησιμοποιούμε ειδικούς συνδέ­
σμους, επειδή στο ένα όκρο τους έχουν ένα τμήμα μεγαλύτερης διαμέτρου,
για να εισχωρεί ο όλλος σωλήνας. Στα σημεία που έχομε κόψει το σωλήνα
είναι εύκολη η διεύρυνσή του, με ελαφρό ζέσταμα.

PJ Σωλήνες με χαλύβδινο οπλισμ6.
Για τη μηχανική προστασία των αγωγών, αλλό και για τη στεγανότη­
τα των γραμμών, χρησιμοποιούνται οι σωλήνες με χαλύβδινο οπλισμό ή
χαλυβδοσωλήνες (σχ. 4.2στ}. Έχουν και αυτοί στο εσωτερικό τους μό­
νωση από χαρτί εμποτισμένο με μονωτική ουσία ή από όλλο μονωτικό
υλικό όπως οι σωλήνες Μπέργκμαν, αλλό ο χαλύβδινος οπλισμός τους
έχει πολύ μεγαλύτερο πό�ος, περίπου 1 mm και έτσι εξασφαλίζει τη
μηχανική προστασία των αγωγών. Εξωτερικό έχει μια προστατευτική
επάλειψη κατά της οξειδώσεως. Εκτός από τους ευθύγραμμους, που

53

Σ)(� 4.2ζ.
Σχ. 4.2στ.

Εύκαμπτος χαλυβδοσωλήνας.

Χαλυβδοσωλήνας.

Σχ. 4.2η.

Σχ. 4.28.

Σύνδεσμος χαλυβδοσωλήνων.

Σύνδεση χαλυβδοσωλήνων.

Σχ. 4.2ια.

Καμπύλη χαλυβδοσωλήνα.
Σχ. 4.2ι.
Γωνία χαλυβδοσωλήνα .

Σχ. 4.2ιβ.

Διακλαδωτήρας Τ χαλυβδοσωλήνα.

διατίθενται σε τεμάχια των 3 m, υπάρχουν και οι εύκαμπτοι (σπιράλ) (σχ.
4.2ζ} , που διατίθενται σε κουλούρες των 25 m ή των 50 m . Οι χαλυβδο­
σωλήνες συνδέονται μεταξύ τους με κοχλιωτούς (βιδωτούς} συνδέ­
σμους (μούφες} (σχ. 4.2η) . Γι' αυτό οι χαλυβδοσωλήνες έχουν στα άκρα
τους σπείρωμα. Όταν κόβεται ο σωλήνας, ανοίγεται σπείρωμα με βιδο­
λόγο (σχ. 4.2θ) . Άλλα εξαρτήματα των χαλυβδοσωλήνων είναι οι γωνίες
(σχ. 4.2ι) , οι καμπύλες (σχ. 4.2ια) και οι διακλαδωτήρες Τ (σχ. 4.2ιβ} .
Σημειώνεται ότι σ' αυτούς τους διακλαδωτήρες δεν γίνεται διακλάδωση
των αγωγών.
·

4.3

Επιλογή μεγέ θ ο υ ς σωλήνων.

Το μέγεθος των σωλήνων των ΕΗΕ χαρακτηρίζεται από την εσωτερι­
κή διάμετρό τους. Η επιλογή της διαμέτρου του σωλήνα γίνεται ανάλο­
γα με το πλήθος και τη διατομή των μονωμένων αγωγών που τοποθετούνται
σ' αυτούς. Στον πίνακα 4.3 . 1 δίδονται τα μεγέθη των σωλήνων που
απαιτούνται για τοποθέτηση μονωμένων αγωγών με μόνωση PVC (δηλ.
αγωγών τύπου H07V-U ή H07V-Rκ> · Επειδή η τοποθέτηση (πέρασμα)
των αγωγών μέσα στους σωλήνες έχει αποδειχθεί στην πράξη ότι είναι

54
ΠΙΝΑΚΑΣ 4.3.1
Δ ι ά μετρος ( m m ) σ ωλ ήνων αν ά λ ογ α με το πλήθ ος και τη διατομ ή των αyω yών
Χωνευτή εγκατόσταση
Ορατή εγκατόσταση

2

3

4

2

1 ,5
2,5
4
6
10
16

11
1 3,5
1 3,5
16
23
23

1 3,5
1 3,5
16
16
23
29

1 3,5
16
16
23
29
29

1 3, 5
16
16
16
23
23

(5 + 7) χ 1 ,5 : d = 1 6 mm
(8 + 1 2) χ 1 ,5 : d

=

23 mm

}

s:

4

16
16
23
23
23
29

16
16
23
23
29
29

σε ορατή ή χωνευτή ηλεκτρική εγκατόσταση

Όταν πρόκειται για χαλυβδοσωλήνες, αντ( d
η:

3

=

23 mm επιτρέπεται d = 21 mm

πλήθος αγωγών
διατομή αγωγών (mm2)

ευκολότερη στους ορατού ς σωλήνες απ' ό,τι στους χωνευτούς, ο πίνα­
κας ορίζει μεγαλύτερης διαμέτρου σωλήνες, όταν αυτοί είναι χωνευτοί.
4.4

Κο υτιά διακλαδώσεως σωλήνων κα ι καλωδ ίων .

Οι συνδέσεις και διακλαδώσεις των αγωγών των Ε Η Ε γίνονται μόνο
μέσα στα κουτιά διακλαδώσεως . Δεν επιτρέπεται δηλαδή η σύνδεση
.
των αγωγών μέσα στους σωλήνες. Η μόνη σύνδεση που γίνεται έξω από
τα κουτιά είναι εκείνη των αγωγών των σταθερών γραμμών της εγκατα­
στάσεως προς τα εύκαμπτα καλώδια που τροφοδοτούν λάμπες, πολύ­
φωτα κλπ. Σε κουτιά διακλαδώσεως επίσης τοποθετούνται οι διακόπτες
και οι ρευματοδότες (πρίζες) σε χωνευτές εγκαταστάσεις.
Σε κάθε είδος σωλήνα αντιστοιχεί και ένα είδος κουτιού, χωρίς όμως
να είναι επιβεβλημένη σ ' όλες τις περιπτώσεις η χρησιμοποίηση του
κάθε κουτιού μόνο με τους αντίστοιχους σωλήνες.
Συγκεκριμένα, τα κουτιά Μπέργκμαν (σχ. 4.4α) αποτελούνται, όπως
άλλωστε και οι σωλήνες, από λεmό χαλύ βδινο επιμολυβδωμένο έλα­
σμα, με επένδυση στο εσωτερικό τους από χαρτί εμποτισμένο με μονω­
τική ουσία. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν με σωλήνες Μπέργκμαν,
αλλά και με πλαστικούς και με καλώδια (π.χ. τύπου A05VV-U). Χ ρησιμο­
ποιούνται και για την τοποθέτηση διακοπτών και ρευματοδοτών, σε

55

Σχ. 4.4a.
Κουτί διακλαδώσεως Μπέργκμαν (χάρτινο).

Σχ. 4.4β.
Απλά πλαστι κά κουτιά (αριστερά κουτί διακλαδώσεως, δεξιά κουτί για διακόmες) .

χωνευτή εγκατόσταση (πλεονεκτούν, γιατί σ' αυτά ο διακόmης ή ο
ρευματολήπτης στηρίζεται καλύτερα απ' ό,τι στα πλαστικό κουτιά).
Τα απλά πλαστικά κουτιά (σχ. 4.4β) χρησιμοποιούνται με πλαστικούς
σωλήνες καθώς και με καλώδια (όπως τύπου AOSVV-U, Ν γ ιFγ ) σε χω­
νευτές εγκαταστόσεις.
Τα χαλύβδινα κουτιά (σχ. 4.4γ) χρησιμοποιούνται με χαλυβδοσωλή­
νες. Οι σωλήνες βιδώνονται σ'αυτά τα κουτιά.
Τα στεγανά πλαστικά κουτιά (σχ. 4.4δ} είναι κατάλληλα για καλώδια
τύπου AOSVV-U σε ορατή εγκατάσταση. Τα καλώδια στεγανοποιούνται,
στην είσοδό τους στο κουτί, με στυπιοθλίmες. (Στυπιοθλίπτης είναι ένα

56

Σχ. 4.4y.
Χαλύβδινο κουτ( διακλαδώσεως.

Σχ. 4.4δ.
Στεγανό κουτ( διακλαδώσεως.

εξάρτημα που εξασφαλίζει τη στεγανότητα ενός οιουδήποτε κουτιού, στο
σημείο εισόδου ενός καλωδίου. Ένας στυπιοθλίπτης, μεταλλικός ή πλαστι­
ί ερο εξάρτημα, όπως στο σχήμα 4.4ε, ή μπορεί να
κός, μπορεί να είναι ιδιατ
είναι ενσωματωμένος, όπως στα στεγανό πλαστικό κουτιά διακλαδώσεως).
Συνηθέστερα τα κουτιά είναι στρογγυλό, αλλά υπάρχουν και τετρά­
γωνα ή ορθογώνια {σχ. 4.4στ) που εξυπηρετούν, όταν είναι πολλοί οι
σωλήνες πο υ καταλήγο υν σ' αυτό.

57

Σχ. 4.4ε.

Στυπιοθλίπτες.

Σχ. 4.4ατ.
Τετρόγωνο κουτί διακλαδώσεως.

Τα κο υτιά τύπ ου Μ πέργκμαν και τα απλά πλαστικά δεν έχο υν ανοιγ­
μένες τις τρύπες για τους qωλήνες. Αυτές ανοίγονται κατά την τοποθέ­
τησή τους. Αντίθετα τα χα�ρβ�ινα και τα στεγανά πλαστικά έχουν τ ρεις
� τ�σσεp_�ς_τρ_(ι�_ες, και λέγpνται αντίστοιχα "ταυ" ή "σταυρός".
Τα καπάκια των κουτιών, ανάλογα με τον τύπο τους, μπορεί να είναι
πρεσαριστά (τοποθετούνται με απλή πίεση) ή να στερεώνονται με μια ή
περισσότερες βίδες ή να βιδώνουν τα ίδια επάνω στο κουτί.
4.5

Εξαρτήματα συνδέσεως αγωγών και εξαρτήματα συνδέσεως
γειώσεων.

Η σύνδεση αγωγών και η διακλάδωσή τους γίνεται μόνο μέσα στα
υτιά.
Παλαιότερα γινόταν αποκλειστική χρήση των λεγομένων διακλακο

58

Σχ. 4 .5β.
Καnς μέσα σε κουτ{ διακλαδώσεων.

Σχ. 4. 5a.
Διακλαδωτήρας μέσα σε κουτ{ διακλαδώσεως.
,

Σχ. 4. 5y.
Κλέμενς.

δωτήρων (σχ. 4.5α) , στους οποίους οι μεταλλικοί συνδετήρες (3 ή 4)
ήταν στερεωμένοι σε ένα στήριγμα από πορσελόνη ή βακελίτη . Στα
τελευταία χρόνια χρησιμοποιού.νται τα "καπς" (σχ. 4.5β) και τα κλέμενς
(σχ. 4.5γ) . Τα τελευταία χρησιμοποιούνται και για τη σύνδεση των ευ­
κόμmων καλωδίων που τροφοδοτούν λόμπες, πολύφωτα κλπ.
Π ρέπει να έχομε υπόψη ότι οι συνδέσεις αποτελούν ένα από τα
σημεία της εγκαταστόσεως που χρειόζονται ιδιαίτερη προσοχή, γιατί,
αν η επαφή δεν είναι καλή, η σύνδεση παρουσιόζει τοπικό αυξημένη
αντίσταση και τότε, με τη διέλευση του ρεύματος, υπερθερμαίνεται.
Είναι φανερό ότι σε καμιό περίmωση δεν πρέπει να αφαιρούνται μερι­
κοί κλώνοι από τους πολύκλωνους αγωγούς, για να χωρέσουν οι αγωγοί
πιο εύκολα στους συνδετήρες. Γι' αυτό πρέπει να διαλέγαμε το κατόλ­
ληλο μέγεθος συνδετήρων, ανόλογα με τον αριθμό και τη διατομή των
αγωγών που πρόκειται να συνδεθούν.
Για τη σύνδεση των αγωγών, κυρίως των πολυκλώνων, σε μια συσκευή
καταναλώσεως (π.χ. σ' ένα κινητήρα) ή σ' ένα εξόρτημα (π.χ. σ' ένα διακόπτη)
χρησιμοποιούμε πολλές φορές ακροδέκτες (κως, σχ. 4.5δ) που προσαρμό­
ζονται στον αγωγό με πρεσόρισμα ή με σύσφιγξη με βίδες ή με κόλλημα.
Για τη σύνδεση γυμνών αγωγών, που κυρίως χρησιμοποιούνται στις
συνδέσεις των γειώσεων, χρησιμοποιούνται και οι σφιγκτήρες (καβου-

59

Σχ.

4.5ε.

Σφιγκτήρες.

Σχ. 4.5δ.
Ακροδέκτες (κος).

Σχ. 4.5στ.
Κολάρο γειώσεως.

ράκια) του σχήματος 4.5ε. Τέλος για τη σύνδεση των αγωγών προς τους
σωλήνες που χρησιμοποιούνται ως ηλεκτρόδια γειώσεως ή προς τους
σωλήνες υδρεύσεως, χρησιμοποιούνται τα περιλαίμια {κολάρα) γειώ­
σεως {σχ. 4.5στ).
4.6

Εξαρτήματα στερεώσεως σωλήνων και καλωδίων.

Για τους ορατούς σωλήνες και τα ορατά καλώδια χρησιμοποιούμε τα
περιλαίμια ή κολάρα {σχ. 4.6α). Για τους χαλυβδοσωλήνες χρησιμο­
ποιούμε και τα στηρίγματα αποστάσεως {σχ. 4.6β).
Για τη στήριξη καλωδίων τύπου A05VV-U ή A05VV-R υπάρχουν διά­
φοpα
είδη στηριγμάτων. Τα συνηθέστερα είναι τα λεγόμενα "ρόκα"

{σχ.4.6γ) και τα στηρίγματα αποστάσεως {σχ. 4.6δ).
Δεν αναφέρομε εδώ τα υλικά γενικής χρήσεως, δηλαδή εκείνα που
χρησιμοποιούνται και σε άλλες εργασίες εκτός από την κατασκευή των
ΕΗΕ, όπως ξυλόβιδες , βύσματα {ούπατ), ατσαλόκαρφα κλπ.

Σχ. 4.6a.

Σχ. 4.6β.

Κολάρο στηρίξεως για σωλήνα.

Στήριγμα aποστάσεως για σωλήνες.

60

Σχ. 4.6y.

Στήριγμα πλαστιΚι)ύ καλωδίου.

Σχ. 4.6δ.
Στήριγμα αnοστόσεως για καλώδια.

4.7

Ρευματοδότες και ρευματολήπτες.

Οι ρευματοδότες (πρίζες) πρέπει να είναι πάντοτε τριπολικοί, δηλ.
πρέπει να έχουν μια υποδοχή για τον αγωγό φάσεως, μια για τον ουδέ­
τερο και μια για τον αγωγό προστασίας. Παλαιότερα, σε ορισμένες
περιπτώσεις επιτρεπόταν η χρησιμοποίηση διπολικών ρευματοδοτών,
δηλαδή χωρίς επαφή για τον αγωγό προστασίας, αλλά ο ΚΕΗΕ που
ισχύει τώρα επιβάλλει οι ρευματοδότες να έχουν πάντοτε και επαφή του
αγωγού προστασίας. Υπάρχουν ρευματοδότες χωνευτοί διαφόρων σχη­
μάτων, προοριζόμενοι για χωνευτές εγκαταστάσεις, εξωτερικοί για ορα­
τές εγκαταστάσεις και στεγανοί για υγρούς χώρους (σχ. 4.7α και 4.7β).
Αντίστοιχο σχήμα προς εκείνο του ρευματοδότη πρέπει να έχει και ο
ρευματολήπτης . Σε τριπολικό ρευματοδότη μπορούμε να βάλομε τριπο­
λικό ρευματολήπτη (με τρεις περόνες) είτε. διπολικό ρευματολήπτη (σχ.
4.7γ). Αυτό το κάνομε όταν η φορητή συσkευή που τροφοδοτείται δεν
έχει εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη που θα έπρεπε να γειωθούν.
Στους ρευματοδότες και ρευματολήπτες τύπου σούκο (Schυko, από
τις γερμανικές λέξεις Schutz Kontakt, που σημαίνουν "επαφή προστα­
σίας"), η σύνδεση του αγωγού προστασίας γίνεται μέσω ελασμάτων που
υπάρχουν στις δύο πλευρές. Δεν πρέπει να βάζομε ένα ρευματολήπτη
τύπου σούκο σε απλό τριπολικό ρευματοδότη, πρώτα επειδή δεν συν­
δέεται ο αγωγός προστασίας, και έπειτα επειδή οι περόνες του ρευμα-

61

·�·

Σχ. 4.7a.
Ρευματοδότες χωνευτοί και ρευματολήπτες.

Σχ. 4.7β.
Ρευματοδότες εξωτερικο{ και στεγανο(.

Σχ. 4.7y.
Διπολικός ρευματολήπτης.

62

Σχ. 4.7Σ.
Σχ. 4.7δ.
Προσαρμοστήρες (Adaptors).

Πολλαπλοί ρευματοδότες.
Ρεvμι:ιτοδότης

οvνδtοεως

λιχός
Δn()λλ
ι ποαπλbς
ρε v μ ατολ-ίtπτης
Σχ. 4.7στ.

Ρεvματολ'Ιiπτης
οvοχεvής

Πολλαπλοί ρευματολήπτες.

Σχ. 4.7η.
Καλώδιο επεκτόσεως.

Σχ. 4.7ζ.
Ρευματοδότης και ρευματολήmης συσκευής.

τολήπτη σούκο είναι μεγαλύτερης διαμέτρου από εκείνες των τριπολικών
ρευματοληmών, και όταν μπουν στις υποδοχές του απλού τριπολικού ρευ­
ματοδότη, τις χαλαρώνουν. Έτσι, όταν αργότερα τοποθετηθεί ο απλός
τριπολικός ρευματολήπτης, δεν θα κόνει καλή επαφή. Αλλ.ά και για το αντί­
θετο πρέπει να είμαστε προσεκτικοί: αν θέλομε να βόλομε σε ρευματοδότη
τύπου σούκο ένα διπολικό ρευματολήπτη (τριπολικός ούτως ή όλλως δεν
μπορεί να μπει), πρέπει να εξετάσομε αν γίνεται καλή επαφή. Για να βόλομε
τον ένα τύπο ρευματολήπτη στους ρευματοδότες του όλλου τύπου, χρησι­
μοποιούμε τους προσαρμοστήρες (Adaρtors) που είναι δύο τύπων: από
τριπολικό σε σούκο και από σούκο σε τριπολικό (σχ. 4.7δ).
Για την περίmωση που είναι επιθυμητό να χρησιμοποιούνται περισ­
σότεροι ρευματολήmες σε μια θέση, εj.ναι δυνατόν να τοποθετηθεί
πολλαπλός ρευματοδότης (πολλαπλή πρίζα) , όπως αυτοί του σχήματος
4.1ε. Επίσης για τον ίδιο σκοπό, αν υπάρχει μόνο ένας απλός ρευματο­
δότης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί πολλαπλός ρευματολήπτης (πολλα­
πλό φις) όπως του σχήματος 4.7στ.

63

Στις συσκευές καταναλώσεως το εύκαμmο καλώδιο τροφοδοτήσεως
τους άλλοτε είναι μόνιμα συν�εδεμένο σ' αυτές και άλλοτε είναι αφαι­
ρετό. Στη δεύτερη περίmωση η συσκευή έχει ενσωματωμένο ένα ρευ­
ματολήmη (σχ. 4.7ζ) και το καλώδιο tχει, στο άκρο που συνδtεται προς
τη συσκευή, ένα ρευματοδότη συσκευής (επειδή αυτός ο ρευματοδότης
είναι φορητός, έχει επικρατήσει να μη λέγεται πρίζα, όπως θα ήταν
σωστότερο, αλλά φις συσκευής) .
Επίσης, αν το εύκαμmο καλώδιο μιας συσκευής είναι κοντό, μπορού­
με να χρησιμοποιήσαμε ένα καλώδιο επεκτάσεως (σχ. 4.7η) . Αυτό που
στο ένα άκρο του έχει ένα κανονικό ρευματολήmη και στο άλλο ένα
φορητό ρευματοδότη (που, όπως και στην προηγούμενη περίmωση δε
λέγεται πρίζa, αλλά θηλυκό φις) .
Όταν κάνομε τη σύνδεση των καλωδίων προς τους ρευματοδότες
και προς τους τριπολικούς ρευματολήmες πρέπει να προσέχαμε να
συνδέομε τον αγωγό προστασίας στην αντίστοιχη επαφή. Αντίθετα, ο
αγωγός φάσεως και ο ουδέτερος μπορούν να συνδεθούν σε οποιαδή­
ποτε από τις δύο άλλες επαφές. Αυτό σημαίνει ότι στα εύκαμmα καλώδια
των φορητών συσκευών δεν μπορούμε να γνωρίζομε από τα χρώματα των
αγωγών ποιος είναι ο αγωγός φάσεως και ποιος ο ουδέτερος.
Για την τροφοδότηση των ξυριστικών μηχανών χρησιμοποιούνται ει­
δικοί ρευματοδότες (σχ. 4.7θ) . Αυτο( που έχουν ενσωματωμένο και ένα
μετασχηματιστή, που προσφέρει μεγαλύτερη προστασία σ' αυτόν που
χρησιμοποιεί την ξυριστική μηχανή. Περισσότερα, σχετικά με το θέμα
της προστασίας, θα αναφέρομε στο Κεφ. 7, όπου θα εξηγήσομε τους
τρόπους προστασίας από επικίνδυνες τάσεις επαφής. Από ένα ρευμα­
τοδότη ξυριστικής μηχανής δεν μπορούμε να τροφοδοτήσαμε μια συσκευή
καταναλώσεως μεγαλύτερης ισχύος, γιατί θα καεί ο μετασχηματιστής, που
είναι μικρής ισχύος, συνήθως 20 ΥΑ.
Το ονομαστικό ρεύμα των απλών τριπολικών ρευματοληπη.ί>ν είναι 6
Α ή 1 Ο Α, ενώ των τύπου σούκο είναι 1 6 Α. Αυτό είναι το ρεύμα που
μπορεί να περνά συνεχώς από το ρευματοδότη προς το ρευματολήmη,
χωρίς η θερμοκρασία κανενός μέρους να φθάσει σε σημείο που να
προ-καλέσει κάποια βλάβη. Πρέπει όμως να έχομε υπόψη ότι ο συνδυα­
σμός ρευματοδότη - ρευματολήπτη δεν προορίζεται για να διακόmει
αξιόλογα ρεύματα. Δηλαδή, αν πρόκειται για πολύ μικρό ρεύμα, μπο­
ρούμε να το διακόψαμε βγάζοντας τον ρευματολήmη από τον ρευμα­
τοδότη. Όταν όμως π ρό κειται για μια συσκευή που απορροφά
σημαντικό ρεύμα (π.χ. μεγαλύτερο από μερικά Α) , πρέπει να aποφεύγα­
με να διακόmομε τη λειτουργία της κατ'αυτό τον τρόπο, επειδή τη

64

Σχ. 4.78.
Ρευματοδότης ξυριστικής μηχανής.

στιγμή που γίνεται η διακοπή του ρεύματος δημιουργείται ένα ηλεκτρι­
κό τόξο ανάμεσα στις δύο αποχωριζόμενες επαφές, δηλαδή ανάμεσα
στις περόνες του ρευματολήπτη και τις υποδοχές του ρευματοδότη.
Αυτό προκαλεί τοπικό, ακριβώς στο σημείο του τόξου, μεγάλη θέρμαν­
ση και τότε το μέταλλο μπορεί να φθάσει στο σημείο τήξεώς του και να
δημιουργηθούν μικρό •εγκαύματα•, κυρίως στην υποδοχή του ρευματο­
δότη, που είναι κατασκευασμένη από μαλακότερο μέταλλο. Όταν δη­
μιουργηθούν τέτοια εγκαύματα, η επιφάνεια γίνεται τραχιά και δεν
κάνει πια καλή επαφή με την περόνη του ρευματολήmη· τότε προκα­
λούνται υπερθερμάνσεις, a,<όμα και όταν περνάει ρεύμα μικρότερο από
το ονομαστικό. Αυτή είναι μια συνηθισμένη αιτία που παθαίνουν βλάβες
("καίγqνται") οι ρευματοδότες.
Στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις χρησιμοποιούνται ρευματοδότες
ισχυρότερης κατασκευής (σχ. 4.7ι), που είναι τριφασικοί. Συνήθως έ­
χουν μια διάταξη μανδαλώσεως, ώστε να μην υπάρχει κίνδυνος να τρα-

65

Σχ. 4.7ι.
Βιομηχανικός ρευματοδότης και ρευματολήπτης.

Σχ. 4.8a.
Λάμπες με κάλυκα βιδωτό και μπαγιονέτ.

βηχθεί κατά λάθος ο ρευματολήπτης, όταν η τροφοδοτούμενη συσκευή
βρίσκεται σε λειτουργία, πράγμα που θα μπορούσε να προκαλέσει βλά­
βη, λόγω της διακοπής σημαντικού ρεύματος. Συχνά οι βιομηχανικοί
ρευματοδότες συνδυάζονται με διακόπτες, ώστε να ε(ναι εύκολο να
διακόπτεται η τροφοδότηση πριν από την αφαίρεση του ρευματολήπτη.
4.8

Λυχνιολαβές.

Λυχνιολαβές (ή ντουί) είναι τα εξαρτήματα που επιτρέπουν τη σύν­
δεση μιας λάμπας. Οι συνηθισμένες λάμπες ( που λέγονται και λαμπτή­
ρες πυρακτώσεως, επειδή έχουν ένα νήμα από μέταλλο βολφράμιο, το
οποίο θερμαίνεται από το ηλεκτρικό ρεύμα και πυρακτώνεται τόσο που
ακτινοβολεί), έχουν μεταλλική βάση (κάλυκα) μπαγιονέτ ή βιδωτή (σχ.
4.θα). Οι λάμπες μπαγιονέτ γράφονται 622 {Β από τη γαλλική λέξη

66

Σχ. 4.8β.

Σχ. 4.8y.

Λυχνιολαβή μπαγιονέτ.

Λυχνιολαβή βιδωτή.

baionnette που σημαίνει ξιφολόγχη, επειδή ο τρόπος στερεώσεώς τους
είναι ο ίδιος με τον τρόπο που η ξιφολόγχη στερεώνεται στο όπλο, και
22 επειδή η διάμετρος του κάλυκα είναι 22 mm). Οι βιδωτές γράφονται
και Ε27 (Ε από το αρχικό γράμμα του επωνύμου του Thomas Edison
184 7 1931, που ήταν ο εφευρέτης της ηλεκτρικής λάμπας, και η λάμπα
την οπο ία είχε κατασκευάσει είχε βιδωτό κάλυκα, και 27 επειδή η διά­
μετρος του κάλυκα είναι 27 mm). Υπάρχουν και μικρότερες βιδωτές
(μινιόν), οι Ε14. Αντίστοιχες είναι οι λυχνιολαβές: μπαγιονέτ (σχ. 4.8β)
και οι βιδωτές (σχ. 4.8γ), που μπορεί να είναι είτε από βακελίτη είτε
ορειχάλκινες. Οι τελευταίες αντέχουν καλύτερα στις υψηλές θερμοκρα­
σίες. Οι λάμπες μπαγιονέτ έχουν το πλεονέκτημα ότι ο κάλυκας δεν έχει
· ποτέ τάση. Στις βιδωτές λυχνιολαβές πρέπει, όταν είναι δυνατόν, ο
αγωγός φάσεως να συνδέεται στο έλασμα που είναι στο βάθος και ο
ουδέτερος στο περιφερειακό, ώστε ο κάλυκας να μην αποκτά τόση.
Αυτό μπορεί να γίνει στις λυχνιολαβές που είναι μόνιμα συνδεδεμένες
στην εγκατάσταση. Δεν είναι όμως δυνατόν να εξασφαλισθεί στις λυχνιολα­
βές των φορητών φωτιστικών σωμάτων, επειδή παρεμβάλεται η σύνδεση
μέσω ρευματοδότη (πρίζας) και ρευματολήπτη (φις). Έτσι δεν είναι γνωστό,
ποιος αγωγός του εύκαμmου καλωδίου συνδέεται στον αγωγό φάσεως της
εγκαταστάσεως και'tιeιος στον ουδέτερο. Ένα μονωτικό δακτυλίδι καλύmει
:
τον κάλυκα, και πρέπει να είναι αρκετό μεγάλο, ώστε να αποφεύγεται ο
κίνδυνος επαφής προς τον κάλυκα όχι μόνο ό·raν η λάμπα είναι τελείως
βιδωμένη· αλλά και στη διάρκεια του βιδώματος (σχ. 4.βδ).
Οι λυχνιολαβές μπορεί να είναι ενσωματωμένες σε σττοτ χωνευτά
(σχ. 4.8ε), που τοποθετούνται στο ταβάνι ή σε ψευδοροφή, ή σε χελώ­
νες (σχ. 4.8ciτ) για υγρούς χώρους, σε αρματούρες λουτρού (σχ. 4.8ζ),
σε φωτιστικά σ'ώματα (σχ. 4.8η), σε φορητά επιτραπέζια φωτιστικό σώ­
ματα-πορτατίφ (σχ. 4.8θ), σε φορητό φωτιστικό εργαστηρίων (μπαλα­
ντέζες) (σχ. 4.8ι) κλπ. Υπάρχουν ακόμα λυχνιολαβές που έχουν
ενσωματωμένο ένα διαι<.όmη και χρησιμοποιούνται συνηθέστερα στους
λυχνιοστότες (λαμπαντέρ).
-

67

Σχ. 4.8c.
Σποτ χωνευτό.

Σχ. 4.8δ.
Κίνδυνος κατά την τοποθέτηση βιδωτής λάμπας.
Σχ. 4.8στ.
Χελώνα. '

Σχ. 4.8ζ.
Αρματοuρα λοuτροu.

Σχ. 4.8ι.
Σχ. 4.88.
Σχ. 4.8η.
Φωτιστικό σώμα.

Επιτραπέζιο φωτιστικό
(πορτατίφ).

Φορητό φωτιστικό
εργαστηρίων
(μπαλαντέζα) .

68

4.9

Υλικ6 για τιc; λυχνίεc; φθορισμού.

Οι λυχνίεc; φθ ορισμού υπόγονται στη γενικότερη κατηγορία των
χνιών εκκενώσεως. Έ χουν σωληνωτό σχήμα, συνήθως ευθύγραμμο

λυ­

και
έ
θέ
λ
ό
λή
ό
ό
ό
ό
Σ
σπανι τερα κυκ ικ . ε κα να απ τα κρα τ ου σω να υπ ρχει νας
κόλυκας, που στην εξωτερική πλευρό του έχει δύο ακροδέκτες, από
τους οποίους τροφοδοτείται ένα νήμα που βρ ίσκεται στην εσωτερική
πλευρό . Κατό τη λειτουργία της λυχνίας γίνεται ηλεκτρική εκ κένωση
ανόμεσα στα δ_ύο ν ήματα. Η εκκένωση αυτή προκαλεί υπεριώδη ακτινοβο­
λία, που δεν είναι ορατή, αλλό μετα:τρέπεται σε .ορατή από το επίχρισμα που
υπόρχει στο εσωτερικό του σωλήνα. Έτσι, υΠόρχουν λυχνίες φθορισμού
που παρόγουν περισσότερο ή λιγότερο λε υκό φως, ή έγχρωμο φως, ανόλο­
γα με το είδος του υλικού φθορισμού, με το οποίο είναι επιχρισμένο το
εσωτερικό του σωλήνα. Δεν πρέπει να συγχέομε τις λυχνίες φθορισμού με
τους σωλήνες εκκενώσεως που χρησιμοποιού νται συν ήθως στις διαφημί­
"
"
σεις και λέγονται σωλήνες φωτεινών επιγραφών ή σωλήνες Νέ ον (από το
'
αέριο που περιέχουν} � Αυτές χρειόζονται, σ όλη τη διόρκεια της λειτουρ­
γίας τους, τροφοδότηση με υψηλή τόση.
Τα υλικό που απαίτεί η λειτουργία ενός σωλήνα φθορισμού είναι δύ ο
λυχνιολαβές, κατόλληλες για σωλήνα φθ ορισμού (σχ. 4 .9α} , ένα πηνίο
(μπόλαστ} , που λανθ ασμένα μερικο ί το ονομόζουν μετασχηματιστή (σχ.
4 .9β} , και ένας εκκινητής (στόρτερ} (σχ. 4. 9γ} . Ο εκκινητ ής τοποθετείται
σε μια βόση που είναι είτε χωριστή είτε ενσωματωμένη στη μια από τις
δύ ο λυχνιολαβές. Οι λυχνιολαβές και ο εκκινητής μπορού ν να τοποθε­
τηθ ούν σε ειδικ ή βόση (σχ. 4. 9δ} . Η συνδ εσμολογία γίνεται ό πως στο

: �;-Γ
\ \'-i!!\ ' -•

---'�
""
· .._
" _u

.

Σχ. 4.9β.

Πηνίο (μπάλαστ) για λυχνία φθορισμού .

Βάση οτηρi�εω, ντοvί'

Σχ. 4.9a.

Λυχνιολαβή σωλήνα φθορισμού .

Σχ. 4.9y.

Εκκινητής (στάρτερ) για λυχνία
φθορισμού.

Ειδικά ντοu'ί'
λαμπτ�ρων �ορισμού
Βάση

λαμπτήρας φι>οριομοό

Σχ. 4.9δ.

για λυχνία φθορισμο ύ.

69

/ballast)
Π11νiο

Λυχνία

φ�ορLσμοu

(starter)

� .

Νήματα

Εκκιγητη!;

Σχ. 4.9c.

Συνδεσμολογία λυχνίας φθορισμού .

σχήμα 4. 9ε. Μόλις τροφοδοτήσομε τη λυχνία φθορισμ ού, ο εκκινητής
επιτρέπει να περάσει ρεύ μ α και γι' αυτό θερμαίνονται τα δύο νήματα
της λυχνίας. Στη συνέχεια όμως ο εκκινητής διακόπτει το ρεύμα και
αυτό έχει ως συνέπεια να δη μ ιουργηθεί από το πηνίο μια υπέρταση
(στιγμιαία αύξηση της τάσεως) , που προκαλεί την έναρξη της εκκενώ­
σεως μεταξύ των δύο νημάτων της λυχνίας. Η εκκένωση, έτσι και αρχί­
σει, διατηρείται όσο τροφοδοτείται η λυχνία. Σ' όλη τη διάρκεια της
λειτουργίας δεν περνάει ρεύμα από τον εκκινητή . Όταν έχει χαλάσει η
λάμπα, ο εκκινητής κάνει επανειλημμένες "απόπειρες" να την ανάψει.
Αντίθετα, όταν έχει χαλάσει ο εκκινητής, δεν δημιου ργεί διακοπή του
ρεύματος. Τότε η λάμπα δεν ανάβει, αλλά τα νή μ ατά της διαρρέονται
από ρεύμα και υπερθερμαίνονται.
4. 1 0 Υλικά εγκατα στάσεως καλωδ ίων.

Εκτός από την κλασική μέθοδο της τοποθετήσεως των καλωδίων σε
σωλήνες, έχουν αναπτυχθεί, ιδίως στα τελευταία χρόνια, και διάφοροι
άλλοι τρόποι. Αυτό οφείλεται από τη μια πλευρά στην εξέλιξη της κα­
τασκευής των αντιστοίχων υλικών και από την άλλη στην επιδίωξη να
είναι πιο εύκολες, άρα και πιο οικονομικές, τόσο η αρχική εγκατάσταση,
όσο και οι μεταγενέστερες τροποποιήσεις και συμπληρώσεις.

70

Σχ. 4 . 1 0a.

Τρόποι εγκαταστάσεως καλωδίων.
1 . Ο ρατή εγκατάσταση .

2. Χωνευτή εγκατά σταση.

3. Δίσκος καλωδίων.

4 . Επιτοίχιο κανάλι.
5. Κανάλι οροφής .

6.

Κανάλι - •σουβατεπί".

7. Κανάλι - κατώφλι παραθύρου (περβ άζι).

Κανάλι - διάζωμα.
Υποδαπέδιο κανάλι.
10. Καλώδια και εξαρτήματα μέσα στην
ψευδοροφή.

8.

9.

Ήδη από πολλά χρόνια ήταν συνηθισμένη σε βιομηχανικούς χώρους
η τοποθέτηση καλωδίων σε επιμήκεις μεταλλικούς "δίσκους". Αυτοί εί­
ναι μεταλλικά ελάσματα, διαμορφωμένα σε σχήμα ανάποδου Π και διά­
τρητα, για να διευκολύνεται ο αερισμός των καλωδίων (απαγωγή
θερμότητας) . Επάνω στους δίσκους τοποθετούνται τα καλώδια χωρίς
στερέωση, εκτός βέβαια αν πρόκειται για τα κατακόρυφα τμήματα.
Με την εξέλιξη της κατασκευής των μεγάλων κτηρίων που χρησιμο­
ποιούνται για γραφεία, νοσοκομεία, ξενοδοχεία κλπ . , η ίδια μέθοδος
εφαρμόσθηκε για να τοποθετούνται τα καλώδια στις ψευδοροφές. Επί­
σης έχουν παραχθεί και διάφορα είδη "οχετών" (κανάλια) , για την τοπο­
θέτηση στους τοίχους, στα ταβάνια ή και μέσα στα δάπεδα. Στο σχήμα
4. 1 0α φαίνονται οι διάφοροι τρόποι εγκαταστάσεως καλωδίων, από τις
απλές ορατές ή χωνευτές γραμμές ως την τοποθέτηση σε δίσκους ή σε
κανάλια. Τα επίτοιχα κανάλια (σχ. 4. 1 0β) είναι κατασκευασμένα από

71

Σχ. 4.1 0J.

Εnιτο(χια κανόλια.

Σχ. 4. 1 0y.

Εnιτο(χια κανόλια με ρευματοδότες.

σκληρό πλαστικό ή, αν πρέπει να έχουν μεγαλύτερη μηχανική αντ�χή,
μπορεί να είναι μεταλλικά. Τοποθετούνται είτε σε υπάρχοντα κτήρια για
την προσθήκη νέων γραμμών είτε σε νέα, για να υπάρχει ευελιξία για
μελλοντικές τροποιήσεις και συμπληρώσεις. Υπάρχει η δυνατότητα να
ενσωματώνονται σ' αυτά διακόπτες και ρευματοδότες (σχ. 4. 1 0γ) . Από
τα επιτοίχια και τα ενδοδαπέδια κανάλια μπορούν να περνούν και άλλα
καλώδια, όπως τηλεφωνικά ή συνδέσεως ηλεκτρονικών υπολογιστών
κλπ. Για την περίπτωση αυτή τα κανάλια έχουν κατάλληλα χωρίσματα
κατά μήκος, ώστε τα καλώδια κάθε κατηγορίας να είναι σε χωριστό
διαμέρισμα. Είναι ευνόητο ότι, με τις σημερινές ανάγκες συχνών τρο­
ποποιήσεων και συμπληρώσεων για τη χρήση όλο και περισσοτέρων
μηχανημάτων και την εφαρμογή συνεχώς νεοτέρων τεχνολογιών, η πρό­
βλεψη για μελλοντικές συμπληρώσεις έχει πρωταρχική σημασία.

72

Σχ. 4.10δ.
Οχετοί συνεχούς ρευματοληψίας.

Μια άλλη παρεμφερής τεχνική τροφοδοτήσεως συσκευών καταναλώ­
σεως, που έχει εφαρμογή περισσότερο σε εργαστήρια και εργοστάσια,
είναι οι οχετοί συνεχούς ρευματοληψίας (σχ. 4.1 0δ). Αποτελούνται από
έναν οχετό που έχει ένα άνοιγμα μικρού πλάτους κατά μήκος της κάτω
πλευράς του. Οι αγωγοί είναι άκαμmες γυμνές ράβδοι (μπάρες), στε­
ρεωμένες σε μονωτικά στηρίγματα. Οι οχετοί τοποθετούνται στην οροφή
ή στερεώνονται οριζόντιοι σε κάποιο ύψος. Με κατάλληλα εξαρτήματα που
εισάγονται από το άνοιγμα του οχετού σε οιοδήποτε σημείο του, είναι
δυνατή η τροφοδότηση ενός μηχανήματος ή ενός φωτιστικού σώματος.

Κ Ε ΦΑΛΑ Ι Ο Π Ε Μ Π ΤΟ
Ο Ρ ΓΑ Ν Α ΕΛ Ε ΓΧ Ο Υ - Δ Ι Α Κ Ο Π Τ Ε Σ - Π Ι Ν Α Κ Ε Σ Δ Ι ΑΝ Ο Μ Η Σ
5. 1

Ό ργανα ελέγχο υ .

Οι διακόπτες είναι τα όργανα που μας δίνουν τη δυνατότητα να
τροφοδοτούμε ή να διακόπτομε την τροφοδότηση μιας εγκαταστάσεως
ή ενός τμήματός της, μεγάλου ή μικρού. Η επέμβαση που κάνομε γι'
0:υτό το σκοπό λέγεται χειρισμός του διακόπτη. Γι' αυτό λέμε ότι οι
διακόπτες είναι όργανα χειρισμού. Επίσης τους λέμε, και μάλιστα συνη­
θέστερα, όργανα ελέγχου , επειδή η λέξη έλεγχος ενέχει και την έννοια
"διεύθυνση", "εξουσία" (όπως στις εκφράσεις "έχω υπό τον έλεγχό μου" ,
"χάνω τον έλεγχο") . Αφού λοιπόν οι διακόπτες μ άς επιτρέπουν να τρο­
φοδοτού μ ε ή να διακόπτομε την τροφοδότηση ενός κυκλώματος σύμ­
φωνα με την επιθυμία μας, δηλαδή να έχομε τον έλεγχό του , τους
ονομάζομε όργανα ελέγχου.
Επαφές ενός διακόπτη είναι τα δύο μεταλλικά τμή μ ατά του που , όταν
είναι ενωμένα μεταξύ τους, επιτρέπουν τη διέλευση του ρεύ μ ατος, ενώ,
όταν είναι χωρισμένα, την καθιστούν αδύνατη .
Κλειστό ς λέμε ότι είναι ένας διακόπτης όταν οι επαφές του είναι
ενωμένες, γιατί έτσι το κύκλωμα το οποίο ελέγχει είναι κλειστό (μπορεί
να περάσει ρεύμα) . Α νοικτός είναι ο διακόπτης όταν οι επαc;>ές του
έχουν χωρισθεί και έχει ανοίξει το κύκλω μ α (δεν μπορεί να περάσει
ρεύ μ α) . Χ ρησιμοποιούνται επίσης οι όροι ΕΝ ΤΟΣ και ΕΚΤΟΣ. Λέμε ότι.
ένας διακόπτης είναι ΕΝΤΟΣ, όταν είναι κλειστός, και λέ με ότι είναι
ΕΚΤΟΣ, όταν είναι ανοικτός. Επίσης, για τους διακόπτε.ς Π ου έχουν
μοχλό χειρισμού , χρησιμοποιούνται οι όροι "επάνω" και "κάτω", και για
τις αντίστοιχες ενέργειες χρησιμοποιούνται τα ρήματα "ανεβάζω" (που
σημαίνει κλείνω) και "κατεβάζω" (που σημαίνει ανοίγω) ·το διακόπτη .
Πόλος ενός διακόπτη είναι ένα ζευγάρι επαφών που μπορούν να
κλείνουν ή να ανοίγουν. Υπάρχουν διακόπτες μονοπολικοί, διπολικοί,
τριπολικοί ή και τετραπολικοί. Στους διακόπτες που έχουν περισσότε­
ρους από έναν πόλο , οι επαφές όλων των πόλων ανοίγουν ή κλείνουν

74

Ανοικτοι;

Κλειστό ι;

'---

---

-.ι----

Πολο ' με
6\ιο ετταφέ!;

-

_..

8--

--Γ""Ί--Παλ ινδρομικό !;
( με ε'!'�ραμμ,
κινηση )

.......

__. Ι .,_
.......
•• ••

Π εριστροφιΚΟ!;
c με μvλο )

Π όλο!; με τ έσσεpι!; ετταφέ!;

Σχ. 5 . 1 a.

Διευκρίνηση σχετικό με τις επαφtές ενός διακόπτη .

συγχρόνως. Οι μονοπολικοί διακόπτες προορίζονται για μονοφασικά
κυκλώματα και παρεμβάλλονται πάντα στον αγωγό φάσεως. Οι διπολι­

κοί επίσης προορίζονται για μονοφασικά κυκλώματα και χρησιμοποιού­
νται σ' όσες περιmώσεις επιβάλλεται από τον ΚΕΗΕ να διακόπτονται
συγχρόνως και ο αγωγός φάσεως και ο ουδέτερος.
Τριπολικοί και τετραπολικοί διακόmες χρησιμοποιούνται σε τριφασικά
κυκλώματα, παρεμβαλλόμενοι στους τρεις αγωγούς φάσεως ή και στον
ουδέτερο.
Εδώ χρειάζεται μια διευκρίνιση: για λόγους κατασκευαστικούς μπορεί
ένας πόλος να αποτελείται από περισσότερες επαφές (σχ. 5. 1 α) . Εκείνο που
έχει σημασία είναι ότι από έναν πόλο διακόmεται ένας μόνο αγωγός.
Διακόπτες διπλής ενέργειας λέμε εκείνους τους διακόπτες που έ­
χουν σε κάθε πόλο τους τρεις επαφές: η μια, που λέγεται και μεσαία
επαφή, μπορεί να κλείνει κύκλωμα είτε προς τη μια είτε προς την άλλη
από τις υπόλοιπες δύο (σχ. 5 . 1 β) . Λέγονται και μεταγωγικοί διακόπτες
ή uεταγωγείς. Χρησιμοποιούνται κυρίως όταν είναι επιθυμητό να μπορεί
μια ε γvQτάσταση ή ένα τμήμα της να τροφοδοτείται είτε από μία πηγή
είτε από μ ι.... άλλη (π.χ. μια εγκατάσταση που έχει τη δυνατότητα να
τροφοδοτηθεί ει1"' rιπό το δίκτυο της ΔΕ Η είτε από μια εφεδρική εγκα­
τάσταση παραγωγής) .
Ένα άλλο όργανο ελέγχόu cοίναι οι τηλεχειριζόμενοι διακό πτες. Για
το χειρισμό ενός τέτοιου διακόπτη Ν:Ι ησιμοποιού με ένα βοηθητικό κύ­
κλωμα, από το οποίο τροφοδοτού με μ..., διάταξη του διακόπτη που
προκαλεί το άνοιγμα και το κλείσιμό του . Έ ::ι wι . 0 χειρισμός του διακό-

75

mη μπορεί να γ(νει από μακριό. Υπόρχουν διόφοροι τύποι τηλεχειριζό­
μενου διακόπτη. Ο πιο συνηθισμένος (σχ. 5.1γ} έχει έναν ηλεκτρομαγνήτη
που, όταν τροφοδοτείται, κρατόει το διακόmη κλειστό υπερνικώντας τη
δύναμη ενός ελατηρίου. Όταν διακόmομε την τροφοδότηση του ηλε­
κτρομαγνήτη ανοίγει ο διακόmης. Έτσι, με ένα βοηθητικό διακόmη
που μπορεί να βρίσκεται μακριό, προκαλούμε το κλείσιμο ή το όνοιγμα
του τηλεχειζόμενου διακόπτη. Η αρχή λειτουργίας φαίνεται στο σχήμα
5.1δ. Ανόλογα με τη λειτουργία που επιτελούν, οι τηλεχειριζόμενοι δια­
κόmες έχουν διόφορα ονόματα: ηλεκτρονόμοι (ρελέ, relais}, επαφείς
(contactors} κλπ. Οι τηλεχειριζόμενοι διακόmες χρησιμοποιούνται κυ­
ρίως σε εγκαταστόσεις αυτοματισμού.

-.J
/'

_
_
_
_

@

®

Σχ. 5.1β.
Διακόmης διπλής ενέργειας.
α) Μονοπολικός. β) Διπολικός.

Σχ. 5.1y.
Τηλεχειριζόμενος διακόπτης (επαφέας).

76

Βση�τικός;
διακόπτης
χειρισμο·"
Δ

/

Βο;η�τιχο
χυκλωμα

�-------.�

Π-ηνιο
εκτρομαγvήτη
'

Οιτλισμο�
11λεχτρο μαγνητη

Αγωγοί κ\ιριου
κvκλώματος

Σχ. 5.'i δ.

Αρχή λειτουργίας τηλεχειριζόμενου διακόπτη: όταν κλείνομε το βοηθητικό διακό­
πτη Δ, κλε(νει και ο κύριος διακόπτης.

5.2

Διακό.πτες - Γενικά χαρακτηριστικά.

Χαρακτηριστικό μέγεθος ενός διακόπτη, εκτός από την ονομαστική
του τάση, είναι το ονομαστικό του ρεύμα. Ονομαστικό ρεύμα είναι το
μεγαλύτερο ρεύμα που μπορεί να περνά συνεχώς από τις επαφές του,
όταν φυσικά αυτές είναι σε κλειστή θέση, χωρίς να προκαλεί καμιά
υπερθέρμανση, αλλά το οποίο, επίσης, μπορεί να διακόπτεται, όταν οι
επαφές ανοίγουν, χωρίς να δημιουργείται καμιά βλάβη σ' αυτές. Τη
στιγμή του ανοίγματος ενός διακόπτη που διαρρέεται από ρεύμα δη­
μιουργείται ένα ηλεκτρικό τόξο μεταξύ των επαφών του διακόπτη που
αποχωρίζονται. Το ηλεκτρικό τόξο είναι ένας αγώγιμος δρόμος που
δημιουργείται στον αέρα που παρεμβάλλεται μεταξύ των επαφών, μόλις
αυτές αρχίσουν να ανοίγουν; και δfατηρείται στο μικρό βέβαια χρονικό
διάστημα που οι επαφές είναι ακόμα πολύ κοντά. Μόλις απομακρυνθούν
οι επαφές, δηλαδή μόλις μεγαλώσει το διάκενο μεταξύ τους, το τόξο
"σβήνει". Το φαινόμενο είναι τόσο ηιο έντονο όσο το ρεύμα που διακό­
πτεται είναι μεγαλύτερο. Η διάρκεια του τόξου εξαρτάται από την τάση
με την οποία λειτουργεί το κύκλωμα, από τα χαρακτηριστικά του κυκλώ­
ματος (αν είναι ωμικό, επαγωγικό ή χωρητικό - τα τόξα των επαγωγικών
και των χωρητικών κυκλωμάτων σβήνουν πιο δύσκολα απ' ό,τι των ωμι-

77

κών} και από την ταχύτητα με την οποία αποχωρίζονται οι επαφές. Το
τόξο προκαλεί την έκλυση θερμότητας που ανεβάζει πολύ τη θερμοκρα­
σία και καταπονεί τα υλικά που βρίσκονται στην περιοχή και περισσότε­
ρο βέβαια τις επαφές. rια να περιοριστεί όσο είναι δυνατόν η .
καταπόνηση, οι διακόπτες είναι εφοδιασμένοι μ' ένα ελατήριο που εξα,­
σφαλίζει ότι το άνοιγμα των επαφών θα γίνεται με μια πολύ απότομη
κίνηση, ανεξάρτητα από την ταχύτητα με την οποία χειριζόμαστε το
διακόπτη· έτσι το τόξο διακόπτεται πολύ γρήγορα.
Σε πολλούς διακόmες οι επαφές είναι τοποθετημένες στο εσωτερικό
ενός ειδικά διαμορφωμένου "θαλάμου διακοπής τόξου". Ο θάλαμος αυ­
τός έχει σκοπό να δημιουργεί συνθήκες που διευκολύνουν τη σβέση του
τόξου, ενώ παράλληλα προστατεύει τα υπόλοιπα τμήματα του διακόπτη
από το τόξο. Οι μικροί διακόmες (μικρού ονομαστικού ρεύματος} μπο­
ρεί να μην έχουν θάλαμο διακοπής τόξου. Αντίθετα, στους μεγάλους
. διακόmες ο θάλαμος αυτός αποτελεί σημαντικό τμήμα τους. Στο συνε­
χές ρεύμα το τόξο είναι πολύ πιο έντονο και η σβέση του πιο δύσκολη .
5 .3

Διακόπτε ς φωτι σμού .

Με αυτούς μπορούμε να ελέγχομε το φωτισμό διαφόρων χώρων,
δηλαδή να ανάβομε ή να σβήνομε τα φώτα που βρίσκονται σ'αυτούς.
Παρεμβάλλονται στον αγωγό φάσεως της γραμμής που τροφοδοτεί ένα
ή περισσότερα φώτα. Ο αγωγός φάσεως μετά το διακόπτη λέγεται και
"επιστροφή". Μπορούμε να παρεμβάλομε ένα διακόπτη και στη γραμ μή
που τροφοδοτεί ένα ρευματοδότη (πρίζα} , αν θέλομε να τροφοδοτηθεί
από αυτόν το ρευματοδότη ένα φορητό φωτιστικό σώμα. Αυτό το κάνο­
με όταν δεν επιθυμούμε να ελέγχεται η λειτουργία του φωτιστικού
σώματος από τον ενσωματωμένο σ' αυτό διακόπτη , αλλά από μια άλλη
θέση που είναι, π.χ. , κοντά στην είσοδο του δωματίου.
Το ονομαστικό ρεύμα των διακοπτών φωτισμού είναι 6 Α ή 1 0 Α. Ως
προς τον τρόπο λειτουργίας, ένας διακόπτης μπορεί να είναι είτε περι­
στροφικός, δηλαδή το άνοιγμα και το κλείσιμο της επαφής να γίνονται
διαδοχικά με την περιστροφή του κουμπιού του διακόπτη , ή να έχει
ευθύγραμμη κίνηση [με μοχλίσκο - διακόπτης τάμπλερ (tumbler} - ή με
πλήκτρο). Στα παλαιότερα χρόνια όλοι οι διακόπτες ήταν περιστροφι­
κοί· στα τελευταία, αντίθετα, ο ι διακόπτες με πλήκτρο είναι οι συνηθέ­
στεροι. Υπάρχουν διακόπτες χωνευτοί για χωνευτές εγκαταστάσεις και
εξωτερικοί για ορατές εγκαταστάσεις. rια τους υγρούς χώρους υπάρ­
χουν οι στεγανοί διακόπτες. Στο σχή μ α 5.3α βλέπο με τυπικές μ ορφές

78
Ε�ωτεpιΚΟL

Χωνευτοt

Περ ιστροφικος

τa μ1tλερ

,....

,,

i.

Πλ1)κτροu

j

Θ

Πλ�κτροu

nεριστροφικος
Σχ. 5.3α .

α) Κοινοί διακόπτες τοίχου. β) Στεγανοί διακόπτες τοίχου.
Στέλεχος του διακόπτη

Σχ. 5.3β.

Διακόπτες τραβηχτοί.

79

όλων αυτών των διακοπτών. Οι χωνευτοί διακόπτες μπαίνουν μέσα σε
κουτιό, τύπου Μπέργκμαν ή πλαστικό. Οι τραβηχτοί διακόπτες (σχ.
5.3β) τοποθετούνται σε θέση που δεν είναι προσιτή όταν πατούμε στο
δόπεδο και ο χειρισμός τους, τόσο για το όνοιγμα όσο και για το
κλείσιμο, γίνεται με το τρόβηγμα ενός κορδονιού.
Ως π ρος τη λειτου ργία που επιτελούν, οι διακόπτες φωτισμού μπορεί
να είναι:
α) Απλοί.
Ένας απλός διακόπτης ελέγχει ένα φως: μια λόμπα ή μια ομόδα από
λόμπες που ανόβουν και σβήνουν ταυτοχρόνως.
β) Κομιτατέp.
Ένας τέτοιος διακόmης μπορεί να ελέγχει δύο φώτα, κατό τρόπο
που να ανόβει είτε το ένα, είτε το όλλο, είτε και τα δύο. Μπορεί τα φώτα
να είναι χωριστό, συνηθέστερα όμως βρίσκονται σ' ένα πολύφωτο. Η
ονομασία προέρχεται από τη γαλλική λέξη commutateu r που σημαίνει
ένα όργανο που μετατρέπει από μια κατόσταση σε μιαν όλλη. Τέτοιες
μετατροπές συνέβαιναν με τους περιστροφικούς διακόπτες, που κατό
την περιστροφή τους όναβαν διαδοχικό: το πρώτο φως μόνο, και τα δύο
φώτα, το δεύτερο φως μόνο, και στην τέταρτη θέση ήταν όλα σβηστό.
Σήμερα χρησιμοποιούνται διακόπτες με πλήκτρο, που ουσιαστικό είναι
δυο απλοί διακόπτες ενσωματωμένοι σ' ένα σύνολο και κόθε διακόπτης
ελέγχει από ένα φως. Υπόρχουν και τριπλοί διακόπτες που ελέγχουν
τρία φώτα.
γ) Αλέ-pετούp (από τις γαλλικές λέξεις al ler-retour που σημαίνει
μετόβαση και επιστροφή) .
Χρησιμοποιούνται για να ελέγχεται ένα φως από δύο θέσεις. Κάθε
διακόmης έχει τρεις επαφές: η μεσαία μπορεί να κλείνει το κύκλωμα
είτε με μια από τις όλλες δύο είτε με την <1λλη (δηλαδή rι διακόπτης
αλέ- ρετούρ είναι ένας μεταγωγικός διακόmης) . Η συνδεσμολογία γινε­
ται όπως στο σχήμα 5.3γ. Όταν είναι επιθυμητός ό έλεγχος από τρεις
ή περισσότερες θέσεις, χρησιμοποιούνται δύο διακόmες όπως αυτοί
που αναφέραμε, που τότε λέγονται ακραίοι αλέ-pετούp και ένας ή
περισσότεροι μεσαίοι αλέ-pετούp . Ένας τέτοιος διακόπτης έχει τέσσε­
ρις επαφές που διασταυρώνει το κλείσιμό τους:
1 η θέση : 1 με 3 και 2 με 4
2η θέση : 1 με 4 και 2 με 3
Το σχήμα 5.3δ δείχνει τη συνδεσμολογία που γίνεται για να ελέγχε­
ται ένα φως από τέσσερις θέσεις, δηλαδή με δύο ακραίους αλέ·ρετούρ
και δύο μεσαίους.

80
ο

φ

Σχ. 5.3y.
οο
ο διακοπτών αλέ - ρετούρ.
Συνδεσμολογία

3

2

4

2

Σχ. 5.3δ.
Σ υνδεσμολογία δύο ακραίων και δύο μεσαίων διακοπτών αλέ - ρετούρ.

Ένας διακόπτης που ελέγχει ένα φως όχι μόνο ως προς το αν θα
είναι αναμμένο ή σβηστό, αλλά και ως προς την ένταση φωτισμού,
λέγεται διακόπτης-ρυ θμιστής φωτισμού (dimmer) και έχει ένα κου μπί,
που γυρνώντας το μπορούμε να έχομε περισσότερο ή λιγότερο φως
(σχ. 5.3ε) . Οι διακόπτες αυτοί περιλαμβάνουν ηλεκτρονικά στοιχεία που
ρυθμίζουν την τάση , με την οποία τροφοδοτείται το φως. Για τη λει­
τουργία τους χρειάζονται τροφοδότηση και με ουδέτερο. Οι συνήθεις
τέτοιοι διακόπτες είναι κατάλληλοι μόνο για λυχνίες πυρακτώσεως και
η ισχύς τους φθάνει στα 600 W.
Ένας διακόπτης φωτισμού που δεν τοποθετείται στον τοίχο ή σε
σταθερό σημείο, όπως οι προηγούμενοι, είναι ο διακόπτης καλωδίου
(σχ. 5.3στ) , που παρεμβάλλεται στο εύκαμπτο καλώδιο ενός φωτιστι­
κού σώματος . Σημειώναμε ότι ο διακόπτης αυτός δεν είναι βέβαιο ότι
παρεμβάλλεται στον αγωγό φάσεως, αφού το εύκαμπτο καλώδιο τρο­
φοδοτείται από σύνδεση ρευματοδότη - ρευματολήπτη και επομένως

81

••

Σχ. 5.3ατ.
Διακόπτης καλωδίου.

Σχ. 5.3ζ.

Κουμπί (μπουτόν).

Σχ. 5.3&.

Διακόπτης - ρυθμιστής φωτισμού
(Dimmer).

δεν είναι γνωστό ποιος αγωγός του καλωδίου τροφοδοτείται από τον
αγωγό φάσεως της εγκαταστάσεως και ποιος από τον ουδέτερο.
Εδώ θα αναφέρομε και τους διακόmες που παραμένουν κλειστοί
μόνο σε όσο χρονικό διάστημα επενεργούμε εμείς σ' αυτούς. Πρόκειται
για τα κουμπιά (μπουτόν) που είναι διακόπτες, στους οποίους οι επαφές
κλείνουν, όταν τους πιέζομε, και ανοίγουν μόλις σταματήσομε αυτήν
την ενέργειά μας (σχ. 5.2ζ). Χρησιμοποιούνται σε συνδυασμό μ' άλλα
εξαρτήματα (βλ. Κεφ. 1 1), για να ανάβομε τα φώτα των κλιμακοστασίων
των πολυκατοικιών. Επίσης χρησιμοποιούνται στα κουδούνια (βλ. Κεφ.
12). Σε διάφορες μορφές χρησιμοποιούνται και σε βοηθητικό κυκλώμα­
τα, όπως π.χ. στα κυκλώματα ελέγχου των ανελκυστήρων και σε βιομη­
χανικές εγκαταστάσεις.
5.4

Διακόπτες πινάκων.

Αναφερόμαστε στους διακόπτες που τοποθετούνται στους πίνακες.
διανομής των ΕΗΕ φωτισμού και κινήσεως μικρής ισχύος. Δηλ.· έξαιρού-·
με τους διακόmες που χρησιμοποιούνται σε βιομηχανικές ή ανάλογες
εγκαταστάσεις.
Ένας διακόmης τοποθετημένος σ' ένα πίνακα διανομής μπορεί να
ελέγχει:
- Είτε ολόκληρη την εγκατάσταση, οπότε λέγεται γενικός διακό­
mης της εγκαταστάσεως.
- Είτε ένα μέρος της εγκαταστάσεως. Τέτοια είναι η περίmωση π.χ.
του γενικού διακόmη ενός υποπίνακα.
- Είτε μια γραμμή που ξεκινάει από τον πίνακα, όπως π.χ. η γραμμή
θερμοσίφωνα ή μαγειρείου. (Μερικές φορές μπορεί να τοποθετεί-

82

ται ένας πίνακας σε κάποιο ενδιάμεσο σημείο μιας τέτοιας γραμ­
μής, αν είναι εξυπηρετικό ή αν επιβάλλεται να γίνεται η τροφοδότηση
ή η διακοπή της τροφοδοτήσεως της συσκευής από αυτό το εν­
διάμεσο σημείο και όχι από τον πίνακα της διανομής απ' όπου
ξεκινάει η γραμμή . Ένας τέτοιος πίνακας λέγεται "πίνακας χειρι­
σμού" και περιλαμβάνει μόνο ένα διακόπτη} .
Στα παλαιότερα χρόνια οι διακόπτες ήταν κατάλληλοι για τοποθέτη­
,
ση επάνω στην επιφάνεια του πίνακα. ·Ηrαν γνωστοί ως διακόπτες
''τύπου Βάλτερ•, που ήταν "μαχαιρωτοί διακόπτες" , μ' ένα περίβλημα
από βακελίτη . (Ο τύπος του μαχαιρωτού διακόπτη είναι γενικότερος και
χρησιμοποιείται και σήμερα. Η μορφή του είναι όπως στο σχήμα 5.4α :
η κινητή επαφή έχει το σχήμα λεπίδας και, όταν κλείνει ο διακόπτης, εισχω­
ρεί στη σχισμή που δημιουργείται από τα δίιο ελατηριωτά ελάσματα} .
Οι διακόπτες που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι κατάλληλοι για
τοποθέτηση στο εσωτερικό του πίνακα. Από την εμπρόσθια επιφάνεια
του πίνακα εξέχει ένα πολύ μικρό μέρος τους. Συγκεκριμένα, στους
περι στροφικούς διακόπτες τύπου Pacco (σχ. 5.4β} εξέχει από την
εμπρόσθια επιφάνεια του πίνακα μόνο ο άξονας χειριcrμο� τους και το
κου μπί με το οποίο τον περιστρέφομε. Κάθε πόλος του διακόπτη έχει
τη μορφή ενός δίσκου . Στους πολυπολικούς διακόπτες υπάρχουν τόσοι
δίσκοι όσοι είναι οι πόλοι, και παίρνουν όλοι κίνηση από τον ίδιο άξονα.
Στους διακό πτες πίνακα με μοχλίσκο χειρι σμού (σχ. 5.4γ} , εξέχει
από την εμπρόσθια επιφάνεια του πίνακα μόνο ένα πολύ μικρό μέρος
του διακόπτη , που περιλαμβάνει και το μοχλίσκο (χειριστήριο} . Οι πο­
λυπολικοί διακόπτες αποτελούνται από μονοπολικούς, στους οποίους
έχουν ενωθεί τα χειριστήρια. Οι διακόπτες αυτοί λέγονται' και "ραγοδια­
κόπτες", επειδή στο πίσω μέρος τους είναι διαμορφωμένοι έτσι, ώστε
να μπορούν να στερεωθούν σε ελάσματα που χρησιμοποιούνται στους
πίνακες ακριβώς γι' αυτό το σκοπό. Τα ελάσματα αυτά λέγονται "ράγες"
ή "ράγιες" (επειδή το σχήμα τους θυμίζει σιδηροτροχιές, που επίσης
λέγονται έτσι} . Ακριβώς την ίδια μορφή με αυτούς τους διακόπτες έ­
χουν και οι "μικροαυτόματοι", όμως εκείνοι είναι όργανα προστασίας,
και θα τους αναφέρομε αργότερα. Για να μη γίνεται λάθος και για να
τους αντιδιαστείλομε από τους μικροαυτόματους, τους απλούς διακό­
πτες πίνακα τους λέμε διακόπτες χειρισμού.
Οι διακόπτες πίνακα, τόσ:ο οι περιστροφικοί όσο και οι τύπου με
μοχλίσκο χειρισμού, έχουν τυποποιημένα ονομαστικά ρεύματα 25 Α, 40 Α,
63 Α, 1 00 Α. Οι μονοφασικοί που χρησιμοποιούνται συνηθέστερα είναι οι
40 Α. Τριφασικοί χρησιμοποιούνται συνήθως 40 Α, 63 Α και 1 00 Α.

83
Μονωτικό nερίβλ-ημα

Σχ. 5.4β.
Περιστροφικός διακόπτης τύπου Pacco.
Σχ. 5.4a.
Μαχαιρωτός διακόπτης.

Σχ. 5.4γ.
Διακόπτες πίνακα με μοχλ(σκο χειρισμού.
5.5

Διακόπτες βιομηχανικού τύπου.

Διακόmες αυτού του τύπου χρησιμοποιούνται, όπως το λέει και το
όνομά τους, κυρίως στις βιομηχανικές και ανάλογες εγκαταστάσεις.
Χρησιμοποιούνται επίσης και σε εγκαταστάσεις κατοικιών κλπ., όταν οι
συνθήκες του περιβάλλοντος το επιβάλλουν, όπως π.χ. στα λεβητοστά­
σια της κεντρικής θερμάνσεως ή σ' ανάλογους χώρους.
Θα τους χωρίσομε σε δύο γενικές κατηγορίες, τους στεγανούς και
τους ανοικτού τύπου.
Οι στεγανοί διακόπτες είναι τοποθετημένοι σ' ένα κιβώτιο είτε με­
ταλλικό (συνήθως από χυτοσίδηρο) είτε πλαστικό, που εξασφαλίζει, σε
μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, τη στεγανότητά τους, ώστε να μην
εισχωρεί η υγρασία ή η σκόνη (σχ. 5.5α). Συχνά στο ίδιο κιβώτιο υπάρ­
χουν και ασφάλειες, οπότε λέγονται στεγανοί ασφαλειοδιακόπτες (σχ.
5.5β). Οι aσφάλειες μπορεί να είναι τοποθετημένες σε χωριστό κιβώτιο
(σχ.5.5γ). Μεγάλοι στεγανοί διακόπτες με περίβλημα από χυτοσίδηρο
αποτελούν, μαζί με άλλα εξαρτήματα, που επίσης έχουν παρόμοιο πε-

84

Σχ. S.Sa.
Στεγανός διακόmης.
Αριστερά: με το κάλυμμά του (πλήρης). Δεξιά: Χωρ(ς κάλυμμα.

Σχ. 5.5,.
Στεγανός ασφαλειοδιακόmης.
Αριστερά: με το κάλυμμά του. Δεξιό: με ανοικτό κάλυμμα των ασφαλειών.

ρίβλημα, τις λεγόμενες χυτοσιδηρές διανομές, που αποτελούν τους
πίνακες διανομής σε μεγάλες βιομηχανικές εγκαταστάσεις (σχ. 5.5δ)
Στο άλλο άκρο, από πλευράς στεγανότητας, βρίσκονται οι διακόπτες
ανοικτού τύπου. Αυτοί προορίζονται για τοποθέτηση σε πίνακες που η
εμπρόσθια επιφάνειά τους αποτελείται από ένα χαλύβδινο έλασμα. Σ'
αυτούς τους διακόπτες (σχ. 5.5ε) το κύριο τμήμα τους βρίσκεται πίσω
από το χαλυβδέλασμα (γι' αυτό και λέγονται "διακόπτες όπισθεν πίνα­
κος") και μόνο το χειριστήριό τους εξέχει από την εμπρόσθια επιφάνεια
του πίνακα.
·

85

Σχ. 5.5y.

Συγκρότημα στεγανού διακόπτη
και στεγανού κιβωτίου ασφαλείας.

Σχ. 5.5ε.

Διακόπτης "όπισθεν πίνακα•.
Σχ. 5.5δ.

5.-6

Πίνακες διανομής.

Διακόmες χuτοσιδηρών διανομών.

Ένας πίνακας διανομής τροφοδοτείται από μια γραμμή και αυτός
τροφοδοτεί περισσότερες γραμμές που λέγονται και •αναχωρήσεις• .
Επόνω .στον πίνακα υπόρχουν τα όργανα ελέγχου και προστασίας των
γραμμών. Μπορεί επίσης ένας πίνακας να περιλαμβόνει και όλλα βοη­
θητικό όργανα, όπως όργανα σημόνσεως (ενδεικτικές λυχνίες) ή όργα·

86

Γραμμi:ς
α':'Οχωρησεωv

Σχ. 5.6σ.

Μαρμόρινος n(νακσς διανομής.

να μετρήσεως (αμπερόμετρα, βολτόμετρα). Για τα όργανα προστασίας
θα δοθούν
περισσότερες λεmομέρειες στα Κεφάλαιο 6 και 7. .
.
Στα παλαιότερα χρόνια οι πίνακες (σχ. 5.6α) ήταν κατασκευασμένοι
από μάρμαρο (είχε κριθεί κατάλληλο, επειδή είναι μονωτικό υλικό, δεν
καίγεται και έχει αρκετά μεγάλη αντοχή}. Επάνω στο μάρμαρο ήταν
τοποθετημένοι ένας ή περισσότεροι διακόmες "τύπου Βάλτερ" και οι
βάσεις των ασφαλειών. Ο πίνακας στερεωνόταν με ειδικά στηρίγματα
σε απόσταση περίπου 1 Ο cm από τον τοίχο. Επειδή οι συνδέσεις γίνο­
νταν στο πίσω μέρος του μαρμάρινου πίνακα και υπήρχαν εκεί στοιχεία
με τάση, έμπαινε ένα ξύλινο πλαίσιο, που προφύλασσε γύρω γύρω τον
πίνακα, για να μη βάλει κανείς τα χέρια του. Οι συνδέσεις των γραμμώ�
γίνονταν σε ειδικούς ακροδέκτες (μπόρνες}.
Αργότερα χρησιμοποιήθηκαν πίνακες από άκαυστο πλαστικό υλικό
(σχ. 5.6β), που τοποθετούνταν χωνευτοί στον τοίχο έτσι, ώστε η εμπρό­
σθια επιφάνειά τους να αποτελεί συνέχεια της επιφάνειας του τοίχου.
Στα τελευταία χρόνια έχει επικρατήσει η χρήση μεταλλικών πινάκων,
που είναι κατασκευασμένοι από χαλύβδινα ελάσματα (σχ. 5.6γ). Από το
εμπρόσθιο χαλύβδινο έλασμα εξέχουν τα χειριστήρια των διακοπτών
και τα πώματα των ασφαλειών. Έχουν προστατευτικό κάλυμμα που
μπορεί να είναι μεταλλικό, όπως ένα φύλλο ντουλαπιού, ή από διαφανές

87

Π ιvα�ιl6f;
C:
ανα
γνωρι
bεω!;
�ιu�ι'λωμ
ci-των
Σχ. 5.6β.

Σχ.

5.6y.

Μεταλλικός πίνακας διανομής.

Εντοιχισμένος πλαστικός πίνακας
διανομής.

Σχ. 5.6δ.

Μεταλλικός πίνακας τύπου "πεδίων•
για βιομηχανικέ� εγκαταστόσεις.

,�αστικό {plexiglass). Μπορούν να τοποθετούνται είτε εξωτερικό, στην
επιφόνεια ενός τοίχου, είτε χωνευτοί στον τοίχο, με το κόλυμμα μόλις
να εξέχει από την επιφόνεια του τοίχου.
Στις βιομηχανικές εγκαταστόσεις οι πίνακες μπορεί να είναι είτε
στεγανοί, όπως αναφέραμε ήδη {σχ. 5.5γ), είτε "τύπου πεδίων• {σχ.
5.6δ). Λέγονται έτσι, γιατί είναι χωρισμένοι σε τμήματα {πεδία), που
καθένα έχει κόποιο ιδιαίτερο ρόλο, π.χ. πεδίο αφίξεως κύριας γραμμής,
πεδίο αναχωρήσεως γραμμής προς κόποιο συγκεκριμένο τμήμα του
εργοστασίου, πεδίο αφίξεως γραμμής από εφεδρική εγκατόσταση πα­
ραγωγής κλπ.

Κ Ε ΦΑΛΑ Ι Ο Ε ΚΤΟ
Ο Ρ ΓΑ Ν Α Π Ρ Ο ΣΤΑΣ Ι Α Σ - Π ΡΟ ΣΤΑΣ Ι Α ΑΠΟ Υ Π Ε Ρ Ε Ν ΤΑΣ Ε Ι Σ
6. 1

Π ρο στασία από υπερεντ6 σεις - Ό ργανα προ στασίας.

Όπως αναφέραμε και στην παρόγραφο 3.7, ονομόζομε επιτρεπόμε­
νη φόρτιση ενός αγωγού το μεγαλύτερο ρεύμα που μπορεί να περνόει
συνεχώς από αυτόν, χωρίς να ανέβει η θερμοκρασία του πόνω από ένα
όριο, πέρα από το οποίο θα ήταν δυνατό να πόθει βλόβη αυτός ή η
μόνωσή του .
Όταν γίνεται η μελέτη μιας εγκαταστόσεως και με βόση τα φορτία
(δηλαδή τις ισχύες των συσκευών καταναλώσεως) που προβλέπεται να
η)οφοδο1ηθούν από κόθε γραμμή, καθορίζεται και η διατομή των αγω­
γών έτσι, ώστε το ρεύμα που θα τους διαρρέει να μην υπερβεί την
επιτρεπόμενη φόρτιqή τους. Όμως κατό τη λειτου ργία της εγκαταστό­
σέως μπορεί να συμβεί να περόσει από τους αγωγούς ένα μεγαλύτερο
ρεύμα και τότε λέμε ότι υπόρχει μια υπερένταση.
Δύο είναι τα αίτια που μπορούν να προκαλέσουν μια υπερένταση :
α) Η τροφοδότηση φορτίων μεγαλυτέρων από όσα είχαν προβλε­
φθεί. Τότε λέμε ότι έχομε υπερφόρτιση της γραμμής. Η υπέρβαση , σε
σύγκριση με το επιτρεπόμενο, είναι συνήθως μικρή (αφού θα ήταν πολύ
. απίθανο τα φορτία τiου θα επιχειρήθεί να τροφοδοτηθούν να είναι πολύ
μεγαλύτερα από όσο είχαν προβλεφθεί) . Μπορεί, επί παραδείγματι, το
ρεύμα της υπερφορτίσεως να είναι 1 ,5 ή 2 φορές το επιτρεπόμενο.
/3) Η γεφύρωση των μονώσεων των αγωγών της γραμμής ή μιας
συσκευής καταναλώσεως που τροφοδοτείται από αυτήν: δύο σημεία,
μεταξύ των οποίων, σε ομαλή κατόσταση λειτου ργίας, υπήρχε τόση,
ενώνονται μέσω μιας πολύ μικρής (αμελητέας) αντιστόσεως. Αυτή η
κατόσταση, που ονομόζεται "σφόλμα μονώσεως" ή απλό "σφόλμα", μπο­
ρεί να οφείλεται π.χ. σε φθορό μιας μ ονώσεως ή και σε ανθρώπινη
αβλεψία. Σε κατόσταση σφόλματος η μόνη αντίσταση που υπόρχει στο
κύκλωμα είναι εκείνη των αγωγών και επομένως το ρεύμα, που το λέμε

89

"ρεύμα βραχυκυκλώματος•, είναι πολλαπλόσιο του επιτρεπόμενου ρεύ­
ματος φορτίσεως. Μπορεί να είναι κατ' ελόχιστο 20 φορές μεγαλύτερο,
αλλό πολλές φορές είναι και μερικές χιλιόδες φορές μεγαλύτερο. Για
να ακριβολογούμε, αφού αναφερόμαστε βασικό σε εγκαταστόσεις που
λειτουργούν με εναλλασσόμενο ρεύμα, διευκρινίζομε
ότι, όταν λέμε αντίσταση, εννοούμε εδώ τη σύνθετη αντίσταση (εμπέ­
δηση).
Για να μην πόθουν βλόβη οι αγωγοί ή οι μονώσεις τους, σε περίπτω­
ση υπερεντόσεως πρέπει να διακόπτεται η τροφοδότηση αυτομότως
(δηλαδή χωρίς να χρειόζεται ανθρώπινη επέμβαση) , πριν ανέβει η θερ­
μοκρασία τόσο, που να τους θέσει ·σε κ(νδυνο. Μπορούμε λοιπόν να
πούμε ότι προστασία έναντι υπερεντόσεων είναι το σύνολο των μέτρων
που λαμβόνομε, ώστε να εξασφαλίσομέ ότι δεν θα καταστραφούν οι
.αγωγοί. μιας γραμμής, αν αυτή υπερφορτισθε( ή αν συμβεί σφόλμα σε
ένα σημείο της.
Ο χρόνος, μέσα στον οποίο πρέπει να γίνει η διακοπή· τροφοδοτή­
σεως, εξαρτάται από το μέγεθος της υπερεντόσεως. Στην περίπτωση
υπερφορτ(σεως, η διακοπή πρέπει να γίνει σε χρόνο μερικών δευτερο­
λέπτων ή και λεπτών (δεν χρειόζεται να γίνει συντομότερα, αφού και η
αύξηση της θερμοκρασίας των αγωγών δεν είναι άμεση) . Αντίθετα, αν
εμφανισθεί ρεύμα βραχυκυκλώματος, πρέπει η διακοπή να γίνει σε χρό­
νο πολύ μικρότερο· και μόλιστα, αν το ρεύμα αυτό είναι πολύ μεγόλο,
η διακοπή πρέπει να γίνει σε χρόνο της τάξεως μερικών εκατοστών του
δευτερολέπτου. Όργανα προστασίας έναντι υπερεντάσεων είναι οι α­
σφάλειες και οι αυτόματοι διακόπτες.
6 .2

Ασφάλειες.

Οι ασφόλειες έχουν· στο εσωτερικό τους ένα λεπτό σύρμα που, σε
περίπτωση υπερεντόσεως, θερμαίνεται τόσο, ώστε να τήκεται (λιώνει)
και έτσι να διακόπτεται το ρεύμα. Το σύρμα αυτό λέγεται "τηκτό". Για
να διευκολυνθεί η διακοπή του τόξου που ακολουθεί αμέσως μετό την
τήξη του τηk.τού , αυτό βρίσκεται στο εσωτερικό ενός κυλίνδρου από
πορσελάνη, ,ο οποίος είναι γεμάτος με ειδική ψιλή άμμο. Όταν το
ρεύμα που δ'ιακόπτεται είναι μεγάλο, δημιουργείται έντονο τόξο. Τότε
η άμμος λιώvει από τη θερμότητα του τόξου, παρεμβόλλεται στο διόκε­
νο που δημιουργήθηκε από την τήξη και σβήνει το τόξο. Έτσι οι ασφό­
λειες έχου ν την ικανότητα να διακόπτουν πολύ μεγόλα ρεύματα
βραχυκυκλώματος.

90

Οι ασφάλειες που χρησιμοποιούμε στις ΕΗΕ είναι οι βιδωτές και οι
μαχαιρωτές. Οι βιδωτές διακρίνονται στις "τύπου D" ή "DIAZED", που
είναι οι πιο συνηθισμένες και στις "τύπου Do" ή "NEOZED", που έχουν
μικρότερες διαστάσεις. Οι μαχαιρωτές ασφάλειες χρησιμοποιούνται κυ­
ρίως σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις.
Μια ασφάλεια αποτελείται από τη βάση και από το φυσίγγιο. Στις
βιδωτές ασφάλειες υπάρχει επίσης το πώμα. Η βάση είναι το σταθερό
μέρος, προς το οποίο συνδέονται οι αγωγοί του κυκλώματος. Το φυσίγ­
γιο τοποθετείται στη βάση (στις βιδωτές ασφάλειες με τη βοήθεια του
πώματος) και περιλαμβάνει τον κύλινδρο από πορσελάνη, το τηκτό, την
άμμο και τα μεταλλικά μέρη που είναι αναγκαία για την επαφή προς τη
βάση. Όταν λειτουργήσει η ασφάλεια, δηλαδή όταν .προκληθεί η τήξη
του τηκτού, το φυσίγγιο αχρηστεύεται και, όταν θέλομε να ξανατροφο­
δοτήσομε το κύκλωμα, τοποθετούμε στη βάση νέο φυσίγγιο. Την τήξη
του τηκτού τη λέμε και "κάψιμο" του φυσιγγίου. Καταλαβαίνομε ότι ένα
φυσίγγιο έχει καεί, όταν έχει πέσει το "ενδεικτικό" του, δηλαδή όταν έχει
απελευθερωθεί ένας μικρός ενδεικτικός έγχρω μ ος δίσκος που υπάρχει
ακριβώς γι' αυτό το σκοπό και που συγκρατείται στη θέση του από το
τηκτό. Ένα μικρό ελατήριο ωθεί το ενδεικτικό προς τα έξω και έτσι
αυτό πέφτει μόλις δεν υπάρχει πια το τηκτό.
Κάθε φυσίγγιο χαρακτηρίζεται από το ονομαστικό ρεύμα του. Αν ένα
φυσίγγιο διαρρέεται συνεχώς από ρεύμα μικρότερο ή ίσο από το ονο­
μαστικό του , δεν τήκεται το τηκτό του. Ρεύματα μεγαλύτερα από το
ονομαστικό προκαλούν την τήξη σε χρόνο που είναι τόσο συντομότερος
όσο μεγαλύτερο είναι το ρεύμα.
Τα ονομαστικό ρεύματα των φυσιγγίων έχουν τις ακόλουθες τυπο­
ποιημένες τιμές, σε Α: 6, 1 0 , 1 6, 20, 25, (3 1 ,5) , (40) , 50, 63, 80, 1 00, 1 25,
1 60, 200, 250, 3 1 5, 400, 500, 630, 800, 1 000.
(Αντί των μεγεθών 3 1 ,5 Α και 40 Α χρησιμοποιείται συχνά το μέγεθος
35 Α) .
Πολλές φορές αντί του όρου "φυσίγγιο" μεταχειριζόμαστε τον όρο
"ασφάλεια" και έτσι λέμε ότι "κάηκε η ασφάλεια" ή ότι •η γραμμή προ­
στατεύεται με ασφάλεια 10 Α", ενώ 10 Α είναι το ονομαστικό ρεύμα του
φυσιγγίου .
Στις βιδωτές ασφάλειες (σχ. 6.2α) η τροφοδότηση γίνεται στον α­
κροδέκτη της βάσεως που συνδέεται με την επαφή, η οποία βρίσκεται
στο βάθος. Η σύνδεση της προστατευόμενης γραμμής γίνεται στον
ακροδέκτη που είναι συνδεδεμένος με το περιφερειακό μέρος, όπου
βιδώνει το πώμα.

91

Πciιμcι

Σχ.

β.2α.

τοΜΗ ΑΙ�ΑΛ(ΙΑΙ

Βιδωτές ασφάλειες.

Σχ.

β.2β.

Τομή ασφάλειας τύnοu •ο• (DIAZED).

Τομή ασφάλειας τύnοu

•οο•

(NEOZED).

92

Στις ασφάλειες τύπου D (DIAZED) (σχ. 6.2β) οι βάσεις έχουν τρία
μεγέθη : 25 Α, 63 Α και 1 00 Α. Στις ασφάλειες τύπου Do (NEOZED) (σχ.
6.2γ) τα μεγέθη των βάσεων είναι 1 6 Α, 63 Α και 1 00 Α. Στον πίνακα 6.2. 1
φαίνεται η αντιστοιχία των φυσιγγίων π ρος τις βάσεις των ασφαλειών.
Στον ίδιο πίνακα αναγράφεται το χρώμα που έχει το ενδεικτικό του
φυσιγγίου ανάλογα με το ονομαστικό ρεύμα.

Π Ι Ν Α Κ Α Σ 6. 2 . 1 .
Ασtάλειες τύnου Ο και Οο - Ονομαστικά ρεύματα 'άσεων, t υσιyyrων και μητρών.
Χαρακτηριστικά ΧΡώματα ενδεικτικού του t υσιyyrou και μ�τpας.

Β άση
ο

Φ υ σ ιγ y ι α κ α ι μ ή τρ ε ς
Οο

Do 1

D 11
25 Α

D 111
63 Α
D IV
1 00 Α

Do 2
63 Α

Do 3
1 00 Α

Ονομαστικό ρεύμα (Α)

Χρ ώμα

6

Π ράσινο

10

Κό κκινο

16

Γκρι

20

Μ πλε

25

κιτρινο

35

Μαύρο

50

Άσπρο

63

Χαλκόχρωμο

80

Ασημ(

1 00

Κό κκινο

Το φυσίγγιο, που πρέπει να τοποθετείται σε κάθε ασφάλεια, εξαρτά­
ται από τη διατομή των αγωγών της προστατευόμενης γραμμής και έχει
καθορισθεί στο στάδιο της μελέτης της εγκαταστάσεως. Για να μην
είναι δυνατόν να γίνει λάθος και να τοποθετηθεί φυσίγγιο μεγαλύτερου
ονομαστικού ρεύματος, βιδώνεται, στην επαφή της βάσεως που βρίσκε­
ται στο βάθος, η κατάλληλη μήτρα. Η μήτρα για κάθε ονομαστικό ρεύμα
έχει μια ο ρισμένη διάμετρο. Επίσης η διάμετρος της κάτω επαφής του
φυσιγγίου είναι ανάλογη με το ονομαστικό ρεύμα του φυσιγγίου . Έτσι,
δεν είναι δυνατόν να τοποθετηθεί κατά λάθος μεγαλύτερο φυσίγγιq
(που δεν θα εξασφάλιζε την προστασία της γραμμής) , απ' όσο επιτρέπει
η μήτρα (σχ. 6.2δ) . Η μήτρα έχει το ίδιο χρώμα με το ενδεικτικό του
φυσιγγίου του ίδιου ονομαστικού ρεύματος.

93

Σχ. β.2δ.
Μήτρα και φυσ(γγιο.

Σχ. β.2c.
Μαχαιρωτή ασφάλεια

��
I�

0

Q

Οι μαχαιpω τές ασφάλειες {σχ. 6.2ε),που επίσης λέγονται ασφό,λειες
τύπου ΝΗ, έχουν στα δύο άκρα του φυσιγγίου τους ελάσματα {λεπίδες,
μαχαίρια) που, όταν τις τοποθετούμε στη βάση της ασφάλειας, έρχο­
νται σε επαφή με τη σχισμή ΠΟ!J δημιουργείται ανάμεσα σε δύο ελατη­
ριωτά ελάσματα. Η τοποθέτηση και η αφαίρεση του φυσιγγίου γίνεται
με κατάλληλες λαβές.
Τα ονομαστικά ρεύματα των βάσεων και των φυσιγγίων που αντιστοι­
χούν σ' αυτές δίδονται στον πίνακα 6.6.2.
Π Ι ΝΑΚΑΣ 6 . 2 . 2 .
Meytβη και ονομαστικ6 peύμστσ ρ6σeων και
tυσιyyfων μαχαιρωτών ασφαλειών (ΝΗ)

Μέγεθος

00
ο

1
2
3
4

Ονομαστικό ρεύμα (Α)
Βόση

100
160
250
400
630
1000

Φυσlγγια

6 .;. 100
35 .;. 160
63 .;. 250
225 .;. 400
500 και 630
800 και 1000

94

6 .3

Αυτόματοι διακόπτες.

Αυτόματος διακόπτης είναι ένας διακόπτης που ανοίγει αυτομότως
(δηλαδή χωρ ίς ανθρώπινη ενέργεια) , όταν το · ρεύμα που περνό από
αυτόν ξεπερόσει ένα προκαθορισμένο όριο. Φυσικό, ανοίγει και με χει­
ρισμό. Όταν ανοίξει αυτομότως ένας διακόπτης παραμένει ανοικτός
και μπορεί να κλείσει μόνο με χειρισμό. Είναι επομένως ο αυτόματος
διακόπτης, ένα ό ργανο προστασίας, χωρίς να παύει να είναι και όργανο
ελέγχου. Αυτόματοι διακόπτες χρησιμοποιούνται για την προστασία όχι
μόνο των γραμμών των ΕΗΕ, αλλό και διαφόρων μηχανημότων (κινητή­
ρων, μετασχηματιστές κλπ.) . Εκτός από την υπερένταση , το όνοιγμα
ενός αυτόματου διακόπτη μπορεί να προκαλείται και από όλλα α(τια
(π.χ. για να προστατευθεί ένας κινητήρας, μπορεί να χρειόζεται ο αυ­
τόματος διακόπτης του να ανοίγει και όταν η τόση, με την οποία τρο­
φοδοτείται ο κ ινητή ρ α ς , γίνει πολύ χαμηλή , κατώτερη από ένα
προκαθορισμένο όριο) . Εδώ θα ασχοληθούμε μόνο με τους c:ιυτόματους
διακόπτες που προστατεύουν από υπερεντόσεις.
Το αυτόματο όνοιγμα ενός διακόπτη λέγεται και πτώση το.υ. Η διά­
ταξη πτώσεως ενός αυτόματου διακόπτη είναι το στοιχείο του που
προκαλεί το όνοιγμό του , όταν το ρεύμα υπερβεί το προκαθορισμένο
όριο. Όπως θα δούμε, το χρονικό διόστημα, που παρεμβόλλεται ανό­
μεσα στη στιγμή που εμφανίσθηκε η υπερένταση και στη στιγμή που
ανοίγει ο διακόπτης μπορεί να μην ε(ναι σταθερό, αλλό αντίθετα να
είναι τόσο συντομότερο όσο είναι μεγαλύτερη η υπερένταση.
Αλλά η ύπαρξη της διατόξεως πτώσεως δεν είναι η μόνη διαφορά
των αυτομάτων από τους απλούς διακόπτες. Το όλλο σημαντικό στοι­
χείο είναι ότι οι αυτόματοι διακόπτες έχουν την ικανότητα να διακόmουν
όχι μόνο το ρεύμα του φορτίου αλλό και το ρεύμα βραχυκυκλώματος. Εκτός
λοιπόν από το ονομαστικό ρεύμα, ένας αυτόματος διακόmης χαρακτη­
ρίζεται και από την ικαν6τητα διακοπής που εκφράζεται συνήθως σε kA
(χιλιάδες Α) . Έτσι, μπορεί π.χ. ένας αυτόματος διακόπτης να έχει ονο­
μαστικό ρεύμα 1 00 Α και ικανότητα διακοπής 1 0 kA. Σχετικό με το
ονομαστικό ρεύμα θα πρέπει να κόνομε μια διευκρίνιση: υπόρχούν αυ­
τόματοι διακόπτες, στους οποίους μπορούμε να ρυθμίσομε την τιμή του
ρεύματος, πάνω από την οποία η διόταξη πτώσεως προκαλεί το όνοιγμα
του διακόπτη. Στους διακόπτες αυτούς διακρίνομε το ονομαστικό ρεύ­
μα και το ρεύμα ρυθμίσεως. Το ονομαστικό ρεύμα αφορό τον κυρίως
διακόπτη, και είναι το μεγαλύτερο ρεύμα που μπορεί να περνό από
αυτόν, όταν είναι κλειστός, χωρίς�να προκαλεί. υπερθέρμανση στις επα-

95

Σχ. 6.3a.

Αυτόματος διακόπτης λαδιού (ελαιοδιακόπτης).

φές και στα στοιχεία του. Το ρεύμα ρυθμίσεως είναι το ρεύμα, πάνω
από το οποίο προκαλείται η πτώση του διακόπτη. Η ρύθμιση γίνεται με
το γύρισμα ενός κουμπιού ή κατ' άλλο ανάλογο τρόπο. Δίπλα στο στοι­
χείο που ρυθμίζαμε υπάρχει και μια βαθμονόμηση , που γράφει το ρεύμα
ρυθμίσεως σε Α ή σε ποσοστά του ονομαστικού ρεύματος. Σ' άλλους
όμως διακόπτες - και τέτοιοι είναι οι μικροαυτόματοι που χρησιμο­
ποιούμε συνήθως για την προστασία των γραμμών των ΕΗΕ - το ρεύμα
που προκαλεί την πτώση δεν είναι ρυθμίσιμο. Σ' αυτούς ονομάζαμε
ονομαστικό ρεύμα το μεγαλύτερο ρεύμα που μπορεί να περνά συνεχώς,
χωρίς να προκαλέσει την πτώση τους.
Για να έχουν οι αυτόματοι διακόπτες την ικανότητα να διακόπτουν τα
μεγάλα ρεύματα βραχυκυκλώματος, έχουν aνθεκτικές επαφές (μερικές
φορές από ειδικά μέταλλα) , ισχυρά ελατήρια για να γίνεται η κίνηση του
ανοίγματος με μεγάλη ταχύτητα και κατάλληλα διαμορφωμένους θαλά­
μους διακοπής. Σε ορισμένους aυτόματους διακόπτες οι επαφές βρί­
σκονται μέσα σ' ένα δοχείο που περιέχει μονωτικό λάδι, έτσι ώστε η
διακοπή του ρεύματος να γίνεται μέσα σ' αυτό, ώστε να σβήνει αμέσως
το τόξο. Αυτοί οι αυτόματοι διακόπτες λέγονται και διακ6πτες λαδιού
ή ελαιοδιακ6πτες (σχ. 6.3α) .
Σ' όλους τους τύπους αυτομάτων διακοπτών, με το χειρισμό κλεισί­
ματος και συγχρόνως με την κίνηση κλεισίματος των επαφών, συσπει­
ρώνεται και το ελατήριο ανοίγματος, το οποίο παραμένει σε εντατική
κατάσταση σ' όλη τη διάρκεια που ο διακόπτη.ς είναι κλειστός. Έτσι, η
ενέργεια που χρειάζεται για το άνοιγμα του διακόπτη δεν προέρχεται
από τη διάταξη πτώσεως αλλά από αυτό το ελατήριο. Η διάταξη πτώ­
σεως προσφέρει μόνο την ελάχιστη ενέργεια που χρειάζεται για να
ελευθερωθεί το ελατήριο και να προκαλέσει το άνοιγμα των επαφών.
Για το χειρισμό τους άλλοι διακόπτες έχουν ένα μοχλό, που είναι
μηχανικό συνδεδεμένος με τις επαφές, και άλλοι έχουν κουμπιά που

96

κλείνουν ή ανοίγουν επαφές. Αυτές οι επαφές ελέγχουν ένα βοηθητικό
κύκλωμα, από το οποίο τροφοδοτείται ένας ηλεκτρομαγνήτης, που ο
οπλισμός του προκαλεί το κλείσιμο των κυρίως επαφών του διακόπτη.
Στην πρώτη περίπτωση λέμε ότι έχομε μηχανικό χειρισμό. Κατά το
χειρισμό κλεισίματος ο μοχλός χειρισμού ωθεί τις επαφές στην κλειστή
θέση, συσπειρώνοντας και το ελατήριο ανοίγματος. Στο τέλος της διαδpο­
ί αι από μια καστάνια. Κατά το χειρισμό ανοίγμα­
μής το σύστημα συγκρατετ
τος ο μοχλός ελευθερώνει την καστάνια και τότε το ελατήριο ανοίγει τις
επαφές. Την καστόνια ωθεί και ελευθερώνει επίσης η διάταξη πτώσεως, αν
περάσει ένα ρεύμα μεγαλύτερο από το προκαθορισμένο όριο.
Στη δεύτερη περίπτωση λέμε ότι έχομε ηλεκτρικό χειρισμό (σχ.
6.3β}. Το κουμπί κλεισίματος κλείνει μια επαφή του βοηθητικού κυκλώ­
ματος, μέσω της οποίας τροφοδοτείται ένας ηλεκτρομαγνήτης. Αυτός
έλκει τον οπλισμό του, οπότε κλείνουν οι κύριες επαφές του διακόπτη
καθώς και μια βοηθητική. Αυτή η τελευταία επιτρέπει τώρα να εξακο­
λουθεί η τροφοδότηση του ηλεκτρομαγνήτη, έστω και αν σταματήσομε
να πατάμε το κουμπί του κλεισίματος. Ο διακόπτης·θα ανοίξει, αν δια­
κοπεί το βοηθητικό κύκλωμα, πράγμα που μπορεί να γίνει ή αν πατηθεί
το κουμπί ανοίγματος ή αν η διάταξη πτώσεως το διακόψει.
Συνήθως ηλεκτρικό χειρισμό έχουν οι ελαιοδιακόπτες.
rια την προστασία των γραμμών των ΕΗΕ συνήθως χρησιμοποιού­
νται οι μικροαυτόματοι. Ο τύπος που χρησιμοποιείται πιο συχνό είναι
R

s

τ
Ηλεκτρομαγνήτη!;

Ελατήριο
πτώσεω!;

Βσηδητι)(/)
κiικλωμα

I
πτώσεως

Κύριες
ετταφt:ς

υ

ν

w

Κουμπί
ΕΚ ΤΟΣ

Κσvμιτί
ΕΝΤΟΣ

Σχ. 6.3β.

Κύκλωμα χειρισμού αυτόματου διακόπτη .

97

κατάλληλος για τοποθέτηση σrο εσωτερικό των πινάκων απ' όπου εξέ­
χει μόνο το εμπρόσθιο τμήμα που φέρει και το μοχλ{σκο χειρισμού. Στο
πίσω μέρος του ε {ναι διαμορφωμένος έτσι ώσrε να σrερεώνεται σε
•ράyα•, όπως και οι απλο{ διακόπτες (διακόπτες χειρισμού) .
Οι μικροαυτόματοι δεν έχουν δυνατότητα ρυθμ(σεως του ρεύματος
πτώσεώς τους. Το ονομασrικό ρεύμα ε(ναι επομένως το μεγαλύτερο
που, αν διαρρέει το μικροαυτόματο συνεχώς, δεν πρόκειται να προκα­
λtσει την πτώση του. Τα ονομασrικά ρεύματα των μικροαυτομάτων είναι
6, 1 0 , 1 6, 20, 2 5 , 32 και 40 Α (υπάρχουν και μικροαυτόματοι με μεγαλύ­
τερα ονομασrικά ρεύματα, αλλά χρησιμοποιούνται σπαν(ως) . Η ικανό­
τητα διακοπής ε {ναι: 3, 6 ή 1 Ο kA.
Σημειώναμε εδώ ότι, παρ' όλο που ο μικροαυτόματος μας δίνει τη
δυνατότητα να τροφοδοτούμε ή να διακόπτομε την τροφοδότηση της
προσrατευόμενης γραμμής, είναι προτιμότερο, όταν προβλέπεται ότι
χρειάζεται να γίνονται συχνοί χειρισμοί, να συνδέεται σε σειρά και ένας
διακόπτης χειρισμού. Τέτοια είναι, π.χ. , η περ(πτωση της γραμμής θερ­
μοσίφωνα. Επειδή συνηθίζεται, για λόγους οικονομίας, να διακόπτεται
κατά διασrήματα η τροφοδότηση του θερμοσίφωνα, προκύπτει η ανά­
γκη σχετικά συχνών χειρισμών. Είναι, λοιnόν προτιμότερο αυτοί να γί­
νονται από ένα διακόπτη χειρισμού, ο οπο {ος, παρ' όλο που έχει πολύ
μικρότερη ικανότητα διακοπής από ένα μικροαυτόματο, έχει μεγαλύτε­
ρη αντοχή σrους πολλούς χειρισμούς.
Μια παραλλαγή μικροαυτομάτου είναι ο πωματοαuτ6ματος ή αuτ6ματη ασφάλεια (σχ. 6.3γ) . Π ρόκειται για έναν αυτόματο διακόπτη, όπως
είναι και ο μικροαυτόματος, που έχει κατάλληλη μορφή για να βιδωθεί
σrη βάση μιας ασφάλειας τύπου D. Χρησιμοποιείται σε παλιούς πίναΚοvμπ ί
πιιιματοαuτομcποu

Σχ. 8.3y.
Αυτόματη ασφάλεια (nωματοαυτόματος) .

98

κες, που είχαν ασφάλειες, για να αντικαταστήσει το φυσίγγιο. Στην
κορυφή του έχει δύο κουμπιά, με τα οποία γίνεται μηχανικά το άνοιγμα
και το κλείσιμο. Σε περίπτωση πτώσεως πετιέται προς τα έξω το κουμπί
κλεισίματος, όπως ακριβώς στο μικροαυτόματο ο μοχλίσκος χειρισμού
πέφτει στη θέση Ε ΚΤΟΣ.
6 .4

Χαρακτη ρι στ ι κά λειτουργίας των οργάνων προστασίας.

Αφού η λειτουργία μιας ασφάλειας, δηλαδή η διακοπή τροφοδοτή­
σεως όταν υπάρχει υπερένταση, προκαλείται από την τήξη του τηκτού
της, είναι φυσικό ότι το χρονικό διάστημα, από τη στιγμή που εμφανί­
στηκε η υπερένταση ως τη στιγμή που γίνεται η διακοπή (Χρ6νος λει­
τουργίας) , είναι τόσο συντομότερο, όσο μεγαλύτερη είναι η υπερένταση:
όσο μεγαλύτερο είναι το ρεύμα, τόσο πιο γρήγορα θερμαίνεται το τη­
κτό και φθάνει στο σημείο τήξεώς του.
Για τα φυσίγγια που έχουν ένα ορισμένο ονομαστικό ρεύμα, μπορού­
με να παραστήσομε σ' ένα διάγραμμα το χρόνο λειτουργίας τους σε
συνάρτηση με το ρεύμα που προκάλεσε την τήξη του τηκτού. Αυτήν την
καμπύλη τη λέμε χαρακτηριστική λειτουργίας των φυσιγγίων. Στο σχή­
μα 6.4α βλέπομε τις χαρακτηριστικές -λειτουργίας των φυσιγγίων. Καθε­
μιά καμπύλη αντιστοιχεί στα φυσίγγια ενός ορισμένου ονομαστικού
ρεύματος.
Στον οριζόντιο άξονα του διαγράμματος παριστάνονται τα ρεύματα,
ενώ στον κατακόρυφο παριστάνονται οι χρόνοι λειτουργίας. Οι κλίμα­
κες, με τις οποίες παριστάνονται τα δύο μεγέθη , δεν είναι αναλογικές,

Σχ. 6.4α.

Χαρακτηριστικές λειτουργίες ασφαλειών ταχείας τήξεως .

99

για λόγους πρακτικούς� .θέλομε να φαίνεται πιο καθαρά η περιοχή που
αντιστοιχεί στα μικρότερα ρεύματα και, αντίστοιχα, στους μικρούς χρό­
νους. Γι' αυτό το λόγο χρησιμοποιούνται λογαριθμικές κλίμακες.
Από τη χαρακτηριστική λειτουργία μιας ασφάλειας μπορούμε να συ­
μπεράνομε αν μια ασφάλεια θα καεί ή όχι, όταν περάσει για μικρό
χρονικό διάστημα ένα ρεύμα μεγαλύτερο από το ονομαστικό της. Για
παράδειγμα, στο σχήμα 5.8α, βλέπομε ότι το φυσίγγιο 35 Α, αν το
ρεύμα είναι 200 Α, καίγεται σε χρόνο Ο, 1 sec. Αν λοιπόν από ένα τέτοιο
φυσίγγιο περάσει ρεύμα 200 Α επί χρονικό διάστημα 0,02 sec, το φυ- ,.
σίγγιο δε θα καεί. Αντίθετα αν το ρεύμα διαρκεί, τότε το φυσίγγιο θα το•
διακόψει σε χρόνο 0 , 1 sec.
Η μορφή που έχουν οι χαρακτηριστικές λειτουργίας των ασφαλειών
είναι εξυπηρετική, για τους δυο ακόλουθους λόγους:
α) Πολλές συσκευές καταναλώσεως, μόλις τροφοδοτηθούν, απορρο- .
φούν, για ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα, ένα ρεύμα μεγαλύτερο από
εκείνο, το οποίο αντιστοιχεί στην · κατάσταση κανονικής λειτουργίας
τους. Το φαινόμενο αυτό είναι πολύ έντονο στους κινητήρες, που στην
πρώτη στιγμή τροφοδοτήσεώς τους απορροφούν το λεγόμενο "ρεύμα
εκκινήσεως". Αλλά και άλλες συσκευές, ακόμη και οι θερμικές, τραβούν,
εντελώς στιγμιαία, ένα μεγαλύτερο ρεύμα. Η μορφή της χαρακτηριστι­
κής λειτουργίας των ασφαλειών επιτρέπει τη διέλευση του στιγμιαίου
αυτού ρεύματος, χωρίς να προκληθεί η τήξη του τηκτού. Αν πάντως
υπάρχει τέτοιο πρόβλημα - και αυτό κυpίως συμβαίνει στις γραμμές
που τροφοδοτούν κινητήρες - υπάρχει η δυνατότητα να χρησιμοποιη­
θούν ασφάλειες "βραδείας τήξεως", που οι χαρακτηριστικές λειτουρ­
γίας τους δίνονται στο σχήμα 6.4β. Οι χρόνοι λειτουργίας αυτών των
100

20
70
5
z
ι
i:IJ

\ ι"

ττn r1 \ I \ \ ι\\
\ [\

ΓΠ \ \τ rττ
\ \
�- \

;.,. 1\ � . i... 1\;...\i>.\1.1
I"{ ' ":

:'\

\ \ \
\ \\ \.\. ,'\' \.\.
'\ \ '·
""'

y_· τ ,. '
""
'\.

\ λ \ :� � �

"�

001
α
z

I\

\ \ \ \ \ ι\ \\ �\\ ι\

70
5
z
7
0.5
0.1
05
QOZ
0.01
Q005
QOO.'Ζ

τ' \ m \\

\. \. I\.. 1\. !\..\..
"\.

5

10

"\. "\.

" .� ��

"\. "\.

" � 1\:. �' �� �����

20

....... ...... .... ........:: .....: :-....: =

ι-5Ο 100 200 500 1000 2000 5000 · 100011 20000 500011 7011000
Pwμa oc Α (C\16.τιμιj)

Σχ. β.4β.

Χαρακτηριστικές λειτουργίες �σφαλειών βραδείας τήξεως.

100

ασφαλειών είναι σημαντικά μεγαλύτεροι από τους χρόνους των ασφα­
λειών ταχείας τήξεως.
fJ) Σε μια εγκατάσταση υπάρχουν ασφάλειες σε σειρά, με την έννοια
ότι το ίδιο ρεύμα περνάει διαδοχικά από δύο ή περισσότερες ασφά­
λειες. Π .χ. στον πίνακα διανομής μιας εγκαταστάσεως υπάρχει η γενική
ασφάλεια, που προστατεύει όλη την εγκατάσταση, και υπάρχουν και οι
ασφάλειες των γραμμών, που ξεκινούν από τον πίνακα. Αν συμβεί ένα
σφάλμα σε μια γραμμή, το ρεύμα βραχυκυκλώματος περνάει και από τη
γενική ασφάλεια και από την ασφάλεια προστασίας της γραμμής .. Αυτό
το ρεύμα είναι πολύ μεγαλύτερο από τα ονομαστικά ρεύματα και των
δύο αυτών ασφαλειών, δηλαδή είναι ικανό να κάψει και τις δύο. Εν
τούτοις είναι επιθυμητό να καεί μόνο η ασφάλεια της γραμμής και όχι
η γενική. Αυτό γίνεται δυνατόν χάρη στη μορφή που έχουν οι χαρακτη­
ριστικές λειτουργίας των ασφαλειών. Από το διάγραμμα του σχήματος
5.8α βλέπομε ότι η χαρακτηριστική λειτουργίας καθενός φυσιγγίου εί­
ναι κάτω από τη χαρακτηριστική λειτουργία όλων των άλλων φυσιγγίων
που έχουν μεγαλύτερο ονομαστικό ρεύμα. Αν λοιπόν το φυσίyΥ ιο της
γενικής ασφάλειας είναι μεγαλύτερο από το φυσίγγιο της ασφάλειας
της γραμμής, το τελευταίο θα καεί και θα διακόψει το ρεύμα, π ριν
προφθάσει να καεί το φυσίγγιο της γενικής ασφάλειας. Λέμε ότι έχομε
συνεργασία των οργάνων προστασίας που είναι συνδεδεμένα σε σειρά,
όταν πετυχαίνομε την εξής λειτουργία: ένα σφάλμα μετά από το δεύτε­
ρο όργανο προστασίας προκαλεί τη λειτουργία του χωρ {ς να προκαλέ­
σει κ α ι τη λειτο υ ργία τ ο υ π ρ ώτου ο ργάνο υ π ρ ο στασίας. Έτσι
πετυχαίνομε να διακόmεται η τροφοδότηση στο μικρότερο δυνατό τμή­
μα της εγκαταστάσεως.
Απ' όσα εξηγήσαμε ως εδώ σχετικά με τις ασφάλειες γίνεται φανερό
πόσο λανθασμένη είναι η συνήθεια που έχουν μερικοί να τοποθετούν
ένα ψιλό σύρμα στο εξωτερικό ενός φυσιγγίου για να το "επισκευάσουν"
όταν αυτό έχει καεί. Ακόμα και αν έχουν βρει από πείρα ποιο σύρμα
(συνήθως ένας ή περισσότεροι κλώνοι ενός εύκαμmου καλωδίου) καί­
γεται στα τόσα Αμπέρ όσο είναι το ονομαστικό ρεύμα του φυσιγγίου ,
είναι αδύνατον ν α πετύχουν ν α έχει τη χαρακτηριστική λειτουργίας του,
ούτε βέβαια την ικανότητα διακοπής. Μπορεί ορισμένες φορές, να λει­
τουργεί σχεδόν καλά. Σκοπός όμως των οργάνων προστασίας δεν είναι
να λειτουργούν καλά ορισμένες φορές αλλά πάντοτε, δηλαδή με όλες
τις πιθανές τιμές του ρεύματος βραχυκυκλώματος. Και αυτό δεν μπορεί
να εξασφαλισθεί, παρά μόνο όταν χρησιμοποιούμε τα κανονικά φυσίγ­
για.

101

ρεuμαεπαφiι.
/ το
Κλεισ;riJ
περνα

Ανοικτή επαφή
διακοπ-ή ρε\ιματο!;

Σχ. β.4y.
Διμεταλλικό έλασμα.

Ο χρόνος λειτουργίας των αυτομότων διακοmών καθορίζεται από τη
διόταξη mώσεώς τους. Αφού, όπως είπαμε, η χαρακτηριστική λειτουρ­
γίας των ασφαλειών ε(ναι εξυπηρετική, είναι συνήθως επιθυμητό να
έχουν και οι αυτόματοι διακόmες μια χαρακτηριστική λειτουργίας με
μορφή ανόλογη εκείνης των ασφαλειών. rι· αυτό το σκοπό συνήθως η
διόταξη mώσεως των αυτομότων διακοmών αποτελείται από δύο στοι­
χεία: το θερμικό και το ηλεκτρομαγνητικό. Το θερμικό στοιχείο αποτε­
λείται από ένα διμεταλλικό έλασμα (σχ. 6.4γ), δηλ. από ένα συνδυασμό
ελασμότων από δύο διαφορετικό μέταλλα που έχουν διαφορετικούς
συντελεστές διαστολής. Μια αντίσταση που διαρρέεται από το ρεύμα
που περνόει από τον αυτόματο διακόmη (ή από ένα σταθερό υποπολ­
λαπλόσιο αυτού του ρεύματος) θερμαίνει το διμεταλλικό έλασμα. Λόγω
των διαφορετικών συντελεστών διαστολής των δύο μετόλλων, το διμε­
ταλλικό έλασμα κόμmεται λιγότερο ή περισσότερο, ανόλογα με το
διερχόμενο ρεύμα. Με το όκρο του το διμεταλλικό έλασμα ωθεί μια
καστόνια που συγκρατεί το διακόmη στην κλειστή θέση (περίmωση
διακοmών με μηχανικό χειρισμό) ή ανοίγει μια επαφή του βοηθητικού
κυκλώματος που τροφοδοτεί τον ηλεκτρομαγνήτη (περίmωση διακο­
mών με ηλεκτρικό χειρισμό).
Το ηλεκτρομαγνητικό στοιχείο αποτελείται από ένα μικρό ηλεκτρο­
μαγνήτη, που το πην(ο του διαρρέεται και άυτό από το ίδιο ρεύμα, όπως
και η αντίσταση του θερμικού στοιχείου. Όταν περόσει ένα μεγόλο
ρεύμα, μεγαλUτερο από ένα όριο, ο ηλεκτρομαγνήτης έλκει, χωρίς κα­
μιό χρονική καθυστέρηση, τον οπλισμό του, ο οποίος, δρώντας όπως
και το θερμικό στοιχείο, προκαλεί την mώση του διακόmη. Επειδή η
λειτουργία του ηλεκτρομαγνητικού στοιχείου γίνεται χωρίς ηθελημένη
καθυστέρηση, λέγεται και στιγμιαίο στοιχείο ή στοιχείο ακαpιαfας λει­
τοupγfας. Όταν η mώση προκληθεί από το ηλεκτρομαγνητικό στοιχείο,
το όνοιγμα του αυτόματου διακόmη γίνεται σε τόσο χρόvο, όσος είναι

102

αναπόφευκτος από το γεγονός ότι πρέπει να τεθεί σε κίνηση ο μηχανι­
σμός που ανοίγει τις επαφές.
Το θερμικό στοιχείο λειτουργεί (δηλαδή προκαλεί την mώση του διακό­
πτη), όταν το ρεύμα είναι μεγαλύτερο από το όριο, στο οποίο είναι ρυθμι­
σμένο. Όμως ο χρόνος λειτουργίας δεν είναι σταθερός, αφού η θέρμανσή
του είναι τόσο ταχύτερη, όσο μεγαλύτερο είναι το ρεύμα. Γι' αυτό τα θερ­
μικά στοιχεία έχουν μια χαρακτηριστική λειτουργία, που η μορφή της μοιά­
ζει με τη μορφή της χαρακτηριστικής λειτουργίας των ασφαλειών.
Το ηλεκτρομαγνητικό στοιχείο ρυθμίζεται έτσι, που να προκαλεί την
mώση του διακόπτη (και, όπως αναφέραμε ήδη, αυτή είναι άμεση, χωρίς
καμιά καθυστέρηση) όταν το ρεύμα υπερβαίνει κάποιο όριο, που είναι ση­
μαντικά μεγαλύτερο από το όριο λειτουργίας του θερμικού στοιχείου.
Στους aυτόματους διακόmες, που έχουν δυνατότητα ρυθμίσεως των
ορίων διεγέρσεως της διατάξεως mώσεως, μπορούμε να ρυθμίζομε
χωριστά τα οριακά ρεύματα λειτουργίας του θερμικού και του ηλεκτρο­
μαγνητικού στοιχείου .
Στους aυτόματους διακόmες, όπου η διάταξη πτώσεως δεν είναι
ρυθμίσιμη (και έτσι είναι και οι μικροαυτόματοι) , το οριακό ρεύμα λει­
τουργίας του ηλεκτρομαγνητικού στοιχείου είναι κάποιο ορισμένο πολ­
λαπλάσιο του οριακού ρεύματος λειτουργίας του θερμικού στοιχείου .
Η χαρακτηριστική λειτουργίας των μικροαυτομάτων έχει τη μορφή των
καμπυλών που δίνονται στο σχήμα 6.4δ. Στους μικροαυτόματους τύπου
L που προορίζονται για την προστασία των γραμμών, το ηλεκτρομαγνη­
τικό στοιχείο δρα, όταν το ρεύμα είναι περίπου τριπλάσιο από το ονο­
μαστικό ρεύμα του μικροαυτομάτου . Οι μικροαυτόματοι τύπου G
χρησιμοποιούνται συνήθως για την προστασία κινητήρων. Σ' αυτούς το
ηλεκτρομαγνητικό στοιχείο προκαλεί την άμεση mώση του διακόπτη, όταν
το ρεύμα υπερβεί το οκταπλάσιο περίπου του ονομαστικού ρεύματος. Οι
διαγραμμισμένες περιοχές στα διαγράμματα του σχήματος 6.4δ παριστούν
αυτό το "περίπου" που αναφέραμε: επειδή οι μικροαυτόματοι, ως βιομηχα­
νικό προϊόν που είναι, δεν μπορεί να έχουν απόλυτη ακρίβεια στη λειτουργία
τους, οι κατασκευαστές δίνουν μια περιοχή, μέσα στην οποία εγγυημένα
λειτουργεί το στιγμιαίο στοιχείο - ούτε παραπάνω, ούτε παρακάτω. Στον
οριζόντιο άξονα, σ' αυτά τα διαγράμματα η κλίμακα δίνεται σε πολλαπλάσια
του ονομαστικού ρεύματος του μικροαυτομάτου.
Όπως αναφέραμε και προηγουμένως, οι μικροαυτόματοι έχουν την
ικανότητα διακοπής, που μπορεί να είναι 3 kA ή 6 kA ή 1 Ο kA. Όμως το
ρεύμα βραχυκυλώσεως είναι δυνατό να είναι ακόμα μεγαλύτερο από
αυτά τα όρια. Για να μην υπάρχει, λοιπόν, ο κίνδυνος να καταστραφεί

103

Τ\ιτtο\J L
Χρι\ν� πτώσεως

Τ\ιττσu

2
1

min

1

1v

1�
\
1\

1

4+--+---�+-�--�

θερμικό στοιχεiο --ι--

I

s

G

Χρόνος τττώσεω!;

s

Περιοχη λειτσupγίaς--+---+---+--+�
ηλεκτρομαγνητικού
στοιχείου
1 ΩΩ-Ι-

----4--+--+

ms
�u
2

6 β 10

4

-

Ρ�μα

20

2

4

6 8 10

20

-

. Ρεύμα
,
( rtολλατtλασια τοu ονομαστικσu)

,

( ττολ
λ
α
τt
λ
ασια του ονομαστικοu)
Σχ. 6.4δ.

Χαρακτηριστικές λειτουργ(ες μικροαυτομάτων.

ένας μικροαυτόματος επειδή δεν θα μπορεί να διακόψει το ρεύμα βρα­
χυκυκλώματος, πρέπει να είναι τοποθετημένη πριν από αυτόν μια ασφά­
λεια, με ονομαστικό ρεύμα πολύ μεγαλύτερο από το ρεύμα του
μικροαυτομότου. Αυτή η ασφάλεια λέγεται "προτασσόμενη ασφ6λεια•.
Σε ρεύματα βραχυκυκλώματος μικρότερα από την ικανότητα διακοπής
του μικροαυτομάτου, η ασφάλεια αυτή δεν καίγεται. Έτσι, λειτουργεί ο
μικροαυτόματος κανονικό. Αν όμως εμφανισθεί ένα πολύ μεγάλο ρεύμα
βραχυκυκλώματος, τότε θα καεί η ασφάλεια, επειδή, όπως έχομε πει,
στα πολύ μεγάλα ρεύματα οι ασφάλειες λειτουργούν σε πάρα πολύ
μικρό χρόνο. Η ασφάλεια είναι, σ' αυτά τα μεγάλα ρεύματα, ταχύτερη
και από το στιγμιαίο (ηλεκτρομαγνητικό) στοιχείο του μικροαυτομάτου.
Ο μικροαυτόματος μπορεί να ανοίξει ή να μην ανοίξει, αλλά η τήξη της
ασφάλειας θα τον έχει προστατεύσει. Μια ασφάλεια, με φυσίγγια ονο­
μαστικού ρεύματος μικρότερου ή ίσου προς 100 Α, προστατεύει τους
μικροαυτόματους που έχουν ονομαστικό ρεύμα από 6 μέχρι 40 Α.

104

Κ Ε Φ ΑΛΑ Ι Ο Ε Β ΔΟ Μ Ο
Π Ρ Ο ΣΤΑΣ Ι Α Α Π Ο ΤΑΣ Ε Ι Σ Ε ΠΑ Φ Η Σ - Γ Ε Ι ΩΣ Ε Ι Σ - Ο Ρ ΓΑ Ν Α
Π Ρ Ο ΣΤΑΣ Ι ΑΣ
7.1

Τάσεις επαφής.

Είναι γνωστό πως, αν περάσει ηλεκτρικό ρεύμα μέσα από το ανθρώ­
πινο σώμα, υπάρχει κίνδυνος να προκαλέσει σοβαρές βλάβες ή ακόμα
και το θάνατο. Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχουν αυτοί οι κίνδυ­
νοι, οσοδήποτε μικρό και αν είναι το ρεύμα, ή επίσης, αν η διέλευση του
ρεύματος έχει πολύ μικρή διάρκεια. Ονομάζομε ηλεκτροπληξία το πα­
θολογικό αποτέλεσμα της διόδου του ηλεκτρικού ρεύματος μέσα από το
ανθρώπινο σώμα. Αν η διέλευση του ρεύματος γίνει αισθητή, χωρίς όμως
να προκαλέσει παθολογικά αποτελέσματα, δεν έχομε ηλεκτροπληξία.
Το αίτιο που μπορεί να προκαλέσει τη ροή του ηλεκτρικού ρεύματος
δεν μπορεί βέβαια να είναι τίποτε άλλο από την ύπαρξη μιας τάσεως
ανάμεσα σε δύο σώματα, προς τα οποία θα ερχόταν συγχρόνως σ'
επαφή ένα άτομο. Από αυτό προκύmει η έννοια της τάσεως επαφής:
είναι μια τάση που υπάρχει ανάμεσα σε δύο σημεία ταυτοχρ6 νως προ­
σιτά. Βέβαια σε κανονική κατάσταση λειτου ργίας δεν υπάρχουν τέτοιες
τάσεις. Μ όνο αν έχει συμβεί ένα σφάλμα των μονώσεων, μπορεί να
αποκτήσουν μια τάση προς τη γη τα λεγόμενα "εκτεθειμένα αγώγιμα
μέρη".
Εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος είναι κάθε αγώγιμο αντικείμενο:
- Που ένα άτομο μπορεί να έλθει σε επαφή με αυτό, χωρίς φυσικά
να μεταχειρισθεί κάποιο εργαλείο.
- Που ενώ σε κανονική κατάσταση λειτουργίας δεν έχει καμιά τάση
προς τη γη, μπορεί να αποκτήσει τάση , σε περίmωση σφάλματος
των μονώσεων.
Εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος . μπορεί να είναι τμήμα μιας συσκειιής
καταναλώσεως ή ενός εξαρτήματος της ΕΗΕ. Μπορεί όμως να είναι και
ένα άλλο αγώγιμο αντικείμενο, ξένο προς αυτά, αλλά που είναι συνδε-

105

-

-

- -

-

-

-

-

-

-

-

- -

-,

τον οvδ(τεροv

t

I
I
I
ι
I
_ _

Μ11

ι

μονωtιχό
δάιτεδο

�Εδα�(χώμcι),ά�� fιμμο'­
tοιιιivτο,οχvροχοVΙCΙ, ιτttρινε,
,, μna��ιxt, ι:ΙΙΣΥb\ίοε")
"�Ιncε

Μονωtιχό
δάιτε6ο

Ρεύμα βρa.χνκιικλώσεως
από τη Υ11

( Ξcρό �\'ιλο, χωρί, ΙΙC'!ΙΙUιχ-.

cnερtCIIO'II , �ινόΑαιο, Ιιοφcι��)

Σχ. 7.1.

Ταυτόχρονη επαφή με δύο μέρη, μεταξύ των οπο(ων υπάρχει μια τόση.

δεμένο με αυτό. Εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος είναι π.χ. το μεταλλικό
περίβλημα ενός ηλεκτρικού μαγειρείου, ή το μεταλλικό σώμα ενός πί­
νακα διανομής. Μπορε{ όμως να ε{ναι και ένας όξονας που παίρνει
κίνηση από έναν ηλεκτρικό κινητήρα, οπότε, αν ο κινητήρας δεν είναι
προσιτός, ενώ ο όξονας είναι προσιτός, θα χαρακτηρίσομε εκτεθειμένο
αγώγιμο μέρος τον όξονα.
Ας επανέλθομε όμως στα "συγχρόνως προσιτό" μέρη. Αν κόποιος,
που πατόει σε δόπεδο που δεν είναι μονωτικό ή ακουμπόει σε τοίχο που
δεν είναι μονωτικός, έλθει σε επαφή με ένα αγώγιμο μέρος που έχει μια
τόση προς τη γη, γεφυρώνει μια τόση επαφής και επομένως θα περόσει
ρεύμα μέσα από το σώμα του. Το ίδιο θα συμβεί, αν το δόπεδο και οι
τοίχοι είναι από μονωτικό υλικό, αλλό το ότομο έλθει σε επαφή συγχρό­
νως με το αγώγιμο μέρος που έχει τόση και με ένα όλλο αγώγιμο
αντικείμενο τiου έχει το δυναμικό της γης (σχ. 7.1). Συγχρόνως προσιτό,
στα παραδείγματα που αναφέραμε, είναι ένα εκτεθειμένο αγώγιμο μέ­
ρος από τη μια πλευρό, ενώ από την όλλη είναι:
- Το δόπεδο ή ο τοί)<ος που δεν είναι μονωτικό', στο πρώτο παρό­
δειγμα.
Ένα αγώγιμο μέρος, που έχει το δυναμικό της γης και που βρί­
σκεται σε τέτοια απόσταση από το εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος,

106

ώστε να μπορεί ένα ότομο να έλθει σε επαφη συγχρόνως και με
τα δυο, στο δεύτερο παρόδειγμα.
Η περίπτωση που περιγράψαμε λέγεται έμμεση επαφή. Ένα άτομο
έρχεται σε επαφη με ένα εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος που έχει αποκττl­
σει μια τάση επαφή ς εξαιτίας ενός σφάλματος των μονώσεων.
Υπάρχει και μια δεύτερη περίπτωση : η 6μεση επαφή. Αυτή συμβαί­
νει, όταν ένα άτομο έλθει σε επαφή με ένα ενεργό μέρος που έχει τάση
προς τη γη (δηλαδή με έναν αγωγό φάσεως ή με ένα αγώγιμο μέρος
συνδεδεμένο με αυτόν) , αν αυτό για οποιοδήποτε λόγο έχει γίνει προσιτό.
Και στην περίπτωση της άμεσης επαφής χρησιμοποιείται κατ'επέκταση ο
όρος "τάση επαφή ς" με την έννοια της τάσεως που θα γεφυρώσει με το
σώμα του ένα άτομο που θα έλθει σε επαφή με το μέρος που έχει τάση
προς τη γη και με το δάπεδο ή τον τοίχο (αν δεν είναι μονωτικά) ή με ένα
άλλο αγώγιμο αντικείμενο που έχει το δυναμικό της γης.
7. 2

Π ότε μια τάση επαφής είνα ι επ ι κίνδυνη.

Εκείνο που μας ενδιαφέρει, όταν πρόκεrται να λάβομε μέτρα προστασίας
ατόμων από τάσεις επαφής, είναι να ξέρομε πότε μια τάση επαφής είναι επικίν­
δυνη και πότε όχι. Αυτό μας χρειάζεται για να κάνομε ό,τι πρέπει, ώστε οι
τάσεις επαφής που είναι ενδεχόμενο να εμφανισθούν να μην είναι επικίνδυνες.
Έχουν γίνει πολλές μελέτες, για να προσδιορισθεί ποια είναι η τιμή
του ρεύματος, αν6λογα με τη δι6pκει6 του, που, όταν περνάει μέσα
από το ανθρώπινο σώμα, μπορεί να είναι επικίνδυνο για πρόκληση ηλε­
κτροπληξίας. Επίσης έχει μελετηθεί ποια είναι η αντίσταση που παρου­
σιάζει το ανθρώπινο σώμα στη διέλευση του ηλεκτρικού ρεύματος.
Αυτά τα δύο στοιχεία είναι απαραίτητα, για να βρούμε, τελικά, την τιμή
της τάσεως επαφή ς, που, ανάλογα με τη χρονική διάρκεια διατηρή σεώς
της, μπορεί να είναι επικίνδυνη.
Π ρέπει να αναφερθεί ότι η επίδραση του ηλεκτρικού ρεύματος δεν
είναι η ίδια σ'όλα τα άτομα, αλλά και στο ίδιο άτομο δεν είναι χρονικά
σταθερή . Επίσης τα αποτελέσματα που έχει το ηλεκτρικό ρεύμα εξαρ­
τώνται και από τη διαδρομή που θα ακολουθή σει μέσα στο σώμα (από
χέρι σε πόδια, από χέρι σε χέρι κλπ.) . Αλλά και η αντίσταση του ανθρώ­
πινου σώματος δεν είναι ένα σταθερό μέγεθος. Διαφέρει από άτομο σε
ότομο, μεταβάλλεται χρονικά στο ίδιο άτομο και κυρίως εξαρτόται από
τις συνθήκες της επαφή ς (π.χ. αν είναι υγρό το δέρμα) .
Είναι ευνόητο πόσο δύσκολος είναι ο προσδιορισμός όλων αυτών
των παραγόντων. Γι' αυτό ακριβώς το λόγο υπήρχαν ανέκαθεν ορισμέ-

107

νες διαφοροποιήσεις μεταξύ των κανονισμών των διαφόρων χωρών, ως
προς τα όρια που πρέπει να ληφθούν υπόψη στον καθορισμό των μέ­
τρων για την αποφυγή κινδύνων από τόσεις επαφής. Ο ΚΕΗΕ που ισχύει
στη χώρα μας ορίζει ότι: κ6θε τ6ση επαφής μεγαλύτερη από 50 ν
πρέπει να διακόπτεται σε χρόνο μικρότερο από 5 sec από τη στιγμή
εμφανίσεώς της.
7.3

Μ έ θ οδοι προατασίαc; από έμμεση επαφ ή.

Επειδή στην πρόξη οι πιθανότητες να έλθει ένα ότομο σε επαφή με
ένα εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος, που έχει αποκτήσει μια τόση επαφής
εξαιτίας ενός σφόλματος, είναι περισσότερες από τις πιθανότητες όμε­
σης επαφής, αρχίζομε με την εξέταση των μέτρων που επιβόλλονται για
την προστασία από τους κινδύνους των εμμέσων επαφών.
Όπως θα αναφέρομε και στη συνέχεια, η μέθοδος προστασίας που
έχει την ευρύτερη εφαρμογή είναι η γείωση των εκτεθειμένων αγωγίμων
μερών. Όμως θα περιγρόψομε πρώτα ορισμένες όλλες μεθόδους που
χρησιμοποιούνται σπανιότερα, για να καταλήξομε στη μέθοδο της γειώ­
σεως, την οποία θα χρειασθεί να αναπτύξομε διεξοδικότερα .
Δύο τρόποι θα ήταν λογικό κατόλληλοι για την αποφυγή κινδύνων
που θα μπορούσαν να προκύψουν από την επαφή ατόμων προς τα
εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη :
- Ή να αποκλεισθεί με ικανοποιητική βεβαιότητα, ότι ένα σφόλμα
μονώσεως θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα την εμφόνιση
μιας τόσεως επαφής στα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη,
- ή να φροντίσομε, ώστε, αν τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη αποκτή­
σουν μια τόση επαφής, αυτή να μην είναι επικ(νδυνη.
Από τις πένrε μεθόδους προστασίας που θα αναφέρομε στη συνέχεια, οι
τρεις πρώτες εμπίπτουν στην πρώτη περίπτωση και οι όλλες δυο στη δεύτερη.
α} Διπλή μόνωση.

Εφαρμόζεται κυρίως σε ορισμένα εργαλε�α χειρός (όπως π.χ. ηλε­
κτροδρόπανα) και σε όλλες φορητές συσκευές καταναλώσεως. Επόνω
από την κανονική μόνωση των ενεργών μερών τοποθετείται και μια
δεύτερη. Έτσι, αν συμβεί ένα σφόλμα, δηλαδή αν η κανονική μόνωση
πόθει βλόβη, τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη δεν θα αποκτήσουν καμιό
τόση, αφού θα υπόρχει η δεύτερη μόνωση. Οι συσκευές με διπλή μό­
νωση έχουν, στην πινακίδα όπου είναι γραμμένα τα στοιχεία τους, το
σήμα της διπλής μονώσεως (σχ. 7.3α) .

108

Σχ. 7.3σ.
Σήμα διπλής μονώσεως.

Στην ίδια περίmωση εμπίmουν και οι συσκευές με "ενισχυμένη μό­
νωση•, στις οποίες η μόνωση είναι μία, αλλά έχει διπλή μηχανική και
ηλεκτρική άντοχή από μια κανονική μόνωση. Έτσι θεωρείται ότι παρέχει
τον ίδιο βαθμό προστασίας, όπως η διπλή μόνωση.
Η μέθοδος της διπλής μονώσεως θεωρείται πλεονεκτική' σ' όσες
περιmώσεις υπάρχει αμφιβολία αν, εκεί όπου θα χρησιμοποιηθεί η
συσκευή , θα υπάρχει κατάλληλη γείωση και αν θα συνδεθεί σωστά.
Διπλή μόνωση παρουσιάζουν και οι γραμμές των ΕΗΕ, στις οποίες οι
μονωμένοι αγωγοί είναι τοποθετημένοι μέσα σε σωλήνες με χαλύβδινο οπλι­
σμό (χαλυβδοσωλήνες) ή σε οπλισμένους μονωτικούς σωλήνες (σωλήνες
Μπέργκμαν), αφού η μόνωση που υπάρχει στο εσωτερικό αυτών των σωλή­
νων είναι μια δεύτερη μόνωση πάνω από τη μόνωση των αγωγών.
fJ) Ηλεκτpικ6ς διαχωpισμ6ς (χρήση μετασχηματιστή aπομονώσεως).

Ο ουδέτερος του δικτύου που τροφοδοτεί την ΕΗΕ είναι γειωμένος.
Γι' αυτό οι αγωγοί φάσεων έχουν τάση προς τη γη. Αν ένα σφάλμα
γεφυρώσει τη μόνωση που υπάρχει μεταξύ των ενεργών μερών που
έχουν τάση και των εκτεθειμένων αγωγίμων μερών, θα αποκτήσουν και
τα τελευταία μια τάση προς τη γη. Μπορούμε ένα τμήμα της ΕΗΕ να
μην το τροφοδοτήσομε απευθείας, αλλά μέσω ενός μετασχηματιστή
που ούτε aνυψώνει ούτε υποβιβάζει την τάση (δηλαδή έχει την ίδια
τάση πρωτεύοντος και δευτερεύοντος) και που δεν έχει καμιά σύνδεση
προς τη γη στο δευτερεύον του (σχ. 7.3β) . Έτσι, σε περίmωση σφάλ­
ματος, τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη αυτού του τμήματος της ΕΗΕ δεν
είναι δυνατόν να αποκτήσουν τάση προς τη γη. Ο μετασχηματιστής
(που λέγεται μετασχηματιστής aπομονώσεως ή μετασχηματιστής 1 : 1 ,
αφού έχει ίσο αριθμό σπειρών και στα δύο τυλίγματά του) πρέπει να .
έχει Πολύ καλές μονώσεις. Έτσι, θα είναι βέβαιος ο διαχωρισμός μετα­
ξύ του πρωτεύοντος και του δευτερεύοντος. Επίσης πρέπει να είναι
βέβαιο ότι κανένα σημείο του δευτερεύοντος τυλίγματος ή του κυκλώ­
ματος που τροφοδοτείται από αυτό δεν θα αποκτήσει αγώγιμη σύνδεση
προς τη γη εξαιτίας ενός σφάλματος. Ένα τέτοιο σφάλμα δεν θα γινό­
ταν αντιληmό, αφού δεν συνεπάγεται καμιά υπερένταση και θα μπορού-

109

Μετασ)('ηματι.σt�ς; ποv τροφοδοτεί
το δίκτ'VΟ (μόνο το δεvτερε\ιον
τύλιγμά του)

ιι

Μετασχηματι0της;
aπομονώσεως;

ΠοΡ.εία τοv
ρε ματο
ς
Σφαλμα

/

Εκτε-δειμΕ:να
αγώγιμα μi.ρη

Εκτt:-δεψένα
/ αγώγιμα μέρη

ι
@

@
-

Γεί ωση τοv
ουδετέρσv

Σχ. 7.3β.

Προστασία με ηλεκτρικό διαχωρισμό.

α) Συσκευή που τροφοδοτείται απ' ευθεiας (δεν υπάρχει ηλεκτρικός διαχωρισμός).
β) Συσκευή που τροφοδοτείται μέσω μετασχηματιστή aπομονώσεως (επειδή υπάρ­
χει ηλεκτρικός διαχωρισμός, ακόμα κι αν συμβε( σφάλμα δεν κυκλοφορεί ρεύμα).

σε να διατηρηθεί επί μακρό χρονικό διόστημα. Θα είχε όμως ως συνέ­
πεια να μην υπόρχει πια προστασία με διαχωρισμό για όλο το τμήμα της
ΕΗΕ που τροφοδοτείται από το μετασχηματιστή (σχ. 7.3γ). Γι' αυτό το
λόγο αυτή η μέθοδος προστασίας δεν εφαρμόζεται σε εκτεταμένα ηiή­
ματα των ΕΗΕ επειδή η πιθανότητα ενός σφόλματος που θα γείωνε ένα
σημείο του κυκλώματος θα ήταν αυξημένη. Συνηθέστερη εφαρμογή της
μεθόδου είναι στους ρευματοδότες τροφοδοτήσεως ξυριστικών μηχανών.
γ) Προστασία με ισοδuναμικές συνδέσεις.

Όταν όλα τα "ταυτόχρονα προσιτό" μέρη είναι συνδεδεμένα μεταξύ
τους, δεν είναι δυνατόν να υπόρχουν τόσεις μεταξύ τους, δηλαδή έτσι
εξασφαλίζεται ότι δεν είναι δυνατόν να εμφανισθούν τόσεις επαφής.
Είναι μια μέθοδος που μπορεί να εφαρμοσθεί π.χ. σ' ένα εργοστόσιο ή
σ' ένα εργαστήριο: στο δόπεδο ενσωματώνεται (στο στόδιο κατασκευής
του) ένα πλέγμα από αγωγούς. (Πόσο πυκνό θα είναι αυτό. το πλέγμα
είναι θέμα μελέτης, με βόση τα συγκεκριμένα στοιχεία. Για να έχομε μια

110

που τροφοδοτεί. το δiκτυο
μόνο το δευτερεύον τ\ιλιγμά του )
L(Μεταcχηματιστ�!;

-

-

Μετασχηματιστή!;
απομονώσεω!;

Πορεl.α τοv ρε\ιματο!; όταν
γlνει το δεύτερο σφάλμα

__L'

!_ -

-

t
t

rυσκευ), που
είναι φυσικά
γειωμWη

""r-

ι

/.\
'

-

Πρώτο σφάλμα
(που δεν έχει ,
γίνει αντιληmο,
επειδ:ή δεν τφοκαλεt ροή ρείιματο!;)

I-::

��
_

-

rείωσl) του
ουδετερου
Σχ. 7.3y.

Αστοχία προστασίας με ηλεκτρικό διαχωρισμό.

ιδέα, αναφέρομε ότι μπορεί οι αποστάσεις μεταξύ των αγωγών να
χρειάζεται να είναι της τάξεως του ενός ή μερικών μέτρων). Σ' αυτό το
πλέγμα συνδέονται όλα τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη, αλλά και όλα τα
μεταλλικά στοιχεία του κτηρίου, οι σωληνώσεις και οτιδήποτε μεταλλικό
αντικείμενο υπάρχει στην περιοχή. Χρειάζεται ειδική μέριμνα και ενδε­
χομένως λήψη μέτρων προστασίας στις παρυφές του ισοδυναμικού πλέγ­
ματος, δηλαδή εκεί που αυτό τελειώνει, αφού σ' αυτήν την περιοχή μπορούν
να εμφανισθούν τάσεις μεταξύ αγωγ(μων μερών που είναι συνδεδεμένα
στο πλέγμα και άλλων αγωγίμων μερών ασυνδέτων προς αυτό.
δ) Χρήση πολύ χαμηλής τάσεως ασφαλείας.
Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται, όταν θεωρείται ότι είναι αυξημένες
οι πιθανότητες να συμβούν σφάλματα των μονώσεων. Π.χ. εφαρμόζεται
στα φορητά φωτιστικά σώματα (μπαλαντέζες) που χρησιμοποιούνται
στα συνεργεία. Επίσης εφφμόζεται
ς
στις εγκαταστάσεις φωτισμού με
ειδικά φωτιστικά σε κήπους, πισίνες, σιντριβάνια κλπ. Ένας μετασχημα-

111

τιστής υποβιβάζει την τάση σε μια τιμή κάτω από 5 0 ν. Και εδώ ο
μετασχηματιστής πρέπει να έχει ισχυρές μονώσεις μεταξύ πρωτεύο­
ντος και δευτερεύοντος. Φυσικά αποκλε(ονται οι αυτομετασχηματι­
στές.
ε) Γείωση των εκτεθειμένων αγωγfμων μερών.

Είναι, όπως ήδη αναφέραμε, η μέθοδος προστασ(ας που χρησιμο­
ποιείται γενικά και περισσότερο από όλες τις άλλες. Αναφέρεται και ως
•προστασ{α με αυτόματη διακοπή". Συν{σταται στη σύνδεση των εκτε­
θειμένων αγωγίμων μερών με ένα ή περισσότερα ηλεκτρόδια, που ε{ναι
τοποθετημένα μέσα στη γη και έχουν καλή επαφή μ' αυτήν. Όταν,
εξαιτίας ενός σφάλματος, γεφυρωθεί η μόνωση μεταξύ των ενεργών
μερών που έχουν τάση προς τη γη και των εκτεθειμένων αγωγίμων
μερών, θα προκληθεί η ροή ενός ρεύματος, που θα είναι ικανό να
προκαλέσει τη λειτουργ(α των οργάνων προστασίας. Αυτό θα διακό­
ψουν την τροφοδότηση σε τόσο σύντομο χρόνο, που η τάση επαφής να
μην ε{ναι επικίνδυνη. Παράλληλα βέβαια η σύνδεση προς τη γη μειώνει
το μέγεθος της τάσεως επαφής σε σύγκριση με την τιμή που θα είχε αν
τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη ήταν αγείωτα. Δεν μπορούμε όμως να
ελπίζομε ότι η τάση επαφής θα μπορούσε να περιορισθεί σε επίπεδο
κάτω από τα 50 ν. Γι' αυτό η διακοπή της τροφοδοτήσεως είναι απαραί­
τητη.
Τη μέθοδο αυτή θα περιγράψομε διεξοδικότερα στις παραγρaφους
7.4, 7.5, 7.6 και 7.7.
7.4

Ηλεκτρόδια γειώσεως.

Ηλεκτρόδιο γειώσεως (ή γειωτής) είναι ένα μεταλλικό σώμα, που
είναι τοποθετημένο μέσα στη γη, ώστε να έχει καλή επαφή με το έδα­
φος. Χρησιμεύει για να συνδέομε προς αυτό τα εκτεθειμένα αγώγιμα
μέρη, και να εξασφαλίσομε προστασία από τάσεις επαφής. Επίσης,
χρησιμοποιούνται ηλεκτρόδια γειώσεως για τη σύνδεση προς αυτά του
ουδέτερου των δικτύων διανομής. Ακόμη, χρησιμοποιούνται και για τη
σύνδεση αλεξικεραύνων ή γενικά συστημάτων aντικεραυνικής προστα­
σίας, για τη διοχέτευση προς τη γη ρευμάτων των κεραυνών.
Αν πρόκειται για μεταλλικό σώμα που έχει τοποθετηθεί για κάποιον
άλλο σκοπό αλλά χρησιμοποιείται και ως ηλεκτρόδιο γειώσεως, το ονο­
μάζομε "φυσικό ηλεκτρόδιο γειώσεως• (ή "φυσικό γειωτή") . Αντιθέτως,
αν το έχομε τοποθετήσει μόνο για να έχομε αγώγιμη σύνδεση προς τη

1 12

γη, το ονομάζαμε "τεχνητό ηλεκτρόδιο γειώσεως" (ή "τεχνητό γειωτή") .
Ως τεχνητά ηλεκτρόδιci γειώσεως μπορούμε να χρησιμοποιήσαμε: α)
Ράβδους ή σωλήνες που εμπηγνύομε κατακόρυφα στη γη, β) μεταλλι­
κές πλάκες τοποθετημένες κατακόρυφα (μερικές φορές βάζομε στον
ίδιο λάκκο και καρβουνόσκονη για καλύτερη αγωγιμότητα προς το έδα­
φος) και γ) ταινίες ή σύρματα που απλώνονται σε χαντάκια μέσα στο
έδαφος ή τοποθετούνται κάτω από τα θεμέλια των κτηρίων (θεμελιακή
γείωση) . Υλικό των ηλεκτροδίων είναι ή σίδερο γαλβανισμένο (για να
μην σκου ριάζει) ή σπανιότερα χαλκός επικασσιτερωμένος. Χαλκός γυ­
μνός καλό είναι να αποφεύγεται, επειδή μπορεί να προκαλέσει διάβρω­
ση (εξαιτίας ηλεκτροχημικών αντιδράσεων) σε σιδερένια αντικείμενα
που είναι μέσα στο έδαφος και κυρίως στους σωλήνες. Το συνηθέστερο
και απλούστερο ηλεκτρόδιο που χρησιμοποιούμε στις ΕΗΕ είναι ένας
γαλβανισμένος σιδηροσωλήνας, διαμέτρου μιας ίντσας και μήκους 2 , 5 m.
Ένα ηλεκτρόδιο γειώσεως αποτελεί μια σύνδεση προς τη γη· αυτή η
σύνδεση έχει αναπόφευκτα μια αντίσταση . Όσο μικρότερη είναι η "α­
ντίσταση γειώσεως" τόσο καλύτερο είναι το ηλεκτρόδιο. Η αντίσταση
γειώσεως εξαρτάται από τη μορφή και τις διαστάσεις του ηλεκτροδίου,
αλλά επίσης εξαρτάται σοβαρότατα και από το είδος του εδάφους (το
υγρό έδαφος είναι καλύτερο από το ξηρό, το αργιλώδες καλύτερο από
το αμμώδες) . Για να έχομε μια ιδέα σχετικά με την τάξη μεγέθους των
αντιστάσεων γειώσεως, αναφέρομε ότι ένα ηλεκτρόδιο γειώσεως από
σωλήνα διαμέτρου μιας ίντσας και μήκους 2,5 m, τοποθετημένο σ' ένα
έδαφος μάλλον καλής αγωγιμότητας, παρουσιάζει αντίσταση γειώσεως
περίπου 20 Ω. Περισσότερα ηλεκτρόδια, αν τα τοποθετήσαμε το ένα σε
μικρή απόσταση από το άλλο, δεν πετυχαίνουν αξιόλογη μείωση της
αντιστάσεως γειώσεως. Αντίθετα, αν είναι σε αρκετά μεγάλες αποστά­
σεις μεταξύ τους, λέμε ότι είναι "χωριστά ηλεκτρόδια" και συμπεριφέ­
ρονται σαν αντιστάσεις σε παράλληλη σύνδεση : όσο περισσότερα είναι,
τόσο μικρότερη είναι η ισοδύναμη aντίστασή τους. Αν ένας αγωγός
είναι συνδεδεμένος με πολλά "χωριστά" ηλεκτρόδια γειώσεως, μπορεί
να θεωρηθεί ως συνδεδεμένος με ένα μόνο ηλεκτρόδιο. Αυτό το ηλε­
κτρόδιο έχει αντίσταση γειώσεως ίση με την ισοδύναμη αντίσταση που
προκύπτει από την παράλληλη σύνδεση των αντιστάσεων γειώσεως των
ηλεκτροδίων. (Επειδή οι αντιστάσεις γειώσεως είναι συνήθως αρκετά
μεγαλύτερες από τις αντιστάσεις των αγωγών που χρησιμοποιούμε για
τη σύνδεση των ηλεκτροδίων, μπορούμε να αμελούμε τις τελευταίες,
εκτός αν οι αποστάσεις είναι πολύ μεγάλες) . Η απόσταση με"!αξύ δύο
ηλεκτροδίων που χρειάζεται για να μπορούν να θεωρηθούν ότι είναι

113

"χωριστά" δεν είναι ένα ορισμένο μέγεθος· εξαρτάται από τη μορφή και
τις διαστάσεις των ηλεκτροδίων. Συνήθως στην πράξη, αν πρόκειται για
ράβδους ή σωλήνες διαμέτρου μιας ίντσας και μήκους 2,5 m τοποθετη­
μένους κατακόρυφα στο έδαφος, μια απόσταση 3 5 m μπορεί να
θεωρηθεί αρκετή. Αν κάθε ηλεκτρόδιο έχει μεγαλύτερες διαστάσεις
(π.χ. αν αποτελείται από σύρματα τοποθετημένα μέσα στο έδαφος σε
διάταξη που να αποτελούν ένα πλέγμα) , οι αποστάσεις που χρειάζονται
για να θεωρηθούν "χωριστά" είναι μεγαλύτερες.
Συνηθ(ζεται στην πράξη η τοποθέτηση τριών ηλεκτροδ(ων, ράβδων ή
σωλήνων, σε τριγωνική διάταξη (στις κορυφές ενός ισόπλευρου τριγώ­
νου). Αν οι αποστάσεις μεταξύ των ηλεκτροδίων ε(ναι μεγάλες, η διάτα­
ξη αυτή δεν προσφέρει τίποτα περισσότερο από οπQιαδήποτε άλλη
διάταξη τριών ηλεκτροδ(ων. Η συνολική αντ(σταση έ(ναι και στις δύο
περιmώσεις ίση με την ισοδύναμη αντίσταση των τριών αντιστάσεων σε
παράλληλη σύνδεση. Αυτή είναι η ελάχιστη τιμή της συνολικής αντιστά­
σεως γειώσεως που μπορούμε να πετύχομε. Αν όμως οι αποστάσεις
μεταξύ των ηλεκτροδ(ων ε(ναι περιορισμένες, η τριγωνική διάταξη έχει
το πλεονέκτημα ότι, με το μικρότερο δυνατό χώρο που θα μπορεί να
διατεθε( για να τοποθετηθούν τα τρία ηλεκτρόδια, πετυχαίνει να έχουν
συνολική αντίσταση γειώσεως όσο είναι δυνατόν πλησιέστερη σ' αυτήν
την ελάχιστη τιμή.
-

7.5

Λειτουργία των ο ργάνων προστασίαc;
των γειώσεων.

-

Συστήματα συ νδέσεως

Για να εξασφαλισθεί η προστασία που προσφέρει η γείωση των εκτε­
θειμένων αγωγίμων μερών, πρέπει τα όργανα προστασίας να διακόΨο�:�ν
την τροφοδότηση σε χρόνο μικρότερο των 5 sec από τη στιγμή εμφανί­
σεως μιας τάσεως επαφής μεγαλύτερης από 50 V. Βασικά θεωρούμε
ότι το όργανο προστασίας που μπορεί να λειτουργήσει είναι η ασφάλεια
που προστατεύει τους αγωγούς και τα άλλα εξαρτήματα από υπερεντά­
σεις. Όπως έχομε αναφέρει, και οι μικροαυτόματοι έχουν περίπου ό­
μοια χαρακτηριστική λειτουργίας με εκείνη των ασφαλειών.
Για να μη χρειάζεται κάθε φορά να ανατρέχομε στις χαρακτηριστικές
λειτουργίας, θεωρούμε ότι, για να έχομε χρόνο λειτουργίας μικρότερο
από 5 sec, χρειάζεται το ρεύμα να ε(ναι μεγαλύτερο από το τριπλάσιο
του ονομαστικού ρεύματος του φυσιγγ(ου. Αυτή λοιπόν ε(ναι η προϋπό­
θεση, για να ε(ναι αποτελεσματική η προστασία: το ρεύμα που θα πε­
ράσει σε περίmωση σφάλματος, να είναι μεγαλύτερο από το τριπλάσιο

1 14

του ονομαστικού ρεύματος της ασφάλειας (εννοούμε εδώ του φυσιγ­
γίου) που βρίσκεται πριν από τη θέση του σφάλματος.
Για να αντιληφθούμε όμως πώς κυκλοφορούν τα ρεύματα σε περί­
πτωση σφάλματος, πρέπει να περιγράψομε τα συστήματα συνδέσεως
των γειώσεων που εφαρμόζονται στις ΕΗΕ, αλλά και στα δίκτυα διανο­
μής που τις τροφοδοτούν. Δύο είναι αυτά τα συστήματα: η άμεση
γείω ση και η ουδετέpω ση . Υπάρχει και ένα τρίτο σύστημα συνδέσεων
των γειώσεων, που λέγεται με αγείωτο ουδέτερο. Αυτό όμως δεν εφαρ­
μόζεται συνήθως στα δίκτυα διανομής, αλλά σε Ε Η Ε που τροφοδοτού­
νται από μια εγκατάσταση παραγωγής που διαθέτει ο καταναλωτής.
α) Στην άμεση γείω ση , σε κάθε καταναλωτή υπάρχει ένα ηλεκτρόδιο
γειώσεως, προς το οποίο συνδέονται όλα τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη
της εγκαταστάσεως. Στο σχήμα 7.5α, με Rr παριστάνονται οι αvrιστά­
σεις των ηλεκτροδίων γειώσεως των καταναλωτών και με R0 η αντίστα­
ση γειώσεως του ουδετέρου . (Αν υπάρχουν περισσότερα ηλεκτρόδια,
οι Rr και R0 είναι οι ισοδύναμες αντιστάσεις γειώσεως) . Η γείωση του
ουδετέρου R0 λέγεται και γείωση λειτουργίας, ενώ οι γειώσεις των
καταναλωτών Rr λέγονται γει ώσει ς προστασίας. Αν συμβεί ένα σφάλμα
και τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη αποκτήσουν μια τάση επαφής Uε, το
ρεύμα που θα περάσει απ' αυτά προς τη γη θα είναι I =

�: .

ποu τροφοδοτεL
/ τοΜετασχηματιστ-ής
δίκτ'Uο ( μόνο το δt'Uτ ερε-iιον
-------

-Νλιγ μa )

I�

I�

Ασφάλεια I
Εκτε�ιμένα
,

.- -- ι-

ayωγιμα
με ρη

L[:::).

\.-

L...c:::J.

-ι-

_

_

-

Ro

... ΓεLωc111 to'U
ο'Uδετέροu

.... -- ι -

-- ι -

-1_ ._


Rr
-

-

...1-

Rr

- Γε\.ωση
')(αταναλωτ-ή

-

':.:"

Σχ. 7 .5α.

Σχηματική παράσταση συνδέσεων των γειώσεων στην άμεση γείωση .

Rr

1 15

Π ρέπει, όταν U., � 50 V, το ρεύμα που θα περόσει να ε{ναι I � 310v
(όπου l0v το ονομαστικό ρεύμα της ασφόλειας) . Δηλαδή πρέπει
50 V � 3 I
Rr

ήR

ον

<

17

Γ-ζ
Αν το σφόλμα συμβεί σε μια γραμμή που προστατεύεται με ασφόλεια
1 Ο Α, η προστασία εξασφαλίζεται, αν:
Rr :S: 1 , 7 Ω

Για μεγαλύτερες ασφόλειες χρειόζεται αντίστοιχα μικρότερη αντίσταση
γειώσεως. Π.χ. για ασφόλεια 35 Α, που ε(ναι το συνηθέστερο μέγεθος για
τη γενική ασφόλεια του πίνακα διανομής των κατοικιών, πρέπει:
Rr :S: 0,5 Ω

Γειώσεις με τόσο μικρή αντίσταση είναι δύσκολο να πετύχομε με τα
ηλεκτρόδια που συνήθως χρησιμοποιούμε. Μόνο όταν υπόρχει ένα δί­
κτυο υδρεύσεως με μεταλλικούς σωλήνες, που έχουν μεγόλο μήκος
μέσα στη γη, μπορούμε να το χρησιμοποιήσομε σαν φυσικό ηλεκτρόδιο
γειώσεως. Δηλαδή τότε μπορούμε να συνδέομε προς αυτό τα εκτεθει­
μένα αγώγιμα μέρη της ΕΗΕ και να πετυχαίνομε αποτελεσματική προ­
στασία από τις τόσεις επαφής. Φυσικό πρέπει σε αυτό το δίκτυο
υδρεύσεως να μη διακόmεται η ηλεκτρική αγωγιμότητα των σωλήνων
του με την παρεμβολή σωλήνων από μη μεταλλικό υλικό (όπως π.χ.
αμιαντοσωλήνες) ή με την παρεμβολή συνδέσμων των μεταλλικών σω­
λήνων που δεν εξασφαλ{ζουν την ηλεκτρική αγωγιμότητα μεταξύ τους.
p) Και στην οuδετέpωαη υπόρχει σε κόθε καταναλωτή ένα ηλεκτρό­
διο γειώσεως, προς το οποίο συνδέονται όλα τα εκτεθειμένα αγώγιμα
μέρη. Η διαφορό σε σύγκριση με την όμεση γείωση είναι ότι συνδέεται
προς αυτό και ο ουδέτερος. Η σύνδεση γίνεται στο σημείο ακριβώς που
αρχίζει η ΕΗΕ, δηλαδή στο κιβώτιο του μετρητή. Στο σχήμα 7.5β βλέ­
πομε ότι: 1) Όλες οι αντιστόσεις γειώσεως των ηλεκτροδίων των κατα­
ναλωτών Rr, καθώς και η αντίσταση γειώσεως του ουδετέρου Α0, είναι
σε παρόλληλη σύνδεση και επομένως η ισοδύναμη αντίσταση είναι πολύ
μικρή. 2) Ένα σφόλμα μεταξύ των ενεργών μερών που έχουν τόση προς
τη γη και των εκτεθειμένων αγωγίμων μερών ισοδυναμεί με βραχυκύ­
κλωμα μεταξύ αγωγού φόσεως και ουδετέρου. Το κύκλωμα, μέσα από
το οποίο θα κυκλοφορήσει το ρεύμα του σφόλματος, δεν περιλαμβόνει
και αντιστόσεις γειώσεως, όπως συμβαίνει στην όμεση γείωση. Περι­
λαμβόνει μόνο τις αντιστόσεις των μεταλλικών αγωγών. Κατό συνέπεια
το ρεύμα έχει τέτοια τιμή, που οπωσδήποτε θα προκαλέσει τη λειτουρ-

116

σχη ματιστήι; ποu τροφοδοτει
/ (Μετα
μόνο το δεuτερεiιον τύλιγμα )

-

- rεLωO'!J τοu
οuδετέροu

-

-

το

δίκτuο

-

- rε Lωση
καταναλιιπή

-

-

Σχ. 7 .5 β.
των γειώσεων στην ουδετέρωση.
ματική
παράσταση
συνδέσεων
Σχη

γία της ασφόλειας και μόλιστα σε χρόνο μικρότερο από 5 sec. Μέσω
των γειώσεων των καταναλωτών και του δικτύου , ο ουδέτερος είναι
ένας αγωγός παρόλληλος προς τη γη. Γι' αυτό το λόγο το ρεύμα (όχι
μόνο του σφάλματος αλλά και εκείνο που κυκλοφορεί σε κανονική κα­
τόσταση λειτου ργίας) μοιράζεται: ένα μέρος του (βέβαια το μεγαλύτε­
ρο) περνόει από τον ουδέτερο αγωγό και ένα μέρος του από τη γη.
Για να μπορεί να εφαρμοσθεί η ουδετέρωση , πρέπει να τηρούνται
ορισμένες προϋποθέσεις που αφορούν το δίκτυο διανομής. Αυτό απο­
τελεί αρμοδιότητα της ΔΕΗ, η οποία καθορίζει ποια δίκτυό της είναι
κατόλληλα. Επειδή σ' ένα δίκτυο διανομής που τροφοδοτείται από ένα
μετασχηματιστή δεν επιτρέπεται άλλοι καταναλωτές να εφαρμόζουν
την άμεση γείωση και όλλοι την ουδετέρωση , η ΔΕΗ ορίζει στους κατα­
ναλωτές ποιο σύστημα πρέπει να εφαρμόσουν. Π άντως, επειδή στα
τελευταία χρόνια χρησιμοποιούνται στα δίκτυα υδρεύσεως σωλήνες μη
μεταλλικοί ή σύνδεσμοι των σωλήνων που δεν εξασφαλίζουν την ηλε­
κτρική αγωγιμότητα, δημιου ργούνται προβλήματα στην εφαρμογή της
άμεσης γειώσεως και γι' αυτό το λόγο προτιμάται, όπου αυτό είναι
δυνατόν, η εφαρμογή της ουδετερώσεως.

1 17

/ Μετασχηματιστής; ποu τροφοδοτεί
το δίκτuο ( μΟνο το δευτερεύον
τiιλιγμα)

-

-

-

- rείω

καταν�τή

Σχ. 7.5y.
Σύστη μα αγε(ωτου ουδετέ ρου .

γ) Το τρίτο σύστη μα συνδέσεως των γειώσεων είναι το σύστημα
αγείωτου ουδετέρου. Σ' αυτό τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη συνδέονται

προς ένα ηλεκτρόδιο γειώσεως ενώ ο ουδέτερος του δικτύου δεν ε{ναι
γειω μένος. Επο μένως, όταν συ μ βεί ένα σφάλμα μεταξύ των ενεργών
αγωγών και των εκτεθει μένων αγωγίμ ων μερών, τα τελευταία δεν απο­
κτούν τάση προς τη γη και δεν κυκλοφορεί κανένα ρεύμα (σχ. 7 .5γ) . Από
πλευράς προστασίας από τάσεις επαφής, το σύστη μα αυτό μοιάζει με
τη μέθοδο του "ηλεκτρικού διαχωρισμού" που ήδη αναφέραμε (παράγρ.
7.3 - β) . Ακριβώς για τον {διο λόγο που ισχύει και για εκείνη τη μέθοδο,
δηλαδή ότι ένα σφάλμα προς τη γη δεν γίνεται αντιληπτό, μετατρέπει
όμως το δ {κτυο σε γειω μένο, το σύστη μα αγε{ωτου ουδετέρου δεν
εφαρ μό ζεται συνήθως σε δίκτυα διανο μής , γιατί σε αυτά , λόγω της
εκτάσεώς τους, υπάρχει αυξημένη πιθανότητα να συ μβεί ένα σφάλμα
προς τη γη. Το σύστημα εφαρμόζεται μερικές φορές σε ΕΗΕ τροφοδο­
τού μενες από μια εγκατάσταση παραγωγής του καταναλωτή.
Στη διεθνή τυποποίηση ακολουθείται ο εξής συ μβολισμός για τα τρία
συστήματα συνδέσεων των γειώσεων που αναφέραμε : κάθε σύστημα
συμβολίζεται με δύο γρά μματα, από τα οποία το πρώτο δείχνει την
κατάσταση του ουδετέρου και το δεύτερο την κατάσταση των εκτεθει­
μένων αγωγίμων μερών. Τα γρά μματα ε{ναι :

118
Τ (από τη γαλλική λέξη terre που σημαίνει ''γη") και δείχνει σύνδεση

προς τη γη.
Ν (από τη γαλλική λέξη neutre ή την αγγλική neutral που σημαίνει
"ουδέτερος") και δείχνει σύνδεση με τον ουδέτερο.
I (από τη γαλλική λέξη isole ή την αγγλική isolated που σημαίνει
"απομονωμένος") και δείχνει την έλλειψη συνδέσεως.
Έτσι:
- ττ είναι η άμεση γείωση.
- ΤΝ είναι η ουδετέρωση.
- IT είναι το σύστημα του αγείωτου ουδετέρου.

7.6

Διακόπτες διαφυγής.

Από όσα αναφέρθηκαν προηγουμένως έχει γίνει αντιληπτό ότι το
βασικό στοιχείο για την αποτελεσματικότητα της γειώσεως ως μεθόδου
προστασίας είναι η εξασφάλιση αρκετά μεγάλου ρεύματος, όταν συμβε(
ένα σφάλμα που προκαλεί την εμφάνιση επικινδύνων τάσεων επαφής,
ώστε να προκαλεί τη λειτουργ(α των οργάνων προστασίας σε σύντομο
χρόνο. Από αυτήν την άποψη θα ήταν εξυπηρετικό οι ασφάλειες και οι
μικροαυτόματοι να είχαν κατά το δυνατόν μικρό ονομαστικό ρεύμα,
ώστε το ρεύμα του σφάλματος να προκαλεί τη λειτουργία τους σε
σύντομο χρόνο. Ό μως, από την άλλη πλευρό, το ονομαστικό ρεύμα
αυτών των οργάνων προστασίας πρέπει να είναι αρκετά μεγάλο, ώστε
να μην υπάρχει περίπτωση τα όργανα αυτό να λειτου ργήσουν από το
ρεύμα κανονικής λειτου ργίας. Μ ια λύση στο πρόβλημα αυτό ε(ναι η
χρησιμοποίηση του διαφορικού διακ6πτη διαφυγής. Αυτός είναι ένα
όργανο προστασίας που δεν επηρεάζεται από την τιμή του ρεύματος,
αλλά από τη διαφορά δύο ρευμάτων: του ρεύματος που περνά από τον
αγωγό φάσεως και του ρεύpατος που περνά από τον ουδέτερο. Αυτό
τα δύο ρεύματα είναι ίσα σε κανονική κατάσταση λειτουργίας. Όταν
όμως συμβεί ένα σφάλμα που διοχετεύει ένα ρεύμα προς τα εκτεθειμέ­
να αγώγιμα μέρη και μέσω αυτών προς τη γη, υπάρχει μια διαφορά
μεταξύ του ρεύματος φάσεως και του ρεύματος ουδετέρου, ίση ακρι­
βώς με το ρεύμα που περνά μέσω του σφάλματος και που "διαφεύγει•
προς τη γη. Η αρχή λειτουργίας του διαφορικού διακόπτη διαφυγής
φαίνεται στο σχήμα 7.6α : Από το εσωτερικό ενός δακτυλίου από μα­
γνητικό υλικό περνούν ο αγωγός φάσεως και ο ουδέτερος. Όταν ε(ναι
ίσα τα ρεύματα, από τα οποία διαρρέονται αυτοί οι δύο αγωγοί, ο
δακτύλιος δεν μαγνητίζεται (αφού οι διευθύνσεις των δύο ρευμάτων

119

Ε --

-

Σχ. 7 .6α.
(
Αρχή λειτουργ ας μονοφασικού διαφορικού διακόmη διαφυγής.

είναι αντίθετες, δηλαδή το αλγεβρικό άθροισμά τους είναι μηδέν} . Ό­
ταν όμως υπάρχει μια διαφορά μεταξύ των δύο ρευμάτων, ο δακτύλιος
μαγνητίζεται και τότε δημιουργείται μια τάση από f;Παγωγή σε ένα
βοηθητικό τύλιγμα. Αυτή η τάση τροφοδοτεί με ρεύμα το πηνίο ενός
μικρού ηλεκτρομαγνήτη που προκαλεί την πτώση του διακόπτη. Ακρι­
βώς κατά τον ίδιο τρόπο λειτουργούν και οι τριφασικοί διαφορικοί δια­
κόπτες (σχ. 7.6β} . Σε κανονική λειτουργία το διανυσματικό άθροισμα
των ρευμάτων των τριών φάσεων και του ουδετέρου είναι μηδέν. Όταν
υπάρχει ένα σφάλμα (συνήθως μιας φάσεως προς τα εκτεθειμένα αγώ­
γιμα μέρη} , το άθροισμα παύει να είναι μηδέν και τότε μαγνητίζεται ο
δακτύλιος και η τάση , που επάγεται στο βοηθητικό τύλιγμα, προκαλεί
την πτώση του διακόπτη.
Στην πραγματικότητα οι διαφορικοί διακόπτες διαφυγής έχουν έναν
"αθροιστικό μετασχηματιστή εντάσεως". Αυτός αποτελείται από έναν
πυρήνα που έχει δύο ή τέσσερα πρωτεύοντα τυλίγματα, αναλόγως του
αν είναι μονοφασικός ή τριφασικός {ανά ένα τύλιγμα για τον έναν ή
τους τρεις αγωγούς φάσεως και ένα για τον ουδέτερο} , και ένα δευτε-

120

Σχ. 1.eιι .

Αρχή λειτου ργίας τριφασικού διαφορικού διακόπτη διαφ υγής.

ρεύον τύλιγμα. Το τελευταίο είναι συνδεδεμένο με τον ηλεκτρομαγνήτη
πτώσεως του διακόπτη (σχ. 6.7'{) . Συνήθως οι διαφορικοί διακόπτες
διαφυγής έχουν και μια δυνατότητα ελέγχου της λειτουργίας τους: στο
σχήμα 7.6γ, το κουμπί Ρ επιτρέπει να διοχετευθεί ένα ρεύμα μέσω της
αντιστόσεως R. Αυτό αποτελεί ένα "ψευδές σφόλμα" που προκαλεί την
πτώση του διακόπτη, αν αυτός είναι σε καλή κατόσταση. Μια τέτοια

121

@

Σχ. 7.βy.

Μονοφασικός διαφορικός διακόπτης διαφυγής.
α: Αθροιστικός μετασχηματιστής εντόσεως. Ρ: κοuμn( δοκιμής.

δοκιμή πρέπει να γίνεται κατά διαστήματα, για να εξακριβώνεται ότι ο
διακόπτης λειτουργε( καλό. Ονομόζομε διαφοpικ6 pεύμα τη διαφορά
ρευμάτων μεταξύ φάσεως και ουδετέρου (που να είναι το ίδιο σαν να
λέμε το αλγεβρικό ρεύμα των δύο ρευμάτων). Αυτό είναι (σο με το
ρεύμα που διοχετεύεται, μέσω του σφάλματος, προς τη γη ("ρεύμα
διαφυγής"). Ευαισθησία ενός διαφορικού διακόπτη διαφυγής είναι το
ελάχιστο διαφορικό ρεύμα που μπορεί να προκαλέσει την πτώση του.
Συνήθως η ευαισθησία των διαφορικών διακοπτών διαφυγής είναι 30
mA, αλλά υπάρχουν και διακόπτες με μικρότερη ευαισθησία, μέχρι 500
mA. Ο χρόνος λειτουργίας είναι πολύ μικρός, της τάξεως του 0,02 sec.

122

f} .

I•

I

@
Σχ. 7.6δ.

φ:)

Διαφορικο( διακόπτες διαφυγής:
α) Μονοφασικός. β) Τριφασικός.

Ονομαστικό ρεύμα ενός διαφορικού διακόπτη διαφυγής είναι το ρεύμα
που μπορεί να τον διαρρέει συνεχώς, χωρίς να προκαλεί υπερθερμάν­
σεις, και είναι άσχετο προς την ευαισθησία του.
Οι διαφορικοί διακόπτες διαφυγής (σχ. 7.6δ} έχουν συνήθως μορφή
παρόμοια με εκείνη των μικροαυτομάτων και είναι κατάλληλοι για τοπο­
θέτηση σε πίνακα είτε επιφανειακά, είτε στο εσωτερικό του, με στήριξη
σε "ράγες".
Οι διαφορικοί διακόπτες διαφυγής λέγονται, λανθασμένα, και ηλε­
κτρονόμοι διαφυγής ή ρελέ διαφυγής.
Προστασία με διαφορικό διακόπτη διαφυγής κάνομε σε όσες περι­
πτώσεις το δίκτυο διανομής, από το οποίο τροφοδοτείται η ΕΗΕ, δεν
είναι κατάλληλο για την εφαρμογή της ουδετερώσεως και συγχρόνως
είναι πολύ δύσκολο (και επομένως πολύ δαπανηρό} να πετύχομε χαμη­
λή αντίσταση γειώσεως, όσο απαιτείται για να είναι αποτελεσματική η
άμεση γείωση. Σε αυτήν την περίπτωση ο διακόπτης διαφυγής είναι το
μόνο όργανο προστασίας, που μπορ·εί να διασφαλίσει από επικίνδυνες
τάσεις επαφής.
Φυσικά, μπορεί ο διακόπτης διαφυγής να χρησιμοποιηθεί ως πp6αθετο μέσο προστασίας, συγχρόνως με την εφαρμογή της άμεσης γειώ­
σεως ή της ουδετερώσεως. Αυτή είναι η πιο συνηθισμένη περίπτωση
εφαρμογής του στην πράξη. Έχει το πλεονέκτημα της πιο μεγάλης ευαισθη­
σίας και του πολύ συντομότερου χρόνου διακοπής της τροφοδοτήσεως.
Θα ήταν δυνατόν να τοποθετηθεί ένας διαφορικός διακόπτης διαφυ­
γής σε καθεμιά γραμμή - αναχώρηση από τον πίνακα διανομής. Έτσι,

123

σε περίπτωση σφάλματος σε μια γραμμή, θα έπεφτε μόνο ο διαφορικός
διακόπτης αυτής της γραμμής. Συνήθως στην πράξη δεν εφαρμόζεται
αυτή η λύση· τοποθετείται ένας μόνο διαφορικός διακόπτης διαφυγής,
για όλη την ΕΗΕ. Αυτό γίνεται κυρίως για οικονομικούς λόγους, γιατί ο
διαφορικός διακόπτης είναι αρκετά ακριβό όργανο. Η λύση αυτή έχει
το μειονέκτημα ότι, σε οιαδήποτε γραμμή και αν συμβεί το σφάλμα,
διακόπτεται η τροφοδότηση ολόκληρης της ΕΗΕ.
Όταν σ' έναν πίνακα πέσει ο· διαφορικός διακόπτης , εντοπίζομε τη
γραμμή, στην οποία έχει συμβεί το σφάλμα, με διαδοχικές δοκιμές. Αν
οι γραμμές προστατεύονται με μικροαυτόματους, τους ανοίγομε όλους
και στη συνέχεια κλείνομε το διαφορικό διακόπτη και μετά έναν-έναν
τους μικροαυτόματους των γραμμών, έως ότου βρεθεί ποια γραμμή
προκαλεί την πτώση του διαφορικού διακόπτη.
Με τη χρησιμοποίηση ενός μοναδικού διαφορικού διακόπτη εξασφα­
λίζεται και η προστασία του ίδιου του πίνακα διανομής, επειδή αυτός
συνδέεται στην κύρια γραμμή μόλις αυτή φθάνει στον πίνακα. Αντίθετα,
αν χρη σιμοποιηθούν διαφορικοί διακόπτες σε καθεμιά αναχώρηση
(πράγμα που , όπως αναφέραμε, εφαρμόζεται πολύ σπάνια) , ο ίδιος ο
πίνακας δεν καλύπτεται από την προστασία τους. Στην περίπτωση αυτή,
και εφόσον οι διαφορικοί διακόπτες αποτελούν το μοναδικό (και όχι
πρόσθετο) μέσο προστασίας, ο πίνακας θα έπρεπε να κατασκευασθεί
με διπλή μόνωση (πράγμα αρκετά δύσκολο) .
Αναφορικά με τη λειτουργία του διαφορικού διακόπτη, θα πρέπει να
έχομε υπόψη ότι, όταν εφαρμόζεται άμεση γείωση, αυτός μπορεί να
πέσει, ακόμα και αν υπάρχει σφάλμα του ουδετέρου προς τα εκτεθει­
μένα αγώγιμα μέρη. Αυτό συμβαίνει, επειδή, όταν εφαρμόζεται αυτό το
σύστημα, ο ουδέτερος μπορεί να έχει κάποια μικρή τάση προς τη γείω­
ση. Σε περίπτωση ενός τέτοιου σφάλματος θα κυκλοφορήσει ένα ρεύμα
που είναι δυνατόν να "διεγείρει• το διαφορικό διακόπτη.
Οι διαφορικοί διακόπτες διαφυγής λέγονται και διακ6πτες διαφuγής
εντάαεω ς, προς αντιδιαστολή με τους διακ6πτες διαφuγής τάαεως, οι
οποίοι όμως στα τελευταία χρόνια δε χρησιμοποιούνται παρά σπάνια.
Η αρχή λειτου ργίας τους είναι η ακόλουθη: Όλα τα εκτεθειμένα αγώγι­
μα μέρη συνδέονται με έναν αγωγό. Ο διακόπτης διαφυγής τάσεως έχει
ένα πηνίο, που συνδέεται μεταξύ του παραπάνω αγωγού και ενός ηλε­
κτροδίου γειώσεως. Όταν η τάση μεταξύ τους υπερβεί τα 50 V, προκα­
λείται η πτώση του διακόπτη. Η αρχή λειτουργίας του φαίνεται στο
σχήμα 7.6ε. Το ηλεκτρόδιο γειώσεως δεν διοχετεύει προς τη γη κανένα
αξιόλογο ρεύμα. Χρησιμεύει μόνο, για να μπορεί ο διακόπτης διαφυγής

124

.
..

-- R
----------.
---3�
._
..
.
....
-€�----��--------------------

ι

I

Σχ. 7.δc.
Αρχή λειτοuργ(ας διακόπτη διαφυγής τάσeως.

\ια μετρήσει την τόση μεταξύ των εκτεθειμένων αγωγίμων μερών και της
γης. Γι' αυτό το λέμε βοηθητικό ηλεκτρόδιο. Ο διακόmης διαφυγής
μπορε{ να λειτουργήσει, ακόμα και αν το βοηθητικό ηλεκτρόδιο έχει
μεγάλη αντ{σταση γειώσεως.
7.7

Εφαρμογή της γειώσεως των εκτεθειμένων αγωγfμων μερών.

Εδώ θα περιγραφεί σε γενικές γραμμές ο τρόπος εφαρμογής της
μεθόδου. Στο Κεφάλαιο 9 θα δοθούν περισσότερες λεmομέρειες σχε­
τικό με τη διαμόρφωση της εγκαταστάσεως και την επιλογή των στοι­
χείων που την αποτελούν.
Πρέπει προηγουμένως να σημειωθεί ότι, ανεξάρτητα από το σύστη­
μα συνδέσεως των γειώσεων και ακόμη και αν αυτό προσφέρει αποτε­
λεσματική προστασία, όπως το απαιτούν οι κανονισμοί, δεν παύομε να
επιδιώκομε τον περιορισμό των πιθανοτήτων εμφαν{σεωc; τάσεων επα­
φής μεταξύ ταυτοχρόνως προσιτών αντικειμένων. Ενώ δηλαδή η μέθο­
δος της γειώσεως των εκτεθειμένων αγωγίμων μερών αποτελε{ την
κύρια προστασία από τάσεις επαφής, εφαρμόζομε παράλληλα και cπι­
κουρικό ορισμένα μέτρα που εμπίmουν στη μέθοδο προστασίας με
ισοδυναμικές συνδέσεις. Γι' αυτό το σκοπό συνδέονται στη γε{ωση της
ΕΗΕ οι διάφορες σωληνώσεις του κτηρίου: υδρεύσεως, κεντρικής θερ­
μάνσεως, φωταερ{ου κλπ. Επίσης, για τον ίδιο λόγο επιβάλλεται να
πραγματοποιούνται ισοδυναμικές συνδέσεις μεταξύ4Ιεταλλικών αντικει-

125

μένων, με τα οποία είναι πιθανό να έλθει συγχρόνως σε επαφή ένα
ότομο. Κυρ{ως αυτό επιβόλλετqι αν, εξαιτ{ας της φύσεως του χώρου,
ε{ναι πιθανό το ότομο αυτό να έχει βρεγμένα τα χέρια, γιατί τότε η
αντίσταση είναι μικρότερη και επομένως μια ενδεχόμενη τόση επαφής
θα είχε ως συνέπεια νa περάσει μεγαλύτερο ρεύμα από το σώμα του.
Η κατασκευή των ΕΗΕ είναι βασικό η ίδια, ανεξόρτητα από το σύστη­
μα συνδέσεως των γειώσεων που εφαρμόζεται. 'Αλλ.ωστε, και στις πε­
ριοχές, όπου τα δίκτυα διανομής δεν είναι κατόλληλα για την εφαρμογή
της ουδετερώσε<ι.) ς, πρέπει να γίνεται η πρόβλεψη για τη μελλοντική
του ουδετέρου προς τη γείωση της ΕΗΕ
εφαρι.ι9γής της. Η
όταν εφαρμόζεται ουδετέρωση, γίνεται (από συνεργεία της ΔΕΗ) μέσα
στο κιβώτιο του μετρητή ή του συστήματος μετρήσεως. (Μια εξαίρεση
που αφορό βιομηχανικές ΕΗΕ θα αναφερθεί στο Κεφόλαιο 9) . Εκείνο
που διαφοροποιεί τις εγκαταστόσεις, ανόλογα με το εφαρμοζόμενο
σύστημα συνδέσεως των γειώσεων, είναι ότι στην περ {mωση της όμε­
σης γειώσεως χρειάζεται ιδιαίτερη μέριμνα για την επίτευξη χαμηλής
αντιστόσεως γειώσεως.
Χαμηλή τιμή της αντιστάσεως γειώσεως πρέπει βέβαια να επιδιώκα­
με πάντοτε, ανεξόρτητα από το εφαρμοζόμενο σύστημα συνδέσεως των
γειώσεων. Ιδιαίτερα πλεονεκτική ε {ναι η θεμελιακή γείωση. Αυτή απο­
τελείται από μια γαλβανισμένη χαλύβδινη ταινία που ενσωματώνεται
στη βόση των θεμελίων του κτηρίου σ' όλη την περίμετρό του. Χόρη στο
μεγάλο βόθος αλλά και επειδή διατηρείται πόντοτε υγρασία στην περιο­
χή των θεμελίων, η θεμελιακή γείωση έχει και διατηρεί σ' όλες τις
εποχές του έτους πολύ χαμηλή αντίσταση γειώσεως. Παρόλληλα όμως
πετυχα{νει και κότι όλλο πολύ σοβαρό : Μαζί με τις σωληνώσεις υδρεύ­
σεως κλπ., που συνδέονται και αυτές στη θεμελιακή γείωση, αποτελεί,
σε ικανοποιητικό βαθμό, ένα ισοδυναμικό πλέγμα για όλο το κτήριο, με
αποτέλεσμα να περιορίζονται σε χαμηλές τιμές οι τόσεις επαφής.
Σε θέση κατό το δυνατόν κοντό στο μετρητή τοποθετείται τό ηλε­
κτρόδιο γειώσεως. (Στην περίmωση θεμελιακής γειώσεως, κοντό στο
μετρητή γίνεται η σύνδεση προς την ταινία που έχει τοποθετηθεί στα
θεμέλια της οικοδομής) . Π ρος αυτό το ηλεκτρόδιο συνδέεται ο αγωγός
γειώσεως (συνήθως γυμνός αγωγός) , που φθόνει ως το κιβώτιο του
μετρητή. Μέσα στο κιβώτιο του μετρητή συνδέεται προς τον αγωγό
γειώσεως ο αγωγός προστασίας, καθώς και ο ουδέτερος, όταν εφαρ­
μόζεται ουδετέρωση. Ο ουδέτερος, εκτός από αυτό το σημείο, δεν
πρέπει να ενώνεται με το αγωγό προστασίας ή να γειώνεται σε κανένα
όλλο σημε(ο μέσα στην ΕΗΕ. Ο αγωγός προστασίας είναι μονωμένος

�fοη

126

όπως και οι ενεργοί αγωγοί και το χρώμα της μονώσεως του είναι
κίτρινο - πρόσινο. Έχει διατομή ίδια με τη διατομή :rων ενεργών αγω­
γών, όταν αυτή είναι μέχρι 1 6 m m 2 . Σε μεγαλύτερα μεγέθη επιτρέπεται
ο αγωγός π ροστασίας να είναι μικρότερης διατομής, ίσης με το μισό
περίπου της διατομής των αγωγών φόσεων. Ο αγωγός προστασίας
τοποθετείται στους ίδιους σωλήνες με τους ενεργούς αγωγούς ή απο­
τελεί ένα πόλο του ιδίου καλωδίου με αυτούς. Κατ' αυτό τον τρόπο
φθόνει ως τις συσκευές καταναλώσεως, όπου συνδέεται με τα εκτεθει­
μένα αγώγιμα μέρη τους. Καταλήγει δηλαδή σε κόθε σταθερή ή κινητή
συσκευή καταναλώσεως που έχει εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη καθώς και
σε κόθε ρευματοδότη (πρίζα) . Τα εύκαμπτα καλώδια των φορητών συ­
σκευών καταναλώσεως, εφόσον αυτές έχουν εκτεθειμένα αγώγιμα μέ­
ρ η , π ε ρ ιλαμβόνο υ ν αγωγό π ρ ο στασία ς , π ο υ σ υ νδέεται με τον
αντίστοιχο αγωγό των σταθερών γραμμών, μέσω των επαφών γειώσεως
του ρευματοδότη (πρίζα) και του ρευματολήπτη (φις) .
Στον αγωγό προστασίας δεν επιτρέπεται να παρεμβόλλεται ούτε
διακόπτης ούτε, βέβαια, ασφάλεια.
Η διαμόρφωση των εγκαταστόσεων που περιγρόψαμε είναι σύμφωνη
με τον ΚΕΗ Ε όπως_ ισχύει σήμερα. Π αλαιότερα όμως ίσχυαν διαφορετι­
κές ρυθμ(σεις και γι' αυτό στις εγκαταστόσεις που είχαν κατασκευασθεί
εκείνη την εποχή θci βρούμε ορισμένες διαφορές από τα παραπόνω.
Συγκεκριμένα αναφέρομε τρεις περιπτώσεις:
- Σε εγκαταστόσεις, όπου εφαρμοζόταν όμεση γείωση, ο αγωγός
προστασίας δεν όρχιζε από το κιβώτιο του μετρητή. Η σωλήνωση
ύδρεύσεως χρησίμευε ως ηλεκτρόδιο γειώσεως. Σ' ένα σημείο
της, συνήθως στο μαγειρείο, συνδεόταν ο αγωγός προστασίας, ο
οποίος κατέληγε είτε στον πίνακα διανομής είτε, συνηθέστερα,
στο κουτί συνδέσεως του ηλεκτρικού μαγειρείου . Από εκεί, μέσω
της γραμμής του ηλεκτρικού μαγειρείου, που είχε αγωγό προστα­
σίας, έφθανε στον πίνακα διανομής. Οι όλλες γραμμές είχαν κα­
νονικό αγωγό π ροστασίας.
- Σε χώρους, όπου δεν υπήρχε υγρασία και το δόπεδο ήταν μονω­
τικό, οι ρευματοδότες ήταν διπολικοί, δηλαδή δεν είχαν επαφή
γειώσεως και φυσικό οι αντίστοιχες γραμμές δεν είχαν αγωγό
προστασίας.
- Σε εγκαταστόσεις, όπου εφαρμοζόταν η ουδετέρωση, δεν υπήρχε
καθόλου αγωγός προστασίας. Ο ουδέτερος χρησίμευε συγχρό­
νως και ως αγωγός προστασίας (ένας τέτοιος αγωγός δεν θεωρεί­
ται •ενεργός αγωγός•). Αυτός ο αγωγός συνδεόταν, στις σταθερές

127

και στις κινητές συσκευές !(αταναλώσεως, προς τα εκτεθειμένα
αγώγιμα μέρη. Οι ρευματοδότες ήταν τριπολικοί και η επαφή
γειώσεώς τους γεφυρωνόταν μ' έναν αγωγό προς τον ουδέτερο.
Τα εύκαμπτα καλώδια των φορητών συσκευών καταναλώσεως εί­
χαν κανονικά αγωγό προστασίας. Σημειώναμε ότι στις εγκαταστά­
σεις που είναι κατασκευασμένες κατ' αυτόν τον τρόπο δεν είναι
δυνατόν να χρησιμοποιηθεί, ως πρόσθετο όργανο προστασίας,
ένας διαφορικός διακόπτης διαφυγής.
Στη διεθνή τυποποίηση συμβολίζεται με:
- ΡΕ ο αγωγός προστασίας (από τις αγγλικές λέξεις Protection "προστασία" και Earth - "γη") .
- ΡΕΝ ο ουδέτερος αγωγός που χρησιμοποιείται και ως αγωγός
προστασίας (Ν από τη λέξη Neutral - "ουδέτερος") .
Αντίστοιχα, το σύστημα της ουδετερώσεως συμβολίζεται με:
- TN-S όταν υπάρχει χωριστός αγωγός προστασίας (S από την αγ­
γλική λέξη se p arate - "χωριστός") .
- TN-C όταν ένας αγωγός είναι συγχρόνως ουδέτερος και αγωγός
προστασίας (C από την αγγλική λέξη combined - "συνδυασμένος").
Το σχήμα 7.7 δείχνει τους συμβολισμούς των συστημάτων γειώσεως
και αντιστοίχων αγωγών. Διευκρινίζαμε ότι, σύμφωνα με τον ΚΕΗΕ, στη
1

ι2 �----�-.--

ι3 ο-------���--

Ν �------�-+-r�-L

ο-------��---­

-

Σύστη μα Π

ι1
L2
L3
Ν

ΡΕ

Γ __

, _γ

r\ιστημ α τ Ν - 5

ι1

ι2
ι3

Ρ ΕΝ

":..!:"
-

Γι- --y)D

Σύστημα T N - C

Σχ. 7.7.
Συμβολισμός συστημάτων γειώσεως
και των αντιατο(χων αγωγών.
1 : Εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη.

128

χώρα μας, όταν εφαρμόζεται η ουδετέρωση, χρησιμοποιούμε
το σύστη.
μα TN-S.

7 .β

Προστααrα από άμεαη επαφή.

Όπως έχομε αναφέρει, άμεση επαφή έχομε, όταν ένα άτομο έρχεται
συγχρόνως σ' επαφή με έναν ενεργό αγωγό που έχει τόση προς τη γη
και μ' ένα σώμα που tχει το δυναμικό της γης (όπως το δάπεδο ή ένας
το(χος που δεν ε(ναι από μονωτικό υλικό ή ένα αγώγιμο αντικείμενο που
ε(ναι γειωμένο ή είναι σε επαφή με τη γη) .
Προστασία από άμεση επαφή προσφέρουν οι μονώσεις ή ορισμένα
εμπόδια που κάνουν αδύνατη την επαφή προς τα γυμνό στοιχε{α που
έχουν τάση προς τη γη, εκτός βέβαια αν κάποιος χρησιμοποιήσει εργα­
λε(α ή ειδικά μέσα. Για να εξασφαλισθεί η προστασ(α από άμεσες επα­
φές οι κανονισμο{ ορ{ζουν σε πόση απόσταση π{σω από ένα εμπόδιο
επιτρέπεται να βρίσκονται γυμνο{ αγωγο{. Επ(σης ορ{ζουν πόσο μικρά
πρέπει να ε(ναι τα ανοίγματα που έχουν τα περιβλήματα, είτε για αερι­
σμό, είτε για να γίνεται μια επαφή που χρειάζεται · για την κανονική
λειτουργία. Τέτοια είναι π.χ. η περ(mωση στους ρευματοδότες, όπου
υπάρχουν ανο{γματα για να μπορούν να περνούν οι περόνες του ρευ­
ματολήmη. Όμως τc:ι ανο{γματα αυτά πρέπει να ε{ναι τόσο μικρών
διαστάσεων, ώστε να μη χωράει π.χ. το δόχrυλο ενός χεριού. Αν βέβαια
κάποιος χρησιμοποιήσει ειδικά μέσα, ε(ναι δυνατόν να έρθει σε επαφή
·με τα στοιχεία που έχουν τάση προς τη γη.
Η προστασία που προσφέρουν οι μονώσεις ή τα εμπόδια θεωρείται
από τους κανονισμούς επαρκής. Πρόσθετη προστασία από άμεση επα­
φή μπορε( να προσφέρουν οι διαφορικοί διακόmες διαφυγής, εφόσον
έχουν αρκετά μεγάλη ευαισθησ{α. Συγκεκριμένα, ένας διαφορικός δια­
κόmης διαφυγής, όταν έχει ευαισθησία 30 mA, θεωρείται ότι προστα­
τεύει και από άμεση επαφή. Όπως έχομε πει προηγου μένως στην
περ{mωση της έμμεσης επαφής, το ρεύμα διαφυγής διοχετεύεται στη
γη μέσω των συνδέσεων των εκτεθειμένων αγωγ(μων μερών προς το
ηλεκτρόδιο γειώσεως. Έτσι, αν ένα άτομο έλθει σε επαφή με τα εκτε­
θειμένα αγώγιμα μέρη και συγχρόνως με ένα αγώγιμο αντικείμενο που
έχει το δυναμικό της γης, θα περάσει από το σώμα του ένα μέρος μόνο
απ' αυτό το ρεύμα. Αντίθετα, στην πεr;>(mωση της άμεσης επαφής, το
μόνο ρεύμα διαφυγής που υπάρχει είvαι αυτό που περνάει από το
ανθρώπινο σώμα. Αν είναι μικρότερο από 30 mA θεωρε{ται ότι είναι
ακίνδυνο. Αν ε{ναι μεγαλύτερο από αυτό το όριο, προκαλε{ την mώση

129

του διακόπτη σε χρόνο μικρότερο ή ίσο από 0,02 sec. Σύμφωνα με τις
μελέτες που έχουν γίνει, όταν ο χρόνος, κατά τον οποίο περνάει ρεύμα
από το ανθρώπινο σώμα, είναι τόσο σύντομος, δεν υπάρχει κίνδυνος να
προκληθεί ηλεκτροπληξία. Πάντως, πρέπει να τονισθεί ότι η εγκατάστα­
ση ενός- διαφορικού διακόπτη διαφυγής δεν αποτελεί λόγο να αμελούμε
τη φροντίδα ώστε οι μονώσεις να βρίσκονται σε καλή κατάσταση και
γενικά να μη λαμβάνομε όλα τα μέτρα για την . αποφυγή αμέσων επα­
φών.
Προστασία από άμεσες επαφές προσφέρει επίσης και η χρησιμο­
ποίηση πολύ χαμηλής τάσεως, που την αναφέραμε ως μέθοδο προστα­
σίας και από έμμεσες επαφές. Όπως ε{χαμε σημειώσει, η μέθοδος αυτή
χρησιμοποιείται σε τμήματα των ΕΗΕ, στα οποία οι συνθήκες λειτουρ­
γίας συνεπάγονται αυξημένες πιθανότητες βλάβης των μονώσεων, είτε
από μηχανικές καταπονήσεις είτε επειδή υπάρχει αυξημένη υγρασ{α.

Κ Ε Φ ΑΛΑ Ι Ο Ο Γ Δ Ο Ο
Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Η Τ Ω Ν Ε Η Ε - ΓΡΑΦ Ι ΚΑ ΣΥΜ Β ΟΛΑ
8.1

Ηλεκτρολογικά σχέδια .

Το σχέδιο που απεικονίζει μια ηλεκτρική εγκατάσταση ή μια ηλεκτρι­
κή συνδεσμολογία πρέπει:
- Να δίνει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες.
- Ν α είναι αρκετά ευκρ�νές, ώστε να διευκολύνεται η "ανάγνωσή"
του και έτσι να αποφεύγονται ενδεχόμενα λάθη .
Για να "συμβιβασθούν" αυτές οι δύο απαιτήσεις, μεταχειριζόμαστε
διάφορους τρόπους σχεδιάσεως, ανάλογα με την προβλεπόμεvη χρήση
του σχεδίου.
Σ' ένα σχέδιο που απεικονίζει ένα ηλεκτρικό κύκλωμα, παριστάνο­
με κάθε αγωγό με μια συνεχή γραμμή και τα διάφορα στοιχεία του
κυκλώματος με ορισμένα σύ μβολα, που λέγονται ypαφικ6 σύμβολα.
Αν όμως επιχειρήσομε επάνω στο σχέδιο της κατόψεως ενός κτηρίου
να σχεδιάσομε με αυτό τον τρόπο την Ε Η Ε , θα προκύψει ένα πολύ­
πλοκο σχέδιο . Καθώς οι αγωγοί κάθε γραμμής μιας Ε Η Ε τοποθετού­
νται όλοι μαζί (αποτελο ύ ν ένα καλώδιο ή είναι μέσα στον ίδιο
σωλήνα) , αλλά και οι γραμμές της εγκαταστάσεως τοποθετούνται
κατά προτίμηση η μια δίπλα στην άλλη , αν παραστήσομε στο σχέδιό
μας κάθε αγωγό με μια γραμμή θα φθάσομε να έχομε ένα μεγάλο
πλήθος παραλλήλων γραμμών που θα είναι πολύ δύσκολο να το πα­
ρακολουθήσει κανείς και, τελικά, θα είναι πιθανό να κάνει λάθη. Για
να αποφύγομε αυτή τη δυσκολία παριστάνομε κάθε ηλεκτρική γραμμή
της εγκαταστάσεως με μια γραμμή του σχεδίο υ . Την πληροφορία για
τη σύνθεση της γραμμής τη δίνομε με λοξές γραμμές μικρού μήκους,
τόσες όσο είναι το πλήθος των αγωγών, ή με μια μόνο λοξή γραμμή ,
δίπλα στην οποία σημειώνομε αριθμητικά το πλήθος των αγωγών
(πίνακας 8 . 1 . 1 ) .

131

ΠΙΝΑΚΑΣ 8 . 1 . 1

ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΑΓΩΓΩΝ ΚΑΙ ΓΡΑΜΜΩΝ ΤΩΝ Ε Η Ε
Σχεδ(αση
Πολυγραμμική

Μονογραμμική

Έννοια

·

Αγωγός
Γραμμή
Παράδειγμα γραμμής
με τρεις αγωγούς

"

Παράδειγμα γραμμής
με πέντε αγωγούς

5

Συνδέσεις

+

τ

τ
+

Υπάρχει σύνδεση
Δεν υπάρχει σύνδεση

Π ρ όσθετες πληροφορ(ες (αν χρειάζονται)
Κάτω από τη γραμμή

Πάνω από τη γραμμή
Ε ιδος ρεύματος
Σύστημα _διανομής
Συχνότητα
Τάση

Πλήθος αγωγών
Διατομή

- 11ο ν

- 11ο ν

2 χ 1 20 mm2

2 χ 1 20 mm2

-

-

Ν

50 Hz 400 ν

/.•

50 Hz 400 ν
>S';S<

3 χ 1 20 + 1 χ 70 mm2

3 χ 1 20 + 1 χ 70 mm2

Ε

Σύμβολα
-

.

Ί)

-{

Συνεχές ρεύμα
Εναλλασσόμενο ρεύμα
Ουδέτερος

Παράδειγμα γραμμής συνεχούς
ρεύματος τάσεως 1 1 ο ν με δύο
αγωγούς διατομής 1 20 mm2 •
Παράδειγμα γραμμής
εναλλασσό μενου ρεύματος σε
τριφασικό σύστημα με ουδέτερο
συχνότητας 50 Hz και (πολικής)
τάσεως 400 ν, με τρεις αγωγούς
διατομής 70 mm2

--

Μεταπήδηση από μονογραμμική
σχεδlαση σε πολυγραμμική

Έτσι έχομε δύο τρόπους σχεδιόσεως :
- Στο πολυypαμμικό σχέδιο μια γραμμή παρισt όνει έναν αγωγό, και

132

- στο μονογpαμμικ6 σχέδιο μια γραμμή παριστόνει μια ηλεκτρική
γραμμή.
Είναι επιτρεπτό στο ίδιο σχέδιο να χρησιμοποιηθούν οι δύο τρόποι
σχεδιάσεως, αν δεν υπόρχει κίνδυνος παρανοήσεως. Στον πίνακα 8. 1 . 1
φαίνεται ο τρόπος μεταπηδήσεως από τον έναν τρόπο στον όλλο.
Σ' ένα σχέδιο ηλεκτρικής συνδεσμολογίας μπορούμε να μην ακολου­
θούμε πιστό την τοπογραφική θέση των διαφόρων εξαρτημότων, αλλό
να τα τοποθετούμε κατό τέτοιον τρόπο που να γίνεται πιο εύκολα αντι­
ληπτή η συνδεσμολογία. Προσπαθούμε δηλαδή να μην υπόρχουν πολ­
λές διασταυρώσεις των γραμμών του σχεδίου ούτε πολλές παρόλληλοι,
επειδή αυτό θα έκανε δύσκολη την παρακολούθηση τ
συνδεσμολο­
γίας. Αντίθετα, για την κατασκευή είναι συνήθως πιο εξυπηρετικό ένα
σχέδιο που δείχνει κόθε εξάρτημα στην ακριβή θέση του.

ής

Έτσι έχομε:
- Τα αυνδεαμολογικά ή λειτουργικά σχέδια, όπου φαίνεται η συν­
δεσμολογία, χωρίς να τηρείται πιστά η "τοπογραφία" των εξαρτη­
μότων.
- Τα καταακευαατικά σχέδια, στα οποία κάθε εξόρτημα δείχνεται
στη σωστή θέση του.
8.2

Γραφικά σύμβολα.

Τα γραφικό σύμβολα που χρησιμοποιούνται στα ηλεκτρολογικό σχέ­
δια έχουν τυποποιηθεί από τη Διεθνή Ηλεκτροτεχνική Ένωση (IEC) .
Στον πίνακα 8.2. 1 περιλαμβόνονται από τα τυποποιημένα σύμβολα εκε{­
να που χρησιμοποιούνται πιο συχνά στα σχέδια των ΕΗΕ ή μερικών
συνήθων συνδεσμολογιών.
Πριν από την έκδοση της διεθνούς τυποποιήσεως, σε κόθε χώρα
υπήρχε μια τυποποίηση συμβόλων και υπήρχαν αρκετές διαφορές από
τη μια χώρα στην όλλη. Με την έκδοση της διεθνούς τυποποιήσεως
έγινε η ενοποίηση των συμβόλων, με παρόλληλη προσπόθεια να γ{νουν
οι μικρότερες δυνατές αλλαγές. Γι' αυτό το λόγο, σε ορισμένες περι­
πτώσεις, έχουν τυποποιηθεί δύο μορφές συμβόλων για το ίδιο αντικεί­
μενο.
Πάντως, πρέπει να έχομε υπόψη ότι υπόρχουν ακόμη και βρίσκονται
σε χρήση παλαιότερα σχέδια, δηλαδή που είχαν σχεδιασθε{ πριν από
την έκδοση της διεθνούς τυποποιήσεως. Σ' αυτό τα σχέδια, όπως είναι
φυσικό, θα βρούμε σύμβολα διαφορετικό από τα τυποποιημένα.

133

Π Ι ΝΑΙΑΣ Ι . Ζ . 1

Τιwοwοιιιp•ιι "ιιιι6 ιιlpJιΑι (ΣιΙpι•ιι pι τι .,ιιτιwι IEC - 117)
Α/Α Αριθ. ΙΕC

ΣdpJoAo

Έννοια

IdμJoAa Jασικιiν στοιχειων των ηΑεκτρικfίιν κυκΑωμclτων

,r--iiΨr

ΗΑεκτρικ6 στοιχειο � συCJΙJfι)ρευτης (η μαιφιΠφη yρσ�
παριστclνει το θετικ6 π6Αο)

1

06-15-01

2

06-15-02

3

04-01-01

-c:::t-

Προnμητta
μ�

4

04-01-02

-Wν-

·wιι μορι�

5

04·02-01

6

04-03-01

7

04-03-02

...ι.
τ

Σucmιιxfiι ηΜιιτ. cnιιιχάιιw � σucισιιρευι8ν. (Χρηηιοιιοιάmι ιrιι
10 � Οβ-15-01, αν δεν υιιctρχει ιcfνδυνσc: ιιιρcινσtιααις)
Αmστοση

Πυκνωτης

rvvY'\

Προnμητtα
μopf(J
·wιι μορι�

Αυτεπαyωνι'ι, πηνιο, ώΑιyμα

IdμJoAa yια τη σχεδιaση των ΕΗΕ

-I
7
I

8

1 1-12-01

9

1 1-12-01

10

1 1-12-03

11

1 1 -12-04

ο

Κουτι, yeνικ6 σι)μJοΑο

12

1 1-12-05

Θ

κουτι διακΑαδιiσeιιιc;

13 03-03-01

ΓραμμfJ που πηyαlνeι προc; τα κclτιιι

ΓραμμfJ που διασχ{ζει κατακ6ρυια

-<

Ρeυματοδ6τηc;, yeνικ6 σι)μJοΑο
Ρeυμαtοδ6τηc; μe eπafl'l προστσσισς

14

1 1-13-04

15

1 1-13-02

�3

16 1 1-13-03

ΓραμμfJ που πηyαινει προc; τα επclνω

Προnμητta

ΆUη �

ΠoUaπA6c; ρευμαtοδ6τηc;
(δε{Χνeτοι μe φεις eξ6Ιους)

134

(συνtχεια πινακα 8.2.1 )
Α/Α Αριθ. ΙΕC

Σ6μβοlα

Έννοια

17

1 1 -1 3-06

18

1 1 -1 3-08

Ρευματοδότης με ενσωματωμtνο μετασχηματιστή
απομονιίισεως (π.χ. για ξυριστικtς μηχανtς)

19

1 1 -13-09

Ρευματοδότης για τηlεπικοινων(α � για κεραια
τηlεορΔσεως (κεραιοδότης). Σημειώνεται ΤΡ για
τηltφωνο, τν για τηλεόραση

20

1 1 -1 4-01

ι/

Διακόπτης, γενικό σ6μβοlο

21

1 1 -14-04

(

Διπολικός διακόπτης

22

1 1 -1 4-05

v

Διακόπτης κομιτατtρ

23

1 1 -14-06

/

Διακόπτης αlt ρετοι)ρ

24

1 1 -14-07

χ

Διακόπτης altρ ρετοι)ρ μεσαιος

25

1 1 -1 4-08

ιr

Ρυθμιστης εντΔσεως φωτισμοι) (Dimmer)

26

1 1 -1 4-09

ιf"

Διακόπτης τραβηχτός

27

1 1 -1 4-1 0

@)

Κουμπι (μπουτόν)

28

1 1 -14-1 4

l e> -...-- 1

Χρονοδιακόπτης

29

1 1 -15-01

Φωτιστικό σημειο

30

1 1 -15-02

�ι

Επιτοιχιο φωτιστικό σημειο

31

08-1 0-01

Θ

32

1 1 -15-04

33

1 1 -15-07

ΛΔμπα, γενικό σ6μβοlο
ι

'

(@

Ρευματοδότης με διακόπτη

ΛΔμπα fθορισμοι)
Προβολtας
(συνεχ(ζεται)

135

(συνtχεια nινακα 8.2.1)
λ/Α Αριθ. ΙΕC

Έννοια

Σι)μβολο

34

1 1 -1 5-1 1

χ

ΦωτιστικcS σώμα ασφαλε(ας

35

1 1 -1 5-1 2

181

ΚΑειστcS φωτιστικcS σώμα ασφαλε(ας

36

1 1-16-01

---4ΙΙ])

37

1 1 -1 6-02

-8

Ανεμιστtιρας

38

1 1 -1 6-04

I rn 1'..

ΗΑεκτριΚJ1 κλειδαρι4

39

08-1 0-06

40

08-1 0-05

41

09-05-01

42

1 1 -1 6-05

43

1 0-04-01

44

08-04-03

45

02-1 5-01

46

02-1 5-03

47

02-1 7-01

48

1 1 -03-01

49

1 1 -03-03

9
rJt
L[p

r

Κουδοι)νι
ΗχητικcSς αναyyελτfιρας (κcSρνα)
Τηλεφωνικ� συσκευ�
Συσκευ� ενδοεnικοινων(ας, θυροτηλέφωνο
Κερα(α
f.1ετρητης ηλεκτρικ�ς ενtργειας

.1..

Γεlωση, γενικcS σι)μβολο

®
7

Γε{ωση nροστασlας

- e

e

θερμοσ(φωνας

Σφ4Αμα (tνδειξη nιθατης θtσεως σφ4Αματος)
YncSγειa γραμμ�
Εναtρια γραμ�

Σι)μβολα για τη σχεδ(αση ηλεκτρικών συνδεσμολογιών
50

07-02-01

51

07-01 -02

(
r

Μο�� 1
Μορφ� 2

Enaφ� ερyασ(ας.
Το Ιδιο το σι)μβολο χρησιμοnοιε(ται ως
γενικcS σι)μβολο διακcSnτη

(συνιχ(ζεται)

136

(συνtχεια πινaκα
Α/Α

52
53
54
55

Αριθ. ΙΕC

07-02-03
07-02-05
07-07-01
07-07-02

56 07-07-04
57
58
59
60

8.2.1)
ΣΟμpολο

f
�I
�-

En�tι ηρεμ(aς
Μεταyωyικfι εnaf\1 με μεσa(a θtσή "ΕκτcSς•

\

Enattι με χεφοκ(νητο χεφισμcS, yενικcS σΟμJολο


1-�
f-

07-09-03
07-09-04
07-21-01
07-21-03

En�tι κουμπιοι) (μπουτcSν) επανερχcSμενη

Encιttι περιστpοtικοι) διακcSπτη

(tn<9
φ

En�tι ηρεμ(aς που ανο(yει με τη θερμοκρασιa
(θερμοστ4της χιbρου yιa κεντρικtς θερμ4νσεις)
Εuινητης (Starter) yια Αυχνιες tθορισμοΟ
Ασt4λεια, yενικcS σομpολο

t-�

61 07-13-05
62 02-06-01
63 02-06-01

-

Ασt4λεια με στtλqος yιa την mώση του διακcSπτη
(Strlker)
ΔιακcSπτης με ικανcSτητα διακοπfις ρεοματος
Jρcιχυκυκλjματας

>

Λειτουρy$(, cSτaν το χαρακτηριστικcS μtyεθας tχει τιμfι
μεyαλι)τερη ancS tνα πρακαθορισμtνο 6ριο (n.x. I >
λειτουρy(a υπερεντ4σεως)

<

Λεπουρycι cSτaν το χαρακτηριστικcS μtyεθας tχει τιμfι
μικρcSτερη ancS tνα προκcιθορισμtνα cSριο (n.x. υ <
λεπουρyfa χcιιnιλfις t4σειιις)

64 02-12-01
65 02-13-23 9--66 02-13-24 �--

Έννοια

-

-

-

ΜηχaνιιJ1 σι)νδεση (ιιιιχανικcSς tλεvχος)
Έλενχας an6 ηλεκτρομαyνητικtι δι4ταξη
Έλενχας ancS διcltaξη προστaσιaς υπερενt'clσεως
(συνεχ(ζεται)

(�tχεια πfνaκα
Α/Α Αριθ. ΙΕC

67 02-13-25
07-15-07

68

69 07-15-08
70 07-15-09
71
72
73
74
75
76
77
78

8.2.1)

137

Σι)μJοlο

�-9
α:?

06-02-05 Δ
06-02-07 Υ
07-14-06 00
06-08-01 (9
06-08-01 6
06-09-01 φ
ω...v
06-09-02 (VVY')
06-09-06 �

79 06-09-07
80 06-10-05

t

Έννοια
Έlενχοc: απ6 θερμικ� διciτaξη nρocmισfαc:

Πηνfο ηlεκφον6μου με καθuστtρηση στο ciνοιyμα

Πηνfο ηlικφον6μου με .καθυστtρηση στο κlεfσιμο

Πηνfο ηlεκτρον6μου με ·καθυστtρηση στο κlεfσψο και
oto ciνοιyμα
Σι)μβοlα ηlεκτρικών μηχανών
Τριtασικ6 rolιyμo σε σι)νδεση τριγώνου
Τριφασικ6 τι)lιγμα σε σι)νδεση αστtρα
Εκκινητης αστtρα - τριγώνου για κινητηρa
Τριφcισικ6ς κινητηpας βραχυκυκlωμtνου δρομta
Δακτυlιοf6ροc: τριtασικ6ς κινητηpας
Μορt�
Mopt�

MOPt�

MoPt�

1
2
1
2

Μετασχηματιστης

Αυτομετaσχημοτιστης

Τριtασικ6ς μετασχηματιστης με σwδεση τριγώνου αστtρα

138

8. 3

Σχέδια των ΕΗΕ.

Γενικά, τα σχέδια των ΕΗΕ είναι μονογραμμικά κατασκευαστικά σχέ­
δια. Δείχνουν τη θέση των εξαρτημάτων όπως ο μετρητής, ο πίνακας
διανομής (ή και οι υποπίνακες) , οι διακόmες, οι ρευματοδότες και τα
φωτιστικά σημεία. (Φωτιστικό σημείο ονομάζομε το άκρο μιας γραμμής,
που προορίζεται για τη σύνδεση ενός φωτιστικού σώματος) . Επίσης τα
ίδια σχέδια δείχνουν την όδευση και τα χαρακτηριστικά των γραμμών.
Τις θέσεις των διρφόρων εξαρτημάτων τις δείχνομε σημειώνοντας στο
σχέδιο της κατόψεως του κτηρίου τα γραφικά σύμβολά τους. Αν μπορεί
να δημιου ργηθεί αμφιβολία, μπορούμε να δείξομε με γράμματα την
αντιστοιχία μεταξύ των διακοmών και των φωτιστικών σημείων ή. των
ρευματοδοτών που ελέγχονται από αυτούς, όπως στο σχήμα 8.3.

Σχ. 8.3.

Καθορισμός με γράμματα της αvτιστοιχ{ας των φωτιστικών σημε{ων προς τους
διακόmες.

139

Για να μη γίνεται πολύπλοκο το σχέδιο, μπορούμε να παραλείπομε
την αναγραφή της διατομής των αγωγών, την οποία σημειώναμε σε ένα
χωριστό σχέδιο που δείχνει τον πίνακα διανομής, όπως αναφέρομε στην
επόμενη παράγραφο 8.4. Επίσης δεν είναι υπ.οχρεωτικό να σημειώναμε
σε κάθε θέση τον αριθμό των αγωγών.
Στην περίπτωση μεγάλων εγκαταστάσεων που έχουν πολλές γραμ­
μές, είναι δυνατόν το σχέδιο να γίνει πολύπλοκο και επομένως δυσανά­
γνωστο. Σε μια τέτοια περίπτωση μπορούμε, κατ' εξαίρεση, να κάνομε
ένα σχέδιο, στο οποίο δεν δείχνομε τις γραμμές. Σχεδιάζαμε μόνο τα
γραφικά σύμβολα των διαφόρων εξαρτημάτων, σημειώνοντας δίπλα σε
καθένα από αυτά έναν αριθμό που δείχνει τη γραμμή - αναχώρηση από
τον πίνακα διανομής, από την οποία τροφοδοτείται. Ένα τέΊοιο σχέδιο
είναι βέβαια ατελές, αφού δεν δείχνει την όδευση των γραμμών, και
χρησιμοποιείται είτε ως προσχέδιο, στο στάδιο της μελέτης της ΕΗΕ,
είτε και ως κατασκευαστικό σχέδιο, με την προϋπόθεση ότι το προσω­
πικό που θα εκτελέσει την εγκατάσταση έχει επαρκή πείρα, ώστε να
μπορεί να επιλέξει επί τόπου την όδευση των γραμμών.
8. 4

Σχεδίαση π ιν6 κων .

Στο σχέδιο μιας Ε Η Ε ο πίνακας διανομής φαίνεται μόνο σαν το ση­
μείο απ' όπου αναχωρούν οι διάφορες γραμμές της εγκαταστάσεως.
Δεν είναι δυνατόν να δοθούν στο ίδιο σχέδιο περισσότερες πληροφο­
ρίες σχετικά με τη σύνθεση του πίνακα και με τα τεχνικά στοιχεία των
εξαρτημάτων που τον αποτελούν. Γι' αυτό χρειάζεται ένα χωριστό σχέ­
διο του πίνακα. Συνήθως ένα μονογραμμικό συνδεσμολογικό σχέδιο,
όπως του σχήματος 8.4α, είναι αρκετό. Φυσικά, είναι δυνατόν να γίνει
10 Α
>ι------.,ι,''ΙΥ- Φωτ� unνοδωμαtιων
·

>t .

40Α

����

3x10mm2

ιsmrr/

3χ 1 .5mm2

Μ----""'
· --fl
/;flilo
'l-

3χ 1 ,5mm2

tω'tισμόι; τρατcε!;;αρίας '1<0\J!;;iναι;
Φωτι.αμό& εισόδοu- σαλονιοU

>t-------m- Ρεuματοδ(πη, πλυντηρίου

ρο\ιχων

----m-- θφμοσί.φωv�

Μονογραμμικό σχέδιο μονοφασικού n(νακα \διανομήc:; κατοικ(ας.

140

nολυγραμμική σχεδίαση όπως στο σχήμα 8.4β. Στο ίδιο σχέδιο σημειώ­
νονται συνήθως και τα στοιχεία των γραμμών: τμήμα της ΕΗΕ που
τρο(ροδοτείται, πλήθος και διατομή των αγωγών. Αυτό διευκολύνει και
τη σύνδεση του πίνακα, στο στάδιο της κατασκευής της ΕΗΕ.
Στην περίπτωση τριφασικού πίνακα διανομής που τροφοδοτεί μονο­
φασικές γραμμές, πρέπει να σημειώνεται σε ποια φάση συνδέεται κάθε
αναχώρηση. Η μονογραμμική σχεδ{αση μπορεί να γίνει είτε όπως στο
σχήμα 8.4γ είτε όπως στο σχήμα 8.4δ. Αν προτιμηθεί η πολυγραμμική
σχεδίαση, αυτή γίνεται όπως στο σχήμα 8.4ε.

10 Α
Φωtισ μ ι)s

uπνο6ωμαεiων

10Α

40Α

_/_

3 χ 10 mm2

3x1,5ι:nm2

10Α

Φωtισμός τραπεJ;;αρίαs­
χσutiνας

3x1.5 mm2

Φωtιομός εισόδου σαλονισίι

-

�-

3X1,5 mm2

20 Α

3x2,Smm2


25Α �

Ρεuματο δότη ι;
Πλuνtηρίοu ρούχων
θερμοσίφωνας

3x2..5mm2

/

Ηλεκτ ρ. μαγειρεlο
3 χ 6 mm2

Σχ. 8.4β.
Πολuγραμμικό σχέδιο μονοφασικού πίνακα διανομής κατοικίας.

141
10Α

;SS'

3 χ1,5 m ι-n2

v
5x10mm2

"

s

3-

Φωτισμόs; τραπει;;αρtας- δι.α.δρόμων
tωτισμόs; κομι;;ίνcις; - εισδδοu

3χ 1 , 5 mm2

16Α

τ

'
ιW

3 x 1 , 5 mm2

10Α

3χ35

Φωτιαμόs; uτrνοδωμcιτίοu
σαλονιοίι

3 χ 1, 5 mrif

10Α

R

Φωτ ιαμοs; uπνοδωμaτl.ωv 1 και 2

�ματοδότης; πλuντηρίοu

3x2,5 mm 2

πιατων
ιW

Ρεyματοδότης; ttλuντηρίοu
ροuχων
θερμοσίφωνας;
Η λεκτρ, μαγειρε\.ο -

Σχ. 8.4y.

Μονογραμμικό σχέδιο τριφασικού π(νακα διανομής κατοικ(ας (1 ος τρόπος
σχεδιάσεως) .
10Α
>ι-----*3 x 1 ,Smm2

Φωτισμόs; uτrνοδ. 1 + 2

,._-----.....tf'-

Φωτισμό, τραπει;;αριας+
+ διαδρbμων

R

·

---'fff'- θερμοσίφωνας;
3 χ40


3χ35Α
s
__;;.._./ c��-+--ι
5

5 χ 1Οιηm2

'ιtο
ι------�
�11''3 x 1 ,S mml
25

Φωτισμός; χοu ι;;ίνας; +
+ εισόδου

,___, ο

Ηλεκτρομcιγειρείο

25Α
,

........
...

..

10Α

τ

16Α

,ιγ

3 x 6 mm2

, - Φωτισμ� uπνοδ. 3 +
»
)f------�
HI'3 x 1 ,S m mΓ
+ σαλονιοU

16Α

,.______.,.
ltt''3 x 2,5 mm

,._-----.....t�
3 x 2,5mm 2

Ρεuματοδ. πλuντ. πιάτων
Ρεuματοδ. πλuντ. ρο\ιχων

Σχ. 8.4δ.
Μονογραμμικό σχέδιο τριφασικού π(νακα διανομής κατοικ(ας (2ος τρ όπος
σχεδιάσεως) ..

142

10Α

R s τ

.

Φωτισμ� wνοδωμ. 1 + 2

3 x 1 ,5 m m 2

1 0Α

3 x 1 , 5 m m2

1ΟΑ
3 χ 40


__...;-::


3 χ 1 , 5 m m2

16Α

3 χ 1 , 5 m m2

5 χ 10mm2


20Α

. 3 x 1 , 5 m m2

��

3x2,5 mm 2

Φωτισμδς; υπνοδ ωμ. 3 +
+ σαλον ιοu
Φωτισ,ι.ιός τραπε�αρ ίας;­
διαδρομων
Φωτισμος; κουtiνας­
εισόδου
Ρευματοδότη �; ιτ λνντ.
πιάτων
Ρευματοδbτης πλυντ.
ρού χ ων
θερμοσίφωνας;

3x2,5 m m2
Ηλεκτρ. μαγειρείο
3 x 6 m m2

Σχ. 8.4c.

Π ολυγραμμικό σχέδιο τριφασικού n(νακα διανομής μονοκατοικ(ας.

Κ Ε Φ ΑΛ Α Ι Ο Ε Ν ΑΤΟ
Μ ΕΛ Ε Τ Η ΤΩ Ν Ε Η Ε
9. 1

Γεvικά.

Αντικείμενο της μελέτης μιας ΕΗΕ είναι ο καθορισμός με λεπτομέ­
ρεια όλων των στοιχείων, με βάση τα οποία θα γίνει η κατασκευή της.
Επίσης . μια μελέτη γίνεται στις περιπτώσεις προσθηκών ή τροποποιή­
σεων σε υπάρχουσες εγκαταστάσεις.
Έχομε ήδη αναφέρει, στην παράγραφο 1 . 4 , ποιες είναι οι απαιτήσεις
που έχομε από τη λειτουργία μιας ΕΗΕ . Αυτές είναι:
- Να εκπληρώνει ικανοποιητικά το σκοπό για τον οποίο έχει κατα­
σκευαστεί, δηλαδή να επιτρέπει την τροφοδότηση των συσκευών
καταναλώσεως χωρίς ανωμαλίες.
- Να μην προκαλεί κινδύνους για τα άτομα και για τα κτήρια .
Είναι φανερό ότι βασικό στοιχείο για να εξασφαλισθεί ότι μια ΕΗΕ
θα ικανοποιεί κατά τη λειτουργία της αυτές τις απαιτήσεις, είναι να έχει
μελετηθεί κατάλληλα. Το άλλο, επίσης βασικό στοιχείο, είναι η επιμελη­
μένη κατασκευή της.
Πρέπει να έχομε υπόψη ότι η μελέτη μιας Ε Η Ε δεν είναι ένα πρόβλη­
μα που έχει μια μόνο τεχνική λύση. Αντίθετα, είναι δυνατόν με τα ίδια
δεδομένα να γίνουν περισσότερες από μια μελέτες, διαφορετικές μετα­
ξύ τους, που να είναι, βέβαια, όλες σύμφωνες με τους κανονισμούς.
Μεταξύ των διαφόρων λύσεων, επιτυχέστερη είναι εκείνη που δίνει την
οικονομικότερη κατασκευή της ΕΗΕ, με την προϋπόθεση βέβαια, ότι
όλες εξασφαλίζουν στον ίδιο βαθμό την εξυπηρέτηση των αναγκών του
μελλοντικού χρήστη της ΕΗΕ. Πέρα όμως απ ' αυτό, οι διάφορες τεχνι­
κές λύσεις είναι δυνατόν να εξασφαλίζουν σε μεγαλύτερο ή μικρότερο
βαθμό την εξυπηρετική λειτουργία της ΕΗΕ. Η επιτυχία της μελέτης έγκειται
στον καλύτερο δυνατό συνδυασμό της εξυπηρετήσεως των αναγκών του
χρήστη και της οικονομίας στην κατασκευή.

144

Ως ένα πολύ απλό παρόδειγμα θα αναφέρομε το ακόλουθο. Ένα
φωτιστικό σώμα αρκεί να μπορούμε να το ανόβομε και να το σβήνο με
απ ό ένα σημείο, όπου θα είναι ο διακόπτης του . Μπορεί ό μως να είναι
εξυπηρετικό για τη λειτουργία να έχομε αυτήν τη δυνατότητα και από
ένα όλλο σημείο. Η προσθήκη ενός δεύτερου διακόπτη (αλέ-ρετούρ)
αυξόνει το βαθμό εξυπηρετήσεως των αναγκών του χρήστη, αλλό ανε­
βόζει και το κόστος. Σωστή μελέτη είναι εκείνη που θα προβλέπει δια�
κόπτες αλέ-ρετού ρ μόνο σ ' εκείνες τις περιπτώσεις που πραγματικό
"αξίζει τον κόπο• να τοποθετηθούν.
Γενικότερα, μια μελέτη μπορεί να είναι περισσότερο ή λιγότερο
"πλούσια•. Όπως η κατασκευή ενός κτηρίου είναι δυνατόν να ε{ναι
περισσότερο ή λιγ ότερο πολυτελής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το
κτήριο, στη δεύτερη περίπτωση , δεν έχει την αντοχή που πρέπει, έτσι
είναι δυνατόν και μια Ε Η Ε να είναι περισσότερο ή λιγότερο εξυπηρετική
στη λειτουργία της. Για παρόδειγμα, είναι δυνατόν σε μια Ε Η Ε να προ­
βλέψαμε περισσότερες γραμμές φωτισμού από όσες είναι απαραίτητες.
Το όφελος θα είναι ότι, αν πέσει ο μικροαυτόματος μιας γραμμής εξαι­
τίας βραχυκυκλώματος μιας λόμπας, θα διακοπεί η τροφοδότηση μικρό­
τερου τμήματος του φωτισμού. 'Αλλο παρόδειγμα : Όπως θα αναφέρομε
και στη συνέχεια, επειδή οι συσκευές καταναλώσεως που είναι εγκατε­
στημένες σ ' ένα κτήριο δεν λειτουργούν όλες ταυτόχρονα, το είδος της
παροχής (τριπολική ή μονοφασική) και το μέγεθ ός της (ονομαστικό
ρεύμα του οργόνου - ή των οργόνων - προστασίας του μετρητή) που
επιλέγαμε δεν χρειόζεται νά ανταποκρίνεται στο όθροισμα των ισχύων
όλων των συσκευών. Είναι φανερό ότι ο μελετητής της ΕΗΕ έχει τη
δυνατότητα να επιλέξει μεγαλύτερη ή μικρότερη παροχή, γνωρίζοντας
βέβαια ότι αν επιλέξει τη μικρ ότερη, θα έχει μια οικονομία, αλλό {σως
θα υπόρχει κόποιος περιορισμός, π.χ. ο μελλοντικός χρήστης θα πρέπει
να προσέχει να μη βόζει σε λειτουργία κόποιες συσκευές συγχρ όνως.
Από όσα αναφέραμε γίνεται κατανοητό, ότι οι μελέτες των Ε Η Ε πρέ­
πει να γίνονται με προσοχή, ώστε να έχομε το καλύτερο δυνατό αποτέ­
λεσμα με το χαμηλότερο δυνατό κόστος . Προϋπόθεση βέβαια αποτελε{
να έχει ο μελετητής τις απαιτούμενες γνώσεις και αρκετή πείρα.

9. 2

Γ ραμμ έ ς των ΕΗΕ - Εκλογή της διατο μής των αγωγών.

Πριν περιγρόψομε τον τρ όπο, κατό τον οποίο γίνεται μια μελέτη,
πρέπει να γνωρίζομε ορισμένους κανόνες που αφορούν τις γραμμές και
την εκλογή της διατομής των αγωγών τους.

145

Για κάθε γραμμή που αναχωρε{ από έναν πίνακα διανομής υπάρχουν
στον πίνακα άυτόν τα ό ργανα προστασίας της από υπερεντάσεις. Μια
μονοφασική γραμμή προστατεύεται από ένα μονοφασικό όργανο προ­
στασίας (ασφάλεια ή μικροαυτόματο) . Μια τριφασική γραμμή μπορεί να
προστατεύεται είτε από ένα τριφασικό όργανο προστασ{ας που, όταν
πέφτει, διακόπτει την τροφοδότηση και των τριών φάσεων συγχρόνως
(τριφασικός μικροαυτόματος ή αυτόματος διακόπτης) ή από μια ομ6δα
από τρία μονοφασικά ό ργανα προστασίας.
Δεν επιτρέπεrαι στο ίδιο καλώδιο ή στον ίδιο σωλήνα να υπάρχουν παρά
μόνο αγωγοί που προστατεύονται από ένα όργανο προστασίας ή μια ομάδα
οργάνων προστασίας. (Εξαίρεση μπορούν να αποτελέσουν μόνο οι αγωγο{
κυκλωμάτων σημάνσεως ή αυτοματισμού, που μπορούν να είναι στο {διο κα­
λώδιο ή στον ίδιο σωλήνα με τους αγωγούς του κύριου κυκλώμαrος που
εξυπηρεrούν).
Για να εκλέξαμε τη διατομή των αγωγών μιας γραμμής πρέπει να
έχομε προσδιορίσει το ρεύμα που προβλέπεται ότι θα απορροφούν οι
συσκευές καταναλώσεως που θα τροφοδοτηθούν απ'αυτήν ( όπως θα
αναφέρομε στη συνέχεια). Με βάση λοιπόν το αναμενόμενο ρεύμα φορ­
τίου καθορίζαμε το ονομαστικό ρεύμα του οργάνου προστασίας, δηλαδή
της ασφάλειας ή του μικροαυτομάτου ή του αυτομάτου διακόπτη, που
προστατεύει τη γραμμή από υπερφορτίσεις. Αυτό το ονομαστικό ρεύμα
θα είναι ένα από τα τυποποιημένα μεγέθη και πρέπει να είναι ίσο ή μεγα­
λύτερο από το αναμενόμενο ρεύμα, ώστε να μην υπάρχει περ(πτωση να
προκληθεί η λειτουργία του οργόνου προστασίας, όταν η γραμμή θα
διαρρέεται από το αναμενόμενο ρεύμα.
Στη συνέχεια μπορούμε να επιλέξομε· τη διατομή των αγωγών με
·
βάση τον πίνακα 3.6. 1 του Κεφαλαίου 3, που δίνει τις επιτρεπόμενες
φορτίσεις των αγωγών, ανάλογα με τον τρόπο εγκαταστάσεώς τους
(ομάδες I, 1 1 , ή 1 1 1 του πίνακα) . Η επιτρεπόμενη φ όρτιση n ρέπει να ε{ναι
ίση ή μεγαλύτερη από το ονομαστικό ρεύμα του οργάνου προστασ(ας
ώστε το τελευταίο να προστατεύει τον αγωγό από υπερφόρτιση. Για
διευκόλυνση μπορούμε να χρησιμοποιήσαμε τον πίνακα 9.2. 1 που μας
δίνει τη διατομή που πρέπει να έχουν κατ' ελάχιστο οι αγωγοί, ανάλογα
με το ονομαστικό ρεύμα του οργάνου που τους προστατεύει. Ο πίνακας
αυτός ισχύει με τις ίδιες nροϋποθέσεις όπως και ο πίνακας 3.6. 1 , δηλα­
δή για θερμοκρασία περιβάλλοντος 30• C. Αν η θερμοκρασία ε{ναι
μεγαλύτερη και χρησιμοποιηθεί ένας συντελεστής μειώσεως σύμφωνα
με τον πίνακα 3.6.2, η επιλογή της διατομής πρέπει να γίνει από τον
πίνακα 3.6. 1 .

146

ΠΙΝΑΚΑΣ 9.2.1

Ε κ λ ογ ή διατομ ή ς α γ ω γ ώ ν αν ά λ ογ ο με το ονομαστικ ό ρε ύ μ α της ασφ άλειας ή του μι κροσ υτο μ ά του π ου τους προστατε ύ ει ο πό υ περφ ό ρτιση .
Διατομή αγωγών (mm2)
Ονομαστικό ρεύμα
ασφάλειας ή
μικροαυτομάτου
(Α )
10
16
20
25
35
50
63
80
1 00

Ομάδα
Ι

1 ,5
2,5
2,5
4

10
16
25
25
35

ΙΙ

1 ,5
1 ,5
1 ,5
2,5
4

6
10
16
25

ΠΙ

1 ,5
4
4

6
10
25
25
50
50

Ομάδες:
Ι : Τρεις το πολύ ενεργοί αγωγοί μέσα στον fδιο σωλήνα ή στο fδιο καλώδιο, σε ορατή
ή χωνευτή εγκατάσταση .
ΙΙ: Μονωμένοι αγωγοf που ε[ναι τοποθετημένοι, σε ορατή εγκατάσταση χωρfς σωλήνες,
με από σταση μεταξύ τους ίση ή μεγαλύτερη από τη διάμετρ ό τους.
111: Ε ύκαμπτα καλώδια τροφοδοτήσεως κινητών ή φορητών συσκευών καταναλώσεως.
Σημείωση: Ο πίνακας ισχύει για θερμοκρασία περιβάλλοντος 30" C.

Παράδειγμα:

Αν το αναμενόμενο ρεύμα μιας γραμμής είναι 1 8 Α, ο μικpοαυτόματος
που θα την προστατεύει πρέπει να έχει ονομαστικό ρεύμα 20 Α. Αν πρόκειται
για τριπολικό καλώδιο π.χ. τύπου A05VV {ομάδα 1) , η διατομή των αγωγών
πρέπει, σύμφωνα με τον πίνακα 9.2. 1 να είναι 2,5 m m 2 . Αν όμως η
θερμοκρασία του περιβάλλοντος είναι 40° C δεν ισχύει ο πίνακας 9.2. 1 .
Τότε χρησιμοποιούμε τους συντελεστές του πίνακα 3.7.2. Για τους 40 °
C ο συντελεστής είναι 82%. Για τη διατομή 2,5 mm 2 η επιτρεπόμενη
φόρτιση στους 30° C, όπως μας τη δίνει ο πίνακας 3.6. 1 , είναι 20 Α και
για τους 40 ° C, θα είναι 20 χ 0,82 = 1 6,4 Α. Δηλαδή η διατομή αυτή δεν
είναι κατάλληλη. Θα πρέπει να πάμε στην επόμενη διατομή , που είναι 4
mm 2 και έχει για τους 30 ° C ει;rιτρεπόμενη φόρτιση 25 Α. Για τους 40 °
C η επιτρεπόμενη φόρτιση είναι 25 χ 0,82 = 20,5 Α. Άρα η διατομή 4
m m 2 είναι κατάλληλη για να προστατεύεται από μικροαυτόματο 20 Α.
Όπως αναφέραμε και στην παράγραφο 3.7, η μικρότερη διατομή
που επιτρέπεται να χρησιμοποιηθεί στις σταθερές γραμμές των Ε Η Ε

147

είναι 1 ,5 m m 2 • Γι' αυτή τη διατομή το ονομαστικό ρεύμα της ασφάλειας
ή του μικροαυτομάτου είναι 1 Ο Α. Επομένως, ακόμα και αν το αναμενό­
μενο ρεύμα είναι πολύ μικρότερο δεν χρησιμοποιούμε μικρότερη διατο­
μ ή . Ε π ί σ η ς δ ε χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ο ύ μ ε κ α ι μ ι κ ρ ότ ε ρ η α σ φ άλε ι α ή
μικροαυτόματο, εκτός αν υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος λόγος, εκτός από
την προστασία της γραμμής από υπερφόρτιση.
Παράδειγμα :

Αν μια γραμμή τροφοδοτεί ένα μετασχηματιστή 220/48 V, ισχύος
1 000 VA (ονομαστικό ρεύμα 4,5 Α) , η διατομή των αγωγών θα είναι 1 ,5
m m 2 , αλλά θα χρησιμοποιήσαμε ασφάλεια ή μικροαυτόματο 6 Α, ώστε,
εκτός από τη γραμμή να προστατευθεί και ο μετασχηματιστής.
Για την κύρια γραμμή μιας Ε Η Ε (γραμμή μετρητή - πίνακα) η ελάχι­
στη διατομή που επιτρέπεται είναι 6 m m2 •
Ο αγωγός φάσεως και ο ουδέτερος μιας μονοφασικής γραμμής έ­
χουν πάντα την ίδια διατομή. Επίσης στις τριφασικές γραμμές μέχρι τη
διατομή των 1 6 m m 2 . Όταν η διατομή των αγωγών φάσεων είναι 25 m m 2
ή μεγαλύτερη, επιτρέπεται να έχει ο ουδέτερος μικρότερη διατομή
σύμφωνα με τόν πίνακα 9.2.2, με την προϋπόθεση όμως ότι η γραμμή
τροφοδοτεί, κατά το μέγιστο μέρος τουλάχιστον, τριφασικά φορτία
(όπως π.χ. τριφασικούς κινητήρες) . Δηλαδή πρέπει να είναι εξασφαλι­
σμένο ότι από τον ουδέτερο δε θα περνάει ρεύμα ή, αν περνάει, θα είναι
πολύ μικρό. Αυτό θα ισχύει όχι μόνο για την κανονική λειτουργία, αλλά
και για την περίπτωση που έχει διακοπεί η τροφοδότηση ορισμένων
φορτίων εξαιτίας της λειτουργίας των οργάνων προστασίας.
Παράδειγμα:

Μια τριφασική γραμμή με αγωγούς φάσεων 25 m m 2 και ασφάλειες
80 Α, τροφοδοτεί, σε μια βιομηχανική εγκατάσταση, τρεις ίσες αντιστά­
σεις, ισχύος 1 6 kW η καθεμιά, που συνδέονται μεταξύ φάσεως και
ουδετέρου. Το ρεύμα κάθε φάσεως είναι

1 6000 = 72 7
I =
'
220

Α

δηλαδή μικρότερο από την επιτρεπόμενη φόρτιση που είναι 83 Α.
Από τον ουδέτερο δεν περνάει ρεύμα. Αν καούν οι δύο ασφάλειες, οι
δύο αγωγοί φάσεων δεν θα τροφοδοτούνται, ο τρίτος όμως θα εξακο­
λουθήσει να διαρρέεται από ρεύμα 72,7 Α, που τώρα θα επιστρέφει από
τον ουδέτερο. Αν ο ουδέτερος έχει διατομή 1 6 m m 2 , όπως μας επιτρέ­
πει ο πίνακας 9.2.2, θα υπερφορτισθεί, αφού η επιτρεπόμενη φόρτιση
γι' αυτή τη διατομή είναι 60 Α. Επομένως, σ' αυτή την περίmωση ο

148

ουδέτερος δεν πρέπει να είναι 1 6 mm2, αλλά πρέπει να έχει κι αυτός
διατομή 25 mm2. Αντίθετα, αν η γραμμή προστατεύεται από έναν τρι­
φασικό αυτόματο διακόmη που όταν ανοίγει, διακόmει την τροφοδότη�
ση και των τριών φάσεων συγχρόνως, μπορούμε να χρησιμοποιήσομε
καλώδιο 3 χ 25 + 1 6 (τρεις αγωγοί φάσεων 25 mm 2 και ουδέτερος 1 6
mm 2) , εφόσον δεν υπάρχει κανένα άλλο όργανο που θα μπορούσε να
διακόψει χωριστά την κάθε φάση.
ΠΙΝΑΚΑΣ 9.2.2

Ελιiχ ι στη δ ια τομ� ουδε τέ ρ ο υ σε τ ριφασικ έ ς yραμμ ές 11 1
Ελιiχιστη δ ι ατο μ � ayωyoύ nροστασrας
Διατομή αγωγών φάσεων
(mm2 )

25
35
50
70
95
1 20
1 50
1 85

Ελάχιστη διατομή ουδετέρου ή
μονωμένου αγωγού προστασ!ας
(mm2)

16
16
25
35
50.
70
70
95

Ελάχιστη διατομή γυμνού
αγωγού προστασ!ας 121
(mm2)

50
50
70
70
95

Σημειώσεις:
111 Με την προϋπόθεση ό τι τροφοδοτούνται, κατά μέγιστο μέρος, τριφασικά φορτ!α.
121 Γυμνός αγωγό ς προστασ{ας επιτρέπεται, κατ' εξα{ρεση, σε βιομηχανικές ή ανάλογες
εγκαταστάσεις.

Οι αγωγοί των γραμμών των Ε Η Ε προστατεύονται από υπερφόρτιση
από τις ασφάλειες ή τους μικροαυτόματους των πινάκων διανομής, από
τους οποίους αναχωρούν. Τα ίδια όργανα τους προστατεύουν και από
τα ρεύματα βραχυκυκλώματος. Δηλαδή η προστασία των αγωγών γίνε­
ται από τα όργανα προστασίας που βρίσκονται πριν από αυτούς. Εξαί­
ρεση αποτελούν οι κύριες γραμμές (γραμμές μετρητή - πίνακα) . Σ'
αυτές οι αγωγοί προστατεύονται από υπερφόρτιση από τις γενικές
ασφάλειες του πίνακα στον οποίο καταλήγουν και μόνο η προστασία
τους από τα ρεύματα βραχυκυκλώματος εξασφαλίζεται από τις ασφά­
λειες ή τους μικροαυτόματους του μετρητή.
Αν σε μια γραμμή ελαπώνέται από ένα σημείο και μετά η διατομή
της (συνήθως αυτό συμβαίνει σε μια διακλάδωση), πρέπει να τοποθετη­
θεί ένα όργανο προστασίας, κατάλληλο για να προστατεύει τη μικρότε­
ρη αυτή διατομή, εκτός αν το όργανο προστασίας που βρίσκεται στην

149

αρχή της γραμμής προστατεύει και τη μικρότερη διατομή. Εξαίρεση
επιτρέπεται για την προστασία των ευκάμπτων καλωδίων {σειρίδων)
που τροφοδοτούν φωτιστικές συσκευές ή φορητές συσκευές μικρής
ισχύος. Σ ' αυτή την περίπτωση μπορε( νε έχομε όργανο προστασίας με
ονομαστικό ρεύμα 1 Ο Α στην αρχή μιας γραμμής, στην οποία συνδέο­
νται εύκαμπτα καλώδια διατομής 0,75 mm2 , με την προϋπόθεση βέβαια
ότι η τροφοδοτούμενη συσκευή απορροφά ρεύμα μικρότερο από την
επιτρεπόμενη φόρτιση αυτών των ευκάμπτων καλωδίων, που είναι 7 Α.
9.3

Η mώση τ6σεωc; στιc; yραμμέc; των ΕΗΕ.

Εκτός από την επιτρεπόμενη φόρτιση των αγωγών, που αφορά τη
θέρμανσή τους, πρέπει να έχομε υπόψη, όταν επιλέγαμε τη διατομή
τους, ότι η πτώση τάσεως δεν πρέπει να υπερβαίνει οριqμένα όρια. Ο
ΚΕΗΕ ορίζει ότι για φορτία φωτισμού η πτώση τάσεως δεν πρέπει να
υπερβαίνει το 1 % και για φορτία κινήσεως το 3% (δεν ορίζεται όριο για
τα φορτία θερμάνσεως). Επειδή τα μήκη των γραμμών των ΕΗΕ είναι
συνήθως μικρά και τα φορτία φωτισμού δεν είναι συνήθως συγκεντρω­
μένα στα άκρα των γραμμών, είναι σπάνιο να χρειασθεί να χρησιμοποιή­
σαμε αγωγούς μεγαλύτερης διατομής για να ικανοποιηθεί αυτή η
απαίτηση, παρ' όλο που τα όρια που ορίζει ο Κανονισμός είναι μάλλον
αυστηρά. Γι' αυτό συνήθως στην πράξη η διατομή των αγωγών καθορί­
ζεται μόνο από την επιτρεπόμενη φόρτιση. Μόνο στις μεγάλες εγκατα­
στάσεις, όπου και τα μήκη των γραμμών είναι σημαντικά, ε ίναι
απαραίτητο να γίνεται ο υπολογισμός της πτώσεως τάσεως, ώστε, αν
χρειάζεται, να τοποθετηθούν αγωγοί μεγαλύτερης διατομής.
Για τον υπολογισμό της πτώσεως τάσεως μεταχειριζόμαστε τους
τύπους που αναγράφονται στον πίνακα 9.3. 1 .
Αν μια γραμμή τροφοδοτεί διάφορα φορτία, την πτώση τάσεως την
υπολογ{ζομε χωρ{ζοντας τη γραμμή σε τμήματα, σε καθένα από τα
οποία έχομε σταθερό φορτίο.
Παpάδειyuα :

Αναφερόμαστε στο σχήμα 9.3. Τρεις τριφασικοί κινητήρες (πολικής)
τάσεως 380 V, που απορροφούν ισχύες 5 kW, 1 0 kW και 8- kW, πρέπει
να τροφοδοτηθούν από μια γραμμή. Οι αποστάσεις δ{δονται στο σχήμα.
θέλομε να καθορίσαμε τη διατομή των αγωγών και να ελέγξαμε την
πτώση τάσεως.
Οι υπολογισμο{ γ{νονται όπως αναγράφεται στο ίδιο σχήμα:
Η συνολική ισχύς είναι Ρολ = 23 kW.

150

Π Ι ΝΑΚΑΣ 9 . 3 . 1

Τ ύπ ο ι yι a το ν υπολοyισμ6 της πτώσεως τιίσεως
(λαμβιίνετ α ι υπ6ψη μ6νο η ωμικ ή αντrσ τ ασ η των αyωy ώ ν )
Τριφασικό κύκλωμα
Έκφραση σε συνάρτηση με την:
Φασική τάση (Uφ)
Πολική τάση (Uπ)

Μονοφασικό κύκλωμα
Ισχύς

U · I · συνφ
1 000

Ρ _
-

Αντ(σταση

Πτώση
τάσεως

Εκατοστιαία
mώση

=

Δυ

= 2

· I

Δυ

= 2

.

τάσεως

θ =

σuνφ

1 000 Ρ p I
U·S

u· s·

.

σuνφ

1 0 5 f...:.R:1
2
u

s

Δυφ

=

I ·

σuνφ

Δυn

Δυφ

=

1 000 Ρ p · I
3 Uφ S

Δυπ

e

200 · I · P..:J.

θ = 2

·

· 1 00

u

.

2p s

·

Δu

13 · Uπ · I συνφ
1 000

Ρ _

I

R

θ =

- 3 · Uφ · I · συνφ
1 000

Ρ _

e

θ

=
=

=

·

·

1 0s

Ρ·

θ =

...Ε....:...!..
Uφ S

σuνφ

Ρ

=

13 I

·I

3 Uφ 2 S

θ=
θ =

·

u,

·

u,. . 8

1 05

σεως για τά­

e

=

0,075

e =

0,01 25

χαλκού

Ρ

1 00

100 13 · I · ..Ε...:.!.... σuνφ

Εκατοστια(α

για αγωγού ς

ρ� I σuνφ

υ,. · 8

mώση τά­
ση 2 2 0 ν ή
220/380 ν και

·

1 000 Ρ p · I

Δu,.

� . 1 00
'Uφ
1 00 · I

=

ισχύς σε kW
αντ!σταση ενός αγωγού σε Ω
1: ρεύμα σε Α
υ: τάση σε ν (υφ: φασική, υπ: ΠΟλική)
σuνφ: συντελεστής ισχύος του φορτ(ου
:

R:

(για ωμικά φορτ(α - φωτισμού και θερμάνσεως ε!ναι συνφ = 1 )
Δυ: πτώση τάσεως σε ν (Δυφ: φασική, Δυn: πολική)
e: εκατοστιαfα πτώση τάσεως %
Ι: μήκος της γραμμής σε m
s: διατομή σε mm 2
p: ειδική αντ!σταση σε Ω mm2/m (για το χαλκό ε!ναι p = 0,01 8 Ω mm2/m)

u,.

·S

151

ο

S = 1 6 mm2

+

-

P = 23 kW
1

P = 1 8 kW
2

+

1 0 kW

5kW

e = 0.0 1 2 5

\3= 20 m

\ 2=30 m

11= 40m

220 / 380V

P3 = 8 kW

ι

B kW

.: ..
"'"'
zl"'"'
z+_�:::.\3:<.
Ι,+_R
....P....:.
.: ,....:.
s

ο 0125
e=' - ( 23 χ 40 + 1θ χ 30 + 8 χ 20 )
16

e = 1 ,26 °/ο

Σχ. 9.3.
Παράδειγμα υπολογισμού mώσεως τάσεως.

Απ ' αυτήν βρίσκομε το ρεύμα I = 43,7 Α. Το όργανο προστασίας, που
θα τοποθετηθεί στην αρχή της γραμμής, πρέπει να έχει ονομαστικό
ρεύμα 50 Α. Από τον πίνακα 9.2. 1 εκλέγομε τη διατομή S = 1 6 mm 2•
Για κάθε τμήμα της γραμμής βρίσκομε πόση ισχύς περνάει και υπο­
λογίζομε την πτώση τάσεως. Βρίσκομε e = 1 ,26%, που είναι επιτρεπτή
για εγκατάσταση κινήσεως.
9.4

Τα φ ο ρτία .

Όταν μια γραμμή τροφοδοτεί μόνο μια συσκευή καταναλώσεως που
απορροφά πάντα μια σταθερή ισχύ , το φορτίο της είναι γνωστό. Αυτό
συμβαίνει π.χ. στη γραμμή που τροφοδοτεί ένα θερμοσίφωνα: το φορ­
τίο της είναι ίσο με την ονομαστική ισχύ του. Ανάλογη κατάσταση υπάρ­
χει σε μια γραμμή που τροφοδοτεί μια αντλία, αν η παροχή νερού και
το ύψος της αντλήσεως είναι σταθερά μεγέθη: το φορτίο της γραμμής
είναι σταθερό και μπορούμε να το υπολογίσομε με βάση τα στοιχεία της
αντλήσεως {παροχή, ύψος) . Στις περισσότερες όμως περιπτώσεις τα
πράγματα είναι διαφορετικά. Ακόμα και αν μια γραμμή τροφοδοτεί μόνο
μια συσκευή, μπορεί το φορτίο να μην είναι σταθερό. Π .χ. η γραμμή που
τροφοδοτεί ένα ηλεκτρικό μαγειρείο έχει φορτίο που μεταβάλλεται,
αναλόγως του αν είναι σε λειτουργία μια μόνο εστία ή αν λειτουργούν
περισσότερες εστίες και ο φούρνος. Πάντως το μέγιστο φορτίο της
γραμμής δε φθάνει την ονομαστική ισχύ του μαγειρείου, τουλάχιστον
στα μαγειρεία που έχουν τρεις ή τέσσερις εστίες και φούρνο, αφού
ποτέ δε συμβαίνει στην πράξη να λειτουργούν συγχρόνως όλες οι ε­
στίες στη μεγαλύτερη ισχύ τους καθώς και ο φούρνος. Το ίδιο φαινό­
μενο παρουσιάζεται, φυσικά, στην περίmωση γραμμών που τροφοδοτούν
περισσότερες συσκευές καταναλώσεως, που τις βάζομε σε λειτουργία
κατά τυχαίο τρόπο. Το μέγιστο φορτίο της γραμμής είναι, κατά κανόνα,

152

μικρότερο από το άθροισμα των ισχύων των συσκευών, επειδή, όπως
λέμ ε, υπά ρχει "ετεροχρονισμός" της λειτο υργίας του ς.
Το θέμα της εκτιμήσεως του μέγιστου φορτίου που απορροφά ένα
σύνολο σ υ σκευών καταναλώσεως προκύπτει κάθε φορά που χρειάζεται
να καθορ(σομε τις διατομές των αγωγών και τα ονομαστικά ρεύματα
των οργάνων προστασίας. Αυτό το πρόβλημα υπάρχει για κάθε γραμμή
που τροφοδοτεί έναν ορισμένο αριθμό συσκευών. Περισσότερο όμως
μας ενδιαφέρει, σε μια ΕΗΕ, για να καθορίσαμε τα στοιχεία της κύριας
γραμμής (γραμμή μετρητή - πίνακα) και την παροχή που θα ζητήσομε από
τη ΔΕΗ να κατασκευάσει για να την . ηλεκτροδοτήσει. Είναι γεγονός ότι,
εκτός από εξαιρέσεις , μια ΕΗΕ δεν απορροφά ποτέ ισχύ ίση με το άθροισμα
των ονομαστικών ισχύων όλων των συσκευών (που το ονομάζαμε εγκατε­
στημένη ισχύ της ΕΗΕ) ούτε ίση με το άθροισμα των μεγίστων φορτίων που
απορροφούν μία μία, αλλά όχι συγχρόνως, όλες οι συσκευές .
Το ερώτημα που προκύπτει ε{ναι: ποια είναι η σχέση μεταξύ των μεγε­
θών που προαναφέραμε ; Ατυχώς δεν υπάρχει και δεν είναι δυνατόν να
δοθεί μια σαφής απάντηση . Ο καθορισμός του μέγιστου φορτίου που θα
προβλεφθεί μπορεί να βασισθεί μόνο στη λογική και στην πείρα του μελε­
τητή. Θα πρέπει να βασισθεί δηλαδή ο μελετητής σε άλλες ανάλογες
περιπτώσεις εγκαταστάσεων που έχουν κατασκευασθεί και έχουν λειτουρ­
γήσει. Έτσι π.χ. για τις εγκαταστάσεις των κατοικιών είναι γνωστό πόσο
είναι το φορτίο στις συνήθεις περιπτώσεις, όπως θα αναφέρομε αργότε­
ρα. Επίσης μπορεί κανείς να βρει στοιχεία για διάφορες άλλες περιπτώ­
σεις εγκαταστάσεων (π.χ. για νοσοκομεία, για ξενοδοχεία, για ελαιουργεία
κλπ.). Πάντως χρειάζεται αρκετή προσοχή, όταν πρόκειται να χρησιμο­
ποιηθούν τέτοια στοιχεία, για να είναι βέβαιο ότι πράγματι πρόκειται για
εγκαταστάσεις που λειτουργούν κατά περίπου όμοιο τρόπο.
Αν πρόκειται για έναν αριθμό ομοειδών συσκευών, μπορεί να χρησι­
μοποιηθεί ένας "συντελεστής ταυτοχρονισμού", που έχει βρεθεί ως στα­
τιστικό στοιχείο από άλλες παρεμφερείς εγκαταστάσεις. Συντελεcπή�
ταυτοχpονισμο ιί είναι ο λόγος του μέγιστου φορτίου που απορροφά
ένα σύνολο συσκευών προς το άθροισμα των μεγίστων φορτίων τους.
Αναφέρομε εδώ, ενημερ ωτικά, ότι συντελεστές ταυτοχρονισμού χρησι­
μοποιούνται και στην περίπτωση, που απασχολεί τη ΔΕΗ, ενός αριθμού
ομοειδών καταναλωτών, όπως π.χ. οι μονοφασικοί οικιακοί καταναλω­
τές, που τροφοδοτούνται από ένα δίκτυο Χ.Τ. , ή από ένα καλώδιο πα­
ροχής. Μερικές φορές αναφέρεται και το αντίστροφο του συντελεστή
ταυτοχρονισμού, που λέγεται συντελεστής ετεροχρονισμού.

153

Γενικά, πάντως, ο μελετητής μιας ΕΗΕ πρέπει να λάβει υπόψη τον τρόπο,
κατά τον οποίο προβλέπεται ότι :θα λειτουργήσει η. εγκατάσrαση, και να
προσθέσει τις ισχύες που θα απορροφούν οι συσκευές που θα λειτουργούν
συγχρόνως. Γι' Qυτό το λόγο αναφέραμε ότι η. ηρόβλεψη του μέγιστου
φ<>.ρτ;ίου βασίζεται cπη λογική κQι στην πείρα τqυ μελετητή.

9.5

Στοιχε ία που χ ρ ε ιά ζοντα ι για την ε κπόνηση μιας μελέτης .

Τ,α βασικά. στοιχεία που χρειάζοvτ:α.ι για την εκπόνηση της μελέτης
μιας ΕΗΕ είναι:
Τα σχέδια των κατόψεων τοΙJ . κτηρίου κα.ι η περιγραφή του είδους
·r
των χφρ ων.
•\(
Οι θέqεις και .οι .ισχύες τ ων συσκευών καταναλώσεως που πρόκει. ;rαι να τρ()ψ()δοτηθούν; ·
ι.,
Για να γίνει σωστή η μελέτη μιας , ΕΗ Ε είyαι απαραίτητη η σvνεργασία
με τον αρχιτέκτο.να ή ηι μηχανικό ή τον ιδιοκτήτη το μ, κτηρίου, . γιατί,
εκτός από τα στοιχεία που αναφέραμε, πρέπει να διευκρινισθούν και τα
ακόλουθα θέματα:
, ,
- Ποιες προβλέψεις χρειάζεται να γίνουν για συσκευές που δεν
υ.πάρχουv. α.πό την .αρχή; Ψ-λ.ά είνοι ενδεχόμενο νq αποκτηθ.ο ύν
μελλοντικ6. Το θέμα .αυτό είναι σοβQ.pό, εηειδή οι εκ των υστέρων
· προ σθήκες . κοστίζουν ·. nολύ περισσότερο, Από. :tην Θλλη πλεu:ρά
όμως, δεν �ίνοι σκόπιμο να επιβαρ(ι.vεται: η εγκατάσταση·· με πρό­
σθετες. δαοονες, aν· ·ciνat αμφίβGλη η από15τηση αυτών� ηι>ν.• ά.υ­
· . • σκευών σ' �.να λογικ4 μελλοντικ9 ΧΡ:QΥtι:<ό.. διάστημα.. Στις: �ετικές
αnοφάpεις ,θq rιρ έ-nει να ληφθεί μπόψη ηόσο ε ύκολη · ή . δύσκολη
θα είναι η .μελλοντική π ρΡ;σθήκη . .
r:toύ είναι εnιθυ.μητό .να� τοποθετηθού.ν ρευματοδότεςi σε ποιeς
. : .θέσε ις εiνcιι επ ιθuμητό:να είναι ο ι δια κόπτες για τα διάφορα φώτσ
και αν τα τελευταία θα είναι απλά, κομιτατέρ ή dλέ-ρετούρ,. ωιό
. ,ποι.Q θ�ση είναι επιθυμη-rό να γίνεται p· ,χειρισμός ορισμέΥων συ­
σκε1Jών , (π.χ.. πού θα είναι ο διακόπτης χειρισμού του. θ.ερμοσίφω'I

·-

.

·

·

.

.

.

· .

,._

νια); .κλrι ·

, . ,

- , � ,.

,.

..

, ,

.

,

. .

·

• -.: :

. ,

·
.'

·.

· '

·

- ·Ποιες. θα: είναι οι . συνθήκες .λέtrουργίας ' τιων σuσκευώv,. (θα λει­
. -τοuργοuν όλες · τauτόχρονa καί.� με1την :πλήρη · ισχύ� το υ ς τη, · όχι;)
Συνήθ'ως αυτrqν την πληροφορία<·δεv εfναι' σε θέση να τη δώσει
ούτε ο μελετητής ή ο κατασκευαστής τοu κτηρίου ούτε: ο : ιδιακΠιτης, :όσα ,όμ(ι)ς στοιχεία δοθούν ea .. βοηθήσο-υν· τα μελετητή της
ΕΗΕ να κάνει τις σχετικ6ς eκτψήσεις ;του. Ακρ ι βέ σιrε.�ς · πληρ οφο-

154

ρίες είναι πιθανό να μπορούν να δοθούν στην περίπτωση των
βιομηχανικών εγκαταστάσεων, επειδή μερικές φορές υπάρχει γι'
αυτές μια μελέτη της προβλεπόμενης λειτουργίας.
- Αν υπάρχουν ορισμένες συγκεκριμένες απαιτήσεις που προκύ­
πτουν από το δομικό μέρος, π.χ. αν, για κάποιο λόγο που αφορά
το κτήριο, δεν πρέπει να περάσουν γραμμές της ΕΗΕ από ορισμέ­
να σημεία.
- Αν μπορούν να γίνουν ορισμένες προβλέψεις στο στάδιο της κα­
τασκευής του κτηρίου, που θα διευκολύνουν και την κατασκευή
της ΕΗΕ.
Η θέση του μετρητή καθορίζεται συνήθως από τη ΔΕΗ, ή, στην περίπτω­
ση των πολυκατοικιών, από το μελετητή του κτηρίου, σύμφωνα με τις οδη­
γίες της ΔΕΗ. Στις πολυκατοικίες, όπου τροφοδοτούνται μόνο οικιακοί
καταναλωτές, οι μετρητές τοποθετούνται όλοι σ' ένα χώρο στο ισόγειο ή
στο πρώτο υπόγειο. Σε κτήρια γραφείων είναι δυνατόν να τοποθετηθούν σε
κάθε όροφο οι μετρητές των γραφείων αυτού του ορόφου.

9.6

Ε κπόνηση τηc; μ ελέτηc; μ ι αc; Ε Η Ε.

Δεν υπάρχει κάποιος καθιερωμένος τρόπος αναφορικά με τη σειρά,
με την οποία θα καθορισθούν τα διάφορα στοιχεία μιας ΕΗΕ. Λογικό
όμως είναι η μελέτη να ακολουθήσει, με τη σειρά που αναφέρονται, τα
ακόλουθα στάδια. Πάντως, ανάλογα με το είδος ή τις ιδιαιτερότητες
κάθε εγκαταστάσεως, μπορεί να είναι σκόπιμη μια διαφορετική σειρά.
( 1 } Καταγραφή και εντοπισμός, επάνω σ ' ένα σχέδιο, των συσκευών
καταναλώσεως σημαντικής ισχύος. (Πρέπει να περιληφθούν και όσες
προβλέψεις μελλοντικών συσκευών κρίνονται σκόπιμες.} Επίσης ση­
μειώνονται στο σχέδιο οι θέσεις των φωτιστικών σημείων και των δια­
κοπτών το υ ς , οι θέσεις των ρευ ματοδοτών και τυχόν σταθερές
συσκευές μικρής ισχύος.
(Φωτιστικά σημεfα ονομάζομε τα σημεία, όπου καταλήγουν οι στα­
θερές γραμμές για τη μόνιμη σύνδεση των φωτιστικών σωμάτων} .
(2} Καθορισμός των γραμμών που χρειάζονται για την τροφοδότηση
των συσκευών καταναλώσεως. Πρόκειται τόσο για τις γραμμές που
καθεμιά τους τροφοδοτεί μια μόνο συσκευή, όσο και για εκείνες που
τροφοδοτούν, μέσω διακλαδώσεών τους, περισσότερες συσκευές, ό­
πως συμβαίνει με τις γραμμές φωτισμού χώρων.
(3} Καθορισμός των οργάνων προστασίας και της διατομής των αγω­
γών καθεμιάς από τις προηγούμενες γραμμές.

155

(4} Καθορισμός του είδους της παροχής που θα ζητηθεί (μονοφασική
ή τριφασική} και του μεγέθους της. Καθορισμός των γενικών ασφαλειών
του πίνακα διανομής και της διατομής των αγωγών της κύριας γραμμής
(γραμμής μετρητή - πίνακα} .
(5} Καθορισμός της θέσεως του πίνακα διανομής. Επιλογή αν όλες
οι γραμμές θα αναχωρούν από αυτόν ή αν θα προβλεφθεί η τοποθέτηση
ενός ή περισσοτέρων υποπινάκων. Σ' αυτήν την περίπτωση καθορισμός
των γραμμών που θα αναχωρούν από το γενικό πίνακα και εκε{νων που
θα αναχωρούν από τον υποπίνακα ή από καθέναν από τους υποπίνακες.
(6} Αν πρόκειται να χρησιμοποιηθούν υποπίνακες: καθορισμός για
καθέναν από αυτούς αν θα είναι τριφασικός ή μονοφασικός (η επιλογή
αυτή έχει, βέβαια, νόημα μόνο αν η παροχή είναι τριφασική} και καθο­
ρισμός των οργάνων προστασίας και της διατομής των αγωγών της
καθεμιάς γραμμής γενικού πίνακα - υποπίνακα.
(7} Καθορισμός της συνθέσεως του πίνακα διανομής και καθενός
από τους υποπίνακες, αν υπάρχουν. Δηλαδή τι όργανα ελέγχου και
προστασίας θα περιλαμβάνει, ποια θα είναι τα τεχνικά χαρακτηριστικά
τους, τι υλικό θα χρησιμοποιηθεί. (Σχεδίαση ή περιγραφή.} Για τους
τριφασικούς πίνακες: καθορισμός των μονοφασικών γραμμών που θα
τροφοδοτηθούν από καθεμιά φάση.
(8} Σχεδίαση της όδευσης όλων των γραμμών μέσα στο κτήριο.
(9} Καθορισμός του είδους των υλικών που θα χρησιμοποιηθούν, ανάλογα
με τις συνθήκες που επικρατούν στους διάφορους χώρους (π.χ. υλικό που
εξασφαλίζει τη στεγανότητα σε χώρους όπου υπάρχει υγρασία}.
( 1 Ο} Καθορισμός του τρόπου κατασκευής και της συνδέσεως της
γειώσεως και των αγωγών προστασίας.
Η μελέτη μιας ΕΗΕ, είτε πρόκειται για μια απλή εγκατάσταση φωτι­
σμού, είτε για μια βιομηχανική εγκατάσταση, είτε, τέλος, για την εγκα­
τάσταση ενός μεγάλου κτη ρ ίο υ , περ ιλαμβάνει τα στάδια π ο υ
αναφέραμε, με την ίδια ή με τροποιημένη σειρά. Τα στάδια ( 1 } ω ς (8}
θα τα εξετάσομε χωριστά, πρώτα για τις εγκαταστάσεις φωτισμού (πα­
ράγρ. 9.7} και ύστερα για τις εγκαταστάσεις κινήσεως (παράγρ. 9.8} ,
επειδή τόσο οι συσκευές καταναλώσεως όσο και οι συνθήκες λειτουρ­
γίας τους είναι διαφορετικές. Στη συνέχεια (παράγρ. 9.9 και 9. 1 Ο} θα
εξετάσομε τα στάδια (9} και ( 1 0} . Για τη μελέτη των εγκαταστάσεων
μεγάλων κτηρίων (όπως νοσοκομεία, ξενοδοχεία, μεγάλα γραφεία κλπ.}
μπορούμε να πούμε ότι αυτή αποτελεί ένα συνδυασμό όσων ισχύουν για
τις δύο παραπάνω κατηγορίες εγκαταστάσεων.

156

9.7 .

Μελέτη εγκαταςπqσεων φωησμού . .

Για τη μελέτη των · εγκατοστόσεων ··αuτής της κα-rηγορ(aς · θα πρέπει
να έχομε υπόψη όσα αναφέρονται στη συνέχει·α, ακολουθώντας τα στά.
δια που περιγράψςιμε: στην προηγούμενη παράγραφο 9.6. .
(1) • Κατaγράφομε και σημείώνομε· επόνω ·σ• έvd • οχέδιο τις συσκευές
που έχουν κάnοιa σημαντική ισχύ (n.χ. από από· 1 ;5 kW 'πέρfπου και
πάνω) . · Οι πιο συνήθιάμένες οικιακές σuσκεuές που έχουν σημαντική
ισχύ έίvaι, ενδειΚτικό, aυτές που ανaγράφόντάι σtov nίνακα 9.7. 1 . Για
κaθε συσκευή πρέπει να μας έχει δοθεί η ισχύς της. Αν, πάντως, αυτή
δεν είναι γνωστή, μΠορούμε να λόβομε· υnόψή τις ιdχύες που σημειώ�
νονται σ' αυτό τον πίνάκα. Για τις συdκέυές που nρόκeιτtιι να τροφοδο­
τηθοόν αnό ένα ρευματοδότη (όπως π.χ. ta rtλύντήρίά) σημ&ιώνομε τη
θέση του ρευματοδότη. Για την τροφοδότηση αυτών των συσκευi:όv θα
προβλέψομε, όnως θα αναφέρομε καttiαρ άκάτω, ιδιαfτερη γpαμμή από
τον πίνt:iκά διανομής.
Επίσης σημειώνομε στο σχέδιο τις ισχύες και τις · θέσεις των συ­
σκευών μικρότερης ιaχύος Π ου για λει!ο uργικούς λόγου.ς (όΠ ως θα
,
εξηγήσομε και στη συνέχεια) θα τροφοδοτηθούν με ιδιαίτερη γραμμή.
Οι μικρές συσκευές και τα φωτιστικά σώματα θα τροφο�οτηθούν
ομαδικά από γραμμές Που θα είναι κοινές γι' αυτές. Πρέπει να σ'η μειώ­
vομ� στο σχέδιο τις θ έσεις των φωτιΟτικών σημείων και τωv ευμ'ciτο­
δοτών. Για κάθε φωτιστικό σημείο θα Όημειώνομε τη θέση του διακόπτη
του (ή τις θέσεις των διακοπτών, αν είναι αλέ-ρετο ύρ) . Επίσης θtι. ση­
μειώσομε αν τυχόν πρέπει νa π a ρε ιJβληθούν διακόπτες και dτην τροφο­
δότηση ορισμένων ρευματοδοτών. tέλος θα σημειι\>crομε, αν υπάρχουν,
και τις σταθερές συ crκευές μικpής ισχύ ο ς (π . χ. εξaεριστήρες, απορρο:φητήρες επόνω από μαγειρεία κλπ.) .
.
Για τqυς διακόπτες και τους ρεuματόδότες π έπει να έχομe υπόψη
ότι καλό είναι να αποφεύγονtαι μέσα Οτα λουτρά. Αν όμω ς τοn οθεττί�
1
θούν, πρέπει να είναι σε θ t ση που δέν είναι προσ,ιτή από το λουτήρα
(μπανιέρα) � Θερμαντ�κά σ<.Qματα σταθερά επιτρέπο.νται μέσα στα
. λ� υτρ9, οΜά και π όλι (J� θέση μη προση:ή .ςιπ ό το λουτήρα.
(2) Ιδια ίτερη γραμμή rφέπει ν� διαθέσο με , όπως ή�η αν(]φέ ραμε, για
την τ:ροφοδότησ;η καθεμιάς από .·rις συσκευές π pu έχουν μεγά�η ·tσχύ ,1
συνήθως πάνω (]Πό 1 ,p kW περίπου. Στην ίδια κατηγqρία μπορούμε να
υπαγάγομε και τις γραμμές που τροφοδοτούν δύο ομοειδείς συσκευ ές
μικρότερης ισχύος, όπως π.χ. μια γραμμή που τροφοδοτεί τα κλιματι­
στικά δύο δωματίων.
.

p

p

.

.

'· ·

. •

'

·'

'

.· ·

'

157

Π Ι ΝΑΚΑΣ 9.7.1
Συνήθεις ο ι κ ι ο κ t ς συσκευές καταναλώσεως
Ισχύς

Συσκευή
Ηλεκτρικό μαγειρείο

Παρατηρήσεις

( kW)
4 εστιών

Η ονομαστική ισχύς αντιστοιχεί σε

με φούρνο

σύγχρονη λειτουργία όλων των

8 + 10

εστιών στην πλήρη ισχύ τους και
του φούρνου. Στην πράξη ποτέ δεν
λειτουργεί το μαγειρείο με αυτές
τις συνθήκες.

Ηλεκτρικό μαγειρείο χωρίς φούρνο

1 ,5

+

2

ανά εστία

4

Ηλεκτρικός φούρνος χωριστός
Θερμοσίφωνας

60, 80 ή 1 20 lt

Θερμοσίφωνες άμεσης θερμάνσεως
3

+

5

μπορεί να έχουν πολύ μεγαλύτερη
ισχύ.

Πλυντήριο ρούχων

2

Πλυντήριο πιάτων

2

Στεγνωτήριο ρούχων

+

2

3

+

2,5
3

+

Κλιματιστικό μηχάνημα

Η ισχύς ορίζεται από τη μελέτη

(air conditioning) κεντρικό

κλιματισμο ύ . Συνήθως χρειάζεται

-

τριφασική τροφοδότηση.
Κλιματιστής δωματίου

Στις διαιρούμενες μονάδες (sρlit

(air conditίonίng)

type υnίts) η ισχύς αυτή χρειάζεται
ότην εξωτερική μονάδα που
1

+

1 ,5

περιλαμβάνει και το συμπιεστή. Η
εσωτερική μονάδα χρειάζεται μικρή
ισχύ. Τα φορητά μηχανήματα που
δροσίζουν τον αέρα με εξάτμιση
νερού είναι μικρότερης ισχύος.
Η ισχύς ορίζεται από τη μελέτη

Θερμοσυσσωρευτής

θερμάνσεως του χώρου. Απορροφά
ισχύ μόνο στις χρονικές περιόδους

-

μειωμένου τιμολογίου ηλεκτρικής

I

ενέργειας.
Πρέπει να προβλέπεται

Φορητό θερμαντικό σώμα
(αερόθερμο ή ηλεκτρικό καλοριφέρ)

2

+

3

τροφοδότηση από ενισχυμένο
ρευματοδότη, δηλαδή με ιδιαίτερη
γραμμή.

158

Ιδιαίτερη γραμμή μπορεί να χρειάζεται για · λειτουργικούς λόγους.
Τέτοιοι λόγοι υπάρχουν, αν θέλομε να έχομε την ευχέρεια χωριστού
χειρισμού ή χωριστή προστασία. Στην τελευταία περίπτωση αυτό μπο­
ρεί να είναι χρήσιμο, είτε για να εξασφαλίζεται συγχρόνως και η προ­
στασία κάποιου εξαρτή ματ ο ς , είτε για να ανεξαρτητοποιηθε( η
λειτουργία μιας συσκευής από ανωμαλίες που μπορούν να προκληθούν
σε άλλες συσκευές. Παραδείγματα:
Σε μια μονοκατοικία ή στην εγκατάσταση κοινοχρήστων μιας πολυ­
κατοικίας, προβλέπομε ιδιαίτερη γραμμή για τηv τροφοδότη ση των μη­
χανημάτων του λεβητοστασίου κεντρικής θερμάνσεως, παρ ' όλο που οι
ισχύες του καυστήρα και του κυκλοφορητή είναι μικρές. Αυτό επιβάλ­
λεται, για να μπορούμε να διακόπτομε την τροφοδότηση αυτών των
μηχανημάτων χωριστά από τα άλλα τμήματα της εγκαταστάσεως.
Για την τροφοδότηση του φωτισμού ενός κήπου μέσω ενός μετασχη­
ματιστή υποβιβασμού της τάσεως διαθέτομε ιδιαίτερη γραμμή. Αυτό
εξυπηρετεί, επειδή με το όργανο προστασίας της γραμμής μπορούμε
συγχρόνως να εξασφαλίσομε και την προστασία του μετασχηματιστή.
Σ' ένα παντοπωλείο η τροφοδότηση ενός επαγγελματικού ψυγείου
γίνεται με ιδιαίτερη γραμμή , επειδή θέλομε να αποφύγομε τη διακοπή
της λειτουργίας του ψυγείου εξαιτίας ανωμαλίας που θα εκδηλωνόταν
σε κάποια άλλη συσκευή (όπως π.χ. το βραχυκύκλωμα που προκαλείται
μερικές φορές όταν "καίγεται" μια λάμπα} .
Για τις "κοινές" γραμμές τα φορτία που υπολογίζομε είναι αυτά που
αναγράφονται στον πίνακα 9.7.2. (τα φορτία αυτά λέγονται και "συμβαΠΙΝΑΚΑΣ 9.7.2

Φο ρτfο φω τιστ ικών σ η μ ι:fων κ αι ρι: υ μ οτο δ οτ ών
Πι:ριyρο φ ή

Ισχύς
(W)

Φωτιστικό σημείο απλό

1 00

Φωτιστικό ση μείο πολλαπλό (ελεγχόμενο από διακόπτη
κομιτατέρ)

200

Προβολέας ή φωτιστικό με λάμπα μεγαλύτερη από 500 W

Ισχύς λάμπας

Ρευματοδότης (για τους επόμενους πέρα των τριών κάθε
κυκλώματος 1 Ο Α)

200

Μόνιμες συσκευές (όπως εξαεριστήρες, aπορροφητήρες κλπ.)

1 00

-

Ι σχύς συσκευής

159

τικό φορτία" επειδή λαμβόνονrαι υπόψη μαζί με τις ισχύες των συσκευών
που αναφέραμε προγουμένως στον υπολογισμό της εγκατεστημένης ισχύος
της ΕΗΕ, από την οποία εξαρτόται, όπως είχαμε αναφέρει και στην παρό­
γραφο 1 . 7, η κατηγορία της επαγγελματικής όδειας του εγκαταστότη
που έχει το δικαίωμα να αναλαμβόνει υπεύθυνα τη μελέτη και την κατα­
σκευή της Ε Η Ε) . Πρέπει να προβλεφθεί μια γραμμή ανό ομόδα φωτιστι­
κών σημείων, ρευματοδοτών ή και μικρών σταθερών συσκευών, που
απορροφούν συνολικό ρεύμα το πολύ 10 Α (ή ισχύ 2,2 kW) . Συνήθως τα
φωτιστικό σώματα και οι •κοινοί" ρευματοδότες (δηλ. όχι οι •ενισχυμέ­
νοι") ενός δωματίου τροφοδοτούνrαι από την ίδια γραμμή. Καλό είναι
μια γραμμή να τροφοδοτεί δύο ή τρία δωμότια ή το πολύ τέσσερα.
Υπόρχει και μια όλλη δυνατότητα που εφαρμόζεται σπανιότερα: τα
φωτιστικό σημεία να τροφοδοτούνrαι από μια γραμμή και οι ρευματο­
δότες από μια όλλη. Αυτό έχει το πλεονέκτημα ότι, όταν διακοπεί η
τροφοδότηση της μιας γραμμής εξαιτίας της λειτουργίας του οργόνου
προστασίας της, εξακολουθεί να υπόρχει σε κόθε δωμότιο η τροφοδό­
τηση από την όλλη γραμμή.
(3) Με βόση τα φορτία των συσκευών, που πρόκειται να τροφοδοτή­
σει κόθε γραμμή, καθορίζεται η διατομή των αγωγών καθώς και το
ονομαστικό ρεύμα του οργόνου προστασίας της, κατό τον τρόπο που
αναφέραμε στην παρόγραφο 9.2.
Συνήθως σε μια εγκατόσταση κατοικίας προβλέπονrαι οι ακόλουθες
γραμμές, για καθεμιό από τις οποίες αναφέρομε τη διατομή και το
ονομαστικό ρεύμα της ασφαλείας ή του μικροαυτομότου :
- Γραμμή μαγειρείου
- Γραμμή θερμοσίφωνα
- Γραμμές πλυνrηρίων ρούχων και
πιότων, στεγνωτηρiων ρούχων και
"ενιcη(Ι;Jμέvων" ρευματοδοτών για
θερμανrικό σώματα
- Γραμμές φωτισμού - "κοινών"
ρευματοδοτών

6 mm2
2,5 - 4 mm2

-

1 ,5 - 2,5

m m2

25 Α
1 6 - 20 Α

10 - 16 Α
10 Α

Οι μεγαλύτερες διατομές σε σύγκριση με εκείνες που ανrιστοιχούν
στο ονομαστικό ρεύμα του οργόνου προστασίας, που αναγρόφονrαι σε
ορισμένες από τις παραπόνω γραμμές, έχουν και τη σκοπιμότητα να
προβλεφθεί μια μελλονrική χρησιμοποίηση συσκευής μεγαλύτερης ι­
σχύος, αφού η αλλαγή των αγωγών θα ήταν δύσκολη, ενώ η ανrικατό-

160

σταση του ο ργάνου προστασίας γίνεται πολύ εύ κολα. Παράλληλα επι­
τυγχάνεται και χαμηλότε ρη πτώση τάσεως.
Ο ι "ενισχυ μένοι" ρευ ματοδότες καλό είναι να μπορούν εύ κολα να
διακρίνονται από εκείνου ς που τροφοδοτούνται από τα "κοινά" κυκλώ­
ματα. Ένας τ ρόπος είναι να έχομε τους "ενισχL' μένους" ρευ ματοδότες
τύπου σούκο, ενώ για τους "κοινού ς" να χρησιμο1 οιούνται απλοί τριπο­
λικοί ρευ ματοδότες. Ρευ ματοδότες σούκο απαρι. τήτως θα χρησιμο­
ποιηθούν, αν ο μικροαυτό ματος είναι 1 6 Α. Επίο1ς ρευ ματοδότες

σούκο συνηθίζεται να χρησιμοποιούνται για την τροφ ')δότηση των οι­
κιακών ψ υγείων, .παρ' όλο που αυτά τροφοδοτούνται από τις "κοινές"
γραμμές.
(4) Το είδος και το μέγεθος της παροχής που θα ζητήσομε από τη
ΔΕΗ να κατασκευ άσει, πρέπει να προσδιορισθεί με βάση τις συσκευές
που πρόκειται να τ ροφοδοτηθούν. Ε κτός από την περίπτωση που υπάρ­
χο υν τριφασικές. συσκευές (όπως π.χ. ένα επαγγελματικό ψ υγείο με
τριφασικό κινητήρα ή ένα ηλεκτρικό μαγειρείο μεγάλης ισχύ ος) , τριφα­
σική παροχή μπο ρεί να χρειασθεί και για λόγους της συνολικής ισχύος
που προβλέπεται ότι θα απορροφούν οι μονοφασικές συ σκευές. Τα
μεγέθη των παροχών που παρέχει η Δ Ε Η π ρέπει να τα πληροφορούμα­
στε από τις υπηρεσίες της. Π άντως η συνηθέστερη παροχή είναι η
μονοφασική με μικροαυτό ματο προστασίας του μετρητή 40 Α.
Για το θέμα της εκτιμήσεως του μέγιστου φορτίου που προβλέπεται
ότι θα απορροφά η Ε Η Ε ισχύ ουν όσα αναφέραμε στην παράγραφο 9.4.
Για την περίπτωση των κατοικιών αναφέρομε ενδεικτικά ότι συνήθως
'
για μια κατοικία σε αστική περιοχή , 4 έως 5 ατό μων, η οποία διαθέτει
ηλεκτρικό μαγειρείο, ένα θερ μοσίφωνα, ένα πλυντή ριο ρο ύχων και τις
συνηθισμένες μικροσυ σκευές καθώς και φωτισμό, μπορεί να επαρκέσει
μια μονοφασική παροχή 40 Α. Αν υπάρχουν περισσότερες συσκευές ή
αν π ροστεθούν εκ των υ στέρων (οπότε δεν είναι εύ κολο να αλλάξομε
την παροχή) είναι και πάλι δυ νατόν να επαρκεί η παροχή που αναφέρα­
με, αλλά θα χρειασθεί να προσέχει ο καταναλωτής να μη θέτει σε
λειτου ργία όλες τις συσκευές συγχρόνως. Κατοικίες που έχουν εξαρ­
χής περισσότερες συσκευές, ή στις οποίες δεν είναι επιθ υ μητό να υ­
πάρχο υν περιορισμοί, όπως αυτοί που αναφέρθηκαν, θα χρειασθούν
μεγαλύτερη παροχή .
Γενικά, για τον καθορ ισμό του μεγέθους της παροχή ς πρέπει να
ληφθεί υπόψη ο π ρο βλεπόμενος τ ρόπος λειτου ργίας των συσκευών.
Είναι φανερό ότι δεν θ α αθ ροίσομε την ισχύ των μηχανημάτων ψ ύ ξεως
των χώ ρων με την ισχύ των θερμαντικών σωμάτων. Αν υπάρχουν θερ-

1 61

μοσυ σσωρευτeς, αυτοί θα απορ ροφούν ισχύ μόνο κατά τις ώρες που
παρέχεται ' μειωμένο τιμολόγιο από τη ΔΕ Η . Η ισχύς τους πρέπει να
αθροίζεται μόνο με την ισχύ άλλων συσκευών που προβλέπεται ότι θα
λειτουργούν στην ίδια χρονική περίοδο.
Στον πίνακα διανομής των μονοφασικών εγκαταστάσεων υπάρχει μια
γενική ασφάλεια και στις τριφασικές εγκαταστάσεις υπάρχουν τρεις γενικές
ασφάλειες, έστω και αν για τις γραμμές που αναχωρούν από τον πίνακα
χρησιμοποιούμε μικροαυτόματους. Ο λόγος είναι ότι η γενική ασφάλεια,
είναι η "προτασσόμενη ασφάλεια" που προστατεύει τους μικροαυτόμaτους
από μεγάλα ρεύματα βραχυκυλώματος που θα υπερέβαιναν την ικανότητα
διακοπής τους, όπως έχομε εξηγήσει στην παράγραφο 6.4.
Στις εγκαταστάσεις που τροφοδοτούνται από μονοφασική παροχή 40
Α ή από τριφασική παροχή 40 Α, αν τα φορτία τους είναι σχετικά μικρά,
μπορούμε να χpησιμοποιήσομε γενικές ασφάλειες 25 Α. Διαφορετικά,
τοποθετούμε tισφάλειες 35 Α. Αντίστοιχα, η διατομή των αγωγών της
γραμμής μετρητή - πίνακα είναι 6 m m2 ή 1 0 mm 2. Στις εγκαταστάσεις
πο υ τροφοδοτούvτΌι από μεγαλύτερες παροχές, η γενική ασφάλεια του
πίνακα είναι πάντα κατά ένα μέγεθος μικρότερη από το όργανο προστα­
σίας του μετρητή και η διατομή των αγωγών τη ς γραμμής μετρητή πίνακα ορίζετtιι με βάση το μέγεθος της γενικής ασφάλειας.

Στη γρα jJ μή μετρητή - πίνακα, εκτός από τους ενεργού ς αγωγούς και
των αγωγό προστασίας, τ ο ποθετούμε και ένα π ρόσθετο αγωγό, διατο­
μής 1 ,5 mm2. Αυτός έχει ως προορ ισμό να μετ::ιφέρει στον πίνακα ένα
"σήμα" που επιτρέπει tην αυτό ματη θέση σε λειτουργία ορισμένων συ­
σκευών κατά τις ώρες που παρέχεται αΠό τη ΔΕΗ μειωμένο τιμολόγιο
ενέργειας. Λεmομέρειες σχετικά με το θέμα θα δώσομε στο Κεφάλαιο 1 1 .

(5) Ο πίνακας διανομής πρέπει να τοποθετείται σε τέτοια θέση , ώστε
να είναι εύ κολα προσιτός. Δεν πρέπει δηλαδή , να τοποθετείται σε χώ­
ρους που μπορεί να είναι κλειδωμένοι ή, γ ενικά, να είναι δύσκολη η
προσπέλασή τους. Ο πίνακας πρέπει να βρίσκεται κατά το δ υνατό σε
θέση όχι 'μ ακριά από την είσοδο, ώστε να διευ κολύνεται η διακοπή της
τροφοδ οτήσεως ολόκλη ρης της εγκαταστάσεως, π .χ. σε περίπτωση
πυρκα"ίάς . Π ρέπει να αποφεύγονται χώροι, όπου υπάρχει υγρασία ή
πολλή σκόνη , καθώς και χώ ροι, όπου υπάρχουν κίνδ υνοι αναφλέξεων ή
εκρήξεων. Μετάξύ των χώρων που ικανοποιούν αυτές τις απαιτήσεις,
θα εκλέξομε εκείνη τη θέση Που θα διευ κολύνει να περάσουν οι γραμ­
μές και να είναι όσο το δυνατόν μικρότερο το συνολικό μή κος το υ ς .
Α ν υπάρχει ένα τμήμα τ ο υ κτη ρίου π ο υ είναι, κατά κάποιο τρόπο,
χωριστό από το υπόλοιπο κτή ριο, όπως π.χ. άλλος όροφος, και εφόσον

162

σ' αυτό το τμήμα υπάρχουν αρκετές συσκευές, τοποθετούμε σ'αυτό
έναν υποπίνακα, πράγμα που διευκολύνει τη γρήγορη διακοπή της τρο­
φοδοτήσεως, σε περίπτωση ανάγκης.
Επίσης υποπίνακας είναι συμφέρον να τοποθετείται, είτε πρόκειται
για χωριστό τμήμα του κτηρίου είτε όχι. Έτσι aποφεύγαμε την παράλ­
ληλη όδευση πολλών γραμμών σε μεγάλο μήκος (είναι οικονομικότερη
μια γραμμή μεγαλύτερης διατομής) .
Αν τοποθετηθούν ένας ή περισσότεροι υποπίνακες, πρέπει να ορίσα­
με ποιες γραμμές θα τροφοδοτηθούν από το γενικό πίνακα απευθείας
και ποιες από τον υποπίνακα ή από τους υποπίνακες.
Σε περίπτωση που η απόσταση μεταξύ του μετρητή και του πίνακα
διανομής είναι πολύ μεγάλη (πράγμα που συμβαίνει, αν π .χ. το κτήριο
περιβάλλεται από κήπο και ο μετρητής τοποθετείται σε ένα μανδρότοι­
χο ή σε ένα στήριγμα που κατασκευάζεται ειδικά γι' αυτό το σκοπό) ,
προτιμούμε να τοποθετήσαμε κοντά στο μετρητή έναν πίνακα που περι­
λαμβάνει το γενικό διακόπτη και τη γενική ασφάλεια (ή τις γενικές
ασφάλειες) . Σ' αυτήν την περίπτωση στο κτήριο τοποθετείται ένας υπο­
πίνακας, από τον οποίο τροφοδοτούνται όλες οι γραμμές του κτηρίου .
Έτσι οι αρκετά μεγάλου μήκους γραμμή τροφοδοτήσεως του κτηρίου,
η οποία μάλιστα είναι εναέρια ή υπόγεια, δεν είναι γραμμή μετρητή πίνακα, αλλά γραμμή πίνακα - υποπίνακα. Αυτό είναι καλύτερο, επειδή,
όπως γνωρίζομε, η γραμμή μετρητή - πίνακα α) Προστατεύεται από
βραχυκυ κλώματα από το όργανο προστασίας του μετρητή και β) δεν
έχει τη δυνατότητα διακοπής της τροφοδοτήσεώς της από κάποιο όρ­
γανο ελέγχου της εγκαταστάσεως.
(6) Για κάθε υποπίνακα, από τον οποίο αναχωρούν περισσότερες από
μια γραμμές, πρέπει να εκτιμήσαμε το μέγιστο φορτίο τοι,ι. Αυτό θα
γίνει ακριβώς κατά τον ίδιο τρόπο όπως και για το γενικό πίνακα, όπως
περιγράψαμε στο στάδιο (4) .
Στους υποπίνακες δεν χρειάζεται να βάλομε γενικές ασφάλειες. Η
προστασία της γραμμής γενικού πίνακα - υποπίνακα εξασφαλίζεται από
το όργανο προστασίας που βρίσκεται στην αρχή αυτής της γραμμής,
δηλαδή στο γενικό πίνακα, και η διατομή των αγωγών της πρέπει να
αντιστοιχεί σ' αυτό το όργανο προστασίας.
Αν η τοποθέτηση του υποπίνακα έχει γίνει αναγκαία μόνο για το
σκοπό να είναι δυνατή η διακοπή της τροφοδοτήσεως σ ' ένα τμήμα του
κτηρίου που είναι κατά κάποιο τρόπο χωριστό από το υπόλοιπο και ο
υποπίνακας τροφοδοτεί μόνο μια γραμμή, δεν χρειάζεται να περιλαμβά­
νει παρά μόνο ένα διακόπτη . Ένας τέτοιος υποπίνακας λέγεται "υποπί-

163

οοο ο

Σχ. 9. 7a.
Παρεμβολή διακόπτη χειρισμού στη γραμμή μαγειρείου (χρειάζεται μόνο αν το
μαγειρείο βρίσκεται σε σημαντική απόσταση από τον πίνακα διανομής και
παρεμβάλλονται περισσότερες από τρεις πόρτες).

νακας χειρισμού". Τη μοναδική αυτή γραμμή προστατεύει το όργανο
π ροστασίας που β ρίσκεται στην αναχώρηση της γραμμής γενικού πίνα­
κα - υποπίνακα. Π α ρόμοιους πίνακες χειρισμού παρεμβάλλομε στη
γραμμή ηλεκτρικού μαγειρείου (σχ. 9. 7α) και στη γραμμή θερμοσίφωνα.
Αυτό το κάνομε, όταν η απόσταση από τον πίνακα είναι μεγάλη και
θέλομε η διακοπή τροφοδοτήσεως ή γενικά ο χειρισμός να μπορεί να
γίνεται από ένα σημείο πιο κοντά στη συσκευή.
Δεν μπορεί να αποκλεισθεί η περίπτωση να υπάρχει και δεύτερος
υποπίνακας τροφοδοτού μενος από έναν π ρώτο υποπίvακα. Αν αποφα­
σισθεί μια τέτοια διαμόρφωση , θα πρέπει να προσεχθεί ιδιαίτερα η
συνεργασία μεταξύ των οργάνων προστασίας.
(7) Ο γενικός πίνακας περιλαμβάνει το γενικό διακόπτη, τη γενική
ασφάλεια (ή τις γενικές ασφάλειες, αν είναι τριφασικός) καθώς και τα
ό ργανα π ροστασίας (ασφάλειες ή μικροαυτό ματους) των αναχωρή­
σεων. Μπορεί επίσης να περιλαμβάνει και ένα διακόπτη διαφυγής και
επίσης ό ργανα ενδείξεως (ενδεικτικές λυχνίες) . Αν χρησιμοποιηθούν

164

μικροαυτό ματοι για τις αναχω ρήσεις , πράγμα που έχει μάλλον γενικευ­
θεί τα τελευταία χρόνια , αυτοί αποτελο ύν συγχρόνως και όργανα ελέγ­
χου των αναχω ρήσεων, δηλαδή μπορούμε, με χειρισμό, να διακόπτομε
την τροφοδότησή τους. Εν τούτοις, για τις γραμμές που προ βλέπεται
ότι θα χρειάζονται συχνού ς χειρισμο ύ ς (και τέτοιες είναι οι γραμμές
θερμοσιφώνων) , πρέπει να προβλέπεται και πρόσθετος διακόπτης χει­
ρισμο ύ . Η αναγκαιότητά του προκύπτει, όπως είχαμε αναφέρει και στην
παράγραφο 5 . 3 , από το γεγονός ότι ο διακόπτης χειρισμού έχει μεγα­
λύτερη αντοχή σε μεγάλο αριθ μό χειρισμών απ ' ό ,τι έχει ένας μικροαυ­
τόματος. Αν βέβαια προβλεφθεί ιδιαίτερος πίνακας χειρισμοu σ' ένα
ενδιάμεσο σημείο της γραμμής θερμοσίφωνα, μπορούμε να παραλείψ α­
με την τοποθέτηση διακόπτη χειρισμού στην αρχή τη ς .
Αν χρησιμοποιούνται ασφάλειες για την προστασία των αναχωρήσεων,
θα πρέπει να υπάρχουν διακόmες χειρισμού σε κάθε γραμμή που τροφο­
δοτεί συσκευή καταναλώσεως που έχει ισχύ μεγαλύτερη απο 1 500 W.
Σήμερα υπάρχουν πίνακες προκατασκε υασμένοι, δηλαδή που έχουν
όλο τον εξοπλισμό τους, και δεν διαμορφώνονται ειδικά για μια συγκε­
κριμένη εγκατάσταση . Για την προστασία των αναχωρή σεων έχουν μι­
κροαυτόματους.
Έχει επικρατήσει στους προκατασκευ ασμένους πίνακες να υπάρ­
χο υν διπολικοί διακόπτες χειρισμού για τη γραμμή μαγε ιρείου και για
τη γραμμή θερ μοσίφωνα. Σχετικά με τη δυνατότητα να διακόπτεται
συγχρόνως και ο ου δέτερος και ο αγωγός φάσεως, οι κανονισμοί ορ ί­
ζο υν ότι αυτή επιβάλλεται, μόνο όταν εφαρ μόζεται η άμεση γείωση .
Ό μως δεν θα έπρεπε να υπάρχει η δυνατότητα αυτή , όταν εφαρμόζεται
η ουδετέρωση (εκτός αν πρόκειται για χώ ρους, όπου υπάρχο υν κίνδυ­
νοι εκρή ξεων) και απαγο ρεύεται κατηγορη ματικά στις εγκαταστάσεις
με ο υδετέρωση χωρίς ιδιαίτερο αγωγό προστασίας (η μέθοδος αυτή
εφαρμοζόταν παλαιότερα στη χώ ρα μας, όπως αναφέραμε και στην
παράγραφο 7.7, και επομένως υπάρχουν ακόμα τέτοιες εγκαταστά­
σεις) . Στους συμβολισμού ς της διεθνού ς τυποπο ιήσεως για τα συστή­
ματα γειώσε ω ς , τα π α ραπάνω εκφράζονται ω ς εξή ς : Ο διπολικός
διακόπτης για τις συ σκευές μεγάλης ισχύ ος επιβάλλεται dτο σύστη μ α
ΤΤ , δεν απαιτείται στο σύστημα TN-S (εκτός α ν πρόκειται γ ι α χώρους
με κινδύνους εκρήξεων) και απαγορεύεται στο σύστη μα TN-C.
Η συνδεσμολογία του πίνακα αρχίζει από το σημείο αφίξεως της
κύ ριας γραμμής και ακολου θεί την εξής σειρά: γενικός διακόπτης γενική ασφάλεια (ή γενικές ασφάλειες) - μικροαυτό ματοι αναχωρήσεων
- διακόπτες χειρισμού αναχω ρήσεων.

1 65

Αν χρη σιμοποιηθ εί διακc:)πτης διαφυγής , αυτός πρέπει να dυνδeβeί
αμέσως μετά το γενικό διακόπτη, ώστε να καλύπτει, με την π ροσταdία
που π ροσφέρει, το μεγαλύτερο δυνρ.τό τμή μα του πίνακα.
Ενδεικτικές λυχνίες χρησιμοποιούνται για να δείχνο υν αν υπάρχει
τάση σε διάφορα σημεία . Έτσι, μερικές φορές συνδέονται π ριν ή μετά
τις γενικές ασφάλειες, για να δείχνουν ότι υπάρχει τροφοδότηση από
το δίκτυο και, στη δεύτερη περίπτωdη , ότι οι ασφάλειες είναι εντάξει
(δεν έχο υν καεί) . Μερικές φορές συνδέονται μετά το διακόπτη χειρι­
σμού του μαγειρείο υ , για να δείχνουν αν αυτός είναι κλειστός (δεν έχει
. αξιόλογη χρησιμότητα) και μετά το διακόπ:rη χειρισμού του θερμοσίφω­
να, για να δείχνουν, ε υ κρινέστερα απ ' ό,τι το χειpιστή ριο του διάκόπ-rη ,
ότι ο θερ μοσίφωνας έχει .τεθεί σε λειτου ργία . Μιρ. καλύτερη συνδεσμο­
λογία, που ό μως γίνεται μάλλον σπάν\α επειδή χρειάζεται έναν πρόσθε­
το αγωγό στη γραμμή θερ μοσίφωνα, είναι εκείνη που συνδέει την
ενδεικτική λάμπα μετά ιο θερμοστάτη του θερμοσίφωνα και επομένως
δείχνει πότε τροφοδοτείται το θερμαντικό στο ιχείο (αντίσταση) του
θερμοσίφωνα (στην πεpίπτωση αυτή , η ενδεικτική λυχνία του πίνακα
είναι σε παράλληλη σύνδεση με την ενδεικτική λυχνία που υπάρχει
επάνω στο θερμοσίφωνα) .
Τη σύνθεση ενός πίνακα μπο ρούμε να τη δείξαμε είτε με ένα σχέδιο
είτε και με μια απλή περιγραφή: π .χ. n:ίνακας μονοφασικός, με διαφορι­
κό διακόπτη διαφυγής, γενική ασφάλεια 35 Α και:
- 1 γραμμή μαγειρείο υ με μικροαί.ιτό ματο 25 Α.
- 1 γραμμή θερμοσίφωνα με μικροαυτόματο 1 6 Α.

- 3 γ ραμμές φωτισμού με μικρορ.uτό ματου ς 1 Ο Α.
Στου ς τριφασικούς πίνακες πρέπει να ο ρ ίζομε και ποιες μονοφασικές
γραμμές θα τροφοδοτηθούν από κάθε φάση . Πρέπει να φροντίζαμε να
κατανέμομε τα φορτία όσο το δυνατόν ομοιόμορφα στις τρεις φάσεις,
και αυτό να ισχύει, όσο μπορεί, σε όλες τις πιθανές καταστάσεις λει­
τουργίας. Αν, π.χ. , έχομε ζηtήσει τριφασική παροχή , επειδή αυτό χρειά­
σθηκε εξαιτίας της μεγάλης ισχύος των θερμοσυ σσωρευτών, δεν θα
συνδέσαμε τους θερμοσυ σσωρευτές στις δύο φάσεις και όλα τα άλλα
φορτία στην τρίτη · θα προσπαθήσαμε να κατανείμομε όλα τα φορτία και
στις τρεις φάσεις.
Όσα αναφέραμε για τους γενικούς πίνακες ισχύ ουν φυσικά και για
τους υποπίνακες, εκτός από το ότι αυτοί δεν χρειάζεται να έχο υν γενι­
κές ασφάλειες. Στη διαμό ρφωση της εγκαταστάσεως και στον καθ ο ρι­
σμό των ονο μαστικών ρευ μάτων των οργάνων προστασίας θα πρέπει να
προσέξαμε, ώστε να υπάρχει η συνεργασία μεταξύ των τελευταίων.

166

Υπνοδωμάτ ιο

Σαλόνι

1

Τραπε�αρία

Υπνοδωμάτιο

2

3x2,5mm2
3 χ 2,5 mm2
3 χ 1,5 mm2
3 χ 1,5mm2
3 χ 6 mm2
3χ 1 5mm2
,

Πλνντήριο ροvχων
θε ρμοσίφωνα!;
Υttνοδ.

2,

λουτρό, χωλ

Υttνοδ. 1 , σαλονι
Ηλεχτρ. μαγειρεl.ο
Είσοδο!;, ΧΟ\Jζινα. τραιτε�αρία

Σχ. 9.7β.
Σχέδιο ΕΗΕ κατοικίας.

167

Πρέπει δηλαδή κόθε μέσο προστασ{ας να έχει ονομαστικό ρεύμα κατό
μια τουλόχιστον βαθμίδα μικρότερο από το ονομαστικό ρεύμα του
προηγουμένου του. Έτσι εξασφαλίζαμε ότι, αν συμβεί ένα σφόλμα μετό
το δεύτερο όργανο προστασ(ας, θα λειτουργήσει αυτό και δε θα λει­
τουργήσει το πρώτο.
(8) Κατό τη σχεδίαση της οδεύσεως των γραμμών μέσα στο κτήριο,
πρέπει να έχομε υπόψη ότι κανονικό αυτές "τρέχουν" γενικό κατό μή­
κος των το{χων. Στα ταβόνια περνούν μόνο οι γραμμές για την τροφο­
δότηση των φωτιστικών σωμότων. Καλό είναι να εκλέγεται εκε{νος ο
δρόμος που έχει το μικρότερο μήκος στο ταβόνι. Επιτρέπεται να περ­
νούν γραμμές και από τα ταβόνια και κότω από τα πατώματα, αλλό
αυτό μόνο αν δεν μπορεί να γίνει διαφορετικό, και στο μικρότερο
δυνατό μήκος.
Κατό τον καθορισμό της οδεύσεως πρέπει να προσπαθήσαμε να
αποφύγομε τις διακλαδώσεις μέσα σε χώρους, όπου υπόρχει υγρασ{α
ή κίνδυνος πυρκα'ίός ή, ακόμη περισσότερο, κίνδυνος εκρήξεως.
Κατό τη σχεδίαση της οδεύσεως των γραμμών είναι δυνατόν να
γίνουν ορισμένες τροποποιήσεις της γενικής διατόξεως, όπως αυτή
είχε καθορισθεί αρχικό. Ενώ δηλαδή στο στόδιο (2) έχει καθορισθεί από
ποια γραμμή θα τροφοδοτηθούν τα φωτιστικό σημεία και οι ρευματοδό­
τες κόθε χώρου, ίσως κατό τη σχεδίαση των γραμμών να φανεί χρήσιμο
να γίνουν ορισμένες αναθεωρήσεις.
Στο σχήμα 9.7β βλέπομε το σχέδιο της ΕΗΕ μιας κατοικίας.

9.8

Μ ελέτη εy κα τα στ6σεων κινή σε ως .

Όσα αναφέραμε προηγουμένως για τις εγκαταστόσεις φωτισμού
ισχύουν κατ'αναλογία και για τις εγκαταστόσεις κινήσεως. Ειδικότερα
σημειώναμε τα ακόλουθα, ακολουθώντας τα στόδια της μελέτης. Για το
θέμα του αναμενόμενου μέγιστου φ ό ρτίου των γραμμών καΊ του συνό­
λου της εγκαταστόσεως ισχύουν φυσικό όσα εκτέθηκαν στην παρόγρα­
φο 9.4.
( 1 ) Για κόθε συσκευή καταναλώσεως θα καταγρόφομε και εδώ το
είδος της, τη θέση της κάι την ισχύ της. Επίσης πρέπει να σημειώσαμε
αν υπόρχουν ιδιαίτερες απαιτήσεις, όπως π.χ. αν χρειόζεται να προβλε­
φθεί μια διόταξη για την εκκίνησή της.
(2) Η διαμόρφωση των γραμμών είναι εδώ πολύ πιο ελεύθερη, σε
σύγκριση με τις εγκαταστόσεις φωτισμού. Αυτό οφείλεται κυρίως στο
ότι, πολύ συχνό, ο χειρισμός και η προστασία κόθε μηχανήματος γίνεται

168

από θέση πολύ κοντά σ'αυτό. Αντί λοιπόν να τροφοδοτήσαμε κάθε
αξιόλογο, από πλε υ ράς ισχύ ος ή από πλευ ράς λειτου ργικής σημασίας
μηχάνημα με ιδιαίτερη γραμμή, μπο ρούμε να έχομε μια κεντρική γραμ­
μή, μεγάλης διατομής αν χρειάζεται, από την οποία θα ξεκινούν διακλα­
δώσεις. Καθε μία α π ό τις δ ιακλαδώσεις θα καταλήγει στο ό ργανο
ελέγχου και προστασίας (συνήθως αυτόματο δια κόπτη) του αντίστοιχου
μηχανήματος .
Σε εγκαταστάσεις που έχουν κάπως σημαντικό αριθμό μηχανη μάτων,
μπο ρεί να υπάρχουν περισσότερες δ υνατές διαμορφώσεις των γραμ­
μών. Η επιλογή μιας από αυτές αποτελεί θέμα μελέτης και συγκρίσεως.
Εδώ . θα υπάρχει , κατ' ανάγκη , μια επικάλυ ψη με το επόμενο στάδιο,
αφού ο σχεδιασμός της διαμορφώσεως των γραμμών θα γίνει παράλλη­
λα με τον καθορισμό των διατομών των αγωγών τους.

(3) Για κάθε γραμμή - αναχώρηση από τον πίνακα διανομής π ρέπει
να ορισθούν η διατομή των αγωγών και τα χαρακτη ριστικά των ο ργάνων
προστασίας της με βάση το μέγιστο φορτίο της. Αν όμως η γραμμή
τροφοδοτεί διάφορα μηχανήματα, που το καθένα έχει το δικό του όρ­
γανο π ροστασίας, π ρέπει να π ροσέξαμε να υπάρχει συνεργασία των
οργάνων π ροστασίας. Δεν αποκλείεται γι' αυτό το λόγο να αναγκασθού­
με να ορίσαμε μεγαλύτερο ονομαστικό ρεύμα του ο ργάνου προστασίας
της γραμμής και επομένως και μεγαλύτερη διατομή των αγωγών της,
από εκείνην που θα χρειαζόταν με βάση το φορτίο της.
Παράδειγμα:

Αναφερόμαστε στο σχή μα 9. 8 . Αν δύο τριφασικοί κινητή ρες 380 V,
24 kW αποκλείεται, από τον τρόπο λειτου ρy�ς τους, να λειτου ργήσουν
συγχρόνως, μπ � ο ύ με να τους τροφοδοτήόομε με μια γραμμή και κα­
θένας να έχει τον αυτόματο διακόπτη του . Με συνφ
0 ,8 το ρεύμα
καθενός, αλλά και της κοινής γραμμής που τους τροφοδοτεί, είναι 45 Α.
Ο αυτόματος διακόπτης του κάθε κινητή ρα θα είναι ρ υ θ μισμένος στα
50 Α. Αυτό μας υποχρεώνει, για να υπάρχει συνεργασία, να ορίσαμε ότι
ο αυτόματος δ ιακόπτης στην αρχή της γραμμής θα ρυθ μισθεί στα 63 Α,
και γι' αυτό οδηγού μαστε σε διατομή 25 mm 2 , ενώ με βάση το ρεύμα
του φορτίου της γραμμής (45 Α) θα ορίζαμε τη ρύθμιση του αυτόματου
διακόπτη της π ροστασίας στα 50 Α και τη διατομή των αγωγών της σε
=

1 6 mm 2 •
(4) , (5) , (6) και (7) . Καθαρίζομε, με βάση όσα ήδη γν(.ι)ρίζο με:
- Το μέγεθος της παροχής .
- Τ ο ονομαστικό ρ ε ύ μ α των γενικών ασφαλειών.
- Τη διατομή των αγωγών της κύ ρ ιας γραμμής.

1 69

63 Λ

45 Α

45Α

S = 2 5 mm 2

Ι

· ----�
· �
� ���-Α �
5. �
ι.' 4ιι�
�------�

50 Α

24 k w

50Α

24 k w

Απσκλε ισμός σύγχρο v�ς
λειτουργLας
Σχ. 9.8.
Παράδειγμα κc.θορισμού τ η ς διατομής τ η ς γραμμής τρο φ οδοτήσε ως των δύο κινη­
τήρ ων. Το ονομαστικό ρεύ μα του αυτόματου διακόπτη της γραμμής καθορίζεται έ­
τσι ώ στε να υπάρχε ι συνεργασία με τους aυτόματους διακόπτε ς προστασίας των
κινητή ρων. Από το ονομαστικό ρεύμα του αυτόματου διακόπτη της γραμμή καθορί­
ζεται η δ ιατομή των αγωγών της γραμμής.

- Τη θέση του πίνακα.
- Τις θέσεις των υποπινάκων (αν υπάρχο υν) , τις γραμμές που αναχω ρούν από καθέναν από αυτούς, τις διατομές και τα όργανα
προστασίας των γραμμών πόυ θα τους τροφοδοιούν.
- Τη σύνθεση του πίνακα (ή και των υποπινάκων) .

Το υλικό των πινάκων θα εκλεγεί ανάλογο με τα μεγέθη των ο ργά­
νων που θα απαιϊηθούν και με τις συνθήκες του χώ ρου. Δηλαδή εν γένει
χρη σψοποιο ύ με υλικό "βιομηχανικού" τύπου , χωρίς όμως να αποκλείε­
τάι, σε ο ρισμένες περιπτώσεις, η χρησιμοποίηση πινάκων ''οικιακού"
τύπου , αν πρόκειτα. για μικρές ισχύες και για χώ ρους χωρίς υγρασία,
σκόνη κλπ. (βλ. και παράγρ. 5 .5) .
Φυσικά, σε εγκαταστάσεις που περιλαμβάνουν και ένα τμήμα γ.τ. , όσα
αναφέραμε προηγουμένως για τον καθορισμό του μεγέθους της παροχής
ισχύουν για τα στοιχεία της τροφοδοτήσεως από αυτό το τμήμα.

(8) Η επιλογή της οδεύσεως των γραμμών στα κτή ρια όπου κατα­
σκευ άζονται οι εγκαταστάσεις κινήσεως είναι. συνήθως πολύ πιο ελεύ­
θερη, αφού μπορούν να επιλεγούν διάφοροι τρόποι εγκαταστάσεως
των καλωδίων, .στ ους τοίχους, σε καλυμμένα χαντάκια στο δάπεδο , σε
ειδικά στη ρ ίγματα κλπ.

170

Και εδώ ισχύ ουν όσα αναφέραμε για τις εγκαταστάσεις φωτισμού ,
για την αποφυγή διακλαδώσεων σ ε χώρους υγρούς ή στους οποίο υ ς
υπάρχουν κίνδυνοι π υ ρκαϊάς ή , ακόμη περισσότερο, κίνδυνοι εκρήξεων.
Στην παράγραφο 9. 1 1 θα αναπτύξομε μερικά ακόμη θέματα σχετικά
με τις εγκαταστάσεις κινήσεως.

9.9

Επι λογή υλι κο ύ αν ά λογα μ ε τ ις συνθήκες το υ περι βά λλοντος .

Το υλικό που χρησιμοποιείται σε μια εγκατάσταση πρέπει να είναι
κατάλληλο για τις συνθήκες που επικρατούν στο χώρο. Οι κυριότερες
συνθήκες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη είναι οι ακόλουθες:
- Πιθανότητα μηχανικών βλαβών.
- Υψηλή (ή πολύ χαμηλή) θερμοκρασία.
- Υγρασία.
- Διαβρωτικό περιβάλλον.
- Σκόνη.
- Κίνδυνοι π υ ρκαϊάς.
- Κίνδυνοι εκρήξεων.
Ειδικότερα σημειώνομε τα ακόλουθα:

Μηχανικές βλ άβες.
Για τις ορατές γραμμές πρέπει να ληφθεί υπόψη αυτός ο κίνδυνος
σε χώρους , όπου χρησιμοποιούνται ή διακινούνται μεγάλα και βαριά
αντικείμενα, όπως σε εργοστάσια, απ_οθή κες κλπ . Συνήθως χρησιμο­
ποιούμε χαλυ βδοσωλήνες με μονωμένους αγωγούς τύπου H07V. Αν
πρόκειται για τοπική π ροστασία σε κάποια σημεία, όπου υπάρχουν τέ­
τοιοι κίνδυνοι , η εγκατάσταση μπορεί να γίνει με καλώδια (π.χ. A05VV) ,
που θα τοποθετηθούν μέσα σε χαλυβδοσωλήνες μόνο σ' αυτά τα ση­
μεία. Μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για την τοπική προστασία
καλωδίων, σιδερένιοι σωλήνες (νερού) ή άλλα προστατευτικά καλύμματα.
Οι χωνευτές γραμμές κινδυνεύουν κυρίως από καρφώματα ή τρυπή­
ματα με τρυπάνι στον τοίχο στον οποίο β ρίσκονται . Για να προληφθούν
αυτοί οι κίνδυνοι φροντίζομε να μπορεί να γίνεται αντιληπτό από πού
περνούν ο ι γραμμές , με βάση τον κανόνα ότι πρέπει να θεωρούμε ότι
μπορεί να υπάρχουν γραμμές σε κάθε οριζόντια ή κατακόρυφη ευ θεία
από ένα κουτί διακλαδώσεως και σε κάθε κατακόρ υφη ε υθεία από ένα
διακόπτη ή ένα ρευματοδότη . Γι' αυτό το σκοπό τοποθετούνται, στο
στάδιο της εγκαταστάσεως, κο υτιά διακλαδώσεως ακόμη και σε θέσεις,
όπου δεν χρειάζονται για την εκτέλεση διακλαδώσεως ή για τη διευ κό-

171

λυνση του περάσματος των αγωγών. Π ρέπει να μην υπάρχουν ''τυφλά
σημεία", σημεία δηλαδή όπου περνούν χωνευτές γραμμές που δεν βρί­
σκονται στις ε υθείες που αναφέραμε. Όταν χρειάζεται να περάσουν
χωνευτές γραμμές, που η θέση τους δεν υποδεικνύεται από ένα κουτί
διακλαδώσεως ή από ένα διακόπτη ή ρευ ματοδότη , πρέπει να χρησιμο­
ποιο ύνται χαλυ βδοσωλήνες. Επίσης χαλυβδοσωλήνες χρησιμοποιού­
νται, όταν μια γραμμή περνάει από χώρο ξένης ιδιοκτησίας. Τέτοια
περίπτωση εμφανίζεται συνήθως στις πολυ κατοικίες, όπου οι μετρητές
τοποθετούνται όλοι μαζί στο ισόγειο ή στο υπόγειο και οι γραμμές
μετρητή - πίνακα, για να φθάσουν στα διάφορα διαμερίσματα, περνούν
από το κλιμακοστάσιο και, ενδεχομένως, από άλλα διαμερίσματα. Επί­
σης χαλυβδοσωλήνες χρησιμοποιούνται, τοπικά, στο πέρασμα δαrιέ­
δων, όταν μια γραμμή περνάει από έναν όροφο σ' έναν άλλο .

Θερμοκρασία .
Πέραν από το θέμα τη ς επιτρεπόμενης φορτίσεως των αγωγών, πρέ­
πει να λαμβάνονται υπόψη ο ι συνθήκες θερμοκρασίας , ώστε να χρησι­
μοποιούνται αγωγοί με κατάλληλη μόνωση . Στο υς χώ ρους με πολύ
χαμηλές θερμοκρασίες (π .χ. ψ υ κτικοί θάλαμοι) δεν θα πρέπει να τοπο­
θετούνται αγωγοί με μόνωση από PVC, ενώ σε χώρους με πολύ υ ψηλή
θερμοκρασία μπορεί να απαιτείται η χρησιμοποίηση αγωγών με μόνωση
από ειδικό υλικό (π.χ. σιλικονούχο ελαστικό) .

Υγρασία.
Στου ς χώρο υς, όπου υπάρχει υγρασία, πρέπει να τοποθετούμε υλικό
που εξασφαλίζει τη στεγανότητα, όπως 'θα αναφέρομε στη συνέχεια.
Δεν θεωρούνται υγροί χώροι, και επομένως μπορεί να χρησιμοποιείται
σ' αυτο ύ ς συνηθισμένο υλικό, οι χώροι που χαρακτηρίζονται "προσκαί­
ρως υγροί". Σε αυτού ς τους χώ ρους υπάρχει υγρασία για μικρά χρονικά
διαστήματα και στη συνέχεια αυτή στεγνώνει, χάρη στον καλό αερισμό .
Παράδειγμα "προσκαίρως υγρών" χώρων είναι: σκεπασμένοι εξώστες
και βεράντες , υπόγεια που αερ ίζονται καλά, μαγειρεία κατοικιών. Υγροί
ή βρεγμένοι χαρακτηρίζονται οι χώ ροι που μόνιμα ή κατά περιόδους
έχο υν υγρασία που συμπυ κνώνεται στα τοιχώματα δημιου ργώντας ένα
συνεχές υγρό στρώμα ή μεγάλες σταγόνες καθώς και οι χώροι, όπου
ψεκάζεται ή εκτοξεύεται νερό (π .χ. δωμάτια λουτρού κατοικιών και ξε­
νοδοχείων, διάφορα εργαστήρια, πλυντήρια, ύπαιθρο) . Στους χώρους
αυτού ς πρέπει, όπως έχομε ήδη αναφέρει, να αποφεύγονται, όσο το

172

δυνατόν, οι διακλαδώσεις των αγωγών και η τοποθέτηση διακοπτών,
ρευ ματοδοτών ή ασφαλειών. Αν πάντως γίνο υν διακλαδώσεις, πρέπει
να χρησιμοποιούνται στεγανά κουτιά και αν τοποθετηθούν διακόπτες ή
ρευ ματοδότες, π ρέπει να είναι στεγανού τύπο υ , και οι ασφάλειες π ρέ­
πει να τοποθετη θούν σε στεγανά κιβώτια. Οι λυχνιολαβές, αν δεν χρη­
σιμοποιούνται κλειστά φωτιστικά σώ ματα (αρματο ύ ρες ή χελώνες) ,
πράγμα που επιβάλλεται αν υπάρχει εκτόξευση νερού , πρέπει να είναι από
μονωτικό υλικό. (Στο ύπαιθρο δεν είναι απαραίτητη η χρησιμοποίηση κλει­
στών φωτιστικών σωμάτων, αλλά οι λυχνιολαβές πρέπει να είναι κατάλληλου
τύπου) . Οι κινητήρες πρέπει να είναι στεγανοί. Σε αυtούς τους χώρους δεν
επιτρέπονται τα εύκαμmα καλώδια χωρίς μανδύα (σειρίδες) .

Διαβρωτικό περιβάλλ ον.
Η ύπαρξη διαβρωτικών ουσιών, είτε με μορφή ατμών είτε σε άλλη

κατάσταση , επιβάλλει την επιλογή του κατάλληλου υλικο ύ . Ανάλογα με
το είδος της διαβρωτικής ου σίας π ρέπει να εκλέγονται υλικά που δεν
προσβάλλονται από αυτήν. Για τα καλώδια, οι κατασκευαστές τους
δ ίνουν σχετικά στοιχεία. Γενικά χρη σιμοποιείται στεγανό υλικό .

Ύπαρξη σκόνη ς.
Αν η σκόνη αποτελείται από εύ φλεκτο υλικό (όπως π . χ. π ριονίδια) ,
έχουν εφαρμογή όσα αναφέρονται παρακάτω για του ς χώ ρους με κιν­
δύνους πυρκαϊάς. Τα εξαοτήματα που χρησιμοποιούνται στην εγκατάσταση
πρέπει να είναι κατάλληλου τύπου, ώστε να παρεμποδίζεται η συσσώρευση
υλικού από επικαθίσεις. Οι κινητήρες πρέπει να είναι κατάλληλοι για χώρους
με σκόνη (συνήθως χρησιμοποιούνται στεγανοί κινητήρες) .

Κίνδ υνοι πυρ καϊάς.
Θεωρείται ότι έχο υν ιδιαίτερο κίνδυνο π υ ρκαιας οι χώ ροι, στους
οποίους γίνεται επεξεργασία ή αποθήκευση σημαντικών ποσοτήτων ευ­
φλέκτων υλικών (ξύλο υ , χαρτιού , χρωμάτων κλπ . ) . Επίσης θεωρούνται
ότι υπάγονται στην ίδια περίπτωση οι σκηνές των θεάτρων και ο ι παρα­
κείμενοι χώ ροι. Στους χώ ρους αυτού ς οι εγκαταστάσεις πρέπει να είναι
ορατές . Τα κο υτιά διακλαδώσεως π ρέπει να κλείνουν ερμητικά. Οι δια­
κόπτες και οι ασφάλειες π ρέπει να έχουν ισχυ ρά μεταλλικά περιβλή μα­
τα. Τα φωτιστικά σώματα π ρέJ'ίlει να είναι κλειστού τύπου (αρ ματού ρες
ή χελώνες) . Οι κινητή ρες π ρέπει να είναι τύπου που να εμποδίζει τη
μετάδοση φωτιάς.

173

Κίνδυ νοι εκρ ήξε ων;

·

Τέτ ο ιοι κίνδ υνοι υπάρχουν σε χώρους επεξεργασίας ή απσθη κεύ­
σ� ως εκ ρηκτικών υλών καθ ;;, ς και σε χώρους, όπ�υ υπάρχουν α� μοί ή
αέρια που μπορούν να προκαλέσουν έκρηξη (εργοστάσια φωταερίο υ ,
ασετυλίνης , υδρογόνο υ , χρωστικών υλών, βαφεία κλπ . ) . Στους χώρους
.
αυτο ύς ο ι εγκαταστάσεις πρέπει να είναι ορατές και όλα τα υλικά που
χρησιμοποιούνται σε αυτές πρέπει να είναι ειδικού τύπου (λέγοντq.ι
aντιεκρη κτικά υλικό) . Οι διακόπτες, οι ασφάλειες καθώς και όλα τα
εξαρτήματα που , είτε στην κανονική λειτου ργία είτε εξq.ιτίας βλάβης,
μπο ρούν να προκαλέάουν σπινθ ήρα, π ρέπει να εγκαθ ίστανται σε κιβώ­
τια πολύ ισχυ ρής κατασκε υής. Ρευ ματο δ ότες δεν επιτρέπονται, παρά
μόνο ς;ιν είναι ειδικού τύπο μ , ώστε η αφαίρεση του ρευ ματολήπτη να
είναι δυνατ ,:, μόνο , αφού έχει .δ ιακοπεί η τροφοδότηση . Στις γραμμές
που τροφοδοτο!Jy τέτοιους χώρους, όλοι οι ενεργοί αγωγοί (αγωγοί
φάσεως και. ουδέτερος) πρέπει να μπορούν να διακόπτονται και στη
θέση διακοπής πρέπει να γειώνονται.
9 . 1 0 Ο ι γειώσεις

κα ι

οι συνδέσεις τους.

Συνήθως χρησιμοποιούμε τεχνητά ηλέκτρόδια γειώσεως, δηλαδή η­
λεκτρόδια π ο υ τα τοποθετούμε στο έδαφος, ειδικά για να αποκτήσαμε
μια αγώγιμη σύνδεση με τη γη . Το συνηθέστερο ηλeκτρόδιο, ιόσο στις
εγκαταστάσεις φωησμού όσο και σιις σχετικά μικρές εγκαταστάσεις
κινήσεως, είναι ένας γαλβανισμένος σιδη ροσωλήνας, διαμέτρου 25 m m
( 1 ίντσα) και μήκους 2 , 5 m , rι ο υ εμπηγνύεται κατακόρυφα στο έδαφος.
Σε μεγαλύτερες εγκαταστάσεις μrιορούμε να τοποθετήσαμε περισσότε­
ρα ηλεκτρόδια. nτ αρκετές αποστάσεις μεταξύ τους, ώστε να μπορούν να
t " , όπως αναφέραμε στο Κεφάλαιο 7. Όσο μεγαλύτερες
θεωρηθούν "χω 1
είναι οι αποστάσεις, τόσο το καλύτερο. Πάντως μπορούμε να πούμε ότι αν
αυτές είναι 3 5 m, είναι αρκετές. Συνηθίζεται η τόποθέτηση τριών ηλεκτρο­
δίων σε τριγωνική διάταξη. Μπορεί να κατασκευασθεί μια γείωση οιασδήποτε
άλλης μορφής, με πλάκες, σύ ρματα, ταινίες κλπ .
• •

-

Η σωλήνωση υδρεύσεως μπορεί να χρη φ.ι μ οποιηθεί ως φυ σικό ηλε­
κτρόδιο γειώσεως (οπότε δεν τοποθετούμε τεχνητό) , μόνο αν μετά τον
υδρομετρητή έ)<ει αρκετό μήκος μέσα στη γη (περισσότερο από 5 m)
και σε αρκετό βάθος (πάνω από 80 cm) , και, ακόμη , εφόσον περιβάλλε­
ται από καλό χώμα (όχι μπάζα) , ώστε να μπορεί να θεωρηθεί ισοδύναμη
προς ένα τεχνητό ηλεκτρόδιο σαν αυτό που αναφέραμε προηγου μένως.
Δεν μπορούμε να βασισθο ύ με στη σωλήνωση του δικτύου υδρεύσεως

174

πριν από τον υδρομετρητή , επειδή , ακόμα και αν είναι από σιδηροσω­
λήνα, δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι στο μέλλον δεν θα παρεμβλη­
θούν μη αγώγιμα στοιχεία, που θα διακόmουν τη μεταλλική συνέχεια των
σωλήνων. Ανεξάρτητα όμως από αυτό, ο υδρομετρητής πρέπει να γεφυρώ­
νεται με ένα χάλκινο αγωγό που συνδέεται με περιλαίμια (κολάρα) προς τις
δύο πλευρές του. Αυτό επιβάλλεται, για να υπάρχει ισοδυναμική σύνδεση,
ώστε, αν χρειασθεί να αφαιρεθεί ο υδρομετρητής, να μην μπορούν να
δημιουργηθούν κίνδυνοι γι' αυτόν που θα τον αφαιρέσει.
Όπως αναφέραμε και στο Κεφάλαιο 7, πολύ πλεονεκτικό ηλεκτρόδιο
γειώσεως αποτελεί η "θεμελιακή γείωση", δηλαδή μια γείωση που τοπο­
θετείται στα θεμέλια του κτη ρίο υ , στο στάδιο της κατασκευής του . Η
κατασκευή της δεν παρου σιάζει δυσκολίες, αφού δεν χρειάζεται πρό­
σθετες εκσκαφές. Αποτελείται από μια γαλβανισμένη χαλύβδινη ταινία,
διαστάσεων περίπου 3,5 χ 30 mm ή 4 χ 25 m m , που τοποθετείται κατά
μήκος όλης της περιμέτρου του κτη ρίο υ . Σε μεγάλα κτήρια καλό είναι
να τοποθετούνται και ενδιάμεσες συνδέσεις, κατά τρόπο που κανένα
ση μείο στην κάτοψη του κτη ρίου να μην απέχει περισσότερο από 1 Ο m
από τη θεμελιακή γείωση . Η κατασκευή φαίνεται στο σχή μα 9 . 1 0α . Η
ταινία στη ρ ίζεται ό ρθια με κατάλληλα στη ρίγματα και στη συνέχεια
χύνεται σκυ ρ όδεμα, που δημιου ργεί ένα στρώμα με ύψος τουλάχιστον
1 Ο cm. Επάνω από αυτό κατασκευάζεται το κανονικό θεμέλιο της οικο­
δομής. Οι συνδέσεις της ταινίας είναι κολλητές ή β ιδωτές. Σε κατάλλη­
λο ση μείο , κοντά στη θέση του μετρητή , συνδέεται προς την ταινία της
θεμελιακής γειώσεως μια άλλη ό μοια ταινία που καταλήγει σ' ένα έλα­
σμα (ζυγός γειώσεως) όπου γίνονται όλες οι συνδέσεις. Εκεί συνδέο­
νται οι αγωγοί για τη σύνδεση των σωληνώσεων υδρεύ σεως, κεντρικής
θερμάνσεως κλπ . , καθώς και ο αγωγός γειώσεως, που καταλήγει στο
κιβώτιο του μετρητή .
Ο αγωγός γειώσεως, που συνδέει το ηλεκτρόδιο γειώσεως με το
κιβώτιο του μετρητή (ή του συστήματος μετρήσεως) , μπορεί να είναι
γυμνός. Η ελάχιστη διατομή του είναι 1 6 m m2.
Ανάλογα με το μέγεθος των ασφαλειών του μετρητή , η διατομή του
αγωγού γειώσεως είναι:
Ονομαστικό ρεύμα
ασφαλειών μετρητή (Α)

Ελάχιστη διατομή αγωγού

μέχρι 50 Α
63 Α ή 80 Α
1 00 Α και πάνω 35

16
25
35

γειώσεως (mm2)

175

θεμ έ λ ι ο από οπτόπλ ι ν ­
θου ς .

θεμ έ λ ι ο από κοπαν ιστό
ή οπλ ισμένο σκυρόδεμα

ω:
ω:
®:

{!) :

Αγωγός;

σ\ινδtσ:::ως 30χ3, 5ιιιn .

Δάιtεδο UttOγεtou.

θεμέλ�ο αιιό χοπαν �ιπ6
οιtλ�σμένο σχuρόδεμιι .

ή

ΕΕωτερ�Μός; το ίχος;.

ΛετττομΕ:ρ ε ια 0\Ιyκρατητ�
(!} : τα�νία σιιyκρατητή,
κτυο ύδρε\ισεως

(!) :

{l) :

®:
@:
(Ϊ):
@:

Ετρώση σχuροδέμιιτος; .
Τα�νία

30X3,Snιn.

Εuyκρατητής;.
θεμέλ�ο aιtcS οnτόιtλ�ν­
θοuς; .

Ζvγός γ ειώσεως

Αγωγός; σuνδέσι:ιιt&εμελ�αχής; γε �ώσεωc,® : Εόνδεση με δί­

Προς; γείωση εαωτερ�κής; ηλεκτρ �ιcής; εyκαταιπίιοεως

Σχ. 9 . 1 0a.

θεμελιακή γείωση.

176

Ο αγωγός προστασίας αρχίζει από το κιβώτιο του μετρητή (ή του
συστή ματος μετρήσεως) και οδεύει, μαζί με τους ενεργού ς αγωγο ύς,
μέσα στους ίδιους σωλήνες ή στα ίδια καλώδια. Είναι μονωμένος και το
χρώμα της μονώσεώς του είναι πράσινο - κίτρινο. Πρέπει να έχει την
ίδια διατομή με τους ενεργούς αγωγούς, μέχρι τα 1 6 mm 2 • Για τις
μεγαλύτερες διατομές, ο αγωγός προστασίας μπο ρεί να έχει τη διατο­
μή που δίνεται στον ηίvακα 9 . 2 . 2 . Ο αγωγός προστασίας καταλήγει,
χωρίς να διακόπτεται από διακόπτες, σε όλες τις σταθερές και τις
κινητές συ σκευές που έχουν εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη καθώς και σε
όλο υς του ς ρευ ματοδότες . Όταν υπάρχει θερμοσίφωνας, ο αγωγός
προστασίας συνδέεται προς το σώμα του (αφοu ε ίναι εκτεθειμένο αγώ­
γιμο μέρος) και π ρος τr1 σωλήνωση του νερού . Εκτός από αυτήν τη
σύνδεση, ο αγωγός προστασίας π ρέπει να έχει μια ακόμη σύνδεση προς
τη σωλήνωση τόύ νερp ύ . Στις κατοικίες συνιστάται η -σύνδεση αυτή να
γίνεται στο μαγειρείο,' όπου είναι, συνή θως,, και π ιο ' εύκολη η πραγμα­
τοποίησή της . Π ρος τον αγωγό π ροστασίας π ρέπει να συνδέονται και
όλα τα μεταλλικά τμή ματα της ο ικοδομής που έχο υν καλή φυ σική γείω­
ση , όπως διάφορες σωληνώσεις, μεταλλικές κατασκευές υποστέγων
κλπ . (τα μεταλλικά αυτά αντικείμενα δεν αποτελο ύν το ηλεκτρόδιο γειώ­
σεως της εγκαταστάσεως, αλλά συνδέονται προς αυτό μέσω του αγω­
γού π ροστασίας) . Μπορούν να μη συνδεθούν τα φυσικώς γειωμένα
μεταλλικά μέρη των τηλεπ ικοινωνιακών εγκαταστάσεων, αν η σύνδεση
αυτή θα προκαλο ύ σε παράσιτα.
Εδώ αναφέρομε μερικές εξαιρέσεις απ' όσα αναψέραμε προηγουμένως.
- Σε βιομηχανικές ή ανάλογες εγκαταστάσεις επιτρέπεται ο αγωγός
προστασίας να μην αρχίζει από το κιβώτιο του μετρητή (ή του συ­
στήματος μετρήσεως1. αλλά από το γενικό πίνακα ή, ακόμα, και από
έναν υηοπίνακα. Σε ..κάθε τέτοιο σημείο συνδέεται και ένα ηλεκτρό­
διο γειώσεως. Το κιβώτιο του μετρητ.(] συνδέεται επίσης με ένα

ηλεκτρόδιο γειώσεως. Σ' αυτές τις περίπτώσεις η γραμμή μετρητή πίνακα ή και πίνακα - υποπίνακα, είναι τετραπολική , πράγμα που
διευκολύνει, επειδή για τις μεγάλες διατομές δεν υπάρχουν πεντα­
πολικά καλώδια (παράδειγμα στο σχήμα 9. 1 Ο β) . Όταν εφαρμόζεται
ουδετέρωση, σε κάθε σημείο απ' όπου αρχίζει ένας αγωγός π ροστα­
σίας, γίνεται και η σύνδεσή του προς τον ουδέτερο.
- Σε βιομηχανικές ή ανάλογες εγκαταστάσεις επιτρέπεται ο αγωγός
π ροστασίας να τοποθετείται χωρισ.τά από τους ενεργούς αγω­
γούς και τότε μπορεί να μην είναι μονωμένος αλλά γ υ μνός. Αυτό
ισχύ ει κυρίως (αλλά όχι αποκλειστικά) , αν ο αγωγός π ροστασίας

177

-

4

ΓF;VLΧΟς
ττινα-κας
4

5

5

5

5

-

Y1t οττί vωιες
5

5

5

-

5

5

5

5

Σχ. 9. 10β. ·
ηα ρ άδε ιγμ α δ ια μορ φώ σεω ς τη ς δ ιατάξεως των γε ιώ σεων σε βιο μηχαν ική εγκ ατά­
σταση .

έχει τη μορφή ισοδυναμικού πλέγματος. Η διατομή τ ο υ γυ μνού
αγωγού προστασίας, πρέπει να είναι ίδια με τη διατομή των αγω­
γών φάσεως μέχρι τα 50

mm2,

αλλά δεν πρέπει να είναι μικρότερη

από 6 mm2 για τα προσιτά τμή ματα και από 25 mm2 για τα απρό­
σιτα (π .χ. σε υπόγεια τοποθέτηση) . Για μεγαλύτερες διατομές
ισχύουν οι τιμές που αναγράφονται στον πίνακα 9.2.2. Ο χωριστός
αγωγός προστασίας (μονω μένος ή γυ μνός) πρέπει να τοποθετεί­

ται σε προστατευτικό σωλήνα στίς διελεύσεις τοίχων και δαπέδων
ή όπQυ υπάρχει αυξημένος κίνδυνος μηχανικής βλάβης. Ο γυ μνός
ογωyός προστασίος πρέπει νο τοποθετείται σε χαλυ βδοσωλήνα,
όταν περνάει οπό εύφλεκτα τμήματα του κτηρίο υ . (Αυτό απαιτεί.
τι;ιι ,

επειδή

σε

περίrπωση σφάλματος, ο αγωγός προστασίας διαρ"

178

ρέεται από το ρεύμα βραχυκυκλώματος που μπορεί να τον υπερ­
θερμάνει) .
- Σε παλιές εγκαταστάσεις, που δεν είχαν, στο σύνολό τους ή σε
τμήματά τους, αγωγό π ροστασίας, επιτρέπεται να τοποθετηθεί
χω ριστός αγωγός προστασίας, ώστε να μπορέσει η εγκατάσταση
να γίνει σύ μφωνη με του ς κανονισμούς. Ο χωριστός αυτός αγω­
γός π ροστασίας πρέπει να έχει όδευση κατά το δυνατό παράλλη­
λη μ' εκείνην των ενεργών αγωγών και σε μικρή απόσταση απ'
αυτού ς . Π ρέπει να τοποθετείται σε προστατευτικό σωλήνα στις
διελεύσεις τοίχων και δαπέδων ή όπου έχει αυξη μένο κίνδυνο
μηχανικής βλάβης. Ο χωριστός αγωγός προστασίας πρέπει να
έχει την ίδια διατομή που προβλέπεται γι'· αυτόν όταν οδεύει μαζί
με του ς ενεργού ς αγωγούς, αλλά δεν πρέπει η διατομή του να
είναι μικρότερη από 2,5

m m2.

- Τέλος , μια εξαίρεση επιτρέπεται για παλιές εγκαταστάσεις που
είχαν κατασκευασθεί για να εφαρμοσθεί άμεση γείωση και οι ο­
ποίες δεν έχο υν αγωγό προστασίας στη γραμμή μετρητή - π ίνακα.
Για να εφαρμοσθεί η ου δετέρωση , χρειάζονται ορισμένες τροπο­
ποιή σεις. Δυσκολία παρου σιάζεται κυρίως στην περίπτωση των
εγκαταστάσεων δ ιαμερισμάτων πολυκατοικιών, στην προσθήκη α­
γωγού προστασίας στη γραμμή μετρητή - πίνακα. Είναι επιτρεπτό ,
σ' αυτήν την περίπτωση, ν α χρησιμοποιήσομε ως αγωγό προστα­
σίας την υπάρχου σα σωλήνωση νερο ύ , συνδέοντάς την στο κιβώ­
τιο του μετρητή και στον πίνακα. Για να είμαστε όμως βέβαιοι για
την αγωγιμότητά της , πρέπει να μετρήσομε την αντίσταση που πα­
ρουσιάζει στο σύνολό της αυτή η σύνδεση από το κιβώτιο του με­
τρητή ως τον πίνακα. Αυτή η αντίσταση δεν πρέπει να υπερβαίνει το
1 Ω.
9. 1 1 Ε ι δ ι κά θ έ μ ατα εγκαταστάσεων.

Σ' αυτήν την παράγραφο θα αναπτύξομε με συντομία μερικά ακόμη
θέματα, που αφορούν ορισμένες περιπτώσεις εγκαταστάσεων.

α) Διατά ξεις ε κκινήσε ω ς κινητήρω ν.
Οι κινητήρες , κατά την πρώτη στιγμή που τους τροφοδοτούμε, απορ­
ροφούν ένα ρεύμα πολύ μεγαλύτερο από εκείνο που χρειάζονται όταν
έχουν αποκτήσει τις κανονικές στροφές τους. Αυτό οφείλεται στο ότι
ένας ακίνητος ακόμα κινητή ρας δεν έχει αναπτύξει την αντιηλεκτρεγερ-

179

τική δύναμή του και επομένως το ρεύμα που απορροφά περιορίζεται
μόνο από τη σύνθετη αντίσταση (εμπέδηση) του τυλίγματός του . Το
ρεύμα εκκινήσεως ενός τριφασικού κινητή ρα με βραχυκυκλωμένο δρο­
μέα μπορεί να είναι εξαπλάσιο ή και μεγαλύτερο από το ρεύμα που
απορροφά ο κινητή ρας, όταν λειτουργεί με το πλήρες (ονομαστικό)
φορτίο του. Σε ένα μονοφασικό κινητήρα το ρεύμα εκκινήσεως μπορεί
να είναι δεκαπλάσιο από το ονομαστικό του ρεύμα . Αυτό το μεγάλο
ρεύμα διαρκεί ελάχιστα, αφού ο κινητήρας ξεκινάει και αρχίζει και
αναπτύ σσει αντιηλεκτρεγερτική δύναμη που περιορίζει το ρεύμα. Ό­
μως, έστω και στιγμιαίο αυτό το ρεύμα, δημιουργεί ορισμένες ανωμα­
λίες. Π ρώτα - πρώτα δημιουργεί μια στιγμιαία πτώση τάσεως, που
λέγεται "βύθιση τάσεως", στο δίκτυο που τροφοδοτεί την εγκατάσταση ,
με αποτέλεσμα να παρατη ρείται στις λάμπες που τροφοδοτούνται από
το ίδιο δίκτυο μια ενοχλητική διακύ μανση της φωτεινής αποδόσεώς
τους. Ακόμη , αν η βύθιση τάσεως είναι πολύ μεγάλη , μπορεί να προκλη­
θεί ανωμαλία στη λειτου ργία άλλων κινητή ρων που τροφοδοτούνται
από το ίδιο δίκτυο. Γι' αυτό η ΔΕΗ βάζει ορισμένους περιο ρισμούς
σχετικά με το ρεύμα εκκινήσεως που επιτρέπεται να έχουν οι κινητή ρες
ενός καταναλωτή . Το όριο δεν είναι πάντα το ίδιο, αφού εξαρτάται από
το δίκτυο. Μια δεύτερη ανωμαλία που δημιο υργείται από το ρεύμα
εκκινήσεως είναι ότι, για να μην καίγονται οι ασφάλειες ή να μην πέφτει
ο αυτόματος διακόmης του κινητή ρα, είμαστε υποχρεωμένοι να βάλομε
μεγάλες ασφάλειες ή να ρυθμίσομε το ρεύμα πτώσεως του αυτόματου
διακόπτη σε υ ψηλή τιμή . Μ 'αυτό τον τρόπο το όργανο προστασίας έχει
μικρότερη "ευαισθησία". Αυτό όμως έχει ως συνέπεια ότι ο κινητήρας
δεν θα προστατεύεται ικανοποιητικά στην περίπτωση ανωμαλίας του .
Γι' αυτούς τους λόγους χρειάζεται να λάβομε μέτρα, για τους κινη­
τήρες που έχουν κάπως μεγάλη ισχύ , ώστε να περιορίζεται το ρεύμα
εκκινήσεως.
Για τους μονοφασικούς κινητή ρες δεν είναι εύ κολο να ληφθούν μέ­
τρα περιορισμού. Στην περίπτωση αυτή περιορίζομε την ισχύ που κατά
μέγιστο μπορούν να έχουν οι μονοφασικοί κινητήρες . Το όριο , όπως
ήδη αναφέραμε, εξαρτάται από το δίκτυο. Συνήθως, πάντως, επιτρέπο­
νται μονοφασικοί κινητήρες μέχρι 0,5 kW ή 0,75 kW και σπάνια μέχρι 1 kW.
Αν χρειάζεται μεγαλύτερη ισχύς, πρέπει να χρησιμοποιηθεί τριφασικός
κινητή ρας.
Οι κινητήρες βραχυ κυ κλωμένου δρομέα, αν είναι μικρής σχετικά ι­
σχύ ος (συνήθως μέχρι 2 ή 3 kW) , μπορεί να έχουν απευθείας εκκίνηση.
Σε μεγαλύτερες ισχύες χρειάζεται να παρεμβάλλομε ένα διακόmη α-

180

στέρα - τριγώνο υ (συ μ βολίζεται και ως γ - Δ) . Κατά τη στιγμή της

τροφοδοτήσεως τα τυλίγματα του κινητή ρα συνδέονται "κατ' αστέρα"
και, όταν ο κινητή ρας αποκτήσει στροφές, φέρναμε το διακόπτη στη
θέση π ο υ συνδέει τα τυλίγματα του κινητή ρα "κατά τρίγωνο". Μ ' αυτό
τον τρόπο περιορίζαμε το ρεύμα εκκινήσεως στο 1 /3 από την τιμή που
θα είχε με απευ θείας εκκίνηση. Η λειτου ργία του διακόπτη άστέρα τριγώνου εξηγείται στο σχή μα 9. 1 1 α. Οι διακόπτες αστέρα - τριγώνου
έχουν συνήθως τρεις θέσεις:
- Στη θέση Ο δεν τροφοδοτείται ο κινητήρας.

- Στη θέση γ τα τυλίγματα συνδέονται "κατ' αστέρα".
- Στη θέση Δ τα τυλίγματα συνδέονται "κατά τρίγωνο" .

Η σύνδεση από τ ο διακόπτη γ - Δ μέχρι τον κινητήρα γίνεται με δύο
τριπολικά καλώδια.
' Υπάρχουν και αυτό ματοι διακόπτες αστέρα - τριγώνου . Σε αυτούς η
εκκίνηση γίνεται στην π ρώτη "σκάλα" με σύνδεση "κατ' αστέρα" και μετά
από ο ρισμένο χρόνο ο δtακόπτης μόνος του προχωρεί στη δεύτερη
"σκάλα" και συνδέει τα τυλίγματα "κατά τρίγωνο". Επίσης υπάρχουν και
διακόπτες αστέ ρα - τριγώνου ενσωματωμένοι σε ένα σύνολο με τον
αυτό ματο διακόπτη που προστατε ύει τον κινητήρα από υπερεντάσεις.
Για μεγαλύτερους κινητή ρες είναι δυνατόν, παρ' όλη τη χρη σιμο­
ποίηση διατάξεως με διακόπτη αστέ ρα - τριγώνο υ , το ρεύμα εκκινήσεως
να υπερβαίνει το επιτρεπτό όριο. Τότε χρειάζεται νά χρησιμοποιήσομε
δακτυλιοφόρο κινητή ρα. Σε έναν τέτοιο κινητή ρα ο δρομέας ( ρότο ρας)
έχει κανονικό τύλιγμα που καταλήγει σε τρεις "δακτύλιους" ή "δακτυλί­
δια" . Τρεις "ψήκτρες" ("καρβουνάκια") είναι σ' επάφή με το υ ς "δακτύ­
λιο υς" και τροφοδοτούν ένα κύ κλωμα που αποτελείtαι απο τpεις ίσες
μεταξύ τους μεταβλητές αντιστάσεις που είναι συνδεδεμένες "κατ' α­
στέρα". Κατά τη στιγμή της τροφοδοτήσεως οι αντιστάσεις είναι ολό­
κληρες στο κύ κλωμα και, όσο ο κινητήρας παίρνει στροφές , μειώνομε
προοδεϋτικά τις αντιστάσεις. Στο τέρμα της διαδρομής οι αντιστάσεις
είναι τελεί'ως βραχυ κυ κλωμένες (σχ. 9 . 1 1 β) . Σ' ένα δακτυλιοφόρο κινη­

τή ρα το ρεύμα εκκινήσεώς του μΠο ρεί να είναι ίσο με 1 , 2 Ιον (όπου Ιον
το ονομαστικό ρεύμα του κινητή ρα) .
Η σύνδεση απ6 τον κινητή ρα προς τη · μεταβλητή αντίσταση γίνεται
με ένα τριπολικό καλώδιο.
Εκτός από τις δύο "κλασικές" διατάξεις εκκινήσεως που αναφ�ραμε,
υπάρχουν και ο ρισμένες ακόμα, που χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά Οτοι­
χεία.

181

Ε κκfνηση με σύνδεση αστέρα
Ir
- -

R

Συνδεσμολογfα

Ir
-

τ

-'- Γ

R

Άλλη σχεδ!αση της
(διας συνδε σμολογfας

,
-r

- -Ir

s

..l..
-

Ir

τ

-r

τ

R

τ

Ιrv = lτv =

Ir
--

1

-'- Γ

-r
τ

s Ir

.

τ Ir

Ιτ

...l...
-r τ

I

--- Ι τ

I

l

..l.

1

..l..
-

UτΔ

-r

τ

= υπ

υ.
υτΔ
ΙτΔ = τ = Υ

lτv = υΤΥ
τ

Ρεύμα γραμμής

2
-Ιτ

...

u.

Ρεύμα κό θε τυλfγματος

Ι�Ι,

Ir
-

Uτv = 13

Τόση κόθε τυλfγματος

υ.
z.

ΙΓΥ

13
ΙΙΎ
ΙrΔ

Σύγ κριση

Συμπέρασμα

s

_.J..

-

Ir
-

Ρ

/ι,,
�'

Ιτ
2
-

τ

Ε κκfνηση με σύνδεση τριγώνου

υ · 13
= l τv 13' = -τ·

1

=

3

Η εκκίνη ση με σύνδεση αστέρα μf:ιι.ί>νει στο 1/3 το ρεύμα
γραμμής , σε σύγκριση με την τιμή που θ α είχε αν η
εκκίνηση γινόταν ,απευ θείας με σύνδεση τριγώνου
Un :

πολική τάση

lrv :

ρε ύμα τυλίγματος με σύνδεση αστέρα
σύvδεση τύλίγματος με συνδεση τριγώνου

lrv : ρεύμα γραμμής σε σύνδεση αστέρα
lvΔ : ρεύμα γραμμής με σύνδεση τριγώνου
lrv

:

Σύμβολα

Σχ. 9.1 1α.

Αρχή λειτουργ(ας διακόπτη - αστέρα τριγώνου .

182

Τροφοδοτ"Υ)σ"ΙJ

-

Σχ. 9. 1 1 β.
Σ υνδεσμολογία αντιστάσεως εκκινήσεως για δακτυλιοφόρο κινητήρ α.

/3) Ρύ θμιση α υτομάτω ν διακο πτώ ν κινητήρω ν.
Ο ι αυτόματοι διακόπτες π ροστασίας των κινητήρων έχουν "θερμικά"
και "ηλεκτρομαγνητικά" στοιχεία, όπως αναmύξαμε στο Κεφάλαιο 6,
που συνήθως μπορούν να ρ υθ μισθούν χω ριστά. Έχομε συμφέρον να
ρυθμίζομε τα στοιχεία πτώσεως του αυτόματου διακόmη σε όσο το
δ υνατόν χαμηλότερες τιμές, επειδή ο διακόπτης γίνεται έτσι πιο ε υαί­
σθητος και προστατεύει αποτελεσματικότερα τον κινητή ρα. Π ρέπει ό­
μως, από την άλλη πλευρά, να εξασφαλίσαμε ότι ο διακόπτης δεν θ α
πέφτει, π α ρ ά μόνο όταν υπάρχει ανωμαλία. Δηλαδή δεν θ α πέφτει από
τα ρεύ ματα κανονικής λειτου ργίας . Συνήθως το θερμικό στοιχείο του
αυτόματου διακόΠτη το ρ υ θμίζαμε σε τιμή 16
lov (όπου lov το ονομαστι­
κό ρεύμα του κινητήρα) . Το ηλεκτρομαγνητικό στοιχείο το ρυθμίζαμε
ανάλογα με το ρεύμα εκκινήσεως του κινητήρα. Στους κινητήρες με
βραχυκυκλωμένο δρομέα, αν έχομε απευθείας εκκίνηση , π ρέπει να το
ρυθμίσαμε περίπου σε τιμή 8 lov • ώστε να μην προκαλείται η πτώση του
αυτόματου διακόmη από το ρεύμα ε κκινήσεως. Αν η εκκίνηση γίνεται
με διακόmη αστέρα - τριγώνου , η ρύθμιση μπορεί να είναι περίπου στα
2 , 5 lov- Τέλος, στους δακτυλιοφόρους κινητήρες μπορού με να ρυθμίσα­
με στο 1 ,5 lov αν η ρύθ μιση του ηλεκτρομαγνητικού στοιχείου δεν είναι
χωριστή , αυτό διεγείρεται στο οκταπλάσιο περίπου του ρεύ ματος διε­
γέρσεως του θερ μικού στοιχείου .
=

Είναι βέβαια δ υνατόν να χρησιμοποιηθούν για την προστασία των
κινητήρων μικροαυτόματοι. Χρησιμοποιού με μικροαυτόματου ς τύπου
G , που τη χαρακτη ριστική λειτο υ ργίας τους έχομε δώσει στο σχή μα
6.4δ. Το ονομαστικό ρεύμα του μικροαυτομάτου π ρέπει να είναι το
πλησιέστερο τυποποιη μένο μέγεθος, που είναι μεγαλύτερο από το ονο­
μαστικό ρεύμα του κινητή ρα. Η χρησιμοποίηση των μικροαυτομάτων
τύπου G επιβάλλεται όχι μόνο από το ότι έχουν το ηλεκτρομαγνητικό
το υ ς στοιχείο ρυθμισμένο σε υ ψηλότερη τιμή σε σύγκριση με τους
μικροαυτόματους τύπου L , αλλά και επειδή το θερμικό τους στοιχείο

183

Το μεγάλο περιθώριο που δίνουν οι τελευταίοι ταιριάζει για την προστα­
σία των γραμμών, αλλά δεν προστατεύει ικανοποιητικά τους κινητή ρες.
Πολλές φορές οι αυτόματοι διακόπτες προστασίας έχουν και πρό­
σθετα στοιχεία προστασίας, όπως π.χ. στοιχείο που προκαλεί την πτώ­
ση τους, όταν η τάση είναι χαμηλή. (Αυτό ούτως ή άλλως συμβαίνει στους
ελαιοδιακόmες, στους οποίους ο χειρισμός είναι ηλεκτρικός και συγκρα­
τούνται στην κλειστή θέση από ένα ηλεκτρομαγνήτη. Όταν η τάση είναι
χαμηλή, ο ηλεκτρομαγνήτης αποδιεγείρεται και ο διακόπτης πέφτει) .
Ε ίναι επίσης δ υνατή η προστασία των κινητή ρων με ασφάλειες. Ό­
μως αυτός ο τρόπος προστασίας έχει το μειονέκτημα ότι, αν καεί η μια
ασφάλεια, ο κινητήρας εξακολου θεί να λειτουργεί τροφοδοτού μενος με
δύο φάσεις. Αυτή η λειτου ργία είναι επικίνδυνη για τον κινητή ρα. Γι'
αυτό συνήθως προστασία με ασφάλειες γίνεται μόνο στους κινητή ρες
μικρής ισχύος. Χρησιμοποιούνται ασφάλειες βραδείας τήξεως, ώστε
να μην προκαλείται η λειτου ργία τους από τα ρεύ ματα εκκινήσεως. Το
ονομαστικό ρεύμα πρέπει να είναι το αμέσως μεγαλύτερο ή, μερικές
φορές, το επόμενο από το ονομαστικό ρεύμα του κινητή ρα. Αυτό εξαρ­
τάται από το μέγεθος του ρεύματος εκκινήσεως. Οι κατασκευαστές
κινητή ρων δίνουν στοιχεία για τις ασφάλειες που πρέπει να τοποθετού­
νται για την προστασία των κινητή ρων.
Επίσης ασφάλειες μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε συνδυ ασμό με
αυτόματο διακόπτη , για να καλύ ψουν την περίπτωση των πολύ ισχυ ρών
βραχυ κυ κλωμάτων ("προτασσόμενες ασφάλειες") . Σε αυτήν την περί­
πτωση το μέγεθός τους εκλέγεται έτσι, ώστε να συνεργάζονται με τον
αυτόματο διακόπτη (δεν πρέπει να λειτου ργούν παρά μόνο όταν το
ρεύ μα βραχυ κυ κλώματος είναι τόσο μεγάλο που υπερβαίνει την ικανό­
τητα διακοπής του αυτόματου διακόπτη ) .
Μερικές μαχαιρωτές ασφάλειες έχουν, αντί ενδεικτικού λειτου ργίας
τους, ένα στέλεχος που μετακινείται όταν καεί το τη κτό (striker) και
προκαλεί την mώση του αυτόματου διακόmη , ώστε να προκληθεί τριπολική
διακοπή της τροφοδοτήσεως μόλις λειτουργήσει η μια ασφάλεια.

γ) Πυκνωτές διορθ ώ σεω ς του συντελεστή ισχύο ς.
Η ισχύς την οποία απορροφά μια εγκατάσταση, είναι:
Ρ = 13 υ Ι συνφ
όπου υ η πολική τάση σε V, I το ρεύμα σε Α και συνφ ο συντελεστής
ισχύος, που είναι ίσος με το συνη μίτονο της γωνίας φ που σχηματίζουν
τα διανύ σματα τάσεως και ρεύ ματος.

1 84

Όταν μια εγκατάσταση τροφοδοτεί μόνο συ σκε υ ές που έχουν αντι­
στάσεις (λάμπες π υ ρ ακτώσεως και θερμικές συσκευές) είναι συνφ = 1 ,
και τότε η ισχύς είναι Ρ = 13 U . I . Όταν όμως τροφοδοτεί και άλλου
είδο υς συσκευές, όπως π . χ. κινητή ρες, είναι συνφ

<

1 . Ένας κινητή­

ρας, όταν λειτου ργεί με το ονομαστικό φορτίο του έχει, ανάλογα με την
κατασκευή του, συνφ = 0,85 - 0 , 95. Όταν όμως λειτου ργεί χωρίς φορ­
τίο ή με μικρό φορτίο, έχει συνφ = 0 , 2 - 0,3. Π ολλοί κινητή ρες λειτουρ­
γούν με φορτίο σημαντικά μικρότερο από το ονομαστικό τους. Ο ένας
λόγος που συμβαίνει αυτό είναι ότι συχνά, για το φόβο της υπερφορτί­
σεως, εγκαθίστανται - λανθασμένα - κινητή ρ ες μεγαλύτερο ι απ' ό,τι
χρειάζεται. Ο άλλος λόγος αφορά του ς κινητή ρες που λειτου ργούν με
πολύ μεταβαλλόμενο φορτίο. Π .χ. μια π ριονοκο ρδέλα μπο ρεί να χρειά­
ζεται την πλή ρη ισχύ του κινητήρα της, όταν κόβει ένα χοντρό και
σκληρό ξύλο, ενώ χρησιμοποιεί ένα μικρό μέρος της ισχύος του, όταν
κόβει λεπτά και μαλακά ξύλα ή στους νεκρούς χρόνους που δεν κόβει
τίποτε.
Σε μια εγκατάσταση με πολλές συ σκευές καταναλώσεως ο συντελε­
στής ισχύος είναι ένας μέσος όρος των συντελεστών ισχύ ος των διαφό­
ρων συσκευών.
Όσο μικ ρ ότερο είναι το συνφ, τόσο ε ίναι μεγαλύτερο το ρ ε ύ μα
π ο υ απ ο ρ ρο φ ά η εγκατάσταση για ο ρισμένη ισχύ και ενέργεια π ο υ
καταναλώνει. Το μεγαλύτερο ό μως ρεύμα π ρ ο καλεί και μεγαλύτερες
απώλειες στα δ ίκτυ α τη ς Δ Ε Η . (Οι απώλειες είναι η π οσότητα ενέρ­
γειας που μετατ ρέπεται σε θερ μότητ α , καθώς το ρ ε ύ μα π ε ρνά από
τους αγωγο ύ ς και τους μετασχηματιστές των δικτύων. Η ισχύ ς των
R, όπου R η ωμική αντίσταση των στο ιχείων το υ
απωλειών ε ίναι 12
δικτύ ου) . Γι' αυτό η Δ Ε Η , στο υ ς καταναλωτές μεγάλης ισχύ ος, εκτός
από την ενέργεια μετρά και το μέσο συντελεστή ισχύος κατά τη διάρ­
·

κεια κάθε μήνα και τους επιβαρύνει με ένα π ρόσθετο χρηματικό ποσό
που είναι τόσο μεγαλύτερο , όσο μικρότερος είναι ο συντελεστής ι­
σχύ ος. Δεν υπάρχει επιβάρυνση , αν είναι συνφ

0 , 85.

Για να μην υπάρχει αυτή η επιβόρ υνση , αρκεί να βελτιω θεί ο συντε­
λεστής ισχύ ος, με τον οποίο λειτου ργεί η εγκατάσταση . Αυτό είναι
δυνατόν να γίνει με την π ροσθήκη καταλλήλων πυ κνωτών. Αφού δηλαδή
οι κινητήρες αποτελο ύν ένα φορτίο με επαγωγικό χαρακτή ρα, το απο­
τέλεσμα αυτής της ιδιότητάς του ς μπο ρεί να αντισταθμισθεί με τη χρη­
σιμοποίηση π υ κνωτών, που είναι χωρητικά φορτία. Στο σχήμα 9 . 1 1γ
βλέπομε το διανυ σματικό διάγραμμα τάσεως και ρεύ ματος που δείχνει

185

υ

υ

Ϊ� Ϊ + Ϊc
Ι0 = Ι σ\Jν φ

IR =
IR

=

Ι ημ φ

IR

- - - - - - - - -

� = Ι a ε φ φ'

Ι

Ι

@

Ic = IR - I 'R

Ι 0 εφφ

I c ::;:

Ρ
Ρ

Q
ο'

Q

:
:

:

r::s= Ia
I�=IR-Ic
®

Ι 0 (εφφ-εφ,Ρ)

Ενεργοι; ισχ\ιι;
Άερv.� ισχuι;
χ ω ρlι; τt\Jκνωτέι;

Άεργο, ισχ\ιι;

με τt\Jκνωτές;

Oc : Άεργος; ισχuι;
τtuκνωτών

Φαινομtνη ι σχ\ις;
χωρlι; ττuκνωτέι;

Ν
Ν

:

Qc :

Φαινομένη ισχ\ιι;
με ττuκνωτέι;

'
Ρ ( εφ φ - εφ φ )

Q

Σχ. 9. 1 1y.

:
Διόρθωση συνφ με πυκνωτές. Διανυσματικά δ ιαγράμματα
με πυκνωτές.
α : τάσεως - εντάσεως χωρ(ς πυκνωτές. β: τάσεως - εντάσεως
κνωτές
πυ
με
ισχύος
.
ινόμενης
:
,
κα
φα
Ε
άεργης
ι
γ νεργούς

186

πώς η τροφοδότηση πυκνωτών έχει ως αποτέλεσμα να γίνεται μικρότε­
ρη η γωνία φ και να μειώνεται το ρεύμα. (το ρεύμα μετά την τροφοδό­
τηση των π υ κνωτών είναι ίσο με το διανυ σματικό άθροισμα του
ρεύματος χωρίς πυκνωτές και του ρεύματος των πυκνωτών) . Οι πυκνω­
τές που χρησιμοποιούμε είναι βέβαια τριφασικές συστοιχίες πυκνωτών
τ:του είναι συνδεδεμένοι είτε •κατ' αστέρα• είτε "κατά τρίγωνο • . Τα μεγέ­
θη των πυκνωτών που χρησιμοποιούμε για τη διόρθωση του σμντελεστή
ισχύος δεν τα εκφράζομε με τη χωρητικότητά τους (σε F ή μF) , αλλά με
την ισχύ τους, και επειδή αυτή είναι άεργη ισχύς, εκφράζεται σε kVAR.
Στο διανυσματικό διάγραμμα είναι εξυπηρετικότερο αντί της τάσεως και
του ρεύματος να χρησιμοποιούμε τις ισχύες, την πραγματική (σε kW), τη
φαινομένη (σε kVA) και την άεργη (σε kVAR). Η ισχύς των πυκνωτών, που
χρειάζεται για τη διόρθωση του συντελεστή ισχύος, είναι:
Oc = P (εφφ - εφφ 1 )
όπου Oc : η απαιτούμενη ισχύς πυκνωτών (kVAR)
Ρ: η πραγματική ισχύς (kW)

φ: η γωνία χωρίς πυκνωτές
φ 1 : η επιθυμητή γωνία μετά τη διόρθωση
Συνήθως επιδιώκομε να έχομε, μετά τη διόρθωση, συνφ = 0,85 ή
συνφ = 0,9.
Όταν τα φορτία, με τα οποία λειτουργούν οι κινητήρες, είναι περί­
που σταθερά, είναι πιο εξυπηρετικό να συνδέεται μαζί με κάθε κινητήρα
και ο κατάλληλος πυκνωτής, ώστε να τροφοδοτείται όταν λειτου ργεί ο
κινητήρας και να διακόπτεται όταν σταματάει. Όταν τα φορτία των
κινητήρων μεταβάλλονται πολύ , προτιμούμε να έχομε κεντρική εγκατά­
σταση πυκνωτών που είναι χωρισμένοι σε βαθμίδες, και μια διάταξη
αυτοματισμού που τροφοδοτεί τόσες βαθμίδες όσες απαιτούνται για να
έχομε τον επιθυμητό συντελεστή ισχύος.
Σημειώνομε, σχετικά με τους διακόπτες που χρησιμοποιούνται με
τους πυκνωτές, ότι πρέπει να είναι ειδικής κατασκευής ή πρέπει να
έχουν ονομαστικό ρεύμα αρκετά μεγαλύτερο από το ονομαστικό ρεύμα
των πυκνωτών, επειδή η διακοπή του χωρητικού ρεύματος συνεπάγεται
τη δημιουργία έντονου τόξου.
δ) Τpοφοδ6τηση απ6 εγκατάσταση παραγω γής που δια θ έτει ο κατα­
ναλ ωτής.

Ορισμένοι καταναλωτές, εκτός από τnν τροφοδότηση από το δίκτυο
της ΔΕΗ, διαθέτουν και μια δική τους εγκατάσταση παραγωγής. Αυτό

187

συνήθως συμβαίνει, αν χρειόζεται να εξασφαλισθεί η συνεχής τροφο­
δότηση του συνόλου της Ε Η Ε ή ενός τμήματός της, ακόμα και όταν
διακόmεται η τροφοδότηση από το δίκτυο της ΔΕΗ. Για παρόδειγμα,
στα νοσοκομεία ε{ναι απαραίτητο να εξασφαλίζεται η συνεχής τροφο­
δότηση, αν όχι το ύ συνόλου της ΕΗΕ, τουλόχιστον ενός τμήματος, στο
οποίο περιλαμβόνονται τα χειρουργεία και ορισμένες όλλες βασικές
εγκαταστόσεις τους, καθώς και ο φωτισμός ασφαλε{ας. Γι' αυτό επιβόλ­
λεται να υπόρχει εφεδρική γεννήτρια που κινείται από.μια μηχανή Diesel
ή από μια βενζινομηχανή.
Βασική απαίτηση, αναφορικό με τη σύνδεση της εγκαταστόσεως
παραγωγής του καταναλωτή, αποτελεί η εξασφόλιση ότι, σε περίmωση
διακοπής της τροφοδοτήσεως του δικτύου της ΔΕΗ, δεν θα ε{ναι δυνα­
τόν να τροφοδοτηθεί αυτό από την εγκατόσταση παραγωγής του κατα­
ναλωτή. Κότι τέτοιο θα συνεπαγόταν κινδύνους για το προσωπικό της
ΔΕΗ που επεμβαίνει στα δίκτυα, μετό από μια βλόβη, για την επισκευή
τους.
Η συνηθέστερη συνδεσμολογία γίνεται με τη βοήθεια ενός διακόmη
διπλής ενέργειας, όπως φαίνεται στο σχήμα 9. 1 1 δ. Κατό προτίμηση ο
διακόmης αυτός πρέπει να είναι τριπολικός, αν εφαρμόζεται ουδετέρω­
ση και τετραπολικός αν εφαρμόζεται όμεση γείωση. (Αυτό εξηγείται
από το γεγονός ότι όταν έχομε όμεση γείωση , δεν αποκλείεται, κότω
από ορισμένες συνθήκες, ο ουδέτερος να έχει μια τόση προς τη γη. Αν
χρησιμοποιούσαμε τριπολικό διακόπτη, ο ουδέτερος της ΕΗΕ θα ήταν
μόνιμα συνδεδεμένος με τον ουδέτερο του δικτύου της ΔΕΗ) . Σε ορι­
σμένες περιmώσεις υπόρχει διόταξη αυτοματισμού, που εξασφαλίζει ότι,
αν διακοπεί η τροφοδότηση από το δίκτυο της ΔΕΗ, θα αρχίσει να λειτουρ­
γε{ η εφεδρική γεννήτρια και ο διακόπτης διπλής ενέργειας θα "γυρίσει•
προς την πλευρό της, ώστε να τροφοδοτηθεί από αυτήν το τμήμα της
εγκαταστόσεως που πρέπει να εξακολουθήσει να τροφοδοτείται.
Σε ορισμ�νους χώρους πρέπει να εξασφαλίζεται ένας φωτισμός α­
c:"φαλείας. Για παρόδειγμα, στις αίθουσες των κινηματογρόφων επιβόλ­
λεται, όταν διακοπεί η τροφοδότηση από το δίκτυο της Δ Ε Η , να
παραμένουν αναμμένες οι ενδε{ξεις των εξόδων κινδύνου και συγχρό­
νως να ανόβουν ορισμένα φώτα στην αίθουσα και στους διαδρόμους,
ώστε να μπορε{ να βγει το κοινό, χωρ{ς να προκληθεί πανικός. Συνήθως
η τροφοδότηση των ενδείξεων των εξόδων γίνεται από ένα κύκλωμα
χαμηλής τόσεως (π.χ. 24 V), μέσω ενός μετασχηματιστή 220/24 ν. Όταν
υπόρχει διακοπή παροχής ρεύματος από το δίκτυο, το ίδιο κύκλωμα
τροφοδοτείται από ένα συσσωρευτή (συστοιχία συσσωρευτών που δ{νει

188

Δίκτuο Δ Ε Η
Γενν-i)τρια
εφε δρικής
παραγωγής

Διακόπτης διπλ'iJς
ενf.ργειας,
Τμήμα εγκαταστάσεως,
χωρ ίς εgασφάλισ, σu­
νεχο'ύς τροφοδοri)σεως

Τμήμα εγκαταστάσεως
μ ε εgασφάλισ, σuνε­
χονς τροφοδοri)σεως
Σχ. 9.1 1δ.

Σ υνδεσμολογ(α ΕΗΕ καταναλωτή με εφεδρική εγκατάσταση παραγωγής.

την ίδια τάση με το δευτεύρον του μετασχηματιστή} . Επίσης από τον
ίδιο συσσωρευτή γίνεται και η τροφοδότηση του φωτισμού ασφαλείας
της αίθουσας και των διαδρόμων. Η τροφοδότηση από το συσσωρευτή
συνήθως γίνεται αυτομάτως. Στο Κεφάλαιο 1 1 θα δώσομε ένα παράδειγ­
μα τέτοιας διατάξεως. Ο συσσωρευτής διατηρείται φορτισμένος με τη
βοήθεια κατάλληλου συστήματος φορτίσεως και πρέπει να έχει αρκετή
χωρητικότητα (που εκφράζεται σε Ah - Αμπερώρια}, ώστε να υπάρχει η
δυνατότητα να διατηρηθεί σε λειτουργία ο φωτισμός ασφαλείας επί
αρκετό χρονικό διάστημα.
'Αλλη περίmωση που ο καταναλωτής μπορεί να διαθέτει δική του
εγκατάσταση παραγωγής είναι, αν έχει μια πηγή ενέργειας που θέλει
να την αξιοποιήσει. Για παράδειγμα, στα διυλιστήρια πετρελαίου παρά­
γονται ορισμένα υποπροϊόντα που μπορούν να καούν επιτόπου σε έναν
ατμολέβητα και ο ατμός που παράγεται μπορεί να κινεί μια ή περισσό­
τερες γεννήτριες. Στην περίπτωση αυτή, στην κανονική κατάσταση λει-

189

τουργίας η τροφοδότηση της ΕΗΕ γίνεταί από την εγκατάσταση παρα­
γωγής του καταναλωτή και το δίκτυο ΔΕΗ αποτελεί την εφεδρική τρο­
φοδότηση . Π ρ ό κειται για εγκαταστάσεις μεγάλη ς ισχύος και οι
συνδέσει(; γίνονται στη μέση τάση. Γι' αυτό δεν θα ασχοληθούμε περισ­
σότερο με αυτές.
Μια ανάλογη περίπτωση αποτελούν οι καταναλωτές που εγκαθιστούν
μια ανεμογεννήτρια για λόγους εξοικονομήσεως ενέργειας. Παρ' όλο
ότι πρόκειται για εγκαταστάσεις πολύ μικρότερης ισχύος, σε σύγκριση
με τις προηγούμενες, χαρακτηρίσαμε ανάλογη την περίπτωση με την
έννοια ότι και αυτοί οι καταναλωτές έχουν μια πηγή ενέργειας που
θέλουν να την αξιοποιήσουν. Η ανεμογεννήτρια παράγει ηλεκτρική ε­
νέργεια όταν υπάρχει άνεμος και καλύπτει, στο σύνολο ή κατά ένα
μέρος, τις ανάγκες του καταναλωτή, ενώ το υπόλοιπο των αναγκών
συμπληρώνεται από το δίκτυο. Το ιδιότυπο των ανεμογεννητριών έγκει­
ται στο ότι αυτές μπορούν να λειτουργήσουν μόνο σε παράλληλη σύν­
δεση με το δίκτυο. Αυτό εξασφαλίζει και την τήρηση της βασικής
απαιτήσεως ότι το δίκτυο, όταν διακοπεί η κανονική τροφοδ�τησή του,
δεν πρέπει να μπορεί να τροφοδοτηθεί από τη γεννήτρια του κατανα­
λωτή . Τέτοιος κίνδυνος δεν υπάρχει με τις ανεμογεννήτριες, αφού,
μόλις παύσει η τροφοδότηση από το δίκτυο, αυτές αποδιεγείρονται και
παύουν να παράγουν ηλεκτρική ενέργεια. Γι' αυτούς τους λόγους η
σύνδεση μιας ανεμογεννήτριας γίνεται με μια απλή γραμμή, σαν να
επρόκειτο για μια συσκευή καταναλώσεως. Τα όργανα προστασίας ορί­
ζονται από τον κατασκευαστή της ανεμογεννήτριας.
Παρεμφερής με την περίπτωση των καταναλωτών με δική τους εγκα­
τάσταση παραγωγής είναι εκείνη των καταναλωτών που τροφοδοτού­
νται από τα δίκτυα της ΔΕΗ με Μ.Τ. και έχουν δικό τους υποσταθμό
(δηλαδή η ΕΗΕ περιλαμβάνει και τμήμα Υ.Τ.) , αλλά έχουν και μια εφε­
δρική τροφοδότηση Χ.Τ. Η τροφοδότηση αυτή γίνεται από ένα δίκτυο
ανεξάρτητο από την κανονική τροφοδότηση Μ .Τ., δηλαδή ένα δίκτυο
Χ. Τ. που τροφοδοτείται από άλλη γραμμή Μ. Τ., ώστε να υπάρχει μικρή
πιθανότητα σύγχρονης διακοπής των δύο παροχών. Η εφεδρική τροφο­
δότηση καλύπτει την περίπτωση βλάβης στο τμήμα Υ.Τ. της εγκαταστά­
σεως του καταναλωτή και, σε αρκετό βαθμό, την περίπτωση διακοπής
της τροφοδοτήσεως Μ .Τ. από το δίκτυο της ΔΕΗ . Στις περιπτώσεις
αυτές οι συνδέσεις είναι γενικά όμοιες με εκείνη του σχήματος 9. 1 1 δ,
μόνο που τη θέση της κύριας τροφοδοτήσεως παίρνει ο υποσταθμός
του καταναλωτή και τη θέση της εφεδρικής τροφοδοτήσεως παίρνει η
τροφοδότηση από το δίκτυο Χ.Τ.

Κ Ε ΦΑΛΑ Ι Ο Δ Ε ΚΑΤΟ
ΚΑΤΑΣ ΚΕ Υ Η - Ε Λ Ε ΓΧ Ο Ι - Μ ΕΤ Ρ Η Σ Ε Ι Ι

1 0. 1 Καταακε ο ή των Ε Η Ε.
Έχομε τονίσει πόσο σημαντική για την ικανοποιητική λειτουργία μιας
Ε Η Ε ε(ναι η επιμελημένη κατασκευή της. Πολλές ανωμαλίες που παρου­
σιάζονται κατά τη λειτου ργ(α των Ε Η Ε οφείλονται, δυστυχώς, σε κακο­
τεχν{ες. Π ροϋπόθεση για την καλή κατασκευή είναι η εuσuνειδησ{α και
η σωστή κατάρτιση όσων ασχολούνται με αυτό το έργο. Τα συνεργεία
κατασκευής των ΕΗΕ πρέπει να αποτελούνται από αδειούχους τεχνίτες
και βοηθούς τεχνίτες, καθώς και από μαθητευόμενους, οι οποίοι, μετά
από ορισμένο χρονικό διάστημα, θα μπορέσουν να αποκτήσουν επαγ­
γελματική άδεια. Η όλη ε:ργασία πρέπει να εκτελείται υπό την άμεση
εποπτεία του προσώπου που έχει αναλάβει υπεύθυνα την κατασκευή
της ΕΗΕ.
Τις πρακτικές γνώσεις και την επιδεξιότητα που χρειάζεται κανείς,
για να μπορεί να εκτελεί σωστά το έργο της κατασκευής των εγκατα­
στάσεων, αποκτά σε εκπαιδευτικά εργαστήρια και στην πράξη, με την
καθοδήγηση ατόμων που έχουν γνώσεις και πείρα. Εδώ θα περιορι­
σθούμε σε μια πολύ γενική περιγραφή των εργασιών κατασκευής των
εγκαταστάσεων, με σκοπό να σημειώσαμε ορισμένα σημεία που θα
πρέπει να προσεχθούν περισσότερο: Προηγουμένως θα αναφέρομε τα
εργα�εία που συνήθως χρησιμοποιούνται.

10.2 Εργα λεία.
Στην κατασκευή των ΕΗΕ χρησιμοποιούνται συνήθως τα εργαλεία
που απαριθμούνται στον πίνακα 1 0.2. 1 και εικονίζονται στα αντίστοιχα
σχέδια. Πάντως, σημειώναμε ότι αυτή η απαρίθμηση δεν σημαίνει ούτε
ότι χρειάζονται απαραιτήτως όλα τα αναφερόμενα εργαλεία, ούτε ότι
δεν μ� ορεί να χρειασθεί κανείς και μερικά άλλα.

191

Π ΙΝΑΚΑΣ 1 0.2.1

E pyaλcfa που χρqσιμαποιοιiνται στις cpyaσfcς ΕΗΕ

α/α

Εργαλε(α

Σχ.

Παρατηρ�σεις

Ξύλινο � μεταλλικό

Γενικδ
1

Σκδλες

2

Μέτρο

1 0.2α

3

Νήμα στδθμης

1 0.2β

4

Αλφάδι

1 0.2y

5

Π ινέλα

Για αντιδιαβρωτικές επαλε(ψεις
Για εργασ!ες σε το!χους

6

Σφυρ(

1 0.2δ

7

Βαριοπούλα

1 0.2ε

8

Καλέμι

1 0.2στ

9

Βελόνι

1 0.2ζ

10

Μυστρ!

1 0.2η

11

Σπδτουλα

12

Δοχε ιο για nαρασκευή γύψου

-----

--

13

Σιδηροπρ!ονο

14

Λ!μες

15

Για ε.ι:-γασ!ες σε σωλήνες
1 0.28

Για χαλυβδοσωλήνες

Β ιδολόγοι

1 0.2ι

Για χαλυβδοσωλήνες

16

Σωληνομέγκενη

1 0.2ια

Για χαλυβδοσωλήνες

17

Σωληνοκδβουρας

1 0.2ιβ

18

Κλειδ( υδραυλικού (παπαyδλος)

1 0.2ιγ

19

Πένσα υδραυλικού (yκαζοτανδλια)

1 0.2ιδ

20

Κ ουρμπαδόρος

1 0.2ιε

192

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 0.2.1
α/α
21

Εργαλε!α
Κουρμnοτανάλια

( σ υ νt χ ε ι α )
Σχ.

Παρατηρήσεις

1 0. 2ιστ

Για σωλήνες Μπέργκμαν

Για εργασ!ες σε αγωγούς και σε ,εξαρτήματα
22

Κατσαβ!δια - σταυροκατσάβιδα

23

Δοκιμαστικό

24

Πένσα

1 0.2ιζ

25

Κόφτης

1 0.2ιη

26

Μυτοτσ!μnιδο

1 0.2ιθ

27

Πλατυτσ!μnιδο

1 0.2κ

28

Απογυμνωτής καλωδ!ων
(γδάρτης)

1 0.2κα

29

Σουγιαδάκι

30

Κλειδιά γερμανικά

1 0. 2κβ

31

Γαλλικό κλειδ(

1 0.2κy

32

Ατσαλ!να

1 0.2κδ
Μηχανήματα - εργαλε!α και εξαρτήματά τους

33

Ηλεκτροδρέπανο

34

Τρυπάνια

35

"Πιστόλι" για ατσαλόκαρφα

@

1 0.2.κε

Διαμαvτοτρύπανα
1 0.2κστ

Σχ. 1 0.2a .

Μέτρο.
α) Ξύλινο. β) Μ εταλλικό
.

193

I

Σχ. 1 0.2y.

Σχ. 1 0.2δ.
Σφυρ(.

Αλφάδι.
Σχ. 10.211.

Βαρίδια για νήμα
της στάθμης.

Σχ. 10.2c.

Σχ. 10.2στ.

Καλέμι.

��a����P
Σχ. 1 0.2ζ.
Βελόνι.

Σχ. 1 0.2η.
Μυστρί.
Σχ. 1 0.28.
Σ ιδηροπρίονο.

CΞΞΞΞΞΞ:��-__.J
Σχ. 1 0.2ι.

Βιδολόγος.

'

•••. . .:-::::>

Σχ. 1 0.2ιβ.

Σωληνοκά βουρας .

Σχ. 1 0.2ια.
Σωληνομέγκενη .
Σχ. 1 0.2ιy.
Κλειδ ί υδραυλικού (παπαγάλος) .

ΕS!?ζ :
Σχ. 1 0.2ιδ.

Κλειδ ( υδραυλικού (γκαζοτανάλια) .

Κουρμπαδόρος.

194

Σχ. 10.2ιζ.
Πένσα.

Σχ. 10.2ιcπ.
Κοuρμποτανάλια.
Σχ. 10.2ιη.
Κόφτης.

Σχ. 10.2κ.
n>.ατυτσ(μnιδο
Σχ. 10.2ιθ.
Μuτοτσ(μnιδο.

Σχ. 10.2 κα.
Αnογιιιμνωτfις καλωδ(ων (γδόρτης).

Σχ. 10.2κy.

Σχ. 10.2κβ.

Γαλλικό κλειδ(.

Κλειδιό γερμανικό (σειρC.,

Σχ. 10.2κδ.
Ατσαλ(να.

Σχ. 10.2κε .
Ηλεκτροδρόnανο.

195

Σχ. 10.2κστ.
"Πιστόλι" για ατσαλόκαρφα.

10.3 Κατασκευ.ή των γραμμών. Τοποθέτηση των εξαρτημ6των.

Οι εργασίες κατασκευής της ΕΗΕ πρέπει να συντονισθούν με τις
εργασίες κατασκευής του κτηρίου, εφόσον βέβαια πρόκειται για καινού­
ριο κτήριο. Αλλ.ό ακόμα και στην περίmωση κατασκευής, τροποποιή­
σεως ή επεκτόάεως της ΕΗΕ σε προϋπόρχον κτήριο, αν πρόκειται να
γίνουν δομικές εργασίες, όπως επισκευές επιχρισμότων, βαψίματα
κλπ., θα πρέπει να υπόρχει ένας συντονισμός.
Υπόρχουν μερικές εργασίες που πρέπει να γίνουν πριν από την εκτέ­
λεση του κύριου μέρους της ·εγκαταστόσεως.
- Πρώτα πρώτα, βέβαια, αν πρόκειται να κατασκευασθεί θεμελιακή
γείωση , αυτή γίνεται αμέσως μετό τις εκσκαφές, πριν από την
έναρξη των κυρίως οικοδομικών εργασιών.
- Μερικές φορές χρειόζεται να περόσουν γραμμές μέσα από κατα­
σκευ�ς από τσιμέντο (δοκόρια, πλόκες, ολόσωμοι τοίχοι). Γι' αυτό
πρέπει να προβλεφθούν κατόλληλοι χαλυβδοσωλήνες, που θα το­
ποθετηθούν, συγχρόνως ή αμέσως μετό· τον οπλισμό, πριν χυθεί
το σκυρόδεμα.
- Τέλος, αν χρειόζεται να γίνουν εσοχές, για να τοποθετηθ�ί ο
πίνακας διανομής ή ο μετρητής (περίmωση που ο μετρητής τοπο­
θετείται στο εξωτερικό του κτηρίου, σε έιδικό •ντουλαπόκι•), καλό .
είναι να δημιουργηθούν αυτές οι εσοχές στο στόδιο που κτίζονται
τα τούβλα, ώστε να μη χρειασθεί αργότερα το σπόσιμο των ε.τοί­
μων τοίχων.
Σχετικό με τις κύριες εργασίες κατασκευής της εγκαταστόσεως πρέ­
πει να έχομε υ.πόψη τα ακόλουθα, αναφορικό με το συσχετισμό τους
προς τις οικοδομικές εργασίες.
- Αν πρόκειται οι γραμμές να γίνουν με πεπλατυσμένα καλώδια
(τύπου NYIFY), αυτό στερεώνονται στους τοίχους κατευθείαν επό-

196

νω στα τούβλα, πριν από την κατασκευή των επιχρισμάτων. Το ίδιο
μπορεί να γίνει και με τα στρογγυλά καλώδια (όπως τα τύπου
A05VV) , για τα οποία όμως χρειάζεται να δημιουργηθεί ένα μικρό
"λούκι" στα τούβλα, επειδή το πάχος του επιχρίσματος δεν είναι
αρκετό για να καλύψει τα καλώδια.
- Για την τοποθέτηση, σε χωνευτή εγκατάσταση , των κουτιών δια­
κλαδώσεως και των κουτιών, στα οποία θα τοποθετηθούν οι δια­
κόπτες και οι ρευματοδότες, χρειάζεται να έχουν τοποθετηθεί οι
"κάσες" για τις εσωτερικές πόρτες και να έχει γίνει το "χονδρό"
επίχρισμα ή να έχουν γίνει. οι οδηγοί του επιχρίσματος, ώστε τα
κουτιά να τοποθετηθούν στο κατάλληλο βάθος και το εμπρόσθιο
μέρος τους να "έλθει πρόσωπο" με το "ψιλό" επίχρισμα.
Η τοποθέτηση των χωνευτών σωλήνων γίνεται όταν έχει γίνει το
"χονδρό" επίχρισμα, στο οποίο ανοίγονται "λούκια". Το ίδιο μπορεί
να γίνει και για τα στρογγυλά καλώδια (όπως τύπου A05VV) , όταν
τοποθετούνται χωνευτά. Μετά την τοποθέτηση των σωλήνων ή
των καλωδίων και των κουτιών γίνεται το "ψιλό" επίχρισμα.
- Οι ορατές γραμμές τοποθετούνται μετά τα επιχρίσματα. Στην περίmω­
ση όμως ορατής εγκαταστάσεως χαλυβδοσωλήνων με στηρίγματα α­
ποστάσεως, αν γίνεται επίχρισμα σε δύο "χέρια", είναι προτιμότερο να
τοποθετηθούν τα στηρίγματα μετά το ''χονδρό" επίχρισμα, ώστε με το
"ψιλό" να λειανθεί η περιοχή γύρω από κάθε στήριγμα.
Πριν από την έναρξη τοποθετήσεως των γραμμών και των εξαρτημά­
των, χρειάζεται να γίνει το "σημάδεμα" στους τοίχους, με βάση το
σχέδιο της εγκαταστάσεως. Στο στάδιο αυτό πρέπει να έχομε υπόψη τα
ακόλουθα:
- Όλες οι γραμμές πρέπει να είναι ή οριζόντιες ή κατακόρυφες.
Λοξές γραμμές είναι δυνατόν να τοποθετηθούν μόνο κατ: εξαίρε­
ση, π.χ. κάτω από σκάλες.
- Στις χωνευτές εγκαταστάσεις δεν πρέπει να υπάρχουν ''τυφλά
σημεία", δηλαδή η διαδρομή των γραμμών πρέπει να γίνεται αντι­
ληπτή από τη θέση των κουτιών διακλαδώσεως, των διακοmών
και των ρευματοδοτών, όπως έχομε αναφέρει και στην παράγρα­
φο 9.9, για την αποφυγή κινδύνων μηχανικών βλαβών. Γι' αυτό το
λόγο ενδεχομένως να χρειασθεί να τοποθετηθούν ορισμένα -πρό­
σθετα κουτιά διακλαδώσεως, ακόμη και αν δεν πρόκειται να γίνει
μέσα σ' αυτά καμιά διακλάδωση. Στο θέμα της αποφυγής κινδύ­
νων μηχανικής βλάβης θα επανέλθομε στη συνέχεια.

197

- Στις εγκαταστάσεις με σωλήνες πρέπει να τοποθετηθούν κουτιά
διακλαδώσεως και σε όσα σημεία αυτό θα χρειασθεί για να διευ­
κολυνθεί το πέρασμα των αγωγών. Γι' αυτό σε μεγάλες ευθυγραμ­
μίες, πάνω από 6 ή 7 m, πρέπει να τοποθετούνται ενδιάμεσα
κουτιά. Επίσης, όπου μια γραμμή περνάει από ένα δωμάτιο σ' ένα
άλλο, πρέπει να τοποθετείται ένα κουτί σε απόσταση 20-30 cm
από το διαχωριστικό τοίχο.
- Οι οριζόντιες γραμμές συνήθως τοποθετούνται 40-50 cm κάτω
από το ταβάνι. Αν δεν υπάρχει διαφορετική ένδειξη στο σχέδιο, οι
ρευματοδότες τοποθετούνται σε ύψος 30-50 cm και οι διακόπτες
σε ύ ψος 1,00- 1 ,20 m από το δάπεδο. Τα ύψη αυτό αναφέρονται
ενδεικτικά· πάντως καλό είναι να διατηρηθούν τα ίδια ύψη σ' όλη
την εγκατάσταση, εκτός βέβαια από εκείνες τις θέσεις, όπου υ­
πάρχει ιδιαίτερος λόγος να τοποθετηθεί ένας διακόπτης ή ένας
ρευματοδότης σε διαφορετικό ύψος. Οι πίνακες διανομής πρέπει
να τοποθετηθούν σε τέτοιο ύψος, ώστε ο γενικός διακόπτης να
είναι εύκολα προσιτός, δηλαδή σ' ένα ύψος περίπου 1 ,50- 1 ,60 m
από το δάπεδο. Δεν πειράζει να τοποθετηθεί και χαμηλότερα,
προκειμένου να είναι προσιτά και τα όλλα όργανα του πίνακα,
όπως οι μικροαυτόματοι, που δεν θα έπρεπε να είναι ψηλότερα
από 1 ,70 m ή το πολύ 1 ,80 m από το δάπεδο. Επειδή η ΕΗΕ
κατασκευάζεται συνήθως όταν ακόμη δεν έχουν αποπερατωθεί τα
δάπεδg, πρέπει να προσέχομε να λόβόμε υπόψη την τελική στάθ­
μη του δαπέδου .
- Το σημάδεμα των γραμμών γίνεται συνήθως με ένα τεντωμένο
νήμα εμποτισμένο με χρώμα υγρό ή βυθισμένο σε σκόνη, που το
στερεώνομε στα δύο άκρα του . Όταν το τραβήξομε, περίπου από
τη μέση του , και στη συνέχεια το αφήσομε, αυτό χτυπά στον τοίχο
και αφήνει το aποτύπωμά του. Πρέπει να προσέξομε, για τις ορι­
ζόντιες γραμμές, τα δύο άκρα να είναι ακριβώς στο ίδιο ύψος.
Αυτό το πετυχαίνομε μετρώντας την απόσταση από το ταβάνι·
αλλιώς χρησιμοποιούμε αλφάδι. Για τα κατακόρυφα τμήματα χρη­
σιμοποιούμε νήμα της στάθμης. Τα φωτιστικά σημεία, αν δεν υ­
πάρχει διαφορετική ένδειξη , τα τοποθετούμε· στο κέντρο του
δωματίου , που το βρίσκομε ως τομή των διαγωνίων του,
Σχετικά με την κατασκευή των γραμμών και την τοποθέτηση των
εξαρτημάτων αναφέρομε τα ακόλουθα:
- Στις χωνευτές γραμμές πρέπει, όπως έχομε ήδη αναφέρει, να
δώσομε ιδιαίτερη προσοχή στην αποφυγή κινδύνου από μηχανι-

198

κές βλάβες. Επειδή υπάρχει η συνήθεια σε ορισμένους χώρους να
καλύmονται τα κουτιά διακλαδώσεως κατά το •ψιλό" επ{χρισμα ή
το "σπατουλάρισμα• των τοίχων ή με την τοποθέτηση ξύλινης
επενδύσεως ή ταπετσαρ{ας, πρέπει, αν πρόκειται να γ{νει κάτι
τέτοιο, όσες κατακόρυφες γραμμές δεν καταλήγουν σε διαι<όmη
ή σε ρευματοδότη, να τοποθετούνται σε χαλυβδοσωλήνα. θέσεις
με αυξημένο κίνδυνο ·πρέπει να θεωρήσομε ότι είναι τα σημε{α
κοντά στα παράθυρα, εκε{ όπου ε{ναι πιθανό να ανοιχθούν τρύπες
για να στερεωθούν τα κουρτινόξυλα. Στις θέσεις αυτές, αν πρέπει
να περδσουν γραμμές και η ύπαρξή τους δεν θα γ{νεται εύκολα
αντιληmή εξαιτίας της καλύψεως των κουτιών διακλαδώσεως,
καλό είναι να τοποθετηθούν χαλυβδοσωλήνες. Επ{σης χαλυβδο­
σωλήνες πρέπει να τοποθετούνται, τοπικά, στο κατακόρυφο πέρα­
σμα δαπέδων, τουλάχιστον 20 cm επάνω και κάτω από το δάπεδο.
- Τα πεπλατυσμiνα καλώδια (τύπου NYIFY) πρέπει να στερεώνονται
στους τοίχους, κατά τρόπο που να μην υπάρχει κίνδυνος να προ­
κληθεί βλάβη στη μόνωσή το.:-:;. Γι' αυτό το σκοπό μποροό ε να
χρησιμοποιήσαμε ειδικά πλαστικά στηρίγματα που στερεώνουν το
καλώδιο συγκρατώντας το στο σημείο της εγκοπής που υπάρχει
κατά μήκος του μεταξύ των πόλων. Η ίδια εγκοπή διευκολύνει και
το διαχωρισμό των πόλων. Το κάρφωμα των καλωδίων απ' ευθείας
με ατσαλόκαρφα καλό θα ήταν να αποφεύγεται, έστω και αν τα
τελευταία είναι εφοδιασμένα με ροδέλες, επειδή θα ήταν δυνατό
να προκληθεί βλάβη στις μονώσεις. Αν πάντως χρησιμοποιηθεί
αυτός ο τρόπος στερεώσεως, θα πρέπει η εργασία να γίνει πολύ
προσεκτικά, ακριβώς για να μην πάθουν βλάβη οι μονώσεις. Η
κάμψη των καλωδίων γίνεται όπως στο σχήμα 1 0.3α.
Η στερέωση σωλήνων και καλωδίων μέσα στα "λούκια• γίνεται με γύψο
(σχ. 1 0.3β) ανά διαστήματα. Οι χαλυβδοσωλήνες δε πρέπει να στε­
ρεώνονται με γύψο, επειδή αυτός προκαλεί τη διάβρωσή τους.
- Στα στρογγυλά καλώδια (π.χ. τύπου AOSVV), είτε χωνευτά είτε
ορατά, δεν πρέπει να γίνονται πολύ απότομες γωνίες, επειδή αυτό
καταπονε{ τη μόνωσή τους. Η ακτίνα καμπυλότητας δεν πρέπει να
είναι μικρότερη από 6 φορές τη διάμετρό τους.
- Οι σωλήνες δεν πρέπει να έχουν απότομες καμπύλες, πράγμα που
θα δυσκόλευε το πέρασμα των αγωγών. (Γι' αυτό το λόγο οι
γωνίες και τα Τ των χαλυβδοσωλήνων έχουν πλευρικό άνοιγμα). Αν
χρειασθεί, για κάποιο λόγο, απότομη αλλαγή διευθύνσεως σε όλλου
είδους σωλήνες, μπορούμε να τοποθετήσαμε ένα κουτί διακλαδώσεως.

μ

199

@
Σχ. 10.3a.
Κάμψη πεπλατυσμένων καλωδ(ων τύπου NYIFY. α) Τρόπος κάμψεως επιπέδων κα­
λωδ(ων για την αποφυγή δημιουργ(ας υπερβολικού εξογκώματος στο σημε(ο της
κάμψεως.
----- � - -

-

-�

Σχ. 10.3,.
Στερέωση σωλήνα ή καλωδ(ου μc γύψο.

- Σε ορατές γραμμές με χαλυβδοσωλήνες, επειδή συνήθως οι τρύ­
πες των ι<Όυτιών είναι πιο έξω από όσο απέχουν οι σωλήνες από
τον τοίχο, πρέπει να γίνονται δύο ελαφρές κόμψεις του σωλήνα
(ένα πολύ ανοικτό S), ώστε ο σωλήνας να αποκτήσει την απόστα­
ση που χρειόζεται από τον τοίχο.
- Τα σημεία, όπου έχει ανοιχθεί σπείρωμα στο χαλυβδοσωλήνα (6ρα έχει αφαιρεθεί η εξωτερική προστατευτική επόλειψη) , πρέπει
να βόφονται με μίνιο ή όλλο αντιδιαβρωτικό, για να μη σκουριό­
σουν.
- Οι χαλυβδοσωλήνες δεν πρέπει να εξέχουν στο εσωτερικό των
κουτιών και δεν πρέπει να έχουν κοφτερές άκρες, που θα μπορού­
σαν να προκαλέσουν βλόβη στις μονώσεις των αγωγών. Τέτοιες
aνώμαλες όκρες μπορεί να έχουν δημιουργηθεί κατό το κόψιμο
του χαλυβδοσωλήνα με το σιδηροπρίονο. Γι' αυτό πρέπει να λιμό­
ρονται.
'

'

200
Σφαιρ

ί ιο

1 uΑ

δ
ατοαλίνας


ιπσαλivaςό

Τεχνίτιιι;

\ αyιιιyούι;

τραβά 1:0\1ς
τήν aτοαλiνα

Π.Ο\1

μt

--τ--�-

0

ιά.
&ηλε

Σφαιρίδιο άwαλiναι;

Σχ. 10.3y.
Τράβηγμα α γωγών μέσα σrους σωλήνες.

- Το πέρασμα των αγωγών μέσα στους σωλήνες πρέπει να γίνεται
κατά τρόπο που να μην προκληθεί βλάβη στις μονώσεις τους. Στο
τράβηγμα των αγωγών, που γίνεται αφού αυτοί έχουν δεθεί στην
ατσαλίνα, πρέπει ένα άτομο να τραβά, ενώ ένα δεύτερο να βοη­
θάει, οδηγώντας και προωθώντας τους αγωγούς, στο σημείο ει­
σόδου τους στο σωλήνα (σχ. 1 0.3γ) .
- Στις θέσεις, όπου πρόκειται να τοποθετηθούν κρεμαστά φωτιστι­
κά σώματα, πρέπει δίπλα στο σημείο εξόδου του καλωδίου από το
ταβάνι, να τοποθετείται ένας γάντζος για να προσδεθεί σ' αυτόν
το φωτιστικό σώμα ή το εύκαμπτο καλώδιο, ώστε να μην κρεμα­
σθεί από το συνδετήρα (κλέμενς) .
- Στις χωνευτές εγκαταστάσεις τα κουτιά των διακοπτών και των
ρευματοδοτών πρέπει να κλεισθούν (συνήθως με χαρτιά) για να
μη μπει μέσα τους το υλικό του επιχρίσματος. Τα εξαρτήματα
πρέπει να τοποθετηθούν μετά και από τα βαψίματα, ώστε να μεί­
νουν καθαρά, αλλά και για να βαφεί ο τοίχος γύρω από το κουτί.
10.4 Κατασκευή των συνδέσεων των γειώσεων. Ισοδυναμ ικές συνδέ­

σεις.
Η σύνδεση του αγωγού γειώσεως προς το σωλήνα ή τη ράβδο που
αποτελεί το τεχνητό ηλεκτρόδιο γειώσεως, ή προς το σωλήνα υδρεύ­
σεως, αν η γείωση γίνεται με σύνδεση προς αυτόν, πρέπει να εξασφα­
λίζει μια πολύ καλή επαφή και να αποκλείει τη διάβρωση . Το περιλαίμιο
(κολάρο) αποτελείται από ορειχάλκινο ή χαλύβδινο επιψευδαργυρωμέ�

201

νο έλασμα. Αν δεν υπόρχει κίνδυνος διαβρώσεως, πρέπει να έχει πλό­
τος 25 mm και πόχος 1 mm. Αν υπόρχει κίνδυνος διαβρώσεως, πρέπει
να έχει πλότος 50 mm και πόχος 2 mm. Η σύσφιγξη στα περιλαίμια
πλότους 25 mm πρέπει να γίνεται με 2 βίδες και στα περιλαίμια πλότους
50 mm με 4 βίδες. Ο σωλήνας πρέπει να έχει καθαρισθεί καλό πριν από
την τοποθέτηση του περιλαίμιου. Αν χρησιμοποιηθεί γι' αυτό το σκοπό
γυαλόχαρτο, πρέπει να τριφθεί πόρο πολύ ελαφρό, ώστε να μην αφαι­
ρεθεί το γαλβόνισμό του.
Κόθε σύνδεση που είναι μέσα στο έδαφος πρέπει, μόλις την κατα­
σκευόσομε, να την περόσομε με μίνιο ή όλλο αντιδιαβρωτικό υλικό και
να την καλύψομε με πίσσα (με πισσωμένο καννόβι} .
Τον υδρομετρητή πρέπει να τον γεφυρώσομε με ένα γυμνό χόλκινΌ
αγωγό, διατομής τουλόχιστον 1 6 mm2, που θα τον συνδέσομε στους
σωλήνες προς τις δύο πλευρές του μετρητή. Η γεφύρωση αυτή έχει
σκοπό να εξασφαλίσει ότι, αν χρειασθεί να αφαιρεθεί ο υδρομετρητής,
θα είναι αδύνατον να εμφανισθεί μια τόση μεταξύ των σωλήνων, από τις
δύο πλευρές του υδρομετρητή. Μια τέτοια τόση θα ήταν δυνατόν να
εμφανισθεί, αφού ο σωλήνας υδρεύσεως του κτηρίου είναι συνδεδεμένος με
τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη, εξαιτίας κόποιας διαρροής στην εγκατόσταση,
που είτε προϋπήρχε είτε μπορεί να συμβεί, κατό σύμπτωση, εκείνη τη στιγμή.
Ακόμη και αν η τόση αυτή είναι μικρότερη από 50 ν (οπότε είναι δυνατόν να
μην έχει προκληθεί η διακοπή της από τα όργανα προστασίας}, μπορεί να
είναι επικίνδυνη, εξαιτίας των συνθηκών επαφής (βρεγμένα χέρια ή γενικό
ένας χώρος όπου όλα μπορεί να είναι υγρό} .
Στις κατοικίες ή γενικό όταν υπόρχει θερμοσίφωνας πρέπει να εκτε­
λούμε μια ισοδυναμική σύνδεση. Το σώμα του θερμοσίφωνα, που είναι
συνδεδεμένο με τον αγωγό προστασίας, το συνδέομε με τους σωλήνες
κρύου και ζεστού νερού και με το σωλήνα της αποχετεύσεως, αν είναι
μεταλλικός (σχ. 1 0.4α}. Η σύνδεση γίνεται με ένα χόλκινο αγωγό διατο­
μής τουλόχιστον 6 mm2• Αν οι σωλήνες είναι χόλκ ινοι χρησιμοποιούμε
ορειχόλκ ινα περιλαίμια. Αυτή η σύνδεση γίνεται, παρ' όλο που οι σωλή­
νες κρύου και ζεστού νερού είναι βιδωμένοι με το σώμα του θερμοσί­
φωνα, επειδή το υλικό που έχει χρησιμοποιηθεί για να εξασφαλισθεί η
στεγανότητα (καννόβι ή ταινία teflon} είναι δυνατόν να διακόπτει την
ηλεκτρική σύνδεση. Με αυτήν τη σύνδεση αποφεύγομε την εμφόνιση
οποιασδήποτε τόσεως, π.χ. ανόμεσα στις δύο βρύσες ή μεταξύ αυτών
και του σώματος του λουτήρα (μπανιέρας} .
Μια δεύτερη ισοδυναμική σύνδεση πρέπει επίσης να εκτελούμε στις
κατοικίες, κατό προτίμηση στο μαγειρείο. Η σύνδεση γίνεται μεταξύ του

202

-

�...... _

_,

I
I
I
I
ι

Σχ. 10.4a.
Ισοδυναμική σύνδεση στο λουτρό κατοικ(ας.

Σφιγκτ-ήρα,
( καβοuράκι)

. Σ�. 10.418.
Παράδειγμα τρόπου κατασκευής ισοδυναμικής συνδtσεως στο μαγειρε(ο κατοικ(ας.

203

αγωγού προστασ(ας και ενός σωλήνα υδρεύσεως. Μπορε( να γ(νει όπως
στο σχήμα 1 0.4β. Χρησιμοποιε(ται και εδώ ένας αγωγός διατομής του­
λάχιστον 6 mm2.
Εκτός από τις δύο αυτές υποχρεωτικές συνδέσεις συνιστάται να
γ(νονται και άλλες ισοδυναμικές συνδέσεις, μεταξύ των σωλήνων κρύου
και ζεστού νερού και αποχετεύσεως (αν είναι μεταλλικο{) , σε θέσεις π.χ.
κάτω από νιπτήρες.
Σε εγκαταστάσεις, όπου η σύνδεση των γειώσεων γ(νεται επάνω σε
ένα έλασμα (ζυγό γειώσεων) , όπως στην περ(πτωση της θεμελιακής
γειώσεως που αναφέραμε στην παράγραφο 9 . 1 0, την ισοδυναμική σύν­
δεση προς το σωλήνα της υδρεύσεως την πραγματοποιούμε με έναν
αγωγό διατομής 1 6 mm2 τουλάχιστον, που αρχίζει από αυτό το έλασμα.
Στο ίδιο έλασμα συνδέονται και οι αγωγο( των ισοδυναμικών συνδέσεων
των σωληνώσεων ζεστού νερού, κεντρικής θερμάνσεως, φωταερ(ου,
πετρελα(ου κλπ. Επ(σης στην περίπτωση βιομηχανικών εγκαταστάσεων, συν­
δέονται στο ζυγό γειώσεως οι αγωγοί των διαφόρων μεταλλικών κατασκευών
που ενδεχομένως υπάρχουν, όπως υπόστεγα, γερανογέφυρες κλπ.
Γενικά, πρέπει να επιδιώκεται η γεφύρωση, με ισοδυναμικές συνδέ­
σεις, των εκτεθειμένων αγωγ(μων μερών διαφόρων συσκευών ή μιας
συσκευής και ενός γειωμένου μεταλλικού μέρους, εφόσον είνaι συγ­
χρόνως προσιτά. Στην πρώτη περ(πτωση η διατομή του αγωγού της
ισοδυναμικής συνδέσεως πρέπει να ε(ναι (ση με τη μικρότερη από τις
διατομές των αγωγών προστασίας των δύο συσκευών. Στη δεύτερη
περίπτωση πρέπει να είναι τουλάχιστον ίση με το μισό της διατομής του
αγωγού προστασ(ας της συσκευής.
10.5 Έλεγχοι- Μετρήσειc;.

Έλεγχοι της ΕΗΕ, μετά την κατασκευή της γ(νονται:
α) Από τον ίδιο τον κατασκευαστή της, για να βεβαιωθε( ότι έχει
εκτελεσθε( σωστά η εγκατάσταση. Ο έλεγχος αυτός ε(ναι δυνατόν να
γίνεται και κατά τμήματα της εγκαταστάσεως, όταν aποπερατώνεται η
κατασκευή τους.
β) Κατά την παράδοση - παραλαβή της εγκαταστάσεως από τον
καταqκευαστή της προς εκείνον που του είχε αναθέσει την εκτέλεση
τής εγκαταστάσεως. Συνήθως τέτοιοι έλεγχοι γίνονται σε μεγάλες εγκαταστάσεις.
γ) Από τη ΔΕΗ , πριν από την ηλεκτροδότηση. Αυτός ο έλεγχος περι­
λαμβάνει λίγα μόνο σημεία της εγκαταστάσεως και σκοπό έχει να εξα·

204

κριβωθεί ότι η σύνδεση της εγκαταστάσεως στο δίκτυο δεν θα προκα­
λέσει κάποια ανωμαλία σ' αυτό.
Ο έλεγχος της εγκαταστάσεως, στις δύο πρώτες από τις παραπάνω
περιπτώσεις, περιλαμβάνει την οπτική επιθεώρηση και τις μετρήσεις.
Η οπτική επιθεώρηση πραγματοποιείται για να εξακριβωθεί ότι:
- Τα υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί είναι σύμφωνα με τα αντίστοι­
χα πρότυπα (για όσα υλικά υπάρχουν πρότυπα) .
- Η επιλογή των υλικών είναι η κατάλληλη για τις συνθήκες χρησιμοποιήσεως και για τις συνθήκες του περιβάλλοντος.
- Η τοποθέτηση των υλικών έχει γίνει κατά τον προβλεπόμενο τρόπο.
- Δεν υπάρχουν ορατές βλάβες του υλικού.
Κατά την οmική επιθεώρηση πρέπει να ελεγχθούν τα ακόλουθα σημεία:
- Ότι έχουν τηρηθεί τα μέτρα προστασίας από άμεση επαφή, δηλαδή ότι δεν υπάρχουν προσιτά αγώγιμα μέρη που έχουν τάση προς
τη γη.
- Ότι έχουν τοποθετηθεί οι αγωγοί των απαιτουμένων διατομών.
- Ότι έχουν επιλεγεί και ρυθμισθεί σωστά τα όργανα προστασίας.
- Ότι έχουν τοποθετηθεί και συνδεθεί σωστά οι γε- ιώσεις και έχουν
πραγματοποιηθεί οι ισοδυναμικές συνδέσεις.
- Ότι έχουν επιλεγεί και τοποθετηθεί στις θέσεις που πρέπει τα
όργανα ελέγχου.
- Ότι έχουν ληφθεί τα μέτρα προστασίας από εξωτερικές επιδράσεις και ιδιαίτερα τα μέτρα μηχανικής προστασίας.
- Ότι οι συνδέσεις είναι ικανοποιητικές.
- Ότι οι αγωγοί προστασίας και ο ουδέτερος έχουν τα σωστά χρώματα.
- Ότι υπάρχουν κατάλληλες πινακίδες, όπου χρειάζεται να επισημανθούν διακόmες κλπ.
Οι μετρήσεις είναι οι ακόλουθες:
- Έλεγχος της συνέχειας των αγωγών προστασίας και των ισοδυ­
ναμικών συνδέσεων. Συνιστάται να γίνει με ένα όργανο που παρέ­
χει συνεχές ή εναλλασσόμενο ρεύμα, τάσεως μεταξύ 4 ν και 24 ν.
(Συνήθως χρησιμοποιείται ένα ωμόμετρο, που είναι εφοδιασμένο
·με ένα ξηρό στοιχείο 4,5 ν) .
- Μέτρηση της αντιστάσεως μονώσεως. Πρέπει να μετρηθεί η αντί­
σταση μονώ σεως:
Μεταξύ ενεργών αγωγών, διαδοχικά σε όλους τους συνδυασμούς
ανά δύο. (Η μέτρηση αυτή προϋποθέτει ότι δεν έχουν συνδεθεί συ­
σκευές καταναλώσεως) .

205

Μεταξύ ενεργών αγωγών και της γης. (Κατά τη μέτρηση αυτή όλοι
οι ενεργοί αγωγοί μπορούν να έχουν συνδεθεί μαζί και να μετρηθεί η
αντίσταση της μονώσεώς τους προς τη γη) .
Η τάση, με την οποία πρέπει να -γίνουν οι μετρήσεις και οι αντιστά­
σεις μονώσεως που πρέπει να βρεθούν κατ' ελάχιστον, δίδονται στον
πίνακα 1 0.5. 1 (Στον πίνακα η τάση της μετρήσεως αναφέρεται ως τάση
δοκ ιμής, επειδή , εφαρμόζοντας αυτήν την τάση, δοκιμάζομε την αντοχή
των μονώσεων. Οι αντιστάσεις μονώσεως εκφράζονται με ΜΩ - μεγκώμ
- δηλαδή 1 06 Ω) .
ΠΙΝΑΚΑΣ 10.5. 1
Τ6σι:ις δοκιμής και αντιστ6σι:ις μονώσι:ως των ΕΗΕ
(σύ μtωνα μι: το π ρ ότυπο IEC

Ονομαστική τάση κυκλώματος

364-6-61)

Τάση δοκιμής συνεχούς
ρεύματος (ν)

Αντfσταση μονώσεως
(ΜΩ)

Πολύ χαμηλή τάση ασφαλεfαςΙ1>

250

Μέχρι και 500 ν (με εξαfρεση
την προηγούμενη περίπτωση)

500

0,5

1000

1,0

Μεγαλύτερη από 500 ν

.

0,25

<1> Αφορά μόνο τα κυκλώματα, στα οποfα αυτή η τάση χρησιμοποιεfται ως μέθοδος
προστασfας από τάσεις επαφής.

Η αντίσταση μονώσεως θεωρείται ικαν�ποιητική αν για κάθε κύκλω­
μα, και με τις συσκευές καταναλώσεως συνδεδεμένες, έχει τιμή τουλά­
χιστον ίση με αυτήν που δίδει ο πίνακας.
Οι μετρήσεις γίνονται με συνεχές ρεύμα. Χρησιμοποιείται είτε όργα­
νο που περιλαμβάνει χειροκ ίνητη γεννήτρια (το όργανο αυτό λέγεται
megger) είτε ηλεκτρονικό όργανο ελέγχου μονώσεων.
Στην περίπτωση που σε ένα κύκλωμα εφαρμόζεται προστασία με
ηλεκτρικό διαχωρισμό (με μετασχηματιστή aπομονώσεως) , μετριέται η
αντ(σταση μονώσεως των ενεργών αγωγών αυτού του κυκλώματος
προς τους ενεργούς αγωγούς των άλλων κυκλωμάτων καθώς και προς
τη γη. Η μέτρηση γίνεται με συνδεδεμένες τις συσκευές καταναλώσεως
στο κύκλωμα, στο οποίο εφαρμόζεται ο ηλεκτρικός διαχωρισμός.
Επίσης, έλεγχοι των ΕΗΕ πρέπει να εκτελούνται ανά διαστήματα, για
να εντοπισθούν ενδεχόμενες βλάβες που έχουν προκληθεί με τον καιρό.
Ο ΚΕΗΕ ορίζει ότι για τις κατοικίες θα πρέπει να γίνεται επανέλεγχος
κ άθε 1 4 χρόνια. Σε άλλους χώρους προβλέπει επανελέγχους σε συντο­
μότερα χρονικ ά διαστήματα.

ΚΕΦΑΛ Α Ι Ο Ε Ν Δ Ε ΚΑΤΟ
ΑΥΤ Ο Μ Ατ Ι Σ Μ Ο Ι
1 1. 1 Γενικ6.

Αυτόματη λέμε μια ενέργεια, όταν δεν απαιτείται ανθρώπινη επέμβα­
ση για την εκτέλεσή της. Μια διόταξη που μπορεί να εκτελεί αυτόματες
ενέργειες τη λέμε διόταξη αυτοματισμού ή απλό αυτοματισμό . Βέβαια,
πόντο έχει προϋπόρξει μια σειρό από ανθρώπινες ενέργειες, αφού κό­
rtοιος πρέπει να έχει κατασκευόσει, να έχει ρυθμίσει και να έχει βόλει
σε λειτουργία τη διόταξη αυτοματισμού. Όμως από ένα σημείο και μετό
η διόταξη αυτή μπορεί να εκτελεί κότι, μικρό ή μεγόλο, μόνη της.
Αυτοματισμοί δεν υπόρχουν μόνο ηλεκτρικοι Παραδείγματα, πολύ α­
πλό βέβαια, υπόρχουν πολλό. Ακόμα και το ελατήριο που κλείνει μια
πόρτα, όταν την ανοίξομε και μετό την αφήσομε ελεύθερη, είναι ένας
aυτοματισμός. Ο πλωτήρας (φλοτέρ) που σταματόει τη ροή του νερού
σε μια δεξαμενή, όταν η στόθμη του νερού μέσα σ' αυτήν έχει φθόσει
σ' ένα ορισμένο ύψος, είναι ένας aυτοματισμός. Το κουρδιστό ξυπνη­
τήρι που το ρυθμίζομε σε μια συγκεκριμένη ώρα κι αυτό αρχίζει να
χτυπό ένα κουδούνι, όταν φθόσει � υτή η ώρα, ε(ναι επίσης ένα παρό­
δειγμα αυτοματισμού. Φυσικό οι ηλεκτρικο( αυτοματισμοί έχουν πολύ
περισσότερες δυνατότητες. Με τη χρήση ηλεκτρονικών στοιχε(ων οι
δυνατότητες αυτές ε(ναι πολλαπλόσιες, με την έννοια ότι τα ηλεκτρονι­
κό στοιχε(α επιτρέπουν τη διαμόρφωση διατόξεων αυτοματισμού που
μπορούν να επιτελούν πολύπλοκες εργασ(ες. Με τα απλό ηλεκτρικό (όχι
ηλεκτρονικό) στοιχε(α, αν θέλαμε να κατασκευόσομε διαtόξεις που θα
είχαν τη δυνατότητα να επιτελούν τις ίδιες πολύπλοκες εργασίες, θα
χρειαζόταν να κατασκευόσομε διατόξεις πολλαπλόσιες σε βόρος, όγκο
και κόστος, σε σύγκριση με τις ηλεκτρονικές. Σήμερα ολόκληρα εργο­
στόσια, στα οποία εκτελούνται πολλές και πολύπλοκες εργασ(ες λει­
τουργούν με aυτοματισμούς με ηλεκτρονική ή και ψηφιακή τεχνολογ(α.
Με τους aυτοματισμούς όλες οι εργασίες που έχουν επαναληπτικό

207

χαρακτήρα μπορούν και εκτελούνται φθηνότερα, ταχύτερα και πολλές
φορές ακριβέστεροι. Έτσι η ανθρώπινη επ( τόπου επέμβαση περιορ{ζε­
ται στην επιτήρηση και στη ρύθμιση.
Η Jlελέτη της αναπτύξεως των συστημότων αυτο ματισμού αποτελεί
ιδιαίτερο επιστημονικό κλόδο, ο οπο(ος στα τελευταία χρόνια έχει ση­
μειώσει μια ραγδα{α εξέλιξη. Αυτή η εξέλιξη έχει γίνει δυνατή χόρη στην
πρόοδο της τεχνολογίας, πο. υ μπόρεσε να δημιουργήσει τα υλικό στοι­
χεία που αποτελούν τη βόση αυτών των συστημότων, αλλό χόρη στις
πολύ μεγόλες θεωρητικές έρευνες που έχουν παρόλληλα γ{νει.
Στις ΕΗΕ μας ενδιαφέρουν ορισμένοι πολύ απλοί αυτοματσμο{. Τους
πιο συνηθισμένους απ'αυτούς θα περιγρόψομε στη συνέχεια. Μπορούν
να λειτουργούν με 220 ν ή με χαμηλ6τερη τόση; π.χ. 1 2 ν ή 24 ν. Η
διαμόρφωση της διατόξεως του αυτοματισμού δεν είναι ουσιαστικό
διαφορετική, ανόλογα με την τόση λειτουργίας.
Πρώτα θα περιγρόψομε τα βασικό εξαρτήματα που χρησιμοποιούμε
στις διατόξεις αυτοματισμού .
11.2 Ηλεκτρονόμοι.

Ένας ηλεκτρονόμος (σχ. 1 1 .2α, κοινή ονομασία ρελέ, αγγλικό relay,
γαλλικό relais, συντομογραφία Η/Ν) αποτελείται από ένα μικρό ηλε­
κτρομαγνήτη, που, όταν το πηνίο του διαρρέεται από ρεύμα, έλκει τον
οπλισμό του , ο οποίος κινεί μια ή περισσότερες επαφές. Όταν διακοπε{
η τροφοδότηση του πηνίου του ηλεκτρομαγνήτη, ο οπλισμός και οι
επαφές επανέρχονται στην αρχική τους θέση, με την επίδραση ενός
ελατηρίου.
Λέμε ότι ο ηλεκτρονόμος έχει διεγερθεί, όταν ο ηλεκτρομαγνήτης
έχει έλξει τον οπλισμό του. Όταν διακόψομε το ρεύμα που τροφοδο­
τούσε το πηνίο, λέμε ότι ο ηλεκτρονόμος αποδιεγε{ρεται. Την κατόστα­
ση, στην οπο(α βρ{σκεται ο ηλεκτρονόμος όταν δεν τροφοδοτε{ται το
πηνίο του , τη λέμε κατόσταση ηρεμίας. Όταν έχει διεγερθε{ ο ηλεκτρο­
νόμος, την κατόσταση στην οπο{α βρίσκεται τη λέμε κατόσταση διεγέρ­
σεως ή, σπανιότερα, κατόσταση έργασίας.
Μια επαφή που ε{ναι ανοικτή πριν από τη διέγερση του ηλεκτρονό­
μου και κλε{νει όταν αυτός διεγερθεί, την ονομόζομε επαφή εργασ(ας.
Επ(σης την επαφή εργασ(ας τη λέμε και επαφή κανονικώς ανοικτή
(normally open - Ν .Ο .) . Μια επαφή που, αντ(θετα από την προηγούμενη,
είναι κλειστή όταν δεν διεγε{ρεται ο ηλεκτρονόμος και ανοίγει με τη
διέγερσή του , την ονομόζομε επαφή ηρεμ(ας. Η (δια επαφή λέγεται και

208

Σχ. 11.2a.
Ηλεκτρονόμος.

Επαφή εργασίας

Σύμβολα I EC

Παλaίοτεpη σχεδίασ1J


r

Επαφ1) 1Jp εμίας


Σχ. 11.2β.
Γραφικό σύμβολα επαφών ηλεκτρονόμων.

επαφή κανονικώς κλειστή (normally closed - N.C.). Στο σχήμα 1 1 .2β
βλέπομε τα σχετικό γραφικό σύμβολα. Συνδυασμός των δύο είναι η
μεταγωγική επαφή, που αποτελείται από μια επαφή ηρεμίας και μια
επαφή εργασίας με κοινό το ένα σημείο τους.
Στα σχέδια αυτοματισμών απεικονίζεται πόντοτε η κατόσταση ηρε­
μίας. Σε ένα σχέδιο, όπου υπόρχουν περισσότεροι ηλεκτρονόμοι, ση­
μειώνομε τον καθέναν από αυτούς με ένα γρόμμα. Συνηθίζεται να

209

Σχ. 11.2y.
Επαφέας.

δίδεται κεφαλαίο γράμμα για το πηνίο και μικρά γράμματα για τις επα­
φές. Αν ένας ηλεκτρονόμος έχει πολλές επαφές , προστίθεται ένας α­
ριθμητικός δείκτης για κάθε μια από αυτές . Π.χ. σε έναν ηλεκτρονόμο,
Α είναι το πηνίο του και α1, α2, α3, οι επαφές του.
•••

Οι επαφές ενός ηλεκτρονόμου έχουν μικρό σχετικά ονομαστικό ρεύ­
μα. Για τον έλεγχο μεγαλυτέρων ρευμάτων χρησιμοποιούμε τους επα­
φείς (σχ. 1 1.2γ, αγγλικά contactors, γαλλικά contacteur�). που λέγονται
και τηλεχειριζόμενοι διακόmες . (Γους έχομε ήδη αναφέρει στο Κεφά­
λαιο 5. Σχετικό και τα σχήματα 5.1γ και 5.1δ). Με έναν επαφέα που έχει
τρεις επαφές μπορούμε να ελέγχομε τριφασικά φορτία. Το όριο μεταξύ
των ηλεκτρονόμων και των επαφέων δεν είναι ορισμένο. Γι'αυτό τους
επαφείς μερικο ί τους ονομάζουν και αυτούς •ρελέ" ή •ρελέ ισχύος•.
Ενδεικτικά, και χωρίς αυτό να αποτελεί ορισμό, μπορούμε να θεωρήσο­
με ότι οι ηλεκτρονόμοι έχο υν επαφές με ονομαστικά ρεύματα μέχρι 1 Ο
Α το πολύ, ενώ για υψηλότερες τιμές του.ονομαστικο ύ ρεύματος πρέπει
να μιλούμε για επαφείς. Πιο σωστός θα · ήταν ο διαχωρισμός ανάλογα
με τη λειτουργία που επιτελεί το όργανο . Ο ηλεκτρονόμος ελέγχει τα
ρεύματα που τροφοδοτούν τα πηνία άλλων ηλεκτρονόμων ή επαφέων,
ενώ ο επαφέας ελέγχει ρεύματα τροφοδοτήσεως συσκευών καταναλώ-

210

σεως. Το ίδιο θα μπορούσαμε να εκφρόσομε και ως εξης: Οι επαφές
ενός ηλεκτρονόμου αποτελούν στοιχεία ενός κυκλώματος αυτοματι­
σμού, ενώ .οι επαφές ενός επαφέα είναι στοιχεία ενός κυκλώματος
καταναλώσεως. Ένας επαφέας έχει συνηθως, εκτός από τις κύριες
επαφές του , και μερικές βοηθητικές, μικρότερου ονομαστικού ρεύμα­
τος, που χρησιμοποιούνται στο κύκλωμα αυτοματισμού .
Αναφέρομε εδώ, για λόγους ενημερωτικούς, ότι ο ι ηλεκτρονόμοι
διακρίνονται σε ηλε κτρονόμους μετρησεως και σε βοηθητικούς ηλε­
κτρονόμους. Ένας ηλεκτρονόμος μετρήσεως, όταν από το πηνίο του
περνόει ένα ρεύμα που είναι χαμηλότερο από ένα όριο, παραμένει στην
κατόσταση ηρεμίας, ενώ όταν το ρεύμα ξεπερόσει αυτό το όριο, διεγεί­
ρεται. Βέβαια αυτό συμβαίνει και σε ένα βοηθητικό ηλεκτρονόμο, μόνο
που αυτός δεν έχει μεγόλη ακρίβεια στο όριο διεγέρσεώς του. Ο ηλε­
κτρονόμος μετρήσεως, αντίθετα, επειδη η κατασκευη του είναι πολύ πιο
ακριβής, έχει ένα πολύ καθορισμένο όριο διεγέρσεως, το οποίο μόλιστα
είναι ρυθμίσιμ9 . Οι διαφορές λοιπόν ενός ηλεκτρονόμου μετρήσεως
από ένα βοηθητικό ηλεκτρονόμο είναι δύο: Ότι ο ηλε κτρονόμος είναι
κατασκευασμένος με ακρίβεια, όπως τα όργανα μετρησεως και ότι έχει
δυνατότητα ρυθμίσεως του ορίου διεγέρσεώς του. Ένας ηλε κτ ρονόμος
μετρήσεως όπως αυτός που αναφέραμε παραπόνω, λέγεται ηλεκτρονό­
μος υπερεντόσεως, αφού διεγείρεται όταν το ρεύμα ξεπερόσει ένα
όριο. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί π.χ. για να προκαλεί την πτώση ενός
αυτόματου διακόπτη (ή, όπως λέμε, να δίνει την εντολή πτώσεώς του) .
Υπάρχουν ηλεκτρονόμοι μετρήσεως και για άλλα ηλεκτρικό μεγέθη,
όπως υπόρχουν και τα αντίστοιχα όργανα μετρήσεως. Έτσι έχομε ηλε­
κτρονόμους τόσεως, συχνότητας κλπ.
Στη συνέχεια δεν θα ασχοληθούμε άλλο με τους ηλεκτρονόμους
μετρήσεως. Θα μας απασχολησουν μόνο οι βοηθητικοί ηλεκτρονόμοι, σrους
οποίους η εφαρμόζομε μια τόση στο πηνίο τους και τότε διεγείρονται, η
διακόπτομε αυτήν την τάση και έτσι προκαλούμε την αποδιέγερσή τους.
1 1 .3 Χρονικοί ηλεκτρονόμοι - Χρονοδιακόπτες.

Σε ορισμένους ηλεκτρονόμους το κλείσιμο των επαφών εργασίας ή
το όνοιγμα των επαφών ηρεμίας δεν γίνεται μόλις τροφοδοτήσομε το
πηνίο τους, αλλό με κόποια χρονική καθυστέρηση. Ο χρόνος από τη
στιγμη εφαρμογης της τόσεως στο πηνίο μέχρι τη στιγμη αλλαγης της
καταστόσεως των επαφών είναι ρυθμίσιμος. Σε όλη τη διόρκεια αυτού
του χρόνου πρέπει να εξακολουθεί η τροφοδότηση του πηνίου. Αν

21 1

δηλαδή εφαρμόσομε μια τόση στο πηνίο, αλλό τη διακόψομε σε χρόνο
συντομότερο από τη χρονική καθυστέρηση που έχομε ρυθμίσει, οι επα­
φές δεν θα κινηθούν καθόλου. Ένας τέτοιος ηλεκτρονόμος λέγεται
χρονικός ηλεκτρονόμος. Υπόρχουν χρονικο{ ηλεκτρονόμοι που μπο­
ρούν να ρυθμισθούν από μερικό δευτερόλεπτα μέχρι μερικές ώρες.
Εντελώς διαφορετικός είναι ο χρονοδιακόπτης. Το μόνο κοινό που
έχει με το χρονικό ηλεκτρονόμο είναι ότι και οι δύο μετρούν χρόνο.
Όμως η λειτουργία τους διαφέρει. Ο χρονοδιακόπτης είναι ένα ρολόι
που το βόζομε στην ώρα του και έχει μια ρύθμιση για την ώρα που
θέλομε να κλείσει την επαφή του και μια όλλη για την ώρα που θέλομε
να την ανοίξει. (Φυσικό αυτό ισχύουν για τις επαφές εργασίας. Αν ο
χρονοδιακόπτης έχει και επαφές ηρεμίας, αυτές θα κόνουν το αντίστρο­
φο) . Το ρολόι του χρονοδιακόπτη είναι ηλεκτρικό. Γι' αυτό πρέπει να
τροφοδοτείται συνεχώς. Σε ορισμένους χρονοδιακόπτες, μόλις διακο­
πεί η τροφοδότηση, σταματόει και το ρολόι. Όταν επαναληφθεί η τρο­
φοδότηση πρέπει να ξαναβόλομε το ρολόι στην ώρα του . Σε όλλους
χρονοδιακόπτες υπόρχει η λεγόμενη "εφεδρεία πορείας", ώστε το ρολόι
να μην στ. αματήσει. Αυτό γίνεται είτε με ένα ελατήριο (παλαιότερα) είτε
με ένα επ.αναφορτιζόμενο ξηρό ηλεκτρικό στοιχείο (στα τελευταία χρό­
νια) . Επίσης αναφέρομε ότι σε ορισμένους χρονοδιακόπτες η πορεία
του ρολογιού εξαρτόται από τη συχνότητα του ρεύματος με το οποίο
τροφοδοτούνται. Αν η συχνότητα δεν είναι ακριβώς 50 Hz, το ρολόι δε
θα πηγαίνει σωστό. Σε όλλους χρονοδιακόπτες το ρολόι έχει πορεία
ανεξόρτητη από τη συχνότητα. Συνήθως σε αυτούς το ρολόι λειτουργεί
με βόση ένα κρύσταλλο χαλαζία (quartz) που δίνει το "ρυθμό" πορείας
του. Αυτό όλλωστε ισχύουν και για τα συνηθισμένα ηλεκτρικό ρολόγια.
Μερικοί χρονοδιακόπτες έχουν και "εβδομαδιαίο πρόγραμμα•. Με
έναν τέτοιο χρονοδιακόπτη μπορούμε να έχομε και μια επιλογή των
ημερών της εβδομόδας. Έτσι μια λειτουργία που θα ελέγχεται από την
επαφή του χρονοδιακόπτη θα μπορεί να γίνεται όχι καθημερινό αλλό σε
ορισμένες μέρες της εβδομόδας.
11.4 Άλλα στοιχεία των κυκλωμάτων αυτοματισμού.

Ο συνηθισμένος τρόπος επεμβόσεώς μας σ' ένα κύκλωμα αυτοματι­
σμού είναι το πότημα ενός κουμπιού (μπουτόν) . Χρησιμοποιούνται:
- •κουμπιό με επαφή εργασίας" που κλείνουν την επαφή τους μόνο
στο χρονικό διόστημα που τα πιέζομε (λέγονται και •κουμπιό ΟΝ") .

212

Επαφ'i) εργασίας;

Σiιμβολα

Επ αφ� ηρεμίας;

Ε-�

I EC

Παλαιοτερ1J σχεδίαση

1-�
��J

!�

J

Σχ. 11.4α.

Γραφικά σύ μ βολα επαφών κουμπιών.

Α

α

I

ι.....:.....ι κ2

Συνδεσμολογία

κ,

τj

Α

�"-"
ι

ι...ι...ι

--88 8---;ο

κ2

α

Σχ. 11.4β.

Συνδεσμολογία

2

Συνδέσεις ηλεκτρονόμου για αυτοδιέγερση.

"Κουμπιά με επαφή ηρεμίας" που έχουν την επαφή τους κλειστή
και την ανοίγουν στο χρονικό διάστημα που τα πιέζομε (λέγονται
και "κουμπιά OFF") .
Συνήθως τα κουμπιά έχουν επαφές και των δύο ειδών κι εμείς επιλέ­
γαμε, κατά τη συνδεσμολογία, ποια θα χρησιμοποιήσαμε.
Τα γραφικά σύμβολα για τις επαφές των κουμπιών τα βλέπομε στο
σχήμα 1 1 .4α.
Το κλείσιμο ή το άνοιγμα αυτών των επαφών είναι, όπως είδαμε,
παροδικό: διαρκεί όσο πιέζομε το κουμπί. Για να προκαλέσαμε, χρησι­
μοποιώντας δύο κουμπιά, τη διέγερση και την αποδιέγερση ενός ηλε­
κτρονόμου , μεταχειριζόμαστε μια από τις δύο συνδεσμολογίες του
σχήματος 1 1 .4β. Με το κλείσιμο της επαφής εργασίας του κουμπιού Κ1
διεγείρεται ο ηλεκτρονόμος Α. Έτσι κλείνει η επαφή α1• Αυτή η επαφή
διατηρεί τον ηλεκτρονόμο διεγερμένα, ακόμη κι αν σταματήσαμε να

213

κ3
,.,.....,
I

κ2
Γ"'"j"1
I

κ,
,..,....,

Α

I
I

α

α

I
I
ι......ι

Ι
I

1

Σuνδεομολογία

ΣuνδεσμολογLα

2

Σχ. 11.4γ.

Σ υνδέσεις ηλεκτρονόμου με τρία κουμπιά για τη διέγερσή του και δύ ο κουμπιά για
την αποδιέγερσή του.

πιέζομε το κουμπί Κ1. Αυτή η κατάσταση του ηλεκτρονόμου λέγεται
"αυτοδιέγερση" επειδή ο ηλεκτρονόμος διατηρείται διεγερμένος μέσω
της δικής του επαφής. Για να αποδιεγείρομε τον ηλεκτρονόμο, αρκεί να
πατήσόμε το κουμπί Κ2 , οπότε θα ανοίξει η επαφή του. Τότε το σύστημα
θα επανέλθει στην κατάσταση ηρεμίας του.
Αν θέλομε να έχομε τη δυνατότητα να διεγείρομε τον ηλεκτρονόμο από
περισσότερες από μια θέσεις, μπορούμε να χρησιμοποιήσαμε περισσότερα

κουμπιά με επαφή εργασίας σε παράλληλη σύνδεση. Επίσης , αν θέλομε να
μπορούμε να αποδιεγείρομε τον ηλεκτρονόμο από πολλές θέσεις , θα χρηm­
μοποιήσομε περισσότερα κουμπιά με επαφή ηρεμίας, που θα τα συνδέσομε
σε σειρά. Τις συνδέσεις βλέπομε στο σχήμα 1 1 .4γ.
Την ίδια λογική θα ακολουθήσαμε, αν, αντί των επαφών κουμπιών
έχομε επαφές άλλων ηλεκτρονόμων ή άλλων οργάνων, όπως αυτά που

214

θα αναφέρομε στη συνέχεια: για τη διέγερση θα έχομε παράλληλη
σύνδεση των επαφών και για την αποδιέγερση σύνδεση σειράς.
Στοιχεία των κυκλωμάτων αυτοματισμού είναι επίσης και τα διάφορα
όργανα που έχουν μια επαφή που την ανοίγουν ή την κλείνουν ανάλογα
με την τιμή που έχει ένα μέγεθος ή με τη θέση στην οποία βρίσκεταί
ένα αντικείμενο. Αυτά τα όργανα λέγονται "αισθητήρια" ή "αισθητήρες•
(sensors) . Θα αναφέρομε μερικά από αυτά.

(1) Πλωτήρας (φλοτέρ).
Η επαφή του ανοίγει ή κλείνει ανάλογα με τη στάθμη, στην οποία
βρίσκεται η ελεύθερη. επιφάνεια ενός υγρού .
(2) Οριοδιακ6 πτης.
Ουσιαστικά δεν διαφέρει από ένα κουμπί όπως αυτά που αναφέραμε
προηγουμένως, μόνο που δεν τον πιέζομε με το χέρι για να ανοίξομε ή
να κλείσομε την επαφή του , αλλά τον πιέζει ένα αντικείμενο όταν φθά­
σει σε μια ορισμένη θέση [π.χ. μια πόρτα, όταν ανοίξει και φθάσει στο
τέρμα (όριο) της διαδρομής της]. Και ο πλωτήρας που αναφέραμε είναι
ουσιαστικά ένας οριοδιακόπτης.

(3) Πρεσοστάτης .
Είναι όργανο που ανοίγει ή κλείνει την επαφή του, ανάλογα της
πίεσεως που υπάρχει σε ένα δοχείο.
(4) Θερμοστάτης.
Είναι ένα όργανο που επηρεάζεται από τη θερμοκρασία ενός αντικει­
μένου με το οποίο βρίσκεται σε επαφή (θερμοστάτης επαφής) ή από τη
θερμοκρασία του αέρα που τον περιβάλλει (θερμοστάτης χώρου) . Το
βασικό του στοιχείο είναι ένα διμεταλλικό έλασμα, όπως αυτό που είχα­
με αναφέρει και για τα θερμικά στοιχεία προστασίας των αυτομάτων
διακοπτών (παράγρ. 6.4) . Επειδή τα δύο μέταλλα από τα οποία αποτε­
λείται έχουν διαφορετικό συντελεστή διαστολής, το έλασμα κάμπτεται
περισσότερο ή λιγότερο, ανάλογα με τη θερμοκρασία, και προκαλεί το
άνοιγμα ή το κλείσιμο της επαφής. Τους θερμοστάτες επαφής, που
προορίζονται να προσαρμόζονται στην πλευρά ενός σωλήνα για να
επηρεάζονται από τη θερμοκρασία του νερού που περνάει από μέσα
του, τους λένε και υδροστάτες. Θερμοστάτες μεγίστου λέγονται εκείνοι
που ανοίγουν την επαφή τους όταν η θερμοκρασία υπερβεί ένα όριο και
θερμοστάτες ελαχίστου λέγονται εκείνοι που ανοίγουν την επαφή τους,
όταν η θερμοκρασία γίνει μικρότερη από ένα όριο . Πολλές φορές ένας
θερμοστάτης έχει και τις δύο επαφές και επομένως, ανάλογα με τη
συνδεσμολογία που θα κάνομε, τον χρησιμοποιούμε ως θερμοστάτη

215

μεγίστου ή θερ μοστότη ελαχίστου. Όλοι οι θερμοστότες έχουν μια
ρύθμιση, με την οποία ορίζομε τη θερμοκρασία, στην οποία αλλόζουν
την κατόσταση της επαφής τους . Στου ς θερμοσίφωνες υπόρχει πόντο
ενσωματωμένος ένας θε ρμοστότης μεγίστο υ , για να διακόπτει την τρο­
φοδότηση του θερμαντικού στοιχείου, δηλαδή της αντιστόσεως που
θερμα{νει το νερ�. όταν η θερμοκρασ{α φθόσει ένα όριο, και να το συνδέει
πόλι, όταν η θερμοκρασCα του νερού χαμηλώσει. Για λόγους ασφαλε{ας και
συγκεκριμένα για να μην υπερθερμανθε{ το νερό και ατμοποιηθε{, οι θερμο­
στότες των θερμοσιφώνων έχουν και ένα πρόσθετο στοιχε{ο, που λέγεται
στη
θερμική ασφόλεια. Αν για κόποιο λόγο δεν λειτου ργήσει κανονικό ο θερμο­
στότης και η θερμοκρασία του νερού ανέβει πιο ψηλό, λειτουργε{ η θερμική
ασφόλεια. Στο θερμοστότη υπόρχει ένα μικρό κουμπ{, που κανονικό ε{ναι
μέσα θέση. Όταν λειτουργήσει η θερμική ασφόλεια αυτό το κουμπ{
Πετιέται προς τα έξω. Τώρα, έστω και αν χαμηλώσει η θερμοκρασία
Η του
νερού, ο θερμοστότης δε θα τροφοδοτήσει το θερμαντικό στοιχείο. τρο­
φοδότηση θα επαναληφθεί μόνο αν πατήσαμε ξανό αυτό το κουμπ{, αλλό
αυτό είναι μια ειδοπο{ηση ότι ο θερμοστότης δε λειτουργεί κανονικό και
επομένως πρέπει να τον αντικαταστήσομε αμέσως.
Η
(5) Φωτοκύπαpο.
Είναι ευαίσθητο στο φως. επαφή του ανοίγει ή κλείνει, ανόλογα με
το αν δέχεται ή δεν δέχεται φως. Πολλές φορές χρησιμοποιε(ται σε
συνδυασμό με μια πηγή φωτεινής δέσμης . Τότε μπορεί να "αντιληφθε{"
την ύπαρξη ενός αντικειμένου που παρεμβόλλεται μεταξύ της πηγής και
του φωτοκυπάρου. Χρησιμοποιείται π.χ . στις αυτόμ ατες πόρτες.
Στη συνέχεια θα περιγρόψομε μερικές περιπτώσεις κυκλωμότων αυτομα­
τισμού ή γενικότερα κυκλωμότων στα οπο{α χρησιμοποιούμε ηλεκτρονό­
μους ή επαφε{ς. Αυτές οι περιπτώσεις αναφέρονται ως παραδείγματα.
Πρέπει να έχομε υπόψη ότι στα κυκλώματα αυτοματισμού μπορούν να
υπόρξουν διόφορες λύσεις. Υπόρχουν δηλαδή περισσότερες από μια συν­
δεσμολογ{ες με τις οπο(ες μπορούμε να επιτύχαμε το ίδιο αποτέλεσμα.
Κατά συνέπεια, όσα θα αναφέρ ομε παρ ακότω αποτελούν μια λύση που
σε καμιό περίπτωση δεν θα πρέπει να εκληφθεί ως η μοναδική .
Σημειώνομε ότι τα σχέδια των κυκλωμάτων αυτοματισμού είναι πό­
ντοτε πολυγραμμικά συνδεσμολογικό σχέδια.
11.5 Φωτιαμ6c; κλιμακοστασίων πολυκατοικιών.

Στις πολυκατοικίες συνήθως είναι επιθυμητό να μπορούμε να ανάβο­
με τα φώτα του κλιμακοστασίου από διάφορες θέσεις και αυτά να

216

1""""""'1
1

κ4

Ι'""τ'""'Ι
I

κ
3

,.....,...
I

κ

'

,.....,...
I

2

κ,
χ

φ
ε,

ο ο-------��--�--�

Συνδεσμολογta με

4

aγωγο1Jς
,.....,...
'

κ4

χ

ο ο-------�

Σ"Uνδεσμολογί.a με

3

αγωγούς

Σχ. 11.5a.

Σ υ νδεσμολογίες αυτοματισμο ύ φωτισμού κλι ακοστα ίο υ π λυκατοικί ας.
μ
ο
σ

217

,.....

κ1

χ

Φο-------._-+-Ο ο-------._--�--�

Σχ. 11.111.
Σuνδεαμολοy(α αυτοματισμού φωτισμού κλιμακοστασ(οu με χρησιμοnο(ηση χαμη­
λής τάσεως σε όλο το κύκλωμα αυτοματισμού.
παραμένουν αναμμένα για κάποιο χρονικό διάστημα και μετά να σβή­
νουν αυτομάτως. Γι' αυτό μπορούμε να χρησιμοποιήσαμε ένα εξάρτημα
που λέγεται •αυτόματος φωτισμού κλιμακοστασ(ου•. Το (διο αποτέλε­
σμα μπορούμε να έχομε χρησιμοποιώντας έναν επαφέα και ένα χρονικό
ηλεκτρονόμο, σύμφωνα με μια από τις δύο συνδεσμολογ(ες του σχήμα­
τος 11.5α. Μόλις πατήσομε ένα από τα κουμπιά Κ1, � , που βρ(σκο­
νται στους διάφορους ορόφους, διεγείρεται ο επαφέας Ε. Αυτός μέσω
της επαφής του ε1 τροφοδοτε( όλες τις λάμπες του κλιμακοστασ(ου.
Συγχρόνως με τη βοηθητική επαφή ε 2 διατηρε( την αυτοδιέγερσή του.
Ο χρονικός ηλεκτρονόμος Χ διεγε(ρεται μαζ( με τον επαφέα Ε. Ο Χ είναι
ρυθμισμένος να ανο(ξει την επαφή ηρεμίας χ μετά από ορισμένο χρονι­
κό διάστημα. Μόλις ανοίξει αυτή η επαφή, η αυτοδιέγερση διακόπτεται
και το σύσrημα επανέρχεται σrην κατάσταση ηρεμίας. Το ίδιο σύσrημα
μπορε{ να λειτουργήσει και με χαμηλότερη τάση, π.χ. 24 ν, στο κύκλωμα
αυτοματισμού, ώστε να μην έχομε 220 ν στα κουμπιά. Η συνδεσμολογ{α
γ{νεται όπως στο σχήμα 11.5β. Φυσικά τώρα ο επαφέας και ο χρονικός
••••

218

r-;'
ι

κ,

ο ο-------�

Σχ. 11.δy.
Σuνδεαμολογ(α •αuτ6μ0τοu φωτισμού κλιμακοστασ(οu•.
ηλε κrρονόμος έχοw πην{α που ε Cναι κατόλληλα για λεπουργ{α στα 24 ν.
Ο αυτόματος φωτισμού κλιμακοστασ{ου (σχ. 11.5γ) ε{ναι ένα ειδικό
εξάρτημα και λειτουργε{ όπως θα περιγράψομε αμέσως. Αποτελε{ται
από ένα πην{ο Α, μια επαφή εργασ{ας α1, μια επαφή ηρεμ{ας α2 και ένα
μηχανισμό χρονικής καθυστερήσε�ς. Μόλις πατήσομε ένα από τα κου­
μπιά Κ1, � ... διεγε{ρεται το πηνίο Α, που κλε{νει την επαφή εργασ{ας
α1 και ανο{γει την επαφή ηρεμ{ας �- Το . άνοιγμα της α2 , που όπως
βλέπομε στο σχέδιο της συνδεσμολογ{ας ε{ναι συνδεδεμένη σε σειρά
με το πην{ο Α, γ{νεται με μια μικρή καθυστέρηση. Αυτό έχει ως σκοπό
να μπορέσει να ολοκληρωθε{ η κ{νηση του οπλισμού του πην{ου πριν
ανο{ξει η επαφή. Στο τέλος αυτής της κινήσεως το πην{ο παύει και πάλι
να τροφοδοτε{ται. Η επαφή α1 όμως δεν ανοίγει αμέσως, επειδή τη
συγκρατε{ κλειστή ο μηχανισμός χρονικής καθυστερήσεως. Ο μηχανι­
σμός αυτός έχει ένα ελατήριο που συσπειρώνεται (κουρδ{ζεται) από το
πην{ο, τη στιγμή που αυτό διεγε{ρεται. Από τη στιγμή αυτή τίθεται σε
κ{νηση ο μηχανισμός (γρανάζια κλπ.) και στο τέλος της διαδρομής του
ανοίγει την επαφή α1• Έτσι οι λάμπες παραμένουν αναμμένες από τη
.

.

219

στιγμή της διεγέρσεως του πην{ου Α και επ{ χρονικό διάστημα όσο
διαρκεί η κίνηση του μηχανισμού χρονικής καθυστερήσεως.
11.6 Σύστημα φωτεινήc; κλήσεωc; νοσοκομείων.

Το απλό σuστημα που θα περιγράψομε αποτελε{ ένα παράδειγμα
κυκλώματος, στο οπο{ο χρησιμοποιούνται ηλεκτρονόμοι, χωρ{ς να είναι
κύκλωμα αυτοματισμού.
θέλομε από κάθε δωμάτιο ασθενών να υπάρχει η δυνατότητα να
κληθεί η νοσοκόμος, που, όταν δεν έχει άλλη εργασία, βρίσκεται στο
γραφείο νοσοκόμων. Δfπλα σε κάθε κρεβάτι υπάρχει από ένα κουμπί.
Αν πατηθε{ ένα από αυτά, θέλομε να ανάψει μια λάμπα έξω από το
δωμάτιο και άλλη μια στο γραφείο νοσοκόμων (ή ίδια για όλα τα δωμά­
τια) . Η νοσοκόμος, όταν δει ότι υπάρχει κλήση, βγαίνει στο διάδρομο
και βλέπει ποια από τις λάμπες των δωματ{ων είναι αναμμένη. Πηγαίνο­
ντας στο δωμάτιο απ' όπου έγινε η κλήση, πατάει ένα κουμπ{ που
βρίσκεται κοντά στην είσοδό του και ακυρώνει την κλήση. Το κύκλωμα
μπορε{ να διαμορφωθεί όπως στο σχήμα 1 1 .6α. Σε κάθε δωμάτιο υπάρ­
χει ένας ηλεκτρονόμος καθώς και τα κουμπιά που προαναφ�ραμε. Εξε­
τάζαμε π.χ το δωμάτιο Β. Όταν πατηθεί ένα από τα κουμπιά κλήσεως
�1 και Kp 2 , διεγείρεται ο ηλεκτρονόμος Β, που μένει αυτοδιεγερμένος
μέσω της επαφής β1• Συγχρόνως ανάβει η λάμπα Λp που βρίσ/(εται έξω
από το δωμάτιο Β. Από μια δεύτερη επαφή του ηλεκτρονόμου , τη β2 ,

φ

--.�-.Α
ο-Ε-1αΚ ....r ΕJ...- _..,.αr -�
t
K......

n

- ......,
----ι-..
....-.
-------.-

Β
ο

Αβ

Ay

Σχ. 11.βα.
Σύστημα φωτ&ινής κλήσεως νοσοκομείου.

220

ο ο-------�--�-

Σχ. 11.811.

Σύστημα φωτεινής κλήσεως νοσοκομε{ου, μe χρησιμοnο{ηση χαμηλής τάσεως στο
βοηθητικό κύκλωμα.
τροφοδοτε(ται η λάμπα ΛΝ στο γραφε(ο νοσοκόμων. Αυτή η λάμπα ανά­
βει από οποιοδήποτε δωμάτιο και αν έχει γ(νει η κλήση, αφού οι επαφές
των ηλεκτρονόμων όλων των δωματ(ων ε(ναι συνδεδεμένες παράλληλα.
Όταν πατηθε( το κουμπ( Μ 11, στο δωμάτιο Β, η αυτοδιέγερση του ηλε­
κτρονόμου Β διακόπτεται και επομένως ακυρώνεται η κλήση και το
σύστημα επανέρχεται στην κατάσταση ηρεμ(ας.
Το σύστημα μπορε( να λειτουργt:( είτε με 220 ν ε(τε με μια χαμηλό­
τερη τάση. Μπορε( επ(σης το κύκλωμα, εκτός από τις λάμπες να λει­
τουργεί με χαμηλή τάση και οι λάμπες, να τροφοδοτούνται με 220 ν.
Τότε η συνδεσμολογ(α θα γ{νει όπως στο σχήμα 11.6β.
11.7 Φωτισμόc; ασφαλεfαc; αιθουσών κινηματοyρ6φου κλπ.

Στους κλειστούς χώρους όπου συναθρο(ζονται πολλά άτομα, ε{ναι
επιβεβλημένο να έχουν ληφθεί τα απαιτούμενα μέτρα για την αποχώρη­
ση του κοινού σε έκτακτη περ{πτωση, χωρ{ς να δημιουρyηθε( πανικός.
Γι' αυτό, στις α(θουσες κινηματογράφων, θεάτρων και σε ανάλογους
χώρους πρέπει να υπάρχουν φωτεινές ενδε{ξεις των εξόδων, οι οπο(ες
θα λειτουργούν και στην κανονική κατάσταση, αλλά η λειτουργ(α τους

221
220V

Α

�220/:MV

-=I>ΕΞΟΔΟΣ

Ai.-&ouσa

Δ ιάδρομοι

-<>ΕΞΟΔ ΟΣ

Al-&ouσa

Διάδρομοι

Σχ. 11.7.
Αuτοματισμός φωτισμού ασφαλε{ας α{θοuσας κινηματογράφου.

αυτή θα είναι εξασφαλισμένη και στην περίmωση που δεν παρέχεται
ρεύμα από το δίκτυο διανομής. Συγχρόνως, όταν συμβεί η διακοπή
τροφοδοτήσεως από το δίκτυο, πρέπει να ανόψουν και μερικό φώτα
μέσα στην α(θουσα και στους διαδρόμους. Τα παραπόνω πρέπει φυσικό
να γίνονται αυτομότως, ώστε να μην εξαρτόται η λειτουργία του συστή­
ματος από την έγκαιρη ενέργεια κόποιου ατόμου, το οποίο ίσως δεν θα
έχει την ετοιμότητα ή δεν θα είναι σε θέση να εκτελέσει τους απαιτού­
μενους χειρισμούς. Στο θέμα αυτό είχαμε αναφερθεί και στην παρόγρα­
φο 9.11 - δ.
Το σύστημα, με το οποίο θα γίνει
ο aυτοματισμός, μπορεί να διαμορ­
Η
φωθεί όπως στο σχήμα 11.7.
τροφοδότηση των ενδείξεων εξόδων
γίνεται, σε κανονική κατόσταση, από το δίκτυο, μέσω ενός μετασ).-ημα­
τιστή 220/24 ν.
Στην περίmωση διακοπής, την τροφοδότηση αυτών των ενδείξεων
καθώς και του φωτισμού ασφαλείας της α(θουσας και των διαδρόμων
Η
πρέπει να την αναλόβει μια συστοιχ(α συσσωρευτών τόσεως 24 ν.
αυτόματη μεταγωγή από μια κατόσταση στην όλλη γίνεται με τη βοή-

222

θειο ενός επαφέα Α. Όταν υπάρχει τόση 220 ν, το πηνίο του επαφέα
τροφοδοτείται και οι επαφές εργασίας a2 και a4 είναι κλειστές ενώ οι
επαφές ηρεμίας a1 , a3 και a5 είναι ανοικτές. (Οι επαφές a1 και a2 όπως
και οι a3 και a4 μπορούν να είναι μεταγωγικές) . Σ' αυτή την κατάσταση
ο μετασχηματιστής τροφοδοτεί τις ενδείξεις εξόδου κά ι ο συσσωρευ­
τής είναι aποσυνδεδεμένος. Όταν διακοπεί η κανονική τροφοδότηση,
·
οι επαφές εργασίας ανοίγουν και οι επαφές ηρεμίας κλείνουν. Τώρα οι
ενδείξεις εξόδων τροφοδοτούνται από το σωσσωρευτή και συγχρόνως
ανάβει ο φωτισμός ασφαλείας της αίθουσας και των διαδρόμων.
Φυσικό υπάρχουν κaι άλλες διατάξεις, με τις οποίες μπορούν να
εξασφαλισθούν οι ίδιες απαιτήσεις ασφαλείας.
11.8 Προγραμματισμόc; λειτουργίαc; φωτισμού προθηκών κλπ.

Σε μερικά καταστήματα είναι επιθυμητό να λειτουργεί ο φωτισμός
στις προθήκες (βιτρίνες) ή σε άλλα σημεία, κατά τρόπο προγραμματι­
σμένο, δηλαδή να ανάβει ορισμένη ώρα και να σβήνει πάλι ορισμένη
ώρα, χωρίς την επέμβαση ανθρώπου . Αυτό γίνεται πολύ εύκολα με έναν
χρονοδιακόπτη, όπως στο σχήμα 1 1 .βα. Ένας χρονοδιακόπτης έχει δύο
ακροδέκτες για το σύστημα μετρήσεως του χρόνου (το. ρολόι) και άλ­
λους δύο ακροδέκτες για τις επαφές του. Αν το ρεύμα του φορτίου που
θέλομε να ελέγξομε είναι μεγαλύτερο από το ονομαστικό ρεύμα των επα­
φών του χρονοδιακόπτη, προσθέτομε και έναν επαφέα, οπότε οι επαφές του
χρονοδιακόπτη τροφοδοτούν μόνο το πηνίο του επαφέα (σχ. 1 1 .ββ).
Στο χρονοδιακόπτη ρυθμίζομε τι ώρα θέλομε να κλείνει την επαφή
του και τι ώρα να την ανοίγει. Έτσι σε αυτές τις ώρες θα ανάβει και θα
σβήνει ο φωτισμός. Αν είναι επιθυμητό, εκτός από την προγραμματισμέ­
νη λειτουργία, να έχομε τη δυνατότητα να ανάβομε και χειροκίνητα το
φωτισμό (η .χ. μια πολύ συννεφιασμένη μέρα) , μπορούμε να χρησιμο­
ποιήσομε τη συνδεσμολογία του σχήματος Η
1 1 .βγ. Ο χρονοδιακόπτης
πρέπει να διαθέτει και μια επαφή ηρεμίας.
προγραμματισμένη λει­
τουργία του φωτισμού θα γίνεται με τη βοήθεια της επαφής εργασίας
χ1 του χρονοδιακόπτη, όπως και προηγουμένως. Αν πατήσομε το κουμπί
Κ1 σε μια ώρα μη προγραμματισμένης λειτουργίας του φωτισμού, θα
προκαλέσομε το κλείσιμο του επαφέα
Η Α, που θα μείνει αυτοδιεγερμένος
και επομένως θα ανάψουν τα φώτα. αυτοδιέγερση μπορεί να διακοπεί
με έναν από τους δύο ακόλουθους τρόπους: α) Αν θέλομε να σβήσομε
τα φώτα πριν από την προγραμματισμένη ώρα ανάμματος, αρκεί να
πατήσομε το κουμπί Κ2 , β) αν αφήσομε Τ? φώτα αναμμένα μέχρι την

223
ΣUστημα

::

Γ---------------- -----,

I
με�Ρ'iισεω,�
XPOVOU

χ

I

:
I
II
I

2

L--

'

3

- - - - -- - --

:Ι Χρονοδιαχό1t't'ΙJς
II
4 J:
--

Φο-------��---+--�

Σχ. 1 1.8a.

Σύνδεση χρονοδιακόπτη για προγραμματιqμένη λειτουργία φωτισμού.

2

3

4

Φο-------_.--�--._-Α
Σχ. 11.8β.
κόmη
κ
Σύνδεση χρονοδια
αι επαφέα για προγραμματισμένη λειτουργία φωτισμού.

φ

2 .

ο
Σχ. 11.8y.
Σύνδεση χρο νοδιακόmη και επαφέα για προγραμματισμένη λειτουργ(α φωτισμού
με δυνατότητα χειροκ(νητης αφής ή σβέσεως.

224

ώρα που θα όναβαν σύμφωνα με το πρόγραμμα, η επαφή ηρεμ(ας Χ2
διακόπτει την αυτοδιέγερση . Τώρα ο επαφέας Α θα διατηρηθεί διεγερ­
μένος από τη επαφή Χ1, αλλά από αυτήν την ώρα και μετά ακολουθείται
κανονικό το πρόγραμμα. Τότε η αυτοδιέγερση θα διακοπεί, αλλό ο
επαφέας Α θα παραμείνει διεγερμένος μέσφ της επαφής εργασίας χ1
του χρονοδιακόπτη. Αν πιέσομε το κουμπί Κ1 σε ώρα Προγραμματισμέ­
νης λειτουργίας του φωτισμού, αυτό δεν θα έχει κανένα αποτέλεσμα.
Αν θέλομε να υπόρχει μια διαφοροποίηση σ'ορισμένες ημέρές της
εβδομάδας, π.χ. να μην ανάβει ο φωτισμός τις Κυριακές, θα πρέπει να
χρησιμοποιήσαμε ένα χρονοδιακόπτη με εβδομαδιαίο πρόγραμμα. Ανό­
λογα με τις δυνατότητες που έχει ο χρονοδιακόπτης, μπορεί κανείς. να
πετύχει διάφορες λειτουργίες. Π .χ. ένα μέρος φωτισμού να εξαρτόται
από το εβδομαδιαίό πρόγραμμα και ένα μέρος όχι. Ή σε ορισμένες
ημέρες να τηρείται διαφορετικό πρόγραμμα (για το οποίο όμως ενδε­
χομένως η ρύθμιση δε θα είναι δυνατό να είναι τόσο λεπτομερής, όσο
για την καθημερινή λειτουργία) .
Φυσικά, εκτός από τη λειτουργία του φωτισμού των προθηκών, την
οποία αναφέραμε ως ένα παράδειγμα, οι χρονοδιακόπτες μπορούν να
χρησιμοποιηθούν και σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση που χρειόζεται
ένας χρονικός προγραμματισμός λειτουργίας.
11.9 Εκκίνηση κινητήρα με αυτόματο διακόπτη αστ�ρα - τριγώνου.

Όπως αναφέραμε και στην παράγραφο 9. 1 1 α, οι τριφασικοί κινητήρες
βραχυκυκλωμένου δρομέα, όταν η απευθείας εκκίνησή τους δημιουργεί
προβλήματα εξαιτίας του μεγάλου ρεύματος εκκινήσεως, επιβάλλεται να
είναι εφοδιασμένοι με μια ειδική διάταξη, που θα επιτρέπει την εκκίνησή
τους με σύνδεση αστέρα και τη λειτουργία τους στη συνέχεια με σύνδεση
τριγώνου. Αυτή η διάταξη μπορεί να είναι ένας χειροκίνητος διακόπτης
αστέρα - τριγώνου. Μπορεί όμως να χρησιμο!Ίοιηθεί και μια αυτόματη
διάταξη,
όπως αυτή που θα περιγράψομε στη συνέχεια.
Η
διάταξη αποτελείται από τρεις επαφείς και ένα χρονικό ηλεκτρο­
νόμο (σχ. 1 1 .9) . Ο επαφέας F είναι κλειστός σ' όλη τη διάρκεια της
λειτουργίας. Ο επαφέας Α είναι κλειστός στη σύντομη χρονική περίοδο
που τα τυλίγματα του κινητήρα πρέπει να είναι συνδεδεμένα σε αστέρα.
Στη συνέχεια ο επαφέας Α ανοίγει και κλείνει ο επαφέας Τ που συνδέει τα
τυλίγματα σε τρίγωνο. Σε αυτήν την κατάσταση παραμένει μέχρι να σταμα­
τήσει ο κινητήρας. Τη χρονική διάρκεια της συνδέσεως σε αστέρα την ορίζει
ο χρονικός ηλεκτρονόμος Χ. Τη σύνδεση των κυρίων επαφών των επαφέων
τη βλέπομε στο επάνω μέρος του σχήματος 1 1 .9α. Στο κάτω μέρος βλέ-

225
R

s

τ

r r r

F

χ

ο

Σχ. 1 1 .9.

Διάταξη φωτισμού γιο την εκκ(νηση τριφασικού,«ινητήρα βραχυκυκλωμέν� δρο­
μέα με σύνδεση αστέρα τρι γώνου.

226

πομε το κύκλωμα αυτοματισμού, το οποίο τροφοδοτείται μεταξύ μιας
φάσεως, π.χ. της R και του ουδετέρου. θα ήταν δυνατόν να τροφοδο­
τηθεί και μεταξύ δύο φάσεων, οπότε τα πηνία των επαφέων και του
χρονικού ηλεκτρονόμου θα έπρεπε να είναι κατάλληλα για λειτουργία
με τάση 380 ν.
Στο _σχήμα τις κύριες επαφές τις παριστάνομε με μονοψήφιους δεί­
κτες, ενώ τις βοηθητικές με διψήφιους.
Ο aυτοματισμός λειτουργεί ως εξής:
Όταν πιέσομε το κουμπί Κ1 , τροφοδοτούνται τα πηνία του επαφέα Α
και του χρονικού ηλεκτρονόμου χ . Ο Α συνδέει το τύλιγμα σε αστέρα.
Ο χ από αυτήν τη στιγμή αρχίζει να μετρά το χρόνο. Ο Α ανοίγει την
επαφή ηρεμίας α1 2 και κλείνει την επαφή εργασίας α1 1 (έχει σημασία το
άνοιγμα της α1 2 να γίνεται πριν από το κλείσιμο της α11) . Από την α11
τροφοδοτείται το πηνίο του επαφέα F. Έτσι τροφοδοτείται το τύλιγμα
και ο κινητήρας αρχίζει να γυρίζει. Ο F μένει αυτοδιεγερμένος μέσω της
επαφής f1 1 • Κατ' αυτόν τον τρόπο το σύστημα θα εξακολουθήσει να
λειτουργεί και ακόμη και όταν παύσομε να πιέζομε το κουμπί Κ1• Όλη
αυτή η διαδοχή που αναφέραμε γίνεται σ' ένα ελάχιστο χρόνο, όσος
χρειάζεται για να διεγερθούν οι επαφείς.
Όταν περάσει ο ορισμένος χρόνος, ο ηλεκτρονόμος χ ανοίγει την επαφή
ηρεμίας χ και έτσι αποδιεγείρεται ο επαφέας Α. Η επαφή α11 ανοίγει και η
α1 2 κλείνει. Τώρα διεγείρεται ο επαφέας Τ που συνδέει τα τυλίγματα σε
τρίγωνο. Ο Τ ανοίγει την επαφή τ11 ; ώστε, αν τυχόν κατά τη διάρκεια
της λειτουργίας πιεσθε{ το κουμπί Κ1 , αυτό να μην έχει κανένα αποτέλε­
σμα. Ο Χ παραμένει από εδώ και πέρα σε κατάσταση ηρεμίας.
Για να σταματήσει η λειτουργία, αρκεί να πιέσομε το κουμπί Κ2• Τότε
οι επαφείς Τ και F αποδιεγείρονται και το σύστημα επανέρχεται στην
κατάσταση ηρεμίας του .
Τη θέση του επαφέα F μπορεί να έχει ο αυτόματος διακόπτης που
προστατεύει τον κινητήρα. Η διαφορά έγκειται στο ότι ο αυτόματ!=>ς
διακόπτης έχει επαφές με την απαιτούμενη ικανότητα διακοπής και
είναι εφοδιασμένος με τα κατάλληλα στοιχεία υπερεντάσεως ή άλλων
προστασιών. Κατά τα άλλα λειτουργεί όπως ο επαφέας.
11.10 Αυτόματη θέση σε λειτουργία συσκευών καταναλώσεως, στις

ώρες που παρέχεται από τη ΔΕΗ μειωμένο τιμολόγιο.
Η ΔΕΗ, σε ορισμένα χρονικά διαστήματα κάθε μέρα, παρέχει την
ηλεκτρική ενέργεια με μειωμένο τιμολόγιο. Επιδιώκει με αυτόν τον τρό�

227

πο να δώσει στους καταναλωτές ένα κ{νητρο, ώστε να αυξήσουν την
κατανάλωσή τους σ'αυτό τα χρονικό διαστήματα, μειώνοντας ενδεχομέ­
νως την κατανάλωση που θα πραγματοποιούσαν σε κάποιες άλλες ώ. ρες. Αυτό έχει σκοπό, όπως λέγεται, "να ομαλοποιηθε{ η ημερήσια
καμπύλη φορτ{ου•. Να εξηγήσομε με δύο λόγια τι σημαίνει αυτό.
Σ' ένα ηλεκτρικό σύστημα (παραγωγή, μεταφορά, διανομή) , τα φορ­
τ{α, δηλαδή οι ισχύες που απορροφούν οι καταναλωτές, μεταβόλλονται
στις διάφορες ώρες του εικοσιτετραώρου. Μπορούμε να παραστήσομε
αυτήν τη μεταβολή σε ένα διάγραμμα που δε{χνει την aπορροφούμενη
ισχύ στις διάφορες ώρες. Έτσι έχομε την •ημερήσια καμπύλη φορτίου".
Μέσα σε όλο το εικοσιτετράωρο παράγεται και παρέχεται στους κατα­
ναλωτές μια συνολική ποσότητα ενέργειας. (Στο διάγραμμα παριστάνε­
ται από το εμβαδό της επιφάνειας κάτω από την καμπύλη φορτ{ου) . Από
την όλλη πλευρό υπάρχει ένα κόστος, που προκύπτει από τις δαπάνες
αρχικής κατασκευής του συστήματος, συντηρήσεώς του και λειτουρ­
γίας του. Αποτελεί, βεβαίως, επιδίωξη να έχομε την όσο το δυνατόν πιο
οικονομική λειτουργία του συστήματος, δηλαδή εκείνη τη λειτουργία
στην οπο{α πpοκύπτει το χαμηλότερο κόστος ανά κιλοβατώρα της συ­
νολικής ενέργειας (Δρx/kWh) . Η λειτουργία του συστήματος είναι τόσο
πιο οικονομική, · όσο πιο σταθερή ε{ναι η ισχύς με την οπο{α λειτουργ�{,
δηλαδή όσο η ημερήσια καμπύλη φορτ{ου ε{ναι πλησιέστερη προς μια
οριζόντια ευθdα. Αν λοιπόν ορισμένοι καταναλωτές χρησιμοποιούν τις
συσκευές τους nερισσότερd στις ώρες που το συνολικό φορτίο του
συστήματος ε{ναι χαμηλό και αποφεύγουν τη χρησιμοπο{ησή τους στις
ώρες υψηλού φορτ{ου του συστήματος, αυτό συντελε{ στο να γίνει πιο
ομαλή, δηλαδή πλησιέστερη προς μια οριζόντια ευθεία, η ημερήσια
καμπύλη φορτ{ου και έτσι να βελτιωθούν οι οικονομικές συνθήκες λει­
τουργίας του συστήματος.
Τις ώρες που παρέχεται μειωμένο τιμgλόγιο τις έχει καθορίσει η
ΔΕΗ, με βάση τα στοιχεία της ημερήσιας κάμπύλης φορτίου του συστή­
ματός της. Αυτές οι ώρες πρέπει βέβαια να είναι γνωστές στους κατα­
ναλωτές, ώστε καθένας τους να μπορε{ να προσαρμόσει τη λειτουργ{α
των συσκευών του κατά τον τρόπο που τον συμφέρει και τον εξυπηρετε{
καλύτερα. Οι ώρες αυτές διατηρούνται στ'αθερές και μπορε{ να υπάρχει
μόνο μια διαφοροπο{ηση ανάμεσα στη χειμερινή και θερινή περίοδο, με
προκαθορισμένες τις ημερομηνίες που ορίζουν αυτές τις περιόδους.
Επίσης, μπορε{ το χρονικό διάστημα παροχής του μειωμένου τιμολο­
γίου να είναι ένα μέσα στο εικοσιτετράωρο ή να χωρίζεται σε δύο
τμήματα.

228

Το χρονικό διάστημα, στο οποίο παρέχεται το μειωμένο τιμολόγιο,
βρίσκεται, στο σύνολό του ή σ' ένα μεγάλο μέρος του, στη διάρκεια της
νύχrας. Γι' αυτό έχει επικρατήσει το τιμολόγιο να λέγεται "νυκτερινό
τιμολόγιο•.
Νυκτερινό τιμολόγιο παρέχει η ΔΕΗ μόνο σε ορισμένες κατηγορίες
καταναλωτών, όπως στις κατοικίες, στα γραφεία και στα καταστήματα.
Η ΔΕΗ τοποθετεί, στους καταναλωτές που έχουν ζητήσει να κάνουν
χρήση νυκτερινού τιμολογίου, μετρητές που έχουν δύο αριθμητήρες,
ώστε να καταγράφουν χωριστά την κατανάλωση που πραγματοποιε(ται
στις ώρες κανονικού τιμολογίου και εκείνη που γίνεται στις ώρες μειω­
μένου τιμολογ(ου. Για να λειτουργεί ο ένας ή ο άλλος aριθμητήρας, ο
μετρητής έχει έναν πρόσθετο ακροδέκτη. Όταν σ' αυτό τον ακροδέκτη
εφαρμόζεται τάση, ο μετρητής καταγράφει την ενέργεια στον ένα αριθ­
μητήρα, ενώ, όταν δεν εφαρμόζεται τάση την καταγράφει στον άλλο.
Αυτήν την τάση, που αποτελε( την εντολή προς το μετρητή να λειτουρ­
γε( με τον έναν ή τον άλλο αριθμητήρα, τη δίνει ε(τε ένα όργανο που
λέγεται "δέκτης• είτε ένας χρονοδιακόπτης.
Δέκτης μπορε( να χρησιμοποιηθεί, εφόσον στο δίκτυο της ΔΕΗ υπάρ­
χει ένα σύστημα, που επιτρέπει τη μεταβίβαση ορισμένων σημάτων που
εκπέμπονται από κάποιο κεντρικό σημείο. Το σύστημα αυτό, που υπάρ­
χει κυρ(ως στις μεγάλες πόλεις και στις γύρω απ'αυτές περιοχές, ονο­
μάζεται "σύστημα τηλεχειρισμών με ακουστική συχνότητα {1ΑΣ)" και
διαβιβάζει τα σήματα μέσω του δικτύου. Οι δέκτες που είναι συνδεδε­
μένοι στο δίκτυο λαμβάνουν τα σήματα και ανάλογα προκαλούν στους
μετρητές την καταγραφή της ενέργειας που καταναλώνει ο πελάτης
στον κατάλληλο αριθμητήρα. Ένας δέκτης μπορεί να ελέγχει περισσό­
τερους μετρητές, αν αυτοί είναι τοποθετημένοι σε μια διάταξη. Στις
περιοχές, όπου το δίκτυο δεν έχει σύστημα ΤΑΣ, η ΔΕΗ εγκαθιστά δίπλα
στους μετρητές ένα χρονοδιακόπτη.
Οι δέκτες και οι χρονοδιακόπτες, εκτός από την επαφή, μέσω της
οποίας δίνουν ή διακόπτουν την τάση - εντολή προς το μετρητή για να
καταγράφει στον έναν ή στον άλλο αριθμητήρα του , διαθέτουν και μια
δεύτερη επαφή που χρησιμεύει για την εξυπηρέτηση του καταναλωτή.
Σ' αυτήν την επαφή συνδέεται ένας "πρόσθετος αγωγός" που τοποθε­
τείται στη γραμμή μετρητή - πίνακα μαζί με τους ενεργούς αγωγούς,
όπως είχαμε αναφέρει και στην παράγραφο 9.7 - στάδιο (4) . Αυτός είναι
ένας αγωγός διατομής 1 ,5 mm 2 και χρώματος μπλε ανοιχrό, επειδή,
όπως θα δούμε, είναι ουδέτερος. Με τη βοήθεια αυτού του αγωγού
έχομε στο γενικό πίνακα διαθέσιμη την πληροφορία αν είναι ώρα κανο-

229

νικού ή μειωμένου τιμολογ(ου. Την πληροφορ(α αυτή την αξιοποιούμε
για να έχομε μια ένδειξη (δηλαδή για να ανάβει μια ενδεικτική λυχν(α)
αλλά και για να μπα(νουν αυτομάτως σε λειτουργία ορισμένες συσκευές
καταναλώσεως στις ώρες μειωμένου τιμολογίου.
Αν θέλομε να έχομε μόνο την ένδειξη, η συνδεσμολογ(α του γενικού
πfνακα θα γ(νει όπως στο σχήμα 11. 1Οα (δεν έχει σχεδιασθε( ο αγωγός
προστασ(ας) . Παρατηρούμε ότι η ενδεικτική λυχν(α συνδέεται στον α­
γωγό φάσεως της εγκαταστάσεως, ενώ η σύνδεσή της προς τον ουδέ­
τερο γfνεται μέσω του πρόσθετου αγωγού και της επαφής του δέκτη. Η
επαφή αυτή ε{ναι κλειστή κατά τις ώρες μειωμένου τιμολογ{ου. Ο λόγος

ι ι ι ι

r--

c�

II

Δhn"
wh
,ο-

I

r;lt

l .j

I
Σχ. 11.10σ.

Σύνδεση γενικού π{νακα για τη λειτουργ{α ενδεικτικής λυχν{ας κατά τις ώρες
μειωμένου τιμολογ(ου.

230

που γ{νεται έτσι η συνδεσμολογία ε{ναι ο ακόλουθος: για λόγους ασφα­
λε{ας πρέπει, όταν ανο{γομε το γενικό διακόπτη της ΕΗΕ, να μην υπάρ­
χει τάση σε κανένα άλλο σημε{ο, παρά μόνο στον ακροδέκτη του (ή
στους ακροδέκτες, αν είναι τριφασικός) , εκε{ που συνδέεται η γραμμή
μετρητή - π{νακα. Αν ο πρόσθετος αγωγός ήταν αγωγός φάσεως θα ε{χε
τάση όταν η επαφή του δέκτη θα ήταν κλειστή και θα εξακολουθούσε
να έχει αυτή την τάση ακόμα και όταν ο γενικός διακόπτης θα ήταν
ανοικτός, πράγμα που θα μπορούσε να προκαλέσει κ{νδυνο π.χ. σε
κάποιον που θα έκανε κάποια εργασία στον π{νακα. Αντ{θετα, με τη
σύνδεση που αναφέραμε, δεν υπάρχει αυτός ο κ{νδυνος.
Αν, τώρα, θέλομε να χρησιμοποιήσαμε τον πρόσθετο αγωγό και για
να τ{θεται αυτομάτως σε λειτουργ{α μια συσκευή, π.χ. ο θερμοσ{φωνας,
κατά τις ώρες μειωμένου τιμολογίου , θα χρειασθεί να χρησιμοποιήσαμε
έναν επαφέα, που θα συνδεθε{ όπως στο σχήμα 1 1 . 1 Ο β (και πάλι έχει
παραλειφθε{ η σχεδίαση του αγωγού προστασ{ας) . Το πην{ο του επα­
φέα συνδέεται προς τον πρόσθετο αγωγό μέσω ενός μεταγωγικού δια­
κόπτη με μεσαία θέση " Εκτός" . Με τη βοήθεια αυτού του διακόπτη
μπορούμε να επιλέγαμε μια από τις τρεις ακόλουθες καταστάσεις:
α) Στην αριστερή θέση του μεταγωγικού διακόπτη (όπως είναι σχε­
διασμένος) το πην{ο του επαφέα συνδέεται με τον ουδέτερο της εγκα­
ταστάσεως και επομένως ο θερμοσ(φωνας τροφοδοτε{ται συνεχώς,
δηλαδή ανεξάρτητα από τις αλλαγές του τιμολογίου .
β) Στη μεσα{α θέση ο θερμοσίφωνας δεν τροφοδοτείται.
γ) Στη δεξιά θέση το πηνίο του επαφέα συνδέεται προς τον πρόσθε­
το αγωγό και έτσι ο θερμοσίφωνας τροφοδοτείται μόνο κατά τις ώρες
μειωμένου τιμολογ{ου.
Φυσικά, αν υπάρχουν περισσότερες συσκευές που θέλομε να ελέγ­
χεται η λειτουργία τους κατ' αυτό τον τρόπο, π.χ. πλυντήρια, θερμοσυσ­
σωρευτές κλπ., θα χρειασθε{ ένας επαφέας για τη γραμμή καθεμιάς
συσκέυής. Αν όμως δεν θέλομε να αρχίζουν να λειτουργούν όλες οι
συσκευές μαζ{, ή αν, για οποιοδήποτε λόγο, θέλομε να μην αρχ{ζει η
λειτουργ{α τους κατά την ώρα που αρχίζει και το μειωμένο τιμολόγιο,
θα χρειασθεί να χρησιμοποιήσαμε χρονοδιακόπτες.
Η σύνδεση της ενδεικτικής λυχνίας ή του πηνίου του επαφέα (ή
ακόμα των πηνίων των επαφέων, αν είναι περισσότερες από μια οι
ελεγχόμενες συσκευές) γίνεται, όπως αναφέραμε προηγουμένως, προς
τον αγωγό φάσεως της εγκαταστάσεως και προς τον ουδέτερο της
παροχής, μέσω του πρόσθετου αγωγού και της επαφής του δέκτη. Αυτό
συνεπάγεται ότι τα ρεύματα φάσεως και ουδέτερου της εγκαταστά-

231

ι ι ι
IJ

II

y ι.., Π, ι

ΙI Α

Ί

I

'Γ l

wh

I
Σχ. 1 1. 1 011.

Συνδεσμολογία γενικού η(νακα γιο τη λcπουργ(α ενδεικτικής λuχν(ας και την αυτό­
ματη θέση σε λεπουργ{α συσκευών καταναλώσεως κατά τις ώρες μειωμCνου τιμολογ(ου.
σεως δεν ε{ναι ακριβώς {σα. Γι' αυτό αν έχομε ένα διαφορικό διακόmη
διαφυγής, θα μπορούσε αυτός να πέσει, αν το ρεύμα που απορροφούν
τα πιο κάτω όργανα ε{ναι μεγαλUτερο από το οριακό διαφορικό ρεύμα
διεyέρσεώς του (συνήθως 30 m Α) . Αν πρόκειται για μια ενδεικτική
λυχνία μόνο, το ρεύμα ε{ναι πολύ μικρό. Αν όμως έχομε ένα ή περισσό­
τερους επαφείς, τQ ρεύμα που απορροφούν τα πην{α τους μπορεί να
υπερβα{νει το οριακό διαφορικό ρεύμα διεγέρσεως του διακόπτη δια­
φυγής. Σ' αυτή τηv περ{mωση θα πρέπει να τροφοδοτήσομε το πηνίο
του επαφέα (ή τα πηνία των επαφέων) από τον αγωγό φάσεως μετά

232

βέβαια από το γενικό διακόπτη και τις γενικές ασφάλειες αλλά πριν από
το διαφορικό διακόπτη διαφυγής.
Εδώ θα εξηγήσομε με συντομ{α τη λειτουργία των θερμοσυσσωρευ­
τών, μια και αυτο{ έχουν άμεση σχέση με το νυκτερινό τιμολόγιο. Ένας
θερμοσυσσωρευτής ε{ναι ένα σώμα για τη θέρμανση χώρων. Απορροφά
ηλεκτρική ενέργεια (φορτ{ζεται) σε κάποιο χρονικό διάστημα (φυσικά
συμφέρει η φόρτιση να γίνεται κατά τις ώρες μειωμένου τιμολογ{ου) και
αυτή η ενέργεια θερμα{νει πυρότουβλα, που έχουν μεγάλη θερμοχωρη­
τικότητα. Η θερμική ενέργεια που έχει εναποθηκευθεί στα πυρότουβλα
αποδίδεται και θερμα{νει το χώρο και στις ώρες που ο θερμοσυσσωρευ­
τής δεν απορροφά ηλεκτρική ενέργεια. Η φόρτιση διαρκε{ όσο χρειάζε­
ται για να φθάσει η θερμοκρασία των πυροτοuβλων σε κάποιο ορισμένο
όριο. Γι' αυτό υπάρχει στο εσωτερικό του θερμοσυσσωρευτή ένας θερ­
μοστάτης κατάλληλος για τις υψηλές θερμοκρασίες (μέχρι και 600 • C
περ{που) στις οπο{ες φθάνουν τα πυρότουβλα.
Υπάρχουν δuο γενικοί τόποι θερμοσυσσωρευτών: οι στατικο{ και οι
δυναμικοι Στους πρώτους η απόδοση της θερμότητας προς το χώρο
γίνεται με φυσική κυκλοφορ{α του αέρα. Καθώς δηλαδή τα πυρότουβλα
είναι θερμά, ο αέρας που τα περιβάλλει θερμαίνεται και αυτός και
κινείται προς τα επάνω δημιουργώντας έτσι ένα aνοδικό ρεuμα. Αντίθε­
τα στους δυναμικούς θερμοσυσσωρευτές υπάρχει ένας ανεμιστήρας
που δημιουργε{ το ρεuμα του αέρα. Όταν λειτουργε{ ο ανεμιστήρας,
βγα{νει από το θερμοσυσσωρευτή ζεστός αέρας και επομένως μεταφέ­
ρεται θερμότητα από τα πυρότουβλα προς το περιβάλλον. Όταν ο
ανεμιστήρας δεν λειτουργεί, η απόδοση θερμότητας προς το περιβάλ­
λον ε{ναι ελάχιστη. Έτσι η εκφόρτιση του θερμοσυσσωρευτή είναι ελεγ­
χόμενη. Η λειτουργ{α του ανεμιστήρα, που συνδέεται βέβαια σε
διαφορετικό κuκλωμα, για να έχει τροφοδότηση σ' όλο το εικοσιτετράω­
ρο, εξαρτάται από ένα θερμοστάτη χώρου ώστε να θερμα{νεται το
δωμάτιο όσο πρέπει. Φυσικά μποροuμε να τον βάζομε σε λειτουργ{α
ορισμένες μόνο ώρες. Όμως αν είναι επιθυμητό, μποροuμε να χρησι­
μοποιήσαμε και εδώ ένα χρονοδιακόπτη, ώστε ο θερμοσυσσωρευτής να
θερμα{νει το χώρο ορισμένες ώρες, π.χ. από το μεσημέρι και μετά.

Κ Ε ΦΑΛΑ \ 0 ΔΩΔΕ ΚΑΤΟ
Ε ΓΚΑΤΑΣΤΑΣ Ε Ι Σ

ΑΣΘ Ε Ν Ω Ν

Ρ ΕΥΜΑΤΩ Ν

12.1 Γcνικά.

Πολλές φορές συγχρόνως με τις ΕΗΕ κατασκευάζονται και οι λεγό­
μενες εyκαταατάαει� αaθcvώv pεuμάτων, χωρίς βέβαια να αποκλείεται
και η χωριστή κατασκευή τους. Πρόκειται για βοηθητικές ηλεκτρικές
εγκαταστάσεις των κτηρίων, που εξυπηρετούν διάφορες ανάγκες ή πα­
ρέχουν διάφορες ευκολίες. Σε αυτές το κύριο χαρακτηριστικό είναι ότι
οι τάσεις και τα ρεύματα έχουν πολύ χαμηλές τιμές. Γι' αυτό το λόγο
δεν προκύπτουν, γι' αυτές τις εγκαταστάσεις, θέματα ασφαλείας. Οι
τιμές των τάσεων διαφέρουν στις διάφορες εφαρμογές. Στις περισσό­
τερες περιπτώσεις είναι μικρότερες από 12 V. Αλλά και σε εκείνες τις
περιπτώσεις που χρησιμοποιούνται μεγαλύτερες τάσεις, όπως π.χ. στην
τηλεφωνία, η πηγή που τροφοδοτεί την αντίστοιχη εγκατάσταση είναι
μικρής ισχύος (δηλαδή έχει πολύ μεγάλη εσωτερική αντίσταση) και
κατά συνέπεια, ακόμα και αν υπάρξει επαφή ενός ατόμου με τους
αγωγούς της εγκαταστάσεως, το ρεύμα δεν μπορεί να έχει επικίνδυνη
τιμή.
Οι πιο συνηθισμένες εγκαταστάσεις ασθενών ρευμάτων είναι οι ακό­
λουθες:
- Τηλεφωνική εγκατάσταση.
- Εγκατάσταση κουδουνιών, ηλεκτρικής κλειδαριάς, θυροτηλεφώνων ή θυροτηλεοράσεως.
- Ηχητικές εγκαταστάσεις.
- Εγκατάσταση κεραίας τηλεοράσεως.
- Εγκαταστάσεις συναγερμού και πυρκαϊάς.
Οι αγωγοί καθεμιάς από αυτές τις εγκαταστάσεις τοποθετούνται,
γενικά, σε χωριστές σωληνώσεις, δεν αποκλείεται όμως να τοποθετη­
θούν και μαζί, με την προϋπόθεση ότι δεν θα προκαλούνται παρενοχλή­
σεις από τη μια εγκατάcπαση στη λειτουργία της άλλης. Δεν επιτρέπεται,

234

φυσικά, σε καμιά περίπτωση η τοποθέτηση στον ίδιο σωλήνα, αγωγών
των εγκαταστάσεων ασθενών ρευμάτων μαζί με τους αγωγούς της Ε Η Ε.
Οι αγωγο{ που χρησιμοποιούνται στις εγκαταστάσεις ασθενών ρευ­
μάτων έχουν μικρές μονώσεις (συνήθως από PVC) και οι διατομές τους
ε{ναι μικρές. Μόνο σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτούνται καλώδια ει­
δικής μορφής, όπως π.χ. στις κερα{ες τηλεοράσεως. Μερικές φορές
δεν χαρακτηρίζομε τους αγωγούς με τη διατομή τους, αλλά με τη
διάμετρό τους. Οι αγωγοί που χρησιμοποιούμε συνήθως έχουν διαμέ­
τρους:
0,6 mm (διατομή 0,28 mm 2) και 0,8 mm (διατομή 0,50 mm 2) .
Η εκλογή του μεγέθους του σωλήνα γίνεται με βάση τη διάμετρο και
το πλήθος των αγωγών, σύμφωνα με τον πίνακα 1 2. 1 . 1 .
Π ΙΝΑΚΑΣ 1 2. 1 . 1
Σ ωλ ή ν cς yισ τ οποθt τη σ η σyωyώ ν και cyκσ τ σσ τ 6 σcω ν σσθc ν ώ ν pcuμ6 τω ν

Διάμετρος σωλ�να
{mm)

Πλ�θος αγωγών
d

=

0,6 mm

11
13,5

16
23

7
10
14
25

36

60

29

40

d

=

0,8 mm
5

8

11

20

35
48

Οι συσκευές που χρησιμοποιούνται σε ορισμένες εφαρμογές διαφέ­
ρουν aπό τον έναν κατασκευαστή στον άλλο. Οι συσκευές αυτές συνο­
δεύονται από οδηγίες ή σχέδια που υποδεικνύουν πώς πρέπει να γίνει
η εγκατάστασή τους και πώς πρέπει να συνδεθούν.
Στη συνέχεια θα περιγράψομε τ,ις πιο συνηθισμένες εγκαταστάσεις
ασθενών ρευμάτων, χωρίς όμως να μπούμε σε λεπτομέρειες που καλύ­
πτονται από τις οδηγίες των κατασκευαστών των συσκευών.
12.2 Τηλεφωνικές εyκαταστάσειc;.

Διακρίνομε τις εγκαταστάσεις για τη σύνδεση τηλεφώνων προς το
δίκτυο του ΟΤΕ και τις εγκαταστάσεις ενδοσυνεννοήσεως (χωρίς ή με
σύνδεση προς το δίκτυο του ΟΤΕ) .
σ) Σύνδεση τηλεφώνων ΟΤΕ. Το δίκτυο φθάνει ως ένα σημε{ο, που
είναι είτε ένα κουτί διακλαδώσεως, όταν πρόκειται για 1 - 2 τηλεφωνικές
συνδέσεις στο ίδιο κτήριο, είτε σε ένα κατανεμητή, που χρησιμοποιείται

235

όταν υπάρχουν στο ίδιο κτήριο πολλές τηλεφωνικές συνδέσεις, όπως,
π.χ., σε μια πολυκατοικία. Το κουτί ή ο κατανεμητής τοποθετούνται
σύμφωνα με τις οδηγίες του ΟΤΕ. Αυτές ορίζουν επίσης τις διαρρυθμί­
σεις που χρειάζεται να προβλεφθούν για τη διέλευση των καλωδίων, με
τα οποία θα γίνει η σύνδεση προς το δίκτυο.
Στις τηλεφωνικές εγκαταστάσεις χρησιμοποιούμε μονωμένους αγω­
γούς διαμέτρου 0,8 mm ή 0,6 mm που τοποθετούνται μέσα σε σωλήνα
(πλαστικό ή χαλυβδοσωλήνα) όταν πρόκειται για χωνευτή εγκατάσταση,
ώστε να ε{ναι εύκολη η αντικατάσταση ή η προσθήκη των αγωγών, αν
χρειασθεί. Σε εξωτερική (ορατή) εγκατάσταση χρησιμοΠοιούνται τηλε­
φωνικά καλώδια, που χαρακτηρ{ζονται από το πλήθος των ζευγών: π.χ.
τηλεφωνικό καλώδιο 3 ζευγών έχει 6 αγωγούς.
Στην περίπτωση των πολυκατοικιών διακρίνομε το εσωτερικό τηλε­
φωνικό δ{κτυο και τις τηλεφωνικές εγκαταστάσεις των διαμερισμάτων.
Το πρώτο περνάει, γενικά, από κοινόχρηστους χώρους. Αρχίζει από
τον κατανεμητή, στον οποίο φθάνει το καλώδιο του ΟΤΕ και καταλήγει
στους τελικούς κατανεμητές, όπου συνδέονται οι τηλεφωνικές εγκατα­
στάσεις των διαμερισμάτων. Αν είναι πολλές οι τηλεφωνικές συνδέσεις,
τοποθετούνται και ενδιάμεσοι κατανεμητές ανά όροφο και το δίκτυο
διαμορφώνεται όπως στο σχήμα 1 2.2α. Για κάθε τηλεφωνική σύνδεση
ξεκινάει από τον κεντρικό κατανεμητή ένα ζεύγος αγωγών. Η χωρητικό­
τητα των κατανεμητών (πλήθος αγωγών που μπορούν να συνδεθούν)
καθώς και οι σωληνώσεις πρέπει να προβλεφθούν για αριθμό τηλεφω­
νικών συνδέσεων τουλάχιστον διπλάσιο από τις αρχικά απαιτούμενες,
έτσι ώστε να μπορούν να καλυφθούν μελλοντικές ανάγκες. Γι' αυτό το
σκοπό πολλές φορές αφήνονται στα κλιμακοστάσια κενές σωληνώσεις
που θα επιτρέψουν το πέρασμα αγωγών, όταν χρειασθεί, . χωρίς να
γίνουν •μερεμέτια•.
Η κατασκευή τόσο του εσωτερικού τηλεφωνικού δικτύου όσο και των
τηλεφωνικών εγκαταστάσεων των διαμερισμάτων πρέπει να εξασφαλ{­
ζει το απόρρητο των τηλεφωνικών συνδιαλέξεων. Πρέπει δηλαδή να
αποκλείεται το ενδεχόμενο να γίνει στη γραμμή ενός συνδρομητή ο­
ποιαδήποτε σύνδεση που θα επέτρεπε σε κάποιο άλλο πρόσωπο να
παρακολουθήσει τις τηλεφωνικές συνδιαλέξεις του. Γι' αυτό, αν η τηλε­
φωνική γραμμή ενός διαμερίσματος περνάει από ξένα διαμερ{σματα,
πρέπει να κατασκευάζεται με χαλυβδοσωλήνα και να μην έχει κουτιά.
Η τηλεφωνική εγκατάσταση αρχ{ζει από τον τελικό κατανεμητή, σε
περίπτωση διαμερίσματος πολυκατοικίας, ή από το κουτί όπου καταλή­
γει το καλώδιο του ΟΤΕ, στις άλλες περιπτώσεις. Η σύνδεση των τηλε-

236

Κ�μcnιοστάσιο

:. ... .

κ

.

.

Α&αμερiσμιraι

Σχ. 12.2a.

Ε σωτερικό τηλεφωνικό δ(κτυο πολυκατοικ(ας.

φωνικών συσκευών γίνεται είτε σταθερή, σε μια •ροζέτα τηλεφώνου•,
είτε aφαιρετή, οπότε η τηλεφωνική γραμμή καταλήγει σε ένα ρευματο­
δότη (πρίζα) και το εύκαμπτο καλώδιο της συσκευής είναι εφοδιασμένο
με ένα ρευματολήπτη (φις) . Οι ρευματοδότες και ρευματολήπτες τηλε­
φώνων έχουν διαφορετικό σχήμα από εκείνο των αντιστοίχων εξαρτη­
μάτων των Ε Η Ε , ώστε να αποκλείεται η κατά λάθος σύνδεση μιας
τηλεφωνικής συσκευής σε ένα ρευματοδότη 220 V. Όταν υπάρχουν
περισσότερες από μια συσκευές σε μια τηλεφωνική σύνδεση ΟΤΕ, είτε
είναι σταθερά συνδεδεμένες είτε μέσω ρευματοδοτών - ρευματολη­
πτών, όταν καλείται η γραμμή κτυπούν όλες συγχρόνως και επίσης
υπάρχει η δυνατότητα συνακροάσεως. Είναι δυνατόν να τοποθετηθεί
ένας μεταγωγέας που, σε κάθε θέση του, συνδέει μόνο μια συσκευή και
απομονώνει την άλλη - ή τις άλλες. Επίσης, μπορεί να τοποθετηθεί

237

αυτόματος μεταγωγέας που επιτρέπει να κτυπούν όλες οι συσκευές
συγχρόνως, αλλά, μόλις σηκώσομε το χειροτηλέφωνο μιας συσκευής,
απομονώνονται οι άλλες. (Χειροτηλέφωνο είναι το κινητό τμήμα μιας
τηλεφωνικής συσκευής και περιλαμβάνει το ακουστικό και το μικρόφω­
νο) .
/3) Εyκαταατ6αεις ενδοαuνεννοήαεως. Επιτρέπουν την επικοινωνία
μεταξύ συσκευών που βρίσκονται στο ίδιο κτήριο, χωρίς μεσολάβηση
του δικτύου του ΟΤΕ. Υπάρχει μεγάλο πλήθος συστημάτων, που προο­
ρίζονται για να καλύψουν τις διάφορες ανάγκες και που διαφέρουν
ανάλογα με το πλήθος των συσκευών που εξυπηρετούν και ανάλογα με
το μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό αυτοματισμού τους. Διαφέρουν επί­
σης, ανάλογα και με το αν έχουν ή δεν έχουν σύνδεση προς το δίκτυο
του ΟΤΕ. Οι συσκευές του κάθε συστήματος συνοδεύονται από οδηγίες
για τον τρόπο εγκαταστάσεως.
Για τη λειτουργία ενός συστήματος ενδοσυνεννοήσεως χρειάζεται
μια πηγή συνεχούς ρεύματος. Χρησιμοποιείται ένα "τροφοδοτικό", δη­
λαδή μια διάταξη ενός μετασχηματιστή και ενός aνορθωτή, που τροφο­
δοτείται από την Ε Η Ε . Σ υνήθως υπάρχει και ένας συσσωρευτής
(επαναφορτιζόμενη μπαταρία) , για να εξασφαλίζεται η λειτουργία σε
περίπτωση διακοπής του ηλεκτρικού ρεύματος.
Το απλούστερο σύστημα ενδοσυνεννοήσεως είναι αυτό που διαθέτει
μόνο δύο συσκευές. Οι συσκευές αυτές μπορεί να μοιάζουν με τις
κοινές τηλεφωνικές συσκευές, αλλά χωρίς δίσκο επιλογής, ή μπορεί να
μην έχουν χειροτηλtφωνο (κινητό τμήμα της συσκευής με το ακουστικό
και το μικρόφωνο) , αλλά ένα μικρό μεγάφωνο και ένα μικρόφωνο ενσω­
ματωμένα στη συσκευή. Ένα τέτοιο απλό σύστημα μπορεί να χρησιμο­
ποιείται, π.χ. , σε ένα γραφείο για την επικοινωνία του προϊσταμένου με
τη γραμματεία.
Ένα σύστημα με περισσότερες συσκευές είναι αυτό, στο οποίο μια
συσκευή μπορεί να επικοινωνεί με όλες τις άλλες, αλλά όχι και αυτές
μεταξύ τους. Π.χ. σε μια πολυκατοικία μπορεί να υπάρχει σύστημα
ενδοσυνεννοήσεως μεταξύ καθενός διαμερίσματος και του θυρωρείου
(σχ. 1 2.2β) . Από οποιοδήποτε διαμέρισμα μπορεί να γίνει η κλήση προς
το θυρωρε{ο, οπότε με ένα χειρισμό από τη συσκευή του θυρωρείου
πραγματοποιείται η σύνδεση της γραμμής αυτού του διαμερίσματος
ώστε να γίνει η συνδιάλεξη. Επίσης, από το θυρωρείο μπορεί να γίνει η
κλήση προς οποιοδήποτε διαμέρισμα. Δεν υπάρχει η δυνατότητα επι­
κοινωνίας μεταξύ διαμερισμάτων. Οι συσκευές μπορεί είτε να έχουν
κινητό χειροτηλέφωνο (ακουστικό και μικρόφωνο) , όπως στο σχήμα

238

Σχ. 12.2β.

Σύστημα ενδοσυνεννοήσεως μεταξύ διαμερισμάτων και θυρωρε(ου nολυκατοικ(ας.
1 2.2β, είτε μπορεί να είναι σταθερού τύπου με ενσωματωμένο ένα μικρό
μεγάφωνο και ένα μικρόφωνο. Όμοιο σύστημα μπορεί να χρησιμοποιεί­
ται σε γραφεία: από ένα κεντρικό γραφείο (π.χ. του προϊσταμένου) είναι
δυνατή η επικοινωνία με διάφορα άλλα γραφεία.
Σε ξενοδοχεία υπάρχει μερικές φορές ένα σύστημα ενδοσυνεννοή­
σεως με χειροκίνητες συνδέσεις. Οι συσκευές του δωματίου δεν έχουν
δίσκο επιλογής, μπορούν όμως να επικοινωνήσουν είτε με το θυρωρείο
(γραφείο υποδοχής) είτε με τη συσκευή ενός άλλου δωματίου , είτε,
τέλος, με το . δίκτυο του ΟΤΕ. Στο θυρωρείο (υποδοχή) υπάρχει ένας
πίνακας ζεύξεων, στον οποίο καταλήγουν όλες οι γραμμές των δωμα­
τίων. Οι συνδέσεις γίνονται χειροκίνητα από τον τηλεφωνητή, μέσω
αυτού του πίνακα. Για τη σύνδεση με εξωτερική γραμμή , ο τηλεφωνη­
τής κάνει την επιλογή του αριθμού τηλεφώνου και, όταν ο καλούμενος
απαντήσει, τον συνδέει με το δωμάτιο που τον είχε ζητήσει.
Τέλος, το πιο εξελιγμένο σύστημα έχει ένα αυτόματο κέντρο. Χρησι­
μοποιείται σε μεγάλα γραφεία, σε ξενοδοχεία, νοσοκομεία κλπ. Οι συ­
σκευές έχουν δίσκο επιλογής και μπορούν να επικοινωνήσουν με

239

οποιαδήποτε άλλη συσκευή του συστήματος ή να συνδεθούν με εξωτε­
ρική γραμμή (του δικτύου ΟΤΕ) και να καλέσουν οιοδήποτε αριθμό.
Πολλές φορές το τηλεφωνικό κέντρο είναι εφοδιασμένο και με μετρη­
τές, για να γίνονται οι χρεώσεις στις εξωτερικές κλήσεις. Όταν μια
συσκευή του συστήματος καλείται απ' έξω, η σύνδεση γίνεται με χειρι­
σμό από τον τηλεφωνητή.
Τα συστήματα ενδοσυνεννοήσεως που περιγράψαμε αποτελούν τις
κυριότερες βαθμίδες, από πλευράς παρεχόμενης εξυπηρετήσεως. Υ­
πάρχουν φυσικά και διάφορα ενδιάμεσα συστήματα, με περισσότερες
ή λιγότερες ευκολ{ες. Η επιλογή του συστήματος που θα εγκατασταθεί
σε κάθε συγκεκριμένο κτήριο πρέπει να γίνεται με κριτήριο την προσαρ­
μογή του στις υπάρχουσες ανάγκες.
12.3 Εyκατάστααη κουδουνιών, ηλεκτρικής κλειδαρι6c;, θυροτηλε­

φώνου και θυροτηλεορ6αεωc;.

α) Κουδοιίνια. Η πιο συνηθισμένη χρησιμοποίηση των κουδουνιών
είναι στα σπίτια, για την κλήση από την εξώπορτα ή από άλλα σημεία.
Επίσης τα κουδούνια χρησιμοποιούνται και σε πολλούς άλλους χώρους,
όπως εργοστάσια, σχολεία κλπ.
Η εγκατάσταση κουδουνιtδν τροφοδοτείται από την ΕΗΕ του κτηρίου
μέσω ενός μετασχηματιστή, που υποβιβάζει την τάση στα 6 ν ή 8 ν ή
1 2 ν. Πολύ ισχυρά κουδούνια μπορεί να λειτουργούν με υψηλότερες
τάσεις. Μπορεί η τροφοδότηση να γίνεται με συνεχές ρεύμα είτε από
ξηρά στοιχεία είτε από συσσωρευτές που φορτίζονται με τη βοήθεια
κατάλληλης διατάξεως από την ΕΗΕ. Με αυτό τον τρόπο εξασφαλίζεται
η λειτουργία και σε περίmωση διακοπής τροφοδοτήσεως της ΕΗΕ.
Το συνηθισμένο κουδούνι (σχ. 1 2.3α) αποτελείται από ένα μικρό
ηλεκτρομαγνήτη και μια βοηθητική επαφή που είναι συνδεδεμένη σε
σειρά με το πηνίο τού. Όταν δεν υπάρχει τροφοδότηση, η επαφή είναι
κλειστη, επειδή τη συγκρατεί σε αυτήν τη θέση ένα ελατήριο (ή ελαστι­
κό έλασμα). Την ανοίγει ο ηλεκτρομαγνήτης, υπερνικώντας τη δύναμη
του ελατηρίου, όταν περάσει ρεύμα από το πηνίο του. Με το άνοιγμα
όμως της επαφής διακόmεται η τροφοδότηση του πηνίου και τότε αυτή
ξανακλείνει, με την επίδραση του ελατηρίου. Μόλις κλείσει η επαφή,
αρχίζει και πάλι να περνά ρεύμα από το πηνίο του ηλεκτρομαγνήτη και
επαναλαμβάνονται τα ίδια, όπως προηγουμένως. Δημιουργείται έτσι μια
παλινδρομική κίνηση του οπλισμού του ηλεκτρομαγνήτη, με μια συχνό­
τητα που εξαρτάται από τη μάζα του κινητού μέρους, από τη δύναμη

240

.. ..,.,,,..,..,χο tλαομα
....,""1-+ H λc'IC.τρομαγν�η"
Ρu&μιοτ ιχΟ, aοχλίa,

Σχ. 1 2.3a.

Ηλεκτρικό κοuδοuνι.

του ελατηρ{ου και από το διάκενο της επαφής, που ρυθμ{ζεται με τη
βοήθεια μιας βίδας. Ο οπλισμός του ηλεκτρομαγνήτη έχει και μια μικρή
σφύρα που κτυπάει επανειλημμένα ένα μικρό ηχείο, σε σχήμα καμπά­
νας. Μπορε{ να ε(ναι δύο τα ηχεία, προς τις δυο πλευρές της σφύρας,
οπότε παράγεται ένας διπλός ήχος. Εκτός από τον τύπο κουδουνιού
που περιγράψαμε, υπάρχουν και άλλοι, στους οπο{ους δεν υπάρχει
βοηθητική επαφή. Σε αυτό τα κουδούνια έχομε ένα κτύπημα με έναν
ήχο, όταν τροφοδοτείται το πην(ο, οπότε έλκεται ο οπλισμός του ηλε­
κτρομαγνήτη, και ένα δεύτερο κτύπημα, με διαφορετικό ήχο, όταν δια­
κοπε{ η τροφοδότηση, οπότε ο οπλισμός επανέρχεται στη θέση ηρεμ(ας
του. Τα ηχε{α επάνω στα οπο(α κτυπάει η σφύρα, μπορε( να έχουν
σχήμα καμπάνας ή ελάσματος. Διάφορα (λεγόμενα μελωδικό) κουδού­
νια, μερικό από τα οπο{α έχουν και ηλεκτρονικό στοιχε(α, παράγουν
διάφορους ήχους.
Εκτός από τα κουδούνια χρησιμοποιούνται επίσης οι βομβητές,
στους οπο{ους ο ήχος δεν προκαλείται από την κρούση ενός μεταλλι­
κού ηχείου, αλλά από την ταλάντωση ενός μεταλλικού ελάσματος (ή
μιας μεμβράνης) που αποτελε( τον οπλισμό του ηλεκτρομαγνήτη. Με
την {δια αρχή λειτουργούν και οι "κόρνες• πο υ παράγουν πολύ ισχυρό­
τερο ήχο. Τέλος υπάρχουν οι σειρήνες, που έχουν ένα μικρό κινητήρα
που παράγει ένα ρεύμα αέρα που περνά από κατάλληλες οπές και
δημιουργε( ένα ισχυρό σφύριγμα.
Τα κουδούνια που χρησιμοποιούμε στα σπίτια τοποθετούνται συνή-

241

Σχ. 12.381.

Π{νακας ηλεκτρικού κουδουνιού.

θως σε έναν πίνακα (σχ. 12.3β) μαζί με το μετασχηματιστή που τα
τροφοδοτε(. Αν τοποθετηθεί ασφάλεια (δεν είναι υποχρεωτικό), συνδέε­
ται στην πλευρά χαμηλής τάσεως για να προστατεύει το μετασχηματι­
στή σε περίπτωση βραχυκυκλώματος του κουδουνιού. (Αν ήταν τοποθε­
τημένη στη πλευρά 220 V δε θα μπορούσε να λειτουργήσει, επειδή το
ρεύμα που απορροφά ο μετασχηματιστής, ακόμα και με βραχυκλωμένο
το δευτερεύον του, είναι πολύ μικρό, εξαιτ{ας της πολύ μικρής ισχύος
του).
Για να κτυπάμε το κουδούνι, μεταχειριζόμαστε τα κουμπιά (μπουτόν)
που ε(ναι διακόπτες , των οποίων οι επαφές τους διατηρούνται κλειστές
μόνο στο χρονικό διάστημα που τα πιέζομε. Για να κτυπάμε το κουδούνι
από πολλά σημε{α, π.χ. από τα διάφορα δωμάτια ενός σπιτιού, χρησι­
μοποιούμε περισσότερα κουμπιά σε παράλληλη σύνδεση (σχ. 12.3γ).
Αν θέλομε να έχομε δύο ή τρεις ήχους, για να γνωρίζομε την προέ­
λευση της κλήσεως (π.χ. από την εξώπορτα της πολυκατοικίας , από την
εξωτερική πόρτα του διαμερίσματος, ή από ένα δωμάτιο), χρησιμο­
ποιούμε περισσότερα κουδούνια ή βομβητές με διάφορους ήχους.
Στις εξώπορτες των πολυκατοικιών τα κουμπιά των κουδουνιών των
διαφόρων διαμερισμάτων, είναι συγκεντρωμένα σε έναν "πίνακα κου­
δουνιών εξώθυρας• (κοινώς μπουτονιέρα) και όλα τα κουδούνια τροφο­
δοτούνται μέσω ενός μετασχηματιστή από την ΕΗΕ των κοινοχρήστων.

242

ο
--

j

--j
Σχ. 12.3y.
Σύνδεση μnουτ6ν κουδουνιών.

Τη συνδεσμολογία θα την περιγράψομε στη συνέχεια μαζί με εκείνη της
ηλεκτρικής κλειδαριάς.
fJ) Εγκατάατααη ηλεκτρικής κλειδαριάς. Ο μηχανισμός της ηλεκτρι­
κής κλειδαριάς αποτελείται από έναν ηλεκτρομαγνήτη που, όταν τρο­
φοδοτείται, ελευθερώνει το "γλωσσίδι" της κλειδαριάς της εξώπορτας.
Με αυτό τον τρόπο μπορούμε να ανοίγομε την εξώπορτα από το εσω­
τερικό του σπιτιού, πιέζοντας ένα κουμπί (μπουτόν) . Στις πολυκατοικίες
υπάρχει σε κάθε διαμέρισμα ένα κουμπί. Όλα τα κουμπιά είναι συνδε­
δεμένα παράλληλα. Στο σχήμα 1 2.3δ φαίvεται, ενδεικτικά για 4 διαμε­
ρ ίσματα, η συνδεσμολογία της εγκαταστάσεως κουδουνιών και
ηλεκτρικής κλειδαριάς. Η τροφοδότηση του μετασχηματιστή γίνεται
από την ΕΗΕ των κοινοχρήστων της πολυκατοικίας. Τα κουδούνια στις
εξωτερικές πόρτες των διαμερισμάτων μπορούν να τροφοδοτούνται
από τον ίδιο μετασχηματιστή, όπως στο σχήμα 1 2.3ε, ή από χωριστό
μετασχηματιστή σε κάθε διαμέρισμα. Αυτό γίνεται απαραίτητο, όταν

243

-\

1-

\

,

Ε

Ε

κ3

Ε�
κ4

-

ο
Σχ. 12.3δ.
Σύνδεση κουδουνιών εξώπορτας πολυκατοικ(ας και ηλεκτρική ς κλειδαριός.

244

ff n
τ ��

lt 'Π
'

Μ2

τr

:ΊΙ ΡIP
Κ.

Κι

J M1

ο

I

I

I

Σχ. 12.3ε .
Σύνδεση κου δουνιών εξώπ ορτας πολυκατοικίας, κουδουνιών εξωτερική ς πόρτας
δ ιαμερισμάτων και ηλεκτρική ς κλειδαριάς.
.

'

υπόρχουν και εσωτερικό κουδούνια του διαμερίσματος, με κουμπιό στα
διόφορα δωμότια (σχ. 1 2.3στ) .
γ) Εγκατ6στααη θυροτηλεφώνου και θυpοτηλεοp6αεως. Συνήθως
η εγκατόσταση κουδουνιών και ηλεκτρικής κλειδαριός είναι συνδυασμt­
νη με εγκατόσταση θυροτηλεφώνου ή θυροτηλεορόσεως. Οι σχετικtς
συσκευtς συνοδεύονται από οδηγίες του κατασκευαστή τους για τον
τρόπο εγκαταστόσεως και συνδεσμολογίας τους.

245

.------...ι

)Μ 3----ιι�-ο--

Attό

Ε.Η.Ε.

δ ιαμερLσματοs;

3

Attό

Ε.Η.Ε.

δ ιαμερίσματοι;

2

Attό

Ε.Η.Ε.

διαμερίσματος

1

--,
.� L...ι-....
...

Attό

Ε.Η.Ε.

Κοινοχρήστων

Σχ. 12.3στ.
Σύνδεση κουδουνιών εξώπορτας, κουδουνιών εξωτερική ς πόρτας διαμερισμάτων,
κουδουνιών δωματ{ων και ηλεκτρική ς κλειδαριάς.

246

Σχ. 12.3ζ.
Τηλεφωνική συσκευή διαμερ(σματος για το θυροτηλέφωνο.

Ο πίνακας κουδουνιών εξώθυρας είναι εφοδιασμένος με ένα μικρό­
φωνο και με ένα μεγάφωνο. Περιλαμβάνει επίσης και έναν ενισχυτή για
τη λειτουργία του μεγαφώνου. Σε κάθε διαμέρισμα υπάρχει είτε μια
τηλεφωνική συσκευή (συνήθως κρεμαστή, όπως στο σχήμα 12.3ζ) είτε
μια συσκευή τοίχου που περιλαμβάνει μικρόφωνο και μεγάφωνο. Στην
τηλεφωνική συσκευή του σχήματος 12.3ζ υπάρχει και ένα κουμπί, που
προορίζεται για τη λειτουργία της ηλεκτρικής κλειδαριάς. Όταν σηκώ­
νομε το χειροτηλέφωνο (ακουστικό και μικρόφωνο) , κλείνουν ορισμένες
επαφές που υπάρχουν στο σταθερό μέρος, ώστε να τεθεί σε λειτουργία
το σύστημα και να επικοινωνήσει αυτή η τηλεφωνική συσκευή με τη
συσκευή της εξώπορτας. Στο σχήμα 1 2.3η βλέπομε ενδεικτικά τη συν­
δεσμολογία συστήματος με τηλεφωνικές συσκευές για τρία διαμερίσμα­
τα. (Επειδή το θυροτηλέφωνο χρειάζεται μικρότερη τάση από εκείνη
των κουδουνιών και της ηλεκτρικής κλειδαριάς, το σύστημα aνορθώ­
σεως τροφοδοτείται από μια μεσαία λήψη του μετασχηματιστή). Στις
συσκευές τοίχου, που, όπως αναφέραμε, δεν έχουν χειροτηλέφωνο,
υπάρχει ένα κουμπί, με το οποίο κλείνομε τις επαφές για τη λειτουργία
του θυροτηλεφώνου, και ένα δεύτερο κουμπί για την ηλεκτρική κλειδα­
ριά της εξώπορτας.
Η θυροτηλεόραση αποτελεί μια πρόσθετη διάταξη, με τη βοήθεια της
οποίας από κάθε διαμέρισμα μπορούμε να βλέπομε εκείνον που βρίσκε­
ται εμπρός από την εξώπορτα. Σε κατάλληλη θέση τοποθετείται η συ­
σκευή λήψεως της εικόνας (κάμερα) και σε κάθε διαμέρισμα έχομε μια
μικρή οθόνη (σχ. 1 2.3θ). Οι συνδέσεις της συσκευής λήψεως με τις
οθόνες των διαμερισμάτων γίνονται με ομοαξονικό καλώδια, σύμφωνα
με τις οδηγίες του κατασκευαστή· υπάρχουν όμως και συστήματα στα
οποία χρησιμοποιούνται κοινό καλώδια.

247

[�

� Μ3

I

I

I�
Ji

ι
ι

I

.

-

) Μ2


J M,

ι]
'�'
�Ικ,ι'

I

f

jj

c:J

<?
r--

ι

f-

��f-

Α�

-

-

.4•
ΑΙ.

τ

Σχ. 12.3η.
Σύνδεση κουδουνιών ηλεκτρικής κλειδαριός και θυροτηλεφώνων εξώπορτας πολυ­
κατοικfας.

248

Σχ. 12.38.
Συσκευή διαμερίσματος για τη θυροτηλεόραση.

12.4 Ηχητικtc; έγκαταστάσειc;.

Συχνά στις κατοικ(ες γ(νεται μια σταθερή εγκατάσταση για τη σύν­
δεση των μεγαφώνων προς τα υπόλοιπα ηλεκτροακουστικά μηχανήμα­
τα (ενισχυτές κλπ.), ώστε .να αποφεύγονται τα κινητά καλώδια. Επ{σης
σταθερές εγκαταστάσεις υπάρχουν για τον ίδιο σκοπό και σε άλλους
χώρους όπως κινηματογράφοι, κέντρα διασκεδάσεως κλπ. ή επ(σης σε
σχολε{α, εργοστάσια, στρατόπεδα κλπ. Θα αναφερθούμε εδώ στην
περίπτωση των κατοικιών, επειδή οι άλλες περιπτώσεις παρουσιάζουν
μεγάλη ποικιλ(α, ανάλογα με τις ανάγκες και οι αντίστοιχες εγκαταστά­
σεις προσαρμόζονται προς τα μηχανήματα που χρησιμοποιούνται.
ι

Η γενική περίπτωση των κατοικιών αφορά τα λεγόμενα "στερεοφωνι­

κά συστήματα•, στα οποία τα μεγάφωνα είναι χωριστά από τον ενισχυτή
που τα τροφοδοτεί. Πηγή του ήχου αποτελούν τα ηχε{α, καθένα από τα
οποία περιλαμβάνει ένα ή περισσότερα μεγάφωνα, τοποθετημένα σε
κατάλληλο, ξύλινο συνήθως, κιβώτιο. Ο αριθμός και τα χαρακτηριστικά
των μεγαφώνων καθώς και οι διαστάσεις και γενικά η διαρρύθμιση κάθε
ηχείου (ανοίγματα, εσωτερικά διαφράγματα κλπ.) καθορίζουν την ποιό­
τητα του ηχε{ου. Ένα ηχε{ο ε{ναι τόσο καλύτερης ποιότητας, όσο έχει
σε μεγαλύτερο βαθμό την ικανότητα να παράγει ηχητική κύμανση όμοια
με την ηλεκτρική κύμανση της τροφοδοτήσεώς του. Η ικανότητά του
αυτή παριστάνεται με μια καμπύλη, που λέγεται καμπύλη αποκρ{σεως
και δε(χνει την ένταση του ήχου που αποδίδει το ηχείο, όταν τροφοδο-

249

τηθε( με μια τόση σταθερής τιμής αλλά μεταβαλλόμενης συχνότητας
(οριζόντιος άξονας η συχνότητα, κατακόρυφος η ένταση του ήχου) . Το
ηχε(ο ε(ναι καλής ποιότητας όσο πλησιέστερη προς την οριζόντια ευ­
θεία είναι η καμπύλη αποκρίσεώς του, σε όλη την περιοχή των ακουστι­
κών συχνοτήτων ( 1 6 Hz - 20 kHz) . Το ηχε(ο χαρακτηρίζεται ακόμα από
την ονομαστική ισχύ του σε W, που είναι η ισχύς, με την οποία μπορεί
να λειτουργεί συνεχώς, χωρίς να πάθει καμιά βλάβη, και μέχρι την
οποία διατηρεί την καμπύλη αποκρίσεώς του .
Για να αποδίδεται ο ήχος κατά τρόπο φυσικό, δηλαδή όπως τον
ακούει ένας ακροατής στην πραγματικότητα, χρησιμοποιούνται το στε­
ρεοφωνικά ιιυιιτήματα. Αυτά περιλαμβάνουν δύο ηχεία, που τοποθε­
τούνται σε κατάλληλες θέσεις και που τροφοδοτούνται κατάλληλα,
ώστε οι ήχοι που παράγουν να είναι ελαφρά διάφοροι μεταξύ τους,
όπως διάφοροι είναι στην πραγματικότητα οι ήχοι ποu ένας ακροατής
αντιλαμβάνεται να φθάνουν ως αυτόν από τις διάφορες διευθύνσεις.
Έτσι ο ακροατής του ηχητικού συγκροτήματος έχει την αίσθηση της
προελεύσεως των ήχων όπως στην πραγματικότητα. Η καλύτερη θέση
των ηχείων για να παραχθεί στον ακροατή αυτό το αποτέλεσμα, είναι
εμπρός από αυτόν και σε τέτοια μεταξύ τους απόσταση, ώστε το δύο
ηχεία και ο ακροατής να βρίσκονται στις κορυφές ενός ισόπλευρου
τριγώνου. Βέβαια στην πράξη, σε μια κατοικία, γίνονται ορισμένες πα­
ρεκκλίσεις από αυτόν τον κανόνα, επειδή οι θέσεις των ηχείων πρέπει
να προσαρμοσθούν ανάλογα με τη διαρρύθμιση του δωματίου.
Πιο πολύπλοκα ηχητικά συγκροτήματα, που, όπως είναι φυσικό, χρη­
σιμοποιούνται σπάνια σε κατοικίες, έχουν περισσότερα ζευγάρια η­
χείων, σε διάφορες θέσεις, για να παράγουν την αίσθηση του βάθους,
όπως την έχει ένας ακροατής, π.χ. , σε μια αίθουσα μουσικής.
Για την τροφοδότηση κάθε ηχείου χρειάζεται μια γραμμή με δύο
αγωγούς. Αυτή αρχίζει από τη θέση του ενισχυτή και καταλήγει είτε σε
ένα ρευματοδότη, αν τα ηχεία είναι φορητά, είτε απ' ευθείας στα ηχεία,
αν είναι μόνιμα εγκατεστημένα (π.χ. σε μια βιβλιοθήκη τοίχου) . Καλό
είναι να χρησιμοποιηθούν αγωγοί αρκετά μεγάλης διατομής, 1 mm 2 ή
1 ,5 mm 2 , παρ' όλο που τα ρεύματα είναι πολύ μικρά, για να μην έχει η
γραμμή αξιόλογη αντίσταση και περιορίζει την απόδοση των ηχείων.
Δεν χρειάζεται, όπως νομίζουν μερικοί, να χρησιμοποιηθούν καλώδια
ειδικής μορφής, με θωράκιση κλπ. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν μονω­
μένοι αγωγοί H07V-U ή οιουδήποτε άλλου τύπου. Προτιμότερο είναι να
χρησιμοποιηθούν αγωγοί διαφορετικών χρωμάτων, για να γίνει εύκολα
η συνδεσμολογία των ηχείων με τη σωστή πολικότητα. (Αν δεν είναι

250

διαφορετικό τα χρώματα, θα χρειασθεί να βρεθούν οι πολικότητες με
ένα όργανο ή με δοκιμές) . Πολλές φορές κατασκευόζονται γραμμές για
περισσότερα ζευγόρια ηχείων, με το σκοπό να μπορεί ο ίδιος ενισχυτής
να τροφοδοτήσει ηχεία σε διαφορετικό δωμότια της κατοικίας. Αν χρη­
σιμοποιηθούν ρευματοδότες πρέπει βέβαια να είναι διαφορετικής μορ­
φής από τους ρευματοδότες της ΕΗΕ, ώστε να μην υπόρχει κίνδυνος
να τροφοδοτηθεί από λόθος ένα ηχείο με 220 ν.
Καλώδια ειδικής μορφής, που έχουν θωρόκιση, δηλαδή έναν αγωγό
με μορφή πλέγματος από λεπτό συρματίδια που περιβόλλει τον όλλο
αγωγό, χρειόζονται μόνο στις συνδέσεις μεταξύ μηχανημότων πριν από
τον ενισχυτή. Τέτοια καλώδια συνδέουν προς την είσοδο του ενισχυτή
π.χ. ένα μικρόφωνο ή ένα πικ-απ ή ένα μαγνητόφωνο ή ένα κασετόφωνο.
1 2.5 Εyκαταστ6αη κεραίας τηλεορ6αεω c;.

Η εγκατόσταση και η σύνδεση κεραίας τηλεορόσεως αποτελεί αντι­
κείμενο των ειδικών τεχνικών. Ορισμένες όμως εργασίες γίνονται από
τους ασχολουμένους με την κατασκευή των ΕΗΕ για πρακτικούς λό­
γους. Συγκεκριμένα, η τοποθέτηση των ρευματοδοτών κεραίας τηλεο­
ράσεως ("κεραιοδοτώνω) καθώς και των αντιστοίχων καλωδίων γίνεται
στο ίδιο χρονικό διάστημα που κατασκευάζεται και η ΕΗΕ. Γι' αυτό, και
επειδή η εργασία είναι συναφής, συνήθως τα ίδια πρόσωπα που εκτε­
λούν την Ε Η Ε ασχολούνται και με την εγκατάσταση των καλωδίων κε­
ραίας και των κεραιοδοτών. Επίσης και όλλες εργασίες, όπως η γείωση
του ιστού της κεραίας, αποτελούν αντικείμενο των κατασκευαστών της
ΕΗΕ. Πριν από την εκτέλεση αυτών των εργασιών, και κυρίως όταν
πρόκειται για μια κόπως πολύπλοκη εγκατάσταση, όπως π.χ. στην περί­
πτωση συλλογικής κεραίας που τοποθετείται σε πολυκατοικίες για την
εξυπηρέτηση όλων των διαμερισμόtων, πρέπει να γίνεται μια συνεργα­
σία με τους ειδικούς τεχνικούς τηλεοράσεων. Όσα αναφέρομε στη
συνέχεια αποτελούν ορισμένες βασικές γνώσεις, που είναι χρήσιμες
ώστε να διευκολύνεται αυτή η συνεργασία.

α) λή ψη εκπομπών.
Κόθε ραδιοφωνικός ή τηλεοπτικός σταθμός εκπέμπει ενέργεια με τη
μορφή ηλεκτρομαγνητικών κυμότων μιας ορισμένης συχνότητας και
επομένως δημιουργεί γύρω του ένα ηλεκτρομαγνητικό πεδίο. Η ένταση
του ηλεκτρομαγνητικού πεδίου σε ένα σημείο εξαρτόται από την ισχύ
του σταθμού, την απόσταση του σημείου από αυτόν και την ύπαρξη
τυχόν εμποδίων μεταξύ αυτών. Σε κόθε μεταλλικό αντικείμενο που βρί-

251

σκεται μέσα σε ένα ηλεκτρομαγνητικό πεδ(ο αναπτύσσεται μια εναλλασ­
σόμενη τάση της (διας συχνότητας. Η τάση αυτή ε(ναι γενικά πάρα πολύ
μικρή και εξαρτάται από την ένταση του ηλεκτρομαγνητικού πεδ(ου και
από το σχήμα και τις διαστάσεις του αντικειμένου. Για να έχομε τάσεις
μεγαλύτερες, προκειμένου να τις αξιοποιήσαμε με τη βοήθεια ραδιοφω­
νικών ή τηλεοπτικών δεκτών (ραδιοφώνων και τηλεοράσεων) , χρησιμο­
ποιούμε τις κερα(ες δηλαδή μεταλλικά αντικε(μενα που η μορφή τους
ε(ναι κατάλληλη, ώστε η τάση που αναπτύσσεται, για δεδομένη ένταση
του ηλεκτρομαγνητικού πεδ(ου, να ε(ναι όσο μπορε( μεγαλύτερη. (Η
τάση που αναπτύσσεται σε μια κερα(α ε(ναι της τάξεως του mV.)
Όταν υπάρχουν πολλο{ σταθμό{ εκπομπής, που ο καθένας εκπέμπει
με τη δική του συχνότητα, αναπτύσσονται στην κερα{α πολλές τάσεις,
των αντιστο{χων συχνοτήτων. Επειδή όμως το σχήμα που πρέπει να έχει
μια κερα(α, για να έχει το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα (δηλαδή τη
μεγαλύτερη δυνατή τάση για δεδομένη ένταση του ηλεκτρομαγνητικού
πεδ{ου) εξαρτάται από τη συχνότητα, έχομε διάφορα σχήματα κεραιών,
που το καθένα είναι κατάλληλο για μια περιοχή συχνοτήτων.
Η κερα{α συνδέεται με τη βοήθεια ενός κατάλληλου καλωδ{ου προς
το ραδιόφωνο ή την τηλεόραση. Το καλώδιο αυτό ονομάζt;.ται κάθοδος
της κερα{ας. Η κάθοδος μεταφέρει προς αυτές τις συσκευές τις τάσεις
που έχουν αναπτυχθε{ στην κερα{α.
Οι συχνότητες που χρησιμοποιούνται στις ραδιοφωνικές και στις
τηλεοπτικές εκπομπές περιλαμβάνονται στις ακόλουθες περιοχές (ζώ­
νες) :
- Ραδιοφωνικές εκπομπές
Μεσα{α κύματα
0,51 - 1 ,60 MHz
Βραχέα κύματα
6 - 27 MHz
Υπερβραχέα κύματα
87,5 - 1 08 M Hz
- Τηλεοπτικές εκπομπές
Πολύ μεγάλης συχνότητας
(VHF νery high freqυency)
(τηλεοπτ. κανάλια 5 - 1 2)
1 74 - 230 M Hz
Εξαιρετικά μεγάλης συχνότητας
(UHF υltra high freqυency)
(τηλεοπτ. κανάλια 2 1 - 69)
470 - 862 M Hz
Οι ραδιοφωνικές εκπομπές μεσαίων και βραχέων κυμάτων μπορούν
να χαρακτηρίζονται είτε με βάση τη συχνότητα, όπως παραπάνω, είτε
με βάση το μήκος κύματος. Η σχέση μεταξύ αυτών των δύο μεγεθών
ε{ναι:
-

-

252

1

χ ι = 300

όπου : f η συχνότητα σε M H z και ι το μήκος κύματος σε m .
Κόθε σταθμός χαρακτηρίζεται από τη συχνότητα του. Για να έχομε,
στο ραδιόφωνο ή στην τηλεόραση, λήψη της εκπομπής ενός σταθμού,
συντονίζαμε τη συσκευή μας, ώστε αυτή να δέχεται και να ενισχύει μόνο
τις τόσεις αυτής της συχνότητας. Δηλαδή η συχνότητα ενός σταθμού
αποτελεί το στοιχείο, με βόση το οποίο ξεχωρίζαμε την εκπομπή του
από τις εκπομπές των όλλων σταθμών. Αυτή είναι η "φέρουσα συχνότη­
τα•, επόνω στην οποία είναι διαμορφωμένες διόφορες όλλες συχνότη­
τες , π ολύ μικροτέρων τιμών, π ο υ αποτελούν τον ήχο , για τις
ραδιοφωνικές εκπομπές, ή τον ήχο και την εικόνα, για τις τηλεοmικές
εκπομπές.
Στις ραδιοφωνικές εκπομπές η μέθοδος που χρησιμοποιείται, για να
συμπεριληφθεί ο ήχος στη φέρουσα συχνότητα, είναι διαφορετικός,
ανόλογα με τη ζώνη των συχνοτήτων:
- Στις ζώνες των μεσαίων και των βραχέων
κυμότων η μέθοδος

λέγεται "διαμόρφωση κατό πλότος" και είναι γνωστή ως ΑΜ
(Amplitude Modulation) .
- Στις ζώνες των υπερβραχέων κυμότων γίνεται "διαμόρφωση κατό
συχνότητα" γνωστή ως FM (Frequency Modulation} . Έτσι έχει επι­
κρατήσει τη ζώνη των υπερβραχέων κυμότων να τη λέμε ζώνη FM.
Στις τηλεοmικές εκπομπές έχομε πόντοτε διαμόρφωση κατό συχνό­
τητα.

p) Κεραία.
Για τη λήψη των ραδιοφωνικών εκπομπών, ιδίως των ΑΜ, δεν είναι
απαραίτητη η εγκατόσταση κεραίας, επειδή τα ραδιόφωνα έχουν εσω­
τερική κεραία που , στις περισσότερες περιmώσεις, δίνει ικανοποιητικό
αποτελέσματα. Φυσικό ή λήψη είναι καλύτερη όταν χρησιμοποιηθεί ε­
ξωτερική κεραία.
Στην περίmωση των τηλεοπτικών εκπομπών χρειόζεται πόντοτε να
συνδεθεί προς τη συσκευή τηλεορόσεως μια κεραία. Όταν οι συνθήκες
λήψεως είναι καλές (π.χ. σε θέσεις που βρίσκονται σε μικρή σχετικό
απόσταση από ισχυρούς σταθμούς εκπομπής} , είναι δυνατόν να επαρ­
κέσει μια κεραία δωματίου. Αυτή είναι κεραία μικρών διαστόσεων, που
μπορούμε να την έχομε ακουμπήσει επόνω στην τηλεόραση. Όμως στις
περισσότερες περιmώσεις χρειόζεται η εγκατόσταση κεραίας στο εξω­
τερικό του κτηρίου.

253

Επειδή, όπως αναφέραμε, ανάλογα με τη ζώνη συχνοτήτων, χρειάζε­
ται η κεραία να έχει κατάλληλο σχήμα, μια εγκατάσταση περιλαμβάνει
τουλάχιστον μια κεραία VHF και μια UHF, στερεωμένες στον ίδιο ιστό.
Όμως πρέπει να έχομε υπόψη ότι η διάδοση των κυμάτων των μεγάλων
συχνοτήτων, όπως είναι της τηλεοράσεως, είναι περίπου ευθύγραμμη.
Αυτό σημαίνει ότι η κεραία πρέπει να βρίσκεται σε κατάλληλη θέση,
ώστε, όσο είναι δυνατόν, να μην παρεμβάλλονται εμπόδια μεταξύ του
σταθμού εκπομπής και αυτής (δηλαδή να υπάρχει, αν είναι δυνατόν,
οπτική επαφή μεταξύ σταθμού και κεραίας) . Επίσης σημαίνει ότι η κε­
ραία πρέπει να είναι προσανατολισμένη προς τη διεύθυνση του σταθ­
μού. Γι' αυτό μπορεί να χρειάζεται να τοποθετηθούν επάνω στον ίδιο ιστό
περισσότερες κεραίες, με διάφορους προσανατολισμούς. Πάντως μερικές
φορές, αν υπάρχουν εμπόδια, π.χ. ψηλά κτήρια, προς τη διεύθυνση του
σταθμού, είναι δυνατόν να γίνει η λήψη μέσω ανακλάσεων και τότε η κεραία
προσανατολίζεται προς κάποια άλλη κατάλληλη κατεύθυνση.
Όταν σε ένα κτήριο υπάρχουν πολλές συσκευές τηλεοράσεως, όπως
π.χ. σε μια πολυκατοικία, μπορούν βέβαια να τοποθετηθούν ισάριθμες
κεραίες. Αυτό όμως έχει πολλά μειονεκτήματα: είναι aντιοικονομικό ,
είναι aντιαισθητικό και μπορεί η μια κεραία να παρεμποδίζει την καλή
λήψη της άλλης. rι' aυτό ενδείκνυται να εγκαθίσταται μια συλλογική
κεραία για την τροφοδότηση όλων των συσκευών του κτηρίου.
Η επιλογή του είδους των κεραιών, η εγκατάσταση, ο προσανατολι­
σμός τους και η εκτέλεση των απαιτουμένων δοκιμών και μετρήσεων
aποτελεί αντικείμενο των ειδικευμένων τεχνικών τηλεοράσεως. Επίσης,
στην περίπτωση συλλογικής κεραίας, τα ίδια πρόσωπα καθορίζουν τα
χαρακτηριστικά που πρέπει να έχουν τα διάφορα εξαρτήματα που εν­
σωματώνονται στην εγκατάσταοη μεταφοράς των σημάτων της κεραίας
προς τους δέκτες τηλεοράσεως, με τους οποίους θα συνδεθούν στα
διάφορα διαμερίσματα .

y) Τοποθέτηση του ιστού κεραίας.
Η θέση και το ύψος του ιστού πρέπει να εκλεγούν , αφού ληφθούν
υπόψη τα διάφορα αντικείμενα (άλλα κτήρια κλπ.) που μπορεί να πα­
ρεμποδίζουν την οπτική επαφή της κεραίας προς τους σταθμούς εκπο­
μπή ς . Ως προς την κατακόρυφη απόσταση μεταξύ κεραιών που
στηρίζονται στον ίδιο ιστό, μπορούμε να θεωρούμε γενικά ότι αυτή
πρέπει να είναι τουλάχιστον 80 cm. Η απόσταση αυτή καλό είναι να
αυξάνεται, αν πρόκειται για κεραίες με πολλά στοιχεία και, επίσης, αν
έχουν τον ίδιο προσανατολισμό. Αν τοποθετηθεί κεραία ραδιοφωνικής

254

λήψεως, αυτή τοποθετείται στην κορυφή του ιστού. Η σειρά που θα
τοποθετηθούν οι όλλες κεραίες δεν έχει επίδραση στη λήψη, εκτός αν
χρειάζεται η κεραία που έχει έναν ορισμένο προσανατολισμό να τοπο­
θετηθε{ υψηλότερα, για να αποφεύγει ένα συγκεκριμένο εμπόδιο. Αν
δεν υπάρχει τέτοιος λόγος, πρέπει να προτιμούμε να τοποθετούμε χα­
μηλότερα τις κεραίες που παρουσιάζουν μεγαλύτερη αντίσταση στον
άνεμο, ώστε να περιορίζεται όσο γ{νεται η καταπόνηση του ιστού. Η
χαμηλότερη κερα(α πρέπει να τοποθετηθεί τουλάχιστον 1 m πάνω από
τη στέγη.
Στην εκλογή της θέσεως της κεραίας πρέπει να λάβομε επ(σης υπό­
ψη ότι δεν θα πρέπει αυτή να εξέχει από την οικοδομική γραμμή, αν το
. ύψος της ε(ναι χαμηλότερο από 1 5 m από τη στάθμη του πεζοδρομίου.
Οι κεραίες στηρίζονται επάνω στον ιστό, που αποτελείται από ένα
σωλήνα που πρέπει να έχει κατάλληλη προστασία για να μη σκουριάζει.
Επίσης, ο ιστός πρέπει να έχει αρκετή αντοχή, ώστε να μην κινδυνεύει
από τις καταπονήσεις που δέχεται εξαιτίας των δυνάμεων που οφείλο­
νται στην πίεση του ανέμου , όπως θα αναφέρομε παρακάτω. Ο ιστός
προσδένεται μερικές φορές με συρματόσχοινα (επίτονοι) .
Ο ιστός, οι κεραίες, τα συρματόσχοινα των επιτόνων (αν υπάρχουν)
και το καλώδιο καθόδου πρέπει να έχουν αρκετή απόσταση από τους
εναέριους αγωγούς_ των δικτύων ηλεκτρικής ενέργεφς, ώστε να μη
δημιουργούνται κίνδυνοι. Αν πρόκειται για τα εναέρια δίκτυα διανομής,
πρέπει, ανάλογα με την τάση του δικτύου, να τηρούνται !<ατ'ελάχιστο οι
ακόλουθες αποστάσεις.
Οριζόντια
Κατ ακό ρυφ η
απόσταση (m)
απόσταση (m)
Δίκτυο Χαμηλής Τάσεως (220/380 V)

1 ,25

2,50

Συγκεντρικά καλώδια πάροχετεύσεων

0,90

0,90

Δίκτυο Μέσης Τάσεως (μέχρι 20 kV)

2,50

2,50

Σε περίπτωση διασταυρώσεως με αγωγούς ή καλώδια ενέργειας, τα
καλώδια καθόδου κεραίας και τα συρματόσχοινα επιτόνων (αν υπάρ­
χουν) , πρέπει να περνούν κάτω από αυτούς.
Για τα δίκτυα μεταφοράς η ΔΕΗ έχει ορίσει, πριν από την κατασκευή
κάθε γραμμής και σε μια ζώνη ορισμένου πλάτους αριστερά και δεξιά
της γραμμής, ποιο είναι το μέγιστο ύψος που μπορούν να έχουν οι
οικοδομές. Αυτό το ύψος ισχύει και για τις κεραίες.

255

Κεραία A M .FM

-L-�-...L--τ--..J

"

- Mmcuf M,+ M2 + M3� f1Ι1+� I2+F3I3

.- ιφ

Σχ. 12.5α.
Στή ρ ιξη ιστο ύ κερα(ας , δυνάμεις πιέσεως ανέ μου και ροπές κάμψεως.

Ο ιστός στερεώνεται συνήθως με δύο ειδικά στηρίγματα (δαγκάνες)
σε ένα γερό τοίχο ή άλλο κατάλληλο στοιχείο του κτηρ{ου. Η κατακό­
ρυφη απόσταση των στηριγμάτων πρέπει να είναι τουλάχιστον ίση με
το 1 /6 του συνολικού ύψους του ιστού (σχ. 1 2.5α) .
Ο υπολογισμός της αντοχής του ιστού γίνεται με βάση τη μέγιστη
ροπή κάμψεώς του, που δημιουργείται από τις δυνάμεις πιέσεως του
ανέμου. Η μέγιστη ροπή εμφανίζεται στο σημείο του επάνω στηρίγματος.
Σύμφωνα με τον σχετικό Γερμανικό Κανονισμό (VDE 0855) , πρέπει
να λαμβάνεται υπόψη πίεση του ανέμου 800 N/m2 (αντιστοιχεί σε ταχύ­
τητα ανέμου 1 30 km/h), εφόσον το κτήριο έχει ύψος 20 m. Αν είναι
ψηλότερο, πρέπει να ληφθεί υπόψη π{εση ανέμου 1 1 00 N/m2 (αντιστοι­
χεί σε ταχύτητα ανέμου 1 50 km/h) . Οι κατασκευαστές κεραιών πρέπει
να δίνουν τη δύναμη σε Ν, για πίεση 800 N/m2 • Αν θέλομε να υπολογ{­
σομε τις δυνάμεις για πίεση 1 1 00 N/m 2, πρέπει να πολλαπλασιάσομε επί
το συντελεστή 1 ,37 ( = 1 1 00: 800) .
Η ροπή κάμψεως υπολογίζεται με τον τύπο:
M = F111 + F212 + . . . .
όπου Μ η μέγιστη ροπή σε N.m, F1 , F2 ••• οι δυνάμεις ανέμου στις
κεραίες σε Ν, 1 1 , 12
τα ύψη των κεραιών σε m, μετρούμενα από το
επάνω στήριγμα.
•••

256

- Αυτή η μέγιστη ροπή κάμψεως πρέπει να είναι μικρότερη από τη
μέγιστη επιτρεπόμενη ροπή στην οποία αντέχει ο ιστός και την
οποία πρέπει να τη δίνει ο κατασκευαστής του .
Ακόμα ορίζει ο ίδιος Κανονισμός, ότι:
- Την αντοχή αυτή πρέπει να έχει ο ιστός, χωρίς να λαμβάνονται
υπόψη οι επίτονοι, με τους οποίους ενδεχομένως έχει προσδεθεί.
- Το υλικό, από το οποίο είναι κατασκευασμένος ο ιστός πρέπει να
είναι τέτοιο, ώστε, αν υπάρξουν μεγαλύτερες δυνάμεις, ο ιστός να
παραμορφωθεί (να λυγίσει) χωρίς να σπάσει. Όπως αναφέρει ο Κα­
νονισμός, οι σωλήνες νερού δεν ικανοποιούν αυτήν την απαίτηση.
Τα παραπάνω ισχύουν για μέγιστες ροπές κάμψεως μέχρι 1 650 N . m
και για ύψη ιστών μέχρι 6 m. Πάνω από αυτά τα όρια πρέπει να γίνεται
ένας αναλυτικός υπολογισμός.
Σημειώνομε ότι συνηθισμένες τιμές της δυνάμεως που οφείλεται
στην πίεση του ανέμου είναι 60 Ν περίπου για τις κεραίες UHF και
περίπου 80 Ν για τις κεραίες VHF. Οι τιμές αυτές δίδονται ως τάξη
μεγέθους και δεν πρέπει να χρησιμοποιηθούν σε υπολογισμούς για την
εκλογή ιστών, επειδή ορισμένες κεραίες έχουν σημαντικά υψηλότερες
δυνάμεις ανέμου.
Ως προς τις επιτρεπόμενες ροπές κάμψεως των ιστών, δίνομε εντε­
λώς ενδεικτικά (επειδή αυτές εξαρτώνται από την αντοχή του χρησιμο­
ποιούμενου υλικού) τις ακόλουθες τιμές:
Επιτρ. ροπή κάμψεως

Διάμετρος

Πάχος τοιχώματος

(mm)

(mm)

(N.m)

40

2

350

50

2,5

650

60

3

1 1 00

Στον αναλυτικό υπολογισμό, όταν επιβάλλεται να γίνει αυτός, σύμ­
φωνα με όσα αναφέραμε προηγουμένως, πρέπει να ληφθούν υπόψη και
οι δυνάμεις από την πίεση του ανέμου που αναmύσσονται επάνω στον
ίδιο τον ιστό.

δ) Γείωση της κεραίας.
Το συγκρότημα της κεραίας (ιστός και κεραίες) αποτελεί ένα μεταλ­
λικό σώμα που εξέχει επάνω από την οικοδομή· είναι επομένως πιθανό
να αποτελέσει ένα σημείο mώσεως κεραυνών. Ακόμα είναι δυνατόν να
αναmυχθούν σε αυτό τάσεις από επαγωγή , σε περίπτωση πτώσεως
κεραυνού σε μικρή απόσταση. Η τάση που δημιουργείται στο συγκρό-

'251

τημα της κεραίας εξαιτίας αυτών των ατμοσφαιρικών φαινομένων μπο­
ρεί, μέσω των καλωδίων καθόδου, να φθάσει ως τις συσκευές τηλεορά­
σεως και να τις καταστρέψει. Μπορεί επίσης να προκαλέσει και άλλες
ζημιές, γιατ{ η τιμή της είναι πολύ μεγαλύτερη από την αντοχή της
μονώσεως των καλωδίων. Επομένως το ρεύμα που περνά από τα καλώ­
δια μπορεί να διοχετευθεί σε διάφορα στοιχεία του κτηρίου. Για να
αποφύγομε αυτούς τους κινδύνους, πρέπει να γειώσομε τον ιστό της
κεραίας, ώστε να διοχετευθεί προς tη γη το ηλεκτρικό φορτίο και να
μην αποκτήσει αξιόλογη τάση ο ιστός προς τη γη. Επίσης πρέπει να
συνδέσομε τα πλέγματα των καλωδίων καθόδου. (τα καλώδια καθόδου ,
όπως θα αναφέρομε στη συνέχεια, είναι ομοαξονικά, δηλαδή αποτελού­
νται από έναν κεντρικό αγωγό, που η μόνωσή του περιβάλλεται από ένα
δεύτερο αγωγό που αποτελείται από πολλά λεπτά συρματίδια και έχει
μορφή πλέγματος, ή αποτελείται από ένα πολύ λεπτό μεταλλικό φύλλο
που περιβάλλει τη μόνωση του κεντρικού αγωγού.)
Η γείωση γίνεται με σύνδεση προς τη σωλήνωση υδρεύσεως του
κτηρίου σε ένα σημείο κοντά στην κεραία ή προς ένα καλό ηλεκτρόδιο
γειώσεως. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί το ηλεκτρόδιο γειώσεως της ΕΗΕ,
αλλά δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί κανένας αγωγός προστασίας της
εγκαταστάσεως. Πρέπει δηλαδή να τοποθετηθεί χωριστός αγωγός για
τη γείωση της κεραίας. Για να διατηρηθεί σε όσο το δυνατόν χαμηλό­
τερο δυναμικό το συγκρότημα της κεραίας, πρέπει ο αγωγός γειώσεώς
του να παρουσιάζει όσο το δυνατόν μικρότερη αντίσταση, ώστε να μη
δημιουργηθεί κατά μήκος του αξιόλογη πτώση τάσεως κατά τη διοχέ­
τευση του ρεύματος του κεραυνού . Γι' αυτό ο αγωγός γειώσεως της
κεραίας πρέπει να ακολουθήσει τη συντομότερη δυνατή διαδρομή, ώ­
στε να έχει όσο γίνεται μικρότερο μήκος. Είναι επίσης πολύ ουσιαστικό
ο αγωγός αυτός να είναι κατά το δυνατόν ευθύγραμμος και πάντως να
μην έχει απότομες γωνίες. Αυτό επιβάλλεται, επειδή τα ρεύματα ατμο­
σφαιρικής προελεύσεως είναι εντελώς στιγμιαία, δηλαδή από τη μηδε­
νική τιμή φθάνουν σε ελάχιστο χρόνο, της τάξεως του μS (εκατομμυριοστό
του δευτερολέπτου), με μια μέγιστη τιμή και αμέσως μετά πάλι μηδενί­
ζονται. Στη ροή ενός τέτοιου ρεύματος που έχει ταχύτατη μεταβολή ,
σημαντική πτώση τάσεως θα δημιουργηθεί, αν ο αγωγός έχει αυξr ;μένο
συντελεστή aυτεπαγωγής (L) . Στις γωνίες, ιδίως αν αυτές είναι απότο­
μες, έχομε μια συγκέντρωση του μαγνητικού πεδίου που δημιουργείται
γύρω από τον αγωγό εξαιτίας της ροής του ρεύματος και επομένως
παρουσιάζεται c;ιυξημένη aυτεπαγωγή. Έχομε δηλαδή σε αυτά τα ση­
μεία μια τοπικά αυξημένη αντίσταση στη διέλευση του ρεύματος.

258

Συνιστάται να χρησιμοποιηθεί για τη γείωση του ιστού γυμνός αγω­
γός χαλκού, διατομής 1 6 mm2 , που θα τοποθετηθεί, αν αυτό είναι δυ­
νατόν, στο εξωτερικό της οικοδομής. Είναι επίσης προτιμότερο να είναι
ορατός, αλλά, αν χρειασθεί, μπορεί να τοποθετηθεί σε πλαστικό σωλή­
να. (Δεν πρέπει να περάσει σε χαλυβδοσωλήνα, επειδή τότε θα είχε
αυξημένη επαγωγική αντίσταση, αφού θα περιβαλλόταν από σιδηρομα­
γνητικό υλικό.) Πρέπει να δίνομε ιδιαίτερη προσοχή στις συνδέσεις: δεν
πρέπει οι συνδετήρες να κινδυνεύουν να χαλαρώσουν ή να διαβρωθούν.
Συγκολλήσεις είναι δεκτές μόνο αν γίνουν με μπρουντζοκόλληση.
Το σχήμα 1 2.5β δε{χνει τη διάταξη γειώσεως κεραίας σε περίπτωση
οικοδομής με θεμελιακή γείωση και με εφαρμογή ουδετερώσεως.

ε) Κάθοδοι. Καλώδια και εξαρτήματα.
Η ενέργεια που •συλλαμβάνεται• από τις κεραίες διοχετεύεται στις
συσκευές τηλεοράσεως με ειδικά καλώδια. Η σταθερή εγκατάσταση
καταλήγει σε κεpαιοδ6τες (pευματοδ6τες κεpαfας τηλεοράσεως) ,
προς τους οποίους συνδέονται τα καλώδια κεραίας των συσκευών. Αν
η τάση (ή, όπως λέμε, το σήμα) που αναπτύχθηκε επάνω στην κεραία
δεν έχει ικανοποιητική τιμή, ή αν πρόκειται για συλλογική κεραία, από
την οποία τροφοδοτούνται περισσότερες συσκευές τηλεοράσεως,
χρειάζεται να τοποθετηθεί και ένας ενισχυτής.
Τα καλώδια που χρησιμοποιούνται είναι δύο ειδών: τα πεπλατυσμένα
(πλακέ) και τα ομοαξονικά (σχ. 1 2.5γ) . Ένα καλώδιο προσδιορίζεται
από τη χαpακτηpιατική αντ{ατααή του . Αυτή εξαρτάται από τη σχέση
του συντελεστή aυτεπαγωγής και της χωρητικότητας μεταξύ των δύο
αγωγών του. Επειδή η χωρητικότητα είναι συνάρτηση της αποστάσεως
μεταξύ των δύο αγωγών, τα πλακέ καλώδια έχουν ειδική μορφή, ώστε
οι αγωγοί να έχουν την κατάλληλη απόσταση. Στα ομοαξονικά καλώδια
το πάχος της μονώσεως του κεντρικού αγωγού είναι αρκετά μεγάλο
(μεγαλύτερο απ' όσο θα επιβαλλόταν για λόγους μονώσεως) , για να
υπάρχει η απόσταση που χρειάζεται μεταξύ του κεντρικού και του πε­
ριφερειακού αγωγού (πλέγματος) . Τα πλακέ καλώδια έχουν συνήθως
χαρακτηριστική αντίσταση 300 Ω και τα ομοαξονικά 75 Ω.
Με τη χαρακτηριστική αντίσταση Ζ ισχύει ο νόμος του Ohm : U/1 = Ζ.
Αν ενώσομε απευθε{ας δύο καλώδια διαφορετικής χαρακτηριστικής α­
ντιστάσεως, δεν θα μπορεί να περάσει από το σημείο της συνδέσεως
ολόκληρη η ενέργεια. Αυτό μπορούμε να το καταλάβομε, αν σκεφθούμε
ότι, αφού έχουν ενωθεί τα δύο καλώδια, πρέπει να έχουν την {δια τάση,
αλλά και το ίδιο ρεύμα. Τότε όμως δεν ε{ναι δυνατόν να ισχύει και από
τις δύο πλευρές της συνδέσεως ο νόμος του Ohm. Χωρίς να μπούμε .σε

·

259

Σχ. 12.ΙIJ.
Γc{ωση ιcποίι κcραίαc;.

260

Πλακέ διπολι'Κό
καλώδιο

( r·wl 1-

Ομοαtονικό
καλιίιδιο

Σχ. 12.5y.
Καλώδια καθόδο υ κερα(ας τηλεοράσεως.

λεmομέρειες, αναφέρομε ότι σε μια τέτοια σύνδεση, προς τη μια κα­
τεύθυνση ροής της ενέργειας δημιουργείται εξασθένιση του σήματος,
ενώ προς την αντίθετη δημιουργείται ανάκλαση . Δηλαδή ένα τμήμα της
ενέργειας του σήματος επιστρέφει και τότε, υπό ορισμένες συνθήκες,
μπορούν να εμφανισθούν στάσιμα κύματα από τη συμβολή του κύματος
που διευθύνεται προς το σημείο της συνδέσεως και του κύματος που,
μετά την ανάκλαση, έχει την αντίθετη κατεύθυνση . Επίσης φαινόμενα
ανακλάσεως μπορεί να έχομε σε ένα σημείο, όπου τερματίζεται ένα
καλώδιο, π.χ. σε έναν κεραιοδότη, αν δεν είναι συνδεδεμένη σε αυτόν
μια συσκευή τηλεοράσεως. Γι' αυτούς τους λόγους οι συνδέσεις των
καλωδίων κεραίας γίνονται μέσω ειδικών εξαρτημάτων που περιλαμβά­
νουν μετασχηματιστές προσαρμογής ή και άλλα στοιχεία, ώστε να μη
δημιουργούνται εξασθενίσεις του σήματος ή ανακλάσεις. Επίσης, όπως
θα αναφέρομε και στη συνέχεια, στα σημεία τερματισμού χρησιμο­
ποιούνται εξαρτήματα που περιλαμβάνουν μια κατάλληλη αντίστ�ση,
ώστε να μη δημιουργούνται ανακλάσεις.
Οι κεραίες έχουν αντίσταση 300 Ω. Από αυτές ξεκινούν πλακέ καλώ­
δια (με χαρακτηριστική αντίσταση 300 Ω) , που φθάνουν στη βάση του
ιστού. Εκεί, αν πρόκειται για ατομική εγκατάσταση, τα καλώδια από
όλες τις κεραίες ενώνονται με ένα ομοαξονικό καλώδιο (χαρακτηριστική
αντίσταση 75 Ω) , που τροφοδοτεί τον κεραιοδότη (ή τους κεραιοδότες)
της κατοικίας. Η σύνδεση γίνεται σε ένα ειδικό κουτί που λέγεται μί­
κτης. Το σχήμα 1 2.5δ δείχνει τη διάταξη.
Αν το σήμα που αναmύσσεται στην κεραία δεν είναι ικανοποιητικό ή
αν πρόκειται για συλλογική κεραία , χρειάζεται να τοποθετηθεί ένας
ενισχυτής. Στην περίmωση ατομικής κεραίας χρησιμοποιείται ένας ενι­
σχυτής που αποτελείται από δύο τεμάχια. Το ένα τοποθετείται κοντά
στη συσκευή της τηλεοράσεως και τροφοδοτείται με ρεύμα από ένα
ρευ ματοδότη της Ε Η Ε και το άλλο τοποθετείται στη βάση του ιστού .
Το πρώτο τεμάχιο περιλαμβάνει ένα τροφοδοτικό στοιχείο που διοχε-

261

DD D D

D

Κεραι.οδότηι;;

Σχ. 12.5δ.
ύ
Σ νδεση μ(κτη στην κάθοδο κερα(ας.

τεύει, μέσω του καλωδίου της κεραίας, μια πολύ χαμηλή τάση για να
τροφοδοτήσει το δεύτερο τεμάχιο που περιλαμβάνει το κύριο μέρος
του ενισχυτή. Στην περίπτωση συλλογικής κεραίας ο ενισχυτής αποτε­
λείται από ένα τεμάχιο. Αυτός εγκαθίσταται σε στεγασμένο μέρος, όσο
το δυνατόν πλησίον στη βάση του ιστού, και τροφοδοτείται με ρεύμα
220 V από την ΕΗΕ των κοινοχρήστων. Η τοποθέτηση του ενισχυτή σε
θέση κοντά στη βάση του ιστού έχει σκοπό την αποφυγή της εξασθε­
νίσεως (ή , όπως λέμε, αποαpέαεως) του σήματος κατά μήκος των
καλωδίων, ώστε το σήμα που φθάνει σε αυτόν να είναι ικανοποιητικό.
Στην περίπτωση συλλογικής κερα{ας, από τον ενισχυτή τροφοδοτεί­
ται το εσωτερικό δίκτυο της πολυκατοικίας, προς το οποίο συνδέονται
οι κεραιοδότες των διαφόρων διαμερισμάτων. Ένα τέτοιο δίκτυο φαί­
νεται στο σχήμα 1 2.5ε. Η σύνδεση των κεραιοδοτών μπορεί να γίνεται
είτε με διέλευση του καλωδίου, όπως στο σχήμα 1 2.5στ, είτε με διακλα­
δώσεις, όπως στο σχήμα 1 2.5ζ. Οι διακλαδώσεις από το κεντρικό καλώ­
διο για την τροφοδότηση των κατερχομένων κλάδων καθώς και οι
διακλαδώσεις από τους κλάδους για την τροφοδότηση των κεραιοδο­
τών (αν εφαρμοσθεί η τροφοδότηση κατά διακλάδωση) γίνονται με τη
βοήθεια ειδικών εξαρτημάτων που λέγονται κατανεμητές και διακλαδω­
τές (σχ. 1 2.5η). Αυτοί περιέχουν κατάλληλα στοιχεία, για να ρυθμίζεται
το ποσοστό του σήματος που διοχετεύεται προς κάθε κατεύθυνση. Στον

262

Κεραιοδότηι;

Σχ. 12.5c.
Δ(κτυο καθόδου συλλογική ς κερα(ας.

Καλώδ ιο
διαν ομ1ιι;

Κερα�οδό"tει;
με δ ιελεuση
χαλωδLοu

�τηι;
:ρ:���r
Κερα

ΊS Ω

Σχ. 12.5στ.

Σύνδεση κεραιοδοτών με δltλευση του καλωδ(ου .

δ

263

ι

λώδιο
Κααν

ο

μ
ήΔιπλός
διακςλαδωτήι;
....
-

Κερcuοδό­
κατ ά

διακλάδωση
"'

Δ ιπλό� δι.αχλαδωtής
�ιστααη τέρμα­
με
tισ μοu
...

""
.....

Διτtλόι; διακλαδωτήι;

με αντίσταση τερμα­
τ ι σμ ο\ι 75 Ω

V.

ι

Σχ. 12.5ζ.
Σύνδεση κεραιοδοτών με διακλάδωση του καλωδ(ου.

Κύριο
καλ
ώ

δ ιο

Κατανεμ-ητη �

Ι

ι
1
I

I
I

1
Ι
Ι

... '"'"'"

Κατανεμ'ΥJ"t'"iι,

�· � �
.

1
Ι
I

Καλώδιο
διανο
'1
:
Κ-ύ � ιο

..
ι
ι
ι

Κ

δ

-.�ψ
��-a..-.ι.

:
αλώδια
διαν
οιrίι&
Σχ. 1 2.5η.

.

ης

---��+
διαχλαδωrή' ι; :
Ι

Ι

......

Κατανεμητtς και διακλαδωτις για καλώδια καθόδου κερα(ας.
ια

·

τελευτα(ο κεραιοδότη, αν εφαρμόζεται η τροφοδότηση με διέλευση, ή
στο τελευτα(ο σημε(ο διακλαδώσεως, αν εφαρμόζεται η τροφοδότηση
κατά διακλάδωση, υπάρχει μια αντ(σταση 75 Ω , που χρειάζεται, όπως
αναφέραμε και προηγουμένως, για να αποφεύγονται οι ανακλάσεις στο
τέρμα της γραμμής.
12.6 Συστήματα ασφαλεlαc;.

Τα κυριότερα συστήματα ασφαλε(ας ε(ναι τα συστήματα κατά της
κλοπής και τα συστήματα πυρασφαλε(ας. Τα μηχανή ματα που χρησιμο-

264

ποιούνται σε αυτά τα συστήματα είναι εντελώς ειδικά, με την έννοια ότι
υπάρχουν πολύ μεγάλες διαφορές στα μηχανήματα των διαφόρων κα·
τασκευαστών. Γι' αυτό εδώ θα περιορισθούμε σε ορισμένα μόνο βασικά
σημεία. Η εγκατάσταση πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τις υποδείξεις
του κατασκευαστή των μηχανημάτων.
Και στις δύο περιmώσεις συστημάτων που προαναφέραμε υπάρχει
ένας κεντρικός πίνακας που ελέγχει συνεχώς το σύστημα, και ένας
ορισμένος αριθμός αισθητηρίων, τα οποία, όταν υπάρχει λόγος, δίνουν
κατάλληλο σήμα στον κεντρικό πίνακα για να τεθεί σε λειτουργία το
σύστημα. Τα μηχανήματα είναι, κατά το πλείστον, ηλεκτρονικά.
Σημαντικό στοιχείο γι'αυτά τα συστήματα αποτελεί η ασφάλεια της
λειτουργίας τους. Γενικά, θεωρείται προτιμότερο να τεθεί κάποτε σε
λειτουργία το σύστημα χωρίς να υπάρχει η αιτία που θα έπρεπε κανο·
νικά να την προκαλέσει, παρά το αντίθετο, δηλαδή να μη λειτουργήσει
το σύστημα όταν πρέπει. Βέβαια πρέπει πάντα να γίνεται η μεγαλύτερη
δυνατή προσπάθεια, ώστε να μην προκαλείται η διέγερση του συστήμα­
τος χωρίς λόγο. Όμως, μεταξύ των δύο προτιμάται το λιγότερο κακό,
δηλαδή η αναίτια λειτουργία.
Ένα στοιχείο για να εξασφαλισθεί η λειτουργία είναι η ανεξαρτησία
από την ηλεκτρική τροφοδότηση. Γι' αυτό το σκοπό τα συστήματα α­
σφαλείας περιλαμβάνουν έναν ή περισσότερους συσσωρευτές (επανα­
φορτιζόμενες μπαταρίες) . Η ηλεκτρική τροφοδότηση κρατά τους
συσσωρευτές πάντα φορτισμένους, αλλά, αν αυτή λείψει, το σύστημα
μπορεί να λειτουργήσει κανονικά. Το μέγεθος (δηλαδή η χωρητικότητα,
σε Ah) των συσσωρευτών εκλέγεται κατάλληλα, ώστε να μπορεί να
αντιμετωπισθεί η μεγαλύτερη πιθανή διακοπή τροφοδοτήσεως. Ο κατα­
σκευαστής ορίζει κάθε πότε πρέπει να αντικαθίσταται ο συσσωρευτής,
επειδή με τον καιρό οι συσσωρευτές χάνουν τη χωρητικότητά τους,
δηλαδή μπορούν να διατηρούν λιγότερη συσσωρευμένη ενέργεια. Σε
μερικά συστήματα υπάρχουν δύο συσσωρευτές: ο ένας τροφοδοτεί
συνεχώς όλα τα κυκλώματα του συστήματος που το κρατούν σε κατά­
σταση ετοιμότητας, ενώ ο δεύτερος δεν έχει καμιά κατανάλωση, όταν
το σύστημα δεν έχει τεθεί σε λειτουργία. Σε περίπτωση που η τάση του
πρώτου συσσωρευτή πέσει κάτω από ένα όριο, ο δεύτερος συσσωρευ­
τής δίνει ένα σήμα (οmικό ή ηχητικό· π.χ. θέτει σε λειτουργία μια
σειρήνα) .
Το δεύτερο στοιχείο εξασφαλίσεως της λειτουργίας είναι ότι αυτή
πρέπει να μην επηρεάζεται στην περίmωση διακοπής των καλωδίων
που συνδέουν μεταξύ τους τα διάφορα μηχανήματα του συστήματος

265

(τα αισθητήρια προς τον κεντρικό πίνακα) . Γι' αυτό, τα συστήματα α­
σφαλείας λειτουργούν με •επαφές κανονικά κλειστές". Αυτό σημαίνει
ότι, όταν τα αισθητήρια δεν ανιχνεύουν τίποτε αντικανονικό, έχουν τις
επαφές τους κλειστές και μόνο έτσι ο κεντρικός πίνακας διατηρείται σε
κατάσταση ηρεμ{ας. Αν υπάρξει διέγερση του αισθητηρ{ου, ανο{γει η
επαφή του και αυτό αποτελε{ σήμα για τον κεντρικό π{νακα να θέσει το
σύστημα σε λειτου ργία. Έτσι, η περίmωση διακοπής ενός καλωδίου
ισοδυναμεί με διέγερση του αντίστοιχου αισθητηρίου και θέτει το σύ­
στημα σε λειτουργία.
Όταν τεθε{ σε λειτουργία ένα σύστημα ασφαλείας, μπορεί:
- Είτε να δίνει τοπικό συναγερμό, με σειρήνες και άναμμα - σβήσιμο
των φώτων.
- Είτε να θέτει σε λειτουργία ένα σύστημα τηλεφωνικής ειδοποιή­
σεως, μέσω του οπο(ου δίδεται η σχετική πληροφορία στην Αστυ­
νομική ή στην Π υροσβεστική Υπηρεσία ή σε ένα ή περιaσότερα
ιδιωτικά τηλέφωνα που έχουν προκαθορισθεί.
- Είτε, βέβαια, να κάνει και τις δύο παραπάνω ενέργειες συγχρό­
νως.

α) Συστήματα κατά της κλοπής.
Διακρίνονται σε συστήματα κατά της διαρρήξεως και σε συστήματα
κατά της ληστείας.
Στα συστήματα κατά της διαρρήξεως τα πιο συνηθισμένα αισθητήρια
είναι: επαφές στις πόρτες και στα παράθυρα, αισθητήρια κραδασμών
στα κρύσταλλα των παραθύρων και προθηκών, ανιχνευτές παρουσίας
προσώπων. Οι τελευταίοι λειτουργούν με μικροκύματα ή με υπέρυθρες
ακτίνες και αντιλαμβάνονται οποιαδήποτε κίνηση στην περιοχή που επι­
τηρούν. Το σύστημα βάζει σε κατάσταση επαγρυπνήσεως ο ένοικος,
όταν αποχωρεί από το οίκημα, μέσω κατάλληλης διατάξεως και το aπε­
νεργοποιεί, όταν επιστρέφει. Φυσικά υπάρχουν κατάλληλες . χρονικές
καθυστερήσεις που επιτρέπουν τη μη θέση σε λειτουργία του συστήμα­
τος κατά την έξοδο και κατά την είσοδο του ενοίκου.
Στα συστήματα κατά της ληστείας, που εγκαθίστανται κυρίως σε
τράπεζες και ανάλογα καταστήματα, η θέση σε λειτουργία γίνεται από
κάποια ενέργεια ενός υπαλλήλου , που μπορεί να γίνει απαρατήρητα και
συνήθως ενεργοποιεί μόνο το σύστημα τηλεφωνικής ειδοποιήσεως.

fJ) Συστήματα κατά της πυρκαϊάς.
Διακρίνονται σε συστήματα πυρανιχνεύσεως και σε συστήματα αυτό­
ματης πυροσβέσεως. Και στα δύο υπάρχουν αισθητήρια που αντιλαμ-

266

βάνονται την ύπαρξη φωτιάς. Τα πιο συνηθισμένα είναι τα αισθητήρια
ιονισμού που διεγείρονται από την ύπαρξη καπνού και εκείνα που επη­
ρεάζονται από την αυξημένη θερμοκρασία. Όταν τεθεί σε λειτουργία
το σύστημα, μπορεί να δίδονται ηχητικά σήματα με σειρήνες ή ισχυρά
κουδούνια, κυρίως αν πρόκειται για χώρο που, σε περίmωση πυρκα'ί άς,
επιβάλλεται να εκκενωθεί από άτομα που τυχόν υπάρχουν σε αυτόν
(π.χ. σε ξενοδοχεία) · συγχρόνως δίδεται τηλεφωνική ειδοποίηση στην
Πυροσβεστική Υπηρεσία.
Τα συστήματα αυτόματης πυροσβέσεως, όταν τεθούν σε λειτουργία,
προκαλούν την εκτόξευση νερού με κατάλληλα ακροφύσια ή, τα πιο
πολύπλοκα, διαθέτουν σύστημα που διοχετεύει στο χώρο διοξείδιο του
άνθρακος, αφού βέβαια προηγουμένως έχει εκκενωθεί από άτομα ο
χώρος. Συνήθως στα συστήματα αυτόματης πυροσβέσεως λαμβάνονται
μέτρα για να αποφεύγονται οι αναίτιες λειτουργίες. Π .χ. χρειάζεται να
διεγερθούν συγχρόνως δύο αισθητήρια, διαφορετικής φύσεως μεταξύ
τους, για να τεθεί το σύστημα σε λειτουργία.

Κ Ε ΦΑΛΑ Ι Ο Δ Ε ΚΑΤΟ T P ITO
ΦΩΤΟΤΕΧ Ν Ι Α

1 3 . 1 Γcνικ6. Αντικειμενο τηc; Φωτοτεχνισc;.

Η πιο διαδεδομένη εφαρμογή του ηλεκτρισμού ε(ναι χωρ(ς αμφιβο­
λ(α ο φωτισμός. Ε(ναι η εφαρμογή που χρησιμοποιούμε πιο συχνά στην
καθημερινή ζωή μας. Η ηλεκτρική ενέργεια που χρησιμοποιε{ται για
φωτισμό δεν αποτελε( το μεγαλύτερο μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας
που παράγεται συνολικά. Όμως ε(ναι πολύ πιθανό, ότι από την αξ(α
κατασκευής του συνόλου των ΕΗΕ, το μεγαλύτερο ποσοστό ε(ναι εκε(νο
που αντιστοιχε( στα τμήματα των εγκαταστάσεων που χρησιμεύουν για
την εξυπηρέτηση των φωτιστικών αναγκών.
Ε(ναι φανερή η σημασ(α που έχει ο σωστός φωτισμός των χώρων
στους οπο{ους διαμένομε, εργαζόμαστε, κινούμαστε, αναπαυόμαστε
κλπ. Απ' αυτόν εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό η ασφάλειά μας, η από­
δοση της εργασ(ας μας και η ψ υχική διάθεσή μας. Ο κακός φωτισμός
μπορε{ να κουράζει τα μάτια μας και τελικά να βλάψει την όρασή μας.
Ο καθορισμός του ε(δους, των θέσεων και της ισχύος των φωτιστι­
κών σωμάτων που απαιτούνται για το σωστό φωτισμό ενός χώρου,
εσωτερικού ή υπα(θριου , αποτελε{ αντικε(μενο της Φωτοτεχν{ας.
Βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να γ(νεται φωτοτεχνική με­
λέτη για κάθε χώρο που πρόκειται να φωτισθε(. Τέτοιες μελέτες απαι­
τούνται μόνο σε περιπτώσεις μεγάλων χώρων ή χώρων στους οπο(ους
ε{ναι σημαντικό να εξασφαλισθούν πολ'ύ καλές συνθήκες φωτισμού.
Όμως τις βασικές έννοιες της Φωτοτεχν(ας χρειάζεται να τις γνωρ(ζει
όποιος ασχολε(ται με τη μελέτη ή την κατασκευή των ΕΗΕ, ακόμα και
αν αντικε(μενό του αποτελούν αποκλειστικά οι απλές εγκαταστάσεις,
για τις οπο(ες ποτέ δεν θα χρειασθε( η εκπόνηση φωτοτεχνικής μελέ­
της. Η γνώση αυτών των εννοιών θα τον διευκολύνει να εννοήσει ποιο
είναι το ε(δος φωτισμού που πρέπει να προτιμηθεί για κάθε-συyκεκρι­
μένο χώρο, ποιες ε(ναι οι ενδεδειγμένες θέσεις τοποθετήσεως των φω-

268

τιστικών σωμάτων, πώς μπορεί να γίνει οικονομία στην κατανάλωση
ηλεκτρικής ενέργειας κλπ.
Απ' όσα αναφέραμε σχετικά με το αντικείμενο της Φωτοτεχνίας προ­
κύπτει ότι αυτή ασχολείται με τον τεχνητό φωτισμό, δηλαδή με το
φωτισμό στον οποίο πηγή του φωτός είναι τα φωτιστικά σώματα που
τοποθετούμε γι' αυτόν το σκοπό. Εντούτοις μερικές βασικές γνώσεις
της Φωτοτεχνίας, χρησιμοποιούνται και για τη μελέτη του φυσικού φω­
τισμού των εσωτερικών χώρων, δηλαδή του φωτισμού από το ηλιακό
φως, η μελέτη όμως αυτή εμπίπτει στον τομέα της Αρχιτεκτονικής.
Σ' αυτό το κεφάλαιο θα αναπτύξομε τα βασικά σημεία της Φωτοτε­
χνίας. Επειδή όμως προϋπόθεση για να γίνουν κατανοητές οι φωτοτε­
χνικές έννοιες αποτελεί η γνώση ορισμένων στοιχείων της Φυσικής, θα
συνοψίσαμε εδώ και μερικά από αυτά τα στοιχεία. Επίσης θα δώσομε
μερικές οδηγίες ηλεκτρολογικού περιεχομένου , σχετικά με την τροφο­
δότηση ορισμένων φωτεινών πηγών.
Πάντως πρέπει να γίνει σαφές, ότι η εκπόνηση πλήρων φωτοτεχνικών
μελετών προϋποθέτει πολύ ευρύτερες ειδικές γνώσεις απ' όσες είναι
δυνατόν να περιληφθούν εδώ.
13.2

Φύση και ιδιότητες του φωτόc;.

Το φως είναι μια μορφή ενέργειας που γίνεται αισθητή σ' εμάς με
την όραση. Παράγεται από τις φωτεινές πηγές και μεταδίδεται με ακτι­
νοβολία. Η μετάδοση αυτή γίνεται είτε μέσα από το κενό (και γι' αυτό
μπορεί και φθάνει ως εμάς το φως του Ήλιου, περνώντας από τον κενό
χώρο μεταξύ του Ήλιου και της Γης) , είτε μέσα από ορισμένα υλικά
(στερεά, υγρά ή αέρια) που τα λέμε διαφανή.
Στο κενό το φως μεταδίδεται με τη μεγαλύτερη ταχύτητα που υπάρ­
χει στη φύση και είναι περίπου 300.000 km/s. Στα διαφανή υλικά η
ταχύτητα μεταδόσεως είναι λίγο μικρότερη. Επίσης στο κενό το φως
δεν υφίσταται καμιά απορρόφηση, γι' αυτό φθάνει ως τη Γη μας το φως
από τους πάρα πολύ μακρινούς aστέρες. Φυσικά, όσο πιο μακρινό είναι
το σώμα που εκπέμπει το φως, τόσο μικρότερη ποσότητα φωτεινής
ενέργειας δεχόμαστε απ' αυτό, όχι επειδή υπάρχει κάποια ενδιάμεση
απορρόφηση, αλλά επειδή από τη συνολική ενέργεια που εκπέμπεται
σφαιρικά (δηλαδή προς όλες τις κατευθύνσεις) δεχόμαστε τόσο μικρό­
τερο μέρος της, όσο μακρύτερα βρισκόμαστε.
Αντίθετα με το κενό, τα διαφανή υλικά απορροφούν ένα μέρος, μι­
κρότερο ή μεγαλύτερο, από τη φωτεινή ενέργεια που περνάει μέσα απ'
αυτά. Δηλαδή τα διάφορα υλικά είναι περισσότερο ή λιγότερο διαφανή,

269

αλλό κανένα δεν είναι τελείως διαφανές. Η απορρόφηση, φυσικό, εξαρ­
τόται από το πόχος του στρώματος του διαφανούς υλικού , δηλαδή από
το μήκος που έχει να διατρέξει το φως μέσα σ' αυτό.
Η μετόδοση του φωτός έχει, ως προς τα περισσότερα χαρακτηριστι­
κά της, τις ιδιότητες των ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων. Μ' αυτό εννοού­
με ότι οι περισσότερες ιδιότητες του φωτός (όπως κυρίως τα φαινόμενα
της συμβολής και της πολώσεως, με τα οποία δεν πρόκειται να ασχο­
ληθούμε εδώ) εξηγούνται μόνο αν δεχθούμε ότι το φως είναι μια ηλε­
κτρομαγνητική κύμανση. Υπάρχουν όμως και ορισμένες άλλες ιδιότητες,
κατό τις οποίες το φως προσομοιόζει προς μια εκπομπή σωματιδίων.
Συγκεκριμένα το φως δέχεται δυνάμεις βαρύτητας (έλκεται δηλαδή από
την ύλη) και η ιδιότητα αυτή εξηγείται μόνο αν δεχθούμε ότι το φως έχει
υλική υπόσταση. Χωρίς να είναι δυνατό να επεκταθούμε σε περισσότερες
λεπτομέρειες ως προς αυτό το θέμα, που είναι ένα από τα πιο βασικό
και ίσως από τα πιο περίπλοκα της νεότερης Φυσικής, λέμε ότι το φως
έχει διπλή φύση: κυματική και υλική. Οι φυσικοί χαρακτηρίζουν το φως
ως σωμότιο - κύμα, ακριβώς για να υποδηλώσουν τη διπλή φύση του.
Για τα θέματα πόντως των πρακτικών εφαρμογών είναι απόλυτα επαρ­
κές να περιορισθούμε στην ηλεκτρομαγνητική φύση του φωτός. Γι'
αυτό όσα θα αναφέρομε στη συνέχεια βασίζονται αποκλειστικά στο ότι
το φως αποτελε{ μια ηλεκτρομαγνητική κύμανση.
Η διαφορό των φωτεινών ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων από εκείνα
της ραδιοφωνίας και της τηλεορόσεως έγκειται στη συχνότητα, που
είναι πολύ μεγαλύτερη, ή, πρόγμα που είναι το ίδιο, στο μήκος κύματος,
που είναι πολύ μικρότερο στα ηλεκτρομαγνητικά κύματα του φωτός. Για
τη σύγκριση αναφέρομε τα εξής στρογγυλευμένα μεγέθη :

Ραδιοφωνία
Τηλεόραση
Φως

Συχνότητα (M Hz)
0,5-1 00
1 75-850
(375-750)χ1 06

Μήκος κύματος (m)
600-3
1 ,7-0,35
(0 ,8-0,4)χ1 0-6

Συνήθως το μήκος κύματος του φωτός το εκφράζομε με τη μονάδα
nm (νανόμετρο, 1 n m = 1 0-9 m) . Επομένως η περιοχή τιμών που αναφέ­
ραμε παραπόνω εκφράζεται ως 400 - 800 nm. Για την ακρίβεια το μήκος
κύματος του φωτός έχει τιμές στην περιοχή 380 - 780 nm.
Στο φως η συχνότητα (ή το μήκος κύματος) διαφέρει ανάλογα με το
χρώμα του . Το κόκκινο αντιστοιχεί στη μικρότερη από τις συχνότητες
που αναφέραμε παραπάνω και το ιώδες (βιολέ) χρώμα στη μεγαλύτερη.

270

Το λεύκό φως, όπως αυτό που προέρχεται από τον Ήλιο, περιέχει
όλα τα χρώματα. Τα χρώματα αυτά λέγονται και •χρώματα της (ριδος•
(επειδή (ρις ε(ναι το ουράνιο τόξο, που, κατά τη μυθολογ(α, ήταν η ζώνη
της Ίριδας, αγγελειαφόρου των θεών του Ολύμπου). Εfναι, κατά σειρά
με αυξανόμενη συχνότητα, τα ακόλουθα: κόκκινο, πορτοκαλ(, κ(τρινο,
πράσινο, μπλε, μπλε σκούρο, ιώδες. Μερικο( αναφέρουν τα χρώματα
μπλε και μπλε σκού ρο ως ένα. Η σειρά ε(ναι συνεχής, δηλαδή υπάρχουν
όλες οι ενδιάμεσες αποχρώσεις και έγκειται στην ικανότητα του ανθρώ­
πινου ματιού να διακρ(νει τα διάφορα χρώματα.
Ακτινοβολ(α με συχνότητα μικρότερη από εκε(νην του κόκκινου χρώ­
ματος λέγεται uπέpuθpη και δεν ε(ναι ορατή από το ανθρώπινο μάτι.
Υπέρυθρες ακτ(νες μεταφέρουν θερμότητα (τέτοια ε(ναι η θερμική ακτι­
νοβολ(α του Ήλιου, αλλά και κάθε ακτινοβολούμενη θερμική ενέργεια) .
Επ(σης δεν ε(ναι ορατή από το ανθρώπινο μάτι η ακτινοβολ(α που
έχει συχνότητα μεγαλύτερη από εκε{νην του ιώδους φωτός και που
λέγεται uπεpιώδης ακτινοβολ(α. Η ακτινοβολ{α αυτή, αν ε{ναι έντονη,
μπορε{ να προκαλέσει βλάβη στα μάτια, δηλαδή πρόσκαιρη ή και μόνιμη
τύφλωση. (Γι' αυτό το λόγο οι ηλεκτροσυγκολλητές πρέπει να προφυ­
λάσσουν τα μάτια τους, επειδή από το ηλεκτρικό τόξο της ηλεκτροσυ­
γκολλήσεως παράγεται αρκετή υπεριώδης ακτινοβολ(α) . Επ(σης αυτή η
ακτινοβολ(α έχει και άλλες επιδράσεις στο ανθρώπινο σώμα, π.χ. προ­
καλε( το μαύρισμα αλλά και τα εγκαύματα του δέρματος όταν αυτό
εκτ(θεται στην ηλιακή ακτινοβολ(α, και σε περ(πτωση μακρόχρονης εκ­
θέσεως, μπορε( να προκαλέσει καρκ(νο του δέρματος.
Η σειρά των χρωμάτων, από τα οπο(α αποτελε(ται ένα φως, λέγεται
φάσμα. Το ηλιακό φως αποτελε(ται από όλα τα χρώματα. Γι' αυτό λέμε
ότι το φάσμα του ηλιακού φωτός ε{ναι πλήρες. Δεν συμβα(νει το (διο
με όλες τις φωτεινές πηγές.
Όταν θέλομε λοιπόν να προσδιορ(σομε τη χρωματική σύνθεση του
φωτός μιας πηγής, αντ( να πούμε ότι το φως της αποτελε(ται από τις
ακτινοβολ(ες, π.χ. κόκκινου και κ(τρινου χρώματος, μπορούμε να χρησι­
μοποιήσαμε την έκφραση ότι το φάσμα της περιέχει τα χρώματα κόκκι­
νο και κ{τρινο. Η χρωματική σύνθεση του φωτός μιας πηγής λέγεται και
φααματική αuνθεαή της. Γενικότερα, επειδή το φάσμα έχει την έννοια
του συνόλου των ακτινοβολιών, χρησιμοποιούμε τον όρο οpατ6 φάαμα,
για να προσδιορ(σομε την περιοχή συχνοτήτων που ε(ναι ορατές από το
ανθρώπινο μάτι.
Η μετάδοση του φώτός μέσα σ' ένα ομοιογενές διαφανές υλικό ε(ναι
ευθύγραμμη. Όταν το φως προσnέσει σ' ένα αδιαφανές αντικε(μενο,

271

ένα μέρος απορροφόται από αυτό και ένα μέρος ανακλόται, δηλαδή
γυρίζει π{σω στο διαφανές υλικό. Αν η επιφόνεια του αντικειμένου ε{ναι
εντελώς λε{α (στιλπνή) έχομε κανονική ανάκλαση. Αυτό σημαίνει ότι αν
μια ακτίνα (πολύ λεπτή δέσμη) φωτός πέσει σ' αυτήν την επιφόνεια, το
φως θα ακολουθήσει μια δεύτερη ακτίνα που θα έχει τέτοια διεύθυνση,
ώστε η πpοσπ(πτοuσα και η ανακλώμενη ακτίνα να ε{ναι συμμετρικές
ως προς την κόθετο στην επιφόνεια στο σημείο προσπτώσεως.
Αντίθετα, αν το αντικείμενο δεν έχει λεία επιφόνεια, ένα μέρος από
το φως που πέφτει επόνω σ' αυτήν απορροφόται και το υπόλοιπο πα­
θα{νει διάχuτη ανάκλαση. Δηλαδή τώρα το ανακλώμενο φως δεν ακολουθε{
μια μόνο ακτίνα, αλλό, αντίθετα, διαχέεται (σκορπίζει) προς διόφορες κατευ­
θύνσεις. Αυτό μας εππρέπει να βλέπομε τα διόφορα αντικε{μενα, όταν βέ­
βαια φωτίζονται, απ' όποια διεύθυνση και αν τα κοιτόξομε. Αλλό και τα
διαφανή αντικείμενα μπορούμε και τα βλέπομε. Αυτό συμβαίνει επειδή και σ'
αυτό ένα μέρος του φωτός που πέφτει στην επιφόνειό τους δεν εισχωρεί στο
εσωτερικό τους αλλό ανακλόται. Εδώ πρέπει να διευκρινίσαμε ότι και τα
αντικείμενα που προκαλούν διόχυτη ανόκλαση μπορούν να προκαλούν σε
μικρό βαθμό και κανονική ανόκλαση. Π.χ. ένα κομμότι χαρτί κόπως γυαλιστε­
ρό, ενώ γενικό προκαλεί διόχυτη ανόκλαση, ένα μέρος του φωτός που
δέχεται το ανακλό με κανονική ανόκλαση. Έτσι προκαλούνται τα λεγόμενα
"γυαλίσματα• ή "γυαλόδες• (το φαινόμενο λέγεται κατοπτpισμ6ς) . Βλέπομε
λοιπόν ότι υπόρχουν και ενδιόμεσες καταστόσεις μεταξύ της κανονικής
και της διόχυτης ανακλόσεως.
Από τις διόχυτες ανακλάσεις, που γίνονται στα διάφορα αντικε{μενα
ενός χώρου έχομε, ένα •διόχυτο φως•, δηλαδή ένα φως που δεν έχει
μια ορισμένη διεύθυνση. Διόχυση του φωτός προκαλείται και από τον
{διο τον αέρα, αφού κι αυτός, όπως αναφέραμε, δεν είναι απολύτως
διαφανές υλικό (μόνο το κενό ε{ναι) .
Διόχυση του φωτός επίσης προκαλούν ορισμένα υλικό που λέγονται
ημιδιαφανή ή διαφώτιστα (όπως τα θαμπό τζόμια) , που αφήνουν να
περνάει το φως αλλά δεν μας επιτρέπουν να δούμε τι υπόρχει π{σω απ'
αυτό, επειδή ακριβώς •σκορπίζουν• τις ακτίνες του φωτός. Περιβλήματα
από ημιδιαφανές υλικό χρησιμοποιούμε μερικές φορές γύρω από μια
φωτεινή πηγή, π.χ. μια λάμπα, για να διαχέουν το φως, επειδή το συ­
γκεντρωμένο φως μιας φωτεινής πηγής μπορεί να είναι ενοχλητικό
(προκαλε{ θάμΙJωση) .
Ας με{νομε ακόμα για λίγο στο φαινόμενο της διάχυτης ανακλάσεως.
Ας θεωρήσομε ότι ένα αντικείμενο φωτίζεται με λευκό φως (που περι­
λαμβάνει όπως αναφέραμε και προηγουμένως, ακτινοβολίες όλων των

272

χρωμάτων) . Αν το αντικείμενο προκαλέσει την ανάκλαση όλων των χρω­
μάτων, το φως που θα προκύψει από την ανάκλαση θα είναι και αυτό
λευκό. Έτσι θα αντιληφθούμε ότι το αντικείμενο είναι λευκό. Αντ(θετα,
αν το αντικείμενο απορροφήσει τις ακτινοβολίες όλων των άλλων χρω­
μάτων και προκαλέσει την ανάκλαση της ακτινολίας μόνο του πράσινου
χρώματος, είναι φανερό ότι μόνο την ακτινοβολία αυτή θα δεχθούμε
στο μάτι μας, όταν βλέπομε αυτό το αντικείμενο. Έτσι αντιλαμβανόμα­
στε ότι το αντικείμενο είναι πράσινο. Το ίδιο βέβαια συμβα(νει και με
όλα τα άλλα χρώματα: π.χ. ένα κόκκινο αντικείμενο απορροφά όλες τις
άλλες ακτινοβολ(ες και ανακλά μόνο την ακτινοβολία κόκκινου χρώμα­
τος. Αν ένα αντικείμενο απορροφά τις ακτινοβολίες όλων των χρωμά­
των, δεν θα ανακλά τίποτα. Αυτό ε(ναι ένα μαύρο αντικείμενο.
τι θα συμβεί όμως αν φωτίσομε ένα αντικείμενο μ' ένα μονοχρωμα­
τικό φως ; Π .χ. ας υποθέσομε ότι χρησιμοποιούμε κόκκινο φως. Αν το
αντικείμενο είναι και αυτό κόκκινο το φως θα ανακλασθεί επάνω στην
επιφάνειά του και θα το δούμε κανονικά. Αν όμως το αντικείμενο είναι
πράσινο, αυτό θα απορροφήσει το κόκκινο φως που πέφτει επάνω του
και, φυσικά, δεν πρόκειται να ανακλασθε( τίποτα. Τότε, λοιπόν, αυτό το
αντικείμενο θα φαίνεται μαύρο. Συμπερα(νομε ότι, όταν έχομε μονοχρω­
ματικό φως, όλα τα αντικείμενα που έχουν το ίδιο χρώμα με το φως
αυτό φαίνονται κανονικά, ενώ εκε (να που έχουν διαφορετικό χρώμα
φαίνονται μαύρα. Αν έχομε ένα αντικείμενο που ο χρωματισμός του
είναι μίγμα διαφόρων χρωμάτων, όταν το φωτίσομε μ' ένα φως που έχει
χρώμα ένα από αυτά τα χρώματα θα φαίνεται να έχει και αυτό το (διο
χρώμα με το φως. Π .χ. αν ένα αντικείμενο περιλαμβάνει στο χρωματι­
σμό του κίτρινο και πράσινο χρώμα, όταν το φωτίσομε με φως κίτρινου
χρώματος θα φαίνεται και αυτό κίτρινο, όταν το φωτίσομε με πράσινο
φως θα φαίνεται πράσινο και όταν το φωτίσομε με φως οποιουδήποτε
άλλου χρώματος θα φαίνεται μαύρο.
Τέλος αν χρησιμοποιούμε ένα φως που περιλαμβάνει ακτινοβολίες περισ­
σοτέρων χρωμάτων αλλά όχι όλων, ενώ γενικά μπορεί να μας δίνει την
εντύπωση λευκού φωτός, όταν πέφτει στα διάφορα αντικείμενα θα προκαλεί
περισσότερες ή λιγότερες "χρωματικές αλλοιώσεις•. Δηλαδή τα αντικείμενα
θα φαίνεται να έχουν περισσότερο ή λιγότερο παραλλαγμένα χρώματα σε
σύγκριση με το χρώμα που έχουν όταν φωτισθούν με πλήρες λευκό φως.
Εντύπω ση λευκού φωτός μας προκαλεί ο συνδυασμός ακτινοβολιών
δύο χρωμάτων που τότε λέγονται "συμπληρωματικά χρώματα". Τέτοια
είναι το κόκκινο και το πράσινο καθώς και το κίτρινο και το μπλε. Όμως
ένα τέτοιο (μη πλήρες) λευκό φως προκαλεί, όπως είναι φυσικό εντονό­
τατες χρωματικές αλλοιώσεις. Αυτό το φαινόμενο της χρωματικής αλ-

273

λοιώσεως θα υπάρχει, σε μικρότερο βέβαια βαθμό, ακόμα κι αν το φως
που χρησιμοποιούμε έχει ακτινοβολίες όλων των χρωμάτων, αλλά οι
εντάσεις των διαφόρων ακτινοβολιών έχουν αναλογ(α διαφορετική από
εκείνην του ηλιακού φωτός.
Το φαινόμενο της χρωματικής αλλοιώσεως εξηγεί γιατί καμιά φορά,
όταν θέλομε να προσέξομε καλά το χρώμα ενός αντικειμένου , προτι­
μούμε να το δούμε στο ύπαιθρο και όχι σ' ένα κλειστό χώρο που έχει
τεχνητό φωτισμό, επειδή πάντα το τεχνητό φως έχει κάποιες διαφορές
στη χρωματική σύνθεσή του από το ηλιακό φως.
Εδώ θα σημειώσομε ότι στην πραγματικότητα κανένα· αντικείμενο
δεν είναι εντελώς μαύρο, πράγμα που θα σήμαινε ότι δεν ανακλά απο­
λύτως τίποτε. Η έννοια είναι θεωρητική (όπως άλλωστε θεωρητική είναι
και η έννοια του απολύτου) και χρησιμοποιείται στη Φυσική με τον όρο
μέλαν σώμα.
1 3.3 Η παραγωγή της φωτεινής ενέργειας.
Οι φωτεινές πηγές παράγουν φως καταναλίσκοντας μια άλλη μορφή
ενέργειας. Δηλαδή στις φωτεινές πηγές έχομε μετατροπή ενέργειας
από κάποια άλλη μορφή σε φωτεινή ενέργεια. Δεν θα μπορούσε άλλω­
στε να είναι διαφορετικά αφού, σύμφωνα με την αρχή της διατηρήσεως
της ενέργειας, δεν είναι δυνατή η παραγωγή ενέργειας " εκ του μηδε­
νός". Η καταναλισκόμενη ενέργεια χρειάζεται για να διεγείρει το υλικό
που περιέχεται στη φωτεινή πηγή, το οποίο τότε αρχίζει να φωτοβολεί.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλη η ενέργεια που καταναλίσκεται από τις φω­
τεινές πηγές μετατρέπεται σε φως. Το αντίθετο συμβαίνει: από την
καταναλισκόμενη ενέργεια το μεγαλύτερο μέρος διοχετεύεται στο πε­
ριβάλλον με τη μορφή θερμικής ενέργειας και μόνο ένα πολύ μικρό
ποσοστό μετατρέπεται σε φωτεινή ενέργεια.
Υπάρχουν τρεις τρόποι με τους οποίους μπορεί να διεγερθεί ένα
υλικό, ώστε να εκπέμψει φωτεινή ενέργεια: η θέρμανση, η ηλεκτρική
εκκένωση και η πρόσπτωση πάνω σ' αυτό μιας άλλης ακτινοβολίας,
διαφορετικού μήκους κύματος. Θα εξετάσομε καθένα από αυτούς τους
τρόπους χωριστά.

13.3. 1 Παραγωγή φωτ6ς με θέρμανση.
α) Ο συνηθέστερος, αλλά και αρχαιότερος τρόπος παραγωγής φω­
τός είναι αλληλένδετος με τη θερμότητα. Επί χιλιάδες χρόνια η ανθρω­
πότητα χρησιμοποιούσε τεχνητό φως που προερχόταν από τη φλόγα

274

πυρσών, λυχναριών, κεριών κλπ. τι είναι η φλόγα; Είναι η περιοχή γύρω
από ένα σώμα που καίγεται και περιλαμβόνει αέρια και αιωρούμενα
μόρια άνθρακα, που βρίσκονται σε πολύ υψηλή θερμοκρασία και γι'
αυτό φωτοβολούν.
Η θερμότητα δημιουργε{ται από τη μετατροπή της χημικής ενέργειας
του σώματος σε θερμική. Η μετατροπή αυτή γίνεται κατό τη διάρκεια
της χημικής αντιδρόσεως της ενώσεως του σώματος με το οξυγόνο.
Πόνω από τη φλόγα υπόρχουν επίσης θερμό αέρια, των οπο{ων όμως η
θερμοκρασία είναι κάπως χαμηλότερη και γι' αυτό δεν εκπέμπουν φως.
Βλέπομε λοιπόν ότι, για να μετατραπεί ένα μέρος της θερμικής ενέρ­
γειας σε φωτεινή, χρειάζεται η θερμοκρασ{α να είναι μεγαλύτερη από
κόποιο όριο. Μόλιστα όσο η θερμοκρασία είναι υψηλότερη, τόσο πιο
έντονη γίνεται η φωτεινή ακτινοβολία αλλό και το χρώμα της γ{νεται πιο
λευκό.
Το ίδιο φαινόμενο θα παρατηρ� σομε και κατά τη θέρμανση ενός
μετάλλου . Εδώ η θερμότητα δεν δημιουργείται επί τόπου , αλλό μεταφέ­
ρεται στο μέταλλο από κόποιο θερμότερο σώμα. Αν θερμάναμε προο­
δευτικό π.χ. ένα κομμότι σίδερο, στην αρχή αυτό θα αποδίδει ένα
aσθενικό φως κόκκινου χρώματος και στη συνέχεια, όσο η θερμοκρασία
θα γίνεται υψηλότερη, θα ακτινοβολεί πιο έντονα και το χρώμα του θα
γίνεται πιο λευκό. Αυτό σημαίνει ότι στις χαμηλές θερμοκρασίες παρό­
γεται ακτινοβολία μόνο κόκκινου χρώματος, ενώ στις υψηλότερες έχομε
α κτινοβολία και των άλλων χρωμάτων.
Ακριβώς τα ίδια παρατηρούμε στις φωτεινές πηγέ ς που λειτουργούν
με καύση. Όσες έχουν ελεύθερη φλόγα, συνήθως με καύση ενός στε­
ρεού ή υγρού καύσιμου υλικού (όπως λάδι, λίπος, κερί, οινόπνευμα,
πετρέλαιο κλπ.) αποδίδουν φως πλούσιο σε ακτινοβολίες χαμηλοτέρων
συχνοτήτων, δηλαδή κυρίως των χρωμάτων: κόκκινο, πορτοκαλί και
κίτρινο.
Αντίθετα, σε όσες η καύση γίνεται συγκεντρωμένη , η θερμοκρασία
είναι πολύ υψηλότερη και γι' αυτό το φως που αποδίδουν εμπλουτίζεται
και με ακτινοβολίες των . υψηλοτέρων συχνοτήτων κι έτσι είναι πιο λευ­
κό. Τέτοιες πηγές λειτουργού.ν συνήθως με κάποιο αέριο και η καύση
συγκεντρώνεται σ' ένα πλέγμα από άκαυστο υλικό (συνήθως αμίαντος) ,
το οποίο στην υψηλή θερμοκρασία που αναπτύσσεται ακτινοβολεί φως.
Αέρια που χρησιμοποιούνται είναι το υγραέριο (παλιότερα το φωταέ­
ριο πόλεως) ή ατμοί πετρελαίου ή βενζίνης (λάμπες Lux, στις οποίες η
εξαερίωση αυτών των υγρών καυσίμων γίνεται με κατόλληλη προθέρ­
μανσή τους) . Σε ορισμένες πάντως λάμπες αερίου δεν υπάρχει πλέγμα,

275

όπως π.χ. στις λάμπες ασετυλίνης, στις οπο{ες η συγκέντρωση της
καύσεως γ(νεται με κατάλληλη διοχέτευση του αερίου.
Φυσικά όλες οι φωτεινές πηγές με καύση που προαναφέραμε και που
στα παλιότερα χρόνια αποτελούσαν το μοναδικό τρόπο φωτισμού έχουν
εκτοπισθε( σχεδόν εντελώς από τις ηλεκτρικές λυχν(ες και χρησιμο­
ποιούνται πια μόνο όπου δεν υπάρχει διαθέσιμη κάποια ηλεκτρική τρο­
φοδότηση.
Στις κοινές ηλεκτρικές λυχν{ες το φως παράγεται από μια αντ{σταση
που θερμαίνεται από τη ροή ηλεκτρικού ρεύματος και φθάνει σε πολύ
υψηλή θερμοκρασία (πυρακτώνεται) . Γι' αυτό οι λυχνίες αυτές λέγονται
λαμπτήρες (ή λυχνfες) πυρακτώσεως. Η αντίσταση έχει τη μορφή ενός
λεmού σύρματος, που λέγεται νήμα. Για να μην κα(γεται το υλικό του
νήματος αυτό πρέπει να βρ(σκεται σ' ένα περιβάλλον που δεν έχει
καθόλου οξυγόνο. Έτσι το νήμα ε{ναι τοποθετημένο στο εσωτερικό
ενός γυάλινου περιβλήματος, στο οποίο υπάρχει κενό ή ένα αδρανές
αέριο, όπως άζωτο ή aργόν.
Ο πρώτος ηλεκτρικός λαμmήρας, που επινοήθηκε το 1 878 από τον
Thomas Edison είχε νήμα από {να άνθρακα που ε{χε προέλθει από
απανθρακωθείσες {νες μπαμπού (σχ. 13.3α) . Σήμερα οι λαμmήρες έ­
χουν νήμα από το μέταλλο βολφράμιο, (λέγεται επ(σης τουγκστένιο) ,
που θερμαίνεται σε μια θερμοκρασία περίπου 2.5οο • C. Το μέταλλο
αυτό είναι κατάλληλο γι' αυτό το σκοπό επειδή έχει πολύ υψηλή θερμο­
κρασία τήξεως (περίπου 3.4οο • C) . Έτσι μπορεί να φθάνει, χωρίς κ(ν­
·
δυνο να λιώσει, στη θερμοκρασία τωv 2500 • C, επιτυγχάνοντας έτσι
καλύτερη απόδοση (με την έννοια τόσο της ποσότητας φωτεινής ακτι­
νοβολίας, όσο και της χρωματικής συνθέσεως) σε σύγκριση με άλλα
μέταλλα που δεν θα μπορούσαν να φθάσουν ως αυτή τη θερμοκρασία
αφού θα έλιωναν.
Πρέπει πάντως να αναφέρομε ότι, και στην περίmωση των ηλεκτρι­
κών λαμmήρων, ένα μικρό μόνο μέρος της ενέργειας που καταναλ(­
σκο υ ν μετατρέπεται πραγματικά σε φωτεινή ενέργεια, ενώ το
μεγαλύτερο μέρος μεταδίδεται στο περιβάλλον ως θερμότητα. Ως τάξη
μεγέθους μπορούμε να αναφέρομε ότι η ενέργεια την οποία ακτινοβο­
λεί ένας λαμmήρας πυρακτώσεως μέσα στην περιοχή του ορατού φά­
σματος αποτελεί ποσοστό μικρότερο από το 1 0% της ηλεκτρικής
ενέργειας που καταναλίσκει. Από το υπόλοιπο, το μεγαλύτερο μέρος
είναι υπέρυθρη ακτινοβολία. Όπως θα αναφέρομε και αργότερα το
ανθρώπινο μάτι δεν έχει την ίδια ευαισθησία στις ακτινοβολ(ες των
διαφόρων συχνοτήτων. Συγκεκριμένα στις ακραίες περιοχές του ορα­
τού φάσματος έχει ελαπωμένη ευαισθησία. Γι' αυτό, τελικά, το οmικό

276

αποτέλεσμα από τη λειτουργία του λαμmήρα πυρακτώσεως είναι ακό­
μα μικρότερο: περίπου 2 έως 3%.
Σ' όλες τις περιmώσεις που αναφέραμε, η θέρμανση, προκαλούμενη
είτε από καύση είτε από τη μετατροπή ηλεκτρικής ενέργειας σε θερμό­
τητα, προκαλεί τη φωτεινή ακτινοβολία. Αυτό εξηγείται από το ότι, όταν
ένα υλικό θερμανθεί σε υψηλή θερμοκρασία, προκαλούνται παλμικές
κινήσεις των ατόμων του καθώς και των σωματιδίων που αποτελούν τα
άτομα (δηλαδή των ηλεκτρονίων και του πυρήνα). Σ' αυτή την κατάστα­
ση διεγέρσεως τα άτομα εκπέμπουν φως, δηλαδή ένα μέρος της θερμι­
κής ενέργειας που δέχθηκαν το αποδίδουν ως φωτεινή ενέργεια.
13.3.2 ΠαpαγωΎή φωτός με ηλεκτρική εκκένωση.

β) Δεύτερος τρόπος με τον οποίο είναι δυνατόν να διεγερθεί ένα
υλικό, και στην προκείμενη περίmωση ένα αέριο ώστε να παράγει φως,
είναι η ηλεκτρική εκκένωση. Ηλεκτρική εκκένωση ή τόξο έχομε όταν
ηλεκτρικό ρεύμα περνά από ένα μονωτικό υλικό. Ξέρομε ότι το ηλεκτρι­
κό ρεύμα είναι η ροή ηλεκτρονίων κατά μήκος ενός αγωγού. Ένα μο­
νωτικό υλικό κανονικά δεν επιτρέπει τη ροή ηλεκτρονίων. Εντούτοις
είναι δυνατόν να γίνει η διάσπαση του μονωτικού υλικού, δηλαδή η
υπερνίκηση αυτής ακριβώς της ικανότητάς του να εμποδίζει την κίνηση
των ηλεκτρονίων.
Ας δούμε την περίπτωση ενός διακένου που παρεμβάλλεται στους
αγωγούς ενός κυκλώματος (σχ.13.3β). Τα άκρα των αγωγών μεταξύ των
οποίων βρίσκεται το διάκενο τα ονομάζομε ηλεκτρόδια. Στό διάκενο
υπάρχει αέρας ή κάποιο άλλο αέριο (στην τελευταία περίmωση πρέπει

Σχ. 13.3a.

Σ� 13.3β.

Λuχνία με (να όνθρακα.

Παρεμβολή διακένου σε ένα κύκλωμα.

277

βέβαια να υπάρχει κάποιο περίβλημα μέσα στο οποίο θα βρίσκονται τα
ηλεκτρόδια) . Στο κύκλωμα φυσικά δεν κυκλοφορεί ρεύμα αφού η συνέ­
χειά του διακόπτεται από το διάκενο. Πότε ε{ναι δυνατόν να υπερνικηθεί
η μονωτική ικανότητα του αέρα ή του αερίου ; Ε ίναι φυσικό ότι αυτό
μπορεί να συμβεί όταν η τάση μεταξύ των δύο ηλεκτροδίων είναι πολύ
μεγάλη ή όταν η απόστασή τους είναι πολύ μικρή. Λέ με τότε ότι έχομε
διάσπαση του διακένου ή ότι γίνεται εκκένωση μέσω του αέρα ή του
αερίου. Οι δύο παράγοντες που αναφέραμε είναι αλληλένδετοι: σε μι­
κρό διάκενο αρκεί χαμηλότερη τάση , ενώ για μεγαλύτερο διάκενο θα
χρειασθεί υψηλότερη τάση για να γίνει η διάσπασή του . Για κάθε από­
σταση των ηλεκτροδίων υπάρχει και μια τιμή της τάσεως με την οποία
μπορεί να γίνει η διάσπαση .
Ένας άλλος παράγοντας που επηρεάζει αυτό το φαινόμενο είναι η πίεση
του αέρα ή του αερίου: όσο μικρότερη είναι η πίεση τόσο ευκολότερα μπορεί
να διασπασθεί το διάκενο , αφού ουσιαστικά είναι μικρότερη η ποσότητα του
αέρα ή του αερίου που παρεμβάλλεται μεrαξύ των δύο ηλεκτροδίων.
Επίσης η εκκένωση γίνεται ευκολότερα αν είναι υψηλή η θερμοκρα­
σία των ηλεκτροδίων. Στην υψηλή θερμοκρασία τα άτομα και τα σωμα­
τ{δια που τα αποτελούν έχουν μεγαλύτερη κινητικότητα. Μ' αυτές τις
συνθήκες διευκολύνεται η απόσπαση ηλε κτρονίων ώστε να μεταφερ­
θούν από τα μεταλλικά ηλεκτρόδια προς τον αέρα ή προς το αέ ριο του
διακένου . Αν έχομε τάση συνεχούς ρεύματος, αυτό αφορά μόνο το
αρνητικό ηλε κτρόδιο (που λέγεται και κάθοδος) αφού μόνο απ' αυτό θα
ξεκινούν ηλεκτρόνια. Στην περίπτωση εναλλασσόμενου ρεύ ματος
χρειάζεται να είναι και τα δύο ηλεκτρόδια θερμά.
Η μονωτική ικανότητα του αέρα ή του αερίου μικραίνει αν μερικά
άτομά του έχουν αποκτήσει ηλεκτρικά φορτία , οπότε ουσιαστικά γίνο­
νται αγώγιμα. Αυτό το φαινόμενο λέγεται ιονισμός.
Ιονισμένο είναι ένα άτομο όταν έχει ένα ηλεκτρόνιο περισσότερο ή
ένα ηλε κτρόνιο λιγότερο απ' όσα έχει στην κανονική κατάστασή του. Ο
ιονισμός ενός ατόμου μπορεί να προκληθεί είτε από κάποια ακτινοβολία
είτε από την πρόσκρουση ενός ηλεκτρονίου επάνω σ' αυτό. Ας δούμε
λίγο λεπτομερέστερα αυτό το τελευταίο φαινόμενο.
Όταν έχει ήδη δημιουργηθεί μια διάσπαση του διακένου έχομε κίνη­
ση ηλε κτρον{ων από το ένα ηλεκτρόδιο προς το άλλο. Αυτά τα ηλεκτρό­
νια δεν " ανή κουν• σε κάποιο άτομο , γι' αυτό τα λέμε ελεύ θερα
ηλε κτρόνια . Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια σ' αυτή την κίνησή τους προ­
σκρούουν επάνω σε άτομα των αερίων του διακένου . Από την πρό­
σκρουση ενός ελεύθερου ηλεκτρονίου σ' ένα άτομο μπορεί είτε το

278

ηλεκτρόνιο να •προσκολληθε(• στο άτομο, ε(τε, αντ(θετα, να του απο­
σπάσει ένα από τα ηλεκτρόνιά του, που θα γ(νει κι αυτό ελεύθερο
ηλεκτρόνιο. Έτσι το άτομο γ(νεται ιόν, αρνητικό στην πρώτη περ(πτωση
ή θετικό στη δεύτερη. (Η έννοια της •προσκολλήσεως• του ελεύθερου
ηλεκτρον{ου στο άτομο είναι ότι αυτό θα ενσωματωθεί στο άτομο και·
θα αρχίσει να κινείται σε τροχιά γύρω από τον πυρήνα του. Επ(σης το
ότι ένα ηλεκτρόνιο "ανήκει• σ' ένα άτομο έχει την (δια έννοια: ότι κινε(ται
σε τροχιά γύρω από τον πυρήνα του ατόμου) .
Τα ιονισμένα άτομα ε(ναι φορε(ς ηλεκτρικού φορτ(ου, όπως άλλωστε
ε(ναι και τα ηλεκτρόνια, και γι' αυτό η κ(νηση των ιονισμένων ατόμων
αποτελε( και αυτή ηλεκτρικό ρεύμα. Κατά συνέπεια ο ιονισμός του αέρα
ή του αερ{ου που υπάρχει στο διάκενο διευκολύνει την εκκένωση αφού
τώρα, εκτός από τα ηλεκτρόνια, υπάρχουν και ιονισμένα άτομα για να
μεταφέρουν ηλεκτρικά φορτία. Αυτό εξηγεί γιατ( αν προκληθε( εκκένω­
ση εξαιτ{ας κάποιας στιγμιαίας υπερτάσεως, αυτή μπορε( να διατηρη­
θεί στη συνέχεια και με μικρότερη τάση: η εκκένωση προκαλε( ιονισμό
των ατόμων και αυτός επιτρέπει τη συνέχισή της και με μικρότερη
τάση .
Επίσης το ίδιο θα συμβε{ αν τα ηλεκτρόδια πλησιάσουν πολύ και στη
συνέχεια απομακρυνθούν: η εκκένωση αρχίζει όταν η απόσταση ε{ναι
μικρή και διατηρε(ται στη συνέχεια, ακόμα κι αν αυξηθε( η απόσταση.
Βέβαια, όταν η απόσταση των δύο ηλεκτροδίων ξεπεράσει ένα όριο, θα
σταματήσει η εκκένωση (ή, όπως λέμε, θα έχομε σβέση του τόξου) .
Αυτό το φάινόμενο το είχαμε αναφέρει και στο κεφάλαιο 5 για την
περίπτωση του τόξου που εμφανίζεται και διατηρείται για ένα διάστημα
μεταξύ των επαφών ενός διακόπτη κατά το άνοιγμά του .
Στο σχήμα 1 3.3β υπάρχει και μια αντίσταση σε σειρά με το διάκενο.
Η αντίσταση αυτή είναι απαραίτητη για τον ακόλουθο λόγο: το διάκενο,
από τη στιγμή που θα διασπασθε{, αποτελεί ένα αγώγιμο στοιχείο του
κυκλώματος, δεν συμπεριφέρεται όμως όπως μια κανονική αντίσταση
(δηλαδή ο λόγος

Υ δεν είναι σταθερός) .

Όσο περισσότερο ρεύμα περάσει, τόσο μικραίνει η αντ(στασή του
και γίνεται πιο αγώγιμο (εξαιτίας του εντονότερου ιονισμού) . Αυτό έχει
ως αποτέλεσμα μια ακόμη μεγαλύτερη αύξηση του ρεύματος. Έτσι η
εκκένωση εξελίσσεται σε βραχυκύκλωμα. Αν θέλομε να σταθεροποιηθε(
η εκκένωση, χρειάζεται να συνδέσομε σε σειρά μια αντ(σταση ή, στην
περίπτωση εναλλασσόμενου ρεύματος, ένα πηνίο με αρκετή επαγωγική
αντίσταση , ώστε να διατηρήσαμε το ρεύμα στην επιθυμητή τιμή.

279

Ας δούμε τώρα τι συμβαίνει και παρόγεται φως από μια ηλεκτρική
εκκένωση. Όπως αναφέραμε, ελεύθερα ηλεκτρόνια προσκρούουν στα
ότομα του αέρα ή του αερίου που βρ{σκεται στο διόκενο. Ε{δαμε ότι
αυτή η πρόσκρουση μπορεί να έχει ως συνέπεια να αυξηθεί ή να μειωθεί
κατό ένα ο αριθμός των ηλεκτρονίων του ατόμου . Υπόρχει όμως και μια
τρ(τη περίπτωση: να μην μεταβληθε{ ο αριθμός των ηλεκτρονίων του
ατόμου , αλλό μόνο να του δοθε( μια πρόσθετη ενέργεια. Λέμε ότι έχομε
διέγερση του ατόμου. Η διέγερση αυτή διαρκε( ελόχιστα. Σε πολύ μικρό
διόστημα το ότομο επανέρχεται στην κανονική κατόστασή του και τότε
απελευθερώνει την ενέργεια που είχε απορροφήσει κατό τη διέγερσή
του. Η ενέργεια αυτή διαχέεται τώρα στο περιβόλλον με τη μορφή
ακτινοβολίας που μπορε( να είναι υπέρυθρη, φωτεινή ή υπεριώδης.
Για να έχομε μια ιδέα του τι ε(ναι αυτή η διέγερση αναφέρομε τα
ακόλουθα. Στην κανονική κατόσταση του ατόμου τα ηλεκτρόνια κινού­
νται γύρω από τον πυρήνα ακολουθώντας κόποιες τροχιές. Λόγω αυτής
της κινήσεως κόθε ηλεκτρόνιο έχει μια ορισμένη ενέργεια. Όλες οι
τροχιές δεν είναι οι ίδιες: όλλες αντιστοιχούν σε μεγαλύτερη ενέργεια
και όλλες σε μικρότερη. Αν λοιπόν προσδοθε{ σ' ένα ηλεκτρόνιο μια
πρόσθετη ενέργεια, αυτό μπορεί να μεταπηδήσει από την τροχιό στην
οπο(α κανονικό κινείται σε κόποια όλλη τροχιό, υψηλότερης ενέργειας.
Σε ελόχιστο χρόνο μετό, το ηλεκτρόνιο θα επανέλθει στην αρχική τpο­
χιό του , aπελευθερώνοντας την ενέργεια που ε{χε λόβει. (Ιημειώνομε
εδώ ότι ο τρόπος της αλλαγής της τροχιός των ηλεκτρονίων, που περι­
γρόψαμε, ανταποκρίνεται στο μοντέλο της δομής των ατόμων, όπως το
περιέγραψε για πρώτη φορό ο Δανός φυσικός Nils Bohr (1 885-1 962) και
σύμφωνα με το οποίο το άτομο αποτελείται από τον ακίνητο πυρήνα και
ηλεκτρόνια που περιφέρονται γύρω απ' αυτόν σε ορισμένες κυκλικές ή
ελλειπτικές τροχιές. Χωρίς να έχει καταρριφθεί αυτό το μοντέλο σήμερα
οι φυσικοί δεν αναφέρουν τροχιές των ηλεκτρονίων και προτιμούν να
μεταχειρίζονται την έννοια της ενεργειακής στόθμης των ηλεκτρονίων).
Ανόλογα με το είδος του αερίου παρόγεται, γενικό, μια ορισμένη
ακτινοβολία. Δηλαδή αν μέσα σ' ένα γυόλινο περίβλημα έχομε ένα μόνο
αέριο σε ορισμένη πίεση και προκαλέσαμε ηλεκτρική εκκένωση, θα
εκπέμπεται μια ορισμένη ακτινοβολία (φως ενός χρώματος) . Η εκκένω­
ση μέσα σε άλλο αέριο θα προκαλέσει εκπομπή όλλου χρώματος. Εκκέ­
νωση μπορεί να έχομε και σε aτμούς ενός μετόλλου, αφού κι αυτοί είναι
αέρια, ή σε μίγματα αερ(ων και μεταλλικών ατμών.
Το φαινόμενο παραγωγής φωτός από ηλεκτρική εκκένωση το εκμεταλλευό­
μαστε στους φωτεινούς αωλήνες και στους λαμπτήpες εκκενώαεως.

280

Φωτεινούς σωλήνες χρησιμοποιούμε κυρίως στις φωτεινές επιγρα­
φές. Ανόλογα με το αέριο που περιέχουν, παρόγουν και διαφορετικό
χρώμα. Π .χ. το αέριο Νέον παρόγει φως κόκκινου χρώματος. Είναι το
αέριο που χρησιμοποιήθηκε πρώτο και γι' αυτό έχει επικρατήσει να
λέγονται " σωλήνες Νέον" όλοι οι φωτεινοί σωλήνες, ακόμα και αν περιέ­
χουν όλλα αέρια, που, φυσικό, παρόγουν φως όλλων χρωμότων, όπως
π.χ. το όζωτο παρόγει κιτρινωπό χρώμα, το αέριο ήλιον παρόγει χρώμα
ροζ κλπ. Οι φωτεινοί σωλήνες δεν αποτελούν, γενικό, μέσο φωτισμού
χώρων, αλλό, όπως αναφέραμε προηγουμένως, χρησιμοποιούνται στις
φωτεινές επιγραφές, διαφημίσεις κλπ.
Τους λαμπτήρες εκκενώσεων χρησιμοποιούμε συχνό για το φωτισμό
εξωτερικών χώρων (δρόμων, πλατειών) . Πλεονεκτούν σε σύγκριση με
τους λαμπτήρες πυρακτώσεως επειδή είναι οικονομικότεροι σε κατανό­
λωση ηλεκτρικής ενέργειας. Όμως έχουν το μειονέκτημα ότι παρόγουν
φως καθαρό μονοχρωματικό ή ολίγων χρωμότων, και γι' αυτό προκα­
λούν χρωματικές αλλοιώσεις. Γι' αυτό η χρήση τους περιορίζεται στους
χώρους εκείνους όπου δεν έχομε την απαίτηση να διακρίνονται σωστό
όλα τα χρώματα των διαφόρων αντικειμένων που φωτίζονται. Συνήθως
το αέριο, μέσα στο οποίο γίνεται η ηλεκτρική εκκένωση, είναι οι ατμοί
ενός μετόλλου , και μόλιστα συνηθέστερα ατμοί υδραργύρου ή ατμοί
νατρίου. Αντίστοιχα λέγονται λαμπτήρες ατμών υδραργύρου και λα­
μπτήρες α τμών νατρίου.
Για ιστορικούς λόγους θα αναφέρομε εδώ και μια φωτεινή πηγή που χρησιμοποιήθηκε
αρκετά στο παρελθόν αλλά σήμερα έχει εγκαταλειφθεί. Πρόκειται για το βολταϊκό τόξο.
Επειδή είναι πολύ ισχυρή φωτεινή πηγή χρησιμοποιήθηκε για το φωτισμό μεγάλων λεωφό­
ρων και πλατειών καθώς και στις κινηματογραφικές μηχανές προβολής. Το φαινόμενο
παρατηρήθηκε και μελετήθηκε από τον Άγγλο φυσικό sir Hυmphry Davy ( 1 778 - 1 829) ήδη
από το 1 813, δηλαδή πολύ πριν την επινόηση του λαμmήρα πυρακτώσεως.
Το βολταϊκό τόξο είναι μια ηλεκτρική εκκένωση που δημιουργείται μεταξύ δύο ράβδων
από άνθρακα που έρχονται προς στιγμή σε επαφή και μετά απομακρύνονται. Χρησιμο­
ποιούνται ράβδοι από άνθρακα τύπου κωκ, που έχει συμπιεσθεί (περίπου όπως τα ηλεκτρό­
δια από άνθρακα των ξηρών ηλεκτρικών στοιχείων) για να μην αναφλέγεται. Το βολταϊκό
τόξο λειτουργεί καλύτερα με συνεχές ρεύμα, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθεί και με
εναλλασσόμενο ρεύμα. Η ακτινοβολία του έχει μικτή προέλευση, δηλαδή οφείλεται και στη
θέρμανση των άκρων των ηλεκτροδίων, που φθάνουν σε εξαιρετικά υψηλή θερμοκρασία,
και στην ηλεκτρική εκκένωση.
Το κυριότερο μειονέκτημα των φωτιστικών σωμάτων με βολταϊκό τόξο είναι το πολύ­
πλοκο του μηχανισμού τους. Ο μηχανισμός αυτός όχι μόνο πρέπει να φέρνει τα δύο
ηλεκτρόδια σε επαφή για την έναρξη λειτουργίας και στη συνέχεια να τα απομακρύνει για
να δημιουργηθεί το τόξο, αλλά επίσης πρέπει, κατά τη λειτουργία, να πλησιάζει σιγά-σιγά
τα ηλεκτρόδια, επειδή αυτά φθείρονται με αποτέλεσμα να μεγαλώνει το διάκενο και, όταν
η απόσταση ξεπεράσει ένα όριο, να σβήνει το τόξο.

281
13.3.3

Παραγωγή φωτ6ς με πρ6απτωαη ακτινοβολίας.

Ο τρ{τος τρόπος διεγέρσεως ενός υλικού για να παρόγει φως είναι
να δεχθεί μια υπεριώδη ακτινοβολία. Αυτό δεν συμβαίνει με όλα τα
υλικό, αλλό μόνο με τις λεγόμενες "φθορ{ζουσες ουσίές•.
Φθοριαμ6ς είναι η ιδιότητα που έχουν ορισμένα υλικό, όταν δέχονται
μια ακτινοβολία κόποιας συχνότητας, να ακτινοβολούν και τα ίδια, αλλό
με μικρότερη συχνότητα. Έτσι, όταν δεχθούν υπεριώδη ακτινοβολ{α,
παρόγουν φωτεινή ακτινοβολία που, όπως έχομε άναφέρει, έχει μικρότερη συχνότητα.
Την ιδιότητα αυτή έχουν διόφορες χημικές ενώσεις (όλατα) , από τις
οπο{ες όλλες υπόρχουν στη φύση ως ορυκτά και όλλες παρασκευόζο­
νται μόνο εργαστηριακό. Μεταξύ αυτών των ουσιών είναι το ορυκτό
φθορίτης (φθοριούχο ασβέστιο) και απ' αυτό πήρε το όνομό της η
ιδιότητα του φθορισμού. Δεν είναι όμως όλες ot φθορίζουσες ουσίες
χημικές ενώσεις του φθορίου. Γι' αυτό είναι λόθος να λέμε λάμπες
φθορίου, αντί του ορθού λάμπες φθορισμού, τις φωτεινές πηγές των
οποίων, όπως θα δούμε, η λειτουργία βασίζεται στο φαινόμενο του
φθορισμού.
Η εκπομπή της φωτεινής ακτινοβολίας γίνεται στο χρονικό διόστημα
που η φθορίζουσα ουσία δέχεται την υπεριώδη ακτινοβολία.
Ένα φαινόμενο που έχει κόποια ομοιότητα με το φθορισμό ε{ναι και
ο φωαφοριαμ6ς. Και οι φωσφορίζουσες ουσίες ακτινοβολούν με συχνό­
τητα μικρότερη από εκείνην που δέχθηκαν. Όμως την ενέργεια που
δέχθηκαν δεν την αποδίδουν αμέσως αλλό τη διατηρούν και την εκπέ­
μπουν και σε μεταγενέστερο χρόνο. Οι φωσφορ{ζουσες ουσ{ες δεν ε{ναι
ενώσεις φωσφόρου , π.χ. φωσφορίζουσα ουσία είναι το θειούχο ασβέ­
στιο. Χρησιμοποιούνται στην πρόξη όταν θέλομε ένα αντικε(μενο να
διατηρείται φωτεινό στο σκοτόδι (π.χ. σε ορισμένα ρολόγια, για να
μπορούμε να βλέπομε την ώρα και κατό τη νύκτα, στα πλήκτρα διακο­
πτών για να μπορούμε να τους διακρίνομε στο σκοτόδι κλπ) . Φαινόμενει
φωσφορισμού παρουσιόζουν και ορισμένοι ζώντες οργανισμοί (πυγολα­
μπίδες, ορισμένα ψόρια που ζουν σε μεγόλο βόθος κλπ) .
Ας επανέλθομε όμως στο φαινόμενο του φθορισμού. Την ιδιότητα
των φθοριζουσών ουσιών την εκμεταλλευόμαστε στους αωλήνες φθο­
ρισμού. Αυτοί είναι κλειστοί γυόλινοι σωλήνες που περιέχουν μίγμα
ατμών υδραργύρου με κόποιο ευγενές αέριο, σε πολύ χαμηλή π{εση
(περίπου το ένα εκατοστό της ατμοσφαιρικής). Στο εσωτερικό τους
δημιουργε(ται ηλεκτρική εκκένωση μεταξύ των δύο μεταλλικών ηλε·

282

κτροδίων που υπάρχουν στα άκρα τους. Η εκκένωση αυτή παράγει
έντονη υπεριώδη ακτινοβολία. Η εσωτερική επιφάνεια του γυάλινου
σωλήνα έχει ένα επίχρισμα από φθορίζουσα ουσία, η οποία όταν δέχε­
ται την υπεριώδη α κτινοβολία, εκπέμπει φως. Η υπεριώδης ακτινοβολία
δεν βγαίνει έξω από το σωλήνα, επειδή το κοινό γυαλί είναι αδιαφανές
για τις υπεριώδεις ακτίνες.
Οι σωλήνες φθορισμού έχουν υψηλότερη απόδοση από τους λαμπτή­
ρες πυρακτώσεως. Δηλαδή για την (δια κατανάλωση ηλεκτρικής ενέρ­
γειας, οι σωλήνες φθορισμού αποδίδουν περισσότερο φως σε σύγκριση
με τους λαμπτήρες πυρακτώσεως. Γι' αυτό το λόγο οι σωλήνες φθορι­
σμού χρησιμοποιούνται ευρύτατα, αφού η λειτουργία τους είναι οικονο­
μικότερη. Το χρώμα του φωτός εξαρτάται από το είδος της φθορίζουσας
ουσίας. Για να έχομε φως που περιέχει ακτινοβολίες όλων των χρωμά­
των μεταχειριζόμαστε μίγματα πολλών τέτοιων ουσιών.
Ανάλογα με το είδος της ουσίας του επιχρίσματος, υπάρχουν σωλή­
νες φθορισμού που δίνουν περισσότερες ακτινοβολίες υψηλών συχνο­
τήτων και άλλοι που το φως περιλαμβάνει περισσότερες χαμηλές
συχνότητες. Οι πρώτοι, με φως προς το μπλε, δημιουργούν την εντύ­
πωση ότι έχουν ένα "ψυχρό" φως, ενώ οι δεύτεροι, με φως προς το
κόκκινο δίνουν την εντύπωση ότι έχουν πιο "θερμό" φως. Αυτοί οι χαρα­
κτηρισμοί δεν έχουν καμιά σχέση με κάποια θερμοκρασία και αφορούν
αποκλειστικά το αίσθημα (ή την ψυχολογική εντύπωση) που προξενούν. Στο
θέμα του χρώματος των σωλήνων φθορισμού θα επανέλθομε αργότερα.
Ακόμα, για λόγους πληρότητας, θα αναφέρομε το λεγόμενο μαύρο
φως. Χρησιμοποιείται για την πρόκληση εντυπώσεων σε προθήκες, θέα­
τρα κλπ. λυχνίες που παράγουν αποκλειστικά υπεριώδη ακτινοβολία
(άρα μη ορατή) "φωτίζουν" διάφορα αντικείμενα (ή και ηθοποιούς) που
έχουν επαλειφθεί με μια φθορίζουσα ουσία κι έτσι εκπέμπουν φως μέσα
στο σκοτάδι. Δεν είναι βέβαιο ότι τόσο η υπεριώδης ακτινοβολία, έστω
κ� αν είναι χαμηλής εντάσεως, όσο και οι φθορίζουσες ουσίες, είναι
αβλαβείς για την υγεία.
Οι λυχνίες υπεριωδών ακτίνων λειτουργούν με εκκένωση σε aτμούς
υδραργύρου και το περίβλημά τους είναι από χαλαζία, αφού το !<οινό
γυαλί είναι αδιαπέραστο από τις υπεριώδεις ακτίνες. Συνήθως χρησιμο­
ποιούνται για ιατρικούς σκοπούς.
13.4 Φωτομετρικά μεγέθη και αντίστοιχες μονάδες.

Προκειμένου να ορισθεί πώς πρέπει να φωτισθεί ένας χώρος, πρέπει
να γίνει φωτοτεχνική μελέτη. Στους σχετικούς υπολογισμούς χρησιμο-

283

Μττλε

Πρaσινο

Κίτρινο Πορτο­
καλί

Κόκκινο

Σχ. 13.4a.
Ευαισθησ(α ανθρώπινου ματιού στις ακτινοβολ(ες των διαφόρων μηκών κύματος.

ποιούνται ορισμένα μεγέθη, που λέγονται φωτομετρικό μεγέθη. θα α­
ναφέρομε εδώ τα κυριότερα, εξηγώντας την έννοια του καθενός απ'
αυτό και δίνοντας τις σχέσεις που τα συνδέουν. Επίσης θα αναφέρομε
τις μονόδες μετρήσεως αυτών των μεγεθών, χωρίς όμως να αναφερ­
θούμε με λεπτομέρειες στα όργανα μετρήσεως και στα πρότυπα που
χρησιμοποιούνται για τον ορισμό των μονόδων.
1} Φωτεινή pοή (ή φωτεινή ισχύς}. Σύμβολο Φ. Είναι η συνολική
ισχύς ορατής ακτινοβολίας που εκπέμπεται από μια φωτεινή πηγή ή που
περνόει από μια επιφόνεια.
Μονόδα μετρήσεως της φωτεινής ροής είναι το /umen (σύμβολο Im}.
Το ανθρώπινο μότι δεν έχει την ίδια ευαισθησία στις ακτινοβολίες
όλων των χρωμότων (σχ.13.4α). Έχει τη μέγιστη ευαισθησία του στο
μήκος κύματος 555 nm, που αντιστοιχεί σε ένα κιτρινοπρόσινο χρώμα.
Η φωτεινή ροή μετριέται κατό τρόπο, που να λαμβάνεται υπόψη η
φωτεινή εντύπωση την οποία προκαλεί η ακτινοβολία κάθε συχνότητας.
Η μονόδα lυmen δεν μετρό την ισχύ της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβο­
λίας (η οποία μετριέται σε W} αλλά το οmικό αποτέλεσμά της. Γι' αυτό
δεν υπάρχει όμεση αντιστοιχία μεταξύ lumen και Watt. Για το μήκος

284

κύματος 555 n m είναι 1 I m
Im

=

6 0

W. Για τα όλλα μήκη κύματος είναι 1

W, όπου α είναι η σχετική ευαισθησία του ματιού σε σύγκρι­
6 0
ση με την ευαισθησία του στο μήκος κύματος 555 nm. Δηλαδή είναι Ο
� α � 1 και την τιμή α = 1 την έχει ο συντελεστής αυτός μόνο στο
μήκος κύματος Ι = 555 n m . Είναι α = Ο για I > 780 nm και για I < 380
nm. Ως τόξη μεγέθους αναφέρομε ότι 1 Im αντιστοιχεί σε 0,4 μέχρι 1 ,5 mW.
2) Απ6δοση μιας ηλεκτρικής φωτεινής πηγής. Είναι ο λόγος της
φωτεινής ροής που εκπέμπει η φωτεινή πηγή προς την ηλεκτρική ισχύ
την οποία καταναλίσκει. Μετριέται σε lm/W. Τα διάφορα είδη φωτεινών
πηγών που χρησιμοποιούμε στην πρόξη έχουν αποδόσεις από β lm/W
(μικροί λαμπτήρες πυρακτώσεως) μέχρι 1 80 lm/W (μεγόλοι λαμπτήρες
ατμών νατρίου χαμηλής πιέσεως) .
3) Φωτεινή ένταση . Σύμβολο I . Ας φαντασθούμε ότι μια φωτεινή
πηγή βρίσκεται στην κορυφή ενός κώνου, του οποίου οι γενέτειρες
σχηματίζουν στερεό γωνία ω.
=

(θυμ(ζομε εδώ την έννοια της στερεάς γωνίας. Θεωρούμε μια σφα(ρα μ ε ακτ(να Α και
ένα κώνο πο υ έχει την κορυφή το υ στο κέντρο της σφα(ρας. Αν ο κώνος κόβει στην
επιφάνεια της σφα(ρας ένα μέρος της με εμβαδό S, η στερεά γωνία που αυτός ο κώνος
ορίζει ε(ναι ω

=


Α

Η στερεά γων(α μετριέται σε στερεακτ(νια - σύμβολο sr. Σε μια σφα(ρα

με ακτ(να Α
1 m, το •περιεχόμενο" μιας κωνικής επιφάνειας που έχει την κορυφή της
στο κέντρο της σφα(ρας, είναι μια στερεά γωνία (ση με 1 sr αν η κωνική επιφάνεια κόβει
στην επιφάνεια της σφα(ρας ένα μέρος της που έχει εμβαδό S
1 m 2 • Η πλήρης στερεά
γωνία γύρω από ένα σημε(ο ε(ναι 4π sr, πράγμα που ε(ναι φανερό, αφού το εμβαδό
ολόκληρης της σφαιρικής επιφάνειας ε(ναι 4πΑ2) .
=

=

Η φωτεινή πηγή εκπέμπει στο εσωτερικό του κώνου , δηλαδή μέσα
στη στερεά γωνία ω, μια φωτεινή ροή Φ. Υποθέτομε τώρα ότι η στερεό
γωνία είναι πολύ μικρή : Δω. Η αντίστοιχη φωτεινή ροή είναι ΔΦ
(σχ. 1 3.4β) . Ο λόγος Ι

=

��

είναι η φωτεινή ένταση που εκμπέμπει η

φωτεινή πηγή κατά τη δ;εύθυνση του όξονα του κώνου.
Μονόδα μετρήσεως της φωτεινής εντάσεως είναι το κηpfο (candela)
με σύμβολο cd. Είναι 1 cd = 1 lm/sr. Αν η πηγή εκπέμπει τη φωτεινή
ροή της ομοιόμορφα προς όλες τις διευθύνσεις, η φωτεινή ένταση θα
είναι σταθερή και τότε θα ισχύει η σχέση I

=

Ζτ .

Συνήθως οι φωτεινές πηγές δεν εκπέμπουν ομοιόμορφα γύρω τους
τη φωτεινή ροή τους. Την κατανομή της φωτεινής ροής στις διάφορες

·

285

Σχ. 13.4β.
Έννοια της φωτε ινής εντάσεως.

.����
.--�--���'-�
1000=
...,

Φωτομετρ�χ6 στερε6

n.x. I

50

°

so•

sscd

..

Σι. t3.4y.
ΦωτομeτριιοΊ �ύλη cν6ς λαμπτήρα πυρακτώσεως.
διευθύνσεις δ{νουν οι φίιπομμριi<ις καμπύλες. Η φωτομετρική καμπύλη
δ{νει, με το μήκος της ακτ{νας σε κάθε διεύθυνση, τη φωτεινή ένταση
σε cd. Κάθε φωτιστικό σώμα χαρακτηρ{ζεται από τη φωτομετρική κο­
μπύλη του. Σε φωτεινές πηγές που έχουν άξονα συμμετρ{ας αρκε{ να
δοθε( η καμπύλη προς τη μια πλευρά του άξονα (σχ. 1 3.4γ και 1 3.4δ).

286

Σχ. 13.4δ.
Φωτομετρικις καμπύλες δύο φωτιστικών σωμάτων.

ΊΒ7

ίJ
Σχ. 13.4c.
Φωτομετρική καμπ ύλη σωλήνα φθορισμού . Πλή ρης γραμμή σε επίπεδο κάθετο
προς τον άξονα του σωλήνα.

Σε πηγές με δύο επίπεδα συμμετρίας (όπως ένας σωλήνας φθορισμού)
οι αντίστοιχες καμπύλες δίνονται στο ίδιο διάγραμμα και η μια απ'
αυτές σχεδιάζεται με διακεκομμένη γραμμή (σχ. 1 3.4ε) .
4) Φωτισμ6ς (ή ένταση φωτισμού) . Σύμβολο Ε. Αν μια φωτεινή ροή
Φ προσπίπτει σε επιφάνεια εμβαδού F, λέμε ότι αυτή η επιφάνεια έχει
φωτισμό Ε

=

� . Δηλαδή φωτισμός είναι η φωτεινή ροή ανά μονάδα

επιφάνειας.
Μονάδα του φωτισμού είναι το lux (σύμβολο Ιχ) και είναι 1 Ιχ = 1
lm/m 2.
Θεωρούμε μια επίπεδη επιφάνεια σε απόσταση r από μια σημειακή
πηyή. (Σημειακή σημαίνει ότι έχει μικρές διαστάσεις, ώστε να μπορούμε
να τη θεωρήσομε ως ένα σημείο) . Υποθέτομε ότι η επιφάνεια είναι
αρκετά μικρή σε σχέση με την απόστασή της από την πηγή. Αυτό μας
επιτρέπει να θεωρήσομε ότι οι φωτεινές ακτίνες είναι παράλληλες και
επομένως ότι ο φωτισμός έχει την ίδια τιμή σε όλα τα σημεία της
επιφάνειας. Η επιφάνεια είναι κάθετη προς τις ακτίνες. Από το σχήμα
1 3.4στ συνάγομε ότι ο φωτισμός είναι αντιστρόφως ανάλογος προς την
απόσταση (αφού η ίδια φωτεινή ροή προσπίπτει στις διάφορες επιφά2,5 Ιχ

2m

Σχ. 13.4στ.
Π ά
ό
ά
ί
ό
ό
ο φωτισμ ς ε ναι αντιστρ φως αν λογος προς την απ όσταση της ε ιφ νειας απ
την πηγή .

288

Α1
Α= σ β
Ί.Ιν

Σχ. 1 3.4ζ.
Φωτισμός μιας επιφάνειας λοξής προς τη διε ύ θυνση των ακτινών.

νειες, που το εμβαδόν τους είναι ανάλογο με το τετρόγωνο της αποστό­
σεως από την πηγή) . Αν η φωτεινή ένταση της πηγής, προς τη διεύθυν­
ση της επιφόνειας είναι I
1 cd και η απόσταση είναι
1 m, ο

=

φωτισμός θα είναι 1 Ιχ. Γενικό: Ε

=�

r=

Μ ια επίπεδη επιφόνεια που δεν είναι κόθετη στη διεύθυνση των
φωτεινών ακτίνων αλλό έχει μια γωνία β (σχ. 1 3.4ζ) δέχεται φωτεινή ροή
μικρότερη από εκείνην που θα δεχόταν αν ήταν κόθετη. Γι' αυτό και ο
φωτισμός της θα είναι μικρότερος και μόλιστα ανόλογος προς το σuνη­
Ε0 συνβ.
μίτονο της γωνίας φ, δηλαδή Εφ
Συνδυόζοντας τα παραπόνω καταλήγομε στο συμπέρασμα ότι, αν μια
πηγή ακτινοβολεί προς μια διεύθυνση με φωτεινή ένταση I, ο φωτισμός
που δέχεται απ' αυτήν μια επιφόνεια, που βρίσκεται σε απόσταση και
έχει κλίση β, είναι:

=

r

Ε = r2 συνβ
I

Η μέτρηση του φωτισμού γίνεται μ' ένα όργανο που λέγεται φωτι­
αμ6μετpο ή λουξ6μετpο.
Σημειώνομε ότι μερικές φορές αναφέρεται ο όρος "φωτισμός σ' ένα
σημείο". Αυτό κανονικό δεν έχει νόημα, αν δεν έχει ορισθεί συγχρόνως
και το επίπεδο στο οποίο αναφέρεται. Σ' ένα σημείο έχομε μια τιμή του
φωτισμού που αφορό το οριζόντιο επίπεδο που περνό απ' αυτό το
σημείο και διόφορες τιμές στα διόφορα κατακόρυφα επίπεδα που περ­
νούν απ' αυτό. Όταν πόντως δεν ορίζομε το επίπεδο και αναφέρομε
τον όρο "φωτισμός σ' ένα σημείο" εννοούμε ότι πρόκειται για το οριζό­
ντιο επίπεδο. Στις φωτοτεχνικές μελέτες ενδιαφέρει κυρίως το λεγόμε­
νο "επίπεδο εργασίας", που είναι το οριζόντιο επίπεδο σε ύψος 0,85 m
από το δόπεδο.

289

Για να έχομε μια ιδέα των μεγεθών αναφέρομε ότι ο φωτισμός σε
οριζόντιο επίπεδο έχει τις εξής τιμές περίπου:
Απ' ευθείας στον ήλιο το καλοκαίρι
Στη σκιό στο ύπαιθρο
Στο εσωτερικό ενός φωτεινού δωματίου με
ηλιακό φως
Με πανσέληνο στο ύπαιθρο

1 00. 000 lx
5.000 - 1 0.000 Ιχ
2.000 Ιχ
0,25 Ιχ

5) Σuντελεατής ανακλάσεως. Σύμβολο r. Έχομε ήδη αναφέρει ότι
από το φως που προσπίπτει στην επιφόνεια ενός αδιαφανούς αντικει­
μένου ένα μέρος απορροφόται και ένα μέρος ανακλόται, δηλαδή επι­
στρέφει στον αέρα, συνήθως ως διόχυτο φως. Αν Φ είναι η φωτεινή ροή
που προσπίmει σε μια επιφόνεια και Φ, η φωτεινή ροή που ανακλόται,
ο συντελεστής ανακλόσεως είναι:
r

=

φ
φ

___r

Ως τόξη μεγέθους αναφέρομε ότι ένας τοίχος ή μία οροφή με λευκό
χρώμα έχει συντελεστή ανακλόσεως περίπου r = 0,7 - 0,8, η επιφόνεια
τσιμέ.ντου έχει: r = Ο, 1 - 0,5, τα τούβλα, r = Ο, 1 - 0,3 και ένα μαύρο
βελούδινο ύφασμα, r = 0,005 - 0,0 1 .
Επιφόνειες με r > Ο , 75 τις λέμε λευκές.
Επιφόνειες με 0,05 < r < 0,75 τις λέμε γκρίζες.
Επιφόνειες με r < 0,05 τις λέμε μαύρες.
6) Λαμπρότητα. Σύμβολο Β ή L. Είναι η πυκνότητα με την οποία
εκπέμπεται προς μια διεύθυνση η φωτεινή ροή από την επιφάνεια μιας
φωτεινής πηγής ή από μια επιφόνεια στην οποία ανακλόται το φως. Η
λαμπρότητα είναι λοιπόν έ'(α μέγεθος που αφορό τις επιφόνειες που
εκπέμπουν φως, είτε ανήκουν σε μια φωτεινή πηγή (aυτόφωτες επιφά­
νειες) ε{τε δέχονται φως από μια φωτεινή πηγή και ανακλούν (ετερόφω­
τες επιφάνειες) .
Όταν βλέπομε μια επιφάνεια που έχει εμβαδό F από μια διεύθυνση
κάθετη σ' αυτήν, αν Ι είναι η φωτεινή ένταση στην οποία εκπέμπει η
επιφάνεια προς αυτή τη διεύθυνση, θα ονομόσομε λαμπρότητα το
λόγο Β =

�.

Αν όμως τοποθετηθούμε σε μια θέση ώστε να βλέπομε την ίδια
επιφάνεια από λοξή διεύθυνση, που σχηματίζει γωνία φ προς την κόθε-

290

Ι

F

,

\

F� Fσυνφ

=

Προβολή τlJ!; εττιφaνειας ,f
εττά.νω στο εττίττεδ ο Ε Ε

: './

---..; �
ι
I
I

\

\

\
Ε'\

Σχ. 13.4η.
ό
ό
Π
β
Ο ρισμ ς της λαμπρ τητας: ρο ολή της επιφάνειας σ' ένα επ{πεδο κάθετο προς
τη διε ύ θυνση από την οπο {α την παρατηρού με.

το στην επιφάνεια (σχ. 1 3 .4η) , θα 1η δούμε να έχει εμβαδό Fσυνφ (προ­
βολή της επιφάνειας σ' ένα επίπεδο κάθετο στη διεύθυνση από την
οποία την παρατηρούμε) . Αν τώρα I είναι η φωτεινή ένταση, την οποία
εκπέμπει η επιφάνεια προς αυτή τη διεύθυνση, θα ορίσομε τη λαμπρό-

.
Fσ νφ
Η λαμπρότητα Β μιας ετερόφωτης επιφάνειας (δηλαδή που δεν
είναι η ίδια φωτεινή πηγή) είναι ανάλογη προς το φωτισμό Ε που
δέχεται και προς το συντελεστή ανακλάσεώς της. Συγκεκριμένα εί-

τητα ως το λόγο: Β

ναι: Β

=

Ε�

r (π

=

=

3, 1 4) .

Η λαμπρότητα της επιφάνειας ενός αντικειμένου είναι το μέγεθος
από το οποίο εξαρτάται η ευκρίνεια με την οπο(a το βλέπομε. Στην
περίπτωση όμως των φωτεινών πηγών ή επιφανειών που προιrολούν
κανονική ανάκλαση, από τη λαμπρότητα εξαρτάται κατά πόσο δημιουρ­
γείτάι "θάμβωση• (ή "θάμπωμα") στα μάτια μας.
Μονάδα της λαμπρότητας είναι: 1 cd/m2 • Συχνά χρησιμοποιείται και
η μονάδα stllb (σύμβολο sb) .
1 sb = 1 cd/cm2 = 1 04 cdfm 2.
Ως τάξη μεγέθους αναφέρομε την τιμή της λαμπρότητας ορισμένων
επιφανειών (φωτεινών πηγών) .
Ήλιος - μεσημέρι
1 50.000 sb
Νήμα λαμπτήρα πυρακτώσεως
1 .000 - 2.000 sb
5 - 20 sb
Λαμπτήρας πυρακτώσεως με θαμπό (ματ) γυαλί
Σωλήνας φθορισμού
0,4 - 0,8 sb

291

1 3 . 5 Απαιτήσεις για ένα σωστό φωτισμό. Είδη φωτισμού.
Στα επόμενα, όταν αναφερόμαστε στο μέγεθος φωτισμός, όπως ορί­
σθηκε στην παρόγραφο 1 3.4 - εδόφιο 4, θα παραθέτομε την αντίστοιχη
μονόδα (lux) , ενώ θα χρησιμοποιούμε απλό τη λέξη φωτισμός, για να
εκφρόσομε τη γενική έννοια της παροχής φωτός σ' ένα χώρο ή σ' ένα
αντικείμενο.
Η φωτιστική εγκατόστάση ενός χώρου αποτελείται από το σύνολο
των φωτιστικών σωμότων που χρησιμοποιούνται για το φωτισμό του.
Φωτιστικό σώμα είναι κάθε αυτοτελές σύνολο που αποτελείται από μια
ή περισσότερες φωτεινές πηγές (λαμmήρες ή σωλήνες) , από τα εξαρ­
τήματα που χρησιμεύουν για τη στερέωση και την ηλεκτρική σύνδεσή
του και επίσης εκείνα που χρησιμεύουν για την κατάλληλη διοχέτευση
της φωτεινής ροής προς τις διάφορες κατευθύνσεις, ή, όπως λέμε, για
τη διαμόρφωση της φωτομετρικής καμπύλης του φωτιστικού σώματος.
Επίσης ένα φωτιστικό σώμα μπορεί να περιλαμβάνει και εξαρτήματα
που χρησιμεύουν για τη λειτουργία (όπως μετασχηματιστές, πηνί�, εκ­
κινητές) ή που διευκολύνουν την απαγωγή της παραγόμενης θερμότη­
τας.
Η φωτιστική εγκατάσταση ενός χώρου , εσωτερικού ή υπαίθριου,
πρέπει να εξασφαλίζει ότι θα μπορούμε να διακρίνομε εύκολα τα αντι­
κείμενα και γενικό ό,τι υπάρχει στο χώρο, χωρίς να κουράζονται τα
μάτια μας. θα πρέπει ακόμα ο φωτισμός να δημιουργεί ευχάριστο αί­
σθημα, αφού είναι παρατηρημένο ότι το περιβάλλον γενικότερα και ο
φωτισμός ειδικότερα επηρεάζουν την ψυχική μας διάθεση.
Βέβαια η απαίτηση να μπορούμε να διακρίνομε εύκολα τα αντικείμε­
να συνδέεται με το σκοπό για τον �ποίο θέλομε να τα διακρίνομε. Είναι
εντελώς διαφορετική η απαίτηση αν χρειάζεται απλώς να αντιληφθούμε
την παρουσία των αντικειμένων ή αν, αντιθέτως, χρειάζεται να κάνομε
κάποια εργασία πάνω σ' αυτό και μόλιστα πάλι εξαρτάται από το είδος
της εργασίας: όσο λεmότερη είναι η εργασία τόσο καλύτερα θα πρέπει
να μπορούμε να διακρίνομε τις λεmομέρειες. Γι' αυτό λέμε ότι οι απαι­
τήσεις φωτισμού ενός χώρου εξαρτώνται από τη χρήση του.
Διαπιστώνομε ότι οι απαιτήσεις αυτές είναι ως ένα βαθμό υποκειμε­
νικές, δηλαδή διαφέρουν από άτομο σε άτομο, αφού δεν έχουν όλα την
ίδια όραση . Π .χ. έχει διαπιστωθεί ότι άτομα διαφορετικών ηλικιών
χρειάζονται διαφορετική ένταση φωτισμού . Συγκεκριμένα, για να μπο­
ρέσουν να διακρίνουν το ίδιο καλά ένα αντικείμενο τρία άτομα, ένα
ηλικίας 20 ετών, ένα 40 και ένα 60, τότε αν χαρα.κτηρίσομε με 1 το

292

φωτισμό (lux) που θα χρειασθεί το πρώτο ότομο, το δεύτερο θα χρεια­
σθεί 2 και το τρίτο 1 Ο. Αλλό και για την ίδια ηλικ(α ας μη νομισθεί ότι
όλοι οι όνθρωποι βλέπουν το (διο. Ως προς την απαίτηση να μην κου­
ρόζονται τα μότια, ή, ακόμα περισσότερο, να δημιουργε( ο φωτισμός
ευχόριστο αίσθημα, είναι φανερό ότι το στοιχείο της υποκειμενικότητας
είναι ακόμα πιο έντονο.
Με δεδομένες αυτές τις δυσκολίες έχουν τεθεί ορισμένοι κανόνες,
που έχουν προκύψει από μακροχρόνιες παρατηρήσεις και έχουν βασι­
σθεί στα αποτελέσματα που έχει ο φωτίσμός σε μεγόλο αριθμό ατόμων.
Απ' αυτό καταλαβαίναμε ότι οι κανόνες της Φωτοτεχνίας έχουν τη βε­
βαιότητα όλων των κανόνων που βασίζονται στη Στατιστική : έχουν με­
γόλη ακρίβεια όταν πρόκειται για μεγόλο αριθμό ατόμων, αλλό σχετική
μόνο ακρίβεια όταν αναφέρονται σ' ένα μόνο ότομο ή σε μικρό αριθμό
ατόμων. Γι' αυτό ορισμένοι δεν τους ονομόζουν καν "κανόνες• αλλά
"υποδείξεις•.
Οι βασικές (και aυτονόητες όλλωστε) απαιτήσεις που αναφέραμε
προηγουμένως για το σωστό φωτισμό των χώρων αναλύονται σε μια
σειρό πιο συγκεκριμένων απαιτήσεων, από τις οποίες οι κυριότερες είναι
οι ακόλουθες:
- Επαρκής φωτισμός των επιφανειών.
- Αποφυγή δημιουργ(ας εντόνων σκιών.
- Ομοιομορφία φωτισμού σ' ένα χώρο.
- Αποφυγή "θαμβώσεως• των ματιών από επιφόνειες με μεγόλη λαμπρότητα.
- Ικανοποιητική απόδοση των χρωμότων.
Σχετικό μ' αυτές τις απαιτήσεις σημειώναμε τα ακόλουθα.

α) Επαρκής φωτιαμ6ς.
Για να ε(ναι ευδιόκριτο ένα αντικείμενο πρέπει να έχει επαρκή λα­
μπρότητα, αφού απ' αυτήν εξαρτόται . πόσο φως προερχόμενο από το
αντικείμενο έρχεται στα μότια μας. Εν τούτοις οι φωτοτεχνικές μελέτες
συνήθως δεν βασίζονται στην απαιτού μενη λαμπρότητα των επιφα­
νειών, αλλό στο φωτισμό (lux) , που πρέπει νa δέχονται.
Υπόρχουν αναλυτικοί πίνακες της Φωτοτεχνίας που ορίζουν Πόσος
φωτισμός (lux) χρειόζεται για κόθε είδος χώρου. Στον πίνακα 1 3.5. 1
περιλαμβόνονται ενδεικτικό οι πιο συνηθισμένες περιπτώσεις. Μελέτες
με βόση iην απαιτούμενη λαμπρότητα γίνονται μόνο σε ειδικές περι­
πτώσεις και κυρίως όταν πρόκειται για θέσεις εργασίας σε συγκεκριμέ-

29�

Π ΙΝΑΚΑΣ 1 3 . 5 . 1
Σ υνιστ ώμcνcς τ ιμtς tωτισμο ύ

Γενικός φωτισμός Τοπικός φωτισμός
( Ιυχ)
(Ι υχ)

Χώρος

Κατοικrες - Ξενοδοχε(α

Εκπαιδευτικά ιδρύματα

Επιχειρήσεις - Γραφεrα

Χώροι υποδοχής

60 - 1 20

250 - 500

Χώροι εργασrας Μαγειρε(α

120 - 250

250 - 500

Αfθουσες διαλέξεων

120 - 250

Αfθουσες διδασκαλ(ας

250 - 500

Σχεδιαστήρια

120 - 250

Λογιστήρια - γρ.
δακτυλογράφων

500 - 1.000

Αfθουσες αναμονής

120 - 250

Σχεδιαστήρια
Νοσοκομεrα

Καταστήματα

Εργοστάσια - Εργαστήρια

Κλειστά γήπεδα

Χώροι μετακινήσεων

500 - 1.000

Βλ. εκπαιδευτικά ιδρύματα

Δωμ. ασθενών - λουτρά

60 - 120

Χειρουργεrα

500 - 1.000

Χώροι πωλήσεων

120 - 500

Χώροι αποθηκεύσεως

60 - 120

Λειτουργικές εργασrες

500 - 1.000

Μηχανουργεfα Ξυλουργεrα κλπ.

120 - 250

Χώροι αγωνισμάτων

250 - 500

Χώροι εξασκήσεως

120 - 250

Διάδρομοι

30 - 60

Κλιμακοστάσια

60 - 120

5.000 - 10.000

1 .500 - 2.000

να αντικείμενα, οπότε είναι γνωστός και ο συντελεστής ανακλάσεως
των επιφανειών.

PJ Αποφυγή εντ6νων σκιών.
Η διεύθυνση του φωτισμού είναι επίσης ένα στοιχείο που επηρεάζει
την ευκολία με την οποία μπορούμε να διακρίνομε ένα αντικείμενο. Το

294

φως φθάνει στα αντικείμενα που βρίσκονται σ' ένα εσωτερικό χώρο είτε
απευθείας από το φωτιστικό σώμα, είτε από ανακλάσεις σε άλλα σώμα­
τα που υπάρχουν στον ίδιο χώρο, όπως κυρίως οι τοίχοι και η οροφή .
Όταν ο φωτισμός έρχεται από μια μόνο κατεύθυνση σχηματίζει έντο­
νες σκιές. Οι σκιές διευκολύνουν να αντιληφθούμε το ανάγλυφο των
αντικειμένων {τις προεξοχές και τα βαθουλώματα} , κυ ρίως αν ο φωτι­
σμός έρχεται πλάγια από τη διεύθυνση που παρατηρούμε ένα αντικεί­
μενο, αλλά όταν είναι πολύ έντονες κουράζουν το μάτι.
Το φως που έρχεται μέσω ανακλάσεων έχει διαφορετικές κατευθύν­
σεις από εκείνο που έρχεται απευθείας από τη φωτεινή πηγή και γι'
αυτό έχει ως αποτέλεσμα να "μαλακώνουν" οι σκιές. Επίσης το ίδιο
αποτέλεσμα έχομε όταν υπάρχουν περισσότερες φωτεινές πηγές, σ'
αυτήν όμως την περίπτωση μπορεί να έχομε διπλές ή πολλαπλές σκιές,
πράγμα που συνήθως είναι δυσάρεστο.
Αν συγκρίναμε το φωτισμό {lux} σε δύο κάθετα επίπεδα για να βρού­
με πόση είναι η ακτινοβολία που έρχεται απευθείας και πόση από το
πλάι, η σχέση 4: 1 ή 3: 1 θεωρείται συνήθως ικανοποιητική . Αν η σχέση
είναι μικρότερη από 2: 1 μπορεί να δίνει "επίπεδη" ή "άτονη" εντύπωση .
Αντίθετα αν η σχέση είναι υψηλότερη από 5: 1 έχομε μεγάλες αντιθέσεις
που συνήθως γίνονται ενοχλητικές.
Σε ορισμένες περιmώσεις είναι επιθυμητή η δημιουργία εντόνων
σκιών είτε για να διακρίνονται πολύ καλά οι λεπτομέρειες ενός αντικει­
μένου , είτε για τη δημιουργία εντυπώσεων όπως στην περίπτωση φωτα­
γωγημένης προσόψεως κτηρίου.
Η σχέση της απευθείας ακτινοβολίας προς την προερχόμενη από
ανακλάσεις εξαρτάται από τη φωτομετρική καμπύλη του φωτιστικού
σώματος, από τις αποστάσεις του από τους τοίχους και την οροφή και
από το συντελεστή ανακλάσεως των τελευταίων.
Έτσι, το είδος φωτισμού ενός χώρου το χαρακτηρίζαμε με κριτήριο
την αναλογία του φωτισμού {lux} που έρχεται απευθείας από τη φωτεJνή
πηγή και εκείνου που έρχεται από ανακλάσεις. Αντίστοιχα, ένα φωτιστι­
κό σώμα το χαρακτηρίζαμε ανάλογα με το ποσοστό φωτεινής ροής που
εκπέμπει με κατεύθυνση κάτω από το οριζόντιο επίπεδο που περνά από
το κέντρο του και της ροής που εκπέμπει προς τα πάνω απ' αυτό.
Στον πίνακα 1 3.5.2 βλέπομε τους πέντε χαρακτηριστικούς τύπους
φωτιστικών σωμάτων, τις φωτομετρικές καμπύλες τους και τα ποσοστά
φωτεινής ροής σε όχέση με το οριζόντιο επίπεδο.
Ο άμεσος φωτισμ,ός δημιου ργεί έντονες σκιές αφού το σύνολο σχε­
δόν της φωτεινής ροής που πέφτει στα αντικείμενα προέρχεται απευ-

295

Π ΙΝΑΚΑΣ 1 3 . 5 . 2
Χ α p α κτηp ιστι κ ο r τ ύ π ο ι φ ωτι στι κών σωμάτων

Ε!δος
φωτισμού

Άμεσος

Ημιάμεσος

Τυπική φωτομετρική
καμπύλη

-...
;

...

-�.. •
...

·ι...
..:ι:.,

ί

:ι�

Ξ

ιιι ο•

Μικτός
(διάχυτος)

.,..

• ο• .Jo•

....

Ημιέμμεσος

..

......

h'

.

ιιι

Έμμεσος

Τυπικό σχήμα
φωτιστικών

...

...

I

:rώ

Ν

6

,..

Αδιαφανές
θαμπό γυαλ( μικρής διαφάνειας
θαμπό γυαλ( μεγάλης διαφάνειας
θέση λαμπτήρα

Φωτεινή ροή σε σχέση με
το οριζόντιο επιπεδο
Πάνω

Κάτω

ο -10%

100 - 90%

10 - 40%

90 - 60%

40 - 60%

60 - 40%

60 - 90%

40 - 10%

90 - 100%

10% - ο

296

θείας από το φωτιστικό σώμα. Π ροοδευτικά οι σκιές μαλακώνουν, όταν
προχωρούμε στον ημι6μεσο, το μικτό (ή δι6χυτο} και τον ημιέμμεσο

φ ωΤιf!μό.
Στον έμμεσο φωτισμό όλη η φωτεινή ροή φθάνει από ανακλάσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχομε καθόλου σκιές, αφού το μεγαλύτερο
μέρος της φωτεινής ροής προέρχεται από ανάκλαση στην οροφή , αλλά
πάντως αυτές είναι πολύ μαλακές. Μια περίπτωση έμμεσου φωτισμού
είναι ο λεγόμενος κρυφός φωτισμός. Εδώ οι φωτεινές πηγές είναι
τοποθετημένες σε ειδικό κοίλωμα που δημιουργείται συνήθως σ' όλη
την περίμετρο του δωματίου , λίγο κάτω από την οροφή , έτσι ώστε η
τελευταία να είναι σχεδόν ομοιόμορφα φωτεινή .
Φυσικά η δυνατότητα να έχομε φωτισμό, του οποίου σημαντικό μέ­
ρος ή το σύνολό του προέρχεται από ανακλάσεις εξαρτάται από το
συντελεστή ανακλάσεως των επιφανειών. Είναι φανερό ότι αν έχομε
γκρίζες (σκουρόχρωμες} επιφάνειες (π.χ. οροφή από ορατό σκυρόδεμα
ή άλλο υλικό σκούρου χρώματος} το μεγαλύτερο μέρος της φωτεινής
ροής θα το aπορροφούσαν αυτές οι επιφάνειες και μόνο ένα ελάχιστο
μέρος αυτ"ής θα μπορούσε να ανακλασθεί και να φθάσει να φωτίσει τα
διάφορα αντικείμενα.
Γενικά ο άμεσος φωτισμός είναι οικονομικότερος αφο ύ , όσο προχω­
ρούμε προς τον έμμεσο, τόσο μεγαλύτερο μέρος προέρχεται από ανα­
κλάσεις , που συνεπάγονται αναπόφευ κτα aπορροφήσεις , δηλαδή
απώλειες φωτεινής ροής, που είναι τόσο πιο μεγάλες όσο μικρότερος
είναι ο συντελεστής ανακλάσεως της οροφής και των τοίχων.

γ) Ομοιομορφία φωτισμού.
Ο φωτισμός ενός χώρου δεν είναι δυνατόν να έχει την ίδια τιμή σε
όλα τα σημεία. Πάντα υπάρχουν περιοχές πιο φωτεινές και άλλες λιγό­
τερο φωτισμένες. Ό μως οι διαφορές δεν πρέπει να είναι μεγάλες,
πράγμα που θα κούραζε τα μάτια μας. Εδώ θα πρέπει να αναφέρομε
μερικά σχετικά με τη λειτουργία των ματιών μας και ιδιαίτερα σχετικά
με την ικανότητα προσαρμογής τους.
Είδαμε ήδη στην παράγραφο 1 3.4 εδάφιο 4 ότι ο φωτισμός (lux)
είναι ένα μέγεθος, του οποίου οι τιμές έχουν τεράστιες διαφορές. Θα
διερωτηθεί κανείς πώς είναι δυνατόν τα μάτια μας να αντέχουν σε τόσο
μεγάλες διακυμάνσεις ώστε να μπορούν να βλέπουν στο σεληνόφως και
να μην παθαίνουν κάποια βλάβη , όταν υπάρχει ισχυρό ηλιακό φως. Η
απάντηση είναι ότι το μάτι μας έχει την ικανότητα προσαρμογής. Δια­
θέτει δηλαδή ένα διάφραγμα του οποίου το άνοιγμα (που λέγεται κόρη)
-

297

ρυθμ(ζεται κάθε στιγμή έτσι, ώστε να επιτρέπει να εισχωρήσει περισσό­
τερο ή λιγότερο από το εξωτερικό φως στο εσωτερικό του ματιού.
Αν λοιπόν σ' ένα χώρο υπάρχουν περιοχές με πολύ διαφορετικό
φωτισμό (lux) από άλλες, καθώς κινούμαστε ή καθώς στρέφομε το
βλέμμα μας προς διαφορετικές κατευθύνσεις, τα μάτια μας χρειάζεται
να κάνουν συνεχείς προσαρμογές (ανοίγματα και κλεισίματα της κόρης)
πράγμα που τελικά τα κουράζει. Πρέπει λοιπόν να υπάρχει φωτιστική
ομοιομορφία. Για το γενικό φωτισμό ενός χώρου εργασίας ή διαμονής,
συνιστάται να τηρείται η σχέση Emιn � 0, 7 Εμ, όπου Emιn ο φωτισμός στη
λιγότερο φωτισμένη περιοχή και Εμ η μέση τιμή του φωτισμού όλου του
χώρου (σχ. 13.5α). Σε χώρους με μικρότερες απαιτήσεις επιτρέπεται
και μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ του Emιn και του Εμ.
Για να έχομε ομοιομορφία φωτισμού σ' ένα χώρο με πολλά φωτιστικά
h, όπου h
σώματα, θα πρέπει οι αποστάσεις τους να είναι περίπου α
ε(ναι το ύψος των φωτιστικών σωμάτωy από το επίπεδο εργασίας, για
τον άμεσο ή ημιάμεσο φωτισμό, ή το ύψος της οροφής από το επίπεδο
εργασ(ας, για τον ημιέμμεσο ή έμμεσο φωτισμό. Στο μικτό ή διάχυτο
φωτισμό h είναι ο μέσος όρος των δύο προηγουμένων τιμών.
=

Σε χώρους με μικρές απαιτήσεις ομοιομορφίας μπορεί να γίνει δεκτή
και η απόσταση α = 1 ,5 h . Η απόσταση των ακραίων φωτιστικών σωμά­
των από τον πλησιέστερο τοίχο θα πρέπει να είναι β,
0,5 α.
=

Για τον ίδιο λόγο, δηλαδή για να μην κουράζονται τα μάτια από
μεγάλες διαφορές φωτισμού, συνιστάται να μη διαφέρει πάρα πολύ ο
φωτισμός συνεχομένων δωματίων.
.
Υπάρχουν όμως ορισμένες περιm.ώσεις, κατά τις οποίες χρειάζεται
σ' ένα εσωτερικό χώρο να έχόμε αυξημένο φωτισμό (lux) σε μια θέση
όπου εκτελείται κάποια εργασία. Τότε έχομε το γενικ6 φωτιαμ6 για όλο

c:

ΈΞ

w

Σχ. 13.5α.
Ομοιομορφία φωτισμού.

298

το χώρο και ένα τοπικ6 φωτισμ6 για τη συγκεκριμένη θέση εργασίας.
Τώρα δηλαδή δημιουργούμε επίτηδες μια ανομοιομορφία, η οποία ό­
μως δεν πρέπει να είναι υπερβολική.
­
'Οσο μικρότερη είναι η διαφορά φωτισμού (lux) μεταξύ της περιοχής
εργασίας και του υπόλοιπου χώρου, τόσο αισθανόμαστε πιο άνετα.
Αντίθετα, μεγάλη διαφορά μας επιτρέπει μεγαλύτερη συγκέντρωση της
προσοχής στη θέση εργασίας.
Για το φωτισμό δρόμων η απαίτηση ομοιομορφίας του φωτισμού
(lux) του οδοστρώματος επιβάλλει ορισμένη σχέση μεταξύ ύψους τοπο­
θετήσεως των φωτιστικών σωμάτων και της αποστάσεώς τους. Η σχέση
αυτή ορίζεται ανάλογα με την κατηγορία του δρόμου (aραιής κυκλοφο- .
ρίας, ταχείας κυκλοφορίας κλπ) .

δ) Αποφυγή θαμpώσεως.
Οι επιφάνειες με μεγάλη λαμπρότητα μας προκαλούν "θάμβωση•.
Πότε συμβαίνει το φαινόμενο αυτό; Έχομε ήδη αναφέρει ότι το μάτι
μας έχει την ικανότητα να προσαρμόζεται, ανάλογα με το φωτισμό,
aυξομειώνοντας το άνοιγμα της κόρης. Η προσαρμογή αυτή βασίζεται
στη μέση λαμπρότητα όλου του οπτικού πεδίου (δηλαδή όλης της πε­
ριοχής που βλέπομε) . Αν όμως σε μια μικρή περιοχή έχομε μια υψηλή
λαμπρότητα, το μάτι δεν μπορεί να προσαρμοσθεί με βάση αυτή την
αυξημένη λαμπρότητα και τότε προκαλείται η "θάμβωση•.
Η θάμβωση εξαρτάται από τη λαμπρότητα των επιφανειών, αλλά και
από τη θέση τους στο οmικό πεδίο μας. Αν η επιφάνεια που έχει μεγάλη
λαμπρότητα βρίσκεται ακριβώς στη διεύθυνση προς την οποία κοιτάμε,
θα μας προκαλέσει μεγαλύτερη θάμβωση παρά αν ήταν σε λοξή θέση.
Αυτό οφείλεται στο ότι το μάτι μας βλέπει καλύτερα προς τη διεύ­
θυνση του άξονά του και λιγότερο καλά ή αμυδρά σε μια διεύθυνση που
σχηματίζει γωνία προς τον άξονά του . (Γι' αυτό άλλωστε μόλις θέλομε
να δούμε καλά κάτι, στρέφομε ασυναίσθητα τα μάτια μας προς τα εκεί) .
Στο σχήμα 1 3.5β βλέπομε την επίδραση που έχε ί στο αίσθημα της
θαμβ,ώσεως η γωνία που σχηματίζει η διεύθυνση προς την οποία βλέπο­
με ένα αντικείμενο με μεγάλη λαμπρότητα, προς τον άξονα του ματιού
μας.
Γενικά το πιο συνηθισμένο είναι να βλέπομε σε περίπου οριζόντιο
επίπεδο. Γι' αυτό τα φωτιστικά σώματα που βρίσκονται χαμηλά πρέπει
να είναι κατάλληλα διαμορφωμένα, ώστε να έχουν επιφάνειες με χαμη­
λή λαμπρότητα. Τα φωτιστικά σώματα ορ�φής (που είναι στερεωμένα
στην οροφή ή κρέμονται απ' αυτήν) μπορούν να έχουν μεγαλύτερη

299

20

30

40

50

60

Σχ. 13.5β.
Θόμβωση από τη μεγόλη λαμπρότητα ενός αντικειμένου σε συνόρτηση με τη γω­
νία με την οπο(α βλέπομε.

λαμπρότητα, αλλά συνιστάται να βρίσκονται σε τέτοιο ύψος, ώστε η
διεύθυνση προς την οποία τα βλέπομε, από οποιοδήποτε σημείο του
χώρου, να σχηματίζει γωνία μεγαλύτερη από 30 προς το οριζόντιο
επίπεδο (σχ.1 3.5γ).
Για τον περιορισμό της λαμπρότητας χρησιμοποιούνται διάφορα η­
μιδιαφανή υλικά, ώστε να αυξάνεται η επιφάνεια από την οποία διαχέε­
ται η φωτεινή ροή της φωτεινής πηγής. Γενικά πρέπει να αποφεύγεται

Σχ. 13.5y.
Τοποθέτηση φωτιστικών σωμότων σε ύψος που να τα βλέπομε με γωνία μεγαλύτε­
ρη από 30Ό

300

Σχ. 13.5δ.
Τοποθέτηση φωτιστικών σωμάτων σε κατάλληλε� θέσεις, ώστε να μην προκαλείται
κατοmpισμός. Α' και Β': διεύθυνση ακτίνων από τα φωτιστικά σώματα Α και Β αντι­
στο(χως, μετά από την ανάκλασή τους.

η χρησιμοπο(ηση σε εσωτερικούς χώρους γυμνών λαμπτήρων πυρακτώ­
σεως με διαφανές γυαλί. Οι λαμπτήρες aυτοί θα πρέπει να τοποθετού­
νται σε κaτόλληλa φωτιστικά σώματα.
Αλλά και οι λαμπτήρες πυρακτώσεως με θαμπό (ματ) γυαλί, όταν
είναι κάπως μεγάλης ισχύος, προκαλούν θάμβωση όπως επ(σης και οι
σωλήνες φθορισμού. Για τους τελευτα(ους ικανοποιητικά αποτελέσμα­
τα έχουν και τα συστήματα με περσ(δες από ημιδιαφανές υλικό, που
επιτρέπουν να δούμε aπευθε(ας το σωλήνα φθορισμού μόνο κατακόρυ­
φα aπό κάτω.
θάμβωση επ(σης είναι δυνατόν να μας προκαλούν aντικε(μενa που
προκαλούν μερική κανονική ανάκλαση. Αυτό παρατηρείται π.χ. με γυα­
λιστερά χαρτιά, πλαστικά aντικείμενα κλπ, που παρουσιάζουν •γυαλί­
σματα•. Τη θάμβωση αυτή πρέπει να επιδιώκομε να την aποφεύγομε με
την τοποθέτηση των φωτιστικών σωμάτων σε κατάλληλες θέσεις
(σχ. 13.5 δ) .
ε) Ικανοποιητική απ6δοαη των χpωμ6των.
Για να φαίνονται τα διάφορα aντικείμενα με τα σωστά χρώματά τους,
δηλαδή όπως με το ηλιακό φως, πρέπει και ο τεχνητός φωτισμός τους
να περιλαμβάνει τις ακτινοβολ(ες των διαφόρων χρωμάτων που αποτε­
λούν και το φως του Ήλιου. Την πλήρη απομ(μηση του ηλια�ού φωτός
δεν μπορούμε να την επιτύχομε, εν τούτοις στα τελευταία χρόνια έχουν
κaτaσκευaσθε(
φωτεινές πηγές με τις οποίες έχομε πολύ ικaνοποιητκή
.
απόδοση των χρωμάτων.

301

Οι διάφορες φωτεινές πηγές έχουν διαφορετική χρωματική σύνθεση.
Προκειμένου λοιπόν να επιλέξομε το είδος τωv φωτεινών πηγών που θα
χρησιμοποιήσαμε σε κάθε συγκεκριμένο χiί>ρο, πρέπει να σταθμ{σομε
πόσο βαρύνουσα σημασ{α έχει η χρωματική απόδοσή τους σε συσχετι­
σμό με το κόστος τους, τη διάρκεια ζωής τους και τη φωτεινή απόδοσή
τους (lm/W) .
Ο βαθμός στον �πο{ο θέλομε να επιτύχαμε τη σωστή απόδοση των
χρωμάτων εξαpτόται από το ε{δος του χώρου. Υπάρχουν χώροι στους
οπο{ους η απα{τηση αυτή δεν έχει πρωταρχική σημασ{α, όπως π.χ. σε
υπεραστικούς δρόμους, όπου δεν μας ενδιαφέρει πολύ · να αποδ{δονται
σωστό όλα τα χρώματα. Σ' αυτή την περ{mωση μπορούμε να χρησιμο­
ποιήσαμε λαμmήρες εκκενώσεως με κακή χρωματική σύνθεση που έ­
χουν όμως πολύ υψηλή φωτεινή απόδοση.
Αντίθετα, σε χώρους όπου θέλομε να φαίνονται με το σωστό χρώμα
τους τα πρόσωπα και τα αντικείμενα, θα πρέπει να επιλέξομε φωτεινές
πηγές με πλουσιότερη φασματική σύνθεση, έστω και αν αυτές στοιχί­
ζουν περισσότερο είτε λόγω της υψηλότερης τιμής τους, είτε λόγω της
μεγαλύτερης καταναλώσεώς τους σε ηλεκτρική ενέργεια. Το θέμα θα
το εξετάσαμε διεξοδικότερα στην επόμενη _παpόγραφο 1 3.6, όπου θα
εξετόσομε τα διάφορα είδη φωτεινών πηγών.
13.6 Φωτεινέc; πηyέc;.

θα παραθέσαμε σ' αυτή την παράγραφο ορισμένα στοιχεία για κα­
θένα από τα είδη φωτεινών πηγών που χρησιμοποιούμε για το φωτισμό
χώρων, συμπληρώνοντας όσα έχομε ήδη αναφέρει στην παράγραφο
1 3.3 καθώς και στις παραγράφους 4.8 και 4.9 του κεφαλαίοtι 4.
Χρησιμοποιούμε αδιακρίτως τους όρους λάμπα, λαμmήρας και λυ­
χν{α για όλες τις φωτεινές πηγές και πρόσθετα τον όρο σωλήνας για
όσες έχουν αυτό το σχήμα.
Όπως είδαμε στην παράγραφο 1 3.3 κατατάσσαμε τις φωτεινές πη­
γές, με βάση την αρχή λειτουργ(ας τους, στις κατηγορ{ες: πυρακτώ­
qεως, φθορισμού και εκκενώσεως. Στις πηγές που ανήκουν στις δύο
τελευτα{ες κατηγορ{ες έχόμε ηλεκτρική εκκένωση, αλλά στις λάμπες
φθορισμού το φως παράγεται από τη φθορίζουσα ουσία, που υπάρχει
στο επίχρισμα της εσωτερικής επιφάνειας του γυάλινου περιβλήματος,
ενώ στις λάμπες εκκενώσεως το φως παράγεται από την ίδια την εκκέ­
νωση.

302

Το είδος λαμπτήρων που χρησιμοποιούμε σε κάθε συγκεκριμένη πε­
ρίπτωση το επιλέγομε με βάση τις απαιτήσεις του χώρου και τα χαρα­
κτηριστικά των διαφόρων ειδών λαμπτήρων. Πρέπει να σημειώσαμε ότι
υπάρχουν κάποιες διαφορές στα χαρακτηριστικά των λαμπτήρων των
διαφόρων κατασκευαστών και επίσης ότι ο κάθε κατασκευαστής παρά­
γει κατά καιρούς και νέους τύπους λαμπτήρων επιδιώκοντας τη βελτίω­
ση των χαρακτή ριστικών ή τον περιορισμό της τιμής τους. Γι' αυτό, εδώ
θα αναφέρομε τα κύρια χαρακτηριστικά που είναι περίπου τα ίδια στους
λαμπτήρες όλων των κατασκευαστών. Οι τιμές των διαφόρων μεγεθών
δίνονται με κάποια προσέγγιση.

α) Λαμπτήρες πυpακτώαεωι:;.
Οι κοινοί λαμπτήρες πυρακτώσεως διατίθενται σε ισχείς από 1 5 W
μέχρι 300 W. Έχουν κάλυκα 822 ή Ε27 (βλ. παράγραφο 4.8) . Υπάρχουν
και μεγαλύτεpης ισχύος, μέχρι 1 .000 W με κάλυκα Ε40 που χρησιμο­
ποιούνται όμως σπανίως, συνήθως σε προβολείς. Έχουν γυάλινο περί­
βλημα διαφανές (σχ. 1 3.6α) ή θαμπό (ματ) (σχ. 1 3.6β) .
Οι λαμπτήρες με διαφανές γυαλί έχουν πολύ υψηλή λαμπρότητα,
αφού φαίνεται απευθείας το πυρακτωμένο νήμα τους, και γι' αυτό πρέ­
πει να χρησιμοποιούνται με κατάλληλο φωτιστικό σώμα, επειδή διαφο­
ρετικά προκαλούν πολύ ενοχλητική θάμβωση, κυρίως αν είναι κάπως
μεγάλης ισχύος.
Οι λαμπτήρες με θαμπό γυαλί έχουν σημαντικά χαμηλότερη λαμπρό­
τητα, αφού η ίδια φωτεινή ροή διαχέεται από ολόκληρη την επιφάνεια
του γυάλινου περιβλήματος.

Σχ. 13.6a.

Σχ. 13.6β.

Λαμπτή ρας π υ ρα κτώσεως με
δ ιαφ ανέ ς γ υ αλί .

Λαμπτή ρας π υ ρακτώσεως με
θ αμπ ό ( ματ) . γυ αλί.

303

Σχ. 13.6y.
Λαμπτή ρας πυρακτώσεως με γαλακτώδες γυαλ(.

Καλuτερα αποτελέσματα ως προς την ομοιόμορφη διάχυση του φω­
τός παρέχουν οι λαμπτήρες με γαλακτώδες γυαλ{, που διατίθενται με
διάφορα εμπορικά ονόματα (όπως Argenta, Bellalux κλπ) (σχ. 1 3.6γ) .
Διατίθενται σε ισχείς από 40 W μέχρι 200 W.
Στον πίνακα 1 3.6. 1 αναγράφοντ�ι τα στοιχεία των λαμπτήρων που
αναφέραμε. Παρατηροuμε ότι οι λαμπτήρες με γαλακτώδες γυαλί έχουν
Π ΙΝΛΚΑΣ 1 3.6.1

.

Χ α p α κτηpιστικ6 λαμnτ�pων n υ pακτιίι σεως

Λαμπτήρες με διαφανές ή θαμπό
(ματ) yυαλ!

Λαμπτήρες με γαλακτώδες γυαλ(

Φωτεινή ροή

Φ ωτεινή απόδοση

Φωτεινή ροή

Φ ωτεινή απόδοση

w

Im

lm/W

Im

lm/W

15

120

8

-

-

25

230

9,2

-

-

40

430

10,75

400

10

60

730

12,2

670

11,2

75

960

12,8

890

11,8

100

1380

13,8

1 280

12,8

150

2220

14,8

1940

12,9

200

3150

15,75

2750

13,75

300

4750

15,8

Ισχύς

-

-

304

Σχ. 13.6c.
Λαμπτήρες πυρακτώσεως
σφαιρικό ς.

Σχ. 13.βδ.
Λαμπτή ρας πυρακτίί>σεως με
σχή μα κεριού .

Σχ. 13.6ζ.
Λαμπτή ρας πυρακτώσεως με καθρέπτη
κοινό γυαλί.

Σχ. 13.6στ.
Λαμπτή ρες πυρακτώσεως
σφαιρικός με κάλυκα μινιόν.

Σχ. 13.6η.
Λαμπτή ρας πυρακτώσεως με καθρέπτη
σκληρό γυαλί.

κάπως μικρότερη φωτεινή απόδοση, πολύ συχνά όμως προτιμώνται
επειδή έχουν πιο ομοιόμορφο και, γι' αυτό το λόγο, πιο ευχάριστο φως.
Αναφέρομε ακόμα ότι υπάρχουν διάφοροι άλλοι τύποι λαμπτήρων
πυρακτώσεως, όπως:
- Ειδικού σχήματος (σε ισχείς από 1 5 W μέχρι 60 W) :
ο
ο

Σε σχήμα κεριού (σχ. 1 3.6δ) με κάλυκα Ε 1 4 ή 8 1 5.
Σφαιρικοί (σχ. 1 3.6ε και 1 3.6στ) με κάλυκα Ε27 ή 822 ή με
κάλυκα Ε 1 4.

Με καθρέφτη (το γυαλί τους είναι επιμεταλλωμένο) :
ο Με κοινό γυαλί (σχ. 1 3. 6ζ) με ισχείς από 25 W μέχρι 300 W.
ο Με σκληΡ.ό γυαλί (σχ. 1 3.6η) με ισχείς από 75 W μέχρι 1 50 W.

305

Σχ. 13.68.
Λαμπτή ρας πυρακτώσεως σωληνωτός.

Και οι δύο τύποι υπάρχουν ε(τε με συγκεντρωμένη δέσμη (spot) εκπο­
μπής φωτός, ε{τε με ευρεία δέσμη (flood) διαφέρουν δε κατά το μέγεθος
της στερεάς γωνίας μέσα στην οποία διοχετεύουν το φως τους.
Οι λαμmήρες με σκληρό γυαλί δεν κινδυνεύουν να σπάσουν εύκολα
και μπορούν να τοποθετηθούν και στο ύπαιθρο και να βρέχονται (αρκε(
η λυχνιολαβή τους να είναι κατάλληλη) .
- Ειδικοί λαμπτήρeς:
• Με αντίστροφο καθρέφτη (διοχετεύουν το φως προς την πλευρά
του κάλυκα) .
• Σωληνωτοί (με δύο κάλυκες στα δύο άκρα του σωλήνα) χωρίς ή
με καθρέφτη (σχ. 1 3.6θ) .
• Ενδεικτικοί, υψηλών θερμοκρασιών για φούρνους, διακοσμητι­
κοί κλπ.
Η μέση διάρκεια ζωής των λαμmήρων πυρακτώσεως ε(ναι περίπου
1 .000 h, εφόσον τροφοδοτούνται με την ονομαστική τάση τους. Πρόκει­
ται για ένα στατιστικό μέγεθος με αρκετά μεγάλη διασπορά.
Τόσο η φωτεινή ροή όσο και η διάρκεια ζωής των λαμmήρων πυρα­
κτώσεως επηρεάζονται πάρα πολύ από την τάση τροφοδοτήσεως, όπως
φα(νεται και στον πίνακα 1 3.6.2.
Τα στοιχεία που περιέχονται στον πίνακα 1 3.6. 1 αναφέρονται σε
καινούργιους λαμmήρες. Με το χρόνο η φωτεινή ροή τους περιορίζεται
·

Π ΙΝ Α Κ Α Σ 1 3 . 6 . 2
Επrδ ρ αση της τάσ ε ως τροtοδοτήσ ε ως στη διά ρ κ ε ια ζωής και στη tωτ ε ινή απόδο σ η
των λαμπτήρων π υ ρ ακτώσ ε ως

.

Τά ση

Διάρκεια ζωής

Φ ωτεινή απόδοση

%

%

%

- 10

400

78

-5

210

87

ο

100

100

+ 5

50

110

+ 10

25

128 .

306

από το γεγονός ότι το νήμα τους παθαίνει προοδευτικά εξάχνωση.
(Εξάχνωση είναι η μετάβαση από τη στερεά κατάσταση κατευθείαν στην
αέρια, χωρίς να μεσολαβήσει υγρή κατάσταση} . Μόρια του μετάλλου
του νήματος αποσπώνται απ' αυτό και στη συνέχεια επικάθονται στην
εσωτερική επιφάνεια του γυάλινου περιβλήματος και περιορίζουν τη
διαφάνειά του. Γι' αυτό οι παλιοί λαμmήρες είναι εσωτερικά μαυρισμένοι
και αποδίδουν λιγότερο . . Ένας δευτερεύον λόγος του περιορισμού της
αποδιδόμενης φωτεινής ροής είναι ότι με την εξάχνωση λεmαίνει το νήμα,
άρα μεγαλώνει η aντίστασή του και, επ�μένως, περιορίζεται η ισχύς.
Η χρωματική σύνθεση του φωτός των λαμmήρων πυρακτώσεως είναι
πλήρης, δηλαδή το φως περιέχει τις ακτινοβολίες όλων των χρωμάτων,
αλλά με τονισμένη την περιοχή των μεγάλων μηκών κύματος. Δηλαδή
το φως των λαμπτήρων πυρακτώσεως είναι πιο κοκκινωπό από το ηλια­
κό φως. Στους λαμmήρες με γα�ακτώδες γυαλί το φως είναι κάπως
λευκότερο. Αυτό σημαίνει ότι το γυαλί απορροφά ένα μικρό μέρος από
τις ακτινοβολίες μεγάλου μήκους κύματος (και αυτό εξηγεί γιατί είναι
κάπως μικρότερη η φωτεινή απόδοσή τους} .

fJ) λ αμπτήρες ιωδίου (αλογόνου).
Πρόκειται για λαμπτήρες πυρακτώσεως με νήμα από βολφράμιο,
στους οποίους όμως έχει προστεθεί μέσα στο γυάλινο περίβλημα, μια
μικρή ποσότητα ιωδίου. Τα εξαχνωμένα μόρια του βολφραμίου ενώνο­
νται με το ιώδιο και παράγουν ιωδιούχο βολφράμιο, που δεν επικάθεται
στο γυάλινο περίβλημα, αλλά, ερχόμενο σε επαφή με το πυρακτωμένο
νήμα διασπάται κι έτσι το βολφράμιο επανέρχεται στο νήμα. Έτσι αντι­
μετωπίζεται ικανοποιητικά το πρόβλημα της εξαχνώσεως του βολφραμίου και μπορεί να αυξηθεί ακόμα περισσότερο η θερμοκρασία.
Οι λαμπτήρες ιωδίου λειτουργούν με θερμοκρασία νήματος περίπου
3.οοο • C και έχουν φωτεινή απόδοση μεγαλύτερη και χρώμα πιο λευκό
από τους κοινούς λαμπτήρες πυρακτώσεως. Οι διαστάσεις τους είναι
πολύ περιορισμένες. Για να αντέχει στις πολύ υψηλές θερμοκρασίες το
περίβλημα κατασκευάζεται από χαλαζία και όχι από απλό γυαλί. Κατα­
σκευάζονται είτε σε σχήμα σωλήνα (σχ. 1 3.6ι} με ακροδέκτες στα δύο
άκρα, είτε με μορφή λαμmήρων μικρών διαστάσεων (σχ. 1 3.6ια} σε
κανονικό κάλυκα, πού είναι κατάλληλος για λειτουργία σε χαμηλή τάση
(6 ν ή 1 2 ν ή 24 ν} .
Οι λαμπτήρες ιωδίου χρησιμοποιούνται συνήθως σε προβολείς (και
στα φανάρια των αυτοκινήτων} . Μάλιστα υπάρχουν λαμmήρες ιωδίου
ενσωματωμένοι μ' ένα μικρό προβολέα (σχ. 1 3 . 6ιβ} .
_

307

Σχ. 13.6ι.
Λαμπτήρας ιωδίου
σωληνωτός.

Σχ. 13.6ιβ.
Σχ. 13.βια.
Λαμmήρας ιωδίου
μικρών διαστόσεων.

Λαμmήρας ιωδίου
με ενσωματωμένο
προβολέα.

Η φωτεινή απόδοσή τους είναι aπό 1 7 lm/W μέχρι 22 lm/W για τους
λαμmήρες σχήματος σωλήνα και από 14 lm/W μέχρι 20 lm/W για τους
μικρούς λαμmήρες χαμηλής τάσεως. Η διάρκεια ζωής τους είναι περί­
που 2.000 h.
Πρέπει να λαμβάνομε μέτρα ώστε οι λαμmήρες ιωδίου να μην είναι
δυνατόν να έλθουν σε επαφή κατ4 τη λειτουργία τους με υλικό που
μπορεί να αναφλεγούν, επειδή η θερμοκρασία του περιβλήματος από
χαλαζία είναι πολύ υψηλή.
Τους λαμmήρες ιωδίού δεν επιτρέπεται να τους ιiιόνομε με γυμνό
χέρια από το περίβλημά τους, π.χ. για να τους τοποθετήσαμε στη λυ­
χνιολαβή τους, επειδή τα αποτυπώματα των δακτύλων μας περιέχουν
ίχνη λιπαρών ουσιών ή αλάτων που είναι ενδεχόμενο να προκαλέσουν
βλάβη του λαμmήρα, λόγω της πολύ υψηλής θερμοκρασίας και των
ανομοιομι5ρφων διαστολών που θα μπορούσαν να προκληθούν στο χα­
λαζιακό περίβλημα. Λαμmήρες που τους έχομε πιάσει με γυμνό χέρι
πρέπει να καθαρίζονται πριν από τη λειτουργία τους, μ' ένα καθαρό
πανί που δεν αφήνει •χνούδια• και οινόπνευμα.
Για λαμmήρες ιωδίου σε σχήμα σωλήνα οι κατασκευαστές ορίζουν
ότι πρέπει να λειτουργούν σε οριζόντια θέση ή με μια κλίση rioυ δεν
πρέπει να υπερβαίνει ορισμένο όριο. Αυτή η απαίτηση έχει σχέση με την
κυκλοφορία των θερμών αερίων {ατμ·ών} στο εσωτερικό του σωλήνα,
αλλά και με την κυκλοφορία του αέρα στο εξωτερικό του.
Οι λαμmήρες ιωδίου ονομάζονται και λαμmήρες ιωδίνης. Η ονομα­
σία αυτή δεν είναι ορθή και έχει προέλθει από το γεγονός ότι στα
αγγλικό το ιώδιο ονομάζεται iodine.

308

y) Σωλήνες φθορισμού.
Είναι συνήθως ευθύγραμμοι (σχ. 1 3.6ιγ) , αλλά υπάρχουν και σε άλλα
σχήματα όπως, κυρίως, κυκλικό. Η ισχύς εξαρτάται από το μήκος. Η
προσπάθεια των κατασκευαστών ε{ναι να περιορίσουν την ισχύ για το
ίδιο μήκος. Οι πιο συνηθισμένοι τύποι σωλήνων φθορισμού που κατα­
σκευάζονται σήμερα έχουν τα εξής μεγέθη:
18 w
0,60 m
36 W
1 ,20 m
58 W
1 ,50 m
Πάντως, επειδή υπάρχουν αποκλ{σεις μεταξύ των διαφόρων τύπων
σωλήνων φθορισμο ύ , θα πρέπει κανε{ς να συμβουλεύεται τους καταλό­
γους των κατασκευαστών.

1:
Σχ. 13.6ιy.
Σωλήνας φθορισμο ύ .

Η χρωματική σύνθεση του φωτός των σωλήνων φθορισμού εξαρτά­
ται από τη φθορίζουσα ουσία. Γενικά πρόκειται για μείγματα διαφόρων
ουσιών (μεταλλικών αλάτων) που χρησιμοποιούνται για να δώσουν ένα
φως με πλούσια φασματική σύνθεση, δηλαδή ένα φως που περιέχει
ακτινοβολίες διαφόρων μηκών κύματος. Κάθε κατασκευαστής παράγει
μια σειρά σωλήνων, με διάφορες χρωματικές συνθέσεις του παραγόμε­
νου φωτός. Ο χαρακτηρισμός με ονομασίες ή αριθμούς διαφέρει από
κατασκευαστή σε κατασκευαστή.
Η χρωματική σύνθεση μιας φωτεινής πηγής θα μπορούσε να περι­
γραφεί πλήρως μόνο από ένα διάγραμμα που θα μας έδινε πόσο έντονη
είναι η ακτινοβολία σε κάθε μήκος κύματος. Αυτό όμως δεν είναι καθό­
λου πρακτικό και θα ήσαν πολύ δύσκολες οι συγκρίσεις μεταξύ των
διαφόρων φωτεινών πηγών. Για το σκοπό αυτό συνήθως χρησιμοποιεί­
ται, η "χρωματική θερμοκρασία_•.
Για να την ορίσομε θα πρέπει να θυμηθούμε το "μέλαν σώμα• που
είχαμε αναφέρει στην παράγραφο 3.2. Είναι το σώμα που στη συνήθη
θερμοκρασία έχει μηδενικό συντελεστή ανακλάσεως για όλα τα χρώμα­
τα. Παρόλο που αποτελεί μια θεωρητική έννοια της Φυσικής την οποία
μόνο προσεγγιστικά μπορούμε να υλοποιήσαμε, δεν παύει να έχει πολύ
συγκεκριμένες ιδιότητες.
Το μέλαν σώμα, λοιπόν, ενώ στις χαμηλές θερμοκρασίες απορροφά
όλες τις ορατές ακτινοβολίες χωρίς να ανακλά τίποτε, στις υψηλές

309

θερμοκρασίες εκπέμπει φως, όπως άλλωστε και όλα τα σώματα. Στις
σχετικά χαμηλότερες θερμοκρασίες η ακτινοβολ{α του είναι κοκκινωπή
και στις υψηλότερες θερμοκρασ(ες εμπλουτ(ζεται και με ακτινοβολ{ες
των άλλων χρωμάτων και επομένως έχει πιο λευκό χρώμa . Το φως
λοιπόν μιας φωτεινής πηγής χαρακτηρ{ζεται από τη χρωματική θερμοκρα­
σ(α του, δηλαδή από τη θερμοκρασία που θα έι:-ιρεπε να έχει το μέλαν σώμα
για να δώσει φως όμοιου χρώματος με αυτό της φωτεινής πηγής.
Η χρωματική θερμοκρασία εκφράζεται σε βαθμούς Kelνin που συμ­
βολ{ζονται με · κ. Η θερμοκρασία σε • κ (απόλυτη θερμοκρασία) ε{ναι
(ση με τη θερμοκρασ{α σε · c συν 273 • C.

Η χρωματική θερμοκρασία είναι, όπως αναφέραμε, ένας πρακτικός
τρόπος χαρακτηρισμού του χρώματος του φωτός μιας φωτεινής πηγής.
Δεν ε{ναι απόλυτα καθοριστικός (δηλαδή δύο φωτεινές πηγές με την
ίδια χρωματική θερμοκρασία ε{ναι δυνατόν να παρουσιάζουν διαφορές
στη χρωματική σύνθεση του φωτός τους) αλλά πάντως απο�ελεί ικανο­
ποιητική ένδειξη του πόσο το φως είναι πλουσιότερο σε ακτινοβολίες
μεγάλου μήκους κύματος, δηλαδή είναι κοκκινωπό (χαμηλές τιμές της
χρωματικής θερμοκρασία(;) ή πλουσιότερο σε ακτινοβολίες μικρού μή­
κους κύματος, δηλαδή ε{ναι πιο άσπρο ή τείνει προς το μπλέ (υψηλότε­
ρες τιμές της χρωματικής θερμοκρασίας) .
Πρέπει να διευκρινίσαμε εδώ ότι, όπως έχομε αναφέρει και στην
παράγραφο 1 3.3 εδάφι