P. 1
ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

|Views: 8,442|Likes:
Published by nveli
ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ-ΑΝΤΩΝΙΟΥ Κ. ΦΑΚΑΡΟΥ
ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ-ΑΝΤΩΝΙΟΥ Κ. ΦΑΚΑΡΟΥ

More info:

Published by: nveli on Jan 13, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF or read online from Scribd
See more
See less

07/23/2013

pdf

ι 9 b •

ΙΔΡΥΜΑ ΕΥΓΕΝΙΔΟΥ
ΧΡΥΣΟΥΝΜΕτΑΛΛΙΟΝΑΚΗΜΙΑΣΑθΗΝΩΝ
ΠΡΟΛΟΓΣ ΙΔΜΤΟΣ ΕΓΝΙΔΥ
Ο Ευγένος Ευενlδης, ο ιδρυrής και χορηy6ς του «Ιδρύματος Ευενδυ•, πολύ
νωρ{ς προβεψε και σμάτσε τν ππο{θηση 6τι η άρτια κατάρτιση τν τεικών
μας, σε συδυασμ6 με τν εθκή αγωγ, θ ήταν αναγκαlο και αποφσισι6ς
παργων για τν π6οδο του Έθνους μας.
Την πεποlθησ του αυrή ο Ευενδης εδήλωσ με τ ywαι6φρονα πάξ ευερy­
t{ας, να κηροδοτήσει σεβασ6 ποσ6 γα τ σύσαση Ιδρύματο, που θ ε ω
σκοπ6 να συμβά ει στν τε εκπαlδυη των νν τΕλάδας.
Έτσι, το Φβρουάριο του !800 συστήθηκε το «Ίδρυμα Ευένδου•, του οπο{ου τη
διοlηση αναβ η αδεφή του Μαρ. Σ(ου, σύμφων με την επιθυμ{α του διαθ.
Το έργο του Ιδρύματος συχ{ζ απ6 το 7W7 ο κ. Νι6αος Βενος- Ευyδης.
Απ6 το !800 έως σήμερα η συμβολή του Ιδρύματος στην τεχνκή εκπα{δυση
πραyματοποιεlται με διάφορες δραστρι6ττες. Όμως απ' αυές η σημανικ6τερη,
που κρlθηκε απ6 την αρχή ως πτ ανάγκης, εlναι η έκδοση fων για τους
μαθητές των Τεχνικών και ΕπαyεμCικών Σχολών και Λυκεlων.
Μέχι σήμερα, με τη συνρyασlα με τα Υουρyεlα Εθνκής Παιδ{ας και Θρησκευ­
μάτων και Εμπορκής Ναυιlας, εκδθηκαν εκατονάδς τ6μοι fων, που έου
διατεθεl σε πολά εκατομύρια ανlτυα. Τα βι{α αυά κάυαν ή καλύπου
ανάγκες των Κατωτέρων και Μέσων Τεχκών Σχολών του Υπ. Παιδlας, των Σχολών
του Οργανσμού Απασολήσες Εργακού Δμιού (ΟΑ, των Τεκών και
Επαγεατικών Λυκεlων, των Τεχνικών Επαγατιών Σχοών και των Δμοσlων
Σχολών Εμπορικού Ναυικού.
Μοναδική φρν{δα του Ιδύματος σ' αυrή τν εκδτκή του ππάθια ήταν και
εlναι η συγραφή και έκδοση βι{ων ποι6τητας, απ6 άποψη 6χι μ6νον επσμονκή,
παιδαγωγική και γλωσσική, αλ ά και ως πος τν εμφάνση, ώσε το βιβ{ο να
αγαπθ{ απ6 τους μαθτές.
Γα τν επισμονκή και παιδαγωγική αρπ6τητα των fων τα κεlεν υοβάλο­
ναι σε πολς επεξερyασlς και βεπώνοναι πριν απ6 κάθε να έκδοση συμπηρού­
. μενα καταλς. .
Ιδαlτεη σημασlα απέδωε το Ίδρυμα απ6 ταρχή σ γλωσιή δατύω των
βιν, yιατl πισεύι 6τι και τα τεκά βι{α, 6ταν εlνι γραμμέν σε γλώσσα σωστή
και ομοι6μορη αλά και κατάλ για τ σάθμη τν μαθτών, μπορύν ν συμά­
λυση γλωσική κατάρτιση των μαθητών.
Έτσι, με απ6φαση που lσυσε ήδη απ6 το 7800, wτα fα της Βιιοθήκς του
Τετη, δηλαδή τα βιβ{α για πς τ6τε Κατώτερς Τεκές Σχολές, 6πω αρy6τρα
και για τις Σχολές του ΟΑ ήταν γρμένα σε γλώσσα δημοτική, με βάση τ
γρματική του Τριαναφυλlδη, ενώ 6λα τα ά  α βι{α ήταν γραμένα στην απή
καθαρύουσα. Σήμερα ακολουθlται η γρμματική που δδσκεται σα σολεlα της
δυεροβάθμιας εκαιδύσω. Ηγλσικ εξεργασία των βιων ανατθται σε
φιολόγου του Ιδρύματο και έτσι εξασφι'ται η εναία σύναξ και ορλογα κάθε
κατηγορίας βιων • ¸
Ηποιότητα του χαρτιού, το εlδος των τυογρφικών σοιχεlων, τα σωσά σματα,
η καλαίσθτη σιδοποίση, το εξώφυλο κα το μέθς του βιου, πριλαμβάνναι
και αυά σς φρνίδς του Ιδρύματο και συμλw σσωστ «ιτουργκότητα•
των βιων.
Το Ίδρυμα θώρησε ότι ενι υοχ του, σύμφωνα με το πύμα του ιδρυτ
του, να θ σ διάθση του Κο όλ αυτ την π( του των ZÛ ετών,
ανααμάνονας το 79f6και τέδ των pων γα τς ν
Τ
ε
Επα

ματιές Σχολς και τα Τεκά και Επαyαά Λύκα, σύμφν πάνοτ με τα
εyκεκpέ Ανυά Πργρμ ατα του Π./ και του ΥΠΕΠΘ.
ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΚΔΟΣΕΩΝΙΔΡΥΜΑΤΟΣΕΥΓΕΝΙΔΟΥ
Μιχαλ Ayλ6ouλo, ομ. κθΊς ΕΜΠ, Πρδ.
ΑξαδΣταuρ uλο, ο. κς Παεmσημlο Πειριώ, Ανιπόδρ.
Ιωνς Τεy6ολος, κητ ς ΕΜΠ.
Σαμάης Παλαιοιά, Ηλκρλγ Μηχαικό, Σύμβουλο Παδαωικού Ιστιτύο.
Χρήσ Σtας, Δς Ση. Δευ. ΕκπιδεύσΕ ΥΠΕΠΘ.
Σύμβολο εκδόεων το Ιρμ ΚΑ M , κθηγ. Φιλ. Σχολή Π/μlο Αθνών.
Γραματα της Εππρπ, ΓεώwΑνδρWο.
Διλαμλη ή σιμοuλι τΕπρς
Γεώργ Κδ(1�19) ΚςΕΜΠ, Άγο Κyρ(197-1970) ΚςΕΜΠ,
Δημήτριος Νιάνα (197-195) ΚΊής ΕΜΠ, Μιαήλ Σrτιtpς (195-1959), Νικόαος Üα
οώτ(19197), θΚλς(191976) Μηχ. Ηλ. ΕΜΠ, ΠντΧατζιν
(1977-192) Μ. Η ΕΜΠ, .α lΠ(19  19) ΚΎς ΕΜΠ, Χοο Κ
βουνlδης (1955-1984) Μηχ. Ηλ. ΕΜΠ, Γεώργιος Ρούσσος (1970-1987) Χημ.-Μηχ. ΕΜΠ,
Δρ.Θεοόο Παnαοου (1982-1984) Δ Σποδώ Δευτερθμιας Εκαιδεύσεω
ΥΠΕΠΘ, Ιάτιο Χατζηυpτο (19851988) Μηχαολόο, Δς Σπδών Δυερθιας
Εκαδεύσεω ΥΠΕΠ, Γεώγο Σταατου (1988199) Ηλεκρλγο ΕΜΠ, Δς Σπυν
Δευτεροθμιας Εκπιδεύεω ΥΠΕΠΘ, Σ.Γκαά (1989-193) Φιλόλογος, Δ Σπουδν
Δυτρμια Εκπιδεύω ΥΠΕΠΘ.
ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ
ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ
ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ
·
ΑΝΤΩΝΙΟΥ Κ. ΦΑΚΑΡΟΥ
ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΟΥ - ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΟΥ Ε.Μ.Π.
Α
ΘΗΝ
Α
1Üd
Β ΕΚΔΟΣΗ 1 994
ISBM: 9ô0-33?-001-0
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Π
ισεύω, πως εκεlνο που έχει μεγαλύτερη σημασlα για το μαθητή, και
γενικότερα για όποιον χρησιμοποιεl εκπαιδευικό βιβλlο, δεν εlναι το να
μάθει αλλά το να καταλάpει.
Μια από τις αδυναμlες της εκπαιδεύσεως όλων των βαθμlδων εlναι ότι
δεν -αναπτύσσει πολλές φορές στους μαθητές, και στο βαθμό που θα
έπρεπε, το πνεύμα του να αναζητούν να κατανοήσουν σε βάθος διάφορα
θέματα και τους αφήνει να αρκούναι στην εκμάθηση της ύλης, χωρlς
ι
δ
ιαlτερη ·εμβάθυνση. Έτσι, στον τομέα της τεχνικής εκπαιδεύσεως, μπο­
ρεί να μαθαlνουν οι μαθητές πώς γlνοναι οι διάφορες εργασlες, αλλά
δ
εν μαθαίνουν πάντοτε το γιατ( γίνονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο.
Αποτέλεσμα, πολοl τεχνικοl, όταν τους παρουσιάζοναι στην πράξη
περιπτώσεις
δ
ιαφορετικές απ' αυτές που έχουν μάθει, δεν ε{ναι σε θέση
να τις αντιμετωπίσουν πάνοτε μ' επιτυχlα
.
Μ' αυτές τις σκέψεις, γράφονας αυτό το βιβλlο, σύμφωνα με το
ισχύον αναλυτικό πρόγραμμα για μαθητές που έρχονται για πρώτη φορά
σ' επαφή με το ευρύτατο θέμα των εσωτερικών ηλεκτρικών εγκαταστά­
σεων, προσπάθησα να
δ
ώσω όσες εξηγήσεις θεώρησα ότι θα ήταν χή­
σιμες, ώστε να γlνει για κάθε θέμα αντιληπτό όχι μόνο το τι ισχύει αλλά
και το γιατf
.
Το βιβλlο έχει γραφεl σε εποχή που οι ισχύονες Κανονισμοl των
εσωτερικών ηλεκτρικών εγκαταστάσεων στη χώρα μας από πολλά χρόνια
προσαρμόζοναι από τους ανlστοιχους ευρωπαϊκούς
.
Γ´ αυτό, παράλ­
ληλα με όσα καθορlζοναι από τους Κανονισμούς, που ισχύουν ακόμα
στη χώρα μας, θεώρησα απαραlτητο να αναπτύξω όλη την ύλη του
βιβλlου μέσα στο παίσιο των tυρωπαίκών Κανονισμών. Έτσι οι μελλο­
ντικοl τεχνικοl θα εlναι εξοικειωμένοι και με τις βασικές έννοιες και το
πνεύμα αυτών των Κανονισμών.
Το περιεχόμενο του βιβλlου, σύμφωνο πάνοτε με το αντlστοιχο ανα­
λυτικό πρόγραμμα του μαθήματος, έχει διαμορφωθε{ έτσι, ώστε ο πρώ­
τος τόμος να απευθύνεται στους μαθητές της Β' τάξεως των ΤΕΛ, Α'
τάξεως των ΤΕΣ και Γ τάξεως των Ε
Π
Λ, ενώ ο δεύτερος τόμος στους
μαθητές της Γτάξεως του ΤΕΛ και Β' τάξεως των ΤΕΣ.
θέλω να εκφράσω τις ευχαριστlες μου στο Ίδρυμα Ευγενlδου, που
μου έδωσε την ευκαιρlα να παραδώσω στους μdητές, αλλά ενδεχομέ­
νως και σ' όσους ασολούναι ήδη με τις εσωτερικές ηλεκτρικές εγκατα­
στάσεις, ένα βιβλlο που ελπlζω ότι θα τους εlναι χρήσιμο.
Ιδιαlτερα ευαριστώ το Τμήμα Εκδόσεων για τη θαυμάσια συνεργασlα
και την άρτια έκδοση αυτού του βιβλlου.
Ο συγγραφέας
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
ΓΕΝΙ ΚΑ
1.1 Εσωτερικές ηλεκτρικές εyκαταα6σειc - Ορισμοf.
Στη διαδρομή της από την παραγωγή ως την κατανάλωση, η ηλεκρι­
κή ενέργεια περνά διαδοχικά από μια σειρά εγκαασάσεων. Αν παρο­
μοιάσαμε αυτή τη σειρά με μια αλυσ{δα, η εσωτερική ηλεκτρική
εγκατάσαση αποτελε( τον τελευτα(ο κρ{κο της. Συγκεκριμένα η ηλε­
κρική ενέργεια παράγεται σις εγκατασάσεις (σαθμούς) παραγωγής,
διοχετεύεται σις εγκατασάσεις (δ{κυα) μεαφοράς και σις εγκατα­
σάσεις (δ(κυα) διανομής και μέσω των παροχετεύσεων (παροχών),
φτάνει σις εσωτερικές ηλεκρικές εγκατασάσεις των καταναλωτών,
από τις οπο(ες τροφοδοτούναι οι συσκευές καταναλώσεως (σχ. 1 . 1 ) .
Δεν θα ασχοληθούμε εδώ με την περιγραφή της καθεμιάς από τις προη­
γούμενες κατηγορ(ες εγκατασάσεων, αφού ανικε{μενό μας ε{ναι οι
εσωτερικές ηλεκτρικές εγκατασάσεις
·
θα σημειώσαμε μόνο ότι η •αλυ­
σ(δα• των προηγουμένων εγκατασάσεων μπορε( να μην ε{ναι πάνα
πλήρης, δηλαδή μπορεί, σε ορισμένες περιπώσεις, να λ{πουν ορισμέ­
νες απ' αυτές.
•Ηλεκρική εγκατάσαση• λέμε ένα σύνολο αγωγών, μηχανημάτων
και εξαρτημάτων, που συνδέοναι μεταξύ τους κατάληλα και χρησι­
μεύουν για την παραγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας, για τη μεταφορά
της από το σημε(ο παραγωγής της ως τις θέσεις καταναλώσεώς της και
για τη χρησιμοπο(ησf της. Ο όρος ε(ναι γενικός και μπορε( να χρησιμο­
ποιηθε( για ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο τμήμα του συνόλου των αγω­
γών, των μηχανημάτων και των εξαρτημάτων που σχετ(ζοναι με την
ηλεκρική ενέργεια.
"Εσωτερική Ηλεκτρική Εγκατάσασ• (ΕΗΕ) είναι μια ηλεκτρική εγκα­
τάσαση που λειτουργεί με την αποκλεισική ευθύνη ενός καταναλωτή,
τροφοδσε(ται σ'ένα σημε(ο της με ηλκρική ενέργεια και χρηιμεύει
για να διοχετεύει αυτήν την ενέργεια σ σσκευές καταναλώσεως.
2
Μετασχματιστι
αννψώι τάει
Δiτο r.τ
__
1
5
0

rποστα�μοι
r.τ/ Μ.τ
20kV
Δίκτuο Μ.Τ

20k�

Υποστα�μόι
Μ.Τ/
Χ.Τ
220/3BOV j
Δίκτuο χ·τ

Εγαταστασειι
Παραγωγή ι
Εγ ( ταστaρειι
Μεταφοραι
Εγαταστaσειι
Διανομ-ι

T ο
Παροχtτεuσ'
Σχ. 1.1.
Παράδε
ι
γμα εγκατασ
ά
σεων παραγωγ
ή
ς
,
μεταφορ
ά
ς κα
ι
δ
ι
ανομ
ή
ς.
á
•καταναλωτής" ε{ναι ένας ιδιώτης ή μια εταιρεία ή μια δημόσια υπη­
ρεσ{α, ή ένας οργανισμός ή ένας σύλλογος κλπ. , που χρησιμοποιε{ το
χώρο, σον οπο{ο βρ{σκεται η ΕΗΕ και καταναλώνει την ηλεκρική ενέρ­
γεια με ευθύνη του. Μερικές φορές χρησιμοποιούμε τον όρο •κατανα­
λωτής• αν{ του ορθότερου "ΕΗΕ του καταναλωτή" . Έτσι λέμε π.χ. ότι
•ο καταναλωτής τροφοδοτε{ται• αν{ του ορθότερου •η ΕΗΕ του κατα­
ναλωτή τροφοδοτείται•.
"Συσκευές καταναλώσεως• είναι όλες οι συσκευές που καταναλώ­
νουν ηλεκτρική ενέργεια μετατρέπονάς την σε κάποια άλλη μορφή
ενέργειας: φωτιστική, θερμική, κινητική, ηχητική (αντ(σοιχες συ­
σκευές: λάμπες, ηλεκτρικές θερμάσρες, ηλεκρικοί κινητήρες, ραδιό­
φωνα) .
Μια ΕΗΕ συνήθως τροφοδοτε{ται με ηλεκρική ενέργεια από ένα
δίκυο που τροφοδοτε{ και τις ΕΗΕ άλλων καταναλωτών. Στη χώρα μας
την αρμοδιότητα για την παραγωγή, μεταφορά και διανομή της ηλεκτρι­
κής ενέργειας προς διάθεσή της σους καταναλωτές έχει η Δημόσια
Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ). Γι' αυτό λέμε ότι μια ΕΗΕ τροφοδοτεί­
ται από τα δίκυα της ΔΕΗ. Τους καταναλωτές που τροφοδοτούναι από
τα δίκυα της ΔΕΗ τους λέμε και πελάτες της. Υπάρχουν όμως και
σπάνιες περιπτώσεις, όπου η τροφοδότηση γίνεται από μια εγκατάσα­
ση παραγωγής που διαθέτει ο ίδιος ο καταναλωτής, χωρίς να αποκλείε­
ται βεβαίως η δυνατότητα διπλής τροφοδοτήσεως και από τις δύο
αυτές πηγές.
T.Z Όρια διαχωρισμού των ΕΗΕ από τις 6λλες εγκατασ6σεις.
Στο σημείο της τροφοδοτήσεως της ΕΗΕ από το δίκυο της ΔΕΗ
τοποθετείται και ο μετρητής για να μετρά την ηλεκρική ενέργεια που
παρέχει η ΔΕΗ σον καταναλωτή. Ο μετρητής ανήκει ση ΔΕΗ. Γι' αυτό
λέμε ότι η ΕΗΕ του κάθε καταναλωτή αρχίζει από τους ακροδέκες του
μετρητή προς την πλευρά της καταναλώσεως (σχ. 1 .2) . Στις περιπώ­
σεις που η μέτρηση της ενέργειας δεν γίνεται από έναν απλό μετρητή,
αλλά από ένα πιο σύνθετο σύσημα που περιλαμβάνει μετασχηματιnές
ενάσεως, η αρχή της ΕΗΕ βρ{σκεται σους ακρ
ο
δέκτες αυτώv των
μετασχηματισών προς την πλευρά της καταναλώσεως.
Η αρχή της ΕΗΕ αποτελε( το οριακό σημείο που διαχωρίζει την ΕΗΕ
από τις εγκατασάσεις της ΔΕΗ. Σε αυτό το σημείο διαχωρίζοναι και
οι ευθύνες για την κατασκευή και τη λειτουργία
τ
ων εγκατασάσεων:
για τις εγκατασάσεις που βρίσκοναι από αυτό το σημείο και προς την
4
Καιβι
τaροχε
τ
wσεωr
Αy
ωγ
ός Οδέεο
φασεω�
Μιτρτή�
1
Κιβ
l
ιτιι
ί------____ __
1
/μετρητη
Ι
ι
I
Ι
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
ι
I
ι
Wh
Κ\ιρια
γ
ραμμ�
(
γ
ρ
αμμ
ή
μετ
ρητή
-τί
ν
α
κ
α
)
Ασφάεια
Æ
¼
Σχ. 1.2.
Όρια
Ε
Η
Ε

μ
ε
κόκκινο οι αγ
ω
γοί
τ
ς
ΕΗΕ
_
¸
π
λευρό
τη
ς
πα
ρ
αγ
ω
γής εί
ναι
υ
π
ε
ύθ
υ
ν
η
η
ΔΕΗ, ε
ν
ώ
γι
α τι
ς εγ
κατα
στό
­
σ
ε
ι
ς
πο
υ βρί
σκονται απ
ό
α
υτό τ
ο σημ
εί
ο και π
ρ
ο
ς
τ
η
ν
πλευρό
τ
ης
κατανα
λ
ώ
σ
ε
ω
ς υ
π
ε
ύθ
υ
νο
ς εί
ναι ο κατανα
λ
ωτ
ής.
Γ
ια το
υς
κατανα
λ
ω
τ
έ
ς π
ο
υ
έ
χο
υ
ν
δ
ικ
ή
το
υς εγκα
τ
ό
σ
τ
αση
π
α
ρ
α
γ
ω
γής
πόλι υ
π
όρ
χ
ει
έ
να
δι
αχω
ρι
στ
ι
κ
ό
σημ
εί
ο.
Α
ν
δ
ε
ν
υ
π
ό
ρ
χ
ε
ι
μετρητής
, ο
ρί
­
ζεται
αν
ό
λ
ογα
μ
ε
τη
δ
ιαμ
όρ
φωσ
η
τη
ς
ό
λης εγ
κατασ
τ
ό
σ
ε
ω
ς
, κ
ό
ποιο
όλλ
ο σ
η
μ
εί
ο
(
σ
υ
ν
ή
θ
ω
ς
ο
ι
ακ
ρ
ο
δέ
κτες κ
όπ
ο
ι
ο
υ δι
ακ
ό
mη). Σ
τα μ
εγόλ
α
έργ
οστ
ό
σ
ι
α πο
υ
έ
χο
υ
ν
δι
κ
ή
τ
ο
υς π
α
ρ
α
γ
ω
γή
, α
υτ
ό
τ
ο σημ
εί
ο
δ
ιαχω
ρίζε
ι
τι
ς
α
ρ
μο
δ
ι
ό
τ
η
τ
ες
κα
ι τις ευ
θύ
ν
ες π
ο
υ
έ
χο
υ
ν τα αντίστοιχα τ
μ
ή
ματα
ή
σ
υ
ν
εργεί
α
γι
α χ
ειρ
ισμο
ύς
, σ
υ
ν
τηρή
σ
ε
ι
ς
κα
ι επι
σκ
ευ
έ
ς
.
+
Μ
ια αν
ό
λ
ο
γη
π
ερίm
ωσ
η
α
π
ο
τελ
ο
ύ
ν οι
Ε
Η
Ε
στ
ις
οπο
ίες
κατανα
λωτής
εί
να
ι η (διά η ΔΕΗ. Τ
έ
τ
ο
ι�ς ΕΗΕ υ
π
όρ
χο
υ
ν
ό
χ
ι
μ
ό
νο σ
τ
α
γρ
αφ
εί
α
της
,
b
αλά και σους σαθμούς παραγωγής και τους υποσαθμούς για το
φωτισμό και την τροφοδότηση βοηθητικών μηχανημάων. Συνήθως υ­
πάρχει μετρητής, διαφορετικά ορ(ζεται κάποιο άλλο συγκεκριμένο ση­
με(ο διαχωρισμού. Σ' αυτό το σημε{ο διαχωρ(ζοvαι οι αρμοδιότητες και
οι ευθύνες των αvισοίχων υπηρεσιακών μονάδων της ΔΕΗ.
Η κύρια όμως σημασ(α που έχει ο καθορισμός του διαχωρισικού
σημε(ου μεταξύ της ΕΗΕ και της εγκατασάσεως που την τροφοδοτεί
ε(ναι ότι για τις ΕΗΕ ισχύουν διαφορετικο( κανονισμο(, από αυτούς που
αφορούν τις άλες εγκατασάσεις. Στους κανονισμούς θα αναφερθού­
με σε επόμενη παράγραφο· εδώ σημειώναμε ότι οι κανονισμο{ είναι ένα
σύνολο κανόνων, σύμφωνα με τους οπο{ους πρέπει να ε{ναι κατασκευα-
σμένες οι εγκατασάσεις κάθε κατηγορ(ας.
.
1.3 Τ6σειc λειτουρyiσc των ΕΗΕ.
Η τάση, με την οπο(α η ΔΕΗ τροφοδοτε( τις ΕΗΕ των καταναλωτών
ε(ναι μια από τις τυποποιημένες τάσεις των δικύων της και εξαρτάται
από την ισχύ που έχει συμφωνηθεί να παρέχει κατά μέγισο η ΔΕΗ προς
τον καταναλωτή. Για σχετικά μικρές ισχύες η τροφοδότηση γίνεται από
τα δίκυα χαμηλής τάσεως (Χ.Τ.), που είναι τριφασικά και λειτουργούν
με ονομασική τάση 220/380 ν συχνότητας 50Hz. Τάση 220 ν υπάρχει
μεταξύ ενός αγωγού φάσεως και του ουδέτερου (φασική τάση), 380 ν
μεταξύ δύο αγωγών φάσεων (πολική τάση). Ο ουδέτερος ε( ναι σο
δυναμικό της γης. Οι τιμές των εναλασσομένων μεγεθών που αναφέ­
ρομε είναι πάvα οι ενδεικνυόμενες τιμές.
Με την ευκαιρ{α σημειώναμε ότι •ονομασική τάση• ονομάζομε μια
τιμή της τάσεως που τη χρησιμοποιούμε για να χαρακτηρ{σομε ένα
δ{κυο ή μια συσκευή. Στην πραγματικότητα, η τάση που μας δίνει ένα
δίκυο δεν ε{ ναι εvελώς σαθερή. Οι -τιμές, τις οποίες παίρνει διαφέ­
ρουν, προς τα επάνω ή προς τα κάτω, από την •ονομασική•, αλλά η
μέγιση τιμή αυτής της διαφοράς, που τη λέμε και •διακύμανση•, δεν
επιτρέπεται να υπερβαίνει ορισμένα όρια. Η ονομασική τάση μιας συ­
σκευής ε(ναι εκε(νη, η οπο(α δίδεται από τον κατασκευαστή της μαζ( με
τα υπόλοιπα χαρακηρισικά της, όπως π.χ. την ισχύ της. Η συσκευή
όμως μπορεί να λειτουργήσει, χ�ρίς να παρουσιάσει ανωμαλ(α, και με
διαφορετικές τάσεις μέσα σα όρια της επιτρεπόμενης διακυμάνσεως.
Η τροφοδότηση των καταναλωτών από τα δ(κτυα Χ.Τ. της ΔΕΗ μπο­
ρεί να γ(νει είτε με μια φάση (δηλαδή συνδέεται μια φάση και ο ουδέ­
τερος), είτε και με τις τρεις φάσεις (συνδέοvαι και οι τρεις φάσεις και
6
ο ουδέτερος, ακόμα κι αν ο καταναλωτής δεν πρόκειται να τον χµησι­
μοποιήσει). Η μονοφασική τροφοδότηση, που είναι η συνηθέσερη, γί­
νεται σε καταναλωτές μικρής σχετικά ισχύος (συνήθως κατοικίες και
καταστήματα). Η τριφασική τροφοδότηση γίνεται όταν ο καταναλωτής
χρειάζεται μεγαλύτερη ισχύ ή όταν έχει συσκευές που χρειάζοναι τρι­
φασική τροφοδότηση (π.χ. τριφασικοί κινητήρες).
Για ακόμα μεγαλύτερες ισχύες ο καταναλωτής τροφοδοτείται από τα
δίκτυα μέσης τάσεως (Μ.Τ.), ενώ σε πολύ μεγάλες ισχύες η τροφοδό­
τηση μπορε{ να γίνει από τα δίκτυα υψηλής τάσεως (Υ. Τ.). Οι τροφοδο­
τήσεις αυτές είναι πάνα τριφασικές, χωρίς ουδέτερο. Μέση τάση λέμε
κάθε τάση μεταξύ 1 .000 ν και 35 kν (τάσεις πολικές), ενώ υψηλή τάση
λέμε κάθε τάση μεγαλύτερη από 35 kν. Η ονομασική τιμή της μέσης
τάσεως που παρέχεται σους καταναλωτές εξαρτάται από τα δίκτυα της
ΔΕΗ που υπάρχουν σην περιοχή και είναι 1 5 kν ή 20 kν (παλαιότερα
6,6 kν) . Η ονομασική τιμή της υψηλής τάσεως είναι 1 50 kν.
Τα όρια, πέρα από τα οπο{α γίνεται τριφασική τροφοδότηση Χ.Τ. ή
τροφοδότηση Μ. Τ. ή ακόμα και Υ. Τ. , ορίζοναι από τις ρυθμίσεις που
έχει θεσ{σει η ΔΕΗ, σύμφωνα με τα τεχνικά δεδομένα των εγκατασά­
σεών της. Ενελώς ενδεικτικά αναφέρομε ότι τριφασική τροφοδότηση
Χ.Τ. γίνεται για ισχύες που υπερβαίνουν τα 1 0 kW περίπου, ενώ σύνδε­
ση με τα δίκτυα Μ. Τ. γίνεται όταν η ισχύς του καταναλωτή υπερβαίνει
τα 1 00 kW περίπου, ενώ σε μερικές περιmώσεις, τα 200 kW.
Όπως είναι φυσικό, όταν η τροφότηση της ΕΗΕ από τη ΔΕΗ γίνεται
με μέση ή υψηλή τάση, υπάρχουν ένας ή περισσότεροι μετασχηματι­
σές που υποβιβάζουν την τάση και τροφοδοτούν την υπόλοιπη εγκατά­
σαση (σο σύνολό της ή σ' ένα μέρος της) με Χ.Τ. Οι μετασχηματισές
αυτοί, καθώς και ό,τι υπάρχει μεταξύ του σημείου που γίνεται η μέτρη­
ση και αυτών των μετασχηματισών, αποτελούν το τμήμα Υ. Τ. της ΕΗΕ.
Για τις ΕΗΕ δε χρησιμοποιούμε τον όρο •μέση τάση•: υπάρχουν η Υ.Τ.
και η Χ.Τ. , με όριο τα 1 .000 ν. Σημειώναμε ότι δεν αποκλείεται από το
τμήμα Υ. Τ. να τροφοδοτούναι και ορισμένες συσκευές καταναλώσεως:
υπάρχουν κινητήρες που λειτουργούν π.χ. με 6 kν (σχ. 1 .3) . Η Χ. Τ. που
παρέχουν οι μετασχηματισές μπορεί να είναι 220/380 ν, πράγμα που
συμβαίνει σις περισσότερες περιmώσεις. Δεν αποκλείεται όμως μια
εγκατάσαση να τροφοδοτείται σο σύνολό της ή σ' ένα τμήμα της, με
κάποια άλλη τάση, αν οι συσκευές καταναλώσεως είναι κατασκευασμέ­
νες για να λειτουργούν με αυτήν την τάση. Επίσης δεν αποκλείεται η
συχνότητα να είναι διαφορετική από 50 Hz (π.χ. 60 Hz), ούτε ακόμα
αποκλείεται το συνεχές ρεύμα. Φυσικά σ'αυτές τις περιmώσεις υπάρ-
�&÷&&÷&& ææææææææ�
ι
l
Ι

Τ
μ
μ
αΎΤ
20kV
�Μ�
μ
•τ�
20/0,4kV 20/βkν l
�Κτρ
|
l
ææææ æææ±æææ¬æææ_
'
220/38Ον
`
`
ι Τ
μημ
αΧ.Τ.
I Ι
| |
|
i
Ι
Γ
ρ
α
μμ
έ
Χ,Τ,
Í
|
'
|
Ι
| l
�................J
Σχ. 1.3.
Παράδ
ειγμα
ΕΗΕ H0U έ
χει τ
μ
ή
μα Υ
.
Τ.
7
χουν τα κατάλληλα μηχανήματα μετατροπής (μετατροπε{ς συχότητας,
ανορθωτές),
Ορισμένες εφαρμογές του ηλεκρισμού, όπως π.χ. οι φωτεινές επι­
γραφές, απαιτούν
'
τη χρησιμοπο{ηση τάσεων μεγαλυτέρων από 1 . 000 ν.
Γι' αυτό το σκοπό χρησιμοποιούναι μετασχματισές που τροφοδοτού­
ναι από την εγκατάσαση Χ.Τ. και ανυψώνουν την τάση σην τιμή που
απαιτε{ται. Αυτο{ οι μετασχηματισές και ό,τι τροφοδοτε{ται απ'αυτούς
θεωρούναι μέρος της εγκατασάσεως Χ. Τ., αλά βέβαια χρησιμοποιού­
ναι ειδικά υλικά και λαμβάνοναι ειδικά μέτρα ασφαλε{ας.
Όταν ο καταναλωτής διαθέτει δική του εγκατάσαση παραγωγής
μπορε
{
αυτή να παρέχει υψηλή ή χαμηλή τάση, οπότε η ΕΗΕ αν
{
σοιχα,
έχει ή δεν έχει τμήμα Υ. Τ.
|
·:
8
1.4 Απαιτήσεις λειτουρyrσc των ΕΗΕ.
Μια ΕΗΕ, όπως άλωσε και κάθε άλη εγκατάσαση, πρέπει:
- Να εκπληρώνει ικανοποιητικά το σκοπό για τον οπο{ο έχει κατα­
σκευασθεί, δηλαδή να επιτρέπει την τροφοδότηση των συσκευών
καταναλώσεως χωρ{ς ανωμαλ{ες (χωρίς να προκαλούναι διακο­
πές ή υπερβολική mώση τάσεως), με την προϋπόθεση βέβαια τη
χωρ{ς ανωμαλίες τροφοδότησή της.
- Να είναι ακίνδυνη για τα άτομα που τη χρησιμοποιούν ή βρ{σκο­
ναι σην περιοχ της, καθώς και για το κτήριο σο οπο{ο βρίσκε­
ται και για τα υλικά που υπάρχουν σε αυτό. Υπενθυμίζοναι εδώ
οι κ{νδυνοι τους οποίους είναι ενδεχόμενο να συνεπάγεται η χρή­
ση της ηλεκτρικής ενέργειας, αν δεν ληφθούν τα κατάλληλα μέ­
τρα:
- Για τα άτομα: ηλεκτροπληξία, εγκαύματα.
- Για τα κτήρια και τα υλικά: πυρκαϊά, έκρηξη (αν υπάρχουν οι
ανάλογες συνθήκες).
Οι παραπάνω απαιτήσεις μπορούν να εξασφαλισθούν, αν τηρηθούν
τα ακόλουθα, που αφορούν την κατασκευή της ΕΗΕ.
- Σωστή μελέτη, δηλαδή κατάληλη διάταξη και ορθή επιλογή των
χαρακηρισικών των σοιχείων που άπαρτίζουν την εγκατάσαση
(αγωγο{ και όλα τα εξαρτήματα), σε συνάρτηση με το πλήθος, την
ισχύ των συσκευών καταναλώσεως και τις συνθήκες λειτουργίας
τους (αν λειτουργούν όλες ταυτόχρονα ή όχι).
- Τήρηση μιας σειράς κανόνων που αποσκοπούν σην αποφυγή δη­
μιουργ{ας επικινδύνων κατασάσεων. Το σύνολο αυτών των κανό­
νων αποτελε{ τους κανονισμούς, με τους οπο{ους πρόκειται να
ασχοληθούμε παρακάτω.
+
- Χρησιμοποίηση υλικών κατάλληλης ποιότητας.
- Κατασκευή της ΕΗΕ από έμπειρους και ευσυνε{δητους τεχν(τες με
τους κατάλληλους βοηθούς.
Εκός όμως από όσα αναφέρθηκαν εδώ και αφορούν την κατασκευή,
είναι απαρα{τητο να τηρούναι και τα ακόλουθα που αφορούν τη λει­
τουργία της εγκατασάσεως, ώσε να εξασφαλισθούν οι δύο απαιτή­
σεις που θέσαμε εξαρχής:
- Σωσή χρησιμοποίηση της εγκατασάσεως. (Π.χ. δεν αποτελεί
σωσή χρησιμοποίηση, και είναι πολύ επικίνδυνη, η εισαγωγή ε­
νός καρφιού σην τρύπα μιας πρ{ζας).
9
- Διατήρηση των συνθηκών που είχαν ληφθε{ υπόψη κατά την κατα­
σκευή της ΕΗΕ, οι οπο{ες χαρακτηρίζουν τη φύση των χώ­
ρων. (Π.χ. ένας χώρος που προοριζόταν για κατοικία και επομένως
είχε θεωρηθεί ότι δεν έχει υγρασία, δεν πρέπει μεταγενέσερα να
χρησιμοποιηθε{ ως εργαστήριο, όπου οι εργασίς που γ{νοναι συνε­
πάγοναι ότι ο χώρος θα ε{ναι γεμάτος με υδρατμούς. Σ'αυτήν την
περ{mωση θα πρέπει να γ{νει κατάλληλη προσαρμόγή της ΕΗΕ).
- 'Αμεση επισκευή κάθε εμφανιζόμενης βλάβης. (Π.χ. φθορά της
μονώσεως του εύκαμmου καλωδ{ου τροφοδοτήσεως μιας φορη­
τής συσκευής καταναλώσεως).
- Διατήρηση των συνθηκών που ε{χαν ληφθε{ υπόψη κατά τη μελέτη
της ΕΗΕ, και αφορούν την ισχύ των συσκευών καταναλώσεως.
(Δηλαδή αν αυξηθε{ σημανικά η ισχύς των συσκευών σε σύγκρι­
ση με την ισχύ που ε{χε προβλεφθε{ αρχικά ή αν αλλάξουν οι
συνθήκες λειτουργ{ας τους, ε{ναι δυνατόν να δημιουργηθούν α­
νωμαλ{ες, όπως διακοπές της τροφοδοτήσεως του συνόλου ή
μέρους της ΕΗΕ, ή επίσης, να εμφανισθούν υπερβολικές mώσεις
τάσεως).
T.õ Κανονισμοί.
Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως •κανονισμός" ε{ναι ένα σύνο­
λο κανόνων, με βάση τους οποίους πρέπει να κατασκευάζεται μια εγκα­
τάσαση. Οι κανόνες αυτοί αποβλέπουν κατά κύριο λόγο σην αποφυγή
δημιουργίας επικινδύνων κατασάσεων. Για κάθε κατηγορία εγκατασά­
σεων υπάρχουν οι ανάλογοι κανονισμοί· φυσικά αυτό συμβα{νει και για
τις ΕΗΕ. Στη χώρα μας ο Κανονισμός Εσωτερικών Ηλεκτρικών Εγκατα­
σάσεων (ΚΕΗΕ) αποτελε{ υπουργική απόφαση, δηλ. ε{ναι νομοθετικά
επιβεβλημένη η τήρησή του. (Αλλά, ακόμα και αν δεν υπάρχει τέτοια
νομοθετική κατοχύρωση, όπως συμβαίνει σε ορισμένες άλλες χώρες, οι
κανονισμο{, που εκδίδοναι από τον Οργανισμό Τυποποιήσεως κάθε
χώρας, είναι ουσιασικά υποχρεωτικοί, επειδή κάθε κατασκευασής έ­
χει συμφέρον να αποφύγει τη δημιουργία κινδύνων, αφού, αν τυχόν
συμβε{ κάποιο ατύχημα, θα του ζητηθούν ευθύνες αν δεν είχε τηρήσει
τον κανονισμό).
Με την τήρηση του κανονισμού προκύmει μια εγκατάσαση ασφαλής
από κατασκευή. Η διατήρηση των συνθηκών ασφαλείας εξασφαλίζεται,
ση
σ
νέχεια,
με την τήρηση των προϋποθέσεvηοu αναφέραμε στην
προηγούμενη παράγραφο 1 .4. καrσuγκεκριμένα:
ÍÜ
- Σωσή χρήση.
- Διατήρηση των συνθηκών πού χαρακτηρίζουν τους χώρους.
- 'Αμεση επισκευή κάθε εμφανιζόμενης βλάβης.
Ο ΚΕΗΕ, όπως άλλωσε και όλοι οι κανονισμο{ που αφορούν άλλες
κατηγορ{ες εγκατασάσεων , ε{ναι διατυπωμένος με τη μορφή απαιτή­
σεων, αλλά συγχρόνως αναφέρει και τον τρόπο που μπορούν να τηρη­
θούν οι απαιτήσεις. θα δώσομε εδώ ένα παράδειγμα, έσω και αν
χρειασθεί να αναφέρομε κάποια σοιχε{α απ'αυτά που απαρτίζουν τις
ΕΗΕ, και θα τα περιγράψομε με λεπτομέρεια σε επόμενα κεφaλαια.
Απαίτηση του κανονισμού ε{ναι, όταν γ{νει ένα βραχυκύκλωμα, να δια­
κοπε{ αυτομάτως η τροφοδότηση, πριν οι αγωγο{, από τους οποίους θα
περάσει το μεγάλο ρεύμα του βραχυκυκλώματος, υπερθερμανθούν και
δημιουργήσουν κινδύνους. Στη συνέχεια όμως αναφέρει ο κανονισμός
πώς θα επιτύχομε αυτό (τοποθετώνας ασφάλειες ή μικροαυτόματους)
και δ{νει οδηγ{ες πώς θα επιλέξομε τα μεγέθη τους.
Για ορισμένες κατηγορίες ΕΗΕ υπάρχουν και ειδικοί κανονισμοί, που
ορίζουν μερικές πρόσθετες απαιτήσεις. Π.χ. για τους ανελκυστήρες ή για
τους κινηματογράφους και τα θέατρα, πέρα από τον ΚΕΗΕ, που πρέπει
απαραιτήτως να τηρείται, επιβάλεται η τήρηση και ορισμένων κανόνων
που περιλαμβάνοναι σους ανίσοιχους ειδικούς κανονισμούς.
Κάθε κανονισμός είναι ένα κείμενο που εκδίδεται και ισχύει για με­
γάλο χρονικό διάσημα. Όμως κατά καιρούς γίνοναι τροποποιήσεις
και συμπληρώσεις του, για να ληφθούν υπόψη η εξέλιξη της τεχνικής
(π.χ. νέα υλικά) ή νεότερες ανιλήψεις. Ανάμεσα σους κανονισμούς
που ισχύουν σις διάφορες χώρες υπάρχουν ορισμένες διαφορές, όχι
βέβαια σα βασικά τους σημε{α, αφού όλοι οι κανονισμοί αποβλέπουν
σον {διο σκοπό , δηλ. την ασφάλεια των εγκατασάσεων, αλλά σε
κάποιες δευτερεύουσες διατάξεις. Ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη η έκδοση
ενός ενια{ου κανονισμού των ευρωπα'ίκών κρατών, προς τον οποίο θα
προσαρμοσθούν οι "εθνικοί" κανονισμοί, δηλ. οι κανονισμοί κάθε χώρας,
και φυσικά και της χώρας μας.
1.õ Ποιιc ΕΗΕ καλύmιι ο ΚΕΗΕ.
Κάθε κανονισμός ορ{ζει σαφώς το "πεδίο εφαρμογής" του, δηλ. ορί­
ζει για ποιες ακριβώς εγκατασάσεις ισχύει. Έτσι, ο ΚΕΗΕ ισχύει για τις
εσωτερικές ηλεκρικές εγκατασάσεις κτηρίων ή συγκροτημάτων κτη­
ρ{ων, και των γύρω ακαλύπτων χώρων (κήποι, προαύλια κλπ) , αλλά δεν
ισχύει για:
ÍÍ
- Τα τμήματα Υ.Τ. των εγκατασάσεων.
- Τις εγκατασάσεις τροφοδοτήσεως των ηλεκροκινήτων μέσων
μεταφοράς, δηλ. ηλεκτρικών σιδηροδρόμων, ηλεκτροκινήτων
λεωφορε(ων (τρόλεi) και τροχιοδρόμων (τραμ) .
- Τις εγκαασάσις που τροφοδοούν μηχανήμαα τηλπι
κ
οινωνίας (εν­
σύρμαης ή ασύρμας) και εκομπής ραδιοφωνίας και τηλοράσως.
Διευκρινίζαι όι δεν έχει εφαρμογή ο ΚΕΗΕ σα ακόλουθα τμήμαα των
εσωτερικών εγκαασάσεων (πράγμα που προκύπει και από τον ορισμό του
πεδίου εφαρμογής, αφού δεν πρόκειται για εγκαασάσεις κηρίων).
- Στις εναέριες γραμμές (υπαίθριες ηλεκτρικές γραμμές που σηρί­
ζοναι επάνω σε σύλους). Τέτοιες γραμμές υπάρχουν μερικές
φορές σέ σρατόπεδα ή σε βιομηχανικούς χώρους.
- Στις εκτός κηρίων υπόγειες γραμμές. Τέτοιες γραμμές χρησιμο­
ποιούναι π.χ. για να τροφοδοτηθεί από την ΕΗΕ ενός κτηρίου
άλλο κτήριο του ίδιου καταναλωτή, περίπωση που συνα\άται
κυρίως σε βιομηχανικά συγκροτήματα. Επίσης σ' αυτήν την περί­
πτωση υπάγοναι και οι υπόγειες εγκατασάσεις που λειτουργούν
με ευθύνη δήμων, κοινοτήτων, δημοσίων υπηρεσιών ή λιμενικών
ταμείων και χρησιμεύουν για το φωτισμό δρόμων, πλατειών, συ­
γκοινωνιακών κόμβων, προκυμαιών κλπ.
- Στις ηλεκτρικές εγκατασάσεις των μέσων μεταφοράς, είτε ηλε­
κροκινήτων (που τα αναφέραμε προηγουμένως) είτε όχι (πλοία,
αυτοκίνητα, αεροσκάφη).
Ανίθετα υπάγοναι σον ΚΕΗΕ :
- Οι εγκαασάσεις για φωτισμό, θέρμανσ ή τροφοδότησ βοηθητικών
μηχανημάων σε χώρους όπου υπάρχουν οι εξαιρούμενες από την
ισύ του ΚΕΗΕ εγκαασάσεις για την τροφοδότηση ηλεκροκιντων
μέσων μεαφοράς και μηχανημάτων τηλπικοινωνίας κλπ.
- Οι εγκατασάσεις των χώρων κατασκηνώσεως (κάμπιγκ) καθώς
και των οχημάτων που τροφοδοτούναι απ 'αυτές (τροχόσπιτα).
Κατ' εξαίρεση ο ΚΕΗΕ που ισχύει ση χώρα μας, έχει εφαρμογή και
σ' ένα τμήμα που δεν είναι εσωτερική ηλεκτρική εγκατάσαση, σύμφω­
να με τον ορισμό που έχομε δώσει. Πρόκειται για τις παροχετεύσεις
(παροχές) που συνδέουν μια ή περισσότερες ΕΗΕ προς ένα δίκυο
διανομής. Για τις παροχετεύσεις ο ΚΕΗΕ περιλαμβάνει ορισμένους ει­
δικούς κανόνες. (Μια παροχέτευση δεν είναι ΕΗΕ κατά τον ορισμό,
αφού η ευθύνη για την κατασκευή και λειτουργία της δεν ανήκει σον
καταναλωτή αλλά ση ΔΕΗ).
ÍZ
Όλς οι παραπάνω λmομερειακές ρυθμίσις έχουν γίνει για να μη
δημιουργούναι επικαλύψεις, δηλαδή να μην υπάρχουν τμήμαα εγκαασά­
σεων, για τα οποία ισύουν συγχρόνως δύο κανονισμοC. Γι' αυτόν άλωσε
το λόγο είχαμε αναφέρει (σν παράγραφο 1 .2) , ότι πρέπει να είναι πάνοτε
ορισμένα τα όρια μιας ΕΗΕ από την εγκαάσαση που την τροφοδοτεί.
Το ανικείμενο αυτού του βιβλίου περιορίζεται σις εγκατασάσεις
που υπάγοναι σον ΚΕΗΕ. Ανίθετα, θα αφιερωθεί ένα κεφάλαιο σις
εγκαασάσεις ασθενών ρευμάτων, δηλαδή σις εγκαασάσεις κτηρίων, οι
οποίες εξυπηρετούν τη λειτουργία των τηλεφώνων, των κουδουνιών,
των θυροτηλεφώνων, των τηλεοράσεων κλπ. Δεν πρόκειται για εσωτε­
ρικές ηλεκτρικές εγκατασάσεις αφού δε διοχετεύουν ηλεκτρική ενέρ­
γεια προς συσκευές καταναλώσεως, κατασκευάζοναι όμως συνήθως
συγχρόνως με αυτές και από το ίδιο τεχικό προσωπικό.
1.7 Ταξινόμηση των ηλεκτρικών εγκατασάσεων.
Γ
ια τις ηλε
κρικές εγκαασάσεις γενικά (όχι μόνο τις ΕΗΕ) ισίει, σίμ­
φωνα με τη νομοθεσία, μια ταξινόμηση σε ειδικότητες. Η ταξινόμηση αυτή
έχει γίνει με το σκοπό να εφοδιάζοναι με ανόλογες επαγελμαικές άδειες
τα πρόσωπα που ασχολούναι ως τεχίτες σις εργασίες καασκευής των
εγκαασάσεων καθεμιάς ειδικότητας (άδειες τεχιτών) ή αναλαμβάνουν
υπεύθυνα την καασκευή τους (άδειες εγκαασαών).
Οι ειδικότητες των ηλεκτρικών εγκατασάσεων είναι οι ακόλουθες:
Α ειδικότητα: Εγκατασάσεις φωτισμού, οικιακών συσκευών και κινη­
τήρων μικρής ισχύος. Εγκατασάσεις φωτεινών επιγρα­
φών. Εγκατασάσεις κινηματογραφικών μηχανημάτων.
Β ειδικότητα: Τηλεπικοινωνιακές και ραδιοτηλεοmικές εγκαασάσεις.
Γ ειδικότητα: Εγκατασάσεις κινητήρων σε βιομηχανίες, συνεργεία,
ανλιοσάσια κλπ. (λέγοναι και εγκατασάσεις κινή­
σεως). Στην ίδια κατηγορία υπάγοναι και οι εγκατασά­
σεις φωτισμού αυτών των χώρων.
Δ ειδικότητα: Εγκαασάσεις ανκυστήρων και ανυψωτικών μηχανημάων.
Ε ειδικότητα: Εγκατασάσεις ηλεκτροκινήτων μέσων μεταφοράς.
ΣΤ ειδικότητα: Εγκατασάσεις παραγωγής, μεταφοράς και διανομής η­
λεκτρικής ενέργειας.
Από τις ειδικότητες αυτές, σχετικές με τις ΕΗΕ είναι οι ειδικότητες
Α, Γ και Δ.
Íð
Αναφορικό με τις εγκατασόσεις που μπορούν να αναλαμβόνουν
υπεύθυνα να κατασκευόζουν οι αδειούχοι εγκατασότες κόθε ειδικότη­
τας, υπόρχει μια διαβόθμιση: Κόθε ειδικότητα υποδιαιρείται σε κατηγο­
ρίες με κριτήριο το είδος και την εγκατεσημένη ισχύ των συσκευών
καταναλώσεως που τροφοδοτούναι από την εγκατόσαση. (•Εγκατε­
σημένη ισχύ• λέμε το όθροισμα των ονομασικών ισχύων των συσκευών
κααναλώσεως). Ως προς το είδος των συσκευών καταναλώσεως, αναφέ­
ρομε ενδεικτικό ότι σην Α ειδικότητα, οι κατηγορίες 1,2 και 3 αφορούν
εγκατασόσεις φωτισμού, οικιακών συσκευών ή μικρών κινητήρων, με
κλιμάκωση ανάλογα με την εγκατεσημένη ισχύ, η κατηγορία 4 αφορό
την εγκατάσαση φωτεινών επιγραφών και η κατηγορία 5 την εγκατό­
σαση κινηματογραφικών μηχανών.
Α ό, ανεξάρτητα από τις απαιτούμενες επαγγελμαικές όδειες, τις
ΕΗΕ τις κατατόσσομε σις ακόλουθες καηγορίες, με κριτήριο το είδος
των συσκευών που τροφοδοτούν. Όλες διέποναι από τον ίδιο κανονισμό
και τους ίδιους τεχικούς κανόνες αναφορικό με τη μελέτη και την καα­
σκευή τους. Όμως ο ιδιαίτερος χαρακήρας κάθε κατηγορίας οδηγεί σε
ορισμένες διαφοροποιήσεις σχετικό με τη γενική διαμόρφωσή τους.
Εγκατασάσ
εις φωτι
σμού
.
Πρόκειται για τις μονοφασικές ή τριφασικές εγκατασάσεις κατοι­
κιών, γραφείων, κατασημότων, αποθηκών κλπ. , σις οποίες οι συ­
σκευές καταναλώσεως είναι φωτισικές και θερμικές (θερμοσίφωνες,
ηλεκτρικό μαγειρεία, σώματα θερμόνσεως χώρων κλπ. ), αλλό και μικροί
κινητήρες, συνήθως ενσωματωμένοι σε οικιακές συσκευές (ψυγεία,
πλυνήρια ρούχων, κλιματισικό μηχανήματα κλπ. ).
Εγκατα
στάσ
εις κινή
σ
εως
.
Πρόκειται για τριφασικές εγκατασάσεις εργασηρίων, συνεργείων,
ανλιοσασίων, εργοσασίων κλπ. , σις οποίες οι συσκευές καταναλώ­
σεως είναι μηχανήματα που περιλαμβάνουν κινητήρες, συσκευές ηλε­
κτροσυγκολλήσεως, μηχανήματα θερμικής ή χημικής επεξεργασίας
κλπ. Σ' αυτές περιλαμβάνεται φυσικά και ο φωτισμός των ανισοίχων
χώρων. Ειδικότερα, τις εγκατασόσεις κινήσεως των μεγόλων εργοσα­
σίων τις λέμε και βιομηχανικές εγκατασόσεις.
Εγκαταστάσεις μεγάλων κτηρίων
.
Πρόκειται για τις εγκατασάσεις των μεγάλων νοσοκομείων, ξενοδο­
χείων, πολυκατασημότων και των μεγάλων γραφείων. Αυτές οι εγκατα­
σάσεις τροφοδοτούν συσκευές καταναλώσεως όμοιες με εκείνες των
δύο προηγουμένων κατηγοριών.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕγΤΕΡΟ
ΟΡΙΣΜΟΙ ~ ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΡΗ ΤΩΝ ΕΗΕ
Z.1 Ορολογία.
Για την κατανόηση όσων θα αναπτυχθούν σα επόμενα θα χρειασθεί
να δώσομε εδώ τους ορισμοuς μερικών τεχνικών όρων.
Σε πολλά τεχνικά κείμενα, όπως σε κανονισμούς, πρότυπα, προδια­
γραφές κλπ. , υπάρχει ειδικό κεφάλαιο ορολογίας, όπου δίδοναι οι
ορισμο( των τεχνικών όρων που χρησιμοποιούναι σε αυτά τα κε(μενα.
Δίδεται δηλαδή η ακριβής εξήγηση της έννοιας των όρων, ώσε να
αποφεύγοναι αμφιβολίες ή παρερμηνείες. Δεν είναι βέβαια δυνατόν
οuτε χρήσιμο να επαναλαμβάνοναι σε κάθε τέτοιο κείμενο οι ορισμοί
όλων των όρων και μάλισα εκείνων που είναι γενικά καθιερωμένοι. Γι'
αυτό κάθε κείμενο περιέχει τους ορισμοuς των ειδικών όρων που σχε­
τίζοναι με το θέμα καθώς και εκείνων των γενικών όρων που χρησιμο­
ποιούναι σο κείμενο με κάποια εξειδικευμένη έννοια.
Ήδη σα προηγούμενα έχομε δώσει μερικοuς ορισμοuς. Θα τους
επαναλάβομε όμως εδώ, για να έχομε σε μια παράγραφο όλη τη σειρά
των ορισμών, πράγμα που θα διευκολύνει την αναζήτησή τους, όποτε
χρειάζεται.
Οι ορισμοί που δίδομε ση συνέχεια χρησιμεύουν για τις ανάγκες
αυτοu του βιβλίου, αλλά, βέβαια, έχει γίνει κάθε προσπάθεια να είναι
σuμφωνοι με εκείνους που περιλαμβάνοναι σον ΚΕΗΕ και σ' άλους
διεθνείς κανονισμούς. Πάνως, όταν κάποιος χρησιμοποιεί ένα άλλο
κείμενο, πρέπει να προσέξει μήπως τυχόν σ' εκείνο το κείμενο δίδοναι,
για ορισμένους όρους, ορισμοί διαφορετικοί από αυτοuς που δίδοναι
εδώ.
Ι. Οpιαμο( γενικο(.
1) Κανονιαμ6ς είναι ένα κείμενο, κατοχυρωμένο νομοθετικά ή κατ'
ανάλογο τρόπο, που περιλαμβάνει τους κανόνες με βάση τους οποίους
πρέπει να κατασκευάζοναι οι εγκατασάσεις μιας ορισμένης κατηγο-
ι3
ρ(ας. Περιλαμβόνει το σύνολο των ελαχ(σων απαιτήσεων που πρέπει
να πληρούν οι εγκαασόσεις μιας ορισμένης κατηγορ(ας, ώσε να
παρέχουν τον απαιτούμενο βαθμό ασφαλε(ας.
2) Πρ6τuπο ε(ναι ένα κε(μενο που εκδ(δεται από έναν Οργανισμό
Τυποπο{ησεως. Το κε{μενο αυτό ορ{ζει τα χαρακτηρισικό που πρέπει
να έχουν κατ' ελόχισο τα υλικό ενός ε(δους, ώσε η ποιότητό τους να
είναι ικανοποιητική. Επ{σης ορ{ζει τον τρόπο (μερήσεις, δοκιμές) με
τον οποίο εξακριβώνεται αν ένα υλικό έχει τα απαιτούμενα χαρακτηρι­
σικό.
Σεlω
σ
n
.
Στη χώρα μας αρμόδιος για την έκδοση προτύπων είναι ο
Ε
Λ. Ο. Τ.
(Εληνικός Οργανισμός Τυποποιήσεως) .
Τα πρότυπα που εκδ(δει συμφωνούν με τα αν{σοιχα διεθνή ή ευρω­
παϊκό που εκδίδοναι από τους ακόλουθους οργανισμούς αναφορικό με
τα ηλεκρολογικό θέματα:
l.b.O. {lnternational Electrotechnlcal Commission - Διεθνής Ηλεκτρο­
τεχνική Επιτροπή) .
ObNbLbO {Comit� Europ�en de Normalisation Elecrotechnique - Ευρω­
παϊκή Επιτροπή Ηλεκροτεχνικής Τυποποιήσεως) .
Παλαιότερα, που δεν είχαν εκδοθε{ ούτε ελληνικό ούτε διεθνή πρό­
τυπα, ε{χε επικρατήσει ση χώρα μας η εφαρμογή των γερμανικών
προτύπων, τα οπο{α εξακολουθούν να εφαρμόζοναι, κυρίως για όσα
υλικό δεν καλύποναι από τα διεθνή πρότυπα. Τα γερμανικό πρότυπα
εκδίδονται από τον Οργανισμό VDE {Verband Deutscher El ectro­
techni ker - Σύνδεσμος Γερμανών Ηλεκρολόγων) .
3) Προδιαγραφή ε{ναι ένα κείμενο που προσδιορ{ζει τα ακριβή χαρα­
κηρισικό ενός υλικού ή μιας σειρός υλικών ή, τέλος, ενός έργου ή
μιας εγκατασόσεως. Μια προδιαγραφή παραπέμπει συνήθως σ'ένα
πρότυπο ή σ' έναν κανονισμό, εξειδικεύονας τα συγκεκριμένα χαρα­
κτηρισικό. Προδιαγραφές συνόσσοναι κυρ{ως:
- Από κόποιον που προτίθεται να προμηθευτεί ένα υλικό ή να ανα­
θέσει την εκέλεση ενός έργου.
- Από έναν κατασκευασή υλικών.
4) Ονομααικές τιμές ε{ναι οι τιμές που χρησιμοποιούναι, για να
χαρακτηρίσουν ένα υλικό ή μια εγκατόσαση. Ειδικότερα:
4α) Ονομαατική τάαη ε{ναι η τιμή της τόσεως, που χαρακτηρ{ζει ένα
δ{κυο ή μια συσκευή. Η τόση που επικραεί σ' ένα δίκυο δεν ε(ναι
σαθερή, αλλό διαφέρει, προς τα πόνω ή προς τα κάτω, από την ονο-.
16
μασική τιμή. Η μεγαλύτερη διαφορά που παρουσιάζεται ονομάζεται
"διακύμανση• και δεν πρέπει να υπερβαίνει ορισμένα όρια. Π.χ. όταν
λέμε ότι η ονομασική τάση του δικύου διανομής είναι 220 ν 1 5%,
εννοούμε ότι η ονομασική του τάση ε(ναι 220 ν και οι τάσεις που
εμφανίζοναι σις διάφορες χρονικές σιγμές κυμαίνοναι μεταξύ των
ακρα(ων τιμών 209 ν και 231 ν. Για μια συσκευή η ονομασική τάση
δίδεται από τον κατασκευασή της και γι' αυτήν την τιμή της τάσεως
δίδοναι και τα υπόλοιπα χαρακηρισικά της. Η συσκευή μπορε( να
λειτουργήσει χωρίς ανωμαλ(α και με τάσεις διαφορετικές από την ονο­
μασική αλλά μέσα σα επιτρεπόμενα όρια διακυμάνσεως.
4β) Ονομαστική ισύς. Χαρακτηρίζει μια συσκευή και είναι η ισχύς,
την οπο(α απορροφά η συσκευή, όταν τροφοδοτείται με την ονομασική
τάση. Σε συσκευές που μπορούν να λειτουργήσουν με διαφορετική ισχύ
(π.χ. μια ηλεκρική κουζίνα που έχει περισσότερα από ένα ηλεκρικά
"μάτια• ή και φούρνο) η ονομασική ισχύς ανισοιχεί ση μεγαλύτερη
ισχύ (ή "πλήρη ισχύ").
4γ)
Ο
νομαστικ6 ρε
ύ
μα ή ονομαστική ένταση. Για τις συσκευές κα­
ταναλώσεως είναι το ρεύμα που ανισοιχεί σην ονομασική τάση και
σην ονομασική ισχύ. Για τα εξαρτήματα των εγκατασάσεων δίδεται
από τον κατασκευασή και είναι το μεγαλύτερο ρεύμα που μπορεί να
περνά συνεχώς, χωρίς να προκληθεί καμιά ανωμαλία (βλέπε και σημείω­
ση ορισμού 25) .
5) Ηλεκτρική εγκατάσταση είναι ένα σύνολο αγωγών, μηχανημάτων
και εξαρτημάτων, κατάλληλα συνδεδεμένων, που επιτελεί έναν ορισμέ­
νο σκοπό, μέσα ση διαδικασία παραγωγής της ηλεκτρικής ενέργειας,
μεταφοράς της από τα σημεία όπου παράγεται έως τις θέσεις όπου
καταναλώνεται, και χρησιμοποιήσεώς της.
ll. Ορισμοf σχετικοf με τις ΕΗΕ.
6) Εσωτερική Ηλεκτρική Εγκατάσαση (ΕΗΕ) είναι η ηλεκτρική εγκα­
τάσαση που λειτουργεί με την αποκλεισική ευθύνη ενός καταναλωτή,
τροφοδοτείται σ' ένα σημείο της με ηλεκτρική ενέργεια από μια άλλη
ηλεκτρική εγκατάσαση και χρησιμεύει για να διοχετεύει αυτήν την
ενέργεια σε συσκευές καταναλώσεως.
Σnεlω
σ
n
.
(α) Πολές φορές, όταν είναι αυτονόητο, χρησιμοποιούμε απλά τον όρο
•εγκαάσαση• ανί του πλήρους όρου "εσωτερική ηλκρική εγκατάσασ".
(β) Στον Κανονισμό�σωτερικών Η
λ
εκρικών Εγκατασάσεων (ΚΕΗΕ)
υπάγοναι οι ΕΗΕ χαμηλής τάσεως ( 1 000 ν) κτηρίων, συγκροτημάτων
ͯ
κηρ(ων και των γύρω ακαλύπτων χώρων με εξα(ρεση τις εγκατασάσεις
που προορ(ζοναι για τη τροφοδότηση ηλεκροκινήτων μέσων μεταφο­
ράς και τηλεπικοινωνιακών μηχανημάτων (λεπτομέρειες βλέπε σην πα­
ράγραφο 1 .6) .
7) Καταναλωτής ε(ναι ένας ιδιώτης ή εταιρεία ή δημόσια υπηρεσ(α ή
οργανισμός ή σύλλογος κλπ. ι που χρησιμοποιεί το χώρο όπου βρίσκεται
η ΕΗΕ και καταναλώνει την ηλεκτρική ενέργεια με ευθύνη του.
8) Σuακεuές καταναλώαεως ε(ναι οι συσκευές που κααναώνουν ηλε­
κρική ενέργεια, μεαρέπονάς την σε κάποια άλλη μορφή ενέργειας.
9) Σταθερή αuακεuή καταναλώαεως ε(ναι μια συσκευή καταναλώ­
σεως που δεν μετακινε(ται (π.χ. θερμοσ(φωνας).
1 Ο) Κινητή αuακεuή καταναλώαεως ε( ναι μια συσκευή καταναλώ­
σεως, μόνιμα συνδεδεμένη προς την ΕΗΕ μέσω ενός εύκαμπου καλω­
δ(ου. Μπορεί να μετακινηθε( όσο επιτρέπει το μήκος αυτού του
καλωδ(ου (π.χ. ηλεκτρική κουζ(να, που συνδέεται μόνιμα σ'ένα "κουτ(
διακλαδώσεως").
1 1 ) Φοpητή αuακεuή καταναλώαεως ε( ναι μια συσκευή καταναλώ­
σεως που συνδέεται προς την ΕΗΕ μέσω ρευματοδότη (πρίζας) και
ρευματολήπτη (φις) και επομένως ε(ναι εύκολο να αποσυνδεθεί και
μπορε( να μεταφερθε( οπουδήποτε (π.χ. ηλεκτρικό σίδερο).
1 2) Ρεuματοδ6της (πρίζα) είναι το σαθερό εξάρτημα της ΕΗΕ, από
το οποίο τροφοδοτούναι φορητές συσκευές καταναλώσεως.
1 3) Ρεuματολήπτης (φις) ε(ναι το εξάρτημα που ε(ναι τοποθετημένο
σο άκρο του εύκαμπου καλωδίου μιας φορητής συσκευής καταναλώ­
σεως και που, όταν τοποθετηθε( σο ρευματοδότη, επιτρέπει την τρο­
φοδότηση της συσκευής από την ΕΗΕ.
1 4) Λuχνιολαpή (νου{) είναι ένα εξάρτημα από το οπο(ο τροφοδοτε(­
ται μια λυχνία (λάμπα).
1 5) Αyωy6ς είναι ένα σύρμα από αγώγιμο υλικό ή ένα σύνολο τέτοιων
συρμάτων συνεσραμμένων μεταξύ τους. Ένας αγωγός μπορε( να έχει
ή να μην έχει μόνωση. Ο όρος ε(ναι γενικός και γι' αυτό, όταν χρειάζεται
να διευκρινίσαμε αν ο αγωγός έχει ή δεν έχει μόνωση, μεταχειριζόμασε
τους αν(σοιχους όρους "μονωμένος αγωγός" ή "γυμνός αγωγός". "Μο­
νωμένος αγωγός" είναι ένας αγωγός μαζ( με τη μόνωσή του.
1 6) Καλώδιο είναι το σύνολο δύο έως πένε μονωμένων αγωγών
συγκροτημένων σ'ένα σώμα. Συνήθως περιβάλλοναι από ένα κοινό
μονωτικό περίβλημα που λέγεται •μανδύας•. Καθένας από τους μονωμέ­
νους αγωγούς λέγεται "πόλος• του καλωδ{ου.
Ìö
Σεlωσ
n
.
(α) Ανάλογα με τον αριθμό των πόλων τα καλώδια λέγοναι: διπολικά,
τριπολικά, τετραπολικά ή πεναπολικά.
(β) Διπολικά ή τριπολικά εύκαμπτα καλώδια που δεν έχουν μανδύα
λέγοναι και •σειρ{δες• ή •κορδόνια•.
(γ) Μερικές φορές χρησιμοποιε(ται και ο όρος •μονοπολικό καλώδιο•.
Ένας μονωμένος αγωγός ονομάζεται και •μονοπολικό καλώδιο• ή ορθό­
τερα •μονοπολικό καλώδιο χωρ{ς μανδύα".
17) Ενεργ6ς αγωγ6ς είναι κάθε αγωγός της εγκατασάσεως που
προορίζεται να διαρρέεται από ρεύμα, όταν η εγκατάσαση λειτουργεί
κανονικά. Ενεργοί αγωγο{ ε{ναι οι •αγωγοί φάσεων" και ο ''ουδέτερος
αγωγός" (ή απλά •ουδέτερος") .
18) Κύκωμα ε{ναι ένα σύνολο αγωγών και εξαρτημάτων που έχει
προορισμό τη διοχέτευση ηλεκρικού ρεύματος. Ειδικότερα, σε θέματα
προσασίας ό όρος "κύκλωμα• χρησιμοποιείται με την έννοια του συνό­
λου των αγωγών και εξαρτημάτων που προσατεύοναι από τα (δια
όργανα προσασίας (βλέπε ορισμό 39).
Σεlωσn.
Στις ΕΗΕ όλοι οι αγωγοί ενός κυκλώματος έχουν κοινή διαδρομή:
είναι αγωγοί του ίδιου καλωδίου ή είναι μονωμένοι αγωγοί τοποθετημέ­
νοι σον ίδιο σωλήνα.
19) Γραμμή είναι το σύνολο των αγωγών και εξαρτημάτων ενός κυ­
κλώματος μαζί με τα εξαρτήματα που χρησιμεύουν για τη σερέωσή
τους και για τη μηχανική προσασία τους.
20) Κύρια γραμμή μιας ΕΗΕ ε(ναι η γραμμή που τροφοδοτεί το
σύνολο της ΕΗΕ.
6
21 ) Παροχέτευση• (ή παροχή) είναι η εγκατάσαση που χρησιμεύει
για τη σύνδεση μιας ή περισσοτέρων ΕΗΕ προς ένα δίκτυο διανομής.
22)
Εγκατεστημένη ισχύς μιας ΕΗΕ (ή ενός τμήματος μιας ΕΗΕ) ε(ναι
το άθροισμα των ονομασικών ισχύων των συσκευών καταναλώσεως
που τροφοδοτούναι από την ΕΗΕ (ή το τμήμα της ΕΗΕ) .
23) Φορτfα μιας ΕΗΕ είναι οι ισχείς που απορροφούν οι συσκευές
καταναλώσεως.
24) Μέγιστο φορτfο μιας ΕΗΕ (ή ενός τμήματος μιας ΕΗΕ) είναι η
μεγαλύτερη ισχύς που απορροφούν ή προβλέπεται να απορροφούν οι
συσκευές καταναλώσεως που τρσφοδοτούναι"πό την ΕΗΕ (ή το τμή­
μα της ΕΗΕ), σε κανονική κατάσαση λειτουργίας.
ÍÝ
Ση
εlω
σ
n
.
Το μέγισο φορτίο ενός τμήματος μιας ΕΗΕ, που τροφοδοτε{ περισ­
σότερες από μια συσκευές καταναλώσεως, είναι συνήθως μικρότερο
από την εγκατεσημένη ισχύ, επειδή, σε κανονική κάτάσαση λειτουρ­
γ{ας, δεν συμβα{νει να λειτουργούν όλες οι συσκευές καταναλώσεως
συγχρόνως και με την πλήρη ισχύ τους.
25) Επιτpεπ6μενη φ6pτιαη ενός αγωγού ε{ναι το μεγαλύτερο ρεύμα
(σε Α) που μπορε( να διαρρέει συνεχώς τον αγωγό, με δεδομένες συν­
θήκες περιβάλλονος, χωρίς η θερμοκρασ{α του να υπερβε{ μια καθο­
ρισμένη τιμή, πέρα από την οπο{α θα μπορούσε να προκληθε( βλάβη
σον αγωγό ή ση μόνωσή του.
Σεlω
σ
n
.
Αναφέρθηκε ότι πρόκειται για ρεύμα που διαρρέει συνεχώς τον αγω­
γό, επειδή για σύνομο χρονικό διάσημα θα μπορούσε να περάσει ένα
μεγαλύτερο· ρεύμα, χωρ(ς να προκληθε( βλάβη, επειδή: α) Η θερμοκρα­
σία του αγωγού δεν προφθαίνει να αποκτήσει την τελική τιμή της και β)
οι μονώσεις ανέχουν, για σύνομο χρονικό διάσημα, υψηλότερες θερ­
μοκρασίες. Για τα άλλα σοιχε{α, είναι κάθε ρεύμα που διαρρέει έναν
αγωγό και ε(ναι μεγαλύτερο από την επιτρεπόμενη φόρτιση.
26) Υπεpέντααη ε(ναι κάθε ρεύμα που διαρρέει έναν αγωγό και είναι
μεγαλύτερο από την επιτρεπόμενη φόρτιση. Για τα άλλα σοιχε{α είναι
κάθε ρεύμα που είναι μεγαλύτερο από το ονομασικό τους.
Σεlω
σ
n.
Μια υπερέναση μπορεί να οφεlλεται ε(τε σε υπερφόρτιση (βλέπε
ορισμό 27) είτε σε βραχυκύκλωμα (βλέπε ορισμό 28) .
27) Υπεpφ6pτιση ενός κυκλώματος ε(ναι η κατάσαση, κατά την
οπο{α υπάρχει σ' αυτό υπερέναση εξαιτίας της τροφοδοτήσεως φορ­
τίων μεγαλυτέρων απ' ό,τι είχε προβλεφθε(. 'Αλλος, ισοδύναμος, ορι­
σμός είναι: υπερφόρτιση ενός κυκλώματος είναι η κατάσαση, κατά την
οποία υπάρχει υπερέναση, χωρ(ς να υπάρχει σφάλμα των μονώσεων
του (βλέπε ορισμό 29).
28) Ρεύμα (ή έντααη
) ppαχuκuλώματος είναι η υπερέναση που
εμφαν(ζεται σ' ένα κύκλωμα, όταν υπάρχει σφάλμα των μονώσεων του
(βλέπε ορισμό 29).
29) Σφ6λμα είναι η βλάβη ή η γεφύρωση των μονώσεων, με αποτέ­
λεσμα να έχουν ενωθε{ με αμελητέα σύνθετη ανίσαση (εμπέδηση) δύο
σημεία, ανάμεσα σα οπο{α, σε κανονική λειτουργία, υπάρχει τόση.
O
Σεlωσn.
Ένα σφόλμα μπορεί να υπόρχει ακόμα και αν το κύκλωμα δεν τρο­
φοδοτείται, οπότε δεν υπόρχει υπερέναση.
30)
Ενεργά μέρη είναι οι ενεργοί αγωγοί (βλ. ορισμό 1 7) καθώς και
όλα τα μέρη των εξαρτημότων των ΕΗΕ και των συσκευών καταναλώ­
σεως που είναι συνδεδεμένα μ 'αυτούς. 'Αλλος, ισοδύναμος, ορισμός
είναι: "ενεργό μέρη• είναι όλα τα αγώγιμα μέρη των ΕΗΕ και των συ­
σκευών καταναλώσεως που έχουν ή μπορεί να έχουν τόση προς τη γη
σε κανονική κατόσαση λειτουργίας (δηλαδή όταν δεν υπόρχει σφόλ­
μα) , καθώς και εκείνα που είναι συνδεδεμένα σον ουδέτερο αγωγό.
31) Εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη είναι τα αγώγιμα μέρη των εξαρτη­
μότων των ΕΗΕ και των συσκευών καταναλώσεως, με τα οποία είναι
δυνατόν να έλθει σε επαφή ένα ότομο, χωρίς να χρησιμοποιήσει εργα­
λεία. Τα αγώγιμα αυτό μέρη δεν έχουν τόση προς τη γη σε κανονική
κατόσαση λειτουργίας, αλλό είναι δυνατόν να αποκτήσουν τόση σε περί­
πωσ σφάλματος. Ονομάζοναι επίσς και "προσιτά μεταλικά μέρη".
32) Τάση επαφής είναι η τάση που, σε περίπτωση σφάλματος, μπο­
ρεί νa εμφανισθεί μεταξύ ενός εκεθειμένου αγώγιμου μέρους και ενός
όλλου αγώγιμου σώματος, με το οποίο ένα ότομο θα μπορούσε να
βρίσκεται ταυτοχρόνως σε επαφή.
Σεlωσn.
Το όλλο σώμα μπορεί να είναι και το δόπεδο, σο οποίο πατόει το όομο.
33) Ηλεκτρ6διο γειώσεως είναι ένα μεταλλικό (ή γενικά αγώγιμο)
σώμα το οποίο είναι τοποθετημένο μέσα ση γη κατά τρόπο που να
εξασφαλίζει καλή επαφή μ' αυτήν. Το ηλεκτρόδιο γειώσεως χρησιμεύει
για να συνδέοναι με αυτό τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη και έτσι να
αποφεύγεται η εμφάνιση επικινδύνων τάσεων επαφής. Λέγεται και
"γειωτής".
34) Τεχνητ6 ηλεκτρ6διο γειώσεως (ή τεχνητ6ς γειωτής) είναι ένα
ηλεκτρόδιο γειώσεως που έχει τοποθετηθεί ειδικά γι' αυτό το σκοπό.
35) Φυσικ6 ηλεκτρ6διο γειώσεως (ή φυσικ6ς γειωτής) είναι ένα
μεταλλικό σώμα που έχει τοποθετηθεί για όλλο σκοπό, μπορεί όμως να
χρησιμοποιηθεί και ως ηλεκτρόδιο γειώσεως, επειδή έχει πολύ καλή
επαφή με τη γη.
Σεl
ωσn
*
Ένας μεταλλικός σωλήνας υδρεύσεως είναι δυνατόν, με ορισμένες
προϋποθέσεις, να χρησιμοποιηθεί ως φυσικό ηλεκρόδιο γειώσεως.

36) Γεf
ωσ
η ενός εκεθειμένου αγώγιμου μέρους ε{ναι η σύνδεσή του
προς ένα ηλεκρόδιο γειώσεως, με σκοπό την αποφυγή εμφανίσεως
επικινδύνων τάσεων επαφής.
Σuεlωσn
.
Μερικές φορές ο όρος "γείωση• χρησιμοποιείται ανί του όρου "ηλε­
κρόδιο γειώσεως• και κυρίως ανί του όρου "εχνητό ηλεκτρόδιο γειώ­
σεως•.
37) Αγωγ6ς γειώ
σ
εως ή αγωγ6ς προαα
σ
fας είναι ο αγωγός που
συνδέει τα εκεθειμένα αγώγιμα προς ένα ηλεκτρόδιο γειώσεως.
Σnuειώσεις.
(α) Ε{ναι προτιμότερο να χρησιμοποιούμε τον όρο •αγωγός γειώ­
σεως• για τον αγωγό που συνδέει το ηλκτρόδιο γειώσεως με το κιβώτιο
του μετρητή και τον όρο "αγωγός προσασ{ας• για τον αγωγό που
αρχίζει από το κιβώτιο του μετρητή και φθάνει σ'όλα τα εκτεθειμένα
αγώγιμα μέρη της ΕΗΕ.
(β) Συνήθως ο αγωγός προσασ{ας οδηγείται προς τις συσκευές
καταναλώσεως μαζ{ με τους ενεργούς αγωγούς, για να συνδεθεί προς
τα εκεθειμένα αγώγιμα μέρη τους. Γι'αυτό συνήθως ο αγωγός προσα­
σ{ας περιλαμβάνεται και αυτός, μαζί με τους ενεργούς αγωγούς, σις
γραμμές της ΕΗΕ.
38) Όργανα ελέγοu ή χειρι
σ
μού ε{ναι τα σοιχε{α του κυκλώματος
που επιτρέπουν, με επέμβασή μας, τη διακοπή και την αποκατάσαση
της συνέχειας του κυκλώματος ή ενός τμήματός του.
Σnuεlωσn.
Τα συνηθέσερα όργανα ελέγχου είναι οι διακόπτες . .
39) Όργανα προαα
σ
(ας είναι τα σοιχεία ενός κυκλώματος που
προκαλούν αυτομάτως τη διακοπή της τροφοδοτήσεως του, όταν εμφα­
νισθε{ υπερέναση ή μια επικίνδυνη τάση επαφής.
Σuεlωσn.
Τα συνηθέσερα όργανα προσασ{ας ε(ναι οι ασφάλειες, οι αυτόμα­
τοι διακόπτες και οι μικροαυτόματοι.
(40) Πfνακας διανομής ή απλά πfνακας είναι ένα συγκρότημα που
περιλαμβάνει όργανα ελέγχου και όργανα προσασίας. Ένας πίνακας
τροφοδοτείται από μια γραμμή και μπορούν να τροφοδοτούναι από
αυτόν περισσότερες γραμμές ("αναχωρήσεις") .
Z
Σεlω
σ
n
.
Σ' έναν πίνακα μπορούν να υπάρχουν και ορισμένα άλα όργανα για
μετρήσεις ή για ενδε(ξεις.
Z.Z Παροχετεύσεις.
Μια ΕΗΕ τροφοδοτε(ται από το δ(κτυο διανομής Χ.Τ. της ΔΕΗ μέσω
της παροχετεύσεως (παροχής) . Γι' αυτό, πριν αρχίσομε την περιγραφή
των ΕΗΕ, θα χρειασθε( να αναφέρομε μερικά σοιχεία για τις παροχε­
τεύσεις. Μια παροχέτευση αποτελε(ται από:
- Το καλώδιο και τα εξαρτήματα για τη σύνδεση, τη σερέωση και
τη μηχανική προσασ(α του (αν χρειάζεται) .
- Το μετρητή (ή το σύσημα μετρήσεως) , το κιβώτιο, μέσα σο
οπο(ο τοποθετε(ται, και τα εξαρτήματα προσασίας του μετρητή
(ασφάλεια ή μικροαυτόματος) .
Η παροχέτευση μπορε( να ε(ναι εναέρια (σ. 2. 2α) , αν το δίκτυο
διανομής είναι εναέριο· τότε το καλώδιό της σερεώνεται σο σύλο του
δικτύου και σον τοίχο του κτηρίου. Μπορεί επίσης να είναι υπόγεια από
θέση μηÞ
εναίΡ *αρχέτε%
λδιο
ι
Γραμμ διפοV
Σχ. 2.2σ.
Ε
να
έ
ρια παροχ
έ
τε
υ
σ.
το εναέριο δίκτυο (σ. 2. 2β, μάλον σπάνια περίπτωση) ή από υπόγειο
δίκυο διανομής· τότε το καλώδιο είναι τοποθετημένο ση γη είτε απευ­
θε(ας ε(τε σε προσατευτικούς σωλήνες.
Ο μετρητής τοποθετείται μέσα σ'ένα κιβώτιο (σ. 2. 2γ) που σφραγί­
ζεται από τη ΔΕΗ, ώσε να μην είναι δυνατή η επέμβαση από τρίτους ή
η λήψη ηλεκτρικής ενέργειας από σημείο πριν από το μετρητή. Από ένα
καλώδιο παροχετεύσεως μπορούν να τροφοδοτούναι περισσότερες
από μια ΕΗΕ· τότε οι ανίσοιχοι μετρητές τοποθετούναι ο ένας δίπλα
κ�έβαομα,γραμμ�ς
απ
ό
το cλο
τιΙv
×Πεορ�
δ
ρ
ό
μος
¯
�!` - � ¿¸ Υ ¯ '·

|�� ¿· ¸º � �
Σι λ,νας κι από τ
δ
ρμο
��

. οε βά.οι αρίπu UO
Σχ. 2.2ι.
Υπό
γεια παροχ
έ
τε
υ
σ α
πό
ενα
έ
ριο δ{
κτ
uο.
Ä
σον όλλο, καθένας μέσα σο κιβώτιό του, και αποτελούν μια "διόταξη
μετρητών" (σχ. 2.2δ και 2. 2ε). Διατόξεις μετρητών χρησιμοποιούναι
σις πολυκατοικ(ες.
Το κιβώτιο του μετρητή σηρ(ζεται σ' ένα το(χο του κτηρίου, σε θέση
που ορ(ζεται από τη ΔΕΗ. Αυτή η θέση μπορε( να ε(ναι ε(τε σο εξωτε­
ρικό του κτηρίου ε(τε σο εσωτερικό του, σε σημε(ο που να είναι εύκολη
η λήψη των ενδείξεων από τον αρμόδιο υπόληλο (καταμετρητή) της
ΔΕΗ. Οι διατόξεις των μετρητών των πολυκατοικιών τοποθετούναι σο
ισόγειο ή σο υπόγειο, σε χώρο διαμορφωμένο κατόλληλα, σύμφωνα με
τις οδηγ(ες της ΔΕΗ. Όταν το κήριο περιβόλλεται από κήπο που ενδέ­
χεται να ε(ναι κλεισός, μπορε{ να χρειασθεί να κτισθε( ειδικό σήριγμα
για την τοποθέτηση του κιβωτ(ου του μετρητή, σε θέση που να διευκο­
λύνεται η λήψη των ενδείξεων.
Μια παροχέτευση μπορεί να είναι μονοφασική ή τριφασική. Σε μια
διόταξη μετρητών μπορε( να υπόρχουν και μονοφασικοί και τριφασικοί
μετρητές.
Από το μετρητή αρχ(ζει, όπως έχομε αναφέρει, η ΕΗΕ. Γι' αυτό το
λόγο ο κατασκευασής της ΕΗΕ τοποθετε{ τους αγωγούς που αρχίζουν
από το εσωτερικό του κιβωτ(ου του μετρητή και τροφοδοτούν την εγκα­
τόσαση ("κύρια γραμμή") . Τη σύνδεση αυτών των αγωγών προς το
μετρητή την εκελούν τα συνεργε(α της ΔΕΗ. Επίσης ο κατασκευασής
της ΕΗΕ τοποθετε( τον αγωγό γειώσεως, που το ένα όκρο του συνδέε-
¾
Ατ ε�α9ια
ιaροχση
Σχ. 2.2y.
¯ ¬¯:¯:`¯¨¯¨¯¯¯¯¨¯¯·

 �
Μ
ονοφασικ
ό
ς μετρητ
ή
ς μ
έ
σα σ
ο κιβ
ώ
τ
ι
ό
τ
ο
υ.
¥
Σuγκτρι
καώδι ο
¹
Ι |
|
|
Ι |
| Ι
| |

ξ
:

Þ
ο
C

[]
t

ι
Σχ. 2.2δ.
Δ
ι
ό
τα
ξη
3 μονοφασικ
ώ
ν μετρητ
ώ
ν
.
2
ται σο κιβώτιο του μετρητή και το όλλο σο ηλεκτρόδιο γειώσεως.
Ό
ταν ο μετρητής (ή οι μετρητ
έ
ς, σε περίπτωση διατάξεως
} είναι σο
εσωτερικό του κτηρίου
,
ο κατασκευασής της ΕΗΕ κόνει την κατόλληλη
2

ææ
ιl
ι
ι
ιl
Ί
• ιt



Σχ. 2.2ι.
Διάταξη μετ
ρητών πολυκατοικίας.
27
διευθέτηση (οπές, τοποθέτηση σωλήνων κλπ.
}
σύμφωνα με τις οδηγίες
της ΔΕΗ, για να περάσει το καλώδιο της παροχετεύσεως. Στις περιπτώ­
σεις των εναερίων παροχετεύσεων ο κατασκευασής της ΕΗΕ τοποθε­
τεί και το σήριγμα σο οποίο θα προσδεθεί το καλώδιο που έρχεται
από το σύλο του δικτύου.
2.3
Β
ασικά μέρη μιαc ΕΗΕ.
θα περιγράψομε τώρα σε γενικές γραμμές τα βασικό μέρη από τα
οποία απαρτίζεται μι α ΕΗΕ, ώσε να έχομε μια γενική εικόνα. Αργότερα
θα περιγράψομε ένα ένα όλα τα υλικά που χρησιμοποιούμε σις ΕΗΕ.
Ό
πως ήδη ξέρομε, το σημείο σο οποίο τροφοδοτείτ
α
ι μια ΕΗΕ από
τις εγκατασάσεις της ΔΕΗ, είναι ο μετρητής και γι' αυτό από το κιβώτιο
του μετρητή αρχίζει η κύρια γραμμή που τροφοδοτεί το σύνολο της
ΕΗΕ. Η γραμμή αυτή καταλήγει σον πίνακr διανομής και γι' αυτό
λέγεται και "γραμμή μετρητή - πίνακα". Στις περιπτ:σεις που ηΕΗΕ έχει
και τμήμα Υ.Τ. ή που τροφοδοτείται από μια εγκατάσαση παραγωγής
του καταναλωτή, μπορεί να υπάρχει ή να μην υπάρχει κύρια γραμμή,
ανάλογα με τη διαμόρφωση της εγκατασάσεως.
Από τον πίνακα ξεκινούν διάφορες γραμμές. Λέμε ότι ο πίνακας έχει
τόσες "αναχωρήσεις" όσο είναι το πλήθος των γραμμών που ξεκινούν
από αυτόν (ακριβώς επειδή ο πίνακας τροφοδοτείται από μια γραμμή
και από αυτόν τροφοδοτούναι περισσότερες γραμμές λέγεται και "πί
­
νακας διανομής"
}
.
�ια γραμμή που ξεκινάει από τον πίνακα είναι δυνατόν να τροφοδοτεί:
- Είτε διάφορες συσκευές καταναλώσεως.
- Είτε μια μόνο συσκευή καταναλώσεως.
- Είτε έναν άλλο πίνακα, που τον λέμε "δευτερεύονα πίνακα ή
"υποπίνακα" ή "μερικό πίνακα".
Στην πρώτη περίπτωση η γραμμή έχει διακλαδώσεις, ενώ σις άλλες
δύο δεν έχει. τις γραμμές που τροφοδοτούν μια μόνο συσκευή κατανα­
λώσεως τις λέμε και "ευθείες γραμμές" ή "ανεξάρτητες γραμμές".
Ό
ταν
σην ΕΗΕ υπάρχουν ένας ή και περισσότεροι δευτερεύοντες πίνακες,
τον πίνακα �ον οποίο φθάνει η κύρια γραμμή (από το μετρητή} τον
λέμε "γενικό πίνακα". Από το δευτερεύονα πίνακα (ή τους δευτερεύο­
νες πίνακες, αν είναι περισσότεροι
}
ξεκινούν και πάλι γραμμές, ακρι­
βώς κατά τον ίδιο τρόπο, όπως και από το γενικό πίνακα.
Το διάγραμμα του σχήματος 2.3α δείχνει τη γενική διάταξη μιας
ΕΗΕ. Το διάγραμμα αυτό είναι μονογραμμικό, δηλ. κάθε γραμμή του
Z
Γενικός πίνακς
Ύ
ποπίνα'ι

Γραμμ

ι� πίνακα- υποπίνακ
Ι
n
�ο
χ
ί

@
Κυ
ρια γpα
μμΊ
Προς διaφορει
συσκευέ καταναλώσω
( γρα
μμή μετρ
Ί
τ
�­
πtνακα)
Π ρ οι δι.φορ
ε
συσκευέι καταναώσεω�
Σχ. 2.3a.
Συσυέ κααναλwσεωι
που τροφοδοτο\νταL
με
ιδLαίτεpΊ γραμμ-
Παρόδειγμα γενικής διατόξ
εως μιας
Ε
Η
Ε
.
παρισάνει μια ηλεκτρική γραμμή της εγκατασάσεως, ανεξάρτητα από
το πλήθος των αγωγών που αυτή περιλαμβάνει. Τον τρόπο, με τον οποίο
σχεδιάζαμε μια ΕΗΕ καθώς και τα γραφικά σύμβολα που χρησιμοποιού­
με θα τα αναφέρομε σο κεφάλαιο 8, αφού προηγουμένως θα έχομε
γνωρίσει ένα ένα όλα τα υλικά που χρησιμοποιούναι σην κατασκευή
των ΕΗΕ.
Ανεξάρτητες (ή ευθείες) γραμμές είναι, όπως αναφέραμε, εκείνες
που καθεμιά τους τροφοδοτεί μία μόνο συσκευή καταναλώσεως. Τέ­
τοιες γραμμές σις κατοικίες είναι π.χ. :
- Η γραμμή μαγειρείου, που τροφοδοτεί την ηλεκτρική κουζίνα.
- Η γραμμή θερμοσίφωνα.
- Οι γραμμές που τροφοδοτούν σαθερές συσκευές καταναλώσεως
μεγάλης σχετικά ισΧύος, όπως π.χ. οι θερμοσυσσωρευτές.
Οι γραμμές που τροφοδοτούν η καθεμιά τους ένα ρευματοδότη
(πρίζα) , που τότε λέγεται και "ενισχυμένη πρίζα". Ρευματοδότες
με ανεξάρτητη γραμμή χρησιμοποιούμε για την τροφοδότηση φο­
ρητών συσκευών μεγάλης σχετικά ισχύος, π. χ. ηλεκρικών καλοριφέρ.
Δευτερεύοντες πίνακες (ή υποπίνακες) χρησιμοποιούμε για την τρο­
φοδότηση των συσκευών καταναλώσεως που βρίσκοναι σε ένα χώρο,
ο οποίος είναι σε κάποια απόσαση ή έχει κάποιο φυσικό διαχωρισμό
από τη θέση που βρίσκεται ο γενικός πίνακας, κατά τρόπο που θα ήταν
29
ασύμφορο να ξεκινούν από το γενικό πίνακα όλες οι γραμμές που
χρειάζοναι για να τροφοδοτήσουν αυτές 'ις συσκευές. Π.χ. σ' ένα
τριώροφο κτήριο δεν συμφέρει συνήθως να τοποθετήσομε μόνο έναν
πίνακα σο ισόγειο και από αυτόν να ξεκινούν όλες οι γραμμές, για να
τροφοδοτήσουν όλες τις συσκευές καταναλώσεως που βρίσκοναι και
σόυς τρεις ορόφους. Συμφέρει περισσότερο να τοποθετηθεί σο ισό­
γειο ένας γενικός πίνακας, από τον οπο{ο θα ξεκινούν μόνο οι γραμμές
για την τροφοδότηση των συσκευών καταναλώσεως του ισογείου, κα­
θώς και δύο γραμμές προς υποπίνακες, που θα τοποθετηθούν ανά ένας
σους άλλους ορόφους. Από κάθε υποπίνακα θα ξεκινούν οι γραμμές
για την τροφοδότηση των συσκευών καταναλώσεως του ίδιου ορόφου.
Ένας πίνακας, ανάλογα με τον αριθμό φάσεων, με τις οποίες τροφο­
δοτείται, ε{ναι μονοφασικός ή τριφασικός. Από έναν τριφασικό πίνακα
είναι φυσικά δυνατόν να ξεκινούν και τριφασικές και μονοφασικές γραμ­
μές.
Οι γραμμές, τόσο η κύρια όσο και εκείνες που ξεκινούν από τον
π{νακα (ή τους π{νακες) , μπορούν να είναι μονοφασικές ή τριφασικές.
Μια μονοφασική γραμμή έχει τρεις αγωγούς: τον αγωγό φάσεως, τον
ουδέτερο και τον αγωγό προσασίας. Μπορεί να αποτελείται είτε από
τρεις μονωμένους αγωγούς τοποθετημένους σον ίδιο σωλήνα, είτε
από ένα τριπολικό καλώδιο. Μια τριφασική γραμμή έχει πένε αγωγούς:
τρεις αγωγούς φάσεων, τον ουδέτερο και τον αγωγό προσασίας. Μπο­
ρεί να αποτελείται είτε από πένε μονωμένους αγωγούς τοποθετημέ­
νους στον ίδι ο σωλήνα είτε από ένα πενταπολικό καλώδι ο. Οι
τριφασικές γραμμές που τροφοδοτούν συσκευές καταναλώσεως που
δεν χρειάζοναι ουδέτερο (π.χ. τριφασικούς κινητήρες) έχουν τέσσερις
αγωγούς: τρεις αγωγούς φάσεων και τον αγωγό προσασίας.
Σε ΕΗΕ βιομηχανικών ή άλλων αναλόγων χώρων είναι δυνατόν οι
μονωμένοι αγωγοί να μην είναι τοποθετημένοι σε σωλήνες, φθάνει να
βρίσκοναι σε θέσεις, όπου δεν μπορούν να υποσούν μηχανική βλάβη.
Πάνως πρόκειται για κατασκευή που εφαρμόζεται σπάνια.
Το πλήθος των αγωγών που αναφέραμε αφορά τη γραμμή έτσι όπως
ξεκινάει από τον πίνακα. Στη διαδρομή της μια γραμμή μπορεί να έχει
και περισσότερους αγωγούς. Αυτό συμβαίνει επειδή σον αγωγό φά­
σεως παρεμβάλλομε διακόπτες, για να ανάβομε και να σβήνομε τα
φώτα. Έτσι έχομε πρόσθετους αγωγούς, που λέγονται "επισροφές"·
που αρχίζουν από τους διακόπτες και φθάνουν ως τα φωτισικά σώμα­
τα. Ένα παράδειγμα βλέπομε σο σχήμα 2. 3β, όπου σε μια γραμμή
έχομε τμήματα με τέσσερις και με πένε αγωγούς.
óÜ
φ
ο
Π
ρ


¯
Ί
Προοπ
τ
ικό σχέδιο
(δε χρ1σψοτοιε\ται στ-ν ττρ�1 )

αγ
ωγ
οί
Κά
τ
οΨ1
λ
4 αγωγ
ο
ί
7
"
1 1 1
Ηλε
κ
τρικ� συνδεμολογία
Σχ. 2.3β.
Παρόδειγμα
πλήθους
αγωγών.
¬¯
ι T
á1
Ο αγωγός προσασίας αρχfζει, όπως αναφέραμε, από το κιβώτιο του
μετρητή, όπου συνδέεται προς τον αγωγό γειώσεως και μέσω αυτού
προς το ηλεκρόδιο γειώσεως. Σ' όλη του τη διαδρομή ο αγωγός προ­
σασίας ακολουθε( τους ενεργούς αγωγούς (αγωγούς φάσεων και τον
ουδέτερο) , για να φθάσει μαζί με αυτούς σις συσκευές καταναλώσεως
και να συνδεθεί προς τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη τους. Μόνο τμήματα
των γραμμών, τα οποία τροφοδοτούν συσκευές καταναλώσεως που δεν
έχουν εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη, δεν έχουν και αγωγό προσασίας.
Μια γραμμή καταλήγει σ 'ένα από τα ακόλωυθα:
- Σε ένα δευτερεύονα πίνακα.
- Σε μια σαθερή συσκευή καταναλώσεως (π.χ. θερμοσίφωνας ή
κινητήρας) .
- Σε ένα κουτί κατάλληλο για να συνδεθεί, μέσω εύκαμmου καλω­
δίου, μια κινητή συσκευή καταναλώσεως (π.χ. ηλεκτρική κουζίνα) .
- Σε έναν ή περισσότερους ρευματοδότες.
- Σε λυχνιολαβές (αν αυτές είναι τύπου. που σερεώνεται σον τοίχο
ή σο ταβάνι) ή σε εξαρτήματα που λέγοναι κκλέμενς" και είναι
κατάλληλα για να συνδεθούν φωτισfικά σώματα.
Οι γραμμές μιας ΕΗΕ είναι δυνατόν να είναι τοποθετημένες είτε σην
επιφάνεια των τοίχων (ή και σε μικρή απόσαση από αυτούς) και τότε
λέγοναι κορατέςκ, είτε μέσα σους τοίχους, και συγκεκριμένα μέσα σο
επίχρισμα (σοβά) , και τότε λέγοναι "χωνευτές". Φυσικά μπορεί σην
ίδια εγκατάσαση να έχομε και χωνευτές και ορατές γραμμές ή τμήματα
γραμμών.
ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΤΡΙ ΤΟ
ΑΓΩΓΟΙ ΚΑΙ ΚΑΛΩΔΙ Α
3
.
1 Αγωγοί των
ΕΗΕ.
Οι αγωγοί, που χρησιμοποιούμε σις ηλεκτρικές εγκατασάσεις γενι­
κά, είναι κατασκευασμένοι είτε από χαλκό είτε από αλουμίνιο. Τα δύο
αυτά μέταλλα είναι κατάλληλα γι' αυτό το σκοπό, επειδή έχουν καλή
ηλεκρική αγωγιμότητα, μπορούν να πάρουν τη μορφή σύρματος και δεν
είναι πολύ ακριβά. Ο χαλκός έχει μεγαλύτερη ηλεκρική αγωγιμότητα από
το αλουμίνιο. Από την άλη πλευρά, το αλουμίνιο είναι ελαφρύτερο και
σημανικά φθηνότερο από το χαλκό. Πολύ μεγόλη εφαρμογή έχει το αλου­
μίνιο σους αγωγούς που χρησιμοποιούναι σα δίκυα μεταφοράς και
διανομής. Ανίθετα, σις ΕΗΕ χρησιμοποιούμε αποκλεισικά το χαλκό,
επειδή το αλουμίνιο έχει ορισμένες ιδιότητες που δημιουργούν προβλή­
ματα ση χρήση του και ιδιαίτερα σις συνδέσεις με τα διάφορα εξαρτή­
ματα των ΕΗΕ. Αυτό οφείλεται, καά κύριο λόγο:
- Στο ότι παθαίνει διαβρώσεις όταν βρίσκεται σε επαφή με χαλκό ή
με κράματα χαλκού· μάλισα τα προϊόνα της διαβρώσεως αποτε­
λούν κακούς αγωγούς ση διέλευση του ηλεκτρικού ρεύματος.
- Στο ότι είναι σχετικά μαλακό μέταλλο και, με το χρόνο, παθαίνει
διαρροή (υποχωρεί) , όταν δέχεται μεγάλη πίεση σε ένα σημείο του.
Και οι δύο αυτές δυσμενείς για το αλουμίνιο συνθήκες υπάρχουν σα
σημεία συνδέσεως των αγωγών με τα συνήθη εξαρτήματα των ΕΗΕ.
Κατά συνέπεια, υπάρχει κίνδυνος να προκληθεί διάβρωση του αλουμι­
νίου και επίσης να χαλαρώσει η σύσφιγξη της επαφής. Βέβαια, θα ήταν
δυνατόν να προβλεφθούν ειδικά εξαρτήματα, κατάλληλα για τις συνδέ­
σεις των αγωγών αλουμινίου, αλλά αυτό θα συνεπαγόταν αύξηση του
κόσους. Επειδή λοιπόν σις ΕΗΕ έχομε πολλές συνδέσεις (διακλαδώ­
σεις, συνδέσεις με διάφορα εξαρτήματα) , χάνεται το οικονομικό κέρδος
από τη χρησιμοποίηση φθηνότερου υλικού για τους αγωγούς. Αυτός
ðð
είναι ο λόγος που οι προσπόθειες που έχουν γίνει να χρησιμοποιηθε{
αλουμίνιο σις ΕΗΕ εγκαταλείφθηκαν ως ασύμφορες.
Το κύριο χαρακηρισικό ενός αγωγού είναι η διατομή του (εμβαδό
της εγκόρσιας τομής του) που εκφρόζεται σε τετραγωνικό χιλιοσό
(mm
r
) . Η διατομή ενός αγωγού δεν είναι ένας τυχαίος αριθμός. Είναι
πόνα ένας από τη σειρό τυποποιημένων διατομών που αναγρόφοναι
σον πίνακα 3. 1 . 1 που αφορό γυμνούς αγωγούς. Οι ίδιες διατομές είναι
οι τυποποιημένες και για τους μονωμένους αγωγούς με προσθήκη των
τιμών, που δεν αναγρόφοναι σον πίνακα: 0,5 και 0,75 mm
r
.
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 3 . 1 . 1
Γυμνοr αyωyοr χαλκού
Διατομή Β
άρος Αντrσταση
|
mm
t
) |
KgKm) |ΩKm
)
1 ,Ο
I\ Ì
9 1 7, 5
1 ,5 (1 ) 1 3 1 1 ,9
2, 5 (1 ) 22 7, 2
4 (1 ) 36 4,4
6 (1 ) 54 2,9
1 0 (1 ) 89 1 , 75
1 0 (2) 92 1 ,8
1 6 (1 ) 1 42 1 , 1 2
1 6 (2) 1 46 1 ' 1 3
25 (1 ) 21 9 0,73
25 (2) 228 0,74
35 (2)
f
31 9 0, 52
50 (2) 455 0,36
70 (2) 637 0,27
95 (2) 845 0, 1 9
1 20 (2) 1 1 00 0, 1 5
1 50 (2) 1 365 0, 1 2
1 85 (2) 1 650 0,098
240 (2) 2220 0,074
300 (2) 2750 0,060
(1 )
Μο
νό
κ
λωνος αγωγ
ό
ς
(2)
Πολικλωνος αγωγό
ς
J
Η ανίσαση αγωγού με μήκος l και διατομή S είναι:
R = ρ
z
όπου ρ η ειδική αγωγιμότητα.
Ο χαλκός έχει ειδική αγωγιμότητα ρ ¯ 0, 0 1 8 Ω mm
r
/m.
Π
α
p
ά
δ
ει
y
α
.
Χάλκινος αγωγός μήκους Ι ¯ 1 00 m και διατομής S ¯ 1 , 5 mm
r
έχει
ανίσαση:
. 1 00
R = 0, 01 8
1 ,5
= 1 , 2 Ω
Ένας αγωγός μπορεί να είναι είτε "μονόκλωνος", οπότε αποτελείται
από ένα μόνο σύρμα, είτε "πολύκλωνος•, οπότε αποτελείται από περισ­
σότερα συρματίδια ("κλώνους") συνεσραμμένα μεταξύ τους (σχ. 3. 1 ) .
Οι μονόκλωνοι αγωγοί είναι πιο δύσκαμmοι από τους πολύκλωνους και
αυτό περιορίζει τη χρησιμοποίησή τους μόνο σις μικρές διατομές.
Στους πολύκλωνους αγωγούς ο αριθμός των συρματιδίων έχει εκλεγε(
κατάλληλα, ώσε το σύνολο να έχει μια σρογγυλή μορφή και η διατομή
του καθενός συρματιδίου είναι τέτοια, ώσε το σύνολο των συρματιδίων
να έχει την απαιτούμενη διατομή του αγωγού.
Μερικές φορές οι χάλκινοι αγωγοί είναι επικασσιτερωμένοι για να
προσατεύεται ο χαλκός από τις διαβρώσεις. Αυτό χρειάζεται κυρίως
σους μονωμένους αγωγούς, όταν το υλικό της μονώσεως περιέχει
ουσίες διαβρωτικές για το χαλκό (όπως το ελασικό, που περιέχει θείο) .
'�
'l
Μο^ινος 9ω�
Σχ. 3. 1 .
Αγωγο( μονόκλωνοι και πολύκλωνοι.
3.2 Μ
ονωμένοι αγωγοί και καλώδι α.
lj
Οι μονωμένοι αγωγοί αποτελούναι από έναν αγωγό, μονόκλωνο ή
πολύκλωνο, με τη μόνωσή του. Τοποθετούναι σις ΕΗΕ μέσα σε σωλή-
ð3
νες, για λόγους προσασίας τους. Τους σωλήνες των ΕΗΕ θα περιγρά­
ψομε σο επόμενο κεφάλαιο. Μονόκλωνοι μονωμένοι αγωγοί υπάρχουν
μέχρι τη διατομή 1 Ο mm
r
και πολύκλωνοι από τη διατομή 6 mm
r
και
πάνω. Στην πράξη, σις γραμμές των ΕΗΕ τοποθετούναι μονόκλωνοι
μονωμένοι αγωγοί μέχρι τη διατομή 4 mm
r
, επειδή οι αγωγοί μεγαλύ­
τερης διατομής είναι δύσκαμπτοι και επομένως είναι δύσκολο να
περάσουν μέσα σους σωλήνες, που έχουν ήδη τοποθετηθεί στους
τοίχους του κτηρίου. Οι μονόκλωνοι μονωμένοι αγωγοί διατομών 6
mm
r
και 1 0 mm
r
χρησιμοποιούναι σε περιmώσεις που δεν χρειάζεται
να περάσουν μέσα σε σωλήνες, π.χ. σις εσωτερικές συνδέσεις των
πινάκων διανομής ή σε γραμμές, όπως αυτές που αναφέρομε αμέσως
παρακάτω.
Μονωμένοι αγωγοί, μονόκλωνοι ή πολύκλωνοι, μπ
ο
ρούν να τοποθε­
τηθούν και χωρίς σωλήνες, με σήριξη επάνω σε μΘνωτικά σηρίγματα,
όταν εξασφαλίζεται κατ' άλλο τρόπο η μηχανική προσασία τους. Πρό­
κειται πάνως για ειδικές κατασκευές που μπορούν να εφαρμοσούν
κυρίως σε βιομηχανικούς ή πάρόμοιους χώρους.
Τα καλώδια αποτελούναι από 2 έως 5 μονωμένους αγωγούς ("πό­
λους") , οι οποίοι, γενικά, περιβάλλοναι από ένα μονωτικό περίβλημα,
που λέγ�ται "μανδύας•. Ο μανδύας έχει σκοπό να συγκρατεί τους αγω­
γούς σ'ένα ενιαίο σύνολο και να τους προσατεύει από μηχανικές βλά­
βες, από την είσοδο υγρασίας, από χημικές επιδράσεις κλπ. Συγχρόνως
ο μανδύας αποτελεί μια πρόσθετη ηλεκρική μόνωση προς το περιβάλ­
λον, πράγμα που παρέχει μεγαλύτερη ασφάλεια, επειδή έτσι ανιμετω­
πίζοναι περιπτώσεις aσοχίας των μονώσεων των πόλων.
Τα καλώδια μπορούμε να τα κατατάξομε σ& δύο κατηγορίες:
- Τα δύσκαμπτα, που προορίζοναι για τις σαθερές γραμμές των
ΕΗΕ.
- Τα εύκαμπτα, που προορίζοναι για την τροφοδότηση των κινητών
και των φορητών συσκευών καταναλώσεως. (Στις κινητές συ.
σκευές υπάγοναι και τα φωτισικά σώματα ή _και οι σκέτες λυχνιο- ·
λαβές που κρέμοναι απευθείας από το εύκαμπτο καλώδιο) ..
Η διαφορά των καλωδίων των δύο αυτών κατηγοριών έγκειται σο ότι
τα εύκαμπτα καλώδια έχουν αγωγούς αποτελούμενους από πολύ περισ­
σότερους και λεπτότερους κλώνους, σε σύγκριση με τους αγωγούς που
χρησιμοποιούναι σα δύσκαμπτα καλώδια. Τα λεγόμενα πολύ εύκα­
μπτα καλώδια έχουν ακόμη περισσότερους και λεπτότερους αγωγούς.
Για ειδικές χρήσεις, π.χ. για την εσωτερική συνδεσμολογία συσκευών
υπάρχουν μονοπολικοί εύκαμπτοι μονωμένοι αωγοί. Αυτοί, ανεξαρτή­
τως διατομής, αποτελούναι από πολλά λεπτά συρματίδια.
ðÔ
Διάφορα υλικά χρησιμοποιούναι για τις μονώσεις και για τους μαν­
δύες των καλωδίων. Ανάλογα με τις φυσικές ιδιότητες που έχει το
καθένα απ 'αυτά, αλλά και σε συνάρτηση με το κόσος τους, επιλέγοναι
τα μονωτικά υλικά για την κατασκευή των καλωδ{ων που προορ{ζοναι
για τις διάφορες εφαρμογές.
Τ ο υλικό που χρησιμοποιείται περισσότερο για τις μονώσεις και τους
μανδύες των καλωδ{ων των ΕΗΕ είναι το χλωριούχο πολυβινύλιο, που
ε{ναι γνωσό με τα γράμματα PVC (Polyνinyl Chl oride) . Το PVC ανήκει
σα θερμοπλασικά υλικά. Γι' αυτό μερικές φορές και τα καλώδια, σα
οποία χρησιμοποιείται ως υλικό των μονώσεων και των μανδυών το
PVC, τα λέμε "θερμοπλασικά καλώδια•.
Επfσης, ως υλικό των μονώσεων και των μανδυών χρησιμοποιε{ται το
ελασικό. Υπάρχει το φυσικό ελασικό και πολλο{ τύποι τεχνητών ελα­
σικών.
Το PVC ανέχει σην υγρασ{α και σε διάφορα υλικά, όπως η βενζ{νη,
τα λάδια κλπ. , σε χαμηλές όμως θερμοκρασίες (κάτω από τους 3• C)
σκληραίνει πολύ και μπορεί να πάθει ρωγμές.
Το φυσικό και τα τεχητά ελασικά δεν έχουν το πρόβλημα των
χαμηλών θερμοκρασιών, αλλά πολλά απ'αυτά δεν έχουν ικανοποιητική
ανοχή ση βενζίνη, τα λάδια κλπ.
Υπάρχει πάνως ένα μεγάλο πλήθος υλικών, από τα οπο{α άλλα
ανέχουν σις υψηλές θερμοκρασίες ή ση φλόγα και άλλα έχουν καλή
ανοχή σε διάφορες χημικές ουσίες.
Στα εύκαμπτα καλώδια άλλοτε υπάρχει μανδύας και άλλοτε όχι. Τα
εύκαμπτα καλώδια χωρίς μανδύα λέγοναι και •σειρίδες• ή "κορδόνια•
και είναι διπολικά ή τριπολικά. Για να αποτελέσουν ένα ενιαίο σύνολο,
οι πόλοι τους:
- Είτε είναι συνεσραμμένοι μεταξύ τους.
- Είτε είναι παράλληλοι και οι μονώσεις τους αποτελούν ένα σώμα,
με μια εγκοπή παράλληλη προς τους αγωγούς ώσε να είναι εύ­
κολος ο διαχωρισμός ("πεπλατυσμένα• ή "πλακέ" καλώδια) .
- Είτε περιβάλλοναι από ένα υφασμάτινο πλέγμα (που δεν μπορεί
να χαρακηρισθεί μανδύας, επειδή δεν έχει αξιόλογη ανοχ ούτε
αποτελεί σοβαρή μόνωση) .
Οι δύο πρώτοι τρόποι εφαρμόζοναι μόνο σα .διπολικά εύκαμπα
καλώδια, ενώ ο τρίτος εφαρμόζεται κυρίως σε τριπολικά.
Αναφέρομε εδώ, με την ευκαιρία, ότι για την τροφοδότηση φορητών
συσκευών καταναλώσεως, που έχουν πολύ θερμές εξωτερικές επιφά-
37
νειες με τις οποίες θα ήταν δυνατό να έλθει σε επαφή το εύκαμπτο
καλώδιο, όπως π.χ. τα ηλεκτρικά σίδερα, δεν επιτρέπεται η χρησιμο­
ποίηση καλωδίου με μανδύα από PVC ή από ελασικό, επειδή θα πάθαι­
νε αμέσως βλάβη με μια τυχαία τέοια επαφή. Γ' αυό χρησιμοποιούναι
σειρίδες με περίβλημα από υφασμάτινο πλέγμα, το οποίο έχει κάποια
ανοχή σην υψηλή θερμοκρασία.
Μεταξύ των μονώσεων των πόλων και του μανδύα του καλωδίου
υπάρχουν πολλές φορές ορισμένα υλικά για να συμπληρώνουν τα κενά.
Το ίδιο συμβαίνει σα εύκαμπτα καλώδια χωρίς μανδύα με περίβλημα
σε μορφή πλέγματος. Αυτό το συμπλήρωμα ("παραγέμισμα") αποτελεί­
ται είτε από μια μαλακή πλασική μάζα είτε από νήματα.
Τα καλώδια που χησιμοποιούναι σις ΕΗΕ είναι σις περισσότερες πε­
ριπώσεις όπως τα περιγράψαμ έως τώρα: 2 5 μονωμένοι αγωγοί που
περιβάλοναι από ένα μονωτικό μανδύα. Σε ειδικές όμως περιπώσεις, κυ­
ρίως σε βιομηχανικές εγκαασάσεις, όπου επικραούν, ορισμένες φορές,
συνθήκες πολύ aνίξοες, καθώς και σε άλες ηλεκρικές εγκαασάσεις, που
δεν εμπίπουν σις ΕΗΕ, γίνεαι χρήση και άλων τύπων καλωδίων. Θα
αναφέρομε μερικά από αυτά τα καλώδια, για ενημερωτικούς λόγους.
Στα καλώδια που χρησιμοποιούναι σις εναέριες παροχετεύσεις της
ΔΕΗ ο ένας αγωγός, που προορίζεται για ουδέτερος, αποτελείται από
λεnτά συρματίδια που περιβάλλουν τη μόνωση του άλλου αγωγού (ή
των άλλων αγωγών) . Τα καλώδια αυτά λέγοναι συγκενρωτικά, και δεν
τα ονομάζομε διπολικά ή τετραπολικά (αφού ο ουδέτερος αγωγός δεν
αποτελεί πόλο) αλλά μονοφασικά ή τριφασικά.
Ορισμένα καλώδια έχουν επάνω από τους πόλους και εσωτερικά από
το μανδύα διάφορες ενισχύσεις από μονωτικά ή από μεταλλικά υλικά,
με σκοπό την ενίσχυση της μονώσεως, την αύξηση της ανοχής σε
μηχανικές καταπονήσεις, την επίτευξη καλύτερης σεγανότητας κλπ.
Τα καλώδια αυτά χρησιμοποιούναι, όταν οι συνθήκες, υπό τις οποίες
πρόκειται να λειτουργούν, απαιτούν αυτές τις αυξημένες ιδιότητες (π.χ.
υπόγεια καλώδια κλπ. )
Ακόμη υπάρχει ένα πλήθος άλλων τύπων καλωδίων που δεν χρησι­
μεύουν για τη μεταφορά ηλεκρικής ενέργειας, αλλά για διάφορους
άλλους σκοπούς (καλώδια για κεραίες τηλεοράσεως, τηλεφωνικά καλώ­
δια, καλώδια για σημάνσεις κλπ. )
3.3 Χ
ρωμ
α
τ
ια
μο
i
μονωμένων
α
γωγών.
Για τη διευκόλυνση των συνδέσεων κατά την εγκατάσαση των αγω­
γών και των καλωδίων αλλά και κατά τις επεμβάσεις που ενδεχομένως
38
θα χρειασθεί να γίνουν μεταγενέσερα, οι μονώσεις των αγωγών έχουν
διάφοpα χρώματα που διευκολύνουν την αναγνώριση των αγωγών. Οι
κανόν
ε
ς που ισχύουν είναι οι ακόλουθοι:
- Ο αγωγός προσασίας έχει μόνωση με λωρίδες πράσινες και κί­
τρινες κατά τη διεύθυνση του αγωγού. Δεν επιτρέπεται να χρησι­
μοποιηθεί αγωγός άλλου χρώματος ως αγωγός προσασίας, και
ο αγωγός με χρώμα πράσινο - κίτρινο δεν επιτρέπεται να χρησι
­
μοποιηθεί για κανέ
ν
αν άλλο σκοπό. Επίσης δεν επιτρέπεται να
χρησιμοποιηθεί γι' άλλο σκοπό ούτε μονόχρωμος αγωγός που να
έχει ένα από τα δύο αυτά χρώματα, ούτε δίχρωμος αγωγός που
να έχει οποιονδήποτε συνδυασμό δύο άλλων χρωμάτων. Η αυση­
ρότητα αυτού του κανόνα οφείλεται στη μεγάλη σημασία που έχει
η ορθή αναγνώριση του αγωγού προσασίας. Πρέπει να έχομε
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 3 . 3 . 1
Χ
ρω
ματι σ
μο
ί μ
ε
μο
νω
μ
ένων οyωyών
κ
αι
π
όλων
κ
αλωδ
ί
ων
Μ
ονωμένοι
ΠΡ/ΚΙ ,
Μ
ΠΛΕ
,
άλλα
χρώματα
|αI
αyωγο
ι
Μ
ε αγωγό προστασίας
Χ
ωρίς αγωγ
ό π
ροστασίας
Π Ρ/Κ
Ι
Μ
Π
Λ
Ε ΚΑ
Φ
Ε
Μ
ΑΥΡΟ
Μ
Π
Λ
Ε ΚΑ
Φ
Ε
Μ
ΑΥΡΟ
Κ
αλώδιο γιο μ
όνι
μη ε
γκατ
ά
σταση
2 1 1
3 1 1 1 1 1 1
4 1 1 1 1 1 1 2
5 1 1 1 2 1 1 3
Εύ
κ
α
μπτο καλώδιο
2 1
(β)
1
(β)
3 1 1 1 1 1 1
4 1 1 1 1 1 1 2
5 1 1 1 2
Σημειώσεις·

)
Όλα τα χρώμα
τ
α, ε
κ
τ
ό
ς α
πό
το πράσ
ι
νο, το
κ
ι
τρ
ι
νο κ
α
ι
ο
π
ο
ι
οδή
π
οτε σ
υ
νδ
υ
ασμό δύο
χ
ρωμάτων.
_β_
Δεν ε
(
ναι α
π
αραίτητο να έχο
υ
ν
χρωματ
ι
σμό ο
ι
μονώσε
ι
ς των δ
ι
π
ολ
ι
κ
ών ε
υ
κ
άμπ
των
κ
αλωδ
(
ων
χωρίς μανδύα
.
ΠΡ/ΚΙ : Π
ράσινο,
κ(
τρινο
.
39
πάνως υπόψη, ότι παλιότερα ο αγωγός προσασίας ήταν κίτρινος
και σα εύκαμπτα καλώδια τροφοδοτήσεως ;συσκευών καταναλώ­
σεως γερμανικής προελεύσεως ήταν κόκκινος.
- Ο ουδέτερος αγωγός έχει μόνώση με χρώμα μπλε ανοιχό. Όμως
είναι επιτρεπτό να χρησιμοποιηθεί ως αγωγός φάσεως ένας αγω­
γός που να έχει χρώμα μπλε ανοιχό, αν σο κύκλωμα δεν υπάρχει
ουδέτερος. Παλαιότερα ο ουδέτερος είχε χρώμα γκρι.
- Οι αγωγοί φάσεων μπορούν να έχουν οποιοδήποτε χρώμα, εκτός
από το κίτρινο, το πράσινο και οποιονδήποτε συνδυασμό δύο
χρωμάτων. Αν σο κύκλωμα υπάρχει ουδέτερος, οι αγωγοί φά­
σεων δεν πρέπει να έχουν χρώμα μπλε ανοιχτό. Συνήθως οι αγω­
γοί φάσεων έχου

μαύρο χρώμα, αλλά δεν αποκλείεται κdι η
χρήση άλλων χρωμάτων, πράγμα μάλισα που διευκολύνει την
αναγνώριση των αγωγών, κυρίως όταν η εγκατάσαση είναι κάπως
περίπλοκη.
Με βάση τους κανόνες αυτούς οι μονώσεις των πόλων των καλωδίων
της ΕΗΕ έχουν τα χρώματα που αναγράφοναι σον πίνακα 3. 3. 1 .
Σημειώναμε, ότι οι κανόνες που αναφέραμε δεν ισχύουν για τις συρ­
ματώσεις που υπάρχουν σο εσωτερικό των συσκευών καταναλώσεως.
3.4 Συμ
β
ολισμοί καλωδίων.
Κάθε μονωμένος αγωγός ή καλώδιο έχει ως ονομασία του ένα σύμ­
βολο που αποτελείται από γράμματα και αριθμούς που δείχνουν τα
χαρακτηρισικά του. Το σύμβολο ενός καλωδίου είναι συνήθως τυπω­
μένο ανά διασήματα επάνω σο μανδύα του. Στη χώρα μας έχει τυποιη­
θεί το σύσημα συμβολισμού των καλωδίων σύμφωνα με το ανίσοιχο
"ευρωπα"κό". Το σύσημα αυτό ισχύει για όσα καλώδια είναι σύμφωνα
με τους τύπους που ορίζουν τα πρότυπα. Τα ελληνικά πρότυπα καλω­
δίων, όπως άλλωσε και εκείνα των άλλων χωρών της Ευρώπης, είναι
σύμφωνα με τα ανίσοιχα "ευρωπα"ίκά", δηλαδή εκείνα που εκδίδοναι
από τον οργανισμό CENELEC (βλ. σημείωση ορισμού 2) Ενούτοις κάθε
χώρα μπορεί να περιλάβει σα πρότυπά της και μερικούς τύπους καλω­
δίων που έχουν ορισμένες μικρές αποκλίσεις από τα "ευρωπα"κά" πρό-
τυπα. Φυσικά, πρόκειται για αποκλίσεις σε σημεία δευτερεύουσας
σημασίας που σε καμιά περίπτωση δεν αφορούν θέματα ασφαλείας ή
καλής λειτουργίας. Οι πρόσθετοι αυτοί τύποι αναγνωρίζονται από τη
CENELEC και λέγοναι αναγνωρισμένοι εθνικοί τύποι. Στο σύστημα
συμβολισμού, τα καλώδια που είναι ήλήρως σύμφωνα με τα "ευρωπα"-
l
4
κά" πρότυπα έχουν ως πρώτο γράμμα το Η, ενώ εκείνα που αποτελούν
αναγνωρισμένους εθνικούς τύπους έχουν το γράμμα Α.
Το σύμβόλο κάθε καλωδίου, όπως ορίζει το τυποιημένο σύσημα
συμβολισμού, αποτελείται από τρία μέρη. Τα δύο πρώτα μέρη χαρακτη­
ρίζουν τον τύπο του καλωδίου και το τρίτο χαρακτηρίζει το συγκεκριμέ­
νο καλώδιο.
Το πρώτο μέρος περιλαμβάνει το γράμμα συσχετισμού με τα πρότυ­
πα (Η ή Α, όπως αναφέραμε προηγουμένως) και έναν αριθμό που δεί­
χνει την ονομασική τάση:
- 03 για ονομασική τάση υ
ο
tυ ¯ 300/300 ν
- 05 για ονομασική τάση υ
ο
tυ ¯ 300/500 ν
- 07 για ονομασική τάση υ
ο
tυ ¯ 450/750 ν
- 1 για ονομασική τάση υ
ο
tυ ¯ 60.0/ 1 οοον
όπου υο η ονομασική τάση αγωγού φάσεως προς τον ουδέτερο και
υ η ονομασική τάση μεταξύ αγωγών φάσεων.
Το δεύτερο μέρος περιλαμβάνει τα σύμβολα των μονωτικών υλικών,
από το κένρο προς την περιφέρεια, δηλ. πρώτα το υλικό των μονώσεων
των' πόλων και μετά του μανδύα. Τα βασικότερα, που μας ενδιαφέρουν
για τα καλώδια των ΕΗΕ, είναι:
- ν : χλωριούχο πολυβινύλιο (ΡνC) .
- R : φυσικό ή τεχνητό ελασικό.
- S : ελασικό σιλικόνης (για υψηλές θερμοκρασίες) .
- Ν : πολυχλωροπρένιο (νεοπρένιο) , τεχνητό ελασικό για μανδύες.
¬ τ . πλέγμα υφασμάτινο.
Αν το καλώδιο έχει μια ειδική κατασκευή, ακολουθεί το σύμβολό της:
- Η : πεπλατυσμένο καλώδιο, με πόλους που μπορούν να χωρι-
σθούν.
- Η2 . πεπλαυσμένο καλώδιο με πόλους που δεν μπορούν να χωρισθούν.
- Η3 : πεπλατυσμένο καλώδιο με συνδετικό σέλεχος μεταξύ των
πόλων.
Ακολουθεί, μετά από μια παύλα, η μορφή του αγωγού.
- υ : μονόκλωνος αγωγός.
- R . δύσκαμπτος πολύκλωνος αγωγός.
- F . εύκαμmος πολύκλωνος αγωγός.
- Η : πολύ εύκαμπτος πολύκλωνος αγωγός.
Το τρίτq μέρος περιλαμβάνει έναν αριθμό, που είναι το πλήθος των
πόλων, ένα γράμμα που είναι:
41
- G . αν υπόρχει πόλος με χρώμα κίτρινο-πρόσινο.
- Χ . αν δεν υπόρχει πόλος με χρώμα κίτρινο-πρόσινο
και έναν αριθμό που είναι η διαομή του αγωγού σε mm
r
.
Παρα
δ
ε
ty
α
τ
α
;
H07V - U1 χ 1 ,5 είναι ένα μονοπολικά καλώδιο χωρίς μανδύα (μονω­
μένος αγωγός) ονομασικής τόσεως 450/750V, με μόνωση από PVC. Ο
αγωγός είναι μονόκλωνος διατομή 1 , 5 mm
r
. Το χρώμα του δεν είναι
κίτρινο - πρόσινο. Είναι σύμφωνο με το ευρωπαϊκό πρότυπο. (Σημειώ­
νεται εδώ, ότι ο καθορισμός της ονομασικής τόσεως με τις τιμές της
φασικής και της πολικής τόσεως, αναφέρεται σ' ένα τριφασικό κύκλωμα
αποτελούμενο από μονοπολικό καλώδια αυτού του τύπου) .
A05VV - R5G 1 6 είναι ένα πεναπολικό καλώδιο ονομασικής τόσεως
300/500V, με μόνωση και μανδύα από PVC. Οι αγωγοί είναι πολύκλωνοι
και έχουν διατομή 1 6 mm
r
. Περιέχει αγωγό προσασίας. Αποτελεί ανα­
γνωρισμένο εθνικό τύπο.
H03RT - F3G0,75 τριπολικό καλώδιο ονομασικής τόσεως 300/300 V με
μόνωση από ελασικό και μανδύα (περίβλημα) από υφασμότινο πλέγμα. Οι
αγωγοί του είναι εύκαμΠτοι, ένας από αυτούς είναι ο αγωγός προσασίας,
και έχουν διατομή 0,75 HU°.
:
Είναι σύμφωνο με το ευρωπαίκό πρότυπο.
Πρέπει να σημειώσομε ότι, επειδή χρειόζεται αρκετός χρόνος ώσε
οι βιομηχανίες καλωδίων να μπορέσουν να προσαρμόσουν προς τα
•ευρωπαϊκό" πρότυπα τους τύπους καλωδίων που παρόγουν από παλιό
και που είχαν βασισθεί σα πρότυπα των διαφόρων χωρών, πριν από την
έκδοση των "ευρωπα'ίκών" προτύπων, υπόρχουν ακόμα καλώδια που δεν
είναι σύμφωνα με τα τελευταία και που ο συμβολισμός τους είναι δια­
φορετικός από τον οριζόμενο από το τυποποιημένο "ευρωπαϊκό" σύστη­
μα. Αυτό τα καλώδια λέγονται "μη εναρμονισμένα", με την έννοια ότι
δεν έχουν προσαρμοσθεί (εναρμονισθεί) προς τα "ευρωπα'ίκό" πρότυπα.
Αλό και για τους "εναρμονισμένους" τύπους καλωδίων εξακολουθούν να
χρησιμοποιούναι πολς φορές τα παλαιότερα σύμβολα, και κυρίως κατό
τη γερμανική τυποποίηση. Αυτό συμβαίνει για "ισορικούς" λόγους, δηλαδή
επειδή οι ασχολούμενοι με την κατασκευή των ΕΗΕ είχαν συνηθίσει να
χρησιμοποιούν το συμβολισμό της γερμανικής τυποποιήσεως, που εφαρμο­
ζόταν στη χώρα μας πριν από την έκδοση τφν "�ρωπαϊκών" προτύπων.
3.5 Συνή
θ
ει ς τ
ύ
ποι καλωδίων.
Στις ΕΗΕ χρησιμοποιούναι συνηθέσερα οι τύποι καλωδίων που
αναγρόφοναι σον πίνακα 3. 5. 1 , σον οποίο σημειώνονται και μερικές
4?
Π Ι Ν ΑΚ ΑΣ J . å . 1
Σ
υ
ν
�θ
ει
ς τ
ύποι καλ
ωδ
(
ω
ν
Τύπος Μορφ�
Μονωμένοι αγωγο
(
και δύσκαμπτα καλώδια για σταθερ

εγκατόσταση
H07V - υ
H07V - R
AOSVV - υ
AOSVV - R
ΝΥΑ
ΝΥΜ
NYIFY
ΝΥΥ
H03VH - Η NUZ
HOSVV-F ΝΥΜΗΥ
H03RT - F NSA
HOSRR - F NLH
HOSRN - F ΝΜΗ
H07RN - F ΝSόΥ
2
4 3 2
 
4
Εύκαμπτα καλώδια
2
3
2
m®®m®ψnnt

t �Ξ�
3
1 2 3
2
�¯¯¯¯¯ ����
η �
�� ξ

43
ΠΙΝΑΚΑΣ 3.ð.1 {συνtχ
εια
)
Συνήθεις τύ
π
οι
κ
αλωδ
ι
ων
Περιγραφή
Αριθμ. Διατομές
Χρήση
πόλων ÑÑ
¿
1 . Μονόκλωνος ή πολύκλωνος
Σε σωλήνες ορατούς ή χωνευτούς (σε λουτρά μόνο
δύσκαμπτος χάλκινος αγωγός. 1 1 , b + 400
σε πλαστικούς σωλήνες). Επιτρέπεται και εκτός
Z.Μόνωση από PV0.
σωλήνων μόνο σε ορατή εγκατάσταση επάνω σε
μονωτικά στηρ!γματα σε μη προσιτές θέσεις.
1 . Μονόκλωνος ή πολύκλωνος δύ-
Σταθερές καλωδιώσεις σε ξηρούς, υγρούς και βρεγ-
σκαμπτος χάλκινος αγωγός.
Z. Μόνωση από PV0.
Z + b 1 ,b + Jb
μένους χώρους, ορατό ή χωνευτό (απευθείας στο
J. 'Παραγέμισμα'.
επ!χρισμα). Δεν επιτρέπεται στο ύπαιθρο και απευ-
4. Μανδύας από PV0.
θε!ας μέσα στο σκυρόδεμα (Ιπετόν).
1 . Μονόκλωνος ή πολύκλωνος
Κατάλληλο για χώρους κατοικιών (και σε λουτρά),
δύσκαμπτος χάλκινος αγωγός.
Z.Μόνωση από PV0. Z + J 1 ,b * 4
πάντοτε χωνευτό, κάτω ή μέσα στο επrχρισμα. Λόγω
J. Εγκοπή.
4 + b 1 ,b + Z,b
μικρού πάχους μπορε( να τοποθετηθε( χωρ!ς άνοιγμα
4. Μανδύας από PV0.
αυλακιών στους τοrχους.
1 . Μόνωση από PV0.
Z. Μανδύας από PV0
Z ÷ 4 1 ,b + 4
Κατάλληλο για υπόγεια εγκατάσταση σε σωλήνες ή
J. Χάλκινος αγωγός.
σε οχετούς καλωδ!ων.
4.Τ αιν(α μονωτική.
1 . Πολύκλωνος πολύ εύκαμπτος
Z
0,b + 0,Ïb
Σε ξηρούς χώρους, για την τροφοδότηση μικρών
χάλκινος αγωγός.
συσκευών (λάμπες, ραδιόφωνα κλπ.).
Z. Μόνωση από PV0.
1 . Πολύκλωνος εύκαμπτος χάλκινος
Σε ξηρούς και υγρούς χώρους για τροφοδότηση
αγωγός.
Z + b 0,Ïb + Z,b
Z. Μόνωση από PV0.
συσκευών όπως πλυντήρια, ψυγε!α, στεγνωτήρια. Όχι
J. Μανδύας από PV0.
στο ύπαιθρο.
1 . Νημάτινο πλέγμα.
Z. 'Παραγέμισμα• από νήματα.
Σε ξηρούς χώρους για τροφοδότηση ελαφρών
J. Μόνωση από ελαστικό.
Z + J 0,Ïb + 1 , b συσκευών με θερμές επιφάνειες, όπως ηλεκτρικά
4.Χάλκινος επικασσιτερωμένος σίδερα.
πολύκλωνος εύκαμπτος αγωγός.
T . Πολύκλ_ωνος εύκαμπτος χάλκινος
αγωγός.
Z. Μόνωση από ελαστικό. Z + 4 0,Ïb + 6
Σε ξηρούς χώρους για τροφοδότηση ελαφρών συ-
J. Μανδύας από φυσικό ελαστικό (για b 0,Ïb + Z,b

κευών π.χ. ηλεκτρικές σκούπες κλπ. και για εγκα-
το d0bRR·|)ή από τεχνητό ελα-
τάσταση σε έπιπλα.
στικό (για το d0bRN·F).
1. Πολύκλωνος εύκαμπτος χάλκινος
αγωγός με ή χωρίς επικασσιτέρωση.
J + 4 1 + J00
Σε ξηρούς, υγρούς και βρεγμένους χώρους και στο
Z. Μόνωση από ελαστικό.
b
ύπαιθρο. Κατάλληλο για σύνδεση ηλεκτρικών μαγει-
J. Νημάτινο παραγέμισμα.
1 + Zb
ρε!ων, εργαλειομηχανών κλπ.
4. Μανδύας από τεχνητό ελαστικό.
4
οδηγίες σχεικά μτη χησιμοποίησή τους. Πρέπει πάνως να σημειωθεί ότι
υπάρχει ένα πολύ μεγάλο πλθος τύπων καλωδίων, για τους οποίους περισσό­
τερες πλροφορίες παρέχουν οι καάλογοι που εκδίδουν οι βιομηχανίες καα­
σκευής καλωδίων. Στον ίδιο πίνακα έχουν αναγραφεί και τα σύμβολα καά τη
γερμανική τυποποίηση. Σ' όσες περιmώσεις δεν αναφέρεαι σύμβολο καά την
ευρωπcίκή τυποποίηση, αυό οφείαι σο ότι δεν έχουν ακόμη καασκευα­
σθεί καώδια αυών των τύπων εναρμονισμένα με τα ευρωπcίκά πρότυπα.
Πρέπει να διευκρινίσαμε ότι ανάλογα με την ονομασική τάση αυξά­
νει, όπως είναι φυσικό, το πάχος των μονώσεων και των μανδυών. Έτσι
τα καλώδια μεγαλυτέρων ονομασικών τάσεων ανέχουν και σε βαρύτε­
ρες μηχανικές καταπονήσεις. Αυτός είναι ο λόγος που, για την ίδια τάση
λειτουργίας, υποδεικνύεται η χρησιμοποίηση καλωδίων διαφορετικών
ονομασικών τάσεων για τις διάφορες χρήσεις.
Π Ι Ν Α ΚΑ Σ 3 . 5 . 2
Μονωμtνοι ayωyor τύπου H07V - υ ΚΑΙ H07V - Ñ
Διατομή
Μ
έγιστη εξωτερι
κ
ή Βόρος (kg/km)
(mm
Z
) δ
ι
ό
μετρος (mm) (
π
ερ
ιπ
ο
υ
)
1 , 5 3, 3 20
2, 5 3, 9 30
4
(1 ) 4, 4 47
6 (1 ) 4, 9 66
6 (2) 5,4 69
1 0 (2) 6, 4 1 1 0
1 0
(1 ) 6, 8 1 1 6
1 6 8,0 1 80
25 9, 8 280
35 1 1 ,Ο 370
50 1 3,0 51 5
70 1 5,0 71 5
95 1 7,0 980
1 20 1 9,0 1 21 5
1 50 21 ,0 1 505
1 85 23,5 1 870
240 26,5 2425
300 29,5 3060
400 33,5 3920
( 1 )
Μ
ονόκλωνος αγωγ
ός
(2)
Πολύ
κλωνος αγωγός
Σ
ημε
l
ωση: Η μέγιστη εξωτερι
κ
ή δι
ό
μετρος σύμφωνα με το
π
ρό
τυ
π
ο Ε
Λ
.ΟΤ
. 563
.
Τα β
ό
ρη σύμφωνα με τα στοιχε
ι
α του
κ
ατασ
κ
ε
υ
αστή.
45
Π Ι Ν Α ΚΑ Σ 3 . 5 . 3
Καλώδι α τιπου A05VV - U και A05VV - Ñ
Αριθμός και διατομή
Εξωτερική διάμετρος (mm) Βάρος (kg/km)
αγωγών
Ελάχιστη Μέγιστη
(
π
ερr
π
ου
)
2 χ! ,5 8,4 !0,0 ! ! 5
3χ! ,5 8,8 ! 0,5 ! 35
3χ2,5 ! 0,0 ! 2,0 ! 85
3 χ 4 ! ! ,0 ! 3, 0 255
3 χ ê ( !) ! 2,5 !4, 5 345
3 χ ê (2) ! 2,5 ! 5, 5 355
3χ! 0 (!) ! 5, 5 ! I, 5 540
3χ!0 (2) ! 5, 5 ! 9, 0 5ê0
3χ! ê ! 8,0 2!, 5 840
3χ25 22,0 2ê,0 ! 250
3χ35 24,5 29,0 ! ê40
4χ! , 5 9, ê ! ! , 5 ! 55
4χ2, 5 !!, Ο ! 3, 0 220
4 χ 4 ! 2,0 ! 4, 5 325
4 χ ê (!) !4, 0 !ê, 0 440
4 χ ê (2) ! 4,0 ! I,0 455
4χ! 0 ( !) ! ê,5 ! 9,0 êê5
4χ! 0 (2) ! I, 0 20, 5 ê90
4χ! ê 20,0 23,5 ! 045
4χ25 24,5 28,5 ! 590
4χ35 2I,0 32,0 20ê0
5χ! ,5 !0, 0 ! 2, 0 ! 85
5χ2, 5 ! ! ,5 ! 4, 0 2ê5
5 χ 4 ! 3,5 !ê,0 405
5 χ ê (! ) ! 5, 0 ! I, 5 530
5 χ ê (2) ! 5,5 ! 8,5 550
5χ! 0 ( !) !8, 0 2!,0 8! 0
5χ! 0 (2) ! 8,5 22,0 845
5χ! ê 22,0 2ê,0 ! 300
à χ25 2I,0 3!, 5 ! 950
5χ35 30,0 35,0 25ê5
&.
(!) Μονόκλωνος αγωγός
(2)Πολύκλωνος αγωγ.ς
Σημεrωση. : Η μέγιστη και η ελόχιστη εξωτερική διόμετρος εlναι τα όρια που δlνονται από το
πρότυπο ΕΛ.Ο.Τ.5ê3.
Τα βόρη σύμφωνα με τα στοιχεΙα του κατασκευαστή.
46
Εκτός από τους τύπους του πίνακα 3. 5. 1 , αναφέρομε εδώ και έναν
παλαιότερο τύπο μονωμένου αγωγού, που δεν χρησιμοποιείται πια. Ή­
ταν πολύ συνηθισμένος σα παλαιότερα χρόνια και επομένως αγωγοί
αυτού του τύπου υπάρχουν σε μεγάλη έκταση σε εγκατασάσεις εκεί­
νης της εποχής. Πρόκειται για τους μονωμένους αγωγούς με το σύμβο­
λο γερμανικής τυποποίησεως NGA (προφ. εν-γκε-α) . Είχαν χάλκινο
επικασσιτερωμένο αγωγό και μόνωση από ελασικό και νημάτινο πλέγ­
μα, εμποτισμένο επίσης με ελαστικό. Σήμερα έχουν ανικατασαθεί από
τους αγωγούς ΗΟ7V-υ (μονόκλωνοι) και H07V-R (πολύκλωνοι) .
Στους πίνακες 3. 5. 2 και 3. 5. 3 δίδοναι η εξωτερική διάμετρος και το
βάρος (κατά προσέγγιση) των- δύο πιο συνηθισμένων σις ΕΗΕ τύπων:
του μονωμένου αγωγού H07V - υ (και H07V - R) και του πολυπολικού
καλωδίου A05VV - υ (και A05VV - R) .
3. 6
Θέρμανση αγωγών -
επιτρεπόμενη φόρτ
ι
ση.
Όπως είναι γνωστό, όταν ηλεκτρικό ρεύμα περνάει από έναν αγωγό,
τον θερμαίνει.
Αν I είναι το ρεύμα και R είναι η αντίσαση του αγωγού μια ισχύς:
W=I
2
R
καταναλώνεται επάνω σον αγωγό και μετατρέπεται σε θερμότητα (φαι­
νόμενο Joul e) . Η θερμότητα αυτή ανεβάζει τη θερμοκρασία του αγωγού.
Όταν ο αγωγός έχει μια θερμοκρασία θ2 μεγαλύτερη από τη θερμο­
κρασία θ1 του περιβάλλονος, υπάρχει μια μετάδοση θερμότητας από
τον αγωγό προς το περιβάλλον. Η ποσότητα της απαγόμενης θερμότη­
τας (ανά μονάδα χρόνου) . είναι ανάλογη προς τη διαφορά θερμοκρα­
σίας
Q/t = α ( 82 - 81 )
Ο συνελεσής α εξαρτάται από τι ς συνθήκες μεταδόσεως της θερ­
μότητας, δηλαδή από όλα τα στοιχεία που επηρεάζουν αυτήν τη μετά­
δοση, όπως είναι η εξωτερική επιφάνεια του αγωγού, το είδος και το
πάχος των μονώσεων, μανδυών και σωλήνων, αν σο ίδιο καλώδιο ή
σον ίδιο σωλήνα υπάρχουν και άλλοι αγωγοί κλπ.
Τελικά, ο αγωγός θα αποκτήσει εκείνη τη θερμοκρασία, σην οποία
θα υπάρχει ισορροπία μεταξύ της θερμότητας που παράγεται και της
θερμότητας που aπάγεται.
Για να μην υπάρχει κίνδυνος να πάθουν βλάβη οι μονώσεις ή να
αλλοιωθούν τα χαρακτηρισικά τους, πρέπει η θερμοκρασία θ2 του α-
47
γωγού να μην ξεπεράσει ένα όριο. Ο ΚΕΗΕ ορίζει ότι η μέγιση επιτρε­
πόμενη θερμοκρασία για τις μονώσεις από θερμοπλασικό υλικό ή ελα­
σικό είναι οι 60 ο C.
Στις ΕΗΕ θεωρούμε γενικά ότι η θερμοκρασία θ1 του περιβάλλονος
δεν υπερβαίνει τους 30 ο C. Είναι μια τιμή που σπάνια ξεπερνιέται σους
χώρους των κτηρ{ων. Έτσι, λαμβάνονας υπόψη τις διάφορες συνθήκες
εγκατασάσεως των αγωγών, υπάρχει, για κάθε διατομή αγωγού, ένα
ρεύμα που, αν τον διαρρέει συνεχώς, ανεβάζει τη θερμοκρασία του σο
ανώτατο όριο που επιτρέπεται. Αυτό το ρεύμα το λέμε •επιτρεπόμενη
φόρτιση του αγωγού".
Φυσικά, ο κάθε αγωγός έχει μια θερμοχωρητικότητα και γι' αυτό,
μόλις αρχίσει να περνάει το ρεύμα, η θερμοκρασία ανυψώνεται προο­
δευτικά και φθάνει σην τελική τιμή της όταν έχει περάσει αρκετός
χρόνος, ώσε να έχομε φθάσει σην ισορροπία μεταξύ της παραγόμε­
νης και της απαγόμενης θερμότητας. Γι' αυτό το λόγο αναφέραμε προη­
γουμένως ότι η οριακή θερμοκρασία, σην οποία επιτρέπεται να φθάσει
ο αγωγός, αφορά το ρεύμα που τον διαρρέει συνεχώς.
Ένα ρεύμα, που θα περνούσε από έναν αγωγό για ένα πολύ σύντομο
χρονικό διάσημα, θα ήταν δυνατόν να μην ανεβάσει τη θερμοκρασία
του μέχρι την τελική τιμή της. Εκτός όμως απ'αυτό, και τα υλικά των
μονώσεων ανέχουν, χωρίς να πάθουν καμιά αλλοίωση, σε υψηλότερες
θερμοκρασίες από αυτές που αναφέραμε προηγουμένως ως οριακές,
με την προϋπόθεση όμως ότι η διάρκεια αυτής της υπερθερμάνσεως θα
είναι πάρα πολύ μικρή. Γι' αυτούς τους δύο λόγους είναι επιτρεπτό να
περνούν από έναν �γωγό, ενελώς σιγμιαία βέβαια, ρεύματα μεγαλύ­
τερα από εκε{να που ορίζει η "επιτρεπόμενη φόρτιση•.
Οι επιτρεπόμενες φορτίσεις των αγωγών αναγράφοναι σον πίνακα
3. 6. 1 , όπου οι αγωγοί έχουν καταταγεί σε τρεις ομάδες, που αφορούν
τις συνθήκες εγκατασάσεως:
Ο
μάδα
Ι
Τρεις το πολύ ενεργοί αγωγοί μέσα σον ίδιο σωλήνα
ή στο· ίδιο καλώδιο, σε ορατή ή σε χωνευτή εγκατά­
σαση.
Ο
μάδα
ι
Ο
μάδα
ιι
Μονωμένοι αγωγοί που είναι τοπpθετημένοι, σε ορατή
εγκατάσαση χωρίς σωλήνες, με απόσαση μεταξύ τους
ίση ή μεγαλύτερη από τη διάμετρό τους.
Εύκαμπτα καλώδια τροφοδοτήσεως κινητών ή φορητών
συσκευών καταναλώσεως.
4
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 3 . 6 . 1
ΕΠΙΤΡΕΠΟ ΜΕΝΕΣ ΦΟΡΥΙ ΣΕΙ Σ ΑΓΟΓΩΝ ( ΣΕ Α)
Διατομή Ομάδα Διατομή Ομάδα
αγωγού αγωγού
|
mm
t
l
Ι ÎÎ ΙΙΙ
|
mm
t
l
Ι ÎÎ ÌÌÌ
0,75
m
7 50 1 27 1 97 1 00
1
m
9 60 1 37 21 8
m
1 , 5 1 4 22 1 0 75 1 56 248
m
2, 5 20 31 1 5 95 1 81 287
m
4 25 41 20 1 20 208 336
m
6 33 54 26 1 50 238 383
m
1 0 43 70 35 . 1 85 266 435
m
1 6 60 96 48 240 31 0 51 5
m
25 83 1 28 65 . 300 355 596
m
35 1 00 1 53 78
ΟΜΑΔΕΣ:
Ι. Τρεις το πολύ ενεργοl ίγωγοl μέσα στον Ιδιο σωλήνα ή στο Ιδιο καλώδ
ι
ο, σ ορατή
ή χωνευτή εγκατάσταση.
ÎÎ. Μονωμένοι αγωγοl που εlναι τοποθετημένοι, σε ορατή εγκατάσταση χωρ!ς
σωλήνες, με απόσταση μεταξύ τους !ση ή μεγαλύτερη από τη διάμετρό τους.
ÎÎÎ. Εύκαμπτα καλώδια τροφοδοτήσεως κινητών ή φορητών συσκευών καταναλώσεως.
Σημε
(
ωση: Ο πfνακας ισχύει για θερμοκρασ
(
α περιβάλλοντος 30• U.
Αν η θερμοκρασία του χώρου, σον οποίο είναι εγκατεσημένοι οι
αγωγοί είναι υψηλότερη από τους 30• C, οι επιτρεπόμενες φορτίσεις
είναι μικρότερες· γι' αυτό οι τιμές του πίνακα πρέπει να πολλαπλασια­
σθούν επί τους συνελεσές που δίδονται από τον πίνακα 3. 6. 2.
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 3 . 6 . 2
Σ
υ
ντελεστ
ής μει ώσεως της επι τρεπό
μενης φορτ
fσεως των ο
yωyών
γιο θερμοκρασίες περι β
άλλ
οντος πά
νω οπό 30• 0.
θερμοκρασ
(
α περιβάλλοντος
Συντελεστής
|
U
Ì
30 1 00%
35 91 %
40 82%
45 71 %
50 58%
55 41 %
3. 7 Ελ
6χι
σεc επιτρεπόμενες διατομές αγωγών.
49
Οι διατομές των αγωγών κάθε γραμμής επιλέγοναι, σο σάδιο της
μελέτης της ΕΗΕ, με βάση τα φορτία που προβλέπεται ότι θα τροφοδο­
τεί η γραμμή. Το αναμενόμενο ρεύμα πρέπει να είναι μικρότερο από την
επιτρεπόμενη φόρτιση των αγωγών. (Περισσότερες πληροφορίες σο
Κεφ. 9). Υπάρχει όμως και ένα ελάχιστο όριο: όσο μικρό και αν είνι το
αναμενόμενο ρεύμα, οι διατομές των αγωγών δεν επιτρέπεται να είναι
μικρότερες από: 1 ,5 mm
r
για τις σαθερές γραμμές και 0, 75 mm
r
για τα
εύκαμπτα καλώδια.
Επίσης, για την κύρια γραμμή κάθε ΕΗΕ (γραμμή μετρητή - πίνακα)
υπάρχει ένα κατώτατο όριο: δεν μπορεί η διατομή των αγωγών της να
είναι μικρότερη από 6 mm
r
.
ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΤΕΤΑΡΤΟ
ΣΩΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΕΞΑΡΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΗΕ
4
.
1
Υλικά
-
Ποι ότητα υλικών.
Σ' αυτό το κεφόλαιο θα περιγρόψομε τα υλικό που χρησιμοποιούμε
περισσότερο σις ΕΗΕ, εκτός βέβαια από τους αγωγούς και τα καλώ­
δια, σα οποία αναφερθήκαμε σο προηγούμενο κεφόλαιο. Επειδή, πό­
νως, το πλήθος των υλικών είναι πόρο πολύ μεγόλο, θα περιορισθούμε
σα πιο συνηθισμένα. Τα όργανα ελέγχου (χειρισμού) και τα όργανα
προσασίας θα τα εξετόσομε σα επόμενα κεφόλαια 5, 6 και 7.
Βασική προϋπόθεση για την κατασκευή μιας καλής εγκαταστόσεως
είναι η χρησιμοποίηση των καταλλήλων υλικών, τόσο ως προς το είδος
(επιλογή των σωστών υλικών που απαιτούναι για κόθε περίπτωση) όσο
και ως προς την ποιότητα. Για το πρώτο σημείο πρέπει να γνωρίζομε
το υλικό και για ποιες περιπτώσεις προορίζεται το κόθε είδος, σε συν­
δυασμό με τις σχετικές απαιτήσεις των κανονισμών. Για το δεύτερο
σημείο, δηλαδή για την ποιότητα του υλικού, θα πρέπeι να ελέγχομε,
κατό την προμήθειό του, αν είναι σύμφωνο με τα ανίσοιχα πρότυπα
(για όσα υλικό υπόρχουν πρότυπα) και αν είναι εγκεκριμένου τύπου
(είναι γραμμένα συνήθως επόνω σα υλικό ή σε χόρτινες ή όλλες πινα­
κίδες είτε τα γρόμματα Ε. Υ. Β. - που σημαίνει "Έγκριση Υπουργείου
Βιομηχανίας" - είτε το πρότυπο ή ο οργανισμός εκδόσεως του προτύ­
που) . Φυσικό η εκλογή υλικών καλής ποιότητας βασίζεται σην πείρα
εκείνου που τα προμηθεύεται καθώς και ση σοβαρότητα και τη φερεγ­
γυότητα εκείνου που τα προμηθεύει.
4. 2
Σωλήνες και ε
ξ
αρτήματά τους.
Οι μονωμένοι αγωγοί, που δεν έχουν μανδύα, τοποθετούναι γενικό
μέσα σε σωλήνες που εξασφαλίζουν μια πρόσθετη μόνωση και, όταν
χρειόζεται, μηχανική προστασία καθώς και προστασία από την υγρασία.
51
Επίσης και τα καλώδια που έχουν μανδύα τοποθετούνται ορισμένες
φορές σε σωλήνες, όταν χρειάζεται η μηχανική προσασία τους ή όταν
είναι επιθυμητό να μην ενσωματωθούν σα δομικά υλικά του κτηρίου,
δηλαδή σο επίχρισμα (σοβά) ή σο σκυρόδεμα (μπετόν) . Οι σωλήνες
είναι δυνατό να τοποθετηθούν είτε εξωτερικά σους τοίχους (ορατοί)
είτε μέσα σο επίχρισμα (χωνευτοί) .
Μπορούμε να χωρίσομε τους σωλήνες σε δύο είδη: σ'εκείνους που
εξασφαλίζουν μόνο μόνωση, χωρίς να προσφέρουν αξιόλΘγη μηχανική
προσασία, και σ' εκείνους που, εκός από τη μόνωση, προσατεύουν
τους αγωγούς από μηχανικές βλάβες και επίσης εξασφαλίζουν στεγα­
νότητα κατά της υγρασίας. Οι πρώτοι λέγοναι μονωτικοί σωλήνες.
Στους δεύτερους υπάγοναι οι σωλήνες με χαλύβδινο οπλισμό.
α)
Μ
ονωτικοί σωλήνες.
Οι σωλήνες, που σά παλαιότερα χρόνια ήταν περισσότερο σε χρή­
ση, ήταν οι λεγόμενοι σωλήνες Μπέργκμαν (σχ. 4. 2α) Αποτελούναι από
ένα μονωτικό σωλήνα από χαρτί εμποτισμένο με μονωτική ουσία. Το
χαρτί αυτό περιβάλλεται από ένα πολύ λεmό χαλύβδινο έλασμα, που
είναι επιμολυβδωμένο για να μη σκουριάζει και να μην παθαίνει διάβρω­
ση από το υλικό τού επιχρίσματος. Λόγω του χαλύβδινου ελάσματος
λέγοναι μονωτικοί οπλισμένοι σωλήνες. Τ ο έλασμα προσατεύει και
συγκρατεί το χάρτινο μονωτικό σωλήνα, είναι όμως τόσο λεπτό (πάχος
Ο, 1 5 mm περίπου) που δεν προσφέρει αξιόλογη μηχανική προσασία
σους αγωγούς. Έτσι, αν ο σωλήνας είναι χωνευτός, μπορεί εύκολα να
τρυπηθεί από ένα καρφί που καρφώνομε σον τοίχο. Εκτός από τους
ευθύγραμμους, υπάρχουν και οι εύκαμπτοι τέτοιοι σωλήνες (σ. 4. 2β) .
Για τις συνδέσεις των σωλήνων Μπέργκμαν, ευθυγράμμων και ευκά­
μπτων, υπάρχουν σύνδεσμοι (μούφες) μεταλλικοί (σχ. 4. 2γ) . Η σύνδεση
γίνεται αφού αφαιρεθεί ένα μικρό τμήμα από το μεταλλικό περίβλημα
καθενός aπό τους συνδεόμενους σωλήνες.
Σχ.
4.2a.
Σχ. 4.2β.
Σωλήνας Μπέργκμαν
.
Εύκαμ
m
ος σωλήνας Μπέργκμαν.
, , Ì| , ,
Σχ. 4.2y.
Σύνδεσμος για σωλήνες Μπέργκμαν.
52
�,. ¯ �

.
_
_
,
�  

. �� Α . - !
_
Ê. •

Σχ. 4.2δ.
Ευθύγραμμος πλαστικός σωλήνας.
Σχ. 4.2&.
Εύκαμmος πλασικός σωλήνας.
Στα τελευταία χρόνια, αντί των σωλήνων Μπέργκμαν, χρησιμοποιούνται
οι πλαστικοί σωλήνες, που είναι κατασκευασμένοι από θερμοπλαστικό υλικό
(PVC}. Υπάρχουν οι ελαφρού τύπου και οι ενισχυμένοι. Και οι δύο τύποι
διατίθενται είτε ως ευθύγραμμοι σκληροί σωλήνες (σχ. 4.2δ} στεμάχια των
3 m, ε
ί
τε ως εύκαμπτοι (σπιράλ} (σχ. 4.2ε} σε κουλούρες των 50 m. Για τ
σύνδεση των πλαστικών σωλήνων δεν χρησιμοποιούμε ειδικούς συνδέ­
σμους, επειδή στο ένα όκρο τους έχουν ένα τμήμα μεγαλύτερης διαμέτρου,
για να εισχωρεί ο όλλος σωλήνας. Στα σημεία που έχομε κόψει το σωλήνα
είναι εύκολη η διεύρυνσή του, με ελαφρό ζέσταμα.
PJ Σωλήνες με χαλύβδινο
οπλισμ
6.
Για τη μηχανική προστασία των αγωγών, αλλό και για τη στεγανότη­
τα των γραμμών, χρησιμοποιούνται οι σωλήνες με χαλύβδινο οπλισμό ή
χαλυβδοσωλήνες (σχ. 4.2στ}. Έχουν και αυτοί στο εσωτερικό τους μό­
νωση από χαρτί εμποτισμένο με μονωτική ουσία ή από όλλο μονωτικό
υλικό όπως οι σωλήνες Μπέργκμαν, αλλό ο χαλύβδινος οπλισμός τους
έχει πολύ μεγαλύτερο πό�ος, περίπου 1 mm και έτσι εξασφαλίζει τη
μηχανική προστασία των αγωγών. Εξωτερικό έχει μια προστατευτική
επάλειψη κατά της οξειδώσεως. Εκτός από τους ευθύγραμμους, που
53
Σ)� 4.2ζ.
Σχ. 4.2σ.
Εύκαμπτος χαλυβδοσωλήνας.
Χαλυβδοσωλήνας.
Σχ. 4.2η.
Σχ. 4.28.
Σύνδεσμος χαλυβδοσωλήνων.
Σύνδεση χαλυβδοσωλήνων.
Σχ. 4.2ια.
Κ
αμπύλη χαλυβδοσωλήνα.
Σχ. 4.2ι.
Γ
ωνία χαλυβδοσωλήνα
.
Σχ. 4.2ιβ.
Διακλαδωτήρας
Τ
χαλυβδοσωλήνα.
διατίθεναι σε τεμάχια των 3 m, υπάρχουν και οι εύκαμπτοι (σπιράλ) (σχ.
4. 2ζ} , που διατίθεναι σε κουλούρες των 25 m ή των 50 m. Οι χαλυβδο­
σωλήνες συνδέοναι μεταξύ τους με κοχλιωτούς (βιδωτούς} συνδέ­
σμους (μούφες} (σχ. 4. 2η) . Γι' αυτό οι χαλυβδοσωλήνες έχουν σα άκρα
τους σπείρωμα. Όταν κόβεται ο σωλήνας, ανοίγεται σπείρωμα με βιδο­
λόγο (σχ. 4. 2θ) . Άλλα εξαρτήματα των χαλυβδοσωλήνων είναι οι γωνίες
(σχ. 4. 2ι) , οι καμπύλες (σχ. 4. 2ια) και οι διακλαδωτήρες Τ (σχ. 4. 2ιβ} .
Σημειώνεται ότι σ' αυτούς τους διακλαδωτήρες δεν γίνεται διακλάδωση
των αγωγών.
4. 3 Επιλογή μεγέ
θ
ου
ς σωλήνων.
Το μέγεθος των σωλήνων των ΕΗΕ χαρακτηρίζεται από την εσωτερι­
κή διάμετρό τους. Η επιλογή της διαμέτρου του σωλήνα γίνεται ανάλο­
γα με το πλήθος και τδιατομή των μονωμένων αγωγών που τοποθετούνται
σ' αυτούς. Στον πίνακα 4. 3. 1 δίδοναι τα μεγέθη των σωλήνων που
απαιτούναι για τοποθέτηση μονωμένων αγωγών με μόνωση PVC (δηλ.
αγωγών τύπου H07V-U ή H07V-Rκ> · Επειδή η τοποθέτηση (πέρασμα)
των αγωγών μέσα σους σωλήνες έχει αποδειχθεί σην πράξη ότι είναι
54
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 4 . 3 . 1
Δι
ά
μετρος ( mm) σωλήνων αν
άλ
ογα με το πλήθ
ος και τη δι ατομ
ή
των αyωyών
Ορατή εγκατ
ό
σταση Χωνευτή εγκατ
ό
σταση

2 3 4 2 3 4
1 ,5 1 1 1 3, 5 1 3, 5 1 3, 5 1 6 1 6
2, 5 1 3, 5 1 3, 5 1 6 1 6 1 6 1 6
4 1 3, 5 1 6 1 6 1 6 23 23
6 1 6 1 6 23 1 6 23 23
1 0 23 23 29 23 23 29
1 6 23 29 29 23 29 29
(5 + 7) χ 1 , 5 . 0 = 1 6 mm
l
σε ορατή ή χωνευτή ηλεκτρική εγκατ
ό
σταση
(8 + 1 2) χ 1 , 5 . 0 " 23 mm
Όταν πρό
κειται για χαλυβδοσωλήνες, αντ( 0 " 23 mm ε
π
ιτρέ
π
εται 0 = 21 mm
η. πλήθος αγωγών
s: διατομή αγωγών (mm2)
ευκολότερη στους ορατούς σωλήνες απ' ό,τι στους χωνευτούς, ο πίνα­
κας ορίζει μεγαλύτερης διαμέτρου σωλήνες, όταν αυτοί είναι χωνευτοί.
4. 4 Κ
ο
υτιά δι ακλαδώσεως σωλήνων και καλωδίων.
Οι συνδέσεις και διακλαδώσεις των αγωγών των ΕΗΕ γίνονται μόνο
μέσ
.
α σα κουτιά διακλαδώσεως.
Δ
εν επιτρέπεται δηλαδή η σύνδεση
των αγωγών μέσα σους σωλήνες. Η μόνη σύνδεση που γίνεται έξω από
τα κουτιά είναι εκείνη των αγωγών των σαθερών γραμμών της εγκατα­
στάσεως προς τα εύκαμπτα καλώδια που τροφοδοτούν λάμπες, πολύ­
φωτα κλπ. Σε κουτιά διακλαδώσεως επίσης τοποθετούνται οι διακόπτες
και οι ρευματοδότες (πρίζες) σε χωνευτές εγκαταστάσεις.
Σε κάθε είδος σωλήνα αντιστοιχεί και ένα είδος κουτιού, χωρίς όμως
να είναι επιβεβλημένη σ' όλες τις περιπτώσεις η χρησιμοποίηση του
κάθε κουτιού μόνο με τους ανίσοιχους σωλήνες.
Συγκεκριμένα, τα κουτιά Μπέργκμαν (σχ. 4. 4α) αποτελούνται, όπως
άλλωσε και οι σωλήνες, από λεmό χαλύβδινο επιμολυβδωμένο έλα­
σμα, με επένδυση σο εσωτερικό τους από χαρτί εμποτισμένο με μονω­
τική ουσία. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν με σωλήνες Μπέργκμαν,
αλλά και με πλαστικούς και με καλώδια (π.χ. τύπου A05VV-U). Χρησιμο­
ποιούναι και για την τοποθέτηση διακοπτών και ρευματοδοτών, σε
55
Σχ. 4.4a.
Κουτί διακλαδώσεως Μπέργκμαν (χάρτινο).
Σχ. 4.4β.
Απλά πλαστ
ι
κά κουτιά (αριστερά κουτί διακλαδ
ώ
σεως, δεξιά κουτί για διακόmες) .
χωνευτή εγκατόσταση (πλεονεκτούν, γιατί σ' αυτά ο διακόmης ή ο
ρευματολήπτης στηρίζεται καλύτερα απ' ό,τι στα πλαστικό κουτιά).
Τα απλά πλαστικά κουτιά (σχ. 4.4β) χρησιμοποιούνται με πλαστικούς
σωλήνες καθώς και με καλώδια (όπως τύπου AOSVV-U, Ν
γ
ιF
γ
) σε χω­
νευτές εγκαταστόσεις.
Τα χαλύβδινα κουτιά (σ. 4.4γ) χρησιμοποιούνται με χαλυβδοσωλή­
νες. Οι σωλήνες βιδώνονται σ'αυτά τα κουτιά.
Τα στεγανά πλαστικά κουτιά (σχ. 4.4δ} είναι κατάλληλα για καλώδια
τύπου AOSVV-U σε ορατή εγκατάσταση. Τα καλώδια στεγανοποιούνται,
στην είσοδό τους στο κουτί, με στυπιοθλίmες. (Στυπιοθλίπτης είναι ένα
þb
Σχ. 4.4y.
Χαλύβδινο κουτ( διακλαδώ
σεως.
Σ
χ. 4.4δ.
Σ
τεγα
ν
ό
κουτ
(
δ
ιακλαδώ
σεως.
εξάρ
τ
ημα που εξασφαλίζει τη στε
γ
ανότητα ενός οιουδήποτε κουτιού, στο
σημείο εισόδου ενός καλωδίο
υ
. Ένας στυπιοθλίπ
τ
ης, μεταλλικός ή πλαστι­
κός, μπορεί να ε
ί
ναι ιδια
ί
τ
ερο εξάρτημα, όπως σο
σ
χήμα 4.4ε, ή μπορεί να
είναι ενσωματωμένος, όπως στα στε
γ
ανό πλασικό κουτιά διακλαδώσεως).
Συνηθέστερα τα κουτιά είναι στρο
γγ
υλό, αλλά υπάρχο
υ
ν και τετρά­
γ
ωνα ή ορθο
γ
ώνια
{
σ.
4.4σ) που εξυπηρετούν, όταν είναι πολλο
ί
οι
σωλήνες πο
υ
καταλή
γ
ο
υ
ν σ
'
α
υ
τό.
57
Σχ· 4.4ε.
Στυπιοθλ
ί
πτες.
Σχ. 4.4
α
τ.
Τετρόγωνο κουτί διακλαδ
ώ
σεως.
Τ α κο
υτ
ι
ά τύπ
ο
υ
Μ
πέργκμαν και τα απλά πλαστικά δεν έχ
ο
υν ανοιγ­
μένες τις τρύπες για τ
ο
υς
q
ωλήνες. Αυτές ανοίγονται κατά την τ
ο
π
ο
θέ­
τησή τους. Αντίθετα τα χα�ρβ�ινα και τα στεγανά πλαστικά έχ
ο
υν
τ
ρεις
�τ�σσε
p_�ς_τρ_(�_ες, και λέγ
p
νται αντίστοιχα "ταυ" ή "σταυρός".
Τα καπάκια των κουτιών, ανάλογα με τον τύπ
ο το
υς,
μ
π
ο
ρεί να είναι
πρεσαριστά (το
π
οθετούνται με απλή πίεση) ή να στερεώνονται με μια ή
περισσότερες βίδες ή να βιδώνουν τα ίδια επάνω στο κουτί.
4.õ Εξαρτήματα συνδέσεως αγωγών
και εξαρτήματα συνδέσεως
γ
ειώσεων.
Η σύνδεση αγωγών και η διακλάδωσή τους γίνεται μόνο
μέσα στα
κουτιά. Παλαιότερα γινόταν αποκλειστική χρήση των λεγομένων δ
ιακλα-
58
Σχ. 4.
5
a.
Διακλαδωτήρας μέσα σε
κ
ουτ{
δι
ακ
λαδώσεως.
Σχ. 4
.5β.
Καnς μέσα σε κουτ
{ διακλαδώσεων.
Σχ.
4
.
5y.
, Κλέμενς.
δωτήρων (σχ. 4. 5α) , σους οποίους οι μεταλλικοί συνδετήρες (3 ή 4)
ήταν σερεωμένοι σε ένα σήριγμα από πορσελόνη ή βακελίτη. Στα
τελευταία χρόνια χρησιμοποιούναι τα "καπς" (σχ. 4. 5β) και τα κλέμενς
(σχ. 4. 5γ) . Τα τελευταία χρησιμοποιούναι και για τη σύνδεση των ευ­
κόμmων καλωδίων που τροφοδοτούν λόμπες, πολύφωτα κλπ.
Πρέπει να έχομε υπόψη ότι οι συνδέσεις αποτελούν ένα από τα
σημεία της εγκατασόσεως που χρειόζοναι ιδιαίτερη προσοχή, γιατί,
αν η επαφή δεν είναι καλή, η σύνδεση παρουσιόζει τοπικό αυξημένη
ανίσαση και τότε, με τη διέλευση του ρεύματος, υπερθερμαίνεται.
Είναι φανερό ότι σε καμιό περίmωση δεν πρέπει να αφαιρούναι μερι­
κοί κλώνοι από τους πολύκλωνους αγωγούς, για να χωρέσουν οι αγωγοί
πιο εύκολα σους συνδετήρες. Γι' αυτό πρέπει να διαλέγαμε το κατόλ­
ληλο μέγεθος συνδετήρων, ανόλογα με τον αριθμό και τη διατομή των
αγωγών που πρόκειται να συνδεθούν.
Για τη σύνδεση των αγωγών, κυρίως των πολυκλώνων, σε μια συσκευή
κααναλώσεως (π. χ. σ' ένα κινητήρα) ή σ' ένα εξόρτημα (π. χ. σ' ένα διακόπτη)
χρησιμοποιούμε πολλές φορές ακροδέκες (κως, σ. 4.5δ) που προσαρμό­
ζοναι σον αγωγό με πρεσόρισμα ή με σύσφιγξη με βίδες ή με κόλημα.
Για τη σύνδεση γυμνών αγωγών, που κυρίως χρησιμοποιούναι σις
συνδέσεις των γειώσεων, χρησιμοποιούναι και οι σφιγκτήρες (καβου-
59
Σχ. 4.5ε.
Σφιγκτήρ
ε
ς
.
Σχ. 4.5δ.
Ακροδέκτες (κος).
Σχ. 4.5
σ
.
Κολάρο γειώσεως.
ράκια) του σχήματος 4.5ε. Τέλος για τη σύνδεση των αγωγών προς τους
σωλήνες που χρησιμοποιούνται ως ηλεκτρόδια γειώσεως ή προς τους
σωλήνες υδρεύσεως, χρησιμοποιούνται τα περιλαίμια {κολάρα) γειώ­
σεως {σχ. 4.5στ).
4.ô Εξαρτήματα στερεώσεως σωλήνων και καλωδίων.
Για τους ορατούς σωλήνες και τα ορατά καλώδια χρησιμοποιούμε τα
περιλαίμια ή κολάρα {σχ. 4.6α). Για τους χαλυβδοσωλήνες χρησιμο­
ποιούμε και τα στηρίγματα αποστάσεως {σχ. 4.6β).
Γ
ια τη στήριξη καλωδίων τύπου A05VV-U ή A05VV-R υπάρχουν διά­
φοpα είδη στηριγμάτων. Τα συνηθέστερα είναι τα λεγόμενα "ρόκα"

{σχ.4.6γ) και τα στηρίγματα αποστάσεως {σχ. 4.6δ).
Δεν αναφέρομε εδώ τα υλικά γενικής χρήσεως, δηλαδή εκείνα που
χρησιμοποιούνται και σε άλλες εργασίες εκτός από την κατασκευή των
ΕΗΕ, όπως ξυλόβιδες
, βύσματα {ούπατ), ατσαλόκαρφα κλπ.
Σχ. 4.6a. Σχ. 4.6β.
Κολάρο στηρίξεως για σωλήνα. Στήριγμα aποστάσεως για σωλήνες.
Ù
Σχ. 4.6y.
Στήριγμα πλαστιΚι)ύ καλωδίου.
Σχ. 4.6δ.
Στήριγμα αnοστόσ
ε
ως γι
α
καλώδι
α
.
4.7 Ρευματοδότες και ρευματολήπτες.
Οι ρευματοδότες (πρίζες) πρέπει να είναι πάντοτε τριπολικοί, δηλ.
πρέπει να έχουν μια υποδοχή για τον αγωγό φάσεως, μια για τον ουδέ­
τερο και μια για τον αγωγό προστασίας. Παλαιότερα, σε ορισμένες
περιπτώσεις επιτρεπόταν η χρησιμοποίηση διπολικών ρευματοδοτών,
δηλαδή χωρίς επαφή για τον αγωγό προ
σ
τασίας, αλλά ο ΚΕΗΕ που
ισχύει τώρα επιβάλλει οι ρευματοδότες
ν
α έχουν πάντοτε και επαφή του
αγωγού προστασίας. Υπάρχουν ρευματοδότες χωνευτοί διαφόρων σχη­
μάτων, προοριζόμενοι για χωνευτές εγκαταστάσεις, εξωτερικοί για ορα­
τές εγκαταστάσεις και στεγανοί για υγρούς χώρους (σχ. 4.7α και 4.7β).
Αντίστοιχο σχήμα προς εκείνο του ρευματοδότη πρέπει να έχει και ο
ρευματολήπτης. Σε τριπολικό ρευματοδότη μπορούμε να βάλομε τριπο­
λικό ρευματολήπτη (με τρεις περόνες) είτε. διπολικό ρευματολήπτη (σχ.
4.7γ). Αυτό το κάνομε όταν η φορητή συσkευή που τροφοδοτείται δεν
έχει εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη που θα έπρεπε να γειωθούν.
Στους ρευματοδότες και ρευματολήπτες τύπου σούκο (Schυko, από
τις γερμανικές λέξεις Schutz Kontakt, που σημαίνουν "επαφή προστα­
σίας"), η σύνδεση του αγωγού προστασίας γίνεται μέσω ελασμάτων που
υπάρχουν στις δύο πλευρές. Δεν πρέπει να βάζομε ένα ρευματολήπτη
τύπου σούκο σε απλό τριπολικό ρευματοδότη, πρώτα επειδή δεν συν­
δέεται ο αγωγός προστασίας, και έπειτα επειδή οι περόνες του ρευμα-
ÚÍ
·�·
Σχ. 4.7a.
Ρευματοδότες χ
ωνευτο
ί
και ρευματολήπτες
.
Σχ. 4.7β.
Ρε
υμα
τ
οδότ
ες εξω
τ
ερικο
{
και στεγα
ν
ο(.
Σχ. 4.7y.
Διπολικός
ρευματολήπ
τ
ης.
b2
Σχ. 4.7δ.
Προσαρμοστήρες (AdaøIors).
Δι πο
λ
ιχός
λλαπλς
εματολπτης
Σχ. 4.7στ.
Πολλαπλοί ρευματολήπτες.
Σχ. 4.7η.
Καλώδιο επεκτόσεως.
Σχ. 4.7Σ.
Πολλαπλοί ρευματοδότες.
Ρεµμτοδότης
οvνδtοεως
Ρε.μτολ*πτης
οuοχε¬ής
Σχ. 4.7ζ.
Ρευματοδότης και ρευματολήmης συσκευής.
τολήπτη σούκο είναι μεγαλύτερης διαμέτρου από εκείνες των τριπολικών
ρευματοληmών, και όταν μπουν στις υποδοχές του απλού τριπολικού ρευ­
ματοδότη, τις χαλαρώνουν. Έτσι, όταν αργότερα τοποθετηθεί ο απλός
τριπολικός ρευματολήπτης, δεν θα κόνει καλή επαφή. Α  ά και για το αντί­
θετο πρέπει να είμασε προσεκτικοί: αν θέλομε να βόλομε σε ρευματοδότη
τύπου σούκο ένα διπολικό ρευματολήπτη (τριπολικός ούτως ή όλλως δεν
μπορεί να μπει), πρέπει να εξετάσομε αν γίνεται καλή επαφή. Για να βόλομε
τον ένα τύπο ρευματολήπτη στους ρευματοδότες του όλλου τύπου, χρησι­
μοποιούμε τους προσαρμοστήρες (Adaρtors) που είναι δύο τύπων: από
τριπολικό σε σούκο και από σούκο σε τριπολικό (σχ. 4.7δ).
Για την περίmωση που είναι επιθυμητό να χρησιμοποιούνται περισ­
σότεροι ρευματολήmες σε μια θέση, εj.ναι δυνατόν να τοποθετηθεί
πολλαπλός ρευματοδότης (πολλαπλή πρίζα) , όπως αυτοί του σχήματος
4.1ε. Επίσης για τον ίδιο σκοπό, αν υπάρχει μόνο ένας απλός ρευματο­
δότης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί πολλαπλός ρευματολήπτης (πολλα­
πλό φις) όπως του σχήματος 4.7στ.
ô
Στις συσκευές καταναλώσεως το εύκαμmο καλώδιο τροφοδοτήσεως
τους άλλοτε είναι μόνιμα συν�εδεμένο σ' αυτές και άλλοτε είναι αφαι­
ρετό. Στη δεύτερη περίmωση η συσκευή έχει ενσωματωμένο ένα ρευ­
ματολήmη (σχ. 4. 7ζ) και το καλώδιο tχει , σο άκρο που συνδtεται προς
τη συσκευή, ένα ρευματοδότη συσκευής (επειδή αυτός ο ρευματοδότης
είναι φορητός, έχει επικρατήσει να μη λέγεται πρίζα, όπως θα ήταν
σωσότερο, αλλά φις συσκευής) .
Επίσης, αν το εύκαμmο καλώδιο μιας συσκευής είναι κονό, μπορού­
με να χρησιμοποιήσαμε ένα καλώδιο επεκάσεως (σχ. 4. 7η) . Αυτό που
σο ένα άκρο του έχει ένα κανονικό ρευματολήmη και σο άλλο ένα
φορητό ρευματοδότη (που, όπως και σην προηγούμενη περίmωση δε
λέγεται πρίζa, αλλά θηλυκό φις) .
Όταν κάνομε τη σύνδεση των καλωδίων προς τους ρευματοδότες
και προς τους τριπολικούς ρευματολήmες πρέπει να προσέχαμε να
συνδέομε τον αγωγό προσασίας σην ανίσοιχη επαφή. Ανίθετα, ο
αγωγός φάσεως και ο ουδέτερος μπορούν να συνδεθούν σε οποιαδή­
ποτε από τις δύο άλες επαφές. Αυτό σημαίνει ότι σα εύκαμmα καλώδια
των φορητών συσκευών δεν μπορούμε να γνωρίζομε από τα χρώματα των
αγωγών ποιος είναι ο αγωγός φάσεως και ποιος ο ουδέτερος.
Για την τροφοδότηση των ξυρισικών μηχανών χρησιμοποιούνται ει­
δικοί ρευματοδότες (σχ. 4. 7θ) . Αυτο( που έχουν ενσωματωμένο και ένα
μετασχηματισή, που προσφέρει μεγαλύτερη προσασία σ' αυτόν που
χρησιμοποιεί την ξυρισική μηχανή. Περισσότερα, σχετικά με το θέμα
της προσασίας, θα αναφέρομε σο Κεφ. 7, όπου θα εξηγήσομε τους
τρόπους προσασίας από επικίνδυνες τάσεις επαφής. Από ένα ρευμα­
τοδότη ξυρισικής μηχανής δεν μπορούμε να τροφοδοτήσαμε μια συσκευή
καταναλώσεως μεγαλύτερης ισύος, γιατί θα καεί ο μετασχηματισής, που
είναι μικρής ισχύος, συνήθως 20 ΥΑ.
Το ονομασικό ρεύμα των απλών τριπολικών ρευματοληπην είναι ô
Α ή 1 Ο Α, ενώ των τύπου σούκο είναι 1 ôΑ. Αυτό είναι το ρεύμα που
μπορεί να περνά συνεχώς από το ρευματοδότη προς το ρευματολήmη,
χωρίς η θερμοκρασία κανενός μέρους να φθάσει σε σημείο που να
προ-καλέσει κάποια βλάβη. Πρέπει όμως να έχομε υπόψη ότι ο συνδυα­
σμός ρευματοδότη - ρευματολήπτη δεν προορίζεται για να διακόmει
αξιόλογα ρεύματα. Δηλαδή, αν πρόκειται για πολύ μικρό ρεύμα, μπο­
ρούμε να το διακόψαμε βγάζονας τον ρευματολήmη από τον ρευμα­
τοδότη. Όταν όμως πρόκειται για μια συσκευή που απορροφά
σημανικό ρεύμα (π.χ. μεγαλύτερο από μερικά Α) , πρέπει να aποφεύγα­
με να διακόmομε τη λειτουργία της κατ'αυτό τον τρόπο, επειδή τη
b
Σχ. 4.78.
Ρ
ευματοδότης ξυ
ρισικής μηχανής.
στιγμή που γίνεται η διακοπή του ρεύματος δημιουργείται ένα ηλεκτρι­
κό τόξο ανάμεσα στις δύο αποχωριζόμενες επαφές, δηλαδή ανάμεσα
στις περόνες του ρευματολήπτη και τις υποδοχές του ρευματοδότη.
Αυτό προκαλεί τοπικό, ακριβώς στο σημείο του τόξου, μεγάλη θέρμαν­
ση και τότε το μέταλλο μπορεί να φθάσει στο σημείο τήξεώς του και να
δημιουργηθούν μικρό •εγκαύματα•, κυρίως στην υποδοχή του ρευματο­
δότη, που είναι κατασκευασμένη από μαλακότερο μέταλλο. Όταν δη­
μιουργηθούν τέτοια εγκαύματα, η επιφάνεια γίνεται τραχιά και δεν
κάνει πια καλή επαφή με την περόνη του ρευματολήmη· τότε προκα­
λούνται υπερθερμάνσεις, aόμα και όταν περνάει ρεύμα μικρότερο από
το ονομαστικό. Αυτή είναι μια συνηθισμένη αιτία που παθαίνουν βλάβες
("καίγqνται") οι ρευματοδότες.
Στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις χρησιμοποιούνται ρευματοδότες
ισχυρότερης κατασκευής (σχ. 4.7ι), που είναι τριφασικοί. Συνήθως έ­
χουν μια διάταξη μανδαλώσεως, ώστε να μην υπάρχει κίνδυνος να τρα-
Û
Σχ. 4.7ι.
Β
ιομηχανικ
ό
ς ρευματοδότης και ρευματολήπ
της.
Σχ. 4.8a.
Λά
μπες με κάλυκα β
ι
δωτό
και μπαγιονέτ.
βηχθεί κατά λάθος ο ρευματολήπτης, όταν η τροφοδοτούμενη συσκευή
βρίσκεται σε λειτουργία, πράγμα που θα μπορούσε να προκαλέσει βλά­
βη, λόγω της διακοπής σημαντικού ρεύματος. Συχνά οι βιομηχανικοί
ρευματοδότες συνδυάζονται με διακόπτες, ώστε να ε(ναι εύκολο να
διακόπτεται η τροφοδότηση πριν από την αφαίρεση του ρευματολήπτη.
4.8 Λυχνιολαβές.
Λυχνιολαβές (ή ντουί) είναι τα εξαρτήματα που επιτρέπουν τη σύν­
δεση μιας λάμπας. Οι συνηθισμένες λάμπες ( που λέγονται και λαμπτή­
ρες πυρακτώσεως, επειδή έχουν ένα νήμα από μέταλλο βολφράμιο, το
οποίο θερμαίνεται από το ηλεκτρικό ρεύμα και πυρακτώνεται τόσο που
ακτινοβολεί), έχουν μεταλλική βάση (κάλυκα) μπαγιονέτ ή βιδωτή (σ.
4.θα). Οι λάμπες μπαγιονέτ γράφονται 622 {Β από τη γαλλική λέξη
Û
Σχ. 4.8β.
Σχ. 4.8y.
Λυχνιολαβή μπαγιονέτ.
Λυχ
νιολαβή βιδωτή.
baionnette που σημαίνει ξιφολόγχη, επειδή ο τρόπος στερεώσεώς τους
είναι ο ίδιος με τον τρόπο που η ξιφολόγχη στερεώνεται στο όπλο, και
22 επειδή η διάμετρος του κάλυκα είναι 22 mm). Οι βιδωτές γράφονται
και Ε27 (Ε από το αρχικό γράμμα του επωνύμου του Thomas Edison
184 7 ¯ 1931, που ήταν ο εφευρέτης της ηλεκτρικής λάμπας, και η λάμπα
την οπο
ί
α είχε κατασκευάσει είχε βιδωτό κάλυκα, και 27 επειδή η διά­
μετρος του κάλυκα είναι 27 mm). Υπάρχουν και μικρότερες βιδωτές
(μινιόν), οι Ε14. Αντίστοιχες είναι οι λυχνιολαβές: μπαγιονέτ (σ. 4.8β)
και οι βιδωτές (σ. 4.8γ), που μπορεί να είναι είτε από βακελίτη είτε
ορειχάλκινες. Οι τελευταίες αντέχουν καλύτερα στις υψηλές θερμοκρα­
σίες. Οι λάμπες μπαγιονέτ έχουν το πλεονέκτημα ότι ο κάλυκας δεν έχει
· ποτέ τάση. Στις βιδωτές λυχνιολαβές πρέπει, όταν είναι δυνατόν, ο
αγωγός φάσεως να συνδέεται στο έλασμα που είναι στο βάθος και ο
ουδέτερος στο περιφερειακό, ώστε ο κάλυκας να μην αποκτά τόση.
Αυτό μπορεί να γίνει στις λυχνιολαβές που είναι μόνιμα συνδεδεμένες
στην εγκατάσταση. Δεν είναι όμως δυνατόν να εξασφαλισθεί στις λυχνιολα­
βές των φορητών φωτιστικών σωμάτων, επειδή παρεμβάλεται η σύνδεση
μέσω ρευματοδότη (πρίζας) και ρευματολήπτη (φις). Έτσι δεν είναι γνωστό,
ποιος αγωγός του εύκαμmου καλωδίου συνδέεται στον αγωγό φάσεως της
εγκαταστάσεως και'tιeιος στον ουδέτερο. Ένα μονωτικό δακτυλίδι καλύmει
τον κάλυκα, και πρέπει
:
να είναι αρκετό μεγάλο, ώστε να αποφεύγεται ο
κίνδυνος επαφής προς τον κάλυκα όχι μόνο ό·raν η λάμπα είναι τελείως
βιδωμένη· αλλά και σ διάρκεια του βιδώματος (σ. 4.β|,
Οι λυχνιολαβές μπορεί να είναι ενσωματωμένες σε στοτ χωνευτά
(σ. 4.8ε), που τοποθετούναι στο ταβάνι ή σε ψευδοροφή, ή σε χελώ­
νες (σ. 4.8cτ) για υγρούς χώρους, σε αρματούρες λουτρού (σχ. 4.8ζ),
σε φωτιστικά σ'ώματα (σ. 4.8η), σε φορητά επιτραπέζια φωτιστικό σώ­
ματα-πορτατίφ (σ. 4.8θ), σε φορητό φωτιστικό εργαστηρίων (μπαλα­
ντέζες) (σχ. 4.8ι) κλπ. Υπάρχουν ακόμα λυχνιολαβές που έχουν
ενσωματωμένο ένα διαιόmη και χρησιμοποιούνται συνηθέστερα στους
λυχνιοστότες (λαμπαντέρ).
Σχ. 4.8δ.
Κίνδυνος κατά την τοποθέτηση βιδωτής λάμπας.
Σχ. 4.8η
.
Φωτιστικό σώμα.
Σχ. 4.88.
Επιτραπέζ
ιο
φωτιστικ
ό
(πορτατίφ).

Σχ. 4.8c.
Σποτ χωνευτό.
Σχ. 4.8σ.
Χελώνα. '
Σχ. 4.8ζ.
Αρματοuρα λοuτροu.
Σχ. 4.8ι.
Φορητό φωτιστικό
εργαστηρίων
(μπαλαντέζα) .
Û
4.8 Υλικ6 για τιc λυχνίεc φθορισμού.
Ο
ι
λ
υχν
ί
εc φ
θ
ορισμο
ύ
υπ
ό
γον
α
ι ση γενικ
ό
τερη κατηγορ
ί
α των
λ
υ­
χνι
ώ
ν
ε
κ
κεν
ώ
σεως.
Έ
χουν σω
λ
ηνωτ
ό
σχ
ή
μα, συν
ήθ
ω
ς ευ
θύ
γρ
αμμο
κ
α
ι
σπανι
ό
τερα κυ
κ
λ
ικ
ό
.
Σ
ε κα
θέ
να α
π
ό
τα
ό
κρα
τ
ου σω
λή
να
υπ
ό
ρχει
έ
νας
κ
όλ
υκας, που σην ε
ξ
ωτερικ
ή
π
λ
ευρ
ό
του
έ
χει
δύ
ο ακρο
δέ
κτες,
απ
ό
τους οπο
ί
ους τροφο
δ
οτε
ί
ται
έ
να ν
ή
μα που
β
ρ
ί
σκ
ετ
α
ι στην εσωτερικ
ή
π
λ
ευρ
ό
.
Κ
ατ
ό
τη
λ
ειτουργ
ί
α της
λ
υχν
ί
α
ς γ
ί
νεται η
λ
εκ
τ
ρικ
ή
ε
κ
κ
έ
νωση
αν
ό
μεσα σ
α
δ_
ο ν
ή
ματα
.
Η
εκκ
έ
νωση α
υτ
ή
προκ
α
λ
ε
ί
υ
π
ερι
ώδ
η ακτινο
β
ο­
λί
α, που
δ
εν ε
ί
ναι ορ
α
τ
ή
, α
λλό
μ
ε
τα:ρ
έ
πεται σε .ορατ
ή
α
π
ό
το επ
ί
χρισμα που
υπ
ό
ρχει στο εσω
τ
ερι
κ
ό
του σω
λή
να.
Έ
τσι, υΠ
ό
ρχουν
λ
υχν
ί
ες φ
θ
ορισμο
ύ
που παρ
ό
γουν περισσ
ό
τερο
ή
λ
ιγ
ό
τερο
λ
ε
υ
κ
ό
φως,
ή
έ
γ
χρωμο φως, αν
όλ
ο­
γα με το ε
ίδ
ος του υ
λ
ι
κο
ύ
φ
θ
ορισμο
ύ
, με το οπο
ί
ο ε
ί
ναι ε
πιχρισμ
έ
νο το
εσωτερικ
ό
του σω
λή
να
.
Δ
εν πρ
έ
πε
ι να συ
γ
χ
έ
ομε
τ
ις
λ
υχν
ί
ες φ
θ
ορισμο
ύ
με
τους σω
λή
ν
ες ε
κ
κεν
ώ
σεως που χρησιμοποιο
ύ
ντα
ι
σ
υν
ήθ
ως στις
δ
ιαφημ
ί
­
σεις
κα
ι
λέ
γονται σω
λή
νες φωτειν
ώ
ν επιγραφ
ώ
ν
ή
σω
λή
νες
"
Νέ
ον
"
(
απ
ό
τ
ο
α
έ
ριο που περι
έ
χουν
}

Α
υ
τ
έ
ς χρε
ι
όζ
οντα
ι, σ
'
όλ
η τ
δ
ι
ό
ρκε
ια
της
λ
ε
ιτουρ­
γ
ί
α
ς τους, τροφο
δό
τηση με υψη
λή
τ
ό
ση
.
Τ
α
υ
λ
ικ
ό
που απα
ί
τε
ί
η
λ
ειτουργ
ί
α εν
ό
ς
σω
λή
να φ
θ
ορισμο
ύ
ε
ί
ναι
δύ
ο
λ
υχνιο
λ
α
βέ
ς, κ
ατ
όλλ
η
λ
ες για σω
λή
να φ
θ
ορισμο
ύ
(
σχ.
4
.
9
α
}
,
έ
να πην
ί
ο
(
μπ
όλ
αστ
}
, που
λ
αν
θ
ασμ
έ
να
μερικο
ί
το ονομ
όζ
ουν μετασχηματιστ
ή (
σχ.
4
.
9β}
,
κ
α
ι
έ
νας εκ
κ
ινητ
ή
ς
(
στ
ό
ρτερ
} (
σχ.
4
.
9
γ
}
.
Ο
ε
κκινητ
ή
ς τοπο
θ
ε
τ
ε
ί
τα
ι
σε μια
βό
ση που ε
ί
να
ι ε
ί
τε χωριστ
ή
ε
ί
τε ενσωματωμ
έ
νη στη μια απ
ό
τις
δύ
ο
λ
υχνιο
λ
α
β
έ
ς.
Ο
ι
λ
υχνιο
λ
α
βέ
ς κ
αι ο
ε
κ
κ
ινητ
ή
ς μπορο
ύ
ν να τοπο
θ
ε­
τη
θ
ο
ύ
ν σε ει
δ
ι
κ
ή βό
ση
(
σχ.
4
.
9δ}
. Η συν
δ
εσμο
λ
ογ
ί
α γ
ί
νεται
ό
πως
σ
το
Σχ. 4.9a.
Λυχνιολαβή σωλήνα φθορισμο
ύ
.
Σχ. 4.9y.
Εκκινητής (στάρτερ) για λυχν
ί
α
φθορισμο
ύ
.
: �  \ \ ' --
•  Γ �  
Σχ. 4.9β.
Π
ην
ί
ο (μπάλαστ) για λυχνία φθορισμο
ύ
.
Βάση οτηρi�εω, ντοvί'
Ειδικ ντοu'ί'
λαμπτ�ρων �ορισμού
λαμπτήρας φιοριομο
Σχ. 4.9δ.
Βάσ
για λυχνία φθορισμο
ύ
.
Λυχνία
φ�ορLσμu
Π1νiο
_..

Εκκιγτb
..
Σχ. 4.9c.
Νματα
Σ
υνδεσμολογία λυ
χ
ίας φθορισμού
.
69
σχήμα 4.
9
ε. Μόλις τρο
φ
οδοτήσομε τη λυχνία φθορισ
μού, ο εκκινητής
επιτρέπει να περάσει ρεύμα και γι' αυτό θερμαίνονται τα δύο νήματα
της λυχνίας. Στη συνέχεια όμως ο εκκινητής διακόπτει το ρεύμα και
αυτό έχει ως συνέπεια να δημιουργηθεί από το πηνίο μια υπέρταση
(σιγμιαία αύξηση της τάσεως) , που προκαλεί την έναρξη της εκκενώ­
σεως μεταξύ των δύο νημάτων της λυχνίας. Η εκκένωση, έτσι και αρχί­
σει, διατηρείται όσο τροφοδοτείται η λυχνία. Σ' όλη τη διάρκεια της
λειτουργίας δεν περνάει ρεύμα από τον εκκινητή. Όταν έχει χαλάσει η
λάμπα, ο εκκινητής κάνει επανειλημμένες "απόπειρες" να την ανάψει.
Ανίθετα, όταν έχει χαλάσει ο εκκινητής, δεν δημιουργεί διακοπή του
ρεύματος. Τότε η λάμπα δεν ανάβει, αλλά τα νήματά της διαρρέονται
από ρεύμα και υπερθερμαίνονται.
4. 1 0
Υλικά εγκατα
σάσεως καλωδίων.
Εκός από την κλασική μέθοδο της τοποθετήσεως των καλωδίων σε
σωλήνες, έχουν αναπτυχθεί, ιδίως στα τελευταία χρόνια, και διάφοροι
άλλοι τρόποι. Αυτό οφείλεται από τη μια πλευρά σην εξέλιξη της κα­
τασκευής των ανισοίχων υλικών και από την άλλη στην επιδίωξη να
είναι πιο εύκολες, άρα και πιο οικονομικές, τόσο η αρχική εγκατάσαση,
όσο και οι μεταγενέσερες τροποποιήσεις και συμπληρώσεις.
70
Σχ. 4. 10a.
Τ
ρόποι εγκατασάσεως καλωδίων.
1 . Ορατή εγκατάσαση. Ü. Κανά
λι
- •σουβατεπί
".
2. Χωνευτή εγκατάσαση. 7. Κανάλι -
κατώφλι παραθύρου (περβάζ
ι).
3. Δίσκος καλωδίων.
Ü. Κανάλι
-
δι
άζωμα.
4. Ε
πιτοίχιο κανάλι. Ü. Υποδαπέδιο κανάλι.
5. Κανάλι οροφής
.
10. Κα
ώδια και εξαρτήματα μέσα σν
ψευδοροφή.
Ήδη από πολλά χρόνια ήταν συνηθισμένη σε βιομηχανικούς χώρους
η τοποθέτηση καλωδίων σε επιμήκεις μεταλλικούς "δίσκους". Αυτοί εί­
ναι μεταλλικά ελάσματα, διαμορφωμένα σε σχήμα ανάποδου Π και διά­
τρητα, για να διευκολύνεται ο αερισμός των καλωδίων (απαγωγή
θερμότητας) . Επάνω σους δίσκους τοποθετούναι τα καλώδια χωρίς
σερέωση, εκτός βέβαια αν πρόκειται για τα κατακόρυφα τμήματα.
Με την εξέλιξη της κατασκευής των μεγάλων κτηρίων που χρησιμο­
ποιούναι για γραφεία, νοσοκομεία, ξενοδοχεία κλπ. , η ίδια μέθοδος
εφαρμόσθηκε για να τοποθετούναι τα καλώδια σις ψευδοροφές. Επί­
σης έχουν παραχθεί και διάφορα είδη "οχετών" (κανάλια) , για την τοπο­
θέτηση σους τοίχους, σα ταβάνια ή και μέσα σα δάπεδα. Στο σχήμα
4. 1 0α φαίνοναι οι διάφοροι τρόποι εγκατασάσεως καλωδίων, από τις
απλές ορατές ή χωνευτές γραμμές ως την τοποθέτηση σε δίσκους ή σε
κανάλια. Τα επίτοιχα κανάλια (σχ. 4. 1 0β) είναι κατασκευασμένα από
71
Σχ. 4. 10J.
Εn
ιτο
(χια κανόλια.
Σχ. 4. 1 0y.
Εn
ιτο
(χια κανόλια με ρευματοδότες.
σκληρό πλασικό ή, αν πρέπει να έχουν μεγαλύτερη μηχανική αν�χή,
μπορεί να είναι μεταλλικά. Τοποθετούναι είτε σε υπάρχονα κτήρια για
την προσθήκη νέων γραμμών είτε σε νέα, για να υπάρχει ευελιξία για
μελλονικές τροποιήσεις και συμπληρώσεις. Υπάρχει η δυνατότητα να
ενσωματώνοναι σ' αυτά διακόπτες και ρευματοδότες (σχ. 4. 1 0γ) . Από
τα επιτοίχια και τα ενδοδαπέδια κανάλια μπορούν να περνούν και άλλα
καλώδια, όπως τηλεφωνικά ή συνδέσεως ηλεκτρονικών υπολογισών
κλπ. Για την περίπτωση αυτή τα κανάλια έχουν κατάλληλα χωρίσματα
κατά μήκος, ώσε τα καλώδια κάθε κατηγορίας να είναι σε χωρισό
διαμέρισμα. Είναι ευνόητο ότι, με τις σημερινές ανάγκες συχνών τρο­
ποποιήσεων και συμπληρώσεων για τη χρήση όλο και περισσοτέρων
μηχανημάτων και την εφαρμογή συνεχώς νεοτέρων τεχνολογιών, η πρό­
βλεψη για μελλονικές συμπληρώσεις έχει πρωταρχική σημασία.
¯Z
Σχ. 4.10δ.
Οχετοί συνεχούς ρευματοληψίας.
Μια άλλη παρεμφερής τεχνική τροφοδοτήσεως συσκευών καταναλώ­
σεως, που έχει εφαρμογή περισσότερο σε εργαστήρια και εργοστάσια,
είναι οι οχετοί συνεχούς ρευματοληψίας (σχ. 4. 1 0δ). Αποτελούνται από
έναν οχετό που έχει ένα άνοιγμα μικρού πλάτους κατά μήκος της κάτω
πλευράς του. Οι αγωγοί είναι άκαμmες γυμνές ράβδοι (μπάρες), στε­
ρεωμένες σε μονωτικά στηρίγματα. Οι οχετοί τοποθετούνται στην οροφή
ή στερεώνονται οριζόντιοι σε κάποιο ύψος. Με κατάλληλα εξαρτήματα που
εισάγονται από το άνοιγμα του οχετού σε οιοδήποτε σημείο του, είναι
δυνατή η τροφοδότηση ενός μηχανήματος ή ενός φωτιστικού σώματος.
ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΠΕΜΠΤΟ
ΟΡΓΑΝΑ ΕΛΕΓΧΟΥ - ΔΙ ΑΚΟΠΤΕΣ - ΠΙ ΝΑΚΕΣ ΔΙ ΑΝΟΜΗΣ
5. 1 Ό
ργανα ελέγχ
ου
.
Οι διακόπτες είναι τα όργανα που μας δίνουν τη δυνατότητα να
τροφοδοτούμε ή να διακόπτομε την τροφοδότηση μιας εγκαταστάσεως
ή ενός τμήματός της, μεγάλου ή μικρού. Η επέμβαση που κάνομε γι'
0υτό το σκοπό λέγεται χειρισμός του διακόπτη. Γι' αυτό λέμε ότι οι
διακόπτες είναι όργανα χειρισμού. Επίσης τους λέμ
ε, και μάλισα συνη­
θέστερα, όργανα ελέγχου, επειδή η λέξη έλεγχος ενέχει και την έννοια
"διεύθυνση" , "εξουσία" (όπως στις εκφράσεις "έχω υπό τον έλεγχό μου" ,
"χάνω τον έλεγχο") . Αφού λοιπόν οι διακόπτες μάς επιτρέπουν να τρο­
φοδοτούμε ή να διακόπτομε την τροφοδότηση ενός κυκλώματος σύμ­
φωνα με την επιθυμία μας, δηλαδή να έχομε τον έλεγχό του, τους
ονομάζομε όργανα ελέγχου.
Επαφές ενός διακόπτη είναι τα δύο μεταλλικά τμή
μ
ατά του που, όταν
είναι ενωμένα μεταξύ τους, επιτρέπουν τη διέλευση του ρεύματος, ενώ,
όταν είναι χωρισμένα, την καθιστούν αδύνατη.
Κειστός λέμε ότι είναι ένας διακόπτης όταν οι επαφές του είναι
ενωμένες, γιατί έτσι το κύκλωμα το οποίο ελέγχει είναι κλειστό (μπορεί
να περάσει ρεύμα) . Ανοικτός είναι ο διακόπτης όταν οι επαc
ές του
έχουν χωρισθεί και έχει ανοίξει το κύκλω
μ
α (δεν
μ
πορεί να περάσει
ρεύ
μα) .
Χ
ρησιμοποιούνται επίσης οι όροι ΕΝ ΤΟΣ και ΕΚΤΟΣ. Λέμε ότι.
ένας διακόπτης είναι ΕΝΤΟΣ, όταν είναι κλεισός, και λέμ
ε ότι είναι
ΕΚΤΟΣ, όταν είναι ανοικτός. Επίσης, για τους διακόπτε
.
ς
Π
ου έχουν
μοχλό χειρισμού, χρησιμοποιούνται οι όροι "επάνω" και "κάτω", και για
τις αντίστοιχες ενέργειες χρησιμοποιούνται τα ρήματα "ανεβάζω" (που
σημαίνει κλείνω) και "κατεβάζω" (που σ
ημ
αίνει ανοίγω) ·το διακόπτη.
Π
όλος ενός διακόπτη είναι ένα ζευγάρι επαφών που μπορούν να
κλείνουν ή να ανοίγουν. Υπάρχουν διακόπτες μονοπολικοί, διπολικοί,
τριπολικοί ή και τετραπολικοί. Στους διακόπτες που έχουν περισσότε­
ρους από έναν πόλο
, οι επαφές όλων των πόλων ανοίγουν ή κλείνουν
74
-
Ανοικτοι ¬ `
.
·Ι ~
~ O
-
Κλειστ
ό ι ~ ¬ • •
Παλινρομι
κό
! ΠεριστροφιΚΟ!
Πολο' με
( με ε'�ραμμ, Íμε μvλο )
κινησ)
6\ο εταφέ!
Πόλο! με τέσσεpι! εταφέ!
Σχ.
5
. 1a.
Διευκρίνηση σχετικό με τις επαφ
tς ενός διακόπτη
.
συγχρόνως. Οι μονοπολικοί διακόπτες προορίζοναι για μονοφασικά
κυκλώματα και παρεμβάλλονται πάντα στον αγωγό φάσεως. Οι διπολι­
κοί επίσης προορίζοναι για μονοφασικά κυκλώματα και χρησιμοποιού­
ναι σ' όσες περιmώσεις επιβάλλεται από τον ΚΕΗΕ να διακόπτοναι
συγχρόνως και ο αγωγός φάσεως και ο ουδέτερος.
Τ ριπολικοί και τετ ραπ ολικοί διακόmες χρησιμοποιούναι σε τριφασικά
κυκλώματα, παρεμβαλλόμενοι σους τρεις αγωγούς φάσεως ή και σον
ουδέτερο.
Εδώ χρειάζεται μια διευκρίνιση: για λόγους κατασκευασικούς μπορεί
ένας πόλος να αποτελείται από περισσότερες επαφές (σ. 5. 1 α) . Εκείνο που
έχει σημασία είναι ότι από έναν πόλο διακόmεται ένας μόνο αγωγός.
Διακόπτες διπλής ενέργειας λέμε εκείνους τους διακόπτες που έ­
χουν σε κάθε πόλο τους τρεις επαφές: η μια, που λέγεται και μεσαία
επαφή, μπορεί να κλείνει κύκλωμα είτε προς τη μια είτε προς την άλλη
από τις υπόλοιπες δύο (σ. 5. 1 β) . Λέγοναι και μεταγωγικοί διακόπτες
ήuεταγωγείς. Χρησιμοποιούνται κυρίως όταν είναι επιθυμητό να μπορεί
μια ε
γvQτάσαση ή ένα τμήμα της να τροφοδοτείται είτε από μία πηγή
είτε από μ
ι .  άλλη (π.χ. μια εγκατάσαση που έχει τη δυνατότητα να
τροφοδοτηθεί ει1" r
πό το δίκυο της ΔΕΗ είτε από μια εφεδρική εγκα­
τάσαση παραγωγής) .
Ένα άλλο όργανο ελέγχ
όu cίν
αι οι τηλεχειριζόμενοι διακ
όπτες. Για
το χειρισμό ενός τέτοιου διακόπτη
Ν
ησιμοποιού
μ
ε ένα βοηθητικό κύ­
κλωμα, από το οποίο τροφοδοτούμε
μ¬
διάταξη του διακόπτη που
προκαλεί το άνοιγμα και
το κλείσιμό του.
Έ Þι -ι ¸ @
χειρισμός του διακό-
¯3
mη μπορεί να γ(νει από μακριό. Υπόρχουν διόφοροι τύποι τηλεχειριζό­
μενου διακόπτη. Ο πιο συνηθισμένος (σχ. 5.1γ} έχει έναν ηλεκτρομαγνήτη
που, όταν τροφοδοτείται, κρατόει το διακόmη κλειστό υπερνικώντας τη
δύναμη ενός ελατηρίου. Όταν διακόmομε την τροφοδότηση του ηλε­
κτρομαγνήτη ανοίγει ο διακόmης. Έτσι, με ένα βοηθητικό διακόmη
που μπορεί να βρίσκεται μακριό, προκαλούμε το κλείσιμο ή το όνοιγμα
του τηλεχειζόμενου διακόπτη. Η αρχή λειτουργίας φαίνεται στο σχήμα
5. 1δ. Ανόλογα με τη λειτουργία που επιτελούν, οι τηλεχειριζόμενοι δια­
κόmες έχουν διόφορα ονόματα: ηλεκτρονόμοι (ρελέ, relais}, επαφείς
(contactors} κλπ. Οι τηλεχειριζόμενοι διακόmες χρησιμοποιούνται κυ­
ρίως σε εγκαταστόσεις αυτοματισμού.
««
Σχ. 5.1β.
Διακόmης διπλής ενέργειας.
α) Μονοπολικός. β) Διπολικός.
Σχ. 5.1y.
Τηλεχειριζόμενος διακόπτης (επαφέας).
@
®
76
Βο;�
τι
χο
χυκωμ
Β
ση�
τι
κ
ός
δια
κόπς
χειρισμο·"
Δ
/

Πνιο
εκ
τρομ
α
γ
τ

Οιτλισμο�
1 λ ε χτρο μτ
Αγωγοί κ\ιριου
κvλώμτος
Σχ. 5.'
δ
.
Αρχή λειτουργίας τηλεχειριζόμενου διακόπτη: όταν κλείνομε το βοηθητικό διακό­
π
τ
η Δ, κλε(νει και ο κύριος διακόπτης.
õ.Z Διακό.τες - Γενικά χαρακτηριστικά.
Χαρακτηριστικό μέγεθος ενός διακόπτη, εκτός από την ονομαστική
του τάση, είναι το ονομαστικό του ρεύμα. Ονομαστικό ρεύμα είναι το
μεγαλύτερο ρεύμα που μπορεί να περνά συνεχώς από τις επαφές του,
όταν φυσικά αυτές είναι σε κλειστή θέση, χωρίς να προκαλεί καμιά
υπερθέρμανση, αλλά το οποίο, επίσης, μπορεί να διακόπτεται, όταν οι
επαφές ανοίγουν, χωρίς να δημιουργείται καμιά βλάβη σ' αυτές. Τη
στιγμή του ανοίγματος ενός διακόπτη που διαρρέεται από ρεύμα δη­
μιουργείται ένα ηλεκτρικό τόξο μεταξύ των επαφών του διακόπτη που
αποχωρίζονται. Το ηλεκτρικό τόξο είναι ένας αγώγιμος δρόμος που
δημιουργείται στον αέρα που παρεμβάλλεται μεταξύ των επαφών, μόλις
αυτές αρχίσουν να ανοίγουν; και δfατηρεί ται στο μικρό βέβαια χρονικό
διάστημα που οι επαφές είναι ακόμα πολύ κοντά. Μόλις απομακρυνθούν
οι επαφές, δηλαδή μόλις μεγαλώσει το διάκενο μεταξύ τους, το τόξο
"σβήνει". Το φαινόμενο είναι τόσο ηιο έντονο όσο το ρεύμα που διακό­
πτεται είναι μεγαλύτερο. Η διάρκεια του τόξου εξαρτάται από την τάση
με την οποία λειτουργεί το κύκλωμα, από τα χαρακτηριστικά του κυκλώ­
ματος (αν είναι ωμικό, επαγωγικό ή χωρητικό - τα τόξα των επαγωγικών
και των χωρητικών κυκλωμάτων σβήνουν πιο δύσκολα απ' ό,τι των ωμι-
77
κών} και από την ταχύτητα με την οποία αποχωρίζοναι οι επαφές. Το
τόξο προκαλεί την έκλυση θερμότητας που ανεβάζει πολύ τη θερμοκρα­
σία και καταπονεί τα υλικά που βρίσκοναι σην περιοχή και περισσότε­
ρο βέβαι α τι ς επαφές. rια να περι ορι στεί όσο είναι δυνατόν η .
καταπόνηση, οι διακόπτες είναι εφοδιασμένοι μ' ένα ελατήριο που εξα,­
σφαλίζει ότι το άνοιγμα των επαφών θα γίνεται με μια πολύ απότομη
κίνηση, ανεξάρτητα από την ταχύτητα με την οποία χειριζόμασε το
διακόπτη· έτσι το τόξο διακόπτεται πολύ γρήγορα.
Σε πολλούς διακόmες οι επαφές είναι τοποθετημένες στο εσωτερικό
ενός ειδικά διαμορφωμένου "θαλάμου διακοπής τόξου". Ο θάλαμος αυ­
τός έχει σκοπό να δημιουργεί συνθήκες που διευκολύνουν τη σβέση του
τόξου, ενώ παράλληλα προσατεύει τα υπόλοιπα τμήματα του διακόπτη
από το τόξο. Οι μικροί διακόmες (μικρού ονομασικού ρεύματος} μπο­
ρεί να μην έχουν θάλαμο διακοπής τόξου. Ανίθετα, σους μεγάλους
. διακόmες ο θάλαμος αυτός αποτελεί σημαντικό τμήμα τους. Στο συνε­
χές ρεύμα το τόξο είναι πολύ πιο έντονο και η σβέση του πιο δύσκολη.
5
.3 Διακόπτες φωτ
ι
σ
μού
.
Με αυτούς μπορούμε να ελέγχομε το φωτισμό διαφόρων χώρων,
δηλαδή να ανάβομε ή να σβήνομε τα φώτα που βρίσκονται σ' αυτούς.
Παρεμβάλλοναι σον αγωγό φάσεως της γραμμής που τροφοδοτεί ένα
ή περισσότερα φώτα. Ο αγωγός φάσεως μετά το διακόπτη λέγεται και
"επισροφή". Μπορούμε να παρεμβάλομε ένα διακόπτη και ση γραμμ
ή
που τροφοδοτεί ένα ρευματοδότη (πρίζα} , αν θέλομε να τροφοδοτηθεί
από αυτόν το ρευματοδότη ένα φορητό φωτισικό σώμα. Αυτό το κάνο­
με όταν δεν επιθυμούμε να ελέγχεται η λειτουργία του φωτισικού
σώματος από τον ενσωματωμένο σ' αυτό διακόπτη, αλλά από μια άλλη
θέση που είναι, π. χ. , κοντά σην είσοδο του δωματίου.
Το ονομασικό ρεύμα των διακοπτών φωτισμού είναι 6 Α ή 1 0 Α. Ως
προς τον τρόπο λειτουργίας, ένας διακόπτης μπορεί να είναι είτε περι­
στροφικός, δηλαδή το άνοιγμα και το κλείσιμο της επαφής να γίνονται
διαδοχικά με την περισροφή του κουμπιού του διακόπτη, ή να έχει
ευθύγραμμη κίνηση [με μοχλίσκο - διακόπτης τάμπλερ (tumbl er} - ή με
πλήκτρο). Στα παλαιότερα χρόνια όλοι οι διακόπτες ήταν περισροφι­
κοί· σα τελευταία, αντίθετα, οι διακόπτες με πλήκτρο είναι οι συνηθέ­
σεροι. Υπάρχουν διακόπτες χωνευτοί για χωνευτές εγκατασάσεις και
εξωτερικοί για ορατές εγκατασάσεις. rια τους υγρούς χώρους υπάρ­
χουν οι στεγανοί διακόπτες. Στο σχήμ
α 5.3α βλέπομε τυπικές μορφές
78
Χ
ων
ευτοt
Ε�ωτεpιΚΟL
Π
ερ
ι
στροφι
κ
ος
τa
μ
1tλερ
,..
i.
Πλ1κτροu
I
¹
Θ
nεριστροφικος Π
λ�κ
τρο
u
Σχ. 5.3α.
α) Κοινοί διακόπτες τοίχου. β)Στεγανοί διακόπτες τοίχου.
Στέλεχος του
δι
ακόπ
Σχ. 5.3β.
Διακόπτες
τραβηχτοί.
79
όλων αυτών των διακοπτών. Οι χωνευτοί διακόπτες μπαίνουν μέσα σε
κουτιό, τύπου Μπέργκμαν ή πλασικό. Οι τραβηχοί διακόπτες (σχ.
5. 3β) τοποθετούναι σε θέση που δεν είναι προσιτή όταν πατούμε σο
δόπεδο και ο χειρισμός τους, τόσο για το όνοιγμα όσο και για το
κλείσιμο, γίνεται με το τρόβηγμα ενός κορδονιού.
Ως προς τη λειτουργία που επιτελούν, οι διακόπτες φωτισμού μπορεί
να είναι:
α) Απλοί
Ένας απλός διακόπτης ελέγχει ένα φως: μια λόμπα ή μια ομόδα από
λόμπες που ανόβουν και σβήνουν ταυτοχρόνως.
β) Κομιτατέp.
Ένας τέτοιος διακόmης μπορεί να ελέγχει δύο φώτα, κατό τρόπο
που να ανόβει είτε το ένα, είτε το όλλο, είτε και τα δύο. Μπορεί τα φώτα
να είναι χωρισό, συνηθέσερα όμως βρίσκοναι σ' ένα πολύφωτο. Η
ονομασία προέρχεται από τη γαλλική λέξη commutateur που σημαίνει
ένα όργανο που μετατρέπει από μια κατόσαση σε μιαν όλλη. Τέτοιες
μετατροπές συνέβαιναν με τους περισροφικούς διακόπτες, που κατό
την περισροφή τους όναβαν διαδοχικό: το πρώτο φως μόνο, και τα δύο
φώτα, το δεύτερο φως μόνο, και σην τέταρτη θέση ήταν όλα σβησό.
Σήμερα χρησιμοποιούνται διακόπτες με πλήκτρο, που ουσιαστικό είναι
δυο απλοί διακόπτες ενσωματωμένοι σ' ένα σύνολο και κόθε διακόπτης
ελέγχει από ένα φως. Υπόρχουν και τριπλοί διακόπτες που ελέγχουν
τρία φώτα.
γ) Αλέ-pετούp (από τις γαλλικές λέξεις al l er-retour που σημαίνει
μετόβαση και επισροφή) .
Χρησιμοποιούνται για να ελέγχεται ένα φως από δύο θέσεις. Κάθε
διακόmης έχει τρεις επαφές: η μεσαία μπορεί να κλείνει το κύκλωμα
είτε με μια από τις όλλες δύο είτε
με την
<λλ
η
\δηλαδή ¯ διακόπτης
αλέ-ρετούρ είναι ένας μεταγωγικός διακόmης) . Η συνδεσμολογία γινε­
ται όπως σο σχήμα 5. 3γ. Όταν είναι επιθυμητός ό έλεγχος από τρεις
ή περισσότερες θέσεις, χρησιμοποιούνται δύο διακόmες όπως αυτοί
που αναφέραμε, που τότε λέγονται ακραίοι αλέ-pετούp και ένας ή
περισσότεροι μεσαίοι αλέ-pετούp. Ένας τέτοιος διακόπτης έχει τέσσε­
ρις επαφές που διασαυρώνει το κλείσιμό τους:
1 η θέση . 1 με 3 και 2 με 4
2η θέση . 1 με 4 και 2 με 3
Το σχήμα 5. 3δ δείχνει τη συνδεσμολογία που γίνεται για να ελέγχε­
ται ένα φως από τέσσερις θέσεις, δηλαδή με δύο ακραίους αλέ·ρετούρ
και δύο μεσαίους.
80
ο φ
Σχ. 5.
3
y.
Συνδεσμολογί
α
ο
ο διακοπτών
α
λέ
-
ρ
ετούρ.
2 4
Σχ. 5.

.
3
2
Σ
υ
νδεσμολογία δύο ακραίων και δύο μεσαίων διακοπτών αλέ
-
ρετούρ.
Ένας διακόπτης που ελέγχει ένα φως όχι μόνο ως προς το αν θα
είναι αναμμένο ή σβησό, αλλά και ως προς την έναση φωτισμού,
λέγεται διακόπτης-ρυ
θμιστής φωτισμού (di mmer) και έχει ένα κουμπί,
που γυρνώντας το μπορούμε να έχομε περισσότερο ή λιγότερο φως
(σχ. 5. 3ε) . Οι διακόπτες αυτοί περιλαμβάνουν ηλεκτρονικά σοιχεία που
ρυθμίζουν την τάση, με την οποία τροφοδοτείται το φως. Για τη λει­
τουργία τους χρειάζονται τροφοδότηση και με ουδέτερο. Οι συνήθεις
τέτοιοι διακόπτες είναι κατάλληλοι μόνο για λυχνίες πυρακτώσεως και
η ισχύς τους φθάνει στα 600 W.
Ένας διακόπτης φωτισμού που δεν τοποθετείται στον τοίχο ή σε
σαθερό σημείο, όπως οι προηγούμενοι, είναι ο διακόπτης καλωδίου
(σχ. 5. 3σ) , που παρεμβάλλεται στο εύκαμπτο καλώδιο ενός φωτιστι­
κού σώματος. Σημειώναμε ότι ο διακόπτης αυτός δεν είναι βέβαιο ότι
παρεμβάλλεται σον αγωγό φάσεως, αφού το εύκαμπτο καλώδιο τρο­
φοδοτείται από σύνδεση ρευματοδότη - ρευματολήπτη και επομένως
Σχ. 5.3&.
Δ
ι
α
κ
όπτης - ρυθμιστής φωτισμού
{Dmmer].
Σχ
. 5.3α.
Διακόπτης καλωδίου.

• •
Σχ. 5.3ζ
.
Κουμ
πί (
μ
πουτ
όν).
δεν είναι γνωστό ποιος αγωγός του καλωδίου τροφοδοτείται από τον
αγωγό φάσεως της εγκαταστάσεως και ποιος από τον ουδέτερο.
Εδώ θα αναφέρομε και τους διακόmες που παραμένουν κλειστοί
μόνο σε όσο χρονικό διάστημα επενεργούμε εμείς σ' αυτούς. Πρόκειται
για τα κουμπιά (μπουτόν) που είναι διακόπτες, στους οποίους οι επαφές
κλείνουν, όταν τους πιέζομε, και ανοίγουν μόλις σταματήσομε αυτήν
την ενέργειά μας (σχ. 5.2ζ. Χρησιμοποιούνται σε συνδυασμό μ' άλλα
εξαρτήματα (βλ. Κεφ. 1 1), για να ανάβομε τα φώτα των κλιμακοστασίων
των πολυκατοικιών. Επίσης χρησιμοποιούνται στα κουδούνια (βλ. Κεφ.
12). Σε διάφορες μορφές χρησιμοποιούνται και σε βοηθητικό κυκλώμα­
τα, όπως π.χ. στα κυκλώματα ελέγχου των ανελκυστήρων και σε βιομη­
χανικές εγκαταστάσεις.
5.4 Διακόπτες πινάκων.
Αναφερόμαστε στους διακόπτες που τοποθετούνται στους πίνακες.
διανομής των ΕΗΕ φωτισμού και κινήσεως μικρής ισχύος. Δηλ.· έξαιρού-·
με τους διακόmες που χρησιμοποιούνται σε βιομηχανικές ή ανάλογες
εγκαταστάσεις.
Ένας διακόmης τοποθετημένος σ' ένα πίνακα διανομής μπορεί να
ελέγχει:
- Είτε ολόκληρη την εγκατάσταση, οπότε λέγεται γενικός διακό­
mης της εγκαταστάσεως.
- Είτε ένα μέρος της εγκαταστάσεως. Τέτοια είναι η περίmωση π. χ.
του γενικού διακόmη ενός υποπίνακα.
- Είτε μια γραμμή που ξεκινάει από τον πίνακα, όπως π.χ. η γραμμή
θερμοσίφωνα ή μαγειρείου. (Μερικές φορές μπορεί να τοποθετεί-
82
ται ένας πίνακας σε κάποιο ενδιάμεσο σημείο μιας τέτοιας γραμ­
μής, αν είναι εξυπηρετικό ή αν επιβάλλεται να γίνεται η τροφοδότηση
ή η διακοπή της τροφοδοτήσεως της συσκευής από αυτό το εν­
διάμεσο σημείο και όχι από τον πίνακα της διανομής απ' όπου
ξεκινάει η γραμμή. Ένας τέτοιος πίνακας λέγεται "πίνακας χειρι­
σμού" και περιλαμβάνει μόνο ένα διακόπτη} .
Στα παλαιότερα χρόνια οι διακόπτες ήταν κατάλληλοι για τοποθέτη­
ση επάνω στην επιφάνεια του πίνακα.
,
·Ηrαν γνωσοί ως διακόπτες
''τύπου Βάλτερ•, που ήταν "μαχαιρωτοί διακόπτες" , μ' ένα περίβλημα
από βακελίτη. (Ο τύπος του μαχαιρωτού διακόπτη είναι γενικότερος και
χρησιμοποιείται και σήμερα. Η μορφή του είναι όπως στο σχήμα 5. 4α :
η κινητή επαφή έχει το σχήμα λεπίδας και, όταν κλείνει ο διακόπτης, εισχω­
ρεί στη σχισμή που δημιουργείται από τα δίιο ελατηριωτά ελάσματα} .
Οι διακόπτες που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι κατάλληλοι για
τοποθέτηση σο εσωτερικό του πίνακα. Από την εμπρόσθια επιφάνεια
του πίνακα εξέχει ένα πολύ μικρό μέρος τους. Συγκεκριμένα, στους
περι
σ
τροφικούς διακόπτες τύπου Pacco (σχ. 5. 4β} εξέχει από την
εμπρόσθια επιφάνεια του πίνακα μόνο ο άξονας χειριcμο� τους και το
κουμπί με το οποίο τον περιστρέφομε. Κάθε πόλος του διακόπτη έχει
τη μορφή ενός δίσκου. Στους πολυπολικούς διακόπτες υπάρχουν τόσοι
δίσκοι όσοι είναι οι πόλοι, και παίρνουν όλοι κίνηση από τον ίδιο άξονα.
Στους διακόπτες πίνακα με μοχλί
σ
κο χειρισ
μού (σχ. 5. 4γ} , εξέχει
από την εμπρόσθια επιφάνεια του πίνακα μόνο ένα πολύ μικρό μέρος
του διακόπτη, που περιλαμβάνει και το μοχλίσκο (χειριστήριο} . Οι πο­
λυπολικοί διακόπτες αποτελούναι από μονοπολικούς, σους οποίους
έχουν ενωθεί τα χειριστήρια. Οι διακόπτες αυτοί λέγονται' και "ραγοδια­
κόπτες" , επειδή σο πίσω μέρος τους είναι διαμορφωμένοι έτσι, ώσε
να μπορούν να στερεωθούν σε ελάσματα που χρησιμοποιούνται σους
πίνακες ακριβώς γι' αυτό το σκοπό. Τα ελάσματα αυτά λέγοναι "ράγες"
ή "ράγιες" (επειδή το σχήμα τους θυμίζει σιδηροτροχιές, που επίσης
λέγονται έτσι} . Ακριβώς την ίδια μορφή με αυτούς τους διακόπτες έ­
χουν και οι "μικροαυτόματοι", όμως εκείνοι είναι όργανα προστασίας,
και θα τους αναφέρομε αργότερα. Για να μη γίνεται λάθος και για να
τους αντιδιασείλομε από τους μικροαυτόματους, τους απλούς διακό­
πτες πίνακα τους λέμε διακόπτες χειρι
σ
μού.
Οι διακόπτες πίνακα, τόσο οι περισροφικοί όσο και οι τύπου με
μοχλίσκο χειρισμού, έχουν τυποποιημένα ονομασικά ρεύματα 25 Α, 40 Α,
63 Α, 1 00 Α. Οι μονοφασικοί που χρησιμοποιούναι συνηθέσερα είναι οι
40 Α. Τριφασικοί χρησιμοποιούναι συνήθως 40 Α, 63 Α και 1 00 Α.
8?
Μοωικό ¤είμ
Σχ. 5.4β.
Περισροφ
ικός διακόπτης τ
ύπου Pacco.
Σχ. 5.4a.
Μαχαιρωτός δ
ι
ακόπτης.
Σχ. 5.4γ.
Διακόπτες πίνακα με μοχλ(σκο χ
ειρισμού.
õ.õ Διακόπτες βιομηχανικού τύπου.
Διακόmες αυτού του τύπου χρησιμοποιούνται, όπως το λέει και το
όνομά τους, κυρίως στις βιομηχανικές και ανάλογες εγκαταστάσεις.
Χρησιμοποιούνται επίσης και σε εγκαταστάσεις κατοικιών κλπ., όταν οι
συνθήκες του περιβάλλοντος το επιβάλλουν, όπως π.χ. στα λεβητοστά­
σια της κεντρικής θερμάνσεως ή σ' ανάλογους χώρους.
Θα τους χωρίσομε σε δύο γενικές κατηγορίες, τους στεγανούς και
τους ανοικτού τύπου.
Οι στεγανοί διακόπτες είναι τοποθετημένοι σ' ένα κιβώτιο είτε με­
ταλλικό (συνήθως από χυτοσίδηρο) είτε πλαστικό, που εξασφαλίζει, σε
μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, τη στεγανότητά τους, ώστε να μην
εισχωρεί η υγρασία ή η σκόνη (σχ. 5.5α). Συχνά στο ίδιο κιβώτιο υπάρ­
χουν και ασφάλειες, οπότε λέγονται στεγανοί ασφαλειοδιακόπτες (σχ.
5.5β). Οι aσφάλειες μπορεί να είναι τοποθετημένες σε χωριστό κιβώτιο
(σχ.5.5γ). Μεγάλοι στεγανοί διακόπτες με περίβλημα από χυτοσίδηρο
αποτελούν, μαζί με άλλα εξαρτήματα, που επίσης έχουν παρόμοιο πε-
6
Σχ. S.Sa.
Στεγανός διακόmης.
Αριστερά: με το κάλυμμά του (πλήρης). Δ
ε
ξιά: Χωρ(ς κάλυμμα.
Σχ. 5.5,.
Στεγανός ασφαλειοδιακόmης.
Αριστερά: με το κάλυμμά του
. Δεξιό: με ανοικτό κάλυμμα των ασφαλειών.
ρίβλημα, τις λεγόμενες χυτοσιδηρές διανομές, που αποτελούν τους
πίνακες διανομής σε μεγάλες βιομηχανικές εγκαταστάσεις (σχ. 5.5δ)
Στο άλλο άκρο, από πλευράς στεγανότητας, βρίσκονται οι διακόπτες
ανοικτού τύπου. Αυτοί προορίζονται για τοποθέτηση σε πίνακες που η
εμπρόσθια επιφάνειά τους αποτελείται από ένα χαλύβδινο έλασμα. Σ'
αυτούς τους διακόπτες (σχ. 5.5ε) το κύριο τμήμα τους βρίσκεται πίσω
από το χαλυβδέλασμα (γι' αυτό και λέγονται "διακόπτες όπισθεν πίνα­
κος") και μόνο το χειριστήριό τους εξέχει από την εμπρόσθια επιφάνεια
του πίνακα.
Σχ. 5.5y.
Συγκρότημα στεγανού διακόπτη
και στ
ε
γανού κιβωτίου ασφαλείας.
Σχ. 5.5ε.
Διακόπτης "όπισθεν πίνακα•.
5.-6 Πίνακες διανομής.
85
Σχ. 5.5δ.
Διακόmες
χ
uτοσιδηρών διανομών.
Ένας πίνακας διανομής τροφοδοτείται από μια γραμμή και αυτός
τροφοδοτεί περισσότερες γραμμές που λέγονται και

αναχωρήσεις

.
Επόνω
.
στον πίνακα υπόρχουν τα όργανα ελέγχου και προ
σ
ασίας των
γραμμών.
Μ
πορεί επίσης ένας πίνακας να περιλαμ
β
όνει και όλλα βοη­
θητικό όργανα, όπως όργανα σημόνσεως (ενδεικτικές λυχνίες) ή όργα
·
ö
Γραμμ-ς
α¬χωρησεωv

Σχ. 5.6σ.
Μαρμόρινος n(νακσς διανομής.
να μετρήσεως (αμπερόμετρα, βολτόμετρα). Για τα όργανα προστασίας
θα δοθούν περισσότερες λεmομέρειες στα Κεφάλαιο 6 και 7.
. .
Στα παλαιότερα χρόνια οι πίνακες (σχ. 5.6α) ήταν κατασκευασμένοι
από μάρμαρο (είχε κριθεί κατάλληλο, επειδή είναι μονωτικό υλικό, δεν
καίγεται και έχει αρκετά μεγάλη αντοχή}. Επάνω στο μάρμαρο ήταν
τοποθετημένοι ένας ή περισσότεροι διακόmες "τύπου Βάλτερ" και οι
βάσεις των ασφαλειών. Ο πίνακας στερεωνόταν με ειδικά στηρίγματα
σε απόσταση περίπου 1 Ο cm από τον τοίχο. Επειδή οι συνδέσεις γίνο­
νταν στο πίσω μέρος του μαρμάρινου πίνακα και υπήρχαν εκεί στοιχεία
με τάση, έμπαινε ένα ξύλινο πλαίσιο, που προφύλασσε γύρω γύρω τον
πίνακα, για να μη βάλει κανείς τα χέρια του. Οι συνδέσεις των γραμμώ�
γίνονταν σε ειδικούς ακροδέκτες (μπόρνες}.
Αργότερα χρησιμοποιήθηκαν πίνακες από άκαυστο πλαστικό υλικό
(σχ. 5.6β), που τοποθετούνταν χωνευτοί στον τοίχο έτσι, ώστε η εμπρό­
σθια επιφάνειά τους να αποτελεί συνέχεια της επιφάνειας του τοίχου.
Στα τελευταία χρόνια έχει επικρατήσει η χρήση μεταλλικών πινάκων,
που είναι κατασκευασμένοι από χαλύβδινα ελάσματα (σ. 5.6γ). Από το
εμπρόσθιο χαλύβδινο έλασμα εξέχουν τα χειριστήρια των διακοπτών
και τα πώματα των ασφαλειών. Έχουν προστατευτικό κάλυμμα που
μπορεί να είναι μεταλλικό, όπως ένα φύλλο ντουλαπιού, ή από διαφανές
Πι�
αναγι εω
�� ωμων
Σχ·
5.6β.
Εντοιχισμένος πλασικός πίνακας
διανομής.
ö¯
Σχ. 5.6y.
Μεταλλικός πίνακας διανομής.
Σ
χ
. 5.6δ.
Μεταλλικός πίνακας τύπου "πεδίων•
γι
α βιομηχανικέ� εγκατασόσεις.
,�αστικό {plexiglass). Μπορούν να τοποθετούνται είτε εξωτερικό, στην
επιφόνεια ενός τοίχου, είτε χωνευτοί σον τοίχο, με το κόλυμμα μόλις
να εξέχει από την επιφόνεια του τοίχου.
Στις βιομηχανικές εγκαταστόσεις οι πίνακες μπορεί να είναι είτε
στεγανοί, όπως αναφέραμε ήδη {σχ. 5.5γ), είτε "τύπου πεδίων

{σχ.
5.6δ). Λέγονται έτσι, γιατί είναι χωρισμένοι σε τμήματα {πεδία), που
καθένα έχει κόποιο ιδιαίτερο ρόλο, π.χ. πεδίο αφίξεως κύριας γραμμής,
πεδίο αναχωρήσεως γραμμής προς κόποιο συγκεκριμένο τμήμα του
εργοσασίου, πεδίο αφίξεως γραμμής από εφεδρική εγκατόσταση πα­
ραγωγής κλπ.
ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΕΚΤΟ
ΟΡΓΑΝΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙ ΑΣ - ΠΡΟΣΤΑΣΙ Α ΑΠΟ ΥΠΕΡΕΝΤΑΣΕΙ Σ
6
.
1
Προσ
ασία από υπερεντ
6
σει ς -
Ό
ργανα προσασίας.
Όπως αναφέραμε και σην παρόγραφο 3. 7, ονομόζομε επιτρεπόμε­
νη φόρτιση ενός αγωγού το μεγαλύτερο ρεύμα που μπορεί να περνόει
συνεχώς από αυτόν, χωρίς να ανέβει η θερμοκρασία του πόνω από ένα
όριο, πέρα από το οποίο θα ήταν δυνατό να πόθει βλόβη αυτός ή η
μόνωσή του.
Όταν γίνεται η μελέτη μιας εγκαταστόσεως και με βόση τα φορτία
(δηλαδή τις ισχύες των συσκευών καταναλώσεως) που προβλέπεται να
η)οφοδο1ηθούν από κόθε γραμμή, καθορίζεται και η διατομή των αγω­
γών έτσι, ώστε το ρεύμα που θα τους διαρρέει να μην υπερβεί την
επιτρεπόμενη φόρτιqή τους. Όμως κατό τη λειτουργία της εγκατασό­
σέως μπορεί να συμβεί να περόσει από τους αγωγούς ένα μεγαλύτερο
ρεύμα και τότε λέμε ότι υπόρχει μια υπερένταση.
Δύο είναι τα αίτια που μπορούν να προκαλέσουν μια υπερέναση:
α)
Η τροφοδότηση φορτίων μεγαλυτέρων από όσα είχαν προβλε­
φθεί. Τότε λέμε ότι έχομε υπερφόρτιση της γραμμής. Η υπέρβαση, σε
σύγκριση με το επιτρεπόμενο, είναι συνήθως μικρή (αφού θα ήταν πολύ
. απίθανο τα φορτία του θα επιχειρήθεί να τροφοδοτηθούν να είναι πολύ
μεγαλύτερα από όσο είχαν προβλεφθεί) . Μπορεί, επί παραδείγματι, το
ρεύμα της υπερφορτίσεως να είναι 1 , 5 ή 2 φορές το επιτρεπόμενο.
þ
)
Η γεφύρωση των μονώσεων των αγωγών της γραμμής ή μιας
συσκευής καταναλώσεως που τροφοδοτείται από αυτήν: δύο σημεία,
μεταξύ των οποίων, σε ομαλή κατόσαση λειτουργίας, υπήρχε τόση,
ενώνοναι μέσω μιας πολύ μικρής (αμελητέας) αντισόσεως. Αυτή η
κατόσαση, που ονομόζεται "σφόλμα μονώσεως" ή απλό "σφόλμα" , μπο­
ρεί να οφείλεται π. χ. σε φθορό μιας
μ
ονώσεως ή και σε ανθρώπινη
αβλεψία. Σε κατόσαση σφόλματος η μόνη αντίσαση που υπόρχει στο
κύκλωμα είναι εκείνη των αγωγών και επομένως το ρεύμα, που το λέμε
89
"ρεύμα βραχυκυκλώματος•, είναι πολλαπλόσιο του επιτρεπόμενου ρεύ­
ματος φορτίσεως. Μπορεί να είναι κατ' ελόχισο 20 φορές μεγαλύτερο,
αλλό πολλές φορές είναι και μερικές χιλιόδες φορές μεγαλύτερο. Για
να ακριβολογούμε, αφού αναφερόμασε βασικό σε εγκατασόσεις που
λειτουργούν με εναλλασσόμενο ρεύμα, διευκρινίζομε
ότι, όταν λέμε ανίσαση, εννοούμε εδώ τη σύνθετη ανίσαση (εμπέ­
δηση).
Για να μην πόθουν βλόβη οι αγωγοί ή οι μονώσεις τους, σε περίπτω­
ση υπερενόσεως πρέπει να διακόπτεται η τροφοδότηση αυτομότως
(δηλαδή χωρίς να χρειόζεται ανθρώπινη επέμβαση) , πριν ανέβει η θερ­
μοκρασία τόσο, που να τους θέσει ·σε κ(νδυνο. Μπορούμε λοιπόν να
πούμε ότι προσασία ένανι υπερενόσεων είναι το σύνολο των μέτρων
που λαμβόνομε, ώσε να εξασφαλίσομέ ότι δεν θα κατασραφούν οι
.αγωγοί. μιας γραμμής, αν αυτή υπερφορτισθε( ή αν συμβεί σφόλμα σε
ένα σημείο της.
Ο χρόνος, μέσα σον οποίο πρέπει να γίνει η διακοπή· τροφοδοτή­
σεως, εξαρτάται από το μέγεθος της υπερενόσεως. Στην περίπτωση
υπερφορτ(σεως, η διακοπή πρέπει να γίνει σε χρόνο μερικών δευτερο­
λέπτων ή και λεπτών (δεν χρειόζεται να γίνει συνομότερα, αφού και η
αύξηση της θερμοκρασίας των αγωγών δεν είναι άμεση) . Ανίθετα, αν
εμφανισθεί ρεύμα βραχυκυκλώματος, πρέπει η διακοπή να γίνει σε χρό­
νο πολύ μικρότερο· και μόλισα, αν το ρεύμα αυτό είναι πολύ μεγόλο,
η διακοπή πρέπει να γίνει σε χρόνο της τάξεως μερικών εκατοσών του
δευτερολέπτου. Όργανα προσασίας ένανι υπερενάσεων είναι οι α­
σφάλειες και οι αυτόματοι διακόπες.
6
.
2 Α
σφάλει ες.
Οι ασφόλειες έχουν· σο εσωτερικό τους ένα λεπτό σύρμα που, σε
περίπτωση υπερενόσεως, θερμαίνεται τόσο, ώσε να τήκεται (λιώνει)
και έτσι να διακόπτεται το ρεύμα. Το σύρμα αυτό λέγεται "τηκό". Για
να διευκολυνθεί η διακοπή του τόξου που ακολουθεί αμέσως μετό την
τήξη του τηkτού, αυτό βρίσκεται σο εσωτερικό ενός κυλίνδρου από
πορσελάνη, ,ο οποίος είναι γεμάτος με ειδική ψιλή άμμο. Όταν το
ρεύμα που δ'ακόπτεται είναι μεγάλο, δημιουργείται ένονο τόξο. Τότε
η άμμος λιώvει από τη θερμότητα του τόξου, παρεμβόλλεται σο διόκε­
νο που δημιουργήθηκε από την τήξη και σβήνει το τόξο. Έτσι οι ασφό­
λειες έχουν την ι κανότητα να διακόπτουν πολύ μεγόλα ρεύματα
βραχυκυκλώματος.
M
Οι ασφάλειες που χρησιμοποιούμε σις ΕΗΕ είναι οι βιδωτές και οι
μαχαιρωτές. Οι βιδωτές διακρίνοναι σις "τύπου D" ή "DIAZED", που
είναι οι πιο συνηθισμένες και σις "τύπου Do" ή "NEOZED", που έχουν
μικρότερες διασάσεις. Οι μαχαιρωτές ασφάλειες χρησιμοποιούναι κυ­
ρίως σε βιομηχανικές εγκατασάσεις.
Μια ασφάλεια αποτελείται από τη βάση και από το φυσίγγιο. Στις
βιδωτές ασφάλειες υπάρχει επίσης το πώμα. Η βάση είναι το σαθερό
μέρος, προς το οποίο συνδέοναι οι αγωγοί του κυκλώματος. Το φυσίγ­
γιο τοποθετείται ση βάση (σις βιδωτές ασφάλειες με τη βοήθεια του
πώματος) και περιλαμβάνει τον κύλινδρο από πορσελάνη, το τηκτό, την
άμμο και τα μεταλλικά μέρη που είναι αναγκαία για την επαφή προς τη
βάση. Όταν λειτουργήσει η ασφάλεια, δηλαδή όταν . προκληθεί η τήξη
του τηκού, το φυσίγγιο αχρησεύεται και, όταν θέλομε να ξανατροφο­
δοτήσομε το κύκλωμα, τοποθετούμε ση βάση νέο φυσίγγιο. Την τήξη
του τηκτού τη λέμε και "κάψιμο" του φυσιγγίου. Καταλαβαίνομε ότι ένα
φυσίγγιο έχει καεί, όταν έχει πέσει το "ενδεικικό" του, δηλαδή όταν έχει
απελευθερωθεί ένας μικρός ενδεικτικός έγχρω
μ
ος δίσκος που υπάρχει
ακριβώς γι' αυτό το σκοπό και που συγκρατείται ση θέση του από το
τηκτό. Ένα μικρό ελατήριο ωθεί το ενδεικτικό προς τα έξω και έτσι
αυτό πέφτει μόλις δεν υπάρχει πια το τηκτό.
Κάθε φυσίγγιο χαρακτηρίζεται από το ονομασικό ρεύμα του. Αν ένα
φυσίγγιο διαρρέεται συνεχώς από ρεύμα μικρότερο ή ίσο από το ονο­
μασικό του, δεν τήκεται το τηκτό του. Ρεύματα μεγαλύτερα από το
ονομασικό προκαλούν την τήξη σε χρόνο που είναι τόσο συνομότερος
όσο μεγαλύτερο είναι το ρεύμα.
Τα ονομασικό ρεύματα των φυσιγγίων έχουν τις ακόλουθες τυπο­
ποιημένες τιμές, σε Α: 6, 1 0, 1 6, 20, 25, (31 , 5) , (40) , 50, 63, 80, 1 00, 1 25,
1 60, 200, 250, 31 5, 400, 500, 630, 800, 1 000.
(Ανί των μεγεθών 31 ,5 Α και 40 Α χρησιμοποιείται συχά το μέγεθος
35 Α) .
Πολλές φορές ανί του όρου "φυσίγγιο" μεταχειριζόμασε τον όρο
"ασφάλεια" και έτσι λέμε ότι "κάηκε η ασφάλεια" ή ότι •η γραμμή προ­
σατεύεται με ασφάλεια 10 Α", ενώ 10 Α είναι το ονομασικό ρεύμα του
φυσιγγίου.
Στις βιδωτές ασφάλειες (σχ. 6.2α) η τροφοδότηση γίνεται σον α­
κροδέκτη της βάσεως που συνδέεται με την επαφή, η οποία βρίσκεται
σο βάθος. Η σύνδεση της προσατευόμενης γραμμής γίνεται σον
ακροδέκτη που είναι συνδεδεμένος με το περιφερειακό μέρος, όπου
βιδώνει το πώμα.
V!
ΠPμº
τΜΗ ΑΙ�ΑΛLΙΑΙ
Σχ. β.2α.
Βιδωτές ασφάλει
ε
ς.
Σχ. β.2β.
Τομή ασφάλειας τύnοu •ο• (DIAZED). Τομή ασφάλειας τύnοu •οο• (NEOZED).
92
Στις ασφάλειες τύπου D (DIAZED) (σχ. 6. 2β) οι βάσεις έχουν τρία
μεγέθη: 25 Α, 63 Α και 1 00 Α. Στις ασφάλειες τύπου Do (NEOZED) (σχ.
6. 2γ) τα μεγέθη των βάσεων είναι 1 6 Α, 63 Α και 1 00 Α. Στον πίνακα 6. 2. 1
φαίνεται η ανισοιχία των φυσιγγίων προς τις βάσεις των ασφαλειών.
Στον ίδιο πίνακα αναγράφεται το χρώμα που έχει το ενδεικτικό του
φυσιγγίου ανάλογα με το ονομασικό ρεύμα.
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 6. 2 . 1 .
Ασtάλειες τύnου Ο και Οο - Ονομαστικά ρεύματα 'άσεων, tυσιyyrων και μητρών.
Χαρακτηρι στικά ΧΡώματα ενδεικτικού του tυσιyyrou και μ�τpας.
Β
ά σ η
Φ
υ σ
ι
γ y ι α κ α ι μ ή
τ
ρ ε ς
ο Ο ο Ο
ν
ομασ
τ
ικ
ό ρεύμα (Α) Χ
ρ
ώ
μα
6
Π
ράσι
ν
ο
Do 1
1 0
Κό
κκι
ν
ο
0 ||
1 6 Γκρι
25 Α
20
Μ
π
λε
25
κι
τ
ρι
ν
ο
Do 2
35
Μ
αύρο
0 |||
63 Α
50
Ά
σ
π
ρο
63 Α
63 Χαλκ
ό
χρωμο
D IV Do 3
80 Ασημ(
1 00 Α 1 00 Α
1 00
Κό
κκι
ν
ο
Το φυσίγγιο, που πρέπει να τοποθετείται σε κάθε ασφάλεια, εξαρτά­
ται από τη διατομή των αγωγών της προσατευόμενης γραμμής και έχει
καθορισθεί σο σάδιο της μελέτης της εγκατασάσεως. Για να μην
είναι δυνατόν να γίνει λάθος και να τοποθετηθεί φυσίγγιο μεγαλύτερου
ονομασικού ρεύματος, βιδώνεται, σην επαφή της βάσεως που βρίσκε­
ται σο βάθος, η κατάλληλη μήτρα. Η μήτρα για κάθε ονομασικό ρεύμα
έχει μια ορισμένη διάμετρο. Επίσης η διάμετρος της κάτω επαφής του
φυσιγγίου είναι ανάλογη με το ονομασικό ρεύμα του φυσιγγίου. Έτσι,
δεν είναι δυνατόν να τοποθετηθεί κατά λάθος μεγαλύτερο φυσίγγιq
(που δεν θα εξασφάλιζε την προσασία της γραμμής) , απ' όσο επιτρέπει
η μήτρα (σχ. 6. 2δ) . Η μήτρα έχει το ίδιο χρώμα με το ενδεικικό του
φυσιγγίου του ίδιου ονομασικού ρεύματος.
93
Σχ. β.2δ.
Μήτρα και
φ
υσ(
γ
ιο.
��
¯
¹
I

Σχ. β.2c.
Μαχαιρωτή ασ
φά
ε
ια
Οι μαχαιp
ω
τέ
ς
ασφάλειε
ς
{σχ. 6.2ε),που επίσης λέγοναι ασφόλειες
τύπου ΝΗ, έχουν στα δύο άκρα του φυσιγγίου τους ελάσματα {λεπίδες,
μαχαίρια) που, όταν τις τοποθετούμε ση βάση της ασφάλειας, έρχο­
νται σε επαφή με τη σχισμή ΠΟu δημιουργείται ανάμεσα σε δύο ελατη­
ριωτά ελάσματα. Η τοποθέτηση και η αφαίρεση του φυσιγγίου γίνεται
με κατάλληλες λαβές.
Τα ονομαστικά ρεύματα των βάσεων και των φυσιγγίων που αντιστοι­
χούν σ' αυτές δίδοναι σον πίνακα 6.6.2.
Π Ι ΝΑΚΑΣ 6 . 2 . 2 .
Meytβη και ονομαστικ6 peύμστσ ρ6σeων και
tυσιyyfων μαχαιρωτών ασφαλειών (ΝΗ)
Μέ
γεθ
ο
ς
Ο
νομασ
τι
κ
ό ρεύ
μα
(Α)
Β όση
Φ
υ
σlγγι
α
00 100
6 + 100
ο 160
Jb - 160
1 260
2 400
6J +¿b0
3 630 ¿¿b +400
4 1000
b00
κ
α
ι
6J0
B00
και
1000
W
6. 3 Αυτόματοι διακόπτες.
Αυτόματος διακόπτης είναι ένας διακόπτης που ανοίγει αυτομότως
(δηλαδή χωρίς ανθρώπινη ενέργεια) , όταν το · ρεύμα που περνό από
αυτόν ξεπερόσει ένα προκαθορισμένο όριο. Φυσικό, ανοίγει και με χει­
ρισμό. Όταν ανοίξει αυτομότως ένας διακόπτης παραμένει ανοικός
και μπορεί να κλείσει μόνο με χειρισμό. Είναι επομένως ο αυτόματος
διακόπτης, ένα όργανο προσασίας, χωρίς να παύει να είναι και όργανο
ελέγχου. Αυτόματοι διακόπτες χρησιμοποιούναι για την προσασία όχι
μόνο των γραμμών των ΕΗΕ, αλλό και διαφόρων μηχανημότων (κινητή­
ρων, μετασχηματισές κλπ. ) . Εκτός από την υπερέναση, το όνοιγμα
ενός αυτόματου διακόπτη μπορεί να προκαλείται και από όλλα α(τια
(π.χ. για να προσατευθεί ένας κινητήρας, μπορεί να χρειόζεται ο αυ­
τόματος διακόπτης του να ανοίγει και όταν η τόση, με την οποία τρο­
φοδοτείται ο κινητήρας, γίνει πολύ χαμηλή, κατώτερη από ένα
προκαθορισμένο όριο) . Εδώ θα ασχοληθούμε μόνο με τους cυτόματους
διακόπτες που προσατεύουν από υπερεντόσεις.
Το αυτόματο όνοιγμα ενός διακόπτη λέγεται και πτώση το.υ. Η δι
ά
­
ταξη πτώσεως ενός αυτόματου διακόπτη είναι το σοιχείο του που
προκαλεί το όνοιγμό του, όταν το ρεύμα υπερβεί το προκαθορισμένο
όριο. Όπως θα δούμε, το χρονικό διόσημα, που παρεμβόλλεται ανό­
μεσα ση σιγμή που εμφανίσθηκε η υπερέναση και ση σιγμή που
ανοίγει ο διακόπτης μπορεί να μην ε(ναι σαθερό, αλλό ανίθετα να
είναι τόσο συνομότερο όσο είναι μεγαλύτερη η υπερέναση.
Αλλά η ύπαρξη της διατόξεως πτώσεως δεν είναι η μόνη διαφορά
των αυτομάτων από τους απλούς διακόπτες. Το όλλο σημανικό σοι­
χείο είναι ότι οι αυτόματοι διακόπτες έχουν την ικανότητα να διακόmουν
όχ μόνο το ρεύμα του φορίου αλ ό και το ρεύμα βραχυκυκλώματος. Εκτός
λοιπόν από το ονομασικό ρεύμα, ένας αυτόματος διακόmης χαρακτη­
ρίζεται και από την ικαν6τητα διακοπής που εκφράζεται συνήθως σε kA
(χιλιάδες Α) . Έτσι, μπορεί π.χ. ένας αυτόματος διακόπτης να έχει ονο­
μασικό ρεύμα 1 00 Α και ικανότητα διακοπής 1 0 kA. Σχετικό με το
ονομασικό ρεύμα θα πρέπει να κόνομε μια διευκρίνιση: υπόρχούν αυ­
τόματοι διακόπτες, σους οποίους μπορούμε να ρυθμίσομε την τιμή του
ρεύματος, πάνω από την οποία η διόταξη πτώσεως προκαλεί το όνοιγμα
του διακόπτη. Στους διακόπτες αυτούς διακρίνομε το ονομασικό ρεύ­
μα και το ρεύμα ρυθμίσεως. Το ονομασικό ρεύμα αφορό τον κυρίως
διακόπτη, και είναι το μεγαλύτερο ρεύμα που μπορεί να περνό από
αυτόν, όταν είναι κλεισός, χωρίς�να προκαλεί. υπερθέρμανση σις επα-
95
Σχ. 6.3a.
Αυτόματος διακό
π
ς λαδιού (ελαιοδιακό
π
ς).
φές και σα σοιχεία του. Το ρεύμα ρυθμίσεως είναι το ρεύμα, πάνω
από το οποίο προκαλείται η πτώση του διακόπτη. Η ρύθμιση γίνεται με
το γύρισμα ενός κουμπιού ή κατ' άλλο ανάλογο τρόπο. Δίπλα σο σοι­
χείο που ρυθμίζαμε υπάρχει και μια βαθμονόμηση, που γράφει το ρεύμα
ρυθμίσεως σε Α ή σε ποσοσά του ονομασικού ρεύματος. Σ' άλλους
όμως διακόπτες - και τέτοιοι είναι οι μικροαυτόματοι που χρησιμο­
ποιούμε συνήθως για την προσασία των γραμμών των ΕΗΕ - το ρεύμα
που προκαλεί την πτώση δεν είναι ρυθμίσιμο. Σ' αυτούς ονομάζαμε
ονομασικό ρεύμα το μεγαλύτερο ρεύμα που μπορεί να περνά συνεχώς,
χωρίς να προκαλέσει την πτώση τους.
Για να έχουν οι αυτόματοι διακόπτες την ικανότητα να διακόπτουν τα
μεγάλα ρεύματα βραχυκυκλώματος, έχουν aνθεκτικές επαφές (μερικές
φορές από ειδικά μέταλλα) , ισχυρά ελατήρια για να γίνεται η κίνηση του
ανοίγματος με μεγάλη ταχύτητα και κατάλληλα διαμορφωμένους θαλά­
μους διακοπής. Σε ορισμένους aυτόματους διακόπτες οι επαφές βρί­
σκοναι μέσα σ' ένα δοχείο που περιέχει μονωτικό λάδι, έτσι ώσε η
διακοπή του ρεύματος να γίνεται μέσα σ' αυτό, ώσε να σβήνει αμέσως
το τόξο. Αυτοί οι αυτόματοι διακόπτες λέγοναι και διακ6πες λαδιού
ή ελαιοδιακ6πες (σχ. 6. 3α) .
Σ' όλους τους τύπους αυτομάτων διακοπτών, με το χειρισμό κλεισί­
ματος και συγχρόνως με την κίνηση κλεισίματος των επαφών, συσπει­
ρώνεται και το ελατήριο ανοίγματος, το οποίο παραμένει σε ενατική
κατάσαση σ' όλη τη διάρκεια που ο διακόπτη.ς είναι κλεισός. Έτσι, η
ενέργεια που χρειάζεται για το άνοιγμα του διακόπη δεν προέρχεται
από τη διάταξη πτώσεως αλλά από αυτό το ελατήριο. Η διάταξη πτώ­
σεως προσφέρει μόνο την ελάχιση ενέργεια που χρειάζεται για να
ελευθερωθεί το ελατήριο και να προκαλέσει το άνοιγμα των επαφών.
Για το χειρισμό τους άλλοι διακόπτες έχουν ένα μοχλό, που είναι
μηχανικό συνδεδεμένος με τις επαφές, και άλλοι έχουν κουμπιά που
W
κλείνουν ή ανοίγουν επαφές. Αυτές οι επαφές ελέγχουν ένα βοηθητικό
κύκλωμα, από το οποίο τροφοδοτείται ένας ηλεκτρομαγνήτης, που ο
οπλισμός του προκαλεί το κλείσιμο των κυρίως επαφών του διακόπτη.
Στην πρώτη περίπτωση λέμε ότι έχομε μηχανικό χειρισμό. Κατά το
χειρισμό κλεισίματος ο μοχλός χειρισμού ωθεί τις επαφές σην κλειστή
θέση, συσειρώνοντας και το ελατήριο ανοίγματος. Στο τέλος της διαδpο­
μής το σύστημα συγκρατε
ί
τ
αι από μια κασάνια. Κατά το χειρισμό ανοίγμα­
τος ο μοχλός ελευθερώνει την καστάνια και τότε το ελατήριο ανοίγει τις
επαφές. Την καστόνια ωθεί και ελευθερώνει επίσης η διάταξη πτώσεως, αν
περάσει ένα ρεύμα μεγαλύτερο από το προκαθορισμένο όριο.
Στη δεύτερη περίπτωση λέμε ότι έχομε ηλεκτρικό χειρισμό (σχ.
6.3β}. Το κουμπί κλεισίματος κλείνει μια επαφή του βοηθητικού κυκλώ­
ματος, μέσω της οποίας τροφοδοτείται ένας ηλεκτρομαγνήτης. Αυτός
έλκει τον οπλισμό του, οπότε κλείνουν οι κύριες επαφές του διακόπτη
καθώς και μια βοηθητική. Αυτή η τελευταία επιτρέπει τώρα να εξακο­
λουθεί η τροφοδότηση του ηλεκρομαγνήτη, έστω και αν σταματήσομε
να πατάμε το κουμπί του κλεισίματος. Ο διακόπτης·θα ανοίξει, αν δια­
κοπεί το βοηθητικό κύκλωμα, πράγμα που μπορεί να γίνει ή αν πατηθεί
το κουμπί ανοίγματος ή αν η διάταξη πτώσεως το διακόψει.
Συνήθως ηλεκτρικό χειρισμό έχουν οι ελαιοδιακόπτες.
rια την προστασία των γραμμών των ΕΗΕ συνήθως χρησιμοποιού­
νται οι μικροαυτόματοι. Ο τύπος που χρησιμοποιείται πιο συχνό είναι
Ελατήριο
πτώσεω!
Κύριες
εταφtς
P 5 τ
πτώσεω
υ ν W
Κουμπί
Ε
Κ
ΤΟΣ
Σχ. 6.
3β.
Κσμιί
ΕΝΤΟΣ
Κύ
κλωμα
χ
ειρισμού αυτόματου διακό
π
.
Ηλεκτρομαγντη!
Βσδ*
κiκλωμα
I
V
κατάληλος για τοποθέτηση σο εσωτερικό των πινάκων απ' όπου εξέ­
χει μόνο το εμπρόσθιο τμήμα που φέρει και το μοχλ{σκο χειρισμού. Στο
πίσω μέρος του ε{ναι διαμορφωμένος έτσι ώσε να σερεώνεται σε
•ράyα•, όπως και οι απλο
{
διακόπτες (διακόπτες χειρισμού) .
Οι μικροαυτόματοι δεν έχουν δυνατότητα ρυθμ(σεως του ρεύματος
πτώσεώς τους. Το ονομασικό ρεύμα ε(ναι επομένως το μεγαλύτερο
που, αν διαρρέει το μικροαυτόματο συνεχώς, δεν πρόκειται να προκα­
λtσει την πτώση του. Τα ονομασικά ρεύματα των μικροαυτομάτων είναι
6, 1 0, 1 6, 20, 2
5
,
32 και 40 Α (υπάρχουν και μικροαυτόματοι με μεγαλύ­
τερα ονομασικά ρεύματα, αλά χρησιμοποιούναι σπαν(ως) . Η ικανό­
τητα διακοπής ε{
ναι: 3, 6 ή 1 Ο kA.
Σημειώναμε εδώ ότι, παρ' όλο που ο μικροαυτόματος μας δίνει τη
δυνατότητα να τροφοδοτούμε ή να διακόπομε την τροφοδότηση της
προσατευόμενης γραμμής, είναι προτιμότερο, όταν προβλέπεται ότι
χρειάζεται να γίνοναι συχνοί χειρισμοί, να συνδέεται σε σειρά και ένας
διακόπτης χειρισμού. Τέτοια είναι, π.χ. , η περ(πτωση της γραμμής θερ­
μοσίφωνα. Επειδή συνηθίζεται, για λόγους οικονομίας, να διακόπτεται
κατά διασήματα η τροφοδότηση του θερμοσίφωνα, προκύπτει η ανά­
γκη σχετικά συχνών χειρισμών. Είναι, λοιnόν προτιμότερο αυτοί να γί­
νοναι από ένα διακόπτη χειρισμού, ο οπο{
ος, παρ' όλο που έχει πολύ
μικρότερη ικανότητα διακοπής από ένα μικροαυτόματο, έχει μεγαλύτε­
ρη ανοχή σους πολλούς χειρισμούς.
Μια παραλλαγή μικροαυτομάτου είναι ο πωματοαuτ6ματος ή αuτ6-
ματη ασφάλεια (σχ. 6.3γ) . Πρόκειται για έναν αυτόματο διακόπτη, όπως
είναι και ο μικροαυτόματος, που έχει κατάλληλη μορφή για να βιδωθεί
ση βάση μιας ασφάλειας τύπου D. Χρησιμοποιείται σε παλιούς πίνα-
Κομπί •
πιι ματοαuτο
Σχ. 8
.3
y
.
Αυτόματη ασφάλεια (n
ωματοαυτόματος) .
98
κες, που είχαν ασφάλειες, για να ανικατασήσει το φυσίγγιο. Στην
κορυφή του έχει δύο κουμπιά, με τα οποία γίνεται μηχανικά το άνοιγμα
και το κλείσιμο. Σε περίπτωση πτώσεως πετιέται προς τα έξω το κουμπί
κλεισίματος, όπως ακριβώς σο μικροαυτόματο ο μοχλίσκος χειρισμού
πέφτει ση θέση ΕΚΤΟΣ.
6.4
Χ
αρακτηρι
σ
ι κά λειτουργίας των οργάνων προ
σασίας.
Αφού η λειτουργία μιας ασφάλειας, δηλαδή η διακοπή τροφοδοτή­
σεως όταν υπάρχει υπερέναση, προκαλείται από την τήξη του τηκτού
της, είναι φυσικό ότι το χρονικό διάσημα, από τη σιγμή που εμφανί­
σηκε η υπερέναση ως τη σιγμή που γίνεται η διακοπή (ρ6νος λει­
τουργίας) , είναι τόσο συνομότερο, όσο μεγαλύτερη είναι η υπερέναση:
όσο μεγαλύτερο είναι το ρεύμα, τόσο πιο γρήγορα θερμαίνεται το τη­
κό και φθάνει σο σημείο τήξεώς του.
Για τα φυσίγγια που έχουν ένα ορισμένο ονομασικό ρεύμα, μπορού­
με να παρασήσομε σ' ένα διάγραμμα το χρόνο λειτουργίας τους σε
συνάρτηση με το ρεύμα που προκάλεσε την τήξη του τηκτού. Αυτήν την
καμπύλη τη λέμε χαρακτηριστικ
ή λειτουργίας των φυσιγγίων. Στο σχή­
μα 6. 4α βλέπομε τις χαρακτηρισικές -λειτουργίας των φυσιγγίων. Καθε­
μιά καμπύλη ανισοιχεί σα φυσίγγια ενός ορισμένου ονομασικού
ρεύματος.
Στον οριζόνιο άξονα του διαγράμματος παρισάνοναι τα ρεύματα,
ενώ σον κατακόρυφο παρισάνοναι οι χρόνοι λειτουργίας. Οι κλίμα­
κες, με τις οποίες παρισάνονται τα δύο μεγέθη, δεν είναι αναλογικές,
Σχ. 6.4α.
Χ
αρακτηρισικές λειτουργ
ί
ες ασφαλειών ταχε
ί
ας τήξεως
.
Ý
για λόγους πρακικούς� .θέλομε να φαίνεται πιο καθαρά η περιοχή που
ανισοιχεί σα μικρότερα ρεύματα και, ανίσοιχα, σους μικρούς χρό­
νους. Γι' αυτό το λόγο χρησιμοποιούναι λογαριθμικές κλίμακες.
Από τη χαρακτηρισική λειτουργία μιας ασφάλειας μπορούμε να συ­
μπεράνομε αν μια ασφάλεια θα καεί ή όχι, όταν περάσει για μικρό
χρονικό διάσημα ένα ρεύμα μεγαλύτερο από το ονομασικό της. Για
παράδειγμα, σο σχήμα 5.8α, βλέπομε ότι το φυσίγγιο 35 Α, αν το
ρεύμα είναι 200 Α, καίγεται σε χρόνο Ο, 1 sec. Αν λοιπόν από ένα τέτοιο
φυσίγγιο περάσει ρεύμα 200 Α επί χρονικό διάσημα 0, 02 sec, το φυ- ,
σίγγιο δε θα καεί. Ανίθετα αν το ρεύμα διαρκεί, τότε το φυσίγγιο θα το•
διακόψει σε χρόνο 0, 1 sec.
Η μορφή που έχουν οι χαρακτηρισικές λειτουργίας των ασφαλειών
είναι εξυπηρετική, για τους δυο ακόλουθους λόγους:
α) Πολλές συσκευές καταναλώσεως, μόλις τροφοδοτηθούν, απορρο-
.
φούν, για ένα πολύ μικρό χρονικό διάσημα, ένα ρεύμα μεγαλύτερο από
εκείνο, το οποίο ανισοιχεί σην · κατάσαση κανονικής λειτουργίας
τους. Το φαινόμενο αυτό είναι πολύ ένονο σους κινητήρες, που σην
πρώτη σιγμή τροφοδοτήσεώς τους απορροφούν το λεγόμενο "ρεύμα
εκκινήσεως". Αλλά και άλλες συσκευές, ακόμη και οι θερμικές, τραβούν,
ενελώς σιγμιαία, ένα μεγαλύτερο ρεύμα. Η μορφή της χαρακτηρισι­
κής λειτουργίας των ασφαλειών επιτρέπει τη διέλευση του σιγμιαίου
αυτού ρεύματος, χωρίς να προκληθεί η τήξη του τηκτού. Αν πάνως
υπάρχει τέτοιο πρόβλημα - και αυτό κυpίως συμβαίνει σις γραμμές
που τροφοδοτούν κινητήρες - υπάρχει η δυνατότητα να χρησιμοποιη­
θούν ασφάλειες "βραδείας τήξεως", που οι χαρακτηρισικές λειτουρ­
γίας τους δίνοναι στο σχήμα 6. 4β. Οι χρόνοι λειτουργίας αυτών των
W
×
æ
b
õ
2
ι
Z
b
î
2
t
4f
k�
ql
Ø
00z
d0l
M
Z
0
M

α d
\
\ ι \
τ|\ |\ \ ι \\
\ |1 τ \M ¹
lY
\ \ \\ι \ X�\ι\
Γ ¯¯¯τ
Y Y � 1
kh �.wh+ .¹·z¹4
X` " ¯ .X
À À À ÀÀÀ ¯ tà ¯
¹
Â
¹.
` λ


��
e

7` τ ¯` O
N
à à ^ N '` ` .��
^ ^ ^ ^ ^
¯ ¯ � ι
`��������
" " R

J o æ × W æ M ¾ W M
Σχ.
β
.4β.
Þæμc Ü Α(m.τι)
Χαρα
κ
ρισικές λειτο
υ
ργ
ί
ες

σφ
α
ιών βραδε
ί
ας τήξεως.
10
ασφαλειών είναι σημανικά μεγαλύτεροι από τους χρόνους των ασφα­
λειών ταχείας τήξεως.
f) Σε μια εγκατάσαση υπάρχουν ασφάλειες σε σειρά, με την έννοια
ότι το ίδιο ρεύμα περνάει διαδοχικά από δύο ή περισσότερες ασφά­
λειες. Π.χ. σον πίνακα διανομής μιας εγκατασάσεως υπάρχει η γενική
ασφάλεια, που προσατεύει όλη την εγκατάσαση, και υπάρχουν και οι
ασφάλειες των γραμμών, που ξεκινούν από τον πίνακα. Αν συμβεί ένα
σφάλμα σε μια γραμμή, το ρεύμα βραχυκυκλώματος περνάει και από τη
γενική ασφάλεια και από την ασφάλεια προσασίας της γραμμής . . Αυτό
το ρεύμα είναι πολύ μεγαλύτερο από τα ονομασικά ρεύματα και των
δύο αυτών ασφαλειών, δηλαδή είναι ικανό να κάψει και τις δύο. Εν
τούτοις είναι επιθυμητό να καεί μόνο η ασφάλεια της γραμμής και όχι
η γενική. Αυτό γίνεται δυνατόν χάρη ση μορφή που έχουν οι χαρακη­
ρισικές λειτουργίας των ασφαλειών. Από το διάγραμμα του σχήματος
5. 8α βλέπομε ότι η χαρακτηρισική λειτουργίας καθενός φυσιγγίου εί­
ναι κάτω από τη χαρακτηρισική λειτουργία όλων των άλλων φυσιγγίων
που έχουν μεγαλύτερο ονομασικό ρεύμα. Αν λοιπόν το φυσίyιο της
γενικής ασφάλειας είναι μεγαλύτερο από το φυσίγγιο της ασφάλειας
της γραμμής, το τελευταίο θα καεί και θα διακόψει το ρεύμα, πριν
προφθάσει να καεί το φυσίγγιο της γενικής ασφάλειας. Λέμε ότι έχομε
συνεργασία των οργάνων προσασίας που είναι συνδεδεμένα σε σειρά,
όταν πετυχαίνομε την εξής λειτουργία: ένα σφάλμα μετά από το δεύτε­
ρο όργανο προσασίας προκαλεί τη λειτουργία του χωρ{ς να προκαλέ­
σει και τη λειτου ργί α του πρώτου οργάνου προστασί ας. Έτσι
πετυχαίνομε να διακόmεται η τροφοδότηση σο μικρότερο δυνατό τμή­
μα της εγκατασάσεως.
Απ' όσα εξηγήσαμε ως εδώ σχετικά με τις ασφάλειες γίνεται φανερό
πόσο λανθασμένη είναι η συνήθεια που έχουν μερικοί να τοποθετούν
ένα ψιλό σύρμα σο εξωτερικό ενός φυσιγγίου για να το "επισκευάσουν"
όταν αυτό έχει καεί. Ακόμα και αν έχουν βρει από πείρα ποιο σύρμα
(συνήθως ένας ή περισσότεροι κλώνοι ενός εύκαμmου καλωδίου) καί­
γεται σα τόσα Αμπέρ όσο είναι το ονομασικό ρεύμα του φυσιγγίου,
είναι αδύνατον να πετύχουν να έχει τη χαρακτηρισική λειτουργίας του,
ούτε βέβαια την ικανότητα διακοπής. Μπορεί ορισμένες φορές, να λει­
τουργεί σχεδόν καλά. Σκοπός όμως των οργάνων προσασίας δεν είναι
να λειτουργούν καλά ορισμένες φορές αλλά πάνοτε, δηλαδή με όλες
τις πιθανές τιμές του ρεύματος βραχυκυκλώματος. Και αυτό δεν μπορεί
να εξασφαλισθεί, παρά μόνο όταν χρησιμοποιούμε τα κανονικά φυσίγ­
για.
ZΚλεισ; επαφ.
το ρ
ε
μ
α περα
Α
ν
ο
ικτ
ή ε
α
φ
διακοπ- ρει
μ
ατο!
Σχ
·
β.4y.
Δ
ι
με
τα
λλικό έλασμα.
1Ü1
Ο χρόνος λειτουργίας των αυτομότων διακοmών καθορίζεται από τη
διόταξη mώσεώς τους. Αφού, όπως είπαμε, η χαρακτηριστική λειτουρ­
γίας των ασφαλειών ε(ναι εξυπηρετική, είναι συνήθως επιθυμητό να
έχουν και οι αυτόματοι διακόmες μια χαρακτηρισική λειτουργίας με
μορφή ανόλογη εκείνης των ασφαλειών. rι· αυτό το σκοπό συνήθως η
διόταξη mώσεως των αυτομότων διακοmών αποτελεί ται από δύο σοι­
χεία: το θερμικό και το ηλεκτρομαγνητικό. Το θερμικό στοιχείο αποτε­
λείται από ένα διμεταλλικό έλασμα (σ. 6.4γ), δηλ. από ένα συνδυασμό
ελασμότων από δύο διαφορετικό μέταλλα που έχουν διαφορετικούς
συντελεστές διαστολής. Μια αντίσταση που διαρρέεται από το ρεύμα
που περνόει από τον αυτόματο διακόmη (ή από ένα σταθερό υποπολ­
λαπλόσιο αυτού του ρεύματος) θερμαίνει το διμεταλλικό έλασμα. Λόγω
των διαφορετικών συντελεστών διαστολής των δύο μετόλλων, το διμε­
ταλλικό έλασμα κόμmεται λιγότερο ή περισσότερο, ανόλογα με το
διερχόμενο ρεύμα. Με το όκρο του το διμεταλλικό έλασμα ωθεί μια
κασόνια που συγκρατεί το διακόmη στην κλειστή θέση (περίmωση
διακοmών με μηχανικό χειρισμό) ή ανοίγει μια επαφή του βοηθητικού
κυκλώματος που τροφοδοτεί τον ηλεκτρομαγνήτη (περίmωση διακο­
mών με ηλεκτρικό χειρισμό).
Το ηλεκτρομαγνητικό στοιχείο αποτελείται από ένα μικρό ηλεκτρο­
μαγνήτη, που το πην(ο του διαρρέεται και άυτό από το ίδιο ρεύμα, όπως
και η αντίσταση του θερμικού στοιχείου. Όταν περόσει ένα μεγόλο
ρεύμα, μεγαλUτερο από ένα όριο, ο ηλεκτρομαγνήτης έλκει, χωρίς κα­
μιό χρονική καθυστέρηση, τον οπλισμό του, ο οποίος, δρώντας όπως
και το θερμικό σοιχείο, προκαλεί την mώση του διακόmη. Επειδή η
λειτουργία του ηλεκτρομαγνητικού σοιχείου γίνεται χωρίς ηθελημένη
καθυστέρηση, λέγεται και στιγμιαίο στοιχείο ή στοιχείο ακαpιαfας λει­
τοupγfας. Όταν η mώση προκληθεί από το ηλεκτρομαγνητικό στοιχείο,
το όνοιγμα του αυτόματου διακόmη γίνεται σε τόσο χρόvο, όσος είναι
102
αναπόφευκτος από το γεγονός ότι πρέπει να τεθεί σε κίνηση ο μηχανι­
σμός που ανοίγει τις επαφές.
Το θερμικό σοιχείο λειτουργεί (δηλαδή προκαλεί την mώση του διακό­
πτη), όταν το ρεύμα είναι μεγαλύτερο από το όριο, σο οποίο είναι ρυθμι­
σμένο. Όμως ο χρόνος λειτουργίας δεν είναι σαθερός, αφού η θέρμανσή
του είναι τόσο ταχύτερη, όσο μεγαλύτερο είναι το ρεύμα. Γι' αυτό τα θερ­
μικά σοιχεία έχουν μια χαρακηρισική λειτουργία, που η μορφή της μοιά­
ζει με τη μορφή της χαρακηρισικής λειτουργίας των ασφαλειών.
Τ ο ηλεκρομαγνητικό σοιχείο ρυθμίζεται έτσι, που να προκαλεί την
mώση του διακόπτη (και, όπως αναφέραμε ήδη, αυτή είναι άμεση, χωρίς
καμιά καθυσέρηση) όταν το ρεύμα υπερβαίνει κάποιο όριο, που είναι ση­
μανικά μεγαλύτερο από το όριο λειτουργίας του θερμικού σοιχείου.
Στους aυτόματους διακόmες, που έχουν δυνατότητα ρυθμίσεως των
ορίων διεγέρσεως της διατάξεως mώσεως, μπορούμε να ρυθμίζομε
χωρισά τα οριακά ρεύματα λειτουργίας του θερμικού και του ηλεκτρο­
μαγνητικού σοιχείου.
Στους aυτόματους διακόmες, όπου η διάταξη πτώσεως δεν είναι
ρυθμίσιμη (και έτσι είναι και οι μικροαυτόματοι) , το οριακό ρεύμα λει­
τουργίας του ηλεκτρομαγνητικού σοιχείου είναι κάποιο ορισμένο πολ­
λαπλάσιο του οριακού ρεύματος λειτουργίας του θερμικού σοιχείου.
Η χαρακτηρισική λειτουργίας των μικροαυτομάτων έχει τη μορφή των
καμπυλών που δίνονται σο σχήμα 6. 4δ. Στους μικροαυτόματους τύπου
L που προορίζονται για την προσασία των γραμμών, το ηλεκτρομαγνη­
τικό σοιχείο δρα, όταν το ρεύμα είναι περίπου τριπλάσιο από το ονο­
μαστι κό ρεύμα του μι κροαυτομάτου. Οι μι κροαυτόματοι τύπου G
χρησιμοποιούνται συνήθως για την προσασία κινητήρων. Σ' αυτούς το
ηλεκρομαγνητικό σοιχείο προκαλεί την άμεση mώση του διακόπτη, όταν
το ρεύμα υπερβεί το οκαπλάσιο περίπου του ονομασικού ρεύματος. Οι
διαγραμμισμένες περιοχές σα διαγράμμαα του σχήματος 6. 4δ παρισούν
αυτό το "περίπου" που αναφέραμε: επειδή οι μικροαυτόματοι, ως βιομηχα­
νικό προϊόν που είναι, δεν μπορεί να έχουν απόλυτη ακρίβεια ση λειτουργία
τους, οι κατασκευασές δίνουν μια περιοχή, μέσα στην οποία εγγυημένα
λειτουργεί το σιγμιαίο σοιχείο - ούτε παραπάνω, ούτε παρακάτω. Στον
οριζόνιο άξονα, σ' αυτά τα διαγράμματα η κλίμακα δίνεται σε πολαπλάσια
του ονομασικού ρεύματος του μικροαυτομάτου.
Όπως αναφέραμε και προηγουμένως, οι μικροαυτόματοι έχουν την
ικανότητα διακοπής, που μπορεί να είναι 3 kA ή 6 kA ή 1 Ο kA. Όμως το
ρεύμα βραχυκυλώσεως είναι δυνατό να είναι ακόμα μεγαλύτερο από
αυτά τα όρια. Για να μην υπάρχει, λοιπόν, ο κίνδυνος να κατασραφεί
103
Τ\ιτο\ L
Χρι� πώσεως
Τ\τσ Ü
Χρόνο ττ ώσε!
7
1
1

4-
¯IH
\
1
1
θμικό στοιχεiο --
1v
I
Õ
1
Õ
Περιοχη λειτσpγίaς- 
ηλεκτρομαγνητικού
στοιχείου 1ΩΩ-
-----
 s
�u
2 4 b β 10 20 2 4 b Û 10 20
¬ ~
Ρ�μα ,
( τολλατt λασια
τ
ο ονοστιοu)
. Ρεύμα
,
( rολατλασια τοu ονομικσu)
Σχ- ô.4δ.
Χαρακτηριστικές λειτουργ(ες μικροαυτομάτων.
ένας μικροαυτόματος επειδή δεν θα μπορεί να διακόψει το ρεύμα βρα­
χυκυκλώματος, πρέπει να είναι τοποθετημένη πριν από αυτόν μια ασφά­
λεια, με ονομαστικό ρεύμα πολύ μεγαλύτερο από το ρεύμα του
μικροαυτομότου. Αυτή η ασφάλεια λέγεται "προτασσόμενη ασφ6λεια•.
Σε ρεύματα βραχυκυκλώματος μικρότερα από την ικανότητα διακοπής
του μικροαυτομάτου, η ασφάλεια αυτή δεν καίγεται. Έτσι, λειτουργεί ο
μικροαυτόματος κανονικό. Αν όμως εμφανισθεί ένα πολύ μεγάλο ρεύμα
βραχυκυκλώματος, τότε θα καεί η ασφάλεια, επειδή, όπως έχομε πει,
στα πολύ μεγάλα ρεύματα οι ασφάλειες λειτουργούν σε πάρα πολύ
μικρό χρόνο. Η ασφάλεια είναι, σ' αυτά τα μεγάλα ρεύματα, ταχύτερη
και από το στιγμιαίο (ηλεκτρομαγνητικό) στοιχείο του μικροαυτομάτου.
Ο μικροαυτόματος μπορεί να ανοίξει ή να μην ανοίξει, αλλά η τήξη της
ασφάλειας θα τον έχει προστατεύσει. Μια ασφάλεια, με φυσίγγια ονο­
μαστικού ρεύματος μικρότερου ή ίσου προς 100 Α, προστατεύει τους
μικροαυτόματους που έχουν ονομαστικό ρεύμα από 6 μέχρι 40 Α.
10
ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΕΒΔΟΜΟ
ΠΡΟΣΤΑΣΙ Α ΑΠΟ ΤΑΣΕΙ Σ ΕΠΑΦΗΣ - ΓΕΙ ΩΣΕΙ Σ - ΟΡΓΑΝΑ
ΠΡΟΣΤΑΣΙ ΑΣ
7. 1
Τάσεις επαφής.
Είναι γνωσό πως, αν περάσει ηλεκρικό ρεύμα μέσα από το ανθρώ­
πινο σώμα, υπάρχει κίνδυνος να προκαλέσει σοβαρές βλάβες ή ακόμα
και το θάνατο. Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχουν αυτοί οι κίνδυ­
νοι, οσοδήποτε μικρό και αν είναι το ρεύμα, ή επίσης, αν η διέλευση του
ρεύματος έχει πολύ μικρή διάρκεια. Ονομάζομε ηλεκτροπληξία το πα­
θολογικό αποτέλεσμα της διόδου του ηλεκρικού ρεύματος μέσα από το
ανθρώπινο σώμα. Αν η διέλευση του ρεύματος γίνει αισθητή, χωρίς όμως
να προκαλέσει παθολογικά αποτελέσματα, δεν έχομε ηλεκροπληξία.
Το αίτιο που μπορεί να προκαλέσει τη ροή του ηλεκτρικού ρεύματος
δεν μπορεί βέβαια να είναι τίποτε άλλο από την ύπαρξη μιας τάσεως
ανάμεσα σε δύο σώματα, προς τα οποία θα ερχόταν συγχρόνως σ'
επαφή ένα άτομο. Από αυτό προκύmει η έννοια της τάσεως επαφής:
είναι μι α τάση που υπάρχει ανάμεσα σε δύο σημεία ταυτοχρ6
ν
ως προ­
σιτά. Βέβαια σε κανονική κατάσαση λειτουργίας δεν υπάρχουν τέτοιες
τάσεις. Μόνο αν έχει συμβεί ένα σφάλμα των μονώσεων, μπορεί να
αποκήσουν μια τάση προς τη γη τα λεγόμενα "εκτεθειμένα αγώγιμα
μέρη".
Εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος είναι κάθε αγώγιμο ανικείμενο:
- Που ένα άτομο μπορεί να έλθει σε επαφή με αυτό, χωρίς φυσικά
να μεταχειρισθεί κάποιο εργαλείο.
- Που ενώ σε κανονική κατάσαση λειτουργίας δεν έχει καμιά τάση
προς τη γη, μπορεί να αποκτήσει τάση, σε περίmωση σφάλματος
των μονώσεων.
Εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος
.
μπορεί να είναι τμήμα μιας συσκειής
καταναλώσεως ή ενός εξαρτήματος της ΕΗΕ. Μπορεί όμως να είναι και
ένα άλλο αγώγιμο αντικείμενο, ξένο προς αυτά, αλλά που είναι συνδε-
Î
ÍÜ3
¯ ¯ ¯¯ ¯¯ ¯ - ¯ ¯- ¯ ~
τον οVδ6τεροV
ΜT μονω1ιχό
δάιεδο
�Εδ�(χώ),ά�� Pμμοg
οιιοοχρχ¥. ιTTρινεÇ
�Ιμ¥0��ιYf¶ ιΙΥοεg_
Ρεμα βρ%κικλώσεω
από τη Υ*
Σχ. 7.1.
Μνω1ιχό
διεåο
I
f
f
ι
f
~~ ι
\Ξm�~.χωρί , ΙW  Àιχ$
¤tw,�ινόΑιο· Ιοφ��]
Ταυτόχρονη επαφή με δύο μέρη, μεταξ
ύ των οπο(ων υπάρ
χ
ει μια
τό
σ.
δεμένο με αυτό. Εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος είναι π.χ. το μεταλλικό
περίβλημα ενός ηλεκτρικού μαγειρείου, ή το μεταλλικό σώμα ενός πί­
νακα διανομής.
Μ
πορε{ όμως να ε{ναι και ένας όξονας που παίρνει
κίνηση από έναν ηλεκτρικό κινητήρα, οπότε, αν ο κινητήρας δεν είναι
προσιτός, ενώ ο όξονας είναι προσιτός, θα χαρακτηρίσομε εκτεθειμένο
αγώγιμο μέρος τον όξονα.
Ας επανέλθομε όμως στα "συγχρόνως προσιτό" μέρη. Αν κόποιος,
που πατόει σε δόπεδο που δεν είναι μονωτικό ή ακουμπόει σε τοίχο που
δεν είναι μονωτικός, έλθει σε επαφή με ένα αγώγιμο μέρος που έχει μια
τόση προς τη γη, γεφυρώνει μια τόση επαφής και επομένως θα περόσει
ρεύμα μέσα από το σώμα του. Το ίδιο θα συμβεί, αν το δόπεδο και οι
τοίχοι είναι από μονωτικό υλικό, αλλό το ότομο έλθει σε επαφή συγχρό­
νως με το αγώγιμο μέρος που έχει τόση και με ένα όλλο αγώγιμο
αντικείμενο του έχει το δυναμικό της γης (σχ. 7. 1). Συγχρόνως προσιτό,
στα παραδείγματα που αναφέραμε, είναι ένα εκτεθειμένο αγώγιμο μέ­
ρος από
τ
μια πλευρό, ενώ από την όλλη είναι:
- Το δόπεδο ή ο τοί)ος που δεν είναι μονωτικό', στο πρώτο παρό­
δειγμα.
Ένα αγώγιμο μέρος, που έχει το δυναμικό της γης και που βρί­
σκεται σε τέτοια απόσταση από το εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος,
106
ώσε να μπορεί ένα ότομο να έλθει σε επαφη συγχρόνως και με
τα δυο, σο δεύτερο παρόδειγμα.
Η περίπτωση που περιγράψαμε λέγεται έμμεση επαφή. Ένα άτομο
έρχεται σε επαφη με ένα εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος που έχει αποκττ­
σει μια τάση επαφής εξαιτίας ενός σφάλματος των μονώσεων.
Υπάρχει και μια δεύτερη περίπτωση: η 6μεση επαφή. Αυτ
ή
συμβαί­
νει, όταν ένα άτομο έλθει σε επαφή με ένα ενεργό μέρος που έχει τάση
προς τη γη (δηλαδ
ή
με έναν αγωγό φάσεως ή
με ένα αγώγιμο μέρος
συνδεδεμένο με αυτόν) , αν αυτό για οποιοδ
ή
ποτε λόγο έχει γίνει προσιτό.
Και σην περίπτωση της άμεσης επαφ
ή
ς χρησιμοποιείται κατ'επέκαση ο
όρος "άση επαφ
ή
ς" με την έννοια της τάσεως που θα γεφυρώσει με το
σώμα του ένα άτομο που θα έλθει σε επαφή με το μέρος που έχει τάση
προς τη γη και με το δάπεδο ή τον τοίχο (αν δεν είναι μονωτικά) ή με ένα
άλλο αγώγιμο ανικείμενο που έχει το δυναμικό της γης.
7.2 Πότε μι α τάση επαφής είναι επι κίνδυνη.
Εκείνο που μας ενδιαφέρει, όαν πρόκεrαι να λάβομε μέτρα προσασίας
αόμων από τάσεις επαφής, είναι να ξρομε πόε μια τάση επαφής είναι επικίν­
δυνη και πότε όχι. Αυτό μας χρειάζεαι για να κάνομε ό,τι πρέπει, ώσε οι
τάσεις επαφής που είναι ενδεχόμενο να εμφανισθούν να μην είναι επικίνδυνες.
Έχουν γίνει πολλές μελέτες, για να προσδιορισθεί ποια είναι η τιμή
του ρεύματος, α
ν
6λογα με τη δι6p
κ
ει6 του, που, όταν περνάει μέσα
από το ανθρώπινο σώμα, μπορεί να είναι επικίνδυνο για πρόκληση ηλε­
κτροπληξίας. Επίσης έχει μελετηθεί ποια είναι η ανίσαση που παρου­
σιάζει το ανθρώπινο σώμα ση διέλευση του ηλεκτρικού ρεύματος.
Αυτά τα δύο σοιχεία είναι απαραίτητα, για να βρούμε, τελικά, την τιμή
της τάσεως επαφής, που, ανάλογα με τη χρονική διάρκεια διατηρή
σεώς
της, μπορεί να είναι επικίνδυνη.
Πρέπει να αναφερθεί ότι η επίδραση του ηλεκτρικού ρεύματος δεν
είναι η ίδια σ'όλα τα άτομα, αλλά και σο ίδιο άτομο δεν είναι χρονικά
σαθερή. Επίσης τα αποτελέσματα που έχει το ηλεκτρικό ρεύμα εξαρ­
τώναι και από τη διαδρομή που θα ακολουθήσει μέσα σο σώμα (από
χέρι σε πόδια, από χέρι σε χέρι κλπ. ) . Αλλά και η ανίσαση του ανθρώ­
πινου σώματος δεν είναι ένα σαθερό μέγεθος. Διαφέρει από άτομο σε
ότομο, μεταβάλλεται χρονικά σο ίδιο άτομο και κυρίως εξαρτόται από
τις συνθήκες της επαφ
ή
ς (π.χ. αν είναι υγρό το δέρμα) .
Είναι ευνόητο πόσο δύσκολος είναι ο προσδιορισμός όλων αυτών
των παραγόνων. Γι' αυτό ακριβώς το λόγο υπήρχαν ανέκαθεν ορισμέ-
Íܯ
νες διαφοροποιήσεις μεταξύ των κανονισμών των διαφόρων χωρών, ως
προς τα όρια που πρέπει να ληφθούν υπόψη σον καθορισμό των μέ­
τρων για την αποφυγή κινδύνων από τόσεις επαφής. Ο ΚΕΗΕ που ισχύει
ση χώρα μας ορίζει ότι: κ6θε τ6ση επαφής μεγαλύτερη από 50 ν
πρέ
πει να διακόπτεται σε χρόνο μικρότερο από 5 8ØO από τη σιγμή
εμφανίσεώς της.
7.3
Μ
έ
θ
οδο
ι προ
α
ασίαc από έμμεση
επαφή.
Επειδή σην πρόξη οι πιθανότητες να έλθει ένα ότομο σε επαφή με
ένα εκτεθειμένο αγώγιμο μέρος, που έχει αποκτήσει μια τόση επαφής
εξαιτίας ενός σφόλματος, είναι περισσότερες από τις πιθανότητες όμε­
σης επαφής, αρχίζομε με την εξέταση των μέτρων που επιβόλλοναι για
την προσασία από τους κινδύνους των εμμέσων επαφών.
Όπως θα αναφέρομε και ση συνέχεια, η μέθοδος προσασίας που
έχει την ευρύτερη εφαρμογή είναι η γείωση των εκεθειμένων αγωγίμων
μερών. Όμως θα περιγρόψομε πρώτα ορισμένες όλλες μεθόδους που
χρησιμοποιούναι σπανιότερα, για να καταλήξομε ση μέθοδο της γειώ­
σεως, την οποία θα χρειασθεί να αναπτύξομε διεξοδικότερα
.
Δύο τρόποι θα ήταν λογικό κατόλληλοι για την αποφυγή κινδύνων
που θα μπορούσαν να προκύψουν από την επαφή ατόμων προς τα
εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη:
- Ή να αποκλεισθεί με ικανοποιητική βεβαιότητα, ότι ένα σφόλμα
μονώσεως θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα την εμφόνιση
μιας τόσεως επαφής σα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη,
- ή να φρονίσομε, ώσε, αν τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη αποκτή­
σουν μια τόση επαφής, αυτή να μην είναι επικ(νδυνη.
Από τις πένε μεθόδους προσασίας που θα αναφέρομε στη συνέχεια, οι
τρεις πρώτες εμπίπουν σην πρώτη περίπωση και οι όλ ες δυο σ δεύτερη.
α} Διπλή μόνωση.
Εφαρμόζεται κυρίως σε ορισμένα εργαλε�α χειρός (όπως π.χ. ηλε­
κτροδρόπανα) και σε όλλες φορητές συσκευές καταναλώσεως. Επόνω
από την κανονική μόνωση των ενεργών μερών τοποθετείται και μια
δεύτερη. Έτσι, αν συμβεί ένα σφόλμα, δηλαδή αν η κανονική μόνωση
πόθει βλόβη, τα εκεθειμένα αγώγιμα μέρη δεν θα αποκτήσουν καμιό
τόση, αφού θα υπόρχει η δεύτερη μόνωση. Οι συσκευές με διπλή μό­
νωση έχουν, σην πινακίδα όπου είναι γραμμένα τα σοιχεία τους, το
σήμα της διπλής μονώσεως (σχ. 7.3α) .
108
Σχ
. 7.3σ.
Σήμα διπλής μονώσεως.
Στην ίδια περίmωση εμπίmουν και οι συσκευές με "ενισχυμένη μό­
νωση•, σις οποίες η μόνωση είναι μία, αλλά έχει διπλή μηχανική και
ηλεκρική άνοχή από μια κανονική μόνωση. Έτσι θεωρείται ότι παρέχει
τον ίδιο βαθμό προσασίας, όπως η διπλή μόνωση.
Η μέθοδος της διπλής μονώσεως θεωρείται πλεονεκτική' σ' όσες
περιmώσεις υπάρχει αμφιβολία αν, εκεί όπου θα χρησιμοποιηθεί η
συσκευή, θα υπάρχει κατάλληλη γείωση και αν θα συνδεθεί σωσά.
Διπλή μόνωσ παρουσιάζουν και οι γραμμές των ΕΗΕ, σις οποίες οι
μονωμένοι αγωγοί είναι τοποθεημένοι μέσα σε σωλήνες με χαλύβδινο οπλι­
σμό (αλυβδοσωλήνες) ή σε οπλισμένους μονωτικούς σωλήνες (σωλήνες
Μπέργκμαν) , αφού η μόνωση που υπάρχει σο εσωτερικό αυτών των σωλή­
νων είναι μια δεύτερη μόνωση πάνω από τ μόνωση των αγωγών.
f) Ηλεκτpικ6ς διαχωpισμ6ς (χρήση μετασηματισή aπομονώσεως).
Ο ουδέτερος του δικύου που τροφοδοτεί την ΕΗΕ είναι γειωμένος.
Γι' αυτό οι αγωγοί φάσεων έχουν τάση προς τη γη. Αν ένα σφάλμα
γεφυρώσει τη μόνωση που υπάρχει μεταξύ των ενεργών μερών που
έχουν τάση και των εκτεθειμένων αγωγίμων μερών, θα αποκτήσουν και
τα τελευταία μια τάση προς τη γη. Μπορούμε ένα τμήμα της ΕΗΕ να
μην το τροφοδοτήσομε απευθείας, αλλά μέσω ενός μετασχηματισή
που ούτε aνυψώνει ούτε υποβιβάζει την τάση (δηλαδή έχει την ίδια
τάση πρωτεύονος και δευτερεύονος) και που δεν έχει καμιά σύνδεση
προς τη γη σο δευτερεύον του (σχ. 7. 3β) . Έτσι, σε περίmωση σφάλ­
ματος, τα εκεθειμένα αγώγιμα μέρη αυτού του τμήματος της ΕΗΕ δεν
είναι δυνατόν να αποκτήσουν τάση προς τη γη. Ο μετασχηματισής
(που λέγεται μετασχηματισής aπομονώσεως ή μετασχηματισής 1
:
1 ,
αφού έχει ίσο αριθμό σπειρών και σα δύο τυλίγματά του) πρέπει να.
έχει Πολύ καλές μονώσεις. Έτσι, θα είναι βέβαιος ο διαχωρισμός μετα­
ξύ του πρωτεύονος και του δευτερεύονος. Επίσης πρέπει να είναι
βέβαιο ότι κανένα σημείο του δευτερεύονος τυλίγματος ή του κυκλώ­
ματος που τροφοδοτείται από αυτό δεν θα αποκτήσει αγώγιμη σύνδεση
προς τη γη εξαιτίας ενός σφάλματος. Ένα τέτοιο σφάλμα δεν θα γινό­
ταν ανιληmό, αφού δεν συνεπάγεται καμιά υπερέναση και θα μπορού-
ι
Μετασ)ηματι.ς ποv τρφί
τ
ο δίκτ' (μόνο το δεvτερε\ον
τύλιγμά του
)
@
¬
Γε
ί
ωση τοv
ΠοΡεία τοv
ι
ι
ρε
�ματ
ο
ς
Σφαλμα
Εκτt-εψένα
/
αγώγιμα μέρη
Σχ. 7.3β.
Μετασχηματις
aπο
μ
ονώσεως
ÌÜ
Εκτε-ε
ι
μ
/
αγ
ώ
γιμα
μrρ
@
ουδε
τ
έρσ
Προσασία με ηλεκτρικό διαχωρισμό.
α) Συσκευή που τροφοδοτείται απ' ευθεiας (δε
ν
υπάρχει ηλεκτρικός διαχωρισμός).
β) Συσκευή που τροφοδοτείται μέσω μετασχηματισή aπομονώσεως (επειδή υπάρ­
χει ηλεκτρικός διαχωρισμός, ακόμα κι αν συμβε( σφάλμα δεν κυκλοφορεί ρεύμα).
σε να διατηρηθεί επί μακρό χρονικό διόστημα. Θα είχε όμως ως συνέ­
πεια να μην υπόρχει πια προστασία με διαχωρισμό για όλο το τμήμα της
ΕΗΕ που τροφοδοτείται από το μετασχηματιστή (σχ. 7.3γ). Γι' αυτό το
λόγο αυτή η μέθοδος προστασίας δεν εφαρμόζεται σε εκτεταμένα ηiή­
ματα των ΕΗΕ επειδή η πιθανότητα ενός σφόλματος που θα γείωνε ένα
σημείο του κυκλώματος θα ήταν αυξημένη. Συνηθέσερη εφαρμογή της
μεθόδου είναι στους ρευματοδότες τροφοδοτήσεως ξυριστικών μηχανών.
γ) Προσασία με ισοδuναμικές συνδέσεις.
Όταν όλα τα "ταυτόχρονα προσιτό" μέρη είναι συνδεδεμένα μεταξύ
τους, δεν είναι δυνατόν να υπόρχουν τόσεις μεταξύ τους, δηλαδή έτσι
εξασφαλίζεται ότι δεν είναι δυνατόν να εμφανισθούν τόσεις επαφής.
Είναι μια μέθοδος που μπορεί να εφαρμοσθεί π.χ. σ' ένα εργοστόσιο ή
σ' ένα εργαστήριο:
σ
ο δόπεδο ενσωματώνεται (στο στόδιο κατασκευής
του) ένα πλέγμα από αγωγούς. (Πόσο πυκνό θα είναι αυτό. το πλέγμα
είναι θέμα μελέτης, με βόση τα συγκεκριμένα στοιχεία. Για να έχομε μια
Ì¡Ü
Μεταcχηματιστ�! που τροφοοτεί το δiκτυο
( μόνο το δευτερεύον τ\ιλιγμά του )

~
ι rείωσ
l
του
ουδετερου
Μετασχηματιστ!
απομονώσεω!
! -
/.

Πορεl τοv ρε\ματο! όταν
γlνει το δεύτερο σφάλμα
. =

Σ
χ. 7.3y.
t Πρώτο σφάλμα
(που δεν έχει ,
γίνει αντιληm,
επειδ: δεν
τ¯
rυσκευ) που
_ κλt ρο
ρ
ε-
είναι
φ
υσικά
ματ ο!)
γειωμ
 



 
Αστοχία προστασίας με ηλεκτρικό διαχωρισμό.
ιδέα, αναφέρομε ότι μπορεί οι αποστάσεις μεταξύ των αγωγών να
χρειάζεται να είναι της τάξεως του ενός ή μερικών μέτρων) . Σ
'
αυτό το
πλέγμα συνδέονται όλα τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη, αλλά και όλα τα
μεταλλικά στοιχεία του κτηρίου, οι σωληνώσεις και οτιδήποτε μεταλλικό
αντικείμενο υπάρχει στην περιοχή. Χρειάζεται ειδική μέριμνα και ενδε­
χομένως λήψη μέτρων προστασίας στις παρυφές του ισοδυναμικού πλέγ­
μαος, δηλαδή εκεί που αυτό τελειώνει, αφού σ' αυτήν την περιοχή μπορούν
να εμφανισθούν τάσεις μεταξύ αγωγ(μων μερών που είναι συνδεδεμένα
στο πλέγμα και άλλων αγωγίμων μερών ασυνδέτων προς αυτό.
δ) Χρήση πολύ χαμηλής τάσεως ασφαλε
ίας.
Η
μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται,
όταν θεωρείται ότι είναι αυξημένες
οι πιθανότητες να συμβούν σφάλματα των μονώσεων. Π.χ. εφαρμόζεται
στα φορητά φωτιστικά σώματα (μπαλανέζες) που χρησιμοποιούνται
στα συνεργεία. Επίσης εφς φμόζεται στις εγκαταστάσεις φωτισμού με
ειδικά φωτιστικά σε κήπους, πισίνες, σιντριβάνια κλπ. Ένας μετασχημα-
1 1 1
τισής υποβιβά
ζ
ει την τάση σε μια τιμή κάτω από 50 ν. Και εδώ ο
μετασχηματισής πρέπει να έχει ισχυρές μονώσεις μεταξύ πρωτεύο­
ντος και δευτερεύονος. Φυσικά αποκλε(ονται οι αυτομετασχηματι­
σές.
ε) Γείωση των εκτεθειμένων αγωγfμων μερών.
Είναι, όπως ήδη αναφέραμε, η μέθοδος προσασ(ας που χρησιμο­
ποιείται γενικά και περισσότερο από όλες τις άλλες. Αναφέρεται και ως
•προσασ{α με αυτόματη διακοπή". Συν{σαται ση σύνδεση των εκτε­
θειμένων αγωγίμων μερών με ένα ή περισσότερα ηλεκτρόδια, που ε{ναι
τοποθετημένα μέσα ση γη και έχουν καλή επαφή μ' αυτήν. Όταν,
εξαιτίας ενός σφάλματος, γεφυρωθεί η μόνωση μεταξύ των ενεργών
μερών που έχουν τάση προς τη γη και των εκτεθειμένων αγωγίμων
μερών, θα προκληθεί η ροή ενός ρεύματος, που θα είναι ικανό να
προκαλέσει τη λειτουργ(α των οργάνων προσασίας. Αυτό θα διακό­
ψουν την τροφοδότηση σε τόσο σύνομο χρόνο, που η τάση επαφής να
μην ε{ναι επικίνδυνη. Παράλληλα βέβαια η σύνδεση προς τη γη μειώνει
το μέγεθος της τάσεως επαφής σε σύγκριση με την τιμή που θα είχε αν
τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη ήταν αγείωτα. Δεν μπορούμε όμως να
ελπί
ζ
ομε ότι η τάση επαφής θα μπορούσε να περιορισθεί σε επίπεδο
κάτω από τα 50 ν. Γι' αυτό η διακοπή της τροφοδοτήσεως είναι απαραί­
τητη.
Τη μέθοδο αυτή θα περιγράψομε διεξοδικότερα σις παραγρaφους
7.4, 7. 5, 7.6 και 7. 7.
7.4 Ηλεκτρόδια γει ώσεως.
Ηλεκτρόδιο γειώσεως (ή γειωτής) είναι ένα μεταλλικό σώμα, που
είναι τοποθετημένο μέσα ση γη, ώσε να έχει καλή επαφή με το έδα­
φος. Χρησιμεύει για να συνδέομε προς αυτό τα εκτεθειμένα αγώγιμα
μέρη, και να εξασφαλίσομε προσασία από τάσεις επαφής. Επίσης,
χρησιμοποιούναι ηλεκτρόδια γειώσεως για τη σύνδεση προς αυτά του
ουδέτερου των δικτύων διανομής. Ακόμη, χρησιμοποιούναι και για τη
σύνδεση αλεξικεραύνων ή γενικά συσημάτων aνικεραυνικής προσα­
σίας, για τη διοχέτευση προς τη γη ρευμάτων των κεραυνών.
Αν πρόκειται για μεταλλικό σώμα που έχει τοποθετηθεί για κάποιον
άλλο σκοπό αλλά χρησιμοποιείται και ως ηλεκτρόδιο γειώσεως, το ονο­
μάζ
ομε "φυσικό ηλεκτρόδιο γειώσεως• (ή "φυσικό γειωτή") . Ανιθέτως,
αν το έχομε τοποθετήσει μόνο για να έχομε αγώγιμη σύνδεση προς τη
112
γη, το ονομάζαμε "τεχνητό ηλεκτρόδιο γειώσεως" (ή "τεχητό γειωτή") .
Ως τεχνητά ηλεκρόδιc γειώσεως μπορούμε να χρησιμοποιήσαμε: α)
Ράβδους ή σωλήνες που εμπηγνύομε κατακόρυφα ση γη, β) μεταλλι­
κές πλάκες τοποθετημένες κατακόρυφα (μερικές φορές βά
ζ
ομε σον
ίδιο λάκκο και καρβουνόσκονη για καλύτερη αγωγιμότητα προς το έδα­
φος) και γ) ταινίες ή σύρματα που απλώνοναι σε χανάκια μέσα σο
έδαφος ή τοποθετούναι κάτω από τα θεμέλια των κτηρίων (θεμελιακή
γείωση) . Υλικό των ηλεκτροδίων είναι ή σίδερο γαλβανισμένο (για να
μην σκουριάζει) ή σπανιότερα χαλκός επικασσιτερωμένος. Χαλκός γυ­
μνός καλό είναι να αποφεύγεται, επειδή μπορεί να προκαλέσει διάβρω­
ση (εξαιτίας ηλεκροχημικών ανιδράσεων) σε σιδερένια ανικείμενα
που είναι μέσα σο έδαφος και κυρίως σους σωλήνες. Το συνηθέσερο
και απλούσερο ηλεκτρόδιο που χρησιμοποιούμε σις ΕΗΕ είναι ένας
γαλβανισμένος σιδηροσωλήνας, διαμέτρου μιας ίνσας και μήκους 2
,
5 m.
Ένα ηλεκτρόδιο γειώσεως αποτελεί μι α σύνδεση προς τη γη· αυτή η
σύνδεση έχει αναπόφευκτα μια ανίσαση. Όσο μικρότερη είναι η "α­
νίσαση γειώσεως" τόσο καλύτερο είναι το ηλεκρόδιο. Η ανίσαση
γειώσεως εξαρτάται από τη μορφή και τις διασάσεις του ηλεκτροδίου,
αλλά επίσης εξαρτάται σοβαρότατα και από το είδος του εδάφους (το
υγρό έδαφος είναι καλύτερο από το ξηρό, το αργιλώδες καλύτερο από
το αμμώδες) . Για να έχομε μια ιδέα σχετικά με την τάξη μεγέθους των
αντισάσεων γειώσεως, αναφέρομε ότι ένα ηλεκτρόδιο γειώσεως από
σωλήνα διαμέτρου μιας ίνσας και μήκους 2, 5 m, τοποθετημένο σ' ένα
έδαφος μάλλον καλής αγωγιμότητας, παρουσιά
ζ
ει ανίσαση γειώσεως
περίπου 20 Ω. Περισσότερα ηλεκτρόδια, αν τα τοποθετήσαμε το ένα σε
μικρή απόσαση από το άλλο, δεν πετυχαίνουν αξιόλογη μείωση της
ανισάσεως γειώσεως. Ανίθετα, αν είναι σε αρκετά μεγάλες αποσά­
σεις μεταξύ τους, λέμε ότι είναι "χωρισά ηλεκτρόδια" και συμπεριφέ­
ροναι σαν ανισάσεις σε παράλληλη σύνδεση: όσο περισσότερα είναι,
τόσο μικρότερη είναι η ισοδύναμη aντίστασή τους. Αν ένας αγωγός
είναι συνδεδεμένος με πολλά "χωριστά" ηλεκτρόδια γειώσεως, μπορεί
να θεωρηθεί ως συνδεδεμένος με ένα μόνο ηλεκτρόδιο. Αυτό το ηλε­
κτρόδιο έχει ανίσαση γειώσεως ίση με την ισοδύναμη ανίσαση που
προκύπτει από την παράλληλη σύνδεση των αντισάσεων γειώσεως των
ηλεκτροδίων. (Επειδή οι αντισάσεις γειώσεως είναι συνήθως αρκετά
μεγαλύτερες από τις ανισάσεις των αγωγών που χρησιμοποιούμε για
τη σύνδεση των ηλεκτροδίων, μπορούμε να αμελούμε τις τελευταίες,

εκτός αν οι αποσάσεις είναι πολύ μεγάλες) . Η απόσαση με"αξύ δύο
ηλεκτροδίων που χρειά
ζ
εται για να μπορούν να θεωρηθούν ότι είναι
ÍÍð
"χωρισά" δεν είναι ένα ορισμένο μέγεθος· εξαρτάται από τη μορφή και
τις διασάσεις των ηλεκτροδίων. Συνήθως σην πράξη, αν πρόκειται για
ράβδους ή σωλήνες διαμέτρου μιας ίνσας και μήκους 2,5 mτοποθετη­
μένους κατακόρυφα σο έδαφος, μια απόσαση 3 ¯ 5 m μπορεί να
θεωρηθεί αρκετή. Αν κάθε ηλεκτρόδιο έχει μεγαλύτερες διασάσεις
(π.χ. αν αποτελείται από σύρματα τοποθετημένα μέσα σο έδαφος σε
διάταξη που να αποτελούν ένα πλέγμα) , οι αποσάσεις που χρειάζοναι
για να θεωρηθούν "χωρισά" είναι μεγαλύτερες.
Συνηθ(ζεται σην πράξη η τοποθέτηση τριών ηλεκροδ(ων, ράβδων ή
σωλήνων, σε τριγωνική διάταξη (σις κορυφές ενός ισόπλευρου τριγώ­
νου) . Αν οι αποσάσεις μεταξύ των ηλεκτροδίων ε(ναι μεγάλες, η διάτα­
ξη αυτή δεν προσφέρει τίποτα περισσότερο από οπQιαδήποτε άλλη
διάταξη τριών ηλεκτροδ(ων. Η συνολική αν(σαση έ(ναι και σις δύο
περιmώσεις ίση με την ισοδύναμη ανίσαση των τριών ανισάσεων σε
παράλληλη σύνδεση. Αυτή είναι η ελάχιση τιμή της συνολικής ανισά­
σεως γειώσεως που μπορούμε να πετύχομε. Αν όμως οι αποσάσεις
μεταξύ των ηλεκτροδ(ων ε(ναι περιορισμένες, η τριγωνική διάταξη έχει
το πλεονέκτημα ότι, με το μικρότερο δυνατό χώρο που θα μπορεί να
διατεθε( για να τοποθετηθούν τα τρία ηλεκτρόδια, πετυχαίνει να έχουν
συνολική ανίσαση γειώσεως όσο είναι δυνατόν πλησιέσερη σ' αυτήν
την ελάχιση τιμή.
7.5
Λ
ειτουργία των οργάνων προσ
ασίαc

Σ
υ
στήματα σ
υ
νδέσεως
των γειώσεων.
Για να εξασφαλισθεί η προσασία που προσφέρει η γείωση των εκτε­
θειμένων αγωγίμων μερών, πρέπει τα όργανα προσασίας να διακόΨο�ν
την τροφοδότηση σε χρόνο μικρότερο των 5 sec από τη σιγμή εμφανί­
σεως μιας τάσεως επαφής μεγαλύτερης από 50 V. Βασικά θεωρούμε
ότι το όργανο προσασίας που μπορεί να λειτουργήσει είναι η ασφάλεια
που προσατεύει τους αγωγούς και τα άλλα εξαρτήματα από υπερενά­
σεις. Όπως έχομε αναφέρει, και οι μικροαυτόματοι έχουν περίπου ό­
μοια χαρακτηρισική λειτουργίας με εκείνη των ασφαλειών.
Για να μη χρειάζεται κάθε φορά να ανατρέχομε σις χαρακτηρισικές
λειτουργίας, θεωρούμε ότι, για να έχομε χρόνο λειτουργίας μικρότερο
από 5 sec, χρειάζεται το ρεύμα να ε(ναι μεγαλύτερο από το τριπλάσιο
του ονομασικού ρεύματος του φυσιγγ(ου. Αυτή λοιπόν ε(ναι η προϋπό­
θεση, για να ε(ναι αποτελεσματική η προσασία: το ρεύμα που θα πε­
ράσει σε περίmωση σφάλματος, να είναι μεγαλύτερο από το τριπλάσιο
114
του ονομασικού ρεύματος της ασφάλειας (εννοούμε εδώ του φυσιγ­
γίου) που βρίσκεται πριν από τη θέση του σφάλματος.
Για να ανιληφθούμε όμως πώς κυκλοφορούν τα ρεύματα σε περί­
πτωση σφάλματος, πρέπει να περιγράψομε τα συσήματα συνδέσεως
των γειώσεων που εφαρμόζοναι σις ΕΗΕ, αλλά και σα δίκτυα διανο­
μής που τις τροφοδοτούν. Δύο είναι αυτά τα συσήματα: η άμεση
γείωση και η ουδετέp
ωση. Υπάρχει και ένα τρίτο σύσημα συνδέσεων
των γειώσεων, που λέγεται με αγείωτο ουδέτερο. Αυτό όμως δεν εφαρ­
μόζεται συνήθως σα δίκτυα διανομής, αλλά σε ΕΗΕ που τροφοδοτού­
ναι από μια εγκατάσαση παραγωγής που διαθέτει ο καταναλωτής.
α) Στην άμεση γείωση, σε κάθε καταναλωτή υπάρχει ένα ηλεκτρόδιο
γειώσεως, προς το οποίο συνδέοναι όλα τα εκεθειμένα αγώγιμα μέρη
της εγκατασάσεως. Στο σχήμα 7.5α, με Rr παρισάνοναι οι αvισά­
σεις των ηλεκτροδίων γειώσεως των καταναλωτών και με R0 η ανίσα­
ση γειώσεως του ουδετέρου. (Αν υπάρχουν περισσότερα ηλεκρόδια,
οι Rr και R0 είναι οι ισοδύναμες ανισάσεις γειώσεως) . Η γείωση του
ουδετέρου R0 λέγεται και γείωση λειτουργίας, ενώ οι γειώσεις των
καταναλωτών Rr λέγοναι γε
ι
ώσε
ι
ς προστασίας. Αν συμβεί ένα σφάλμα
και τα εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη αποκτήσουν μια τάση επαφής Uε, το
ρεύμα που θα περάσει απ' αυτά προς τη γη θα είναι I ¯ �
Μετασχματιστ-ς ποu τροφοδοτεL
_το δίκτ'ο ( μόνο το δt'τερε-ον
-λι
γ
μa)
æ
¬
a
¬
m
w
|�
Ασφάει l

Ε
κτ
,
ε�ιμένα
r
a
ι~
ayωγιμα_. =ι "
r
=
ι ~
μερ
¬ ¬ �
ø
ι
o
r o
l

H
O
¬

H
|

_
H
F
¼
H
|
¬
.  ΓεLωc1 to'
ο'δετέροu
¬
-
¬
-
Γε\ωσ
'ταναωτ-
Σχ.
7
.
5
α.
Σχηματική παράσαση συνδέσεων των γειώσεων σην άμεση γείωση.
1 15
Πρέπει, όταν U. � 50 V, το ρεύμα που θα περόσει να ε{ναι I � 310
v
(όπου
l
0
v
το ονομασικό ρεύμα της ασφόλειας) . Δηλαδή πρέπει
50 V
�8 l
H
|
ον
ή H °
1 J
Γ ´ ζ
Αν το σφόλμα συμβεί σε μια γραμμή που προσατεύεται με ασφόλεια
1
Ο Α, η προσασία εξασφαλίζεται, αν:
H, S 1 ,
J
Ω
Για μεγαλύτερες ασφόλειες χρειόζεται ανίσοιχα μικρότερη ανίσαση
γειώσεως. Π.χ. για ασφόλεια 35 Α, που ε(ναι το συνηθέσερο μέγεθος για
τη γενική ασφόια του πίνακα διανομής των καοικιών, πρέπει:
H, S 0, 5 Ω
Γειώσεις με τόσο μικρή ανίσαση είναι δύσκολο να πετύχομε με τα
ηλεκτρόδια που συνήθως χρησιμοποιούμε. Μόνο όταν υπόρχει ένα δί­
κτυο υδρεύσεως με μεταλλικούς σωλήνες, που έχουν μεγόλο μήκος
μέσα ση γη, μπορούμε να το χρησιμοποιήσομε σαν φυσικό ηλεκρόδιο
γειώσεως. Δηλαδή τότε μπορούμε να συνδέομε προς αυτό τα εκτεθει­
μένα αγώγιμα μέρη της ΕΗΕ και να πετυχαίνομε αποτελεσματική προ­
στασία από τις τόσεις επαφής. Φυσικό πρέπει σε αυτό το δίκτυο
υδρεύσεως να μη διακόmεται η ηλεκτρική αγωγιμότητα των σωλήνων
του με την παρεμβολή σωλήνων από μη μεταλλικό υλικό (όπως π.χ.
αμιανοσωλήνες) ή με την παρεμβολή συνδέσμων των μεταλλικών σω­
λήνων που δεν εξασφαλ{ζουν την ηλεκτρική αγωγιμότητα μεταξύ τους.
p) Και σην οuδετέpωαη υπόρχει σε κόθε καταναλωτή ένα ηλεκτρό­
διο γειώσεως, προς το οποίο συνδέοναι όλα τα εκτεθειμένα αγώγιμα
μέρη. Η διαφορό σε σύγκριση με την όμεση γείωση είναι ότι συνδέεται
προς αυτό και ο ουδέτερος. Η σύνδεση γίνεται σο σημείο ακριβώς που
αρχίζει η ΕΗΕ, δηλαδή σο κιβώτιο του μετρητή. Στο σχήμα 7.5β βλέ­
πομε ότι: t) Όλες οι ανισόσεις γειώσεως των ηλεκροδίων των κατα­
ναλωτών Rr, καθώς και η ανίσαση γειώσεως του ουδετέρου Α0, είναι
σε παρόλληλη σύνδεση και επομένως η ισοδύναμη ανίσαση είναι πολύ
μικρή. 2)Ένα σφόλμα μεταξύ των ενεργών μερών που έχουν τόση προς
τη γη και των εκεθειμένων αγωγίμων μερών ισοδυναμεί με βραχυκύ­
κλωμα μεταξύ αγωγού φόσεως και ουδετέρου. Το κύκλωμα, μέσα από
το οποίο θα κυκλοφορήσει το ρεύμα του σφόλματος, δεν περιλαμβόνει
και ανισόσεις γειώσεως, όπως συμβαίνει σην όμεση γείωση. Περι­
λαμβόνει μόνο τις ανισόσεις των μεταλλικών αγωγών. Κατό συνέπεια
το ρεύμα έχει τέτοια τιμή, που οπωσδήποτε θα προκαλέσει τη λειτουρ-
116
Æ
Μετασχηματιστι ποu τροοδοτει το δίκuο
¸( μόνο το δερεiον τύλιγμα 
¾
Æ
-
rεLωO τοu
οuδεέροu
-
rεLωση
κ
ατ
αναι
-
Σχ. 7.
5β.
Σχ
ματική παράσαση συνδέσεων των γειώσεων σην ουδετέρωση.
Æ
-
γία της ασφόλειας και μόλισα σε χρόνο μικρότερο από 5 sec. Μέσω
των γειώσεων των καταναλωτών και του δικύου, ο ουδέτερος είναι
ένας αγωγός παρόλληλος προς τη γη. Γι' αυτό το λόγο το ρεύμα (όχι
μόνο του σφάλματος αλλά και εκείνο που κυκλοφορεί σε κανονική κα­
τόσαση λειτουργίας) μοιράζεται : ένα μέρος του (βέβαια το μεγαλύτε­
ρο) περνόει από τον ουδέτερο αγωγό και ένα μέρος του από τη γη.
Για να μπορεί να εφαρμοσθεί η ουδετέρωση, πρέπει να τηρούναι
ορισμένες προϋποθέσεις που αφορούν το δίκτυο διανομής. Αυτό απο­
τελεί αρμοδιότητα της ΔΕΗ, η οποία καθορίζει ποια δίκυό της είναι
κατόλληλα. Επειδή σ' ένα δίκτυο διανομής που τροφοδοτείται από ένα
μετασχηματισή δεν επιτρέπεται άλλοι καταναλωτές να εφαρμόζουν
την άμεση γείωση και όλλοι την ουδετέρωση, η ΔΕΗ ορίζει σους κατα­
ναλωτές ποιο σύσημα πρέπει να εφαρμόσουν. Πάνως, επειδή σα
τελευταία χρόνια χρησιμοποιούναι σα δίκτυα υδρεύσεως σωλήνες μη
μεταλλικοί ή σύνδεσμοι των σωλήνων που δεν εξασφαλίζουν την ηλε­
κρική αγωγιμότητα, δημιουργούναι προβλήματα σην εφαρμογή της
άμεσης γειώσεως και γι' αυτό το λόγο προτιμάται, όπου αυτό είναι
δυνατόν, η εφαρμογή της ουδετερώσεως.
/Μετασμτισς ποu τροδοτί
το δίκuο ( μΟο τ δετεον
τ
i
λι
γ
μ
α)
W
*
Σχ. 7.5y.
W
*
|εί
κατα�τή
Σ
ύ
σ
μα αγε
(
ωτο
υ
ο
υ
δετ
έ
ρο
υ
.
117
γ
) Το τρίτο σύση
μ
α συνδέσεως των γειώσεων είναι το σύστημα
α
γ
είωτου ουδετέρου. Σ' αυτό τα εκτεθει
μ
ένα αγώγι
μ
α
μ
έρη συνδέοναι
προς ένα ηλεκτρόδιο γειώσεως ενώ ο ουδέτερος του δικύου δεν ε{ναι
γειω
μ
ένος. Επο
μ
ένως, όταν συ
μ
βεί ένα σφάλ
μ
α
μ
εταξύ των ενεργών
αγωγών και των εκτεθει
μ
ένων αγωγί
μ
ων
μ
ερών, τα τελευταία δεν απο­
κτούν τάση προς τη γη και δεν κυκλοφορεί κανένα ρεύμα (σχ. 7
.5
γ)
.
Από
πλευράς προσασίας από τάσεις επαφής, το σύση
μ
α αυτό μοιάζει
μ
ε
τη
μ
έθοδο του "ηλεκρικού διαχωρισ
μ
ού" που
ή
δη αναφέραμε (παράγρ.
7.3 - β) . Ακριβώς για τον {διο λόγο που ισχύει και για εκείνη τη
μ
έθοδο,
δηλαδή ότι ένα σφάλμα προς τη γ
η
δεν γίνεται ανιληπτό,
μ
ετατρέπει
όμως το δ{κτυο σε γειω
μ
ένο, το σύση
μ
α αγε{
ωτου ουδετέρου δεν
εφαρ
μ
όζ
εται συνήθως σε δίκτυα διανο
μ
ή
ς
,
γιατί σε αυτά
,
λόγω της
εκτάσεώς τους, υπάρχει αυξημένη πιθανότητα να συ
μ
βεί ένα σφάλ
μ
α
προς τη γη. Το σύσημα εφαρμόζεται μερικές φορές σε ΕΗΕ τροφοδο­
τού
μ
ενες από μια εγκατάσαση παραγωγής του καταναλωτή.
Στη διεθνή τυποποίηση ακολουθείται ο εξ
ή
ς συ
μ
βολισ
μ
ός για τα τρία
συσήματα συνδέσεων των γειώσεων που αναφέρα
μ
ε
:
κάθε σύσημα
συμβολί
ζ
εται
μ
ε δύο γρά
μμ
ατα, από τα οποία το πρώτο δείχνει την
κατάσαση του ουδετέρου και το δεύτερο την κατάσαση των εκτεθει­
μένων αγωγίμων
μ
ερών. Τα γρά
μμ
ατα ε{ναι
:
118
Τ (από τη γαλλική λέξη terre που σημαίνει ''γη") και δείχνει σύνδεση
προς τη γη.
Ν (από τη γαλλική λέξη neutre ή την αγγλική neutral που σημαίνει
"ουδέτερος") και δείχνει σύνδεση με τον ουδέτερο.
I (από τη γαλλική λέξη i sol e ή την αγγλική isolated που σημαίνει
"απομονωμένος") και δείχνει την έλλειψη συνδέσεως.
Έτσι:
¬ ττ είναι η άμεση γείωση.
- ΤΝ είναι η ουδετέρωση.
- IT είναι το σύσημα του αγείωτου ουδετέρου.
7. 6
Δι ακόπτες δι αφυγής.
Από όσα αναφέρθηκαν προηγουμένως έχει γίνει ανιληπτό ότι το
βασικό σοιχείο για την αποτελεσματικότητα της γειώσεως ως μεθόδου
προσασίας είναι η εξασφάλιση αρκετά μεγάλου ρεύματος, όταν συμβε(
ένα σφάλμα που προκαλεί την εμφάνιση επικινδύνων τάσεων επαφής,
ώσε να προκαλεί τη λειτουργ(α των οργάνων προσασίας σε σύντομο
χρόνο. Από αυτήν την άποψη θα ήταν εξυπηρετικό οι ασφάλειες και οι
μικροαυτόματοι να είχαν κατά το δυνατόν μικρό ονομασικό ρεύμα,
ώσε το ρεύμα του σφάλματος να προκαλεί τη λειτουργία τους σε
σύνομο χρόνο. Όμως, από την άλλη πλευρό, το ονομασικό ρεύμα
αυτών των οργάνων προσασίας πρέπει να είναι αρκετά μεγάλο, ώσε
να μην υπάρχει περίπτωση τα όργανα αυτό να λειτουργήσουν από το
ρεύμα κανονικής λειτουργίας. Μια λύση σο πρόβλημα αυτό ε(ναι η
χρησιμοποίηση του διαφορικού δια
κ6πτη διαφυγής. Αυτός είναι ένα
όργανο προσασίας που δεν επηρεάζεται από την τιμή του ρεύματος,
αλλά από τη διαφορά δύο ρευμάτων: του ρεύματος που περνά από τον
αγωγό φάσεως και του ρεύpατος που περνά από τον ουδέτερο. Αυτό
τα δύο ρεύματα είναι ίσα σε κανονική κατάσαση λειτουργίας. Όταν
όμως συμβεί ένα σφάλμα που διοχετεύει ένα ρεύμα προς τα εκτεθειμέ­
να αγώγιμα μέρη και μέσω αυτών προς τη γη, υπάρχει μια διαφορά
μεταξύ του ρεύματος φάσεως και του ρεύματος ουδετέρου, ίση ακρι­
βώς με το ρεύμα που περνά μέσω του σφάλματος και που "διαφεύγει•
προς τη γη. Η αρχή λειτουργίας του διαφορικού διακόπτη διαφυγής
φαίνεται σο σχήμα 7. 6α : Από το εσωτερικό ενός δακυλίου από μα­
γνητικό υλικό περνούν ο αγωγός φάσεως και ο ουδέτερος. Όταν ε(ναι
ίσα τα ρεύματα, από τα οποία διαρρέοναι αυτοί οι δύο αγωγοί, ο
δακτύλιος δεν μαγνητίζεται (αφού οι διευθύνσεις των δύο ρευμάτων
119
Ε~ ~
Æ
Æ
Σχ. 7.6α.
Αρχή λειτουργ
(ας μονοφασικού διαφορικού διακό
m
η διαφυγής.
είναι ανίθετες, δηλαδή το αλγεβρικό άθροισμά τους είναι μηδέν} . Ό­
ταν όμως υπάρχει μι α διαφορά μεταξύ των δύο ρευμάτων, ο δακτύλιος
μαγνητίζεται και τότε δημιουργείται μια τάση από fΠαγωγή σε ένα
βοηθητικό τύλιγμα. Αυτή η τάση τροφοδοτεί με ρεύμα το πηνίο ενός
μικρού ηλεκτρομαγνήτη που προκαλεί την πτώση του διακόπτη. Ακρι­
βώς κατά τον ίδιο τρόπο λειτουργούν και οι τριφασικοί διαφορικοί δια­
κόπτες (σχ. 7. 6β} . Σε κανονική λειτουργία το διανυσματικό άθροισμα
των ρευμάτων των τριών φάσεων και του ουδετέρου είναι μηδέν. Όταν
υπάρχει ένα σφάλμα (συνήθως μιας φάσεως προς τα εκεθειμένα αγώ­
γιμα μέρη}
,
το άθροισμα παύει να είναι μηδέν και τότε μαγνητίζεται ο
δακτύλιος και η τάση, που επάγεται σο βοηθητικό τύλιγμα, προκαλεί
την πτώση του διακόπτη.
Στην πραγματικότητα οι διαφορικοί διακόπτες διαφυγής έχουν έναν
"αθροισικό μετασχηματισή ενάσεως". Αυτός αποτελείται από έναν
πυρήνα που έχει δύο ή τέσσερα πρωτεύονα τυλίγματα, αναλόγως του
αν είναι μονοφασικός ή τριφασικός {ανά ένα τύλιγμα για τον έναν ή
τους τρεις αγωγούς φάσεως και ένα για τον ουδέτερο} , και ένα δευτε-
120
Σχ. 1.eι.
Αρχή λειτο
υ
ργίας τριφασικού διαφορικού διακόπτη διαφ
υ
γής.
ρεύον τύλιγμα. Το τελευταίο είναι συνδεδεμένο με τον ηλεκτρομαγνήτη
πτώσεως του διακόπτη (σχ. 6. 7') . Συνήθως οι διαφορικοί διακόπτες
διαφυγής έχουν και μια δυνατότητα ελέγχου της λειτουργίας τους: σο
σχήμα 7. 6γ, το κουμπί Ρ επιτρέπει να διοχετευθεί ένα ρεύμα μέσω της
ανισόσεως R. Αυτό αποτελεί ένα "ψευδές σφόλμα" που προκαλεί την
πτώση του διακόπτη, αν αυτός είναι σε καλή κατόσαση. Μια τέτοια
ÌZ1
@
Σχ- ¯·βÝ·
Μονοφασικός διαφορικός διακόπς διαφυγής.
α: Αθροιστικός μετασχματισής εντόσεως. Ρ. κοuμn( δοκιμής
.
δοκιμή πρέπει να γίνεται κατά διαστήματα, για να εξακριβώνεται ότι ο
διακόπτης λειτουργε( καλό. Ονομόζομε διαφοpικ6 pεύμα τη διαφορά
ρευμάτων μεταξύ φάσεως και ουδετέρου (που να είναι το ίδιο σαν να
λέμε το αλγεβρικό ρεύμα των δύο ρευμάτων). Αυτό είναι (σο με το
ρεύμα που διοχετεύεται, μέσω του σφάλματος, προς τη γη ("ρεύμα
διαφυγής"). Ευαισθησία ενός διαφορικού διακόπτη διαφυγής είναι το
ελάχιστο διαφορικό ρεύμα που μπορεί να προκαλέσει την πτώση του.
Συνήθως η ευαισθησία των διαφορικών διακοπτών διαφυγής είναι 30
mA, αλλά υπάρχουν και διακόπτες με μικρότερη ευαισθησία, μέχρι 500
mA. Ο χρόνος λειτουργίας είναι πολύ μικρός, της τάξεως του 0,02 6OC.
!ZZ
f .
§ &
@
Σχ. ¯.Þδ.
φ
Διαφορικο
(
διακόπες διαφυγής:
α) Μονοφασικός. β) Τριφασικός
.
Ονομαστικό ρεύμα ενός διαφορικού διακόπτη διαφυγής είναι το ρεύμα
που μπορεί να τον διαρρέει συνεχώς, χωρίς να προκαλεί υπερθερμάν­
σεις, και είναι άσχετο προς την ευαισθησία του.
Οι διαφορικοί διακόπτες διαφυγής (σχ. 7.6δ} έχουν συνήθως μορφή
παρόμοια με εκείνη των μικροαυτομάτων και είναι κατάλληλοι για τοπο­
θέτηση σε πίνακα είτε επιφανειακά, είτε στο εσωτερικό του, με στήριξη
σε "ράγες".
Οι διαφορικοί διακόπτες διαφυγής λέγοναι,
λ
ανθασμένα, και ηλε­
κτρονόμοι διαφυγής ή ρελέ διαφυγής.
Προσασία με διαφορικό διακόπτη διαφυγής κάνομε σε όσες περι­
πτώσεις το δίκτυο διανομής, από το οποίο τροφοδοτείται η ΕΗΕ. δεν
είναι κατάλληλο για την εφαρμογή της ουδετερώσεως και συγχρόνως
είναι πολύ δύσκολο (και επομένως πολύ δαπανηρό} να πετύχομε χαμη­
λή αντίσαση γειώσεως, όσο απαιτείται για να είναι αποτελεσματική η
άμεση γείωση. Σε αυτήν την περίπτωση ο διακόπτης διαφυγής είναι το
μόνο όργανο προστασίας, που μπορ·εί να διασφαλίσει από επικίνδυνες
τάσεις
επαφής.
Φυσικά, μπορεί ο διακόπτης διαφυγής να χρησιμοποιηθεί ως πjÞ~
αθετο μέσο προστασίας, συγχρόνως με την εφαρμογή της άμεσης γειώ­
σεως ή της ουδετερώσεως. Αυ είναι η πιο συνηθισμένη περίπτωση
εφαρμογής του στην πράξη. Έχει το πλεονέκτημα της πιο μεγάλης ευαισθη­
σίας και του πολύ συντομότερου χρόνου διακοπής της τροφοδοτήσεως.
Θα ήταν δυναόν να τοποθετηθεί ένας διαφορικός διακόπτης διαφυ­
γής σε καθεμιά γραμμή - αναχώρηση από τον πίνακα διανομής. Έτσι,
123
σε περίπτωση σφάλματος σε μια γραμμή, θα έπεφτε μόνο ο διαφορικός
διακόπτης αυτής της γραμμής. Συνήθως σην πράξη δεν εφαρμόζεται
αυτή η λύση· τοποθετείται ένας μόνο διαφορικός διακόπτης διαφυγής,
για όλη την ΕΗΕ. Αυτό γίνεται κυρίως για οικονομικούς λόγους, γιατί ο
διαφορικός διακόπτης είναι αρκετά ακριβό όργανο. Η λύση αυτή έχει
το μειονέκτημα ότι, σε οιαδήποτε γραμμή και αν συμβεί το σφάλμα,
διακόπτεται η τροφοδότηση ολόκληρης της ΕΗΕ.
Όταν σ' έναν πίνακα πέσει ο· διαφορικός διακόπτης, ενοπίζομε τη
γραμμή, σην οποία έχει συμβεί το σφάλμα, με διαδοχικές δοκιμές. Αν
οι γραμμές προσατεύοναι με μικροαυτόματους, τους ανοίγομε όλους
και ση συνέχεια κλείνομε το διαφορικό διακόπτη και μετά έναν-έναν
τους μικροαυτόματους των γραμμών, έως ότου βρεθεί ποια γραμμή
προκαλεί την πτώση του διαφορικού διακόπτη.
Με τη χρησιμοποίηση ενός μοναδικού διαφορικού διακόπτη εξασφα­
λίζεται και η προσασία του ίδιου του πίνακα διανομής, επειδή αυτός
συνδέεται σην κύρια γραμμή μόλις αυτή φθάνει σον πίνακα. Ανίθετα,
αν χρησιμοποιηθούν διαφορικοί διακόπτες σε καθεμιά αναχώρηση
(πράγμα που, όπως αναφέραμε, εφαρμόζεται πολύ σπάνια) , ο ίδιος ο
πίνακας δεν καλύπτεται από την προσασία τους. Στην περίπτωση αυτή,
και εφόσον οι διαφορικοί διακόπτες αποτελούν το μοναδικό (και όχι
πρόσθετο) μέσο προσασίας, ο πίνακας θα έπρεπε να κατασκευασθεί
με διπλή μόνωση (πράγμα αρκετά δύσκολο) .
Αναφορικά με τη λειτουργία του διαφορικού διακόπτη, θα πρέπει να
έχομε υπόψη ότι, όταν εφαρμόζεται άμεση γείωση, αυτός μπορεί να
πέσει, ακόμα και αν υπάρχει σφάλμα του ουδετέρου προς τα εκτεθει­
μένα αγώγιμα μέρη. Αυτό συμβαίνει, επειδή, όταν εφαρμόζεται αυτό το
σύσημα, ο ουδέτερος μπορεί να έχει κάποια μικρή τάση προς τη γείω­
ση. Σε περίπτωση ενός τέτοιου σφάλματος θα κυκλοφορήσει ένα ρεύμα
που είναι δυνατόν να "διεγείρει• το διαφορικό διακόπτη.
Οι διαφορικοί διακόπτες διαφυγής λέγοναι και διακ6πτες διαφuγής
εν
ά
αεως, προς ανιδιασολή με τους διακ6πτες διαφuγής τάαεως, οι
οποίοι όμως σα τελευταία χρόνια δε χρησιμοποιούναι παρά σπάνια.
Η αρχή λειτουργίας τους είναι η ακόλουθη: Όλα τα εκτεθειμένα αγώγι­
μα μέρη συνδέοναι με έναν αγωγό. Ο διακόπτης διαφυγής τάσεως έχει
ένα πηνίο, που συνδέεται μεταξύ του παραπάνω αγωγού και ενός ηλε­
κροδίου γειώσεως. Όταν η τάση μεταξύ τους υπερβεί τα 50 V, προκα­
λείται η πτώση του διακόπτη. Η αρχή λειτουργίας του φαίνεται σο
σχήμα 7. 6ε. Το ηλεκτρόδιο γειώσεως δεν διοχετεύει προς τη γη κανένα
αξιόλογο ρεύμα. Χρησιμεύει μόνο, για να μπορεί ο διακόπτης διαφυγής

� . . �.....
...

� . �gg

�.......�
ι
I
Σχ. 7.δc.
Α
ρχή λιτοuργ(ας διακόπ διαφυγής τάσως.
\α μετρήσει την τόση μεταξύ των εκτεθειμένων αγωγίμων μερών και της
γης. Γι' αυτό το λέμε βοηθητικό ηλεκτρόδιο. Ο διακόmης διαφυγής
μπορε{ να λειτουργήσει, ακόμα και αν το βοηθητικό ηλεκτρόδιο έχει
μεγάλη αντ{σταση γειώσεως.
7.7
Εφαρμογή της γειώσεως των εκτεθειμένων αγωγfμων μερών.
Εδώ θα περιγραφεί σε γενικές γραμμές ο τρόπος εφαρμογής της
μεθόδου. Στο Κεφάλαιο 9 θα δοθούν περισσότερες λεmομέρειες σχε­
τικό με τη διαμόρφωση της εγκατασάσεως και την επιλογή των σοι­
χείων που την αποτελούν.
Πρέπει προηγουμένως να σημειωθεί ότι, ανεξάρτητα από το σύστη­
μα συνδέσεως των γειώσεων και ακόμη και αν αυτό προσφέρει αποτε­
λεσματική προστασία, όπως το απαιτούν οι κανονισμοί, δεν παύομε να
επιδιώκομε τον περιορισμό των πιθανοτήτων εμφαν{σεωc τάσεων επα­
φής μεταξύ ταυτοχρόνως προσιτών αντικειμένων. Ενώ δηλαδή η μέθο­
δος της γειώσεως των εκτεθειμένων αγωγίμων μερών αποτελε{ την
κύρια προστασία από τάσεις επαφής, εφαρμόζομε παράλληλα και cπι­
κουρικό ορισμένα μέτρα που εμπίmουν στη μέθοδο προστασίας με
ισοδυναμικές συνδέσεις. Γι' αυτό το σκοπό συνδέονται στη γε{ωση της
ΕΗΕ οι διάφορες σωληνώσεις του κτηρίου: υδρεύσεως, κεντρικής θερ­
μάνσεως, φωταερ{ου κλπ. Επίσης, για τον ίδιο λόγο επιβάλλεται να
πραγματοποιούνται ισοδυναμικές συνδέσεις μεταξύ4εταλλικών αντικει-
12
μένων, με τα οποία είναι πιθανό να έλθει συγχρόνως σε επαφή ένα
ότομο. Κυρ{ως αυτό επιβόλλετqι αν, εξαιτ{ας της φύσεως του χώρου,
ε{ναι πιθανό το ότομο αυτό να έχει βρεγμένα τα χέρια, γιατί τότε η
ανίσαση είναι μικρότερη και επομένως μια ενδεχόμενη τόση επαφής
θα είχε ως συνέπεια νa περάσει μεγαλύτερο ρεύμα από το σώμα του.
Η κατασκευή των ΕΗΕ είναι βασικό η ίδια, ανεξόρτητα από το σύστη­
μα συνδέσεως των γειώσεων που εφαρμόζεται. 'Αλλωσε, και σις πε­
ριοχές, όπου τα δίκυα διανομής δεν είναι κατόλληλα για την εφαρμογή
της ουδετερώσε<)ς, πρέπει να γίνεται η πρόβλεψη για τη μελλονική
εφαριής της. Η �ο του ουδετέρου προς τη γείωση της ΕΗΕ
όταν εφαρμόζεται ουδετέρωση, γίνεται (από συνεργεία της ΔΕΗ) μέσα
σο κιβώτιο του μετρητή ή του συσήματος μετρήσεως. (Μια εξαίρεση
που αφορό βιομηχανικές ΕΗΕ θα αναφερθεί σο Κεφόλαιο
9
) . Εκείνο
που διαφοροποιεί τις εγκατασόσεις, ανόλογα με το εφαρμοζόμενο
σύσημα συνδέσεως των γειώσεων, είναι ότι σην περ{mωση της όμε­
σης γειώσεως χρειάζεται ιδιαίτερη μέριμνα για την επίτευξη χαμηλής
ανισόσεως γειώσεως.
Χαμηλή τιμή της ανισάσεως γειώσεως πρέπει βέβαια να επιδιώκα­
με πάνοτε, ανεξόρτητα από το εφαρμοζόμενο σύσημα συνδέσεως των
γειώσεων. Ι διαίτερα πλεονεκτική ε{ναι η θεμελιακή γείω
σ
η. Αυτή απο­
τελείται από μια γαλβανισμένη χαλύβδινη ταινία που ενσωματώνεται
ση βόση των θεμελίων του κτηρίου σ' όλη την περίμετρό του. Χόρη σο
μεγάλο βόθος αλλά και επειδή διατηρείται πόνοτε υγρασία σην περιο­
χή των θεμελίων, η θεμελιακή γείωση έχει και διατηρεί σ' όλες τις
εποχές του έτους πολύ χαμηλή ανίσαση γειώσεως. Παρόλληλα όμως
πετυχα{νει και κότι όλλο πολύ σοβαρό
:
Μαζί με τις σωληνώσεις υδρεύ­
σεως κλπ. , που συνδέοναι και αυτές ση θεμελιακή γείωση, αποτελεί,
σε ικανοποιητικό βαθμό, ένα ισοδυναμικό πλέγμα για όλο το κήριο, με
αποτέλεσμα να περιορίζοναι σε χαμηλές τιμές οι τόσεις επαφής.
Σε θέση κατό το δυνατόν κονό σο μετρητή τοποθετείται τό ηλε­
κρόδιο γειώσεως. (Στην περίmωση θεμελιακής γειώσεως, κοντό σο
μετρητή γίνεται η σύνδεση προς την ταινία που έχει τοποθετηθεί σα
θεμέλια της οικοδομής) . Προς αυτό το ηλεκτρόδιο συνδέεται ο αγωγός
γειώσεως (συνήθως γυμνός αγωγός) , που φθόνει ως το κιβώτιο του
μετρητή. Μέσα σο κιβώτιο του μετρητή συνδέεται προς τον αγωγό
γειώσεως ο αγωγός προσασίας, καθώς και ο ουδέτερος, όταν εφαρ­
μόζεται ουδετέρωση. Ο ουδέτερος, εκτός από αυτό το σημείο, δεν
πρέπει να ενώνεται με το αγωγό προσασίας ή να γειώνεται σε κανένα
όλλο σημε(ο μέσα σην ΕΗΕ. Ο αγωγός προσασίας είναι μονωμένος
126
όπως και οι ενεργοί αγωγοί και το χρώμα της μονώσεως του είναι
κίτρινο - πρόσινο. Έχει διατομή ίδια με τη διατομή :ων ενεργών αγω­
γών, όταν αυτή είναι μέχρι 1 6 mm
2
. Σε μεγαλύτερα μεγέθη επιτρέπεται
ο αγωγός προσασίας να είναι μικρότερης διατομής, ίσης με το μισό
περίπου της διατομής των αγωγών φόσεων. Ο αγωγός προσασίας
τοποθετείται σους ίδιους σωλήνες με τους ενεργούς αγωγούς ή απο­
τελεί ένα πόλο του ιδίου καλωδίου με αυτούς. Κατ' αυτό τον τρόπο
φθόνει ως τις συσκευές καταναλώσεως, όπου συνδέεται με τα εκεθει­
μένα αγώγιμα μέρη τους. Καταλήγει δηλαδή σε κόθε σαθερή ή κινητή
συσκευή καταναλώσεως που έχει εκεθειμένα αγώγιμα μέρη καθώς και
σε κόθε ρευματοδότη (πρίζα) . Τα εύκαμπτα καλώδια των φορητών συ­
σκευών καταναλώσεως, εφόσον αυτές έχουν εκτεθειμένα αγώγιμα μέ­
ρη, περιλαμβόνουν αγωγό προστασίας, που συνδέεται με τον
ανίσοιχο αγωγό των σαθερών γραμμών, μέσω των επαφών γειώσεως
του ρευματοδότη (πρίζα) και του ρευματολήπτη (φις) .
Στον αγωγό προσασίας δεν επιτρέπεται να παρεμβόλλεται ούτε
διακόπτης ούτε, βέβαια, ασφάλεια.
Η διαμόρφωση των εγκατασόσεων που περιγρόψαμε είναι σύμφωνη
με τον ΚΕΗΕ όπως_ ισχύει σήμερα. Παλαιότερα όμως ίσχυαν διαφορετι­
κές ρυθμ(σεις και γι' αυτό σις εγκαταστόσεις που είχαν κατασκευασθεί
εκείνη την εποχή θc βρούμε ορισμένες διαφορές από τα παραπόνω.
Συγκεκριμένα αναφέρομε τρεις περιπτώσεις:
- Σε εγκατασόσεις, όπου εφαρμοζόταν όμεση γείωση, ο αγωγός
προσασίας δεν όρχιζε από το κιβώτιο του μετρητή. Η σωλήνωση
ύδρεύσεως χρησίμευε ως ηλεκτρόδιο γειώσεως. Σ' ένα σημείο
της, συνήθως σο μαγειρείο, συνδεόταν ο αγωγός προσασίας, ο
οποίος κατέληγε είτε σον πίνακα διανομής είτε, συνηθέσερα,
σο κουτί συνδέσεως του ηλεκτρικού μαγειρείου. Από εκεί, μέσω
της γραμμής του ηλεκτρικού μαγειρείου, που είχε αγωγό προσα­
σίας, έφθανε σον πίνακα διανομής. Οι όλλες γραμμές είχαν κα­
νονικό αγωγό προσασίας.
- Σε χώρους, όπου δεν υπήρχε υγρασία και το δόπεδο ήταν μονω­
τικό, οι ρευματοδότες ήταν διπολικοί, δηλαδή δεν είχαν επαφή
γειώσεως και φυσικό οι ανίσοιχες γραμμές δεν είχαν αγωγό
προσασίας.
- Σε εγκατασόσεις, όπου εφαρμοζόταν η ουδετέρωση, δεν υπήρχε
καθόλου αγωγός προσασίας. Ο ουδέτερος χρησίμευε συγχρό­
νως και ως αγωγός προσασίας (ένας τέτοιος αγωγός δεν θεωρεί­
ται •ενεργός αγωγός•) . Αυτός ο αγωγός συνδεόταν, σις σαθερές
127
και σις κινητές συσκευές !αταναλώσεως, προς τα εκτεθειμένα
αγώγιμα μέρη. Οι ρευματοδότες ήταν τριπολικοί και η επαφή
γειώσεώς τους γεφυρωνόταν μ' έναν αγωγό προς τον ουδέτερο.
Τα εύκαμπτα καλώδια των φορητών συσκευών καταναλώσεως εί­
χαν κανονικά αγωγό προσασίας. Σημειώναμε ότι σις εγκατασά­
σεις που είναι κατασκευασμένες κατ' αυτόν τον τρόπο δεν είναι
δυνατόν να χρησιμοποιηθεί, ως πρόσθετο όργανο προσασίας,
ένας διαφορικός διακόπτης διαφυγής.
Στη διεθνή τυποποίηση συμβολίζεται με:
- ΡΕ ο αγωγός προσασίας (από τις αγγλικές λέξεις Protecti on ·
"προσασία" και Earth - "γη") .
- ΡΕΝ ο ουδέτερος αγωγός που χρησιμοποιείται και ως αγωγός
προσασίας (Ν από τη λέξη Neutral - "ουδέτερος") .
Ανίσοιχα, το σύσημα της ουδετερώσεως συμβολίζεται με:
- TN-S όταν υπάρχει χωρισός αγωγός προσασίας (S από την αγ­
γλική λέξη separate ~ "χωρισός") .
- TN-C όταν ένας αγωγός είναι συγχρόνως ουδέτερος και αγωγός
προσασίας (C από την αγγλική λέξη combined - "συνδυασμένος") .
Το σχήμα 7. 7 δείχνει τους συμβολισμούς των συσημάτων γειώσεως
και ανισοίχων αγωγών. Διευκρινίζαμε ότι, σύμφωνα με τον ΚΕΗΕ, ση

T
ο
ιg�

ι1ο
Ν �
&
ι
ι
ι
æ
T
2
1
ΡΕ Ν
W
m
Σύσ
τμ
α
Π
Γι
Σύσημα ¯N¬L
1
ι
L
L
2
1
Ν
Ρ Ε

Γ γ
r\σ
τμ
α τΝ-b
Σχ
- Ï-Ï-
Συμβολισμός συσμάτων γειώσεως
και των ανιαο
(
χων αγωγών.
\ : Εκεθειμένα αγώγιμα μέρη.
12
χώρα μας, όταν εφαρμόζεται η ουδετέρωση, χρησιμοποιούμε το σύση-
μα TN-S.
.
7.β Προσααrα από άμεαη επαφή.
Όπως έχομε αναφέρει, άμεση επαφή έχομε, όταν ένα άτομο έρχεται
συγχρόνως σ' επαφή με έναν ενεργό αγωγό που έχει τόση προς τη γη
και μ' ένα σώμα που tχει το δυναμικό της γης (όπως το δάπεδο ή ένας
το(χος που δεν ε(ναι από μονωτικό υλικό ή ένα αγώγιμο ανικείμενο που
ε( ναι γειωμένο ή είναι σε επαφή με τη γη) .
Προσασία από άμεση επαφή προσφέρουν οι μονώσεις ή ορισμένα
εμπόδια που κάνουν αδύνατη την επαφή προς τα γυμνό σοιχε{α που
έχουν τάση προς τη γη, εκός βέβαια αν κάποιος χρησιμοποιήσει εργα­
λε(α ή ειδικά μέσα. Για να εξασφαλισθεί η προσασ(α από άμεσες επα­
φές οι κανονισμο{ ορ{ζουν σε πόση απόσαση π{σω από ένα εμπόδιο
επιτρέπεται να βρίσκοναι γυμνο{ αγωγο{. Επ(σης ορ{ζουν πόσο μικρά
πρέπει να ε(ναι τα ανοίγματα που έχουν τα περιβλήματα, είτε για αερι­
σμό, είτε για να γίνεται μια επαφή που χρειάζεται
·
για την κανονική
λειτουργία. Τέτοια είναι π.χ. η περ(mωση σους ρευματοδότες, όπου
υπάρχουν ανο{γματα για να μπορούν να περνούν οι περόνες του ρευ­
ματολήmη. Όμως τc ανο{γματα αυτά πρέπει να ε{ναι τόσο μικρών
διασάσεων, ώσε να μη χωράει π.χ. το δόχυλο ενός χεριού. Αν βέβαια
κάποιος χρησιμοποιήσει ειδικά μέσα, ε(ναι δυνατόν να έρθει σε επαφή
·με τα σοιχεία που έχουν τάση προς τη γ.
Η προσασία που προσφέρουν οι μονώσεις ή τα εμπόδια θεωρείται
από τους κανονισμούς επαρκής. Πρόσθετη προσασία από άμεση επα­
φή μπορε( να προσφέρουν οι διαφορικοί διακόmες διαφυγής, εφόσον
έχουν αρκετά μεγάλη ευαισθησ{α. Συγκεκριμένα, ένας διαφορικός δια­
κόmης διαφυγής, όταν έχει ευαισθησία 30 mA, θεωρείται ότι προσα­
τεύει και από άμεση επαφή. Όπως έχομε πει προηγουμένως σην
περ{mωση της έμμεσης επαφής, το ρεύμα διαφυγής διοχετεύεται ση
γη μέσω των συνδέσεων των εκεθειμένων αγωγ(μων μερών προς το
ηλεκρόδιο γειώσεως. Έτσι, αν ένα άτομο έλθει σε επαφή με τα εκε­
θειμένα αγώγιμα μέρη και συγχρόνως με ένα αγώγιμο ανικείμενο που
έχει το δυναμικό της γης, θα περάσει από το σώμα του ένα μέρος μόνο
απ' αυτό το ρεύμα. Ανίθετα, σην πεr(mωση της άμεσης επαφής, το
μόνο ρεύμα διαφυγής που υπάρχει είvαι αυτό που περνάει από το
ανθρώπινο σώμα. Αν είναι μικρότερο από 30 mA θεωρε{ται ότι είναι
ακίνδυνο. Αν ε{ναι μεγαλύτερο από αυτό το όριο, προκαλε{ την mώση
129
του διακόπτη σε χρόνο μικρότερο ή ίσο από 0, 02 sec. Σύμφωνα με τις
μελέτες που έχουν γίνει, όταν ο χρόνος, κατά τον οποίο περνάει ρεύμα
από το ανθρώπινο σώμα, είναι τόσο σύνομος, δεν υπάρχει κίνδυνος να
προκληθεί ηλεκροπληξία. Πάνως, πρέπει να τονισθεί ότι η εγκατάσα­
ση ενόςδιαφορικού διακόπτη διαφυγής δεν αποτελεί λόγο να αμελούμε
τη φρονίδα ώσε οι μονώσεις να βρίσκοναι σε καλή κατάσαση και
γενικά να μη λαμβάνομε όλα τα μέτρα για την . αποφυγή αμέσων επα­
φών.
Προσασία από άμεσες επαφές προσφέρει επίσης και η χρησιμο­
ποίηση πολύ χαμηλής τάσεως, που την αναφέραμε ως μέθοδο προσα­
σίας και από έμμεσες επαφές. Όπως ε{χαμε σημειώσει, η μέθοδος αυτή
χρησιμοποιείται σε τμήματα των ΕΗΕ, σα οποία οι συνθήκες λειτουρ­
γίας συνεπάγοναι αυξημένες πιθανότητες βλάβης των μονώσεων, είτε
από μηχανικές καταπονήσεις είτε επειδή υπάρχει αυξημένη υγρασ{α.
ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΟΓΔ
ΟΟ
ΣΧΕΔΙ ΑΣΗ ΤΩΝ ΕΗΕ - ΓΡΑΦΙ ΚΑ ΣΥΜΒΟΛΑ
8. 1
Ηλεκτρολογικά σχέδια
.
Το σχέδιο που απεικονίζει μια ηλεκτρική εγκατάσαση ή μια ηλεκτρι­
κή συνδεσμολογία πρέπει:
- Να δίνει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες.
- Να είναι αρκετά ευκρ�νές, ώσε να διευκολύνεται η "ανάγνωσή"
του και έτσι να αποφεύγοναι ενδεχόμενα λάθη.
Για να "συμβιβασθούν" αυτές οι δύο απαιτήσεις, μεταχειριζόμασε
διάφορους τρόπους σχεδιάσεως, ανάλογα με την προβλεπόμεvη χρήση
του σχεδίου.
Σ' ένα σχέδιο που απεικονίζει ένα ηλεκτρικό κύκλωμα, παρισάνο­
με κάθε αγωγό με μια συνεχή γραμμή και τα διάφορα στοιχεία του
κυκλώματος με ορι σμένα σύμβολα, που λέγονται ypαφ
ικ
6 σύμβολα.
Αν όμως επιχειρήσομε επάνω σο σχέδιο της κατόψεως ενός κτηρίου
να σχεδιάσομε με αυτό τον τρόπο την ΕΗΕ, θα προκύψει ένα πολύ­
πλοκο σχέδιο. Καθώς οι αγωγοί κάθε γραμμής μιας ΕΗΕ τοποθετού­
νται όλοι μαζί ( αποτελούν ένα καλώδι ο ή είναι μέσα στον ίδι ο
σωλήνα) , αλλά και οι γραμμές της εγκατασάσεως τοποθετούνται
κατά προτίμηση η μια δίπλα στην άλλη, αν παραστήσομε στο σχέδιό
μας κάθε αγωγό με μια γραμμή θα φθάσομε να έχομε ένα μεγάλο
πλήθος παραλλήλων γραμμών που θα είναι πολύ δύσκολο να το πα­
ρακολουθήσει κανείς και, τελικά, θα είναι πιθανό να κάνει λάθη. Για
να αποφύγομε αυτή τη δυσκολία παριστάνομε κάθε ηλεκτρική γραμμή
της εγκατασάσεως με μια γραμμή του σχεδίου. Την πληροφορία για
τη σύνθεση της γραμμής τη δίνομε με λοξές γραμμές μικρού μήκους,
τόσες όσο είναι το πλήθος των αγωγών, ή με μι α μόνο λοξή γραμμή,
δίπλα στην οποία σημειώνομε αριθμητικά το πλήθος των αγωγών
(πίνακας õ. 1 . 1 ) .
131
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 8 . 1 . 1
ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΑΓΩΓΩΝ ΚΑ
Ι ΓΡΑΜΜΩΝ ΤΩΝ ΕΗΕ
Σχεδ(αση
Πολυγραμμική Μονογραμμική
Έννοια
Αγωγός
Γραμμή
Παράδειγμα γραμμής
r
με τρεις αγωγούς
b
Παράδειγμα γραμμής
με πέντε αγωγούς
Συνδέσεις
¬ τ τ
Υπάρχει σύνδεση
¬
Δεν υπάρχει σύνδεση
Π
ρ
όσθετες πληροφορ(ες (
αν χρειάζονται
)
Πάνω από
τη γραμμή
Κάτω από τη γραμμή Σύμβολα
Ε
ι
δος ρεύματος Πλήθος αγωγών
m
Συνεχές ρεύμα
Σύστημα _διανομής Διατομή
m
Εναλλασσό
μενο ρεύμα
Συχνότητα Ν Ουδέτερος
Τάση
- 1 1 ο ν - 1 1 ο ν Παράδειγμα γραμμής συνεχούς
æ. •
ρεύματος τάσεως 1 1 ο ν με δύο
2 χ 1 20 mm
t
2 χ 1 20 mm
t
αγωγούς διατομής 1 20 mm
t

3 Ν " 50 ht 400 ν
3 Ν • 50 ht400 ν Παράδειγμα γραμμής
º¬¬¬° εναλλασσό
μενου ρεύματος σε
τριφασικό σύστμα με ουδέτερο
3 χ 1 20 ± 1 χ70 mm
t 3 χ 1 20 ± 1 χ 70 mm
t
συχ
νό
τητας 50 ht και (πολικής
)
τάσεως 400 ν, με τρεις αγωγούς
διατομής 70 mm
t
==
Ε
r
¬'
Μεταπήδηση απ
ό
μονογραμμική
Ί
σχεδlαση σε πολυγραμμική
Έτσι έχομε δύο τρόπους σχεδιόσεως
:
- Στο πολυ
y
pαμμικό σ
χέδιο μια γραμμή παρι
σ
όνει έναν αγωγό, και
132
- σο μονογpαμμικ6 σέδιο μια γραμμή παρισόνει μια ηλεκτρική
γραμμή.
Είναι επιτρεπτό σο ίδιο σχέδιο να χρησιμοποιηθούν οι δύο τρόποι
σχεδιάσεως, αν δεν υπόρχει κίνδυνος παρανοήσεως. Στον πίνακα 8. 1 . 1
φαίνεται ο τρόπος μεταπηδήσεως από τον έναν τρόπο σον όλλο.
Σ' ένα σχέδιο ηλεκτρικής συνδεσμολογίας μπορούμε να μην ακολου­
θούμε πισό την τοπογραφική θέση των διαφόρων εξαρτημότων, αλλό
να τα τοποθετούμε κατό τέτοιον τρόπο που να γίνεται πιο εύκολα ανι­
ληπτή η συνδεσμολογία. Προσπαθούμε δηλαδή να μην υπόρχουν πολ­
λές διασαυρώσεις των γραμμών του σχεδίου ούτε πολλές παρόλληλοι,
επειδή αυτό θα έκανε δύσκολη την παρακολούθηση τήσυνδεσμολο­
γίας. Ανίθετα, για την κατασκευή είναι συνήθως πιο εξυπηρετικό ένα
σχέδιο που δείχνει κόθε εξάρτημα σην ακριβή θέση του.
Έτσι έχομε:
- Τα αυνδεαμολογικά ή λειτουργικά σχέδια, όπου φαίνεται η συν­
δεσμολογία, χωρίς να τηρείται πισά η "τοπογραφία" των εξαρτη­
μότων.
- Τα καταακευαατικά σχέδια, σα οποία κάθε εξόρτημα δείχνεται
ση σωσή θέση του.
õ.Z Γραφικά σύμβολα.
Τα γραφικό σύμβολα που χρησιμοποιούναι σα ηλεκτρολογικό σχέ­
δια έχουν τυποποιηθεί από τη Διεθνή Ηλεκτροτεχνική Ένωση (IEC) .
Στον πίνακα 8. 2. 1 περιλαμβόνοναι από τα τυποποιημένα σύμβολα εκε{­
να που χρησιμοποιούναι πιο συχνά σα σχέδια των ΕΗΕ ή μερικών
συνήθων συνδεσμολογιών.
Πριν από την έκδοση της διεθνούς τυποποιήσεως, σε κόθε χώρα
υπήρχε μια τυποποίηση συμβόλων και υπήρχαν αρκετές διαφορές από
τη μια χώρα σην όλλη. Με την έκδοση της διεθνούς τυποποιήσεως
έγινε η ενοποίηση των συμβόλων, με παρόλληλη προσπόθεια να γ{νουν
οι μικρότερες δυνατές αλλαγές. Γι' αυτό το λόγο, σε ορισμένες περι­
πτώσεις, έχουν τυποποιηθεί δύο μορφές συμβόλων για το ίδιο ανικεί­
μενο.
Πάνως, πρέπει να έχομε υπόψη ότι υπόρχουν ακόμη και βρίσκοναι
σε χρήση παλαιότερα σχέδια, δηλαδή που είχαν σχεδιασθε{ πριν από
την έκδοση της διεθνούς τυποποιήσεως. Σ' αυτό τα σχέδια, όπως είναι
φυσικό, θα βρούμε σύμβολα διαφορετικό από τα τυποποιημένα.
133
ΠΙ ΝΑΙΑΣ Ι . Ζ . T
Τιzοzοι鶕ιιQιιιιtιι¶jιΑι(Σι¶ι•ιι¶ιτι z¡ιτιzι lf6 ~ 117)
ΑΑ Αθ. ΙΕC ΣdpA Ένι
IdμJoAa Jασικιν στοιχειων των ηΑεκτρικfν κυκΑωμcτων
I M-I5-0I
¹¯
ΗΑεκτρικ6 σοιχειο � συC
ρευτς
N
μα
ι
ι
W�
παρισcνι τ θετικ6 π6Αο)
z M-I5-0z
Ψ'
Σιηι ·Wι

σι ·Wηιι
W�ΟIMI,αδυιιιι
8 04-0I-0I
¬ 
Προnμητta
μ�
Αmστοσ
4 04-0I-0z
~
`Nι
μο
ρ

5 04-0z-0I
U
Πυκνωτης
τ
0 04-08-0I f
Προnμτtα
μo
Αυτεπαyων, πηνιο, ώΑιyμα
7 04-08-0z `Nι
μ
ο

IdμJoAa yια τ σχεδιaση των ΕΗΕ
8 I I-Iz-0I
=
Γ ραμμ που πηyαινει πρc τα επcνω
. I I-Iz-0I

Γ ραμμ που πηyαlνeι πc τα κcτι 
I0 I I-Iz-08
/
Γ ραμμ που διασ{ει κατακ6υι
I I I I -Iz-04
ο
Κουτι, yeνκ6 σιμJοΑο
Iz I I-Iz-05
Θ
κουτι διακΑαδισeι  c
I8 08-08-0I
¬
Ρeυματοτ, yeνκ6 σιμJΑο
I4 I I-I8-M

Ρeυt6τ μeπaf
π
ρ
σ
ι
ς
I5 I I-I8-0z
�¯
Προnτta

ΠoUaπ6 ρευμtτ

(δqτμφεις dWυ}
I0 I I-I8-08
Ά�
134
(συνtχεια πινακα 8.Z.1 )
ΑΑ Αιθ. ΙΕC Σ6μβοlα Έννοια
1 7 1 1 -1 3-06

Ρευματοδότς με διακόπτη
1 8 1 1 -1 3-08

Ρευματοδότης με ενσωματωμtνο μετασχηματιστ
απομονισεως (π.χ. για ξυριστικtς μηχανtς)
Ρευματοδότης για τlεπικοινων(α � για κεραια
1 9 1 1 -13-09

τηlεορΔσεως (κεραιοδότης). Σημειώνεται ΤΡ για
τηltφνο, τ για τηλεόραση
Z0 1 1 -1 4-01
ι
Διακόπτης, γενικό σ6μβοlο
Z1 1 1 -14-04
é
Διπολικός διακόπτης
ZZ 1 1 -1 4-06
¨
Διακόπτης κομιτατtρ
23 1 1 -14-06
·
Διακόπτης αlt ρετοιρ
Z4 1 1 -14-07
χ
Διακόπτης altρ ρετοιρ μεσαιος
Z6 1 1 -1 4-08
ι
Ρυθμιστς εντΔσεως φωτισμοι (0|mm0|
l
Z6 1 1 -1 4-09
ι
Διακόπτς τραβηχτός
27 1 1 -1 4-1 0
Õ
Κουμπι (μπουτόν)
Z8 1 1 -14-1 4
' º¬· |
Χρονοδιακόπτης
Z9 1 1 -16-01

Φωτιστικό σημειο
30 1 1 -16-0Z
�ι
Επιτοιχιο φωτισικό σημειο
31 08-1 0-01
Θ
Λμπα, γενικό σ6μβοlο
32 1 1 -16-04 Î ι Λμπα fορισμοι
33 1 1 -16-07
6
Προβολtας
( συνεχ(ζεται)
135
(συνtχεια nινακα 8.Z. 1)
λΑ Αριθ. ΙΕC Σιμβολο Ένοια
34 1 1 -1 6-1 1
χ
Φωτιστικc σώμα ασφαλε(ας
36 1 1 -1 6-1 Z
X
ΚΑεισc φτιστικc σώμα ασφαε(ας
36 1 1-16-01
¬
θερμοσ(φωνας
3Ï 1 1 -1 6-0Z
¯
Ανεμισρας
38 1 1 -1 6-04 |¯ j ΗΑεκτριΚ κλειδαρι4
39 08-1 0-06
¬
Κουδοινι
40 08-1 0-06
J
Ηχητικcς αναyελτfρας (κcρνα)
41 09-06-01
¬
Τηλεφωνικ� συσκευ�
4Z 1 1 -1 6-06

Συσκευ� ενδοεnικοινων(ας, θυροτηλέφωνο
43 1 0-04-01
¹
Κερα(α
44 08-04-03

f
ετρητης ηλεκτρικ�ς ενtργειας
46 0Z-1 6-01 3 Γεlωση, γενικc σιμβολο
46 0Z-1 6-03
O
Γ ε{ωση nροστασlας
4Ï 0Z-1 Ï-01
¯
Σφ4Αμα (tνδειξη nιθατς θtσεως σφ4Αματος)
48 1 1 -03-01
-
-
Yncγει γραμμ�
49 1 1 -03-03
O O
Εναtρια γραμ�
Σιμβολα για τη σχεδ(αση ηλεκτρικών συνδεσμολογιών
60 0Ï-0Z-01
(
Μο�� 1
E
na
� ερ
yασ(ας.
Το Ιδιο το σιμβολο χρησιμοnοιε(ται ως
61 0Ï-01 -0Z
r
Μορ� Z
γενικc σιμβολο διακcnτη
(συχ(εται)
136
(συνtεια πινaκα ··..
ΑΑ Αιθ. ΙΕC ΣΟμpολο Έννοια
.· .·.·.·
/
En�t ηρεμ(aς
.· .·.·..

Μεταyωyικf εnaf μ μεσa(a θtσή "Εκτcς•
.· .·.·..
�\
Enatt με χεφοκ(ντο χεφισμc, yενικc σΟμJολο
.. .·.·.·
_


En�t κουμπιοι (μπουτcν) επανερχcμενη
.. .·.·.·
. �
Enct περισpοικοι διακcπτ
.· .·...·
(
En�t ηρεμ(aς που ανο(yει με τ θερμοκρασιa
(θερμοσ4τς χιρου yιa κενρικtς θερμ4νσεις)
.. .·...·
<
Εuιντης (5W0|) yια Αυχνιες tοισμοΟ
.. .··...
φ
Ασtλεια, yενιc σομpολο
.. .··. .·
|
Ασtλεια μ στλqος yιa την mώση του διακcπτ
(5MMt)
.. .·. ·..

Δακcπτς μ ικανcττα διακοπς ρεοματος
Jχυκυκλjματας
Λειτουρy$(, cτaν το χαρακτισκc μtyεθας tχει τιμf
.· .·.... Þ μεyαλιτεη anc tνα πρακαθοισμtνο 6ριο (n.x. I >
λειτουρy(a υπερεν4σεως)
Λεπουρycι cτaν το χαρακτιστκc μtyεθας tει τιμf
.· .·.... < μικcτεη anc tν ποκcιρισμtνα cριο (n.x. υ <
λεπουρya χcι ς t4σειι )
.· .·. ·..
æ æ æ æ æ
Μηaνισ (ιι ανιcς tλεvχος)
.. .·. ···
-
¯
Έλνα a
n6 ηεκτρμαyντκt δι4ταξ
.. .·. ···
�--
Έλενας anc διctaξη προσaσιaς υπερενcσεως
(συνεχ(ζεται)
Ìð¯
(�tεια πfνaκα ··..
ΑΑ Αριθ. ΙΕC Σιμοlο
Ένοια
.· .·. ··.
�--
Έlενοc απ6 θερμικ� διcτaξ nσfαc
W .·. ..·
9
Πηνfο ηlεκφον6μυ με καθuστtρηση σο cνοιyα
.. .·. ..·
α
Πηνf ηlικονμυ μ. καθυtηη σο κlfο
·. .·. ...
.
Πηνfο ηlεκτρον6μυ με
·
καθυτtρηση σο κlεfψο και
oto cνοιyμα
Σιμβοlα ηlεκτρικών μηχανών
·. ..·..
Δ
Τ ριtσικ6 rlιyμ σε σινδεση τριγώνου
·· ...·.·
Υ
Τ ριφσικ6 τιlιγμα σε σινδεση αστtρα
·· .·. ·..
±
Εκκινητς ασtρα - τριγώνου για κιντηρa
·· ...·..
(
Τριφσικ6ς κιντηας βραχυκυκlωμtνου δρομta
·. ...·..
6
Δακlιορ τριtσικ6ς κιντηας
·. ......
φ
Μορt� .
ω
Μετασχηματιστης
·· .....·
|
Mop� ·
·. ......

MO� .
Αυτμετaσχημτιστς
·. .....·

MoP� ·
·. ... ...
:
Τ ριtασικ6ς μετασχηματιστης με σwδεση τριγώνου -
αστtρα
138
8. 3 Σχέδια
των
ΕΗΕ.
Γενικά, τα σχέδια των ΕΗΕ είναι μονογραμμικά κατασκευασικά σχέ­
δια. Δείχνουν τη θέση των εξαρτημάτων όπως ο μετρητής, ο πίνακας
διανομής (ή και οι υποπίνακες) , οι διακόmες, οι ρευματοδότες και τα
φωτισικά σημεία. (Φωτισικό σημείο ονομάζομε το άκρο μιας γραμμής,
που προορίζεται για τη σύνδεση ενός φωτισικού σώματος) . Επίσης τα
ίδια σχέδια δείχνουν την όδευση και τα χαρακτηρισικά των γραμμών.
Τις θέσεις των διρφόρων εξαρτημάτων τις δείχνομε σημειώνονας σο
σχέδιο της κατόψεως του κτηρίου τα γραφικά σύμβολά τους. Αν μπορεί
να δημιουργηθεί αμφιβολία, μπορούμε να δείξομε με γράμματα την
ανισοιχία μεταξύ των διακοmών και των φωτισικών σημείων ή των
ρευματοδοτών που ελέγχοναι από αυτούς, όπως σο σχήμα 8. 3.
Σχ. 8.3.
Καθορισμός με γράμματα της α
vισοιχ
{ας των φωτισικών σμε{
ων προς τους
διακ
όmες.
139
Για να μη γίνεται πολύπλοκο το σχέδιο, μπορούμε να παραλείπομε
την αναγραφή της διατομής των αγωγών, την οποία σημειώναμε σε ένα
χωρισό σχέδιο που δείχνει τον πίνακα διανομής, όπως αναφέρομε σην
επόμενη παράγραφο 8. 4. Επίσης δεν είναι υπ.οχρεωτικό να σημειώναμε
σε κάθε θέση τον αριθμό των αγωγών.
Στην περίπτωση μεγάλων εγκατασάσεων που έχουν πολλές γραμ­
μές, είναι δυνατόν το σχέδιο να γίνει πολύπλοκο και επομένως δυσανά­
γνωσο. Σε μια τέτοια περίπτωση μπορούμε, κατ' εξαίρεση, να κάνομε
ένα σχέδιο, σο οποίο δεν δείχνομε τις γραμμές. Σχεδιάζαμε μόνο τα
γραφικά σύμβολα των διαφόρων εξαρτημάτων, σημειώνονας δίπλα σε
καθένα από αυτά έναν αριθμό που δείχνει τη γραμμή - αναχώρηση από
τον πίνακα διανομής, από την οποία τροφοδοτείται. Ένα τέΊοιο σχέδιο
είναι βέβαια ατελές, αφού δεν δείχνει την όδευση των γραμμών, και
χρησιμοποιείται είτε ως προσχέδιο, σο σάδιο της μελέτης της ΕΗΕ,
είτε και ως κατασκευασικό σχέδιο, με την προϋπόθεση ότι το προσω­
πικό που θα εκελέσει την εγκατάσαση έχει επαρκή πείρα, ώσε να
μπορεί να επιλέξει επί τόπου την όδευση των γραμμών.
8.4 Σχεδίαση
πιν
6
κων.
Στο σχέδιο μιας ΕΗΕ ο πίνακας διανομής φαίνεται μόνο σαν το ση­
μείο απ' όπου αναχωρούν οι διάφορες γραμμές της εγκατασάσεως.
Δεν είναι δυνατόν να δοθούν σο ίδιο σχέδιο περισσότερες πληροφο­
ρίες σχετικά με τη σύνθεση του πίνακα και με τα τεχνικά σοιχεία των
εξαρτημάτων που τον αποτελούν. Γι' αυτό χρειάζεται ένα χωρισό σχέ­
διο του πίνακα. Συνήθως ένα μονογραμμικό συνδεσμολογικό σχέδιο,
όπως του σχήματος 8. 4α, είναι αρκετό. Φυσικά, είναι δυνατόν να γίνει
40Α


3x1 0mm
2
10 Α
¬¬¬¬¬Φ�pοιω
3χ ι
X.
m tισμόι τρατε!  αρί -
3χ 1 .5mm2
';iνι
Μ~~   Φαό& εισόδοu- σαονι
3χ 1 ,5mm2
Þ Ρεuμοδ(, πλυρί
ρο
\χω
--
θφοσ
ί

Μονογραμμικό σέ
δ
ιο μονοφασικού n(νακα
\
δ
ιανομή
c κατοικ
(ας.
14
nολυγραμμική σχεδίαση όπως σο σχήμα 8. 4β. Στο ίδιο σχέδιο σημειώ­
νοναι συνήθως και τα σοιχεία των γραμμών: τμήμα της ΕΗΕ που
τρο(οδοτείται, πλήθος και διατομή των αγωγών. Αυτό διευκολύνει και
τη σύνδεση του πίνακα, σο σάδιο της κατασκευής της ΕΗΕ.
Στην περίπτωση τριφασικού πίνακα διανομής που τροφοδοτεί μονο­
φασικές γραμμές, πρέπει να σημειώνεται σε ποια φάση συνδέεται κάθε
αναχώρηση. Η μονογραμμική σχεδ{αση μπορεί να γίνει είτε όπως σο
σχήμα 8. 4γ είτε όπως σο σχήμα 8.4δ. Αν προτιμηθεί η πολυγραμμική
σχεδίαση, αυτή γίνεται όπως σο σχήμα 8.4ε.
40Α
.
3 χ1 0 mm2
10 Α
10Α
1 0Α

W

2
Α

25Α �

Σχ. 8.4β.
3x1,5ιm2
3x1. 5 mm2
3X1,5 mm2
3x2,Smm2
3x2.mm2
3χ6mm
Z
Φι
σ
μ
ι
πομω
Φισμ τρπJ;
α
­
χσ§|νς
Φιμός εισόδου -
σαοισ
Ρεuματοδόι
Πuνρίο ρούχω
θερμοσίφωας
Ηλετ ρ. μ
α
γειρεlο
Πολuγραμμικ
ό σέδιο μονοφασικού πίνακα διανομ
ή
ς κατ
οικίας.
141
10Α
3 χ1,5 mι
m Φω
ιαμο
s uπνοδμτl 1 κ2
10Α
3χ1, 5 mr
Φωιαμόs uτνοδωμcτίο 3 -
σαλονιοί
Ñ
ι
.
Φωισμόs τραπει; αtα- δι.ρό-
X
3 x 1 , 5mm
2
10Α
μ ων
´
s
tωτισμόs κομι; νcς - εισδδο
3χ5
3χ 1 , 5mm
2
16Α
5x10mm
2
τ
�ματοδότης πλuντηρίοu
3x2,5m2
πια των
ι Ρε
y
ματοδότης tλuντηρίοu
ροuχων
θερμοσίφωνς
Ηλεκτρ, μαγειρε\ο-
Σχ
-
8.4y.
Μονογραμμικ
ό σ
έ
διο τριφασικού π(νακα διανομή
ς κατοικ(ας (1ος τρ
ό
πος
σεδιά
σεως
).
Ñ
3 χ40
5
� 3χ35Α
��
s
10Α
P Φωτισμόs uτο. 1 +2
3x1,Smm2
æ Φωτισμό, τραπει  αρι+
+ διαδρbμω
.
¬ θερμοσίφωνας
ι~~~~~~� Φωτισμός χοuι;ίνας +
3 x1 ,S mm + εισόδου
25Α
,
25�
5χ1Οιm2
� ο m
Ηλκτρομcγειρεο
τ
10Α
3x6 mm
2
~~~~~~� Φωισμ� uπνοδ. 3 1
3 x1 ,SmmΓ | σαονιοU
16Α
WWMMWW   Ρεuματο. πλuντ. πιάτων
16Α
3 x 2,5 mm
æ Ρuμαοδ. πλuντ. ρý
3 x 2,mm2
Σχ. 8.4δ.
Μονογραμμικ
ό σέδιο τριφασικού π(νακα διανομή
ς καοικ(ας (2ος τρ
ό
πος
σεδιά
σεως) . .
142
R s τ
æ
3 χ 40



.


5χ 1 0mm2
10Α

3x1 ,5mm2
1 0Α
3x1 , 5mm2
1ΟΑ
3χ 1 , 5mm2
16Α
3 χ 1 , 5mm2

. 3 x 1 , 5mm2
20Α �3x2,5 mm2
��3x2,5mm2
3 x 6mm
2
Σχ. 8.4c.
Φωτισμ� wνοδωμ. 1 ¬Z
Φωτισμδς υπνοδωμ. 3 ±
+ σαλονιοu
Φωτισ,ός τραπε�αρίας­
διαδρομων
Φωτιμος κουtiνας­
εισόδου
Ρευματοδότη� ιλνν.
πιάτων
Ρευματοδbης πλυντ.
ρούχ
ων
θερμοσίφωνας
Ηλτρ. μαγειρείο
Πολυγραμμικό σέδιο τριφασικού n(νακα διανομής μονοκατοικ
(
ας.
ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΕΝΑΤΟ
ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ Ε ΗΕ
9. 1 Γεvι κά.
Ανικείμενο της μελέτης μιας ΕΗΕ είναι ο καθορισμός με λεπτομέ­
ρεια όλων των σοιχείων, με βάση τα οποία θα γίνει η κατασκευή της.
Επίσης
.
μια μελέτη γίνεται σις περιπτώσεις προσθηκών ή τροποποιή­
σεων σε υπάρχουσες εγκατασάσεις.
Έχομε ήδη αναφέρει, σην παράγραφο 1
. 4, ποιες είναι οι απαιτήσεις
που έχομε από τη λειτουργία μιας ΕΗΕ
. Αυτές είναι:
- Να εκπληρώνει ικανοποιητικά το σκοπό για τον οποίο έχει κατα­
σκευασεί, δηλαδή να επιτρέπει την τροφοδότηση των συσκευών
καταναλώσεως χωρίς ανωμαλίες.
- Να μην προκαλεί κινδύνους για τα άτομα και για τα κτήρια.
Είναι φανερό ότι βασικό σοιχείο για να εξασφαλισθεί ότι μια ΕΗΕ
θα ικανοποιεί κατά τη λειτουργία της αυτές τις απαιτήσεις, είναι να έχει
μελετηθεί κατάλληλα. Το άλλο, επίσης βασικό σοιχείο, είναι η επιμελη­
μένη κατασκευή της.
Πρέπει να έχομε υπόψη ότι η μελέτη μιας ΕΗΕ δεν είναι ένα πρόβλη­
μα που έχει μια μόνο τεχνική λύση. Ανίθετα, είναι δυνατόν με τα ίδια
δεδομένα να γίνουν περισσότερες από μια μελέτες, διαφορετικές μετα­
ξύ τους, που να είναι, βέβαια, όλες σύμφωνες με τους κανονισμούς.
Μεταξύ των διαφόρων λύσεων, επιτυχέσερη είναι εκείνη που δίνει την
οικονομικότερη κατασκευή της ΕΗΕ, με την προϋπόθεση βέβαια, ότι
όλες εξασφαλίζουν σον ίδιο βαθμό την εξυπηρέτηση των αναγκών του
μελλονικού χρήση της ΕΗΕ. Πέρα όμως απ' αυτό, οι διάφορες τεχνι­
κές λύσεις είναι δυνατόν να εξασφαλίζουν σε μεγαλύτερο ή μικρότερο
βαθμό την εξυπηρετική λειτουργία της ΕΗΕ. Η επιτυχία της μελέτης έγκειται
σον καλύτερο δυναό συνδυασμό της εξυπηρετήσεως των αναγκών του
χρήστη και της οικονομίας σην κατασκευή.
14
Ως ένα πολύ απλό παρόδειγμα θα αναφέρομε το ακόλουθο. Ένα
φωτισικό σώμα αρκεί να μπορούμε να το ανόβομε και να το σβήνο
μ
ε
από ένα σημείο, όπου θα είναι ο διακόπτης του. Μπορεί όμως να είναι
εξυπηρετικό για τη λειτουργία να έχομε αυτήν τη δυνατότητα και από
ένα όλλο σημείο. Η προσθήκη ενός δεύτερου διακόπτη (αλέ-ρετούρ)
αυξόνει το βαθμό εξυπηρετήσεως των αναγκών του χρήση, αλλό ανε­
βόζει και το κόσος. Σωσή μελέτη είναι εκείνη που θα προβλέπει δια

κόπτες αλέ-ρετούρ μόνο σ
'
εκείνες τις περιπτώσεις που πραγ
μ
ατικό
"αξίζει τον κόπο• να τοποθετηθούν.
Γενικότερα, μια
μ
ελέτη μπορεί να είναι περισσότερο ή λιγότερο
"πλούσια•. Όπως η κατασκευή ενός κτηρίου είναι δυνατόν να ε{ ναι
περισσότερο ή λιγότερο πολυτελής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το
κτήριο, ση δεύτερη περίπτωση, δεν έχει την ανοχή που πρέπει, έτσι
είναι δυνατόν και μια ΕΗΕ να είναι περισσότερο ή λιγότερο εξυπηρετική
ση λειτουργία της. Για παρόδειγμα, είναι δυνατόν σε μια ΕΗΕ να προ­
βλέψαμε περισσότερες γραμμές φωτισμού από όσες είναι απαραίτητες.
Το όφελος θα είναι ότι, αν πέσει ο μικροαυτόματος μιας γραμμής εξαι­
τίας βραχυκυκλώματος μιας λόμπας, θα διακοπεί η τροφοδότηση μικρό­
τερου τμήματος του φωτισμού.
'
Αλο παρόδειγμα
:
Όπως θα αναφέρομε
και ση συνέχεια, επειδή οι συσκευές καταναλώσεως που είναι εγκατε­
σημένες σ' ένα κήριο δεν λειτουργούν όλες ταυτόχρονα, το είδος της
παροχής (τριπολική ή μονοφασική) και το μέγεθός της (ονομασικό
ρεύμα του οργόνου - ή των οργόνων
-
προσασίας του μετρητή) που
επιλέγαμε δεν χρειόζεται νά αναποκρίνεται σο όθροισμα των ισχύων
όλων των συσκευών. Είναι φανερό ότι ο μελετητής της ΕΗΕ έχει τη
δυνατότητα να επιλέξει μεγαλύτερη ή μικρότερη παροχή, γνωρίζονας
βέβαια ότι αν επιλέξει τη μικρότερη, θα έχει μια οικονομία, αλλό {σως
θα υπόρχει κόποιος περιορισμός, π.χ. ο μελλονικός χρήσης θα πρέπει
να προσέχει να μη βόζει σε λειτουργία κόποιες συσκευές συγχρόνως.
Από όσα αναφέραμε γίνεται κατανοητό, ότι οι μελέτες των ΕΗΕ πρέ­
πει να γίνοναι με προσοχή, ώσε να έχομε το καλύτερο δυνατό αποτέ­
λεσμα με το χαμηλότερο δυνατό κόστος. Προϋπόθεση βέβαια αποτελε{
να έχει ο μελετητής τις απαιτούμενες γνώσεις και αρκετή πείρα.
9. 2
Γραμμές των ΕΗΕ - Εκλογή της διατ
ομής των αγωγών.
Πριν περιγρόψομε τον τρόπο, κατό τον οποίο γίνεται μια μελέτη,
πρέπει να γνωρίζομε ορισμένους κανόνες που αφορούν τις γραμμές και
την εκλογή της διατομής των αγωγών τους.
145
Για κάθε γραμμή που αναχωρε{ από έναν πίνακα διανομής υπάρχουν
σον πίνακα άυτόν τα όργανα προσασίας της από υπερενάσεις. Μια
μονοφασική γραμμή προσατεύεται από ένα μονοφασικό όργανο προ­
σασίας (ασφάλεια ή μικροαυτόματο) . Μια τριφασική γραμμή μπορεί να
προσατεύεται είτε από ένα τριφασικό όργανο προσασ{ας που, όταν
πέφτει, διακόπει την τροφοδότηση και των τριών φάσεων συγχρόνως
(τριφασικός μικροαυτόματος ή αυτόματος διακόπης) ή από μια ομ6δα
από τρία μονοφασικά όργανα προσασίας.
Δν επιρέπεαι σο ίδιο καώδιο ή σον ίδιο σωλήνα να υπάρχουν παρά
μόνο αγωγοί που προσαεύοναι από
ένα όργανο προσασίας ή μια ομάδ
οργάνων προσασίας. (Εξαίρεση μπορούν να αοεσουν μόνο οι αωγο{
κυκμάων σμάνσως ή αυομαισμού, που μπορούν να είναι σο {δο κα­
λώδιο ή σον ίδιο σω
λ
ήνα μ τους αγωγούς του κύριου κυκμαος που
εξυπηρεούν).
Για να εκλέξαμε τη διατομή των αγωγών μιας γραμμής πρέπει να
έχομε προσδιορίσει το ρεύμα που προβλέπεται ότι θα απορροφούν οι
συσκευές καταναλώσεως που θα τροφοδοτηθούν απ'αυτήν (όπως θα
αναφέρομε ση συνέχεια) . Με βάση λοιπόν το αναμενόμενο ρεύμα φορ­
τίου καθορίζαμε το ονομασικό ρεύμα του οργάνου προσασίας, δηλαδή
της ασφάλειας ή του μικροαυτομάτου ή του αυτομάτου διακόπη, που
προσατεύει τ γραμμή από υπερφορτίσεις. Αυτό το ονομασικό ρεύμα
θα είναι ένα από τα τυποποιημένα μεγέθη και πρέπει να είναι ίσο ή μεγα­
λύτερο από το αναμενόμενο ρεύμα, ώσε να μην υπάρχει περ(πωση να
προκληθεί η λειτουργία του οργόνου προσασίας, όταν η γραμμή θα
διαρρέεται από το αναμενόμενο ρεύμα.
Στη συνέχεια μπορούμε να επιλέξομε· τη διατομή των αγωγών με
βάση τον πίνακα 3. 6. 1 του Κεφαλαίου 3,
·
που δίνει τις επιτρεπόμενες
φορτίσεις των αγωγών, ανάλογα με τον τρόπο εγκατασάσεώς τους
(ομάδες I, 1 1 , ή 1 1 1 του πίνακα) . Η επιτρεπόμενη φόρτιση
n
ρέπει να ε{ναι
ίση ή μεγαλύτερη από το ονομασικό ρεύμα του οργάνου προσασ(ας
ώσε το τελευταίο να προσατεύει τον αγωγό
από υπερφόρτιση. Για
διευκόλυνση μπορούμε να χρησιμοποιήσαμε τον πίνακα 9. 2. 1 που μας
δίνει τη διατομή που πρέπει να έχουν κατ' ελάχισο οι αγωγοί, ανάλογα
με το ονομασικό ρεύμα του οργάνου που τους προσατεύει. Ο πίνακας
αυτός ισχύει με τις ίδιες nροϋποθέσεις
όπως και ο πίνακας 3. 6. 1 , δηλα­
δή για θερμοκρασία περιβάλλονος 30• C. Αν η θερμοκρασία ε{ναι
μεγαλύτερη και χρησιμοποιηθεί ένας συνελεσής μειώσεως σύμφωνα
με τον πίνακα 3. 6. 2, η επιλογή της διατομής πρέπει να γίνει από τον
πίνακα 3. 6. 1 .
146
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 9 . 2 . 1
Εκλ
ογ
ή
δι ατομ
ή
ς αγ
ω
γ
ών ανάλ
ογο
με το ονομαστι κό ρε
ύ
μα της ασφάλει ας ή
του-
μι κροσυτομ
ά
του που τους προστατε
ύει
ο
πό
υ
περφό
ρτι ση
.
Ονομαστικ
ό ρεύμα Διατομή αγωγών
(mm
2
)
ασφάλειας ή
Ομάδα
μικροαυτομάτου

) Ι ΙΙ ΠΙ
1 0 1 , 5 1 , 5 1 , 5
1 6 2, 5 1 , 5 4
20 2, 5 1 , 5 4
25 4 2, 5 6
35 1 0 4 1 0
50 1 6 6 25
63 25 1 0 25
80 25 1 6 50
1 00 35 25 50
Ομάδες:
Ι. Τρεις το πολύ ενεργοί αγωγοί μέσα στον fδιο σωλήνα ή στο fδιο καλώδιο, σε ορατή
ή χ
ωνευτή εγκατάσταση
.
ΙΙ: Μονωμένοι αγωγοf που ε[ναι τοποθετημένοι, σε ορατή εγκατάσταση χωρfς σωλήνες,
με απ
όσταση μεταξύ τους ίση ή μεγαλύτερη από τη διάμετρ
ό τους.
111: Εύκαμπτα καλώδια τροφοδοτήσεως κινητών ή φορητών συσκευών
καταναλώσεως.
Σημείωση: Ο πίνακας ισχύει για θερμοκρασία περιβάλλοντος 30" U.
Παράδειγ
α
·
Αν το αναμενόμενο ρεύμα μιας γραμμής είναι 1 8 Α, ο μικçοαυτόματος
που θα την προστατεύει πρέπει να έχει ονομασικό ρεύμα 20 Α. Αν πρόκειται
για τριπολικό καλώδιο π.χ. τύπου A05V {ομάδα | ) , η διατομή των αγωγών
πρέπει, σύμφωνα με τον πίνακα 9. 2. 1 να είναι 2, 5 mm
z
. Αν όμως η
θερμοκρασία του περιβάλλονος είναι 40° C δεν ισχύει ο πίνακας 9. 2. 1 .
Τότε χρησιμοποιούμε τους συντελεστές του πίνακα 3. 7. 2. Για τους 40°
C ο συντελεσής είναι 82%. Για τη διατομή 2, 5 mm
z
η επιτρεπόμενη
φόρτιση σους 30° C, όπως μας τη δίνει ο πίνακας 3. 6. 1 , είναι 20 Α και
για τους 40° C, θα είναι 20 χ 0, 82
=
1 6, 4 Α. Δηλαδή η διατομή αυτή δεν
είναι κατάλληλη. Θα πρέπει να πάμε σην επόμενη διατομή, που είναι 4
mm
z
και έχει για τους 30° C ειιτρεπόμενη φόρτιση 25 Α. Για τους 40°
C η επιτρεπόμενη φόρτιση είναι 25 χ 0, 82
=
20, 5 Α. Άρα η διατομή 4
mm
z
είναι καάλληλη για να προσαεύεται από μ
ικροαυτόμαο 20 Α.
Όπως αναφέραμε και σην παράγραφο 3. 7, η μικρότερη διατομή
που επιτρέπεται να χρησιμοποιηθεί στις σταθερές γραμμές των ΕΗΕ
147
είναι 1 ,5 DD
2
• Γι' αυτή τη διατομή το ονομασικό ρεύμα της ασφάλειας
ή του μικροαυτομάτου είναι 1 Ο Α. Επομένως, ακόμα και αν το αναμενό­
μενο ρεύμα είναι πολύ μικρότερο δεν χρησιμοποιούμε μικρότερη διατο­
μή . Επί σης δε χρησι μοποι ο ύ με και μι κ ρότερη ασφάλει α ή
μικροαυτόματο, εκτός αν υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος λόγος, εκτός από
την προσασία της γραμμής από υπερφόρτιση.
Παράδειγα
·
Αν μια γραμμή τροφοδοτεί ένα μετασχηματισή 220/48 V, ισχύος
1 000 VA (ονομασικό ρεύμα 4,5 Α) , η διατομή των αγωγών θα είναι 1 , 5
DD
2
, αλλά θα χρησιμοποιήσαμε ασφάλεια ή μικροαυτόματο 6 Α, ώσε,
εκτός από τη γραμμή να προσατευθεί και ο μετασχηματισής.
Για την κύρια γραμμή μιας ΕΗΕ (γραμμή μετρητή - πίνακα) η ελάχι­
ση διατομή που επιτρέπεται είναι 6 DD
2

Ο αγωγός φάσεως και ο ουδέτερος μιας μονοφασικής γραμμής έ­
χουν πάντα την ίδια διατομή. Επίσης σις τριφασικές γραμμές μέχρι τη
διατομή των 1 6 DD
2
. Όταν η διατομή των αγωγών φάσεων είναι 25 DD
2
ή μεγαλύτερη, επιτρέπεται να έχει ο ουδέτερος μικρότερη διατομή
σύμφωνα με τόν πίνακα 9. 2. 2, με την προϋπόθεση όμως ότι η γραμμή
τροφοδοτεί, κατά το μέγιστο μέρος τουλάχισον, τριφασικά φορτία
(όπως π.χ. τριφασικούς κινητήρες) . Δηλαδή πρέπει να είναι εξασφαλι­
σμένο ότι από τον ουδέτερο δε θα περνάει ρεύμα ή, αν περνάει, θα είναι
πολύ μικρό. Αυτό θα ισχύει όχι μόνο για την κανονική λειτουργία, αλλά
και για την περίπτωση που έχει διακοπεί η τροφοδότηση ορισμένων
φορτίων εξαιτίας της λειτουργίας των οργάνων προσασίας.
Παράδειγ
α
·
Μια τριφασική γραμμή με αγωγούς φάσεων 25 DD
2
και ασφάλειες
80 Α, τροφοδοτεί, σε μια βιομηχανική εγκατάσαση, τρεις ίσες ανισά­
σεις, ισχύος 1 6 kW η καθεμιά, που συνδέοναι μεταξύ φάσεως και
ουδετέρου. Το ρεύμα κάθε φάσεως είναι
I
=
J ö000
=
_
2
_ Α
220
·
δηλαδή μικρότερο από την επιτρεπόμενη φόρτιση που είναι 83 Α.
Από τον ουδέτερο δεν περνάει ρεύμα. Αν καούν οι δύο ασφάλειες, οι
δύο αγωγοί φάσεων δεν θα τροφοδοτούνται, ο τρίτος όμως θα εξακο­
λουθήσει να διαρρέεται από ρεύμα 72, 7 Α, που τώρα θα επισρέφει από
τον ουδέτερο. Αν ο ουδέτερος έχει διατομή 1 6 DD
2
, όπως μας επιτρέ­
πει ο πίνακας 9. 2. 2, θα υπερφορτισθεί, αφού η επιτρεπόμενη φόρτιση
γι' αυτή τη διατομή είναι 60 Α. Επομένως, σ' αυτή την περίmωση ο
Í4
ουδέτερος δεν πρέπει να είναι 1 6 mm°, αλλά πρέπει να έχει κι αυτός
διατομή 25 mm°. Ανίθετα, αν η γραμμή προσατεύεται από έναν τρι­
φασικό αυτόματο διακόmη που όταν ανοίγει, διακόmει την τροφοδότη�
ση και των τριών φάσεων συγχρόνως, μπορούμε να χρησιμοποιήσομε
καλώδιο 3 χ 25 + 1 6 (τρεις αγωγοί φάσεων 25 mm° και ουδέτερος 1 6
mm
°
} , εφόσον δεν υπάρχει κανένα άλλο όργανο που θα μπορούσε να
διακόψει χωρισά την κάθε φάση.
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 9 . 2 . 2
Ελιχι στη δι ατομ� ουδετέρου σε τρι φασι κ
ές yραμμ
ές ''
!
Ελιχιστη δι α
τομ� ayωyoύ nροστασrας
Διατομή αγωγών φάσεων
Ελάχιστη διατομή ουδετέρου ή Ελάχιστη διατομή γυμνού
μονωμένου αγωγού προστασ!ας αγωγού προστασ!ας |
t
!
|
mm
t
)
|
mm
t
) |
mm
t
)
25 ! ê
35 ! ê
50 25
I0 35 50
95 50 50
! 20 I0 I0
! 50 I0 I0
! 85 95 95
Σημειώσεις:
''' Με την προϋπόθεση ότι τροφοδοτούν
ται, κατά μέγιστο μέρος, τριφασικά φορτ!α.
''' Γυμ
νός αγωγό
ς προστασ{ας επιτρέπεται, κατ' εξα{ρεση, σε βιομηχανικές ή ανάλογες
εγκαταστάσεις.
Οι αγωγοί των γραμμών των ΕΗΕ προσατεύοναι από υπερφόρτιση
από τις ασφάλειες ή τους μικροαυτόματους των πινάκων διανομής, από
τους οποίους αναχωρούν. Τα ίδια όργανα τους προσατεύουν και από
τα ρεύματα βραχυκυκλώματος. Δηλαδή η προσασία των αγωγών γίνε­
ται από τα όργανα προσασίας που βρίσκοναι πριν από αυτούς. Εξαί­
ρεση αποτελούν οι κύριες γραμμές (γραμμές μετρητή - πίνακα) . Σ'
αυτές οι αγωγοί προσατεύοναι από υπερφόρτιση από τις γενικές
ασφάλειες του πίνακα σον οποίο καταλήγουν και μόνο η προσασία
τους από τα ρεύματα βραχυκυκλώματος εξασφαλίζεται από τις ασφά­
λειες ή τους μικροαυτόματους του μετρητή.
Αν σε μια γραμμή ελαπώνέται από ένα σημείο και μετά η διατομή
της (συνήθως αυτό συμβαίνει σε μια διακλάδωση), πρέπει να τοποθετη­
θεί ένα όργανο προσασίας, κατάλληλο για να προσατεύει τη μικρότε­
ρη αυτή διατομή, εκός αν το όργανο προσασίας που βρίσκεται σην
Ì+Ý
αρχή της γραμμής προσατεύει και τη μικρότερη διατομή. Εξαίρεση
επιτρέπεται για την προσασία των ευκάμπων καλωδίων {σειρίδων)
που τροφοδοτούν φωτισικές συσκευές ή φορητές συσκευές μικρής
ισχύος.
Σ
' αυτή την περίπωση μπορε( νε έχομε όργανο προσασίας με
ονομασικό ρεύμα 1 Ο Α σην αρχ μιας γραμμής, σην οποία συνδέο­
ναι εύκαμπα καλώδια διατομής 0, 75 mm
°
, με την προϋπόθεση βέβαια
ότι η τροφοδοτούμενη συσκευή απορροφά ρεύμα μικρότερο από την
επιτρεπόμενη φόρτιση αυτών των ευκάμπτων καλωδίων, που είναι 7 Α.
Þ
.ð Η mώση τ6σεωc σιc yραμμέc των
ΕΗΕ
.
Εκός από την επιτρεπόμενη φόρτιση των αγωγών, που αφορά τη
θέρμανσή τους, πρέπει να έχομε υπόψη, όταν επιλέγαμε τη διατομή
τους, ότι η πτώση τάσεως δεν πρέπει να υπερβαίνει οριqμένα όρια. Ο
ΚΕΗΕ ορίζει ότι για φορτία φωτισμού η πώση τάσεως δεν πρέπει να
υπερβαίνει το 1 % και για φορτία κινήσεως το 3% (δεν ορίζεται όριο για
τα φορτία θερμάνσεως) . Επειδή τα μήκη των γραμμών των ΕΗΕ είναι
συνήθως μικρά και τα φορτία φωτισμού δεν είναι συνήθως συγκενρω­
μένα σα άκρα των γραμμών, είναι σπάνιο να χρειασθεί να χρησιμοποιή­
σαμε αγωγούς μεγαλύτερης διατομής για να ικανοποιηθεί αυτή η
απαίτηση, παρ' όλο που τα όρια που ορίζει ο Κανονισμός είναι μάλλον
αυσηρά. Γι' αυτό συνήθως σην πράξη η διατομή των αγωγών καθορί­
ζεται μόνο από την επιτρεπόμενη φόρτιση. Μόνο σις μεγάλες εγκατα­
στάσει ς, όπου και τα μήκη των γραμμών είναι σημαντικά, είναι
απαραίτητο να γίνεται ο υπολογισμός της πτώσεως τάσεως, ώσε, αν
χρειάζεται, να τοποθετηθούν αγωγοί μεγαλύτερης διατομής.
Για τον υπολογισμό της πτώσεως τάσεως μεταχειριζόμασε τους
τύπους που αναγράφοναι σον πίνακα 9.3. 1 .
Αν μια γραμμή τροφοδοτεί διάφορα φορτία, την πτώση τάσεως την
υπολογ{ζομε χωρ{ζονας τη γραμμή σε τμήματα, σε καθένα από τα
οποία έχομε σαθερό φορτίο.
Π
α
p
άδει
y
α
:
Αναφερόμασε σο σχήμα 9.3. Τρεις τριφασικοί κινητήρες (πολικής)
τάσεως 380 V, που απορροφούν ισχύες 5 kW, 1 0 kW και 8- kW, πρέπει
να τροφοδοτηθούν από μια γραμμή. Οι αποσάσεις δ{δοναι σο σχήμα.
θέλομε να καθορίσαμε τη διατομή των αγωγών και να ελέγξαμε την
πτώση τάσεως.
Οι υπολογισμο{ γ{νοναι όπως αναγράφεται σο ίδιο σχμα:
Η συνολική ισχύς είναι Ρολ = 23 kW.
150
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 9 . 3 . 1
Τύποι yι a τον υπολοyι σμ6 της πτώσεως τισεως
(λαμβινεται υπ6ψη μ6νο η ωμι κή αντrστ
αση των αyωyών)
Ισ
χύς
Αν(σαση
Πτώση
τάσεως
Εκατοσιαία
mώση
τάσεως
Εκατοσια(α
mώση τά­
σεως για τά­
ση 220 ν ή
220/380ν και
για αγωγούς
χαλκού
Μονοφασικ
ό κύκλωμα
Ρ _ U · | · συνφ
-
1 000
I
R " 2p _
Δυ
= 2 · | �σuνφ
Δυ
= 2 "
1 000 Ρ " _" Í
o · s
θ =
Δu
·
1 00
u
θ = 200 · | · ¹ σuνφ
u· S¯
θ = 2 " 1 0
:
-
u
2
• S
0 " 0,075 �
Ρ
. ισχύς σε KW
R: αντ!σταση ενός αγωγού σε Ω
Ì. ρεύμα σε Α
Τριφασικό κύκλωμα
Έκφραση σε συνάρτηση με την:
Φασική τάση (Uφ) Πολική τάση (Uπ)
Ρ _ 3 · Uφ · |·συνφ
-
1 000
Δυ
φ
= | · �σuνφ
Δυ
φ
=
1 000 Ρ " _·Í
3 oφ• s
Ø = �· 1 00

Ø

1 00 · | · ¬ σuνφ
oφ• s
θ

1 0
»
Ρ ·
Ρ
· I
3oφ
²•
s
Ρ _
1· Uπ· |" συνφ
-
1 000
Δυ
µ = /| " ρ
I
σuνφ
Δυ
π
1000 Ρ " _·I
υ, · 8
θ ¯
Δu,
1 00
u,
θ = 100 /·|· ¬σuνφ
u, . 8
θ ¬ 1 0
:

u, · s
0 = 0, 01 25 �
υ: τάση σε ν (υφ: φασική, υπ: ΠΟλική)
σuνφ: συντελεστής ισχύος του φορτ
(
ου
(
για ωμικά φορτ(α - φωτισμού και θερμάνσεως ε!ναι συνφ = 1 )
Δυ:
π
τώση τάσεως σε ν (Δυφ: φασική, Δυn: πολική)
0. εκατοστιαfα
π
τώση τάσεως %
Ι: μήκος της γραμμής σε m
s: διατομή σε mm
2
p: ειδική αντ!σταση σε Ω mm
2
/m (για το χ
αλκ
ό ε!ναι þ = 0,01 8 Ω mm
2
/m)
220/ 380V
ο
b÷1 6mm2
11= 40m \ 2=30m
+
~

P
1
= 23kW P
2
=1 8 kW
5kW
e
= 0.01 25
• ¹ ¹_  _

b
ο 0125
e = -- ( 23 χ40 + 1θ χ 30+8 χ 20 )
16
e = 1 ,26 °/ο
Σχ
. 9.3.
+
1 0kW
Παρά
δειγμα υπολογισμού m
ώσεως τ
άσεως.
151
\3= 20 m
P3=8kW
ι
BkW
Απ' αυτήν βρίσκομε το ρεύμα | = 43, 7 Α. Το όργανο προστασίας, που
θα τοποθετηθεί σην αρχή της γραμμής, πρέπει να έχει ονομασικό
ρεύμα 50 Α. Από τον πίνακα 9. 2. 1 εκλέγομε τη διατομή S = 1 6 mm
r

Για κάθε τμήμα της γραμμής βρίσκομε πόση ισχύς περνάει και υπο­
λογίζομε την πτώση τάσεως. Βρίσκομε e = 1 ,26%, που είναι επιτρεπτή
για εγκατάσαση κινήσεως.
9.4 Τα φ
ο
ρτία
.
Όταν μια γραμμή τροφοδοτεί μόνο μια συσκευή καταναλώσεως που
απορροφά πάνα μια σαθερή ισχύ, το φορτίο της είναι γνωσό. Αυτό
συμβαίνει π.χ. ση γραμμή που τροφοδοτεί ένα θερμοσίφωνα: το φορ­
τίο της είναι ίσο με την ονομασική ισχύ του. Ανάλογη κατάσαση υπάρ­
χει σε μια γραμμή που τροφοδοτεί μια ανλία, αν η παροχή νερού και
το ύψος της ανλήσεως είναι σαθερά μεγέθη: το φορτίο της γραμμής
είναι σαθερό και μπορούμε να το υπολογίσομε με βάση τα σοιχεία της
ανλήσεως {παροχή, ύψος) . Στις περισσότερες όμως περιπτώσεις τα
πράγματα είναι διαφορετικά. Ακόμα και αν μια γραμμή τροφοδοτεί μόνο
μια συσκευή, μπορεί το φορτίο να μην είναι σαθερό. Π.χ. η γραμμή που
τροφοδοτεί ένα ηλεκτρικό μαγειρείο έχει φορτίο που μεταβάλλεται,
αναλόγως του αν είναι σε λειτουργία μια μόνο εσία ή αν λειτουργούν
περισσότερες εσίες και ο φούρνος. Πάνως το μέγισο φορτίο της
γραμμής δε φθάνει την ονομασική ισχύ του μαγειρείου, τουλάχισον
σα μαγειρεία που έχουν τρεις ή τέσσερις εσίες και φούρνο, αφού
ποτέ δε συμβαίνει σην πράξη να λειτουργούν συγχρόνως όλες οι ε­
σίες ση μεγαλύτερη ισχύ τους καθώς και ο φούρνος. Το ίδιο φαινό­
μενο παρουσιάζεται, φυσικά, σην περίmωση γραμμών που τροφοδοτούν
περισσότερες συσκευές καταναλώσεως, που τις βάζομε σε λειτουργία
κατά τυχαίο τρόπο. Το μέγισο φορτίο της γραμμής είναι, κατά κανόνα,
152
μικρότερο από το άθροισμα των ισχύων των συσκευών, επειδή, όπως
λέμε, υπάρχει "ετεροχρον
ισμός" της λειτουργίας τους.
Το θέμα της εκτιμήσεως του μέγισου
φορτίου που απορροφά ένα
σύνολο σ
υ
σκευών καταναλώσεως προκύπτει κάθε φορά που χρειά
ζ
εται
να καθορ(σομε τις διατομές των αγωγ
ών
και τα ονομασικά ρεύματα
των οργάνων
προσασίας. Αυτό το πρόβλημα υπάρχει για κάθε γραμμή
που τροφοδοτεί έναν ορισμένο αριθμό συσκευών. Περισσότερο όμως
μας ενδιαφέρει, σε μια ΕΗΕ, για να καθορίσαμε τα σοιχεία της κύριας
γραμμής (γραμμή μ
ε
ρητή - πίνακα) και την παροχή που θα ζητήσομε από
τη ΔΕΗ να κα
ασκευάσει για να την
.
ηλεκροδοτήσει. Είναι γεγονός ότι,
εκός από εξαιρέσεις
, μια ΕΗΕ δεν απορροφά ποτέ ι
σ
ύ ίση με το άθροισμα
των ονομασικών ι
σ
ύων όλων των συσκευών (που το ονομά
ζ
αμε εγκαε­
στημένη ισχύ της ΕΗΕ) ούτε ίση με το άθροισμα των μεγίσων φορτίων που
απορροφούν μία μία, αλλά όχι συγχρόνως, όλες οι συσκευές.
Τ ο ερώτημα που προκύπτει ε{ ναι: ποια είναι η σχέση μεταξύ των μεγε­
θών που προαναφ
έ
ραμε
;
Ατυχώς δεν υπάρχει και δεν είναι δυν
α
όν να
δοθεί μια σαφής απάνηση. Ο καθορισμός του μέγισου φορτίου που θα
προβλεφθεί μπορεί να βασισθεί μόνο ση λογική και σην πείρα του μελε­
τητή. Θα πρέπει να βασισθεί δηλαδή ο μελετητής σε άλ
ες ανάλογες
περιπώσεις εγκατασάσεων που έχουν κατασκευασθεί και έχουν λειτουρ­
γήσει. Έτσι π.χ. για τις εγκατασάσεις των κατοικιών είναι γνωσό πόσο
είναι το φορτίο σις συνήθεις περιπώσεις, όπως θα αναφέρομε αργό
τε­
ρα. Επίσης μπορεί κανείς να βρει σοιχεία για διάφορες ά
λλες περιπώ­
σεις εγκαασάσεων (π.χ. για νοσοκομεία, για ξενοδοχεία, για ελαιουργεία
κλπ. ). Πάνως χρειάζεται αρκετή προσοχή, όταν πρόκειται να χρησιμο­
ποιηθούν τέτοια σοιχεία, για να είναι βέβαιο ότι πράγματι πρόκειται για
εγκατασάσεις που λειτουργούν κατά περίπου όμοιο τρόπο.
Αν πρόκειται για έναν αριθμό ομοειδών συσκευών, μπορεί να χρησι­
μοποιηθεί ένας "συνελεσής ταυτοχρονισμού", που έχει βρεθεί ως σα­
τισικό σοιχείο από άλλες παρεμφερείς εγκατασάσεις.
Σ
υντελεcή�
ταυτοχpονισμο
ι
είναι ο λόγος του μέγισου φορτίου που απορροφά
ένα σύνολο συσκευών προς το άθροισμα των μεγίσων φορτίων τους.
Αναφέρομε εδώ, ενημερω
τικά, ότι συντελεσές
ταυτοχρονισμού χρησι­
μοποιούναι και σην περίπτωση, που απασχολεί τη ΔΕΗ, ενός αριθμού
ομοειδών καταναλωτών, όπως π. χ.
οι μονοφασικοί οικιακοί καταναλω­
τές, που τροφοδοτούναι από ένα δίκτυο
Χ. Τ. , ή από ένα καλώδιο πα­
ροχής. Μερικές φορές αναφέρεται και το ανίσροφο του συνελεσή
ταυτοχρονισμού, που λέγεται συνελεσής ετεροχρονισμού.
153
Γενικά, πάνως, ομελετηής μιας ΕΗΕπρέπι να λάβιυπόψη τον τρόπο,
κατά τον οποίο προβλπεαι όι :θα λουρσι η εγκαάσασ, και να
προσθέσει τις ισχύες που θα απορροφούν οι συσκευές που θα λειτουργούν
συγρόνως. Γι' mό το λόγο αναφέραμε ότι η ηρόβλψη του μέγισου
φ<ρίου βασίαι Oη λογική κQι σην πείρα τqυ μελτητή.
9. 5
Σ
τοιχ
ε
ία που χ
ρε
ι ά
ζ
ονται γι α την
ε
κπόνηση μιας
μελ
έ
τη
ς.
Τ,α βασικά. σοιχεία που χρειάζοvαι για την εκπόνηση της μελέτης
μιας ΕΗΕ είναι:
· ¡

Τα σχέδια των κατόψεων τοΙ. κτηρίου και η περιγραφήτου είδους
των χφρων.
´! •.i
´¯ Οι θέqεις και .οι .ισχύες των συσκευών καταναλώσεως που πρόκει-
. ;αι να τρ(ψ(δοτηθούν;
ι . ¡
Για να γίνει σωσή η μετημιας, ΕΗΕ είyι απαραίτητηη σvνεργασία
με τον αρχιτέκτο.να ή ημηχανικό ή τον ιδιοκτήτη τομ, κτηρίου, . γιατί,
εκτός από τα σοιχεία που αναφέραμε, πρέπει να διευκρινισθούν και τα
ακόλουθα θέματα:
,, ¹ '
- Ποιες προβλέψεις χρειάζεται να γίνουν για συσκευές που δεν
υπάρχουvαπότην αρχή, Ψά είνοι ενδεχόμενο νq αποκτηθ.ούν
μελλοντικ6. Το θέμα .αυτό είναι σοβ, εηειδή ο εκτων υσέων

προσθήκες . κοσίζουν·. nολύ περισσότερο, Από. :ην Θλη πλuρά
όμως, δεν �ίνοι σκόπιμο να επιβαρ(vεται: η εγκατάσαση·· με πρό
σθετες. δαοονες, aν· ·cνat αμφίβGλη η από8τηση αυτών� ην • άυ-
• σκευών σ' �ναλογικ4 μελονκ9 ΧΥ|ιό .' διάσημα -´ Στις: �ετικές
αnοφάpεις ,θq rρέ-ει να ληφθε
ί
μόψη ηόσο εύκοη ή δύσκολη
θ είναι η.μελλονική πρΡσθήκη- ¸ ' ' ` ` .
roύ είνα εnιθυ.μητό να� τοποθετηθού.ν ρευματοδότεςi σε ποιeς
. : .θ
έ
σε
ι
ς ε
i
ν
c
ι επ
ιθuμ
η
τό:να
εί
να
ι
ο
ι δια
κό
πτες γ
ια
τ
α διάφορ
α φώ
τ
σ
και αν τα τελευταία θα είναι απλά, κομιτατέρ ή dλέ-ρετούρ,. ωό
· ,ποι. θ�ση είναι επιθυμη-ό να γίνεται 0,ειρισμός ορισμέΥων συ­
σκε1ών, (π.χ .. πού θαείναι ο δακόπηςχειρισμού τυ θρμοσφω-
ν_¸
_λ_ ¸ ¸ _
. ¸ � _· ,¯ · ¹ ¸· : ' •

' .
- · Ποιες. θα: είναι οι . συνθήκες .λtουργίας' των σuσκευώv,. (θα λι-
-οuργοuν όλες

τauτόχρονa καί.� με1την :πλήρη ισύ�τους τ
ό
χι;)
Συνήθως αυτqν την πληροφορία<·δεv εfναι' σε θέση να τη δώσει
ούτε ο μελετητής ή ο κατασκευασής τοu κτηρίου ούτε ο: ιδιακ-
της, :όσα όμæς σοχεία δοθούν ôu·'βοηθήσο-ν· τα μελητ της
ΕΗΕ να κάνει τις σχικ6ς eκτψήσις ;ου. Ακρ
ι
β
έ
σε.�ς·
π
λ
ηρ
ο
φο-
154
ρίες είναι πιθανό να μπορούν να δοθούν σην περίπτωση των
βιομηχανικών εγκατασάσεων, επειδή μερικές φορές υπάρχει γι'
αυτές μια μελέτη της προβλεπόμενης λειτουργίας.
- Αν υπάρχουν ορισμένες συγκεκριμένες απαιτήσεις που προκύ­
πτουν από το δομικό μέρος, π.χ. αν, για κάποιο λόγο που αφορά
το κτήριο, δεν πρέπει να περάσουν γραμμές της ΕΗΕ από ορισμέ­
να σημεία.
- Αν μπορούν να γίνουν ορισμένες προβλέψεις σο σάδιο της κα­
τασκευής του κτηρίου, που θα διευκολύνουν και την κατασκευή
της ΕΗΕ.
Η θέσ του μετρητή καθορίζεται συνήθως από τη ΔΕΗ, ή, σην περίπω­
ση των πολυκατοικιών, από το μελτητή του κηρίου, σύμφωνα με τις οδη­
γίες της ΔΕΗ. Στις πολυκατοικίες, όπου τροφοδοτούναι μόνο οικιακοί
καταναλωτές, οι μετρητές τοποθετούναι όλοι σ' ένα χώρο σο ισόγειο ή
σο πρώτο υπόγειο. Σε κήρια γραφείων είναι δυναόν να τοποθετηθούν σε
κάθε όροφο οι μετρητές των γραφείων αυτού του ορόφου.
9. 6
Ε
κπόνηση τηc μ
ελέτηc μ
ι
αc
Ε
Η
Ε.
Δεν υπάρχει κάποιος καθιερωμένος τρόπος αναφορικά με τη σειρά,
με την οποία θα καθορισθούν τα διάφορα σοιχεία μιας ΕΗΕ. Λογικό
όμως είναι η μελέτη να ακολουθήσει, με τη σειρά που αναφέροναι, τα
ακόλουθα σάδια. Πάνως, ανάλογα με το είδος ή τις ιδιαιτερότητες
κάθε εγκατασάσεως, μπορεί να είναι σκόπιμη μια διαφορετική σειρά.
( 1 } Καταγραφή και ενοπισμός, επάνω σ
'
ένα σχέδιο, των συσκευών
καταναλώσεως σημανικής ισχύος. (Πρέπει να περιληφθούν και όσες
προβλέψεις μελλονικών συσκευών κρίνονται σκόπιμες.} Επίσης ση­
μειώνοναι σο σχέδιο οι θέσεις των φωτισικών σημείων και των δια­
κοπτών τους, οι θέσεις των ρευματοδοτών και τυχόν σταθερές
συσκευές μικρής ισχύος.
(Φωτιστικά σημεfα ονομάζομε τα σημεία, όπου καταλήγουν οι σα­
θερές γραμμές για τη μόνιμη σύνδεση των φωτισικών σωμάτων} .
(2} Καθορισμός των γραμμών που χρειάζοναι για την τροφοδότηση
των συσκευών καταναλώσεως. Πρόκειται τόσο για τις γραμμές που
καθεμιά τους τροφοδοτεί μια μόνο συσκευή, όσο και για εκείνες που
τροφοδοτούν, μέσω διακλαδώσεών τους, περισσότερες συσκευές, ό­
πως συμβαίνει με τις γραμμές φωτισμού χώρων.
(3} Καθορισμός των οργάνων προσασίας και της διατομής των αγω­
γών καθεμιάς από τις προηγούμενες γραμμές.
155
(4} Καθορισμός του είδους της παροχής που θα ζητηθεί (μονοφασική
ή τριφασική} και του μεγέθους της. Καθορισμός των γενικών ασφαλειών
του πίνακα διανομής και της διατομής των αγωγών της κύριας γραμμής
(γραμμής μετρητή - πίνακα} .
(5} Καθορισμός της θέσεως του πίνακα διανομής. Επιλογή αν όλες
οι γραμμές θα αναχωρούν από αυτόν ή αν θα προβλεφθεί η τοποθέτηση
ενός ή περισσοτέρων υποπινάκων. Σ' αυτήν την περίπωση καθορισμός
των γραμμών που θα αναχωρούν από το γενικό πίνακα και εκε{νων που
θα αναχωρούν από τον υποπίνακα ή από καθέναν από τους υποπίνακες.
(6} Αν πρόκειται να χρησιμοποιηθούν υποπίνακες: καθορισμός για
καθέναν από αυτούς αν θα είναι τριφασικός ή μονοφασικός (η επιλογή
αυτή έχει, βέβαια, νόημα μόνο αν η παροχή είναι τριφασική} και καθο­
ρισμός των οργάνων προσασίας και της διατομής των αγωγών της
καθεμιάς γραμμής γενικού πίνακα - υποπίνακα.
(7} Καθορισμός της συνθέσεως του πίνακα διανομής και καθενός
από τους υποπίνακες, αν υπάρχουν. Δηλαδή τι όργανα ελέγχου και
προσασίας θα περιλαμβάνει, ποια θα είναι τα τεχνικά χαρακτηρισικά
τους, τι υλικό θα χρησιμοποιηθεί. (Σχεδίαση ή περιγραφή. } Για τους
τριφασικούς πίνακες: καθορισμός των μονοφασικών γραμμών που θα
τροφοδοτηθούν από καθεμιά φάση.
(8} Σχεδίαση της όδευσης όλων των γραμμών μέσα σο κτήριο.
(9} Καθορισμός του είδους των υλικών που θα χρησιμοποιηθούν, ανάλογα
με τις συνθήκες που επικραούν σους διάφορους χώρους (π.χ. υλικό που
εξασφαλίζι τη σεγανότητα σε χώρους όπου υπάρχει υγρασία} .
( 1 Ο} Καθορισμός του τρόπου κατασκευής και της συνδέσεως της
γειώσεως και των αγωγών προσασίας.
Η μελέτη μιας ΕΗΕ, είτε πρόκειται για μια απλή εγκατάσαση φωτι­
σμού, είτε για μια βιομηχανική εγκατάσαση, είτε, τέλος, για την εγκα­
τάσταση ενός μεγάλου κτηρίου , περι λαμβάνει τα στάδι α που
αναφέραμε, με την ίδια ή με τροποιημένη σειρά. Τα σάδια ( 1 } ως (8}
θα τα εξετάσομε χωρισά, πρώτα για τις εγκατασάσεις φωτισμού (πα­
ράγρ. 9. 7} και ύσερα για τις εγκατασάσεις κινήσεως (παράγρ. 9. 8} ,
επειδή τόσο οι συσκευές καταναλώσεως όσο και οι συνθήκες λειτουρ­
γίας τους είναι διαφορετικές. Στη συνέχεια (παράγρ. 9.9 και 9. 1 Ο} θα
εξετάσομε τα σάδια (9} και ( 1 0} . Για τη μελέτη των εγκατασάσεων
μεγάλων κτηρίων (όπως νοσοκομεία, ξενοδοχεία, μεγάλα γραφεία κλπ. }
μπορούμε να πούμε ότι αυτή αποτελεί ένα συνδυασμό όσων ισχύουν για
τις δύο παραπάνω κατηγορίες εγκατασάσεων.
156
Þ
·¹ Μελέτη εγκαταςºσεωνφωησμού·
Γι τη μελέτη των· εγκατοσόσεων··αuτής της κα-ηγορ(aς· θα πρέπει
να έχομε υπόψη όσα αναφέροναι ση συνέχει·α, ακολουθώνας τα σά·
δια που περιγράψςμε: σν προηγούμενη παράγραφο 9.6. :
(1) • Κατaγράφομε κι σμείώνομε· επόνω ·σ• έvd• οέδιο τις συσκευές
που έχουν κάnοιa σημανική ισχύ (n.χ. από από· 1;5 8W ' πέρfπου και
πάνω) . · Οι πιο συνήθιάμένες οικιακές σuσκεuές που έχουν σημανική
ισχύ έίvaι, ενδειΚτικό, aυτές που ανaγράφόνάι σOV nίνακα 9.7. 1 . Για
κaθε συσκευή πρέπει να μας έχει δοθεί η ισχύς της. Αν, πάνως, αυτή
δεν είναι γνωσή, μΠορούμε να λόβομευnόψή τις ιdχύες που σημειώ�
νοναι σ' αυτό τον πίνάκα. Για τις συdκέυές που nρόκeιτtι να τροφοδο­
τηθοόν αnό ένα ρευματοδότη (όπως π. χ. 10 rλύνήρίά) σημ&ιώνομε τη
θέση του ρευματοδότη. Για την τροφοδότηση αυτών των συσκευiv θα
προβλέψομε, όnως θα αφέρομε καttαρ
ά
κάτω, ιδιαfτερη γpαμμή από
τον πίνtκά διανομής.
Επίσης σημειώνομε σο σχέδιο τις ισχύες και τις · θέσεις των συ­
σκευών μικρότερης ιaχύος
Π
ου για λει!ο
u
ργικούς λόγου
.
ς (όΠ
,
ως θα
εξηγήσομε και ση συνέχεια) θα τροφοδοτηθούν με ιδιαίτερη γραμμή.
Οι μικρές συσκευές και τα φωτισι
κ
ά σώματα θα τροφο�οτηθούν
ομαδικά από γραμμές Που θα είναι κοινές γι` αυτές. Πρέπει να
σ
μειώ­
vομ

σο σχέδιο τις θ
έ
σεις των φωτιΟικών σημείων και τω
v
,ευμ'cτο­
δοτών. Για κάθε φωτισικό σημείο θα
Ό
ημειώνομε τη θέση του διακόπτη
του (ή τις θέσεις των διακοπτών, αν είναι αλέ-ρετ
ο
ύρ) . Επίσης θt. ση­
μειώσομε αν τυχόν πρέπει νa π
a
ρε
ι
βληθούν διακόπτες και dην τροφο­
δότηση ορισμένων ρευματοδοτών. tέλος θα σημειιcομε, αν υπάρχουν,
και τις σαθερές συ
c
κευές μικpής ισχύ
ο
ς (π
.
χ. εξ
a
ερισήρες, απορρο:
φητήρες επόνω από μαγειρεία κλπ. ) .
.
Για
τ
qυς διακόπτες και τους ρεuματ
ό
δότες π,
έ
πει να έχομ
e
υπόψη
ότι καλό είναι να αποφεύγονtαι μέσα
Ο
τα
λ
ουτρά. Αν όμ
ω
ς το
n
οθετ
τ

θούν, πρέπει να είν
1
αι σε θ
t
ση που δ
έ
ν είναι προσ,ιτή από
τ
ο λουτήρα
(μπανιέρα) � Θερμαν

κ
ά σ<ματα σαθερά επιτρέπο.ναι μ
έ
σα σα λ

υ-
τρ9, οάκαι π
όλ
ι O� θέση μηπροσηή.π
ό
το λουτήρα.
.
·
· ' · ' • ' ¯`
· » ·
(2)
Ι δ
ια
ί
τερη
γ
ραμμ
ή rφέπει ν� διαθέσομε,
όπως ή�η αν(
φ
έ
ραμε,
γι
α
την τροφοδότηση καθεμιάς από Tς συσκευές πpu
έ
χουν μεγά
�η ·tσ
χύ
,1
συνήθως πάνω (Πό 1 , p kW περίπου. Στην ίδια κατηγqρία μπορούμε να
υπαγάγομε και τις γραμμές που τροφοδοτούν δύο ομοειδείς συσκυ
έ
ς
μικρότερης ισχύος, όπως π.χ. μια γραμμή που τροφοδοτεί τα κλιματι­
σικά δύο δωματίων.
157
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 9 . 7 . 1
Συνήθει ς οι κι οκtς συσκευές καταναλώσεως
Συσκευή
Ισχύς
Παρατηρήσεις
(kW)
Ηλεκτρικό μαγειρείο 4 εστιών Η ονομαστική ισχύς αντιστοιχεί σε
με φούρνο σύγχρονη λειτουργία όλων των
8 + 1 Û
εστιών στην πλήρη ισχύ τους και
του φούρνου. Στην πράξη ποτέ δεν
λειτουργεί το μαγειρείο με αυτές
τις συνθήκες.
Ηλεκτρικό μαγειρείο χωρίς φούρνο
1 , 0 * Z
ανά εστία
Ηλεκτρικός φούρνος χωριστός 4
Θερμοσίφωνας 60, 80 ή 1 ZÛ lt Θερμοσίφωνες άμεσης θερμάνσεως
å * 0 μπορεί να έχουν πολύ μεγαλύτερη
ισχύ.
Πλυντήριο ρούχων
Z 7 þ
Πλυντήριο πιάτων
Z * Z, 0
Στεγνωτήριο ρούχων
Z 7 þ
Κλιματιστικό μηχάνημα Η ισχύς ορίζεται από τη μελέτη
(air condi ti oning) κεντρικό
a
κλιματισμού. Συνήθως χρειάζεται
τριφασική τροφοδότηση.
Κλιματιστής δωματίου Στις διαιρούμενες μονάδες (sρlit
(ai r condi tί onίng) type υnίts) η ισχύς αυτή χρειάζεται
ότην εξωτερική μονάδα που
1 * T , 0
περιλαμβάνει και το συμπιεστή. Η
εσωτερική μονάδα χρειάζεται μικρή
ισχύ. Τα φορητά μηχανήματα που
δροσίζουν τον αέρα με εξάτμιση
νερού είναι μικρότερης ισχύος.
Θερμοσυσσωρευτής Η ισχύς ορίζεται από τη μελέτη
θερμάνσεως του χώρου. Απορροφά
a
ισχύ μόνο στις χρονικές περιόδους
μειωμένου τιμολογίου ηλεκτρικής

ενέργειας.
Πρέπει να προβλέπεται
Φορητό θερμαντικό σώμα
Z 7 3
τροφοδότηση από ενισχυμένο
(αερόθερμο ή ηλεκτρικό καλοριφέρ) ρευματοδότη, δηλαδή με ιδιαίτερη
γραμμή.
158
Ι διαίτερη γραμμή μπορεί να χρειάζεται για · λειτουργικούς λόγους.
Τέτοιοι λόγοι υπάρχουν, αν θέλομε να έχομε την ευχέρεια χωρισού
χειρισμού ή χωρισή προσασία. Στην τελευταία περίπτωση αυτό μπο­
ρεί να είναι χρήσιμο, είτε για να εξασφαλίζεται συγχρόνως και η προ­
στασία κάποι ου εξαρτήματος, είτε για να ανεξαρτητοποι ηθε( η
λειτουργία μιας συσκευής από ανωμαλίες που μπορούν να προκληθούν
σε άλλες συσκευές. Παραδείγματα:
Σε μια μονοκατοικία ή σην εγκατάσαση κοινοχρήσων μιας πολυ­
κατοικίας, προβλέπομε ιδιαίτερη γραμμή για τηv τροφοδότη
ση των μη­
χανημάτων του λεβητοσασίου κενρικής θερμάνσεως, παρ' όλο που οι
ισχύες του καυσήρα και του κυκλοφορητή είναι μικρές. Αυτό επιβάλ­
λεται, για να μπορούμε να διακόπτομε την τροφοδότηση αυτών των
μηχανημάτων χωρισά από τα άλλα τμήματα της εγκατασάσεως.
Για την τροφοδότηση του φωτισμού ενός κήπου μέσω ενός μετασχη­
ματισή υποβιβασμού της τάσεως διαθέτομε ιδιαίτερη γραμμή. Αυτό
εξυπηρετεί, επειδή με το όργανο προσασίας της γραμμής μπορούμε
συγχρόνως να εξασφαλίσομε και την προσασία του μετασχηματισή.
Σ' ένα πανοπωλείο η τροφοδότηση ενός επαγγελματικού ψυγείου
γίνεται με ιδιαίτερη γραμμή, επειδή θέλομε να αποφύγομε τη διακοπή
της λειτουργίας του ψυγείου εξαιτίας ανωμαίας που θα εκδηλωνόταν
σε κάποια άλλη συσκευή (όπως π. χ. το βραχυκύκλωμα που προκαλείται
μερικές φορές όταν "καίγεται" μια λάμπα} .
Για τις "κοινές" γραμμές τα φορτία που υπολογίζομε είναι αυτά που
αναγράφοναι σον πίνακα 9. 7. 2. (τα φορτία αυτά λέγονται και "συμβα-
Π Ι Ν Α Κ Α Σ 9 . 7 . 2
Φορτfο φωτιστικών ση
μ
ιf
ων κ
αι ρι
υμ
οτοδοτ
ών
Πιριyροφ
ή
Ισχύς
INl
Φωτισικό σημείο απλό 1 00
Φωτισικό σημείο πολλαπλό (ελεγχόμενο από διακόπτη
200
κομιτατέρ)
Προβολέας ή φωτισικό με λάμπα μεγαλύτερη από 500 W
Ι
σχύς λάμπας
Ρ
ευματοδότης (για τους επόμενους πέρα των τριών κάθε
200
κυκλώματος 1Ο Α)
Μόνιμες συσκευές (όπως εξαερισήρες, aπορροφητήρες κλπ.) 1 00
¬
Ισχύς συσκευής
159
τικό φορτία" επειδή λαμβόνοναι υπόψη μαζί με τις ισχύες των συσκευών
που αναφέραμε προγουμένως σον υπολογισμό της εγκαεσημένης ισχύος
της ΕΗΕ, από τν οποία εξαρτόαι, όπως είχαμε αναφέρει και σην παρό­
γραφο 1 . 7, η κατηγορία της επαγγελματικής όδειας του εγκατασότη
που έχει το δικαίωμα να αναλαμβόνει υπεύθυνα τη μελέτη και την κατα­
σκευή της ΕΗΕ) . Πρέπει να προβλεφθεί μια γραμμή ανό ομόδα φωτισι­
κών σημείων, ρευματοδοτών ή και μικρών σαθερών συσκευών, που
απορροφούν συνολικό ρεύμα το πολύ 10 Α (ή ισχύ 2, 2 kW) . Συνήθως τα
φωτισικό σώματα και οι •κοινοί" ρευματοδότες (δηλ. όχι οι •ενισχυμέ­
νοι") ενός δωματίου τροφοδοτούναι από την ίδια γραμμή. Καλό είναι
μια γραμμή να τροφοδοτεί δύο ή τρία δωμότια ή το πολύ τέσσερα.
Υπόρχει και μια όλλη δυνατότητα που εφαρμόζεται σπανιότερα: τα
φωτισικό σημεία να τροφοδοτούναι από μια γραμμή και οι ρευματο­
δότες από μια όλλη. Αυτό έχει το πλεονέκτημα ότι, όταν διακοπεί η
τροφοδότηση της μιας γραμμής εξαιτίας της λειτουργίας του οργόνου
προσασίας της, εξακολουθεί να υπόρχει σε κόθε δωμότιο η τροφοδό­
τηση από την όλλη γραμμή.
(3) Με βόση τα φορτία των συσκευών, που πρόκειται να τροφοδοτή­
σει κόθε γραμμή, καθορίζεται η διατομή των αγωγών καθώς και το
ονομασικό ρεύμα του οργόνου προσασίας της, κατό τον τρόπο που
αναφέραμε σην παρόγραφο 9. 2.
Συνήθως σε μια εγκατόσαση κατοικίας προβλέποναι οι ακόλουθες
γραμμές, για καθεμιό από τις οποίες αναφέρομε τη διατομή και το
ονομασικό ρεύμα της ασφαλείας ή του μικροαυτομότου:
- Γραμμή μαγειρείου 6 DD¯ 25 Α
- Γραμμή θερμοσίφωνα 2, 5 - 4 DD¯ 1 6 - 20 Α
- Γραμμές πλυνηρίων ρούχων και
πιότων, σεγνωτηρiων ρούχων και
"ενιcΙμέvων" ρευματοδοτών για
θερμανικό σώματα
- Γραμμές φωτισμού - "κοινών"
ρευματοδοτών
.
¯ 1 ,5 - 2, 5 DD 1 0 - 1 6 Α
1 0 Α
Οι μεγαλύτερες διατομές σε σύγκριση με εκείνες που ανισοιχούν
σο ονομαστικό ρεύμα του οργόνου προσασίας, που αναγρόφοναι σε
ορισμένες από τις παραπόνω γραμμές, έχουν και τη σκοπιμότητα να
προβλεφθεί μια μελλονική χρησιμοποίηση συσκευής μεγαλύτερης ι­
σχύος, αφού η αλλαγή των αγωγών θα ήταν δύσκολη, ενώ η ανικατό-
¡ÓÜ
σαση του οργάνου προστασίας γίνεται πολύ εύκολα. Παράλληλα επι­
τυγχάνεται και χαμηλότερη πτώση τάσεως.
Οι "ενισχυμένοι" ρευματοδότες καλό είναι να μπορούν εύκολα να
διακρίνοναι από εκείνους που τροφοδοτούναι από τα "κοινά" κυκλώ­
ματα. Ένας τρόπος είναι να έχομε τους "ενισχLμένους" ρευματοδότες
τύπου σούκο, ενώ για τους "κοινούς" να χρησι μο1 οι ούνται απλοί τριπο­
λικοί ρευματοδότες. Ρευματοδότες σούκο απαρι τήτως θα χρησιμο­
ποι ηθούν, αν ο μι κροαυτόματος είναι J ö Α. Επίο1ς ρευματοδότες
σούκο συνηθίζεται να χρησιμοποιούνται για την τροφ'δότηση των οι­
κιακών ψυγείων, . παρ' όλο που αυτά τροφοδοτούνται από τις "κοινές"
γραμμές.
(4) Το είδος και το μέγεθος της παροχής που θα ζητήσομε από τη
ΔΕΗ να κατασκευάσει , πρέπει να προσδιορισθεί με βάση τις συσκευές
που πρόκειται να τροφοδοτηθούν. Εκτός από την περίπτωση που υπάρ­
χουν τριφασικές. συσκευές (όπως π. χ. ένα επαγγελματικό ψυγείο με
τριφασικό κινητήρα ή ένα ηλεκτρικό μαγειρείο μεγάλης ισχύος) , τρι φα­
σική παροχή μπορεί να χρειασθεί και για λόγους της συνολικής ισχύος
που προβλέπεται ότι θα απορροφούν οι μονοφασικές συσκευές. Τα
μεγέθη των παροχών που παρέχει η ΔΕΗ πρέπει να τα πληροφορούμα­
στε από τις υπηρεσίες της. Πάντως η συνηθέστερη παροχή είναι η
μονοφασική με μικροαυτόματο προστασίας του μετρητή 40 Α.
Για το θέμα της εκτιμήσεως του μέγιστου φορτίου που προβλέπεται
ότι θα απορροφά η ΕΗΕ ισχύουν όσα αναφέραμε στην παράγραφο 9. 4.
Γι α την περίπτωση των κατοικιών αναφέρομε ενδεικτικά ότι συνήθως
για
'
μια κατοικία σε αστική περιοχή, 4 έως 5 ατόμων, η οποία διαθέτει
ηλεκτρικό μαγειρείο, ένα θερμοσίφωνα, ένα πλυνήριο ρούχων και τις
συνηθισμένες μικροσυσκευές καθώς και φωτισμό, μπορεί να επαρκέσει
μια μονοφασική παροχή 40 Α. Αν υπάρχουν περισσότερες συσκευές ή
αν προστεθούν εκ των υστέρων (οπότε δεν είναι εύκολο να αλλάξομε
την παροχή) είναι και πάλι δυνατόν να επαρκεί η παροχή που αναφέρα­
με, αλλά θα χρειασθεί να προσέχει ο καταναλωτής να μη θέτει σε
λειτουργία όλες τις συσκευές συγχρόνως. Κατοικίες που έχουν εξαρ­
χής περισσότερες συσκευές, ή στις οποίες δεν είναι επιθυμητό να υ­
πάρχουν περι ορισμοί, όπως αυτοί που αναφέρθηκαν, θα χρειασθούν
μεγαλύτερη παροχή.
Γενικά, για τον καθορισμό του μεγέθους της παροχής πρέπει να
ληφθεί υπόψη ο προβλεπόμενος τρόπος λειτουργίας των συσκευών.
Είναι φανερό ότι δεν θα αθροίσομε την ισχύ των μηχανημάτων ψύξεως
των χώρων με την ισχύ των θερμαντικών σωμάτων. Αν υπάρχουν θερ-
1 61
μοσυσσωρευτeς, αυτοί θα απορροφούν ισχύ μόνο κατά τις ώρες που
παρέχεται ' μειωμένο τιμολόγιο από τη ΔΕΗ. Η ισχύς τους πρέπει να
αθροίζεται μόνο με την ισχύ άλλων συσκευών που προβλέπεται ότι θα
λειτουργούν σην ίδια χρονική περίοδο.
Στον πίνακα διανομής των μονοφασικών εγκατασάσεων υπάρχει μια
γενική ασφάλεια και σις τριφασικές εγκατασάσεις υπάρχουν τρεις γενικές
ασφάλειες, έσω και αν για τις γραμμές που αναχωρούν από τον πίνακα
χρησιμοποιούμε μικροαυτόματους. Ο λόγος είναι ότι η γενική ασφάλεια,
είναι η "προτασσόμενη ασφάλεια" που προσατεύει τους μικροαυτόμaτους
από μεγάλα ρεύματα βραχυκυλώματος που θα υπερέβαιναν την ικανότητα
διακοπής τους, όπως έχομε εξηγήσει στην παράγραφο 6. 4.
Στις εγκατασάσεις που τροφοδοτούνται από μονοφασική παροχή 40
Α ή από τριφασική παροχή 40 Α, αν τα φορτία τους είναι σχετικά μικρά,
μπορούμε να χpησιμοποιήσομε γενικές ασφάλειες 25 Α. Διαφορετικά,
τοποθετούμε tσφάλειες 35 Α. Αντίσοιχα, η διατομή των αγωγών της
γραμμής μετρητή - πίνακα είναι ö mm² ή 1 0 mm². Στις εγκαταστάσεις
που τροφοδοτούvι από μεγαλύτερες παροχές, η γενική ασφάλεια του
πίνακα είναι πάντα κατά ένα μέγεθος μικρότερη από το όργανο προστα­
σίας του μετρητή και η διατομή των αγωγών της γραμμής μετρητή -
πίνακα ορίζετtι με βάση το μέγεθος της γενικής ασφάλειας.
Στη γρα,μή μετρητή - πίνακα, εκτός από τους ενεργούς αγωγούς και
των αγωγό προσασίας, τ
ο
ποθετούμε και ένα πρόσθετο αγωγό, διατο­
μής J , 6 mm². Αυτός έχει ως προορισμό να μετ:φέρει στον πίνακα ένα
"σήμα" που επιτρέπει tην αυτ
ό
ματη θέση σε λειτουργία ορισμένων συ­
σκευών κατά τις ώρες που παρέχεται αΠό τη ΔΕΗ μειωμένο τιμολόγιο
ενέργειας. Λεmομέρειες σχετικά με το θέμα θα δώσομε σο Κεφάλαιο 1 1 .
(5) Ο πίνακας διανομής πρέπει να τοποθετείται σε τέτοια θέση, ώσε
να είναι εύκολα προσιτός. Δεν πρέπει δηλαδή, να τοποθετείται σε χώ­
ρους που μπορεί να είναι κλειδωμένοι ή,
γ
ενικά, να είναι δύσκολη η
προσπέλασή τους. Ο πίνακας πρέπει να βρίσκεται κατά το δυνατό σε
θέση όχι 'μακριά από την είσοδο, ώσε να διευκολύνεται η διακοπή της
τροφοδ
ο
τήσεως ολόκληρης της εγκαταστάσεως, π. χ. σε περίπτωση
πυρκα"άς. Πρέπει να αποφεύγονται χώροι , όπου υπάρχει υγρασία ή
πολλή σκόνη, καθώς και χώροι, όπου υπάρχουν κίνδυνοι αναφλέξεων ή
εκρήξεων. Μετάξύ των χώρων που ικανοποιούν αυτές τις απαιτήσεις,
θα εκλέξομε εκείνη τη θέση Που θα διευκολύνει να περάσουν οι γραμ­
μές και να είναι όσο το δυνατόν μικρότερο το συνολικό μήκος τους.
Αν υπάρχει ένα τμήμα του κτηρίου που είναι, κατά κάποιο τρόπο,
χωριστό από το υπόλοιπο κτήρι ο, όπως π.χ. άλλος όροφος, και εφόσον
162
σ' αυτό το τμήμα υπάρχουν αρκετές συσκευές, τοποθετούμε σ'αυτό
έναν υποπίνακα, πράγμα που διευκολύνει τη γρήγορη διακοπή της τρο­
φοδοτήσεως, σε περίπτωση ανάγκης.
Επίσης υποπίνακας είναι συμφέρον να τοποθετείται, είτε πρόκειται
για χωρισό τμήμα του κτηρίου είτε όχι. Έτσι aποφεύγαμε την παράλ­
ληλη όδευση πολλών γραμμών σε μεγάλο μήκος (είναι οικονομικότερη
μια γραμμή μεγαλύτερης διατομής) .
Αν τοποθετηθούν ένας ή περισσότεροι υποπίνακες, πρέπει να ορίσα­
με ποιες γραμμές θα τροφοδοτηθούν από το γενικό πίνακα απευθείας
και ποιες από τον υποπίνακα ή από τους υποπίνακες.
Σε περίπτωση που η απόσαση μεταξύ του μετρητή και του πίνακα
διανομής είναι πολύ μεγάλη (πράγμα που συμβαίνει, αν π.χ. το κτήριο
περιβάλλεται από κήπο και ο μετρητής τοποθετείται σε ένα μανδρότοι­
χο ή σε ένα σήριγμα που κατασκευάζεται ειδικά γι' αυτό το σκοπό) ,
προτιμούμε να τοποθετήσαμε κονά σο μετρητή έναν πίνακα που περι­
λαμβάνει το γενικό διακόπτη και τη γενική ασφάλεια (ή τις γενικές
ασφάλειες) . Σ' αυτήν την περίπτωση σο κτήριο τοποθετείται ένας υπο­
πίνακας, από τον οποίο τροφοδοτούνται όλες οι γραμμές του κτηρίου.
Έτσι οι αρκετά μεγάλου μήκους γραμμή τροφοδοτήσεως του κτηρίου,
η οποία μάλισα είναι εναέρια ή υπόγεια, δεν είναι γραμμή μετρητή -
πίνακα, αλλά γραμμή πίνακα - υποπίνακα. Αυτό είναι καλύτερο, επειδή,
όπως γνωρίζομε, η γραμμή μετρητή - πίνακα α) Προσατεύεται από
βραχυκυκλώματα από το όργανο προσασίας του μετρητή και β) δεν
έχει τη δυνατότητα διακοπής της τροφοδοτήσεώς της από κάποιο όρ­
γανο ελέγχου της εγκατασάσεως.
[ö) Για κάθε υποπίνακα, από τον οποίο αναχωρούν περισσότερες από
μια γραμμές, πρέπει να εκτιμήσαμε το μέγιστο φορτίο τοι. Αυτό θα
γίνει ακριβώς κατά τον ίδιο τρόπο όπως και για το γενικό πίνακα, όπως
περιγράψαμε σο σάδιο (4) .
Στους υποπίνακες δεν χρειάζεται να βάλομε γενικές ασφάλειες. Η
προσασία της γραμμής γενικού πίνακα - υποπίνακα εξασφαλίζεται από
το όργανο προστασίας που βρίσκεται σην αρχή αυτής της γραμμής,
δηλαδή στο γενικό πίνακα, και η διατομή των αγωγών της πρέπει να
ανισοιχεί σ' αυτό το όργανο προσασίας.
Αν η τοποθέτηση του υποπίνακα έχει γίνει αναγκαία μόνο για το
σκοπό να είναι δυνατή η διακοπή της τροφοδοτήσεως σ' ένα τμήμα του
κτηρίου που είναι κατά κάποιο τρόπο χωριστό από το υπόλοιπο και ο
υποπίνακας τροφοδοτεί μόνο μια γραμμή, δεν χρειάζεται να περιλαμβά­
νει παρά μόνο ένα διακόπτη. Ένας τέτοιος υποπίνακας λέγεται "υποπί-
163
ο ο ο ο
Σχ. 9.
7
a.
Παρεμβολή διακόπτη χειρισμού
σηγραμμή μαγειρείου (χρειάζεται μόνο αν το
μαγειρείο βρίσκεται σε σημανική απόσαση από τον πίνακα διανομής και
παρεμβάλλοναι περισσότερες από τρεις πόρτες).
νακας χειρισμού". Τη μοναδική αυτή γραμμή προστατεύει το όργανο
προσασίας που βρίσκεται στην αναχώρηση της γραμμής γενικού πίνα­
κα - υποπίνακα. Παρόμοι ους πίνακες χει ρισμού παρεμβάλλομε στη
γραμμή ηλεκρικού μαγειρείου (σχ. 9. 7α) και ση γραμμή θερμοσίφωνα.
Αυτό το κάνομε, όταν η απόσταση από τον πίνακα είναι μεγάλη και
θέλομε η διακοπή τροφοδοτήσεως ή γενικά ο χειρισμός να μπορεί να
γίνεται από ένα σημείο πιο κονά ση συσκευή.
Δεν μπορεί να αποκλεισθεί η περίπτωση να υπάρχει και δεύτερος
υποπίνακας τροφοδοτούμενος από έναν πρώτο υποπί
v
ακα. Αν αποφα­
σισθεί μια τέτοια διαμόρφωση, θα πρέπει να προσεχθεί ιδιαίτερα η
συνεργασία μεταξύ των οργάνων προστασίας.
(7) Ο γενικός πίνακας περιλαμβάνει το γενικό διακόπτη, τη γενική
ασφάλεια (ή τις γενικές ασφάλειες, αν είναι τριφασικός) καθώς και τα
όργανα προστασίας (ασφάλειες ή μι κροαυτόματους) των αναχωρή­
σεων. Μπορεί επίσης να περιλαμβάνει και ένα διακόπτη διαφυγής και
επίσης όργανα ενδείξεως (ενδεικτικές λυχνίες) . Αν χρησιμοποιηθούν
16
μικροαυτόματοι για τις αναχωρήσεις, πράγμα που έχει μάλλον γενι κευ­
θεί τα τελευταία χρόνια, αυτοί αποτελούν συγχρόνως και όργανα ελέγ­
χου των αναχωρήσεων, δηλαδή μπορούμε, με χει ρισμό, να διακόπτομε
την τροφοδότησή τους. Εν τούτοις, για τις γραμμές που προβλέπεται
ότι θα χρειάζονται συχνούς χει ρισμούς (και τέτοιες είναι οι γραμμές
θερμοσιφώνων) , πρέπει να προβλέπεται και πρόσθετος διακόπτης χει­
ρισμού. Η αναγκαιότητά του προκύπτει, όπως είχαμε αναφέρει και σην
παράγραφο 5. 3, από το γεγονός ότι ο διακόπτης χειρισμού έχει μεγα­
λύτερη αντοχή σε μεγάλο αριθμό χειρισμών απ' ό,τι έχει ένας μι κροαυ­
τόματος. Αν βέβαια προβλεφθεί ιδιαίτερος πίνακας χειρισμοu σ' ένα
ενδιάμεσο σημείο της γραμμής θερμοσίφωνα, μπορούμε να παραλείψα­
με την τοποθέτηση διακόπτη χει ρισμού στην αρχή της.
Αν χρησιμοποιούναι ασφάλειες για την προσασία των αναχωρήσεων,
θα πρέπει να υπάρχουν διακόmες χειρισμού σε κάθε γραμμή που τροφο­
δοτεί συσκευή καταναλώσεως που έχει ισχύ μεγαλύτερη απο 1 500 W.
Σήμερα υπάρχουν πίνακες προκατασκευασμένοι , δηλαδή που έχουν
όλο τον εξοπλισμό τους, και δεν διαμορφώνονται ειδικά γι α μι α συγκε­
κρι μένη εγκατάσταση. Για την προστασία των αναχωρήσεων έχουν μι­
κροαυτόματους.
Έχει επικρατήσει στους προκατασκευασμένους πίνακες να υπάρ­
χουν διπολικοί δι ακόπτες χειρισμού γι α τη γραμμή μαγειρείου και γι α
τη γραμμή θερμοσίφωνα. Σχετικά με τη δυνατότητα να διακόπτεται
συγχρόνως και ο ουδέτερος και ο αγωγός φάσεως, οι κανονισμοί ορί­
ζουν ότι αυτή επιβάλλεται, μόνο όταν εφαρμόζεται η άμεση γείωση.
Όμως δεν θα έπρεπε να υπάρχει η δυνατότητα αυτή, όταν εφαρμόζεται
η ουδετέρωση (εκτός αν πρόκειται για χώρους, όπου υπάρχουν κίνδυ­
νοι εκρήξεων) και απαγορεύεται κατηγορηματικά σις εγκαταστάσεις
με ουδετέρωση χωρίς ιδιαίτερο αγωγό προσασίας (η μέθοδος αυτή
εφαρμοζόταν παλαιότερα στη χώρα μας, όπως αναφέραμε και σην
παράγραφο 7. 7, και επομένως υπάρχουν ακόμα τέτοιες εγκαταστά­
σεις) . Στους συμβολισμούς της διεθνούς τυποποιήσεως για τα συστή­
ματα γει ώσεως, τα παραπάνω εκφράζονται ως εξής: Ο δι πολι κός
διακόπτης για τι ς συσκευές μεγάλης ισχύος επιβάλλεται dτο σύσημα
ΤΤ, δεν απαιτείται στο σύστημα TN- S (εκτός αν πρόκειται γι α χώρους
με κινδύνους εκρήξεων) και απαγορεύεται σο σύστημα TN-C.
Η συνδεσμολογία του πίνακα αρχίζει από το σημείο αφίξεως της
κύριας γραμμής και ακολουθεί την εξής σει ρά: γενικός διακόπτης -
γενική ασφάλεια (ή γενικές ασφάλειες) - μικροαυτόματοι αναχωρήσεων
- διακόπτες χειρισμού αναχωρήσεων.
¡Ó3
Αν
χρησιμοποιηθεί διακcπτης διαφυγής, αυτός πρέπει να dυνδeβeί
αμέσως μετά το γενικό διακόπτη, ώστε να καλύπτει , με την προσταdία
που προσφέρει, το μεγαλύτερο δυνρτό τμήμα του πίνακα.
Ενδεικτικές λυχνίες χρησιμοποι ούνται για να δείχνουν αν υπάρχει
τάση σε διάφορα σημεία. Έτσι, μερικές φορές συνδέονται πριν ή μετά
τις γενικές ασφάλειες, για να δείχνουν ότι υπάρχει τροφοδότηση από
το δίκτυο και, στη δεύτερη περίπτωdη, ότι οι ασφάλειες είναι εντάξι
(δεν έχουν καεί) . Μερικές φορές συνδέονται μετά το διακόπτη χειρι­
σμού του μαγειρείου, για να δείχνουν αν αυτός είναι κλειστός (δεν έχει
. αξιόλογη χρησιμότητα) και μετά το διακόπ:η χειρισμού του θερμοσίφω­
να, για να δείχνουν, ευκρινέστερα απ' ό,τι το χειpιστήριο του διάκόπ-η,
ότι ο θερμοσίφωνας έχει .τεθεί σε λειτουργία. Μιρ καλύτερη συνδεσμο­
λογία, που όμως γίνεται μάλλον σπάν\α επειδή χρειάζεται έναν πρόσθε­
το αγωγό στη γραμμή θερμοσίφωνα, είναι εκείνη που συνδέει την
ενδεικτική λάμπα μετά ιο θερμοστάτη του θερμοσίφωνα και επομένως
δείχνει πότε τροφοδοτείται το θερμαντικό στοιχείο (αντίσαση) του
θερμοσίφωνα (στην πεpίπτωση αυτή, η ενδεικτική λυχνία του πίνακα
είναι σε παράλληλη σύνδεση με την ενδεικτική λυχνία που υπάρχει
επάνω στο θερμοσίφωνα) .
Τη σύνθεση ενός πίνακα μπορούμε να τη δείξαμε είτε με ένα σχέδιο
είτε και με μια απλή περιγραφή: π. χ. nίνακας μονοφασικός, με διαφορι­
κό διακόπτη διαφυγής, γενική ασφάλεια 35 Α και:
- 1 γραμμή μαγειρείου με μικροαίτόματο 25 Α.
-
1 γραμμή θερμοσίφωνα με μικροαυτόματο J ö Α.
-
3
γ
ραμμές
φωτισμού με μικρορuτό
ματους 1 Ο Α.
Στους τριφασικούς πίνακες πρέπει να ορίζομε και ποιες μονοφασικές
γραμμές θα τροφοδοτηθούν από κάθε φάση. Πρέπει να φροντίζαμε να
κατανέμομε τα φορτία όσο το δυνατόν ομοιόμορφα σις τρεις φάσεις,
και αυτό να ι σχύει , όσο μπορεί, σε όλες τις πιθανές καταστάσεις λει­
τουργίας. Αν, π. χ. , έχομε ζηtήσει τριφασική παροχή, επειδή αυτό χρειά­
σθηκε εξαιτίας της μεγάλης ισχύος των θερμοσυσσωρευτών, δεν θα
συνδέσαμε τους θερμοσυσσωρευτές στις δύο φάσεις και όλα τα άλλα
φορτία στην τρίτη· θα προσπαθήσαμε να κατανείμομε όλα τα φορτία και
στις τρεις φάσεις.
Όσα αναφέραμε για τους γενικούς πίνακες ισχύουν φυσικά και για
τους υποπίνακες, εκτός από το ότι αυτοί δεν χρειάζεται να έχουν γενι­
κές ασφάλει ες. Στη δι αμόρφωση της εγκαταστάσεως και στον καθορι­
σμό των ονομαστικών ρευμάτων των οργάνων προσασίας θα πρέπει να
προσέξαμε, ώστε να υπάρχει η συνεργασία μεταξύ των τελευταίων.
I%
Υπνοδωμά
τ
ιο 1
Υπνοδωμάτιο 2
3x2,5mm
3χ2,5 mm2
3χ 1,5 mm2
3χ 1,5mm2
3 χ Û mm2
3χ 1
,
5mm2
Σχ.
9.7β.
Σαλόνι
Τραπε�α
ρ
ία
Πλνντήριο ροvχων
θ
ε
ρμοσίφωνα!
Υtοδ. 2, λουτρό, χω λ
Υtνοδ. 1 , σαλονι
Ηλεχτρ. μαγειρεlο
Είσο, Χζα.
τραιε�αρία
Σχέδιο ΕΗΕ
κατοικ
ί
ας.
167
Πρέπει δηλαδή κόθε μέσο προσασ{ας να έχει ονομασικό ρεύμα κατό
μια τουλόχισον βαθμίδα μικρότερο από το ονομασικό ρεύμα του
προηγουμένου του. Έτσι εξασφαλίζαμε ότι, αν συμβεί ένα σφόλμα μετό
το δεύτερο όργανο προσασ(ας, θα λειτουργήσει αυτό και δε θα λει­
τουργήσει το πρώτο.
(8) Κατό τη σχεδίαση της οδεύσεως των γραμμών μέσα σο κτήριο,
πρέπει να έχομε υπόψη ότι κανονικό αυτές "τρέχουν" γενικό κατό μή­
κος των το{χων. Στα ταβόνια περνούν μόνο οι γραμμές για την τροφο­
δότηση των φωτισικών σωμότων. Καλό είναι να εκλέγεται εκε{νος ο
δρόμος που έχει το μικρότερο μήκος σο ταβόνι. Επιτρέπεται να περ­
νούν γραμμές και από τα ταβόνια και κότω από τα πατώματα, αλλό
αυτό μόνο αν δεν μπορεί να γίνει διαφορετικό, και σο μικρότερο
δυνατό μήκος.
Κατό τον καθορισμό της οδεύσεως πρέπει να προσπαθήσαμε να
αποφύγομε τις διακλαδώσεις μέσα σε χώρους, όπου υπόρχει υγρασ{α
ή κίνδυνος πυρκα'ίός ή, ακόμη περισσότερο, κίνδυνος εκρήξεως.
Κατό τη σχεδίαση της οδεύσεως των γραμμών είναι δυνατόν να
γίνουν ορισμένες τροποποιήσεις της γενικής διατόξεως, όπως αυτή
είχε καθορισθεί αρχικό. Ενώ δηλαδή σο σόδιο (2) έχει καθορισθεί από
ποια γραμμή θα τροφοδοτηθούν τα φωτισικό σημεία και οι ρευματοδό­
τες κόθε χώρου, ίσως κατό τη σχεδίαση των γραμμών να φανεί χρήσιμο
να γίνουν ορισμένες αναθεωρήσεις.
Στο σχήμα 9. 7β βλέπομε το σχέδιο της ΕΗΕ μιας κατοικίας.
9. 8 Μ
ελ
έτ
η ε
y
κατα
στ6σ
εων κινή
σ
εως.
Όσα αναφέραμε προηγουμένως για τις εγκατασόσεις φωτισμού
ισχύουν κατ'αναλογία και για τις εγκατασόσεις κινήσεως. Ειδικότερα
σημειώναμε τα ακόλουθα, ακολουθώνας τα σόδια της μελέτης. Για το
θέμα του αναμενόμενου μέγισου φ
ό
ρτίου των γραμμών καΊ του συνό­
λου της εγκατασόσεως ισχύουν φυσικό όσα εκτέθηκαν σην παρόγρα­
φο 9. 4.
[ 1 ) Για κόθε συσκευή καταναλώσεως θα καταγρόφομε και εδώ το
είδος της, τη θέση της κάι την ισχύ της. Επίσης πρέπει να σημειώσαμε
αν υπόρχουν ιδιαίτερες απαιτήσεις, όπως π.χ. αν χρειόζεται να προβλε­
φθεί μια διόταξη για την εκκίνησή της.
(2) Η διαμόρφωση των γραμμών είναι εδώ πολύ πιο ελεύθερη, σε
σύγκριση με τις εγκατασόσεις φωτισμού. Αυτό οφείλεται κυρίως σο
ότι, πολύ συχνό, ο χειρισμός και η προσασία κόθε μηχανήματος γίνεται
¡Óõ
από θέση πολύ κοντά σ' αυτό. Ανί λοιπόν να τροφοδοτήσαμε κάθε
αξιόλογο, από πλευράς ισχύος ή από πλευράς λειτουργικής σημασίας
μηχάνημα με ιδιαίτερη γραμμή, μπορούμε να έχομε μια κεντρική γραμ­
μή, μεγάλης δι ατομής αν χρειάζεται, από την οποία θα ξεκινούν διακλα­
δώσει ς. Καθεμία από τις δι ακλαδώσεις θα καταλήγει στο όργανο
ελέγχου και προστασίας (συνήθως αυτόματο διακόπτη) του αντίσοιχου
μηχανήματος.
Σε εγκατασάσεις που έχουν κάπως σημαντικό αριθμό μηχανημάτων,
μπορεί να υπάρχουν περισσότερες δυνατές διαμορφώσεις των γραμ­
μών. Η επι λογή μιας από αυτές αποτελεί θέμα μελέτης και συγκρίσεως.
Εδώ. θα υπάρχει , κατ' ανάγκη, μια επικάλυψη με το επόμενο σάδιο,
αφού ο σχεδιασμός της διαμορφώσεως των γραμμών θα γίνει παράλλη­
λα με τον καθορισμό των διατομών των αγωγών τους.
(3) Γι α κάθε γραμμή - αναχώρηση από τον πίνακα διανομής πρέπει
να ορισθούν η διατομή των αγωγών και τα χαρακτηρισικά των οργάνων
προστασίας της με βάση το μέγισο φορτίο της. Αν όμως η γραμμή
τροφοδοτεί διάφορα μηχανήματα, που το καθένα έχει το δικό του όρ­
γανο προστασίας, πρέπει να προσέξαμε να υπάρχει συνεργασία των
οργάνων προσασίας. Δεν αποκλείεται γι' αυτό το λόγο να αναγκασθού­
με να ορίσαμε μεγαλύτερο ονομαστικό ρεύμα του οργάνου προστασίας
της γραμμής και επομένως και μεγαλύτερη διατομή των αγωγών της,
από εκείνην που θα χρειαζόταν με βάση το φορτίο της.
Παράδειγα·
Αναφερόμαστε σο σχήμα 9. 8. Αν δύο τριφασικοί κινητήρες 380 V,
24 kW αποκλείεται, από τον τρόπο λειτουρy�ς τους, να λειτουργήσουν
συγχρόνως, μπ

ούμε να τους τροφοδοτήόομε με μια γραμμή και κα­
θένας να έχει τον αυτόματο διακόπτη του. Με συνφ ¯ 0, 8 το ρεύμα
καθενός, αλλά και της κοινής γραμμής που τους τροφοδοτεί, είναι 45 Α.
Ο αυτόματος διακόπτης του κάθε κινητήρα θα είναι ρυθμισμένος στα
50 Α. Αυτό μας υποχρεώνει , για να υπάρχει συνεργασία, να ορίσαμε ότι
ο αυτόματος διακόπτης σην αρχή της γραμμής θα ρυθμισθεί στα 63 Α,
και γι' αυτό οδηγούμαστε σε διατομή 25 mm
z
, ενώ με βάση το ρεύμα
του φορτίου της γραμμής (45 Α) θα ορίζαμε τη ρύθμιση του αυτόματου
διακόπτη της προστασίας στα 50 Α και τη διατομή των αγωγών της σε
1 6 mm
z

(4) , (5) , (6) και (7) . Καθαρίζομε, με βάση όσα ήδη γν(ρίζομε:
- Το μέγεθος της παροχής.
- Το ονομασικό ρεύμα των γενικών ασφαλειών.
- Τη διατομή των αγωγών της κύριας γραμμής.
bJ Λ ¬OΑ 45 Α
��

�ι�ι ¬  �Α � � ��� � �
b ÷ ZD OG^ �
óUΑ
2¬ kw
Απσκισμός σύγχροv�ς
λιτουργiας
Σχ. 9.8.
Î ÓV
õ0Α
2¬ Kw
Παράδειγμα κcθορισμού της διατομής της γραμμής τροφ
οδοτήσεως των δύο κινη­
τήρων. Το ονομασικό ρεύμα του αυτόματου διακόπτη της γραμμής καθορίζ
εται έ­
τσι
ώ
σε να υπάρχει συνεργασία με τους aυτόματους διακόπτες προσασίας των
κινητήρων. Από το ονομασικό ρεύμα του αυτόματου διακόπτη της γραμμή καθορί­
ζ
ε
ται η διατομή των αγωγών της γραμμής.
- Τη θέση του πίνακα.
- Τις θέσεις των υποπινάκων (αν υπάρχουν) , τις γραμμές που ανα-
χωρούν από καθέναν από αυτούς, τις διατομές και τα όργανα
προσασίας των γραμμών πόυ θα τους τροφοδοιούν.
- Τη σύνθεση του πίνακα [ήκαι των υποπινάκων) .
Τ ο υλικό των πινάκων θα εκλεγεί ανάλογο με τα μεγέθη των οργά­
νων που θα απαιϊηθούν και με τις συνθήκες του χώρου. Δηλαδή εν γένει
χρησψοποιούμε υλικό "βιομηχανικού" τύπου, χωρίς όμως να αποκλείε­
τάι , σε ορισμένες περιπτώσεις, η χρησιμοποίηση πινάκων '' οικιακού"
τύπου, αν πρόκειτα. για μικρές ισχύες και για χώρους χωρίς υγρασία,
σκόνη κλπ. (βλ. και παράγρ. 5. 5) .
Φυσικά, σε εγκαταστάσεις που περιλαμβάνουν και ένα τμήμα γ.τ. , όσα
αναφέραμε προηγουμένως για τον καθορισμό του μεγέθους της παροχής
ισχύουν για τα σοιχεία της τροφοδοτήσεως από αυτό το τμήμα.
(8) Η επιλογή της οδεύσεως των γραμμών σα κτήρια όπου κατα­
σκευάζονται οι εγκατασάσεις κινήσεως είναι. συνήθως πολύ πιο ελεύ­
θερη, αφού μπορούν να επιλεγούν διάφοροι τρόποι εγκατασάσεως
των καλωδίων,
.
σους τοίχους, σε καλυμμένα χαντάκια στο δάπεδο, σε
ειδικά σηρίγματα κλπ.
1¯Ü
Και εδώ ισχύουν όσα αναφέραμε για τις εγκατασάσεις φωτισμού,
για την αποφυγή διακλαδώσεων σε χώρους υγρούς ή σους οποίους
υπάρχουν κίνδυνοι πυρκαϊάς ή, ακόμη περισσότερο, κίνδυνοι εκρήξεων.
Στην παράγραφο 9. 1 1 θα αναπτύξομε μερικά ακόμη θέματα σχετικά
με τις εγκατασάσεις κινήσεως.
9.9
Επι λογή υλ
ι
κού αν
ά
λο
γα με
τις συνθήκες το
υ
π
ερι
βάλλοντος
.
Το υλικό που χρησιμοποιείται σε μια εγκατάσαση πρέπει να είναι
κατάλληλο για τις συνθήκες που επικρατούν σο χώρο. Οι κυριότερες
συνθήκες που πρέπει να λαμβάνοναι υπόψη είναι οι ακόλουθες:
- Πιθανότητα μηχανικών βλαβών.
- Υψηλή (ή πολύ χαμηλή) θερμοκρασία.
- Υγρασία.
- Διαβρωτικό περιβάλλον.
- Σκόνη.
- Κίνδυνοι πυρκαϊάς.
- Κίνδυνοι εκρήξεων.
Ειδικότερα σημειώνομε τα ακόλουθα:
Μ
ηχανικές βλάβες
.
Για τις ορατές γραμμές πρέπει να ληφθεί υπόψη αυτός ο κίνδυνος
σε χώρους, όπου χρησιμοποιούνται ή διακινούναι μεγάλα και βαριά
αντικείμενα, όπως σε εργοστάσια, απ_οθήκες κλπ. Συνήθως χρησιμο­
ποι ούμε χαλυβδοσωλήνες με μονωμένους αγωγούς τύπου H07V. Αν
πρόκειται για τοπική προσασία σε κάποια σημεία, όπου υπάρχουν τέ­
τοιοι κίνδυνοι , η εγκατάσαση μπορεί να γίνει με καλώδια (π. χ. A05VV) ,
που θα τοποθετηθούν μέσα σε χαλυβδοσωλήνες μόνο σ' αυτά τα ση­
μεία. Μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για την τοπική προστασία
καλωδίων, σιδερένιοι σωλήνες (νερού) ή άλλα προσατευτικά καλύμματα.
Οι χωνευτές γραμμές κινδυνεύουν κυρίως από καρφώματα ή τρυπή­
ματα με τρυπάνι σον τοίχο σον οποίο βρίσκονται . Για να προληφθούν
αυτοί οι κίνδυνοι φροντίζομε να μπορεί να γίνεται αντιληπτό από πού
περνούν οι γραμμές, με βάση τον κανόνα ότι πρέπει να θεωρούμε ότι
μπορεί να υπάρχουν γραμμές σε κάθε οριζόντια ή κατακόρυφη ευθεία
από ένα κουτί διακλαδώσεως και σε κάθε κατακόρυφη ευθεία από ένα
διακόπτη ή ένα ρευματοδότη. Γι' αυτό το σκοπό τοποθετούνται, σο
στάδιο της εγκατασάσεως, κουτιά διακλαδώσεως ακόμη και σε θέσεις,
όπου δεν χρειάζονται για την εκτέλεση διακλαδώσεως ή για τη διευκό-
171
λυνση του περάσματος των αγωγών. Πρέπει να μην υπάρχουν ''τυφλά
σημεία", σημεία δηλαδή όπου περνούν χωνευτές γραμμές που δεν βρί­
σκοναι σις ευθείες που αναφέραμε. Όταν χρειάζεται να περάσουν
χωνευτές γραμμές, που η θέση τους δεν υποδεικνύεται από ένα κουτί
διακλαδώσεως ή από ένα διακόπτη ή ρευματοδότη, πρέπει να χρησιμο­
ποι ούνται χαλυβδοσωλήνες. Επίσης χαλυβδοσωλήνες χρησιμοποιού­
νται, όταν μια γραμμή περνάει από χώρο ξένης ιδιοκτησίας. Τέτοια
περίπτωση εμφανίζεται συνήθως στις πολυκατοικίες, όπου οι μετρητές
τοποθετούνται όλοι μαζί στο ισόγειο ή σο υπόγειο και οι γραμμές
μετρητή - πίνακα, για να φθάσουν σα διάφορα διαμερίσματα, περνούν
από το κλιμακοστάσιο και, ενδεχομένως, από άλλα διαμερίσματα. Επί­
σης χαλυβδοσωλήνες χρησιμοποιούνται, τοπικά, σο πέρασμα δαrέ­
δων, όταν μια γραμμή περνάει από έναν όροφο σ' έναν άλλο.
Θ
ερμοκρασία
.
Πέραν από το θέμα της επιτρεπόμενης φορτίσεως των αγωγών, πρέ­
πει να λαμβάνονται υπόψη οι συνθήκες θερμοκρασίας, ώσε να χρησι­
μοποιούνται αγωγοί με κατάλληλη μόνωση. Στους χώρους με πολύ
χαμηλές θερμοκρασίες (π.χ. ψυκτικοί θάλαμοι) δεν θα πρέπει να τοπο­
θετούνται αγωγοί με μόνωση από PVC, ενώ σε χώρους με πολύ υψηλή
θερμοκρασία μπορεί να απαιτείται η χρησιμοποίηση αγωγών με μόνωση
από ειδικό υλικό (π.χ. σιλικονούχο ελασικό) .
Υ
γρασία
.
Στους χώρους, όπου υπάρχει υγρασία, πρέπει να τοποθετούμε υλικό
που εξασφαλίζει τη σεγανότητα, όπως 'θα αναφέρομε ση συνέχεια.
Δεν θεωρούνται υγροί χώροι, και επομένως μπορεί να χρησιμοποιείται
σ' αυτούς συνηθι σμένο υλικό, οι χώροι που χαρακτηρίζονται "προσκαί­
ρως υγροί". Σε αυτούς τους χώρους υπάρχει υγρασία για μικρά χρονικά
διαστήματα και στη συνέχεια αυτή στεγνώνει, χάρη στον καλό αερισμό.
Παράδειγμα "προσκαίρως υγρών" χώρων είναι: σκεπασμένοι εξώστες
και βεράντες, υπόγεια που αερίζονται καλά, μαγειρεία κατοικιών. Υγροί
ή βρεγμένοι χαρακτηρίζονται οι χώροι που μόνιμα ή κατά περιόδους
έχουν υγρασία που συμπυκνώνεται σα τοιχώματα δημιουργώντας ένα
συνεχές υγρό στρώμα ή μεγάλες σταγόνες καθώς και οι χώροι, όπου
ψεκάζεται ή εκτοξεύεται νερό (π.χ. δωμάτια λουτρού κατοικιών και ξε­
νοδοχείων, διάφορα εργασήρια, πλυντήρια, ύπαιθρο) . Στους χώρους
αυτούς πρέπει, όπως έχομε ήδη αναφέρει, να αποφεύγονται, όσο το
1¯¿
δυνατόν, οι διακλαδώσεις των αγωγών και η τοποθέτηση διακοπτών,
ρευματοδοτών ή ασφαλειών. Αν πάντως γίνουν διακλαδώσεις, πρέπει
να χρησιμοποιούνται στεγανά κουτιά και αν τοποθετηθούν διακόπτες ή
ρευματοδότες, πρέπει να είναι σεγανού τύπου, και οι ασφάλειες πρέ­
πει να τοποθετηθούν σε στεγανά κιβώτια. Οι λυχνιολαβές, αν δεν χρη­
σιμοποι ούνται κλειστά φωτιστικά σώματα (αρματούρες ή χελώνες) ,
πράγμα που επιβάλλεται αν υπάρχει εκτόξευση νερού, πρέπει να είναι από
μονωτικό υλικό. (Στο ύπαιθρο δεν είναι απαραίτητη η χρησιμοποίηση κλει­
στών φωτιστικών σωμάτων, αλλά οι λυχιολαβές πρέπει να είναι κατάλληλου
τύπου) . Οι κινητήρες πρέπει να είναι σεγανοί. Σε αυtούς τους χώρους δεν
επιτρέποναι τ εύκαμmα καλώδια χωρίς μανδύα (σειρίδες) .
Διαβρωτικ
ό πε
ρ
ιβάλ
ον
.
Η ύπαρξη διαβρωτικών ουσιών, είτε με μορφή ατμών είτε σε άλλη
κατάσταση, επιβάλλει την επιλογή του κατάλληλου υλικού. Ανάλογα με
το είδος της διαβρωτικής ουσίας πρέπει να εκλέγονται υλικά που δεν
προσβάλλονται από αυτήν. Για τα καλώδια, οι κατασκευαστές τους
δίνουν σχετικά στοιχεία. Γενικά χρησιμοποιείται στεγανό υλικό.
Ύπα
ρξη σκόν
ης.
Αν η σκόνη αποτελείται από εύφλεκτο υλικό (όπως π. χ. πριονίδια) ,
έχουν εφαρμογή όσα αναφέρονται παρακάτω για τους χώρους με κιν­
δύνους πυρκαϊάς. Τα εξαοτήματα που χρησιμοποιούνται σην εγκατάσασ
πρέπει να είναι κατάλληλου τύπου, ώστε να παρεμποδίζεται η συσσώρευση
υλικού από επικαθίσεις. Οι κινητήρες πρέπει να είναι κατάλληλοι για χώρους
με σκόνη (συνήθως χρησιμοποιούνται στεγανοί κινητήρες) .
Κί
ν
δ
υνοι πυρκα
ϊ
ά
ς
.
Θεωρείται ότι έχουν ιδιαίτερο κίνδυνο πυρκαιας οι χώροι , σους
οποίους γίνεται επεξεργασία ή αποθήκευση σημαντικών ποσοτήτων ευ­
φλέκτων υλικών (ξύλου, χαρτι ού, χρωμάτων κλπ. ) . Επίσης θεωρούναι
ότι υπάγονται στην ίδια περίπτωση οι σκηνές των θεάτρων και οι παρα­
κείμενοι χώροι . Στους χώρους αυτούς οι εγκαταστάσεις πρέπει να είναι
ορατές. Τα κουτιά διακλαδώσεως πρέπει να κλείνουν ερμητικά. Οι δι α­
κόπτες και οι ασφάλειες πρέπει να έχουν ισχυρά μεταλλικά περι βλήμα­
τα. Τα φωτισικά σώματα πρέJει να είναι κλεισού τύπου (αρματούρες
ή χελώνες) . Οι κινητήρες πρέπει να είναι τύπου που να εμποδίζει τη
μετάδοση φωτιάς.
1¯ò
Κί
ν
δυ
νο
ι ε
κ
ρήξε
ων
;
Τέτ
ο
ι οι κίνδυνοι υπάρχουν σε χώρους επεξεργασίας ή απσθηκεύ­
σ�ως εκρη
κ
τικών υλών καθaς και σε χώρους, όπ�υ υπάρχουν α

μοί ή
αέρια που μπορούν να προκαλέσουν έκρηξη (εργοστάσια φωταερίου,
ασετυλίνης, υδρογόνου, χρωστικών υλών, βαφεία κλπ. ) . Στους χώρους
αυτούς οι εγκατασάσεις πρέπει
.
να είναι ορατές και όλα τα υλικά που
χρησιμοποιούνται σε αυτές πρέπει να είναι ειδικού τύπου (λέγοντqι
aντιεκρηκτικά υλικό) . Οι διακόπτες, οι ασφάλειες καθώς και όλα τα
εξαρτήματα που, είτε στην κανονική λειτουργία είτε εξqιτίας βλάβης,
μπορούν να προκαλέάουν σπινθήρα, πρέπει να εγκαθίστανται σε κιβώ­
τια πολύ ισχυρής κατασκευής. Ρευματοδότες δεν επιτρέπονται, παρά
μόνο ς;ν είναι ει δι κού τύπομ, ώστε η αφαίρεση του ρευματολήπτη να
είναι δυνατ ,: μόνο, αφού έχει .διακοπεί η τροφοδότηση. Στις γραμμές
που τροφοδοτο!y τέτοιους χώρους, όλοι οι ενεργοί αγωγοί (αγωγοί
φάσεως και. ουδέτερος) πρέπει να μπορούν να διακόπτονται και στη
θέση διακοπής πρέπει να γει ώνονται .
9. 1 0 Οι γει ώσει ς και οι συνδέσει ς τους.
Συνήθως χρησι μοποι ούμε τεχνητά ηλέκτρόδια γειώσεως, δηλαδή η­
λεκτρόδια που τα τοποθετούμε στο έδαφος, ει δι κά γι α να αποκτήσαμε
μια αγώγιμη σύνδεση με τη γη. Το συνηθέστερο ηλeκτρόδιο, ιόσο στις
εγκατασάσεις φωησμού όσο και σις σχετικά μικρές εγκατασάσεις
κινήσεως, είναι ένας γαλβανισμένος σιδηροσωλήνας, διαμέτρου 25 mm
( 1 ίντσα) και μήκους 2, 5 m, rου εμπηγνύεται κατακόρυφα στο έδαφος.
Σεμεγαλύτερες εγκαταστάσεις μrορούμε να τοποθετήσαμε περισσότε­
ρα ηλεκτρόδια. Íτ αρκετές αποστάσεις μεταξύ τους, ώστε να μπορούν να
θεωρηθούν "χω1 • • \ , όπως αναφέραμε στο Κεφάλαιο 7. Όσο μεγαλύτερες
είναι οι αποσάσει ς, τόσο το καλύτερο. Πάνως μπορούμε να πούμε ότι αν
αυτές είναι 3 ¯ 5 m, είναι αρκετές. Συνηθίζεται η τόποθέτηση τριών ηλεκρο­
δίων σε τριγωνική διάταξη. Μπορεί να κατασκευασθεί μια γείωσ οιασδήποτε
άλλης μορφής, με πλάκες, σύρματα, ταινίες κλπ.
Η σωλήνωση υδρεύσεως μπορεί να χρηφ.ιμοποιηθεί ως φυσικό ηλε­
κτρόδιο γειώσεως (οπότε δεν τοποθετούμε τεχνητό) , μόνο αν μετά τον
υδρομετρητή έ)ει αρκετό μήκος μέσα στη γη (περισσότερο από 5 m)
και σε αρκετό βάθος (πάνω από 80 cm) , και, ακόμη, εφόσον περι βάλλε­
ται από καλό χώμα (όχι μπάζα) , ώστε να μπορεί να θεωρηθεί ισοδύναμη
προς ένα τεχνητό ηλεκτρόδιο σαν αυτό που αναφέραμε προηγουμένως.
Δεν μπορούμε να βασισθούμε στη σωλήνωση του δικτύου υδρεύσεως
174
πριν από τον υδρομετρητή, επειδή, ακόμα και αν είναι από σιδηροσω­
λήνα, δεν μπορούμε να είμασε βέβαιοι ότι σο μέλλον δεν θα παρεμβλη­
θούν μη αγώγιμα σοιχεία, που θα διακόmουν τη μεταλική συνέχεια των
σωλήνων. Ανεξάρτητα όμως από αυτό, ο υδρομετρητής πρέπει να γεφυρώ­
νεται με ένα χάλκινο αγωγό που συνδέεται με περιλαίμια (κολάρα) προς τις
δύο πλευρές του. Αυτό επιβάλλεται, για να υπάρχει ισοδυναμική σύνδεση,
ώσε, αν χρειασθεί να αφαιρεθεί ο υδρομετρητής, να μην μπορούν να
δημιουργηθούν κίνδυνοι γι' αυτόν που θα τον αφαιρέσει.
Όπως αναφέραμε και σο Κεφάλαιο 7, πολύ πλεονεκτικό ηλεκτρόδιο
γειώσεως αποτελεί η "θεμελιακή γείωση", δηλαδή μια γείωση που τοπο­
θετείται σα θεμέλια του κτηρίου, σο σάδιο της κατασκευής του. Η
κατασκευή της δεν παρουσιάζει δυσκολίες, αφού δεν χρειάζεται πρό­
σθετες εκσκαφές. Αποτελείται από μια γαλβανισμένη χαλύβδινη ταινία,
διασάσεων περίπου 3,5 χ 30 mm ή 4 χ 25 mm, που τοποθετείται κατά
μήκος όλης της περι μέτρου του κτηρίου. Σε μεγάλα κτήρι α καλό είναι
να τοποθετούνται και ενδιάμεσες συνδέσεις, κατά τρόπο που κανένα
σημείο στην κάτοψη του κτηρίου να μην απέχει περισσότερο από 1 Ο D
από τη θεμελιακή γείωση. Η κατασκευή φαίνεται στο σχήμα 9. 1 0α. Η
ταινία στηρίζεται όρθια με κατάλληλα σηρίγματα και ση συνέχεια
χύνεται σκυρόδεμα, που δημιουργεί ένα στρώμα με ύψος τουλάχισον
1 Ο cm. Επάνω από αυτό κατασκευάζεται το κανονικό θεμέλιο της οι κο­
δομής. Οι συνδέσεις της ταινίας είναι κολλητές ή βιδωτές. Σε κατάλλη­
λο σημείο, κοντά στη θέση του μετρητή, συνδέεται προς την ταινία της
θεμελιακής γειώσεως μια άλλη όμοια ταινία που καταλήγει σ' ένα έλα­
σμα (ζυγός γειώσεως) όπου γίνονται όλες οι συνδέσεις. Εκεί συνδέο­
νται οι αγωγοί για τη σύνδεση των σωληνώσεων υδρεύσεως, κενρικής
θερμάνσεως κλπ. , καθώς και ο αγωγός γειώσεως, που καταλήγει σο
κιβώτιο του μετρητή.
Ο αγωγός γειώσεως, που συνδέει το ηλεκτρόδιο γειώσεως με το
κιβώτιο του μετρητή (ή του συσήματος μετρήσεως) , μπορεί να είναι
γυμνός. Η ελάχιστη διατομή του είναι 1 6 mm².
Ανάλογα με το μέγεθος των ασφαλειών του μετρητή, η διατομή του
αγωγού γειώσεως είναι :
Ονομασικό ρεύμα
ασφαλειών μετρητή (Α)
μέχρι 50 Α
63 Α ή 80 Α
1 00 Α και πάνω 35
Ελάχιστη διατομή αγωγού
γειώσεως [mm°)
1 6
25
35
θεμέλιο από κοπαν ιστό
ή οπλ ισμένο σκυρόδεμα
ω: Αγωγός σνδcσ¬101, ¬ι.
ω: Δεδο Utγεtou.
@: θεμέλ�ο αιό χοπν�ι6 ή
οι�σένο σuρόδεμ .
@: ΕΕωτερ�Μός τοίχος.
ΛεττομΕρεια ^¥ρατητ�
θεμέλιο από οπτόπλιν¯
θους·
_: Ετρ σuροδέμιτο.
@. Τα�νία 101, ¼.
_: Εuyτητής.
@: θεμέλ�ο oι οnτόι� ν-
θοuς.
Ζvγός γειώσεως
175
(: τα�νία σι yτητή, @: Αγωγό σνδέσιι&εμελ�ας γε�ώc,@: Εόνδεσμε δί­
κτυο ύδρε\ @: Προ γείω εατερ�κής ηλεκτρ�ις εyταίεως
Σχ. 9. 10a.
θ
εμελιακή γείωσ.
I1Ô
Ο αγωγός προσασίας αρχίζει από το κιβώτιο του μετρητή (ή του
συστήματος μετρήσεως) και οδεύει, μαζί με τους ενεργούς αγωγούς,
μέσα στους ίδι ους σωλήνες ή στα ίδια καλώδια. Είναι μονωμένος και το
χρώμα της μονώσεώς του είναι πράσινο - κίτρινο. Πρέπει να έχει την
ίδια διατομή με τους ενεργούς αγωγούς, μέχρι τα 1 6 mm
z
• Για τις
μεγαλύτερες διατομές, ο αγωγός προστασίας μπορεί να έχει τη διατο­
μή που δίνεται σον ηίvακα 9. 2. 2. Ο αγωγός προσασίας καταλήγει,
χωρίς να διακόπτεται από διακόπτες, σε όλες τις σαθερές και τις
κινητές συσκευές που έχουν εκτεθειμένα αγώγιμα μέρη καθώς και σε
όλους τους ρευματοδότες. Όταν υπάρχει θερμοσίφωνας, ο αγωγός
προστασίας συνδέεται προς το σώμα του (αφοu είναι εκτεθειμένο αγώ­
γιμο μέρος) και προς τr σωλήνωση του νερού. Εκτός από αυτήν τη
σύνδεση, ο αγωγός προσασίας πρέπει να έχει μια ακόμη σύνδεση προς
τη σωλήνωση τόύ νερpύ. Στις κατοικίες συνισάται η -σύνδεση αυτή να
γίνεται στο μαγειρείο,' όπου είναι, συνήθως,, και πιο' εύκολη η πραγμα­
τοποίησή της. Προς τον αγωγό προστασίας πρέπει να συνδέονται και
όλα τα μεταλλικά τμήματα της οικοδομής που έχουν καλή φυσική γείω­
ση, όπως διάφορες σωληνώσεις, μεταλλικές κατασκευές υποσέγων
κλπ. (τα μεταλλικά αυτά αντικείμενα δεν αποτελούν το ηλεκτρόδιο γειώ­
σεως της εγκαταστάσεως, αλλά συνδέονται προς αυτό μέσω του αγω­
γού προστασίας) . Μπορούν να μη συνδεθούν τα φυσικώς γειωμένα
μεταλλικά μέρη των τηλεπικοινωνιακών εγκαταστάσεων, αν η σύνδεση
αυτή θα προκαλούσε παράσιτα.
Εδώ αναφέρομε μερικές εξαιρέσεις απ' όσα αναψέραμε προηγουμένως.
- Σε βιομηχανικές ή ανάλογες εγκαταστάσεις επιτρέπεται ο αγωγός
προστασίας να μην αρχίζει από το κιβώτιο του μετρητή (ή του συ­
σήματος μετρήσεως1. αλλά από το γενικό πίνακα ή, ακόμα, και από
έναν υηοπίνακα. Σε . . κάθε τέτοιο σημείο συνδέεται και ένα ηλεκτρό­
διο γειώσεως. Το κιβώτιο του μετρητ( συνδέεται επίσης με ένα
ηλεκτρόδιο γειώσεως. Σ' αυτές τις περίπτώσεις ηγραμμή μετρητή -
πίνακα ή και πίνακα - υποπίνακα, είναι τετραπολική, πράγμα που
διευκολύνει, επειδή για τις μεγάλες διατομές δεν υπάρχουν πεντα­
πολικά καλώδια (παράδειγμα στο σχήμα 9. 1 Ο β) . Όταν εφαρμόζεται
ουδετέρωση, σε κάθε σημείο απ' όπου αρχίζει ένας αγωγός προσα­
σίας, γίνεται και η σύνδεσή του προς τον ουδέτερο.
- Σε βι ομηχανικές ή ανάλογες εγκαταστάσεις επιτρέπεται ο αγωγός
προστασίας να τοποθετείται χωριστά από τους ενεργούς αγω­
γούς και τότε μπορεί να μην είναι μονωμένος αλλά γυμνός. Αυτό
ισχύει κυρίως (αλλά όχι αποκλειστικά) , αν ο αγωγός προσασίας
ͯ¯
m
Æ
9
Γcv.ΧΟς
τινα×ς
4 ó b '
m
ó
Æ
TVοτίvως
ó D ó m ó ó ó b
Æ
Σχ. 9. 10β. ·
ηα
ρ
άδ
ε
ι
γμ
α
δ
ια
μορφώ
σ
εω
ς
τη
ς
δ
ια
τ
άξ
εω
ς
των γε
ι
ώ
σ
εων
σ
ε
βιο
μηχ
α
ν
ι
κή εγκ
α
τ
ά­
σασ
η.
έχει τη μορφή ισοδυναμικού πλέγματος. Η διατομή του γυμνού
αγωγού προστασίας, πρέπει να είναι ίδια με τη διατομή των αγω­
γών φάσεως μέχρι τα 50 HH¯, αλλά δεν πρέπει να είναι μικρότερη
από 6 HH¯ για τα προσιτά τμήματα και από 25 HH¯ για τα απρό­
σιτα (π.χ. σε υπόγεια τοποθέτηση) . Για μεγαλύτερες διατομές
ισχύουν οι τιμές που αναγράφονται σον πίνακα 9. 2. 2. Ο χωρισός
αγωγός προσασίας (μονωμένος ή γυμνός) πρέπει να τοποθετεί­
ται σε προσατευτικό σωλήνα στίς διελεύσεις τοίχων και δαπέδων
ή όπQυ υπάρχειαυξημένος κίνδυνος μηχανικής βλάβης. Ο γυμνός
ογωyός προσασίος πρέπει νο τοποθετείται σε χαλυβδοσωλήνα,
όταν περνάει οπό εύφλεκτα τμήματα του κτηρίου. (Αυτό απαιτεί.
τι, επειδή σε περίrπωση σφάλματος, ο αγωγός προσασίας διαρ"
178
ρέεται από το ρεύμα βραχυκυκλώματος που μπορεί να τον υπερ­
θερμάνει) .
- Σε παλιές εγκατασάσεις, που δεν είχαν, σο σύνολό τους ή σε
τμήματά τους, αγωγό προσασίας, επιτρέπεται να τοποθετηθεί
χωρισός αγωγός προσασίας, ώσε να μπορέσει η εγκατάσαση
να γίνει σύμφωνη με τους κανονισμούς. Ο χωρισός αυτός αγω­
γός προστασίας πρέπει να έχει όδευση κατά το δυνατό παράλλη­
λη μ' εκείνην των ενεργών αγωγών και σε μικρή απόσαση απ'
αυτούς. Πρέπει να τοποθετείται σε προσατευτικό σωλήνα σις
διελεύσεις τοίχων και δαπέδων ή όπου έχει αυξημένο κίνδυνο
μηχανικής βλάβης. Ο χωριστός αγωγός προσασίας πρέπει να
έχει την ίδια διατομή που προβλέπεται γι'· αυτόν όταν οδεύει μαζί
με τους ενεργούς αγωγούς, αλλά δεν πρέπει η διατομή του να
είναι μικρότερη από 2,5 HH¯.
- Τέλος, μια εξαίρεση επιτρέπεται για παλιές εγκατασάσεις που
είχαν κατασκευασθεί γι α να εφαρμοσθεί άμεση γείωση και οι ο­
ποίες δεν έχουν αγωγό προστασίας ση γραμμή μετρητή - πίνακα.
Για να εφαρμοσθεί η ουδετέρωση, χρειάζονται ορισμένες τροπο­
ποιήσεις. Δυσκολία παρουσιάζεται κυρίως στην περίπτωση των
εγκατασάσεων διαμερισμάτων πολυκατοικιών, σην προσθήκη α­
γωγού προσασίας ση γραμμή μετρητή - πίνακα. Είναι επιτρεπτό,
σ' αυτήν την περίπτωση, να χρησιμοποιήσομε ως αγωγό προσα­
σίας την υπάρχουσα σωλήνωση νερού, συνδέοντάς την σο κιβώ­
τιο του μετρητή και σον πίνακα. Για να είμασε όμως βέβαιοι για
την αγωγιμότητά της, πρέπει να μετρήσομε την ανίσαση που πα­
ρουσιάζει στο σύνολό της αυτή η σύνδεση από το κιβώτιο του με­
τρητή ως τον πίνακα. Αυτή η ανίσαση δεν πρέπει να υπερβαίνει το
1 Ω.
9. 1 1 Ει δι κά θέματα εγκαταστάσεων.
Σ' αυτήν την παράγραφο θα αναπτύξομε με συντομία μερικά ακόμη
θέματα, που αφορούν ορισμένες περιπτώσεις εγκατασάσεων.
α
) Δι
ατά
ξεις ε
κκινήσ
ε
ω
ς
κιν
ητήρων.
Οι κινητήρες, κατά την πρώτη σιγμή που τους τροφοδοτούμε, απορ­
ροφούν ένα ρεύμα πολύ μεγαλύτερο από εκείνο που χρειάζοναι όταν
έχουν αποκτήσει τις κανονικές στροφές τους. Αυτό οφείλεται σο ότι
ένας ακίνητος ακόμα κινητήρας δεν έχει αναπτύξει την ανιηλεκτρεγερ-
179
τική δύναμή του και επομένως το ρεύμα που απορροφά περιορίζεται
μόνο από τη σύνθετη ανίσαση (εμπέδηση) του τυλίγματός του. Το
ρεύμα εκκινήσεως ενός τριφασικού κινητήρα με βραχυκυκλωμένο δρο­
μέα μπορεί να είναι εξαπλάσιο ή και μεγαλύτερο από το ρεύμα που
απορροφά ο κινητήρας, όταν λειτουργεί με το πλήρες (ονομασικό)
φορτίο του. Σε ένα μονοφασικό κινητήρα το ρεύμα εκκινήσεως μπορεί
να είναι δεκαπλάσιο από το ονομαστικό του ρεύμα. Αυτό το μεγάλο
ρεύμα διαρκεί ελάχισα, αφού ο κινητήρας ξεκινάει και αρχίζει και
αναπτύσσει ανιηλεκτρεγερτική δύναμη που περιορίζει το ρεύμα. Ό­
μως, έσω και σιγμιαίο αυτό το ρεύμα, δημιουργεί ορισμένες ανωμα­
λίες. Πρώτα - πρώτα δημι ουργεί μια στιγμιαία πτώση τάσεως, που
λέγεται "βύθιση τάσεως", σο δίκτυο που τροφοδοτεί την εγκατάσαση,
με αποτέλεσμα να παρατηρείται στις λάμπες που τροφοδοτούνται από
το ίδιο δίκτυο μια ενοχλητική διακύμανση της φωτεινής αποδόσεώς
τους. Ακόμη, αν η βύθιση τάσεως είναι πολύ μεγάλη, μπορεί να προκλη­
θεί ανωμαλία ση λειτουργία άλλων κινητήρων που τροφοδοτούναι
από το ίδιο δίκτυο. Γι' αυτό η ΔΕΗ βάζει ορισμένους περιορισμούς
σχετικά με το ρεύμα εκκινήσεως που επιτρέπεται να έχουν οι κινητήρες
ενός καταναλωτή. Το όριο δεν είναι πάντα το ίδιο, αφού εξαρτάται από
το δίκτυο. Μια δεύτερη ανωμαλία που δημιουργείται από το ρεύμα
εκκινήσεως είναι ότι, για να μην καίγοναι οι ασφάλειες ή να μην πέφτει
ο αυτόματος διακόmης του κινητήρα, είμαστε υποχρεωμένοι να βάλομε
μεγάλες ασφάλειες ή να ρυθμίσομε το ρεύμα πτώσεως του αυτόματου
διακόπτη σε υψηλή τιμή. Μ' αυτό τον τρόπο το όργανο προσασίας έχει
μικρότερη "ευαισθησία". Αυτό όμως έχει ως συνέπεια ότι ο κινητήρας
δεν θα προστατεύεται ικανοποιητικά σην περίπτωση ανωμαλίας του.
Γι' αυτούς τους λόγους χρειάζεται να λάβομε μέτρα, για τους κινη­
τήρες που έχουν κάπως μεγάλη ισχύ, ώσε να περιορίζεται το ρεύμα
εκκινήσεως.
Για τους μονοφασικούς κινητήρες δεν είναι εύκολο να ληφθούν μέ­
τρα περιορισμού. Στην περίπτωση αυτή περιορίζομε την ισχύ που κατά
μέγισο μπορούν να έχουν οι μονοφασικοί κινητήρες. Το όριο, όπως
ήδη αναφέραμε, εξαρτάται από το δίκτυο. Συνήθως, πάντως, επιτρέπο­
ναι μονοφασικοί κινητήρες μέχρι 0, 5 kW ή 0, 75 kW και σπάνια μέχρι 1 kW.
Αν χρειάζεται μεγαλύτερη ισχύς, πρέπει να χρησιμοποιηθεί τριφασικός
κινητήρας.
Οι κινητήρες βραχυκυκλωμένου δρομέα, αν είναι μικρής σχετικά ι­
σχύος (συνήθως μέχρι 2 ή 3 kW) , μπορεί να έχουν απευθείας εκκίνηση.
Σε μεγαλύτερες ισχύες χρειάζεται να παρεμβάλλομε ένα διακόmη α-
1õÜ
σέρα - τριγώνου (συμβολίζεται και ως γ - Δ) . Κατά τη σιγμή της
τροφοδοτήσεως τα τυλίγματα του κινητήρα συνδέονται "κατ' αστέρα"
και , όταν ο κινητήρας αποκτήσει σροφές, φέρναμε το διακόπτη στη
θέση που συνδέει τα τυλίγματα του κινητήρα "κατά τρίγωνο". Μ' αυτό
τον τρόπο περι ορίζαμε το ρεύμα εκκινήσεως στο 1 /3 από την τιμή που
θα είχε με απευθείας εκκίνηση. Η λειτουργία του διακόπτη άσέρα -
τριγώνου εξηγείται στο σχήμα 9. 1 1 α. Οι διακόπτες αστέρα - τριγώνου
έχουν συνήθως τρεις θέσει ς:
- Στη θέση Ο δεν τροφοδοτείται ο κινητήρας.
- Στη θέση γ τα τυλίγματα συνδέονται "κατ' αστέρα".
- Στη θέση Δ τα τυλίγματα συνδέονται "κατά τρίγωνο" .
Η σύνδεση από το διακόπτη γ - Δ μέχρι τον κινητήρα γίνεται με δύο
τριπολικά καλώδι α.
' Υπάρχουν και αυτόματοι διακόπτες αστέρα - τριγώνου. Σε αυτούς η
εκκίνηση γίνεται σην πρώτη "σκάλα" με σύνδεση "κατ' ασέρα" και μετά
από ορισμένο χρόνο ο δtακόπτης μόνος του προχωρεί στη δεύτερη
"σκάλα" και συνδέει τα τυλίγματα "κατά τρίγωνο". Επίσης υπάρχουν και
διακόπτες αστέρα - τριγώνου ενσωματωμένοι σε ένα σύνολο με τον
αυτόματο διακόπτη που προσατεύει τον κινητήρα από υπερεντάσεις.
Για μεγαλύτερους κινητήρες είναι δυνατόν, παρ' όλη τη χρησιμο­
ποίηση διατάξεως με διακόπτη ασέρα - τριγώνου, το ρεύμα εκκινήσεως
να υπερβαίνει το επιτρεπτό όριο. Τότε χρειάζεται νά χρησι μοποιήσομε
δακτυλιοφόρο κινητήρα. Σε έναν τέτοιο κινητήρα ο δρομέας ( ρότορας)
έχει κανονικό τύλιγμα που καταλήγει σε τρεις "δακτύλιους" ή "δακτυλί­
δια" . Τρεις "ψήκτρες" ("καρβουνάκια") είναι σ' επάφή με τους "δακτύ­
λιους" και τροφοδοτούν ένα κύκλωμα που αποτελείtαι απο τpει ς ίσες
μεταξύ τους μεταβλητές αντιστάσεις που είναι συνδεδεμένες "κατ' α­
στέρα". Κατά τη στιγμή της τροφοδοτήσεως οι αντιστάσεις είναι ολό­
κληρες στο κύκλωμα και, όσο ο κινητήρας παίρνει στροφές, μειώνομε
προοδεϋτικά τις αντιστάσεις. Στο τέρμα της διαδρομής οι ανιστάσεις
είναι τελεί'ως βραχυκυκλωμένες (σχ. 9. 1 1 β) . Σ' ένα δακτυλιοφόρο κινη­
τήρα το ρεύμα εκκινήσεώς του μΠορεί να είναι ίσο με 1 , 2 Ιον (όπου Ιον
το ονομασικό ρεύμα του κινητήρα) .
Η σύνδεση απ6 τον κινητήρα προς τη· μεταβλητή αντίσταση γίνεται
με ένα τριπολικό καλώδι ο.
Εκτός από τις δύο "κλασικές" διατάξεις εκκινήσεως που αναφ�ραμε,
υπάρχουν και ορισμένες ακόμα, που χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά Οοι­
χεία.
Συνδεσμολογfα
Άλλη σχεδ!αση της
(διας συνδε
σμολογfας
Τ
ό
ση
κό
θε τυλfγματος
Ρεύμα
κό
θε τυλfγματος
Ρεύμα γραμμής
Σύγ
κ
ριση
Συμ
π
έρασμα
Σύμβολα
¡õ¡
Εκκ
fνηση με σύνδεση αστέρα Εκκ
fνηση με σύνδεση τριγώνου
J
|
-
¬
¹
1
|
Ιτ
~
-

æ
æ

2
τ

~
τ
T
Ñ
æ
-
æ
~
J
r
~
!
τ
æ g
æ

5 ~

τ
1
'
τ
±
~ τ
=
Ιτ
~ |
U_
0
τr
-
υΤΥ
|
τ
r
¯
τ
Ι
·r
-
'
τ
r
υ
.
-
¿ · 1
ΙΙ 1
ΙçΔ ¢
I
r
~
Ρ
 �Ι
i
|

g
~

m
-
Ιτ
l
r
÷
τ
! æ
¬
ì
τ
|
~
+
° Γ
I m
~
.
-
Ιτ
|
¯
|
l m
~
æ
~
1
τ l
|
VτΔ - υπ
υτΔ υ
¸
ΙτΔ- τ - Υ
υ

1
ΙΓΥ
-
|
τ
r
]
-
_
Η εκκίν
ηση με σύνδεση ασέρα μfιινει σο 1l3 το ρεύμα
γραμμής
,
σε σύγκριση με την τιμή που
θ
α είχε αν η
εκκίνηση γινόταν
,απευθείας με σύνδεση τριγ
ώ
νου
Uµ ¦ πολική τάση
|¬ · ρεύμα γραμμής σε σύνδεσ
η ασέρα
| rΔ ' ρεύμα γραμμής με σύνδεση τρ
ιγώνου
Ì( ' ρε
ύμα τυλίγματος με σύνδεση ασέρα
|-v ¦ σύv
δεσ
η τύλίγματος με συν
δεση τριγ
ώνου
Σχ. 9. 1 1α.
Αρ
χ
ή λειτουργ(ας
δ
ιακόπτη - αστέρα τριγώνου
.
ÍöZ
Τροφδοτ¹σ¹
~
Σχ. 9. 1 1 β.
Σ
υ
ν
δεσμ
ο
λ
ογί
α αν
ισάσεως εκκι
νήσεως γι
α δα
κτυλ
ιο
φ
ό
ρο
κ
ιν
ητήρ
α
.
Þ
)
Ρύ
θμ
ι
ση α
υ
τομάτων
δ
ι
ακοπτ
ών κιν
ητήρω
ν.
Οι αυτόματοι διακόπτες προσασίας των κινητήρων έχουν "θερμικά"
και "ηλεκτρομαγνητικά" σοιχεία, όπως αναmύξαμε σο Κεφάλαιο 6,
που συνήθως μπορούν να ρυθμισθούν χωρισά. Έχομε συμφέρον να
ρυθμίζομε τα σοιχεία πτώσεως του αυτόματου διακόmη σε όσο το
δυνατόν χαμηλότερες τιμές, επειδή ο διακόπτης γίνεται έτσι πιο ευαί­
σθητος και προσατεύει αποτελεσματικότερα τον κινητήρα. Πρέπει ό­
μως, από την άλλη πλευρά, να εξασφαλίσαμε ότι ο διακόπτης δεν θα
πέφτει, παρά μόνο όταν υπάρχει ανωμαλία. Δηλαδή δεν θα πέφτει από
τα ρεύματα κανονικής λειτουργίας. Συνήθως το θερμικό σοιχείο του
αυτόματου διακόΠτη το ρυθμίζαμε σε τιμή 16 ¯ |_¸ (όπου |_¸το ονομασι­
κό ρεύμα του κινητήρα) . Το ηλεκτρομαγνητικό σοιχείο το ρυθμίζαμε
ανάλογα με το ρεύμα εκκινήσεως του κινητήρα. Στους κινητήρες με
βραχυκυκλωμένο δρομέα, αν έχομε απευθείας εκκίνηση, πρέπει να το
ρυθμίσαμε περίπου σε τιμή 8 |_¸

ώσε να μην προκαλείται η πτώση του
αυτόματου διακόmη από το ρεύμα εκκινήσεως. Αν η εκκίνηση γίνεται
με διακόmη ασέρα - τριγώνου, η ρύθμιση μπορεί να είναι περίπου σα
2, 5 |_¸. Τέλος, σους δακτυλιοφόρους κινητήρες μπορούμε να ρυθμίσα­
με σο 1 ,5 |_¸ αν η ρύθμιση του ηλεκτρομαγνητικού σοιχείου δεν είναι
χωριστή, αυτό διεγείρεται σο οκταπλάσιο περίπου του ρεύματος διε­
γέρσεως του θερμικού σοιχείου.
Είναι βέβαια δυνατόν να χρησιμοποιηθούν για την προσασία των
κινητήρων μικροαυτόματοι. Χρησιμοποιούμε μικροαυτόματους τύπου
U, που τη χαρακτηρισική λειτουργίας τους έχομε δώσει σο σχήμα
6. 4δ. Το ονομασικό ρεύμα του μικροαυτομάτου πρέπει να είναι το
πλησιέσερο τυποποιημένο μέγεθος, που είναι μεγαλύτερο από το ονο­
μασικό ρεύμα του κινητήρα. Η χρησιμοποίηση των μικροαυτομάτων
τύπου U επιβάλλεται όχι μόνο από το ότι έχουν το ηλεκτρομαγνητικό
τους στοιχείο ρυθμισμένο σε υψηλότερη τιμή σε σύγκριση με τους
μικροαυτόματους τύπου L , αλλά και επειδή το θερμικό τους στοιχείο
183
Το μεγάλο περιθώριο που δίνουν οι τελευταίοι ταιριάζει για την προσα­
σία των γραμμών, αλλά δεν προσατεύει ικανοποιητικά τους κινητήρες.
Πολλές φορές οι αυτόματοι διακόπτες προσασίας έχουν και πρό­
σθετα σοιχεία προσασίας, όπως π. χ. σοιχείο που προκαλεί την πτώ­
ση τους, όταν η τάση είναι χαμηλή. (Αυτό ούτως ή άλως συμβαίνει σους
ελαιοδιακόmες, σους οποίους ο χειρισμός είναι ηλεκρικός και συγκρα­
τούναι στην κλειστή θέση από ένα ηλεκτρομαγνήτη. Όταν η τάση είναι
χαμηλή, ο ηλεκρομαγνήτης αποδιεγείρεται και ο διακόπης πέφτει) .
Είναι επίσης δυνατή η προστασία των κινητήρων με ασφάλειες. Ό­
μως αυτός ο τρόπος προσασίας έχει το μειονέκτημα ότι, αν καεί η μια
ασφάλεια, ο κινητήρας εξακολουθεί να λειτουργεί τροφοδοτούμενος με
δύο φάσεις. Αυτή η λειτουργία είναι επικίνδυνη για τον κινητήρα. Γι'
αυτό συνήθως προσασία με ασφάλειες γίνεται μόνο σους κινητήρες
μικρής ισχύος. Χρησιμοποιούναι ασφάλειες βραδείας τήξεως, ώσε
να μην προκαλείται η λειτουργία τους από τα ρεύματα εκκινήσεως. Το
ονομασικό ρεύμα πρέπει να είναι το αμέσως μεγαλύτερο ή, μερικές
φορές, το επόμενο από το ονομασικό ρεύμα του κινητήρα. Αυτό εξαρ­
τάται από το μέγεθος του ρεύματος εκκινήσεως. Οι κατασκευασές
κινητήρων δίνουν σοιχεία για τις ασφάλειες που πρέπει να τοποθετού­
ναι γι α την προσασία των κινητήρων.
Επίσης ασφάλειες μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε συνδυασμό με
αυτόματο διακόπτη, για να καλύψουν την περίπτωση των πολύ ισχυρών
βραχυκυκλωμάτων ("προτασσόμενες ασφάλειες") . Σε αυτήν την περί­
πτωση το μέγεθός τους εκλέγεται έτσι, ώστε να συνεργάζονται με τον
αυτόματο διακόπτη (δεν πρέπει να λειτουργούν παρά μόνο όταν το
ρεύμα βραχυκυκλώματος είναι τόσο μεγάλο που υπερβαίνει την ικανό­
τητα διακοπής του αυτόματου διακόπτη) .
Μερικές μαχαιρωτές ασφάλειες έχουν, ανί ενδεικτικού λειτουργίας
τους, ένα σέλεχος που μετακινείται όταν καεί το τηκτό (striker) και
προκαλεί την mώση του αυτόματου διακόmη, ώσε να προκληθεί τριπολική
διακοπή της τροφοδοτήσεως μόλις λειτουργήσει η μια ασφάλεια.
γ)
Πυκ
ν
ωτέ
ς
δ
ι
ορθ
ώ
σεω
ς
του συ
ν
τελε
στή ισ
χύο
ς.
Η ισχύς την οποία απορροφά μια εγκατάσταση, είναι:
Ρ = 7 υ Ι συνφ
όπου υ η πολική τάση σε V, I το ρεύμα σε Α και συνφ ο συνελεσής
ισχύος, που είναι ίσος με το συνημίτονο της γωνίας φ που σχηματίζουν
τα διανύσματα τάσεως και ρεύματος.
¡ õ4
Όταν μια εγκατάσαση τροφοδοτεί μόνο συσκευές που έχουν ανι­
σάσεις (λάμπες πυρακτώσεως και θερμικές συσκευές) είναι συνφ= 1 ,
και τότε η ισχύς είναι Ρ = 1U . I . Όταν όμως τροφοδοτεί και άλλου
είδους συσκευές, όπως π. χ. κινητήρες, είναι συνφ < 1 . Ένας κινητή­
ρας, όταν λειτουργεί με το ονομαστικό φορτίο του έχει , ανάλογα με την
κατασκευή του, συνφ = 0, 85 - 0, 95. Όταν όμως λειτουργεί χωρίς φορ­
τίο ή με μι κρό φορτίο, έχει συνφ = 0, 2 - 0, 3. Πολλοί κινητήρες λειτουρ­
γούν με φορτίο σημαντικά μικρότερο από το ονομασικό τους. Ο ένας
λόγος που συμβαίνει αυτό είναι ότι συχνά, για το φόβο της υπερφορτί­
σεως, εγκαθίσανται - λανθασμένα - κινητήρες μεγαλύτεροι απ' ό, τι
χρειάζεται . Ο άλλος λόγος αφορά τους κινητήρες που λειτουργούν με
πολύ μεταβαλλόμενο φορτίο. Π.χ. μια πριονοκορδέλα μπορεί να χρειά­
ζεται την πλήρη ισχύ του κινητήρα της, όταν κόβει ένα χοντρό και
σκληρό ξύλο, ενώ χρησιμοποιεί ένα μικρό μέρος της ισχύος του, όταν
κόβει λεπτά και μαλακά ξύλα ή σους νεκρούς χρόνους που δεν κόβει
τίποτε.
Σε μια εγκατάσταση με πολλές συσκευές καταναλώσεως ο συνελε­
στής ισχύος είναι ένας μέσος όρος των συντελεστών ισχύος των διαφό­
ρων συσκευών.
Όσο μι κρότερο είναι το συνφ, τόσο είναι μεγαλύτερο το ρεύμα
που απορροφά η εγκατάσαση γι α ορι σμένη ισχύ και ενέργεια που
καταναλώνει . Το μεγαλύτερο όμως ρεύμα προκαλεί και μεγαλύτερες
απώλειες στα δίκτυα της ΔΕΗ. (Οι απώλειες είναι η ποσότητα ενέρ­
γειας που μετατρέπεται σε θερμότητα, καθώς το ρεύμα περνά από
τους αγωγούς και τους μετασχηματιστές των δι κτύων. Η ισχύς των
απωλειών είναι | ² R, όπου R η ωμική αντίσταση των στοιχείων του
δικτύου) . Γι' αυτό η ΔΕΗ, στους καταναλωτές μεγάλης ισχύος, εκτός
από την ενέργεια μετρά και το μέσο συντελεστή ισχύος κατά τη διάρ­
κεια κάθε μήνα και τους επιβαρύνει με ένα πρόσθετο χρηματικό ποσό
που είναι τόσο μεγαλύτερο, όσο μικρότερος είναι ο συντελεστής ι­
σχύος. Δεν υπάρχει επιβάρυνση, αν είναι συνφ � 0, 85.
Γι α να μην υπάρχει αυτή η επιβόρυνση, αρκεί να βελτιωθεί ο συνε­
λεστής ισχύος, με τον οποίο λειτουργεί η εγκατάσταση. Αυτό είναι
δυνατόν να γίνει με την προσθήκη καταλλήλων πυκνωτών. Αφού δηλαδή
οι κινητήρες αποτελούν ένα φορτίο με επαγωγικό χαρακτήρα, το απο­
τέλεσμα αυτής της ιδιότητάς τους μπορεί να αντισταθμισθεί με τη χρη­
σιμοποίηση πυκνωτών, που είναι χωρητικά φορτία. Στο σχήμα 9. 1 1γ
βλέπομε το διανυσματικό διάγραμμα τάσεως και ρεύματος που δείχνει
υ
Ι
º
= Ι σ\ν
φ
t
_
-Ι ημ φ 9
+
"
¯ Ι
º
εφφ
Ρ
Q
185
υ
Ϊ�Ϊ* Ϊ_
_
,
:
a
:
s
a gµµµµµ µ @ Ι :�-t_
-:¿
Ι� = Ι
a
ε φ φ
+g ~+g ¯
+

"
Î
Í_ ÷ Ι
º
| εφφ-εφv¹
Ρ *
Ενεργοι ισχ\ι
Q - Άερv� ισχuι
χ
ω
ρlι τ\κνωτέι
ο · Άεροf ισºι
με τ\κνωτές
Q_- Άεργος ισχuι
Q
τUκνωτών
Ν Φαινομtνη ι σχ\ς
χωρlι τuκνωτέι
Ν - Φαινομένη ισχ\ι
μ τuκνωτέι
~g: Ρ( εφφ - εφφ
'
)
Σχ. 9. 1 1y.
Διόρθωση συνφ με πυκνωτές. Δ
ιανυσματικά
δ
ιαγράμματα
:
α
:
τ
άσεως - ενάσεως χωρ
(ς πυκνωτές. β: τ
άσεως -
ενάσεως με πυκνωτές.
γ
:
Ε
νεργούς
,
άεργης
κα
ι
φαινόμενης ισύος με πυκνωτές
.
18
πώς η τροφοδότηση πυκνωτών έχει ως αποτέλεσμα να γίνεται μικρότε­
ρη η γωνία φ και να μειώνεται το ρεύμα. (το ρεύμα μετά την τροφοδό­
τηση των πυκνωτών είναι ίσο με το διανυσματικό άθροισμα του
ρεύματος χωρίς πυκνωτές και του ρεύματος των πυκνωτών) . Οι πυκνω­
τές που χρησιμοποιούμε είναι βέβαια τριφασικές συσοιχίες πυκνωτών
του είναι συνδεδεμένοι είτε •κατ' ασέρα• είτε "κατά τρίγωνο•. Τα μεγέ­
θη των πυκνωτών που χρησιμοποιούμε για τη διόρθωση του σμνελεσή
ισχύος δεν τα εκφράζομε με τη χωρητικότητά τους (σε F ή μF) , αλλά με
την ισχύ τους, και επειδή αυτή είναι άεργη ισχύς, εκφράζεται σε kVAR.
Στο διανυσματικό διάγραμμα είναι εξυπηρετικότερο ανί της τάσεως και
του ρεύμαος να χρησιμοποιούμε τις ισχύες, την πραγματική (σε kW) , τη
φαινομένη (σε kVA) και την άεργη (σε kVAR) . Η ισχύς των πυκνωτών, που
χειάζεται για τη διόρθωση του συνελεστή ισχύος, είναι:
O
c
=P (εφφ
-
εφφ
1
)
όπου O
c
: η απαιτούμενη ισχύς πυκνωτών (kVAR)
Ρ: η πραγματική ισχύς (kW)
φ: η γωνία χωρίς πυκνωτές
φ1 : η επιθυμητή γωνία μετά τη διόρθωση
Συνήθως επιδιώκομε να έχομε, μετά τη διόρθωση, συνφ ¯ 0, 85 ή
συνφ = 0, 9.
Όταν τα φορτία, με τα οποία λειτουργούν οι κινητήρες, είναι περί­
που σαθερά, είναι πιο εξυπηρετικό να συνδέεται μαζί με κάθε κινητήρα
και ο κατάλληλος πυκνωτής, ώσε να τροφοδοτείται όταν λιτουργεί ο
κινητήρας και να διακόπτεται όταν σαματάει. Όταν τα φορτία των
κινητήρων μεταβάλλοναι πολύ, προτιμούμε να έχομε κενρική εγκατά­
σαση πυκνωτών που είναι χωρισμένοι σε βαθμίδες, και μια διάταξη
αυτοματισμού που τροφοδοτεί τόσες βαθμίδες όσες απαιτούναι για να
έχομε τον επιθυμητό συνελεσή ισχύος.
Σημειώνομε, σχετικά με τους διακόπτες που χρησιμοποιούναι με
τους πυκνωτές, ότι πρέπει να είναι ειδικής κατασκευής ή πρέπει να
έχουν ονομασικό ρεύμα αρκετά μεγαλύτερο από το ονομασικό ρεύμα
των πυκνωτών, επειδή η διακοπή του χωρητικού ρεύματος συνεπάγεται
τη δημιουργία έντονου τόξου.
δ)
Τpοφοδ6τηση απ6 εγ
κατάσταση παραγωγής που διαθέτει ο κ
ατα­
ν
αλωτής.
Ορισμένοι καταναλωτές, εκτός από τnν τροφοδότηση από το δίκυο
της ΔΕΗ, δια
θ
έτουν και μια δική τους εγκατάσαση παραγωγής. Αυτό
Íö¯
συνήθως συμβαίνει, αν χρειόζεται να εξασφαλισθεί η συνεχής τροφο­
δότηση του συνόλου της ΕΗΕ ή ενός τμήματός της, ακόμα και όταν
διακόmεται η τροφοδότηση από το δίκυο της ΔΕΗ. Για παρόδειγμα,
σα νοσοκομεία ε{ναι απαραίτητο να εξασφαλίζεται η συνεχής τροφο­
δότηση, αν όχι το
ύ
συνόλου της ΕΗΕ, τουλόχισον ενός τμήματος, σο
οποίο περιλαμβόνοναι τα χειρουργεία και ορισμένες όλες βασικές
εγκατασόσεις τους, καθώς και ο φωτισμός ασφαλε{ας. Γι' αυτό επιβόλ­
λεται να υπόρχει εφεδρική γεννήτρια που κινείται από.μια μηχανή Diesel
ή από μια βενζινομηχανή.
Βασική απαίτηση, αναφορικό με τη σύνδεση της εγκατασόσεως
παραγωγής του καταναλωτή, αποτελεί η εξασφόλιση ότι, σε περίmωση
διακοπής της τροφοδοτήσεως του δικύου της ΔΕΗ, δεν θα ε{ναι δυνα­
τόν να τροφοδοτηθεί αυτό από την εγκατόσαση παραγωγής του κατα­
ναλωτή. Κότι τέτοιο θα συνεπαγόταν κινδύνους για το προσωπικό της
ΔΕΗ που επεμβαίνει σα δίκτυα, μετό από μια βλόβη, για την επισκευή
τους.
Η συνηθέσερη συνδεσμολογία γίνεται με τη βοήθεια ενός διακόmη
διπλής ενέργειας, όπως φαίνεται σο σχήμα 9. 1 1 δ. Κατό προτίμηση ο
διακόmης αυτός πρέπει να είναι τριπολικός, αν εφαρμόζεται ουδετέρω­
ση και τετραπολικός αν εφαρμόζεται όμεση γείωση. (Αυτό εξηγείται
από το γεγονός ότι όταν έχομε όμεση γείωση, δεν αποκλείεται, κότω
από ορισμένες συνθήκες, ο ουδέτερος να έχει μια τόση προς τη γη. Αν
χρησιμοποιούσαμε τριπολικό διακόπτη, ο ουδέτερος της ΕΗΕ θα ήταν
μόνιμα συνδεδεμένος με τον ουδέτερο του δικτύου της ΔΕΗ) . Σε ορι­
σμένες περιmώσεις υπόρχει διόταξη αυτοματισμού, που εξασφαλίζει ότι,
αν διακοπεί η τροφοδότηση από το δίκυο της ΔΕΗ, θα αρχίσει να λειτουρ­
γε{ η εφεδρική γεννήτρια και ο διακόπτης διπλής ενέργειας θα "γυρίσει•
προς την πλευρό της, ώσε να τροφοδοτηθεί από αυτήν το τμήμα της
εγκατασόσεως που πρέπει να εξακολουθήσει να τροφοδοτείται.
Σε ορισμ

νους χώρους πρέπει να εξασφαλίζεται ένας φωτισμός α­
c
φαλείας. Για παρόδειγμα, σις αίθουσες των κινηματογρόφων επιβόλ­
λεται, όταν διακοπεί η τροφοδότηση από το δίκτυο της ΔΕΗ, να
παραμένουν αναμμένες οι ενδε{ξεις των εξόδων κινδύνου και συγχρό­
νως να ανόβουν ορισμένα φώτα σην αίθουσα και σους διαδρόμους,
ώσε να μπορε{ να βγει το κοινό, χωρ{ς να προκληθεί πανικός. Συνήθως
η τροφοδότηση των ενδείξεων των εξόδων γίνεται από ένα κύκλωμα
χαμηλής τόσεως (π.χ. 24
V, μέσω ενός μετασχηματισή 220/24 ν.Όταν
υπόρχει διακοπή παροχής ρεύματος από το δίκυο, το ίδιο κύκλωμα
τροφοδοτείται από ένα συσσωρευτή (συσοιχία συσσωρευτών που δ{νει
188
Δίκτuο ΔΕΗ
Τμήμα εγαταστάσεως
χωρίς εgασφάισ, σu­
νε
χ
ο'ς τροφοδοrσεως
Γεν-τρια
ε
φε
δ
ρικ
ής
παραωγς
Διακόπς διπλ'ς
ε
νf
ρ
γ
ειας
Τμήμα εγκαταστάσεως
μ
ε εgασφ
άλισ, σuνε­
χ
ονς τροφοδοrσεω
ς
Σχ. 9. 1 1δ.
Συνδεσμολογ(α
ΕΗΕ
καταναλωτή με εφεδρική εγκατάσασ
η παραγωγής.
την ίδια τάση με το δευτεύρον του μετασχηματισή} . Επίσης από τον
ίδιο συσσωρευτή γίνεται και η τροφοδότηση του φωτισμού ασφαλείας
της αίθουσας και των διαδρόμων. Η τροφοδότηση από το συσσωρευτή
συνήθως γίνεται αυτομάτως. Στο Κεφάλαιο1 1 θα δώσομε ένα παράδειγ­
μα τέτοιας διατάξεως. Ο συσσωρευτής διατηρείται φορτισμένος με τη
βοήθεια κατάλληλου συσήματος φορτίσεως και πρέπει να έχει αρκετή
χωρητικότητα (που εκφράζεται σε Ah - Αμπερώρια}, ώσε να υπάρχει η
δυνατότητα να διατηρηθεί σε λειτουργία ο φωτισμός ασφαλείας επί
αρκετό χρονικό διάσημα.
'Αλλη περίmωση που ο καταναλωτής μπορεί να διαθέτει δική του
εγκατάσαση παραγωγής είναι, αν έχει μια πηγή ενέργειας που θέλει
να την αξιοποιήσει. Για παράδειγμα, σα διυλισήρια πετρελαίου παρά­
γοναι ορισμένα υποπροϊόνα που μπορούν να καούν επιτόπου σε έναν
ατμολέβητα και ο ατμός που παράγεται μπορεί να κινεί μια ή περισσό­
τερες γεννήτριες. Στην περίπτωση αυτή, σην κανονική κατάσαση λει-
189
τουργίας η τροφοδότηση της ΕΗΕ γίνεταί από την εγκατάσαση παρα­
γωγής του καταναλωτή και το δίκτυο ΔΕΗ αποτελεί την εφεδρική τρο­
φοδότηση. Πρόκειται για εγκαταστάσεις μεγάλης ισχύος και οι
συνδέσει( γίνοναι ση μέση τάση. Γι' αυτό δεν θα ασχοληθούμε περισ­
σότερο με αυτές.
Μια ανάλογη περίπτωση αποτελούν οι καταναλωτές που εγκαθισούν
μια ανεμογεννήτρια για λόγους εξοικονομήσεως ενέργειας. Παρ' όλο
ότι πρόκειται για εγκατασάσεις πολύ μικρότερης ισχύος, σε σύγκριση
με τις προηγούμενες, χαρακτηρίσαμε ανάλογη την περίπτωση με την
έννοια ότι και αυτοί οι καταναλωτές έχουν μια πηγή ενέργειας που
θέλουν να την αξιοποιήσουν. Η ανεμογεννήτρια παράγει ηλεκτρική ε­
νέργεια όταν υπάρχει άνεμος και καλύπτει, σο σύνολο ή κατά ένα
μέρος, τις ανάγκες του καταναλωτή, ενώ το υπόλοιπο των αναγκών
συμπληρώνεται από το δίκτυο. Το ιδιότυπο των ανεμογεννητριών έγκει­
ται σο ότι αυτές μπορούν να λειτουργήσουν μόνο σε παράλληλη σύν­
δεση με το δίκτυο. Αυτό εξασφαλίζει και την τήρηση της βασικής
απαιτήσεως ότι το δίκτυο, όταν διακοπεί η κανονική τροφοδ�τησή του,
δεν πρέπει να μπορεί να τροφοδοτηθεί από τη γεννήτρια του κατανα­
λωτή. Τέτοιος κίνδυνος δεν υπάρχει με τις ανεμογεννήτριες, αφού,
μόλις παύσει η τροφοδότηση από το δίκτυο, αυτές αποδιεγείροναι και
παύουν να παράγουν ηλεκρική ενέργεια. Γι' αυτούς τους λόγους η
σύνδεση μιας ανεμογεννήτριας γίνεται με μια απλή γραμμή, σαν να
επρόκειτο για μια συσκευή καταναλώσεως. Τα όργανα προσασίας ορί­
ζοναι από τον κατασκευασή της ανεμογεννήτριας.
Παρεμφερής με την περίπτωση των καταναλωτών με δική τους εγκα­
τάσαση παραγωγής είναι εκείνη των καταναλωτών που τροφοδοτού­
ναι από τα δίκτυα της ΔΕΗ με Μ. Τ. και έχουν δικό τους υποσαθμό
(δηλαδή η ΕΗΕ περιλαμβάνει και τμήμα Υ.Τ.) , αλλά έχουν και μια εφε­
δρική τροφοδότηση Χ.Τ. Η τροφοδότηση αυτή γίνεται από ένα δίκτυο
ανεξάρτητο από την κανονική τροφοδότηση Μ.Τ. , δηλαδή ένα δίκτυο
Χ. Τ. που τροφοδοτείται από άλλη γραμμή Μ. Τ., ώσε να υπάρχει μικρή
πιθανότητα σύγχρονης διακοπής των δύο παροχών. Η εφεδρική τροφο­
δότηση καλύπτει την περίπτωση βλάβης σο τμήμα Υ.Τ. της εγκατασά­
σεως του καταναλωτή και, σε αρκετό βαθμό, την περίπτωση διακοπής
της τροφοδοτήσεως Μ.Τ. από το δίκτυο της ΔΕΗ. Στις περιπτώσεις
αυτές οι συνδέσεις είναι γενικά όμοιες με εκείνη του σχήματος 9. 1 1 δ,
μόνο που τη θέση της κύριας τροφοδοτήσεως παίρνει ο υποσαθμός
του καταναλωτή και τη θέση της εφεδρικής τροφοδοτήσεως παίρνει η
τροφοδότηση από το δίκτυο Χ.Τ.
ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΔΕΚΑΤΟ
ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ - ΕΛΕΓΧΟΙ - ΜΕΤΡΗΣΕΙ Ι
1 0. 1 Κα
τ
αα
κε
ο
ή τ
ων
ΕΗΕ.
Έχομε τονίσει πόσο σημανική για την ικανοποιητική λειτουργία μιας
ΕΗΕ ε(ναι η επιμελημένη κατασκευή της. Πολλές ανωμαλίες που παρου­
σιάζοναι κατά τη λειτουργ(α των ΕΗΕ οφείλοναι, δυσυχώς, σε κακο­
τεχν{ες. Προϋπόθεση για την καλή κατασκευή είναι η εuσuνειδησ{α και
η σωσή κατάρτιση όσων ασχολούναι με αυτό το έργο. Τα συνεργεία
κατασκευής των ΕΗΕ πρέπει να αποτελούναι από αδειούχους τεχνίτες
και βοηθούς τεχίτες, καθώς και από μαθητευόμενους, οι οποίοι, μετά
από ορισμένο χρονικό διάσημα, θα μπορέσουν να αποκτήσουν επαγ­
γελματική άδεια. Η όλη εργασία πρέπει να εκελείται υπό την άμεση
εποπτεία του προσώπου που έχει αναλάβει υπεύθυνα την κατασκευή
της ΕΗΕ.
Τις πρακτικές γνώσεις και την επιδεξιότητα που χρειάζεται κανείς,
για να μπορεί να εκτελεί σωσά το έργο της κατασκευής των εγκατα­
σάσεων, αποκτά σε εκπαιδευτικά εργασήρια και σην πράξη, με την
καθοδήγηση ατόμων που έχουν γνώσεις και πείρα. Εδώ θα περιορι­
σθούμε σε μια πολύ γενική περιγραφή των εργασιών κατασκευής των
εγκατασάσεων, με σκοπό να σημειώσαμε ορισμένα σημεία που θα
πρέπει να προσεχθούν περισσότερο: Προηγουμένως θα αναφέρομε τα
εργα�εία που συνήθως χρησιμοποιούναι.
10.2
Εργ
α
λεία.
Στην κατασκευή των ΕΗΕ χρησιμοποιούναι συνήθως τα εργαλεία
που απαριθμούναι σον πίνακα 1 0. 2. 1 και εικονίζοναι σα ανίσοιχα
σχέδια. Πάνως, σημειώναμε ότι αυτή η απαρίθμηση δεν σημαίνει ούτε
ότι χρειάζοναι απαραιτήτως όλα τα αναφερόμενα εργαλεία, ούτε ότι
δεν μ

ορεί να χρειασθεί κανείς και μερικά άλλα.
ÍVÍ
Π Ι Ν ΑΚ ΑΣ T 0 . Z . T
Epyaλcfa που χρqσιμαποιοινται στις cpyaσfcς ΕΗΕ
α
α Εργαλε(α Σ χ. Παρατηρ�σεις
Γενικδ
1 Σκδ
λ
ες
2 Μέτρο 1 0.2α Ξύλινο � μεταλλικό
3 Νήμα στδθμης 1 0. 2β
4 Αλφάδι 1 0.2y
5 Πινέλα Για αντιδιαβρωτικές επαλε(ψεις
Για εργασ!ες σε το!χους
6 Σφυρ( 1 0.2δ
7 Β
αριοπούλα 1 0.2ε
8
Κα
λέμι 1 0.2στ
9
Β
ελόν
ι 1 0.2ζ
1 0 Μυστρ! 1 0.2η
1 1 Σπδτουλα
=¬mm+
1 2 Δοχε
ι
ο για nαρασκευή γύψου
Για ειγασ!ες σε σωλήνες
«+
1 3 Σιδηροπρ!ονο 1 0.28 Για χαλυβδοσωλήνες
1 4 Λ!μες
1 5
Βιδολόγοι 1 0.2ι Για χαλυβδοσωλήνες
1 6 Σωληνομέγκενη 1 0.2ια Για χαλυβδοσωλήνες
1 7 Σωληνοκδβουρα
ς 1 0.2ιβ
1 8 Κλειδ( υδραυλικού (παπαyδλος) 1 0.2ιγ
1 9 Πένσα υδραυλικού (yκαζοτανδλια) 1 0.2ιδ
20
Κ
ουρμπαδ
ό
ρος 1 0.2ιε
¡VZ
Π Ι Ν Α Κ Α Σ T 0 . Z . T [ σ υ νt χ ε ι α }
α
/
α Εργαλε!α
Σ
χ. Παρατηρήσεις
21 Κουρμnοτανάλια 1 0. 2ιστ Για σωλήνες Μπέργκμαν
Για εργασ!ες σε αγωγούς και σε ,εξαρτήματα
22 Κατσαβ!δια - σταυροκατσάβιδα
23 Δοκιμαστικό
24 Πένσα 1 0.2ιζ
25 Κόφτης 1 0. 2ιη
26 Μυτοτσ!μnιδο 1 0.2ιθ
27 Πλατυτσ!μnιδο 1 0.2κ
28
Απογυμνωτς καλωδ!ων
1 0.2κα
(γδάρτης)
29 Σουγιαδάκι
30 Κλειδιά γερμανικά 1 0. 2κβ
31 Γαλλικό κλειδ( 1 0.2κy
32 Ατσαλ!να 1 0.2κδ
Μηχανήματα - εργαλε!α και εξαρτήματά τους
33 Ηλεκτροδρέπανο 1 0. 2.κε
34 Τρυπάνια • Διαμαvτοτρύπανα
35 "Πιστόλι" για ατσαλόκαρφα 1 0. 2κστ
G
Σχ. 10.2a.
Μέτρο.
α) Ξύλινο. β) Μεταλλικό
.
Σχ. 10.21.
Βαρί
δια για
νμ
α
της σάθμης
.
Σχ. 1 0.2ζ.
Βελόνι
.
Σχ. 10.2y.
Αφάδι.
Σχ. 10.2c.
Σχ. 10.2η.
� 
Μυσρ
ί
.
¨Ξ
Σχ. 1 0.2ι.
Βιδολόγο
ς
.
C ••
Σχ. 1 0.2ιβ.
Σωληνοκ
ά
βο
υ
ρας
.
Σχ. 1 0.2ιy.
Κλειδί υδραυλικού (παπαγά
λος)
.
Ε ¯
Σχ. 10.2ιδ.
Κ
ε
ιδ
(
υ
δραυ
λι
κο
ύ (γκ
αζ
οτανάλ
ι
α)
.
193
t

Σχ. 1 0.2δ.
Σ
φ
υ
ρ(.
Σχ. 10.2σ.
Καλέμι.
Σχ. 10.28.
Σ
ιδηροπρ
ίονο.
Σχ.
10.2ια.
Σωληνομέγκενη
.
Κ
ο
υρμπαδό
ρ
ο
ς.
194
Σχ. 10.2ιc.
Κοuρμποτανάια.
Σχ. 10.2κ.
n>.ατυτ
σ
(μnιδο
Σχ. 10.2
κ
α.
Αnογιιμνωτfις καλωδ(ων (γδόρτης).
Σχ. 10.2κy.
Γαλλικό κλειδ(.
Σχ. 10.2κδ.
Ατσαλ(να.
Σχ. 10.2ιζ.
Πένσα.
Σχ. 10.2ιη.
Κ
όφτης.
Σχ. 10.2ιθ.
Μuτοτσ(μnιδο.
Σχ. 10.2κβ.
Κλειδιό γερμανικό (σειρC,
Σχ. 10.2κ
ε
.
Ηλεκτροδρόnανο.
195
Σχ. 10.2κσ.
"Πιστόλι" για ατσαλόκαρφα.
10.3 Κατασκευ. των γραμμών. Τοποθέτηση των εξαρτημ6των.
Οι εργασίες κατασκευής της
ΕΗΕ
πρέπει να συνονισθούν με τις
εργασίες κατασκευής του κτηρίου, εφόσον βέβαια πρόκειται για καινού­
ριο κτήριο. Αλό ακόμα και σην περίmωση κατασκευής, τροποποιή­
σεως ή επεκτόάεως της
ΕΗΕ σε προϋπόρχον κτήριο, αν πρόκειται να
γίνουν δομικές εργασίες, όπως επισκευές επιχρισμότων, βαψίματα
κλπ., θα πρέπει να υπόρχει ένας συνονισμός.
Υπόρχουν μερικές εργασίες που πρέπει να γίνουν πριν από την εκτέ­
λεση του κύριου μέρους της ·εγκαταστόσεως.
- Πρώτα πρώτα, βέβαια, αν πρόκειται να κατασκευασθεί θεμελιακή
γείωση
,
αυτή γίνεται αμέσως μετό τις εκσκαφές, πριν από την
έναρξη των κυρίως οικοδομικών εργασιών.
- Μερικές φορές χρειόζεται να περόσουν γραμμές μέσα από κατα­
σκευ�ς από τσιμέντο (δοκόρια, πλόκες, ολόσωμοι τοίχοι). Γι' αυτό
πρέπει να προβλεφθούν κατόλληλοι χαλυβδοσωλήνες, που θα το­
ποθετηθούν, συγχρόνως ή αμέσως μετό
·
τον οπλισμό, πριν χυθεί
το σκυρόδεμα.
- Τέλος, αν χρειόζεται να γίνουν εσοχές, για να τοποθετηθ�ί ο
πίνακας διανομής ή ο μετρητής (περίmωση που ο μετρητής τοπο­
θετείται στο εξωτερικό του κτηρίου, σε έιδικό •ντουλαπόκι•), καλό .
είναι να δημιουργηθούν αυτές οι εσοχές σο σόδιο που κτίζοναι
τα τούβλα, ώστε να μη χρειασθεί αργότερα το σπόσιμο των ε.τοί­
μων τοίχων.
Σχετικό με τις κύριες εργασίες κατασκευής της εγκαταστόσεως πρέ­
πει να έχομε υπόψη τα ακόλουθα, αναφορικό με το συσχετισμό τους
προς τις οικοδομικές εργασίες.
- Αν πρόκειται οι γραμμές να γίνουν με πεπλατυσμένα καλώδια
(τύπου NYIFY), αυτό στερεώνοναι στους τοίχους κατευθείαν επό-
ÍVÔ
νω σα τούβλα, πριν από την κατασκευή των επιχρισμάτων. Το ίδιο
μπορεί να γίνει και με τα σρογγυλά καλώδια (όπως τα τύπου
A05VV) , για τα οποία όμως χρειάζεται να δημιουργηθεί ένα μικρό
"λούκι" σα τούβλα, επειδή το πάχος του επιχρίσματος δεν είναι
αρκετό για να καλύψει τα καλώδια.
- Για την τοποθέτηση, σε χωνευτή εγκατάσαση, των κουτιών δια­
κλαδώσεως και των κουτιών, σα οποία θα τοποθετηθούν οι δια­
κόπτες και οι ρευματοδότες, χρειάζεται να έχουν τοποθετηθεί οι
"κάσες" για τις εσωτερικές πόρτες και να έχει γίνει το "χονδρό"
επίχρισμα ή να έχουν γίνει. οι οδηγοί του επιχρίσματος, ώσε τα
κουτιά να τοποθετηθούν σο κατάλληλο βάθος και το εμπρόσθιο
μέρος τους να "έλθει πρόσωπο" με το "ψιλό" επίχρισμα.
Η τοποθέτηση των χωνευτών σωλήνων γίνεται όταν έχει γίνει το
"χονδρό" επίχρισμα, σο οποίο ανοίγοναι "λούκια". Το ίδιο μπορεί
να γίνει και για τα σρογγυλά καλώδια (όπως τύπου A05VV) , όταν
τοποθετούναι χωνευτά. Μετά την τοποθέτηση των σωλήνων ή
των καλωδίων και των κουτιών γίνεται το "ψιλό" επίχρισμα.
- Οι ορατές γραμμές τοποθετούναι μετά τα επιχρίσματα. Στην περίmω­
σ όμως ορατής εγκατασάσεως χαλυβδοσωλήνων με στηρίγμαα α­
ποσάσεως, αν γίνεται επίχρισμα σε δύο "χέρια", είναι προτιμότερο να
τοποθετηθούν τα στηρίγματα μετά το ''χονδρό" επίχρισμα, ώσε με το
"ψιλό" να λειανθεί η περιοχή γύρω από κάθε στήριγμα.
Πριν από την έναρξη τοποθετήσεως των γραμμών και των εξαρτημά­
των, χρειάζεται να γίνει το "σημάδεμα" σους τοίχους, με βάση το
σχέδιο της εγκατασάσεως. Στο στάδιο αυτό πρέπει να έχομε υπόψη τα
ακόλουθα:
- Όλες οι γραμμές πρέπει να είναι ή οριζόντιες ή κατακόρυφες.
Λοξές γραμμές είναι δυνατόν να τοποθετηθούν μόνο κατ: εξαίρε­
ση, π.χ. κάτω από σκάλες.
- Στις χωνευτές εγκατασάσεις δεν πρέπει να υπάρχουν ''τυφλά
σημεία", δηλαδή η διαδρομή των γραμμών πρέπει να γίνεται ανι­
ληπτή από τη θέση των κουτιών διακλαδώσεως, των διακοmών
και των ρευματοδοτών, όπως έχομε αναφέρει και σην παράγρα­
φο 9. 9, για την αποφυγή κινδύνων μηχανικών βλαβών. Γι' αυτό το
λόγο ενδεχομένως να χρειασθεί να τοποθετηθούν ορισμένα -πρό­
σθετα κουτιά διακλαδώσεως, ακόμη και αν δεν πρόκειται να γίνει
μέσα σ' αυτά καμιά διακλάδωση. Στο θέμα της αποφυγής κινδύ­
νων μηχανικής βλάβης θα επανέλθομε ση συνέχεια.
1V!
- Στις εγκατασάσεις με σωλήνες πρέπει να τοποθετηθούν κουτιά
διακλαδώσεως και σε όσα σημεία αυτό θα χρειασθεί για να διευ­
κολυνθεί το πέρασμα των αγωγών. Γι' αυτό σε μεγάλες ευθυγραμ­
μίες, πάνω από 6 ή 7 m, πρέπει να τοποθετούναι ενδιάμεσα
κουτιά. Επίσης, όπου μια γραμμή περνάει από ένα δωμάτιο σ' ένα
άλλο, πρέπει να τοποθετείται ένα κουτί σε απόσαση 20-30 cm
από το διαχωρισικό τοίχο.
- Οι οριζόνιες γραμμές συνήθως τοποθετούναι 40-50 cm κάτω
από το ταβάνι. Αν δεν υπάρχει διαφορετική ένδειξη σο σχέδιο, οι
ρευματοδότες τοποθετούναι σε ύψος 30-50 cmκαι οι διακόπτες
σε ύψος 1,00- 1 , 20 m από το δάπεδο. Τα ύψη αυτό αναφέροναι
ενδεικτικά· πάνως καλό είναι να διατηρηθούν τα ίδια ύψη σ' όλη
την εγκατάσαση, εκτός βέβαια από εκείνες τις θέσεις, όπου υ­
πάρχει ιδιαίτερος λόγος να τοποθετηθεί ένας διακόπτης ή ένας
ρευματοδότης σε διαφορετικό ύψος. Οι πίνακες διανομής πρέπει
να τοποθετηθούν σε τέτοιο ύψος, ώσε ο γενικός διακόπτης να
είναι εύκολα προσιτός, δηλαδή σ' ένα ύψος περίπου 1 , 50-1 ,60 m
από το δάπεδο. Δεν πειράζει να τοποθετηθεί και χαμηλότερα,
προκειμένου να είναι προσιτά και τα όλλα όργανα του πίνακα,
όπως οι μικροαυτόματοι, που δεν θα έπρεπε να είναι ψηλότερα
από 1 , 70 m ή το πολύ 1 , 80 m από το δάπεδο. Επειδή η ΕΗΕ
κατασκευάζεται συνήθως όταν ακόμη δεν έχουν αποπερατωθεί τα
δάπεδg, πρέπει να προσέχομε να λόβόμε υπόψη την τελική σάθ­
μη του δαπέδου.
- Τ ο σημάδεμα των γραμμών γίνεται συνήθως με ένα τενωμένο
νήμα εμποτισμένο με χρώμα υγρό ή βυθισμένο σε σκόνη, που το
σερεώνομε σα δύο άκρα του. Όταν το τραβήξομε, περίπου από
τη μέση του, και ση συνέχεια το αφήσομε, αυτό χτυπά σον τοίχο
και αφήνει το aποτύπωμά του. Πρέπει να προσέξομε, για τις ορι­
ζόνιες γραμμές, τα δύο άκρα να είναι ακριβώς σο ίδιο ύψος.
Αυτό το πετυχαίνομε μετρώνας την απόσαση από το ταβάνι·
αλλιώς χρησιμοποιούμε αλφάδι . Για τα κατακόρυφα τμήματα χρη­
σιμοποιούμε νήμα της σάθμης. Τα φωτισικά σημεία, αν δεν υ­
πάρχει διαφορετική ένδειξη, τα τοποθετούμε· στο κένρο του
δωματίου, που το βρίσκομε ως τομή των διαγωνίων του,
Σχετικά με την κατασκευή των γραμμών και την τοποθέτηση των
εξαρτημάτων αναφέρομε τα ακόλουθα:
- Στις χωνευτές γραμμές πρέπει, όπως έχομε ήδη αναφέρει, να
δώσομε ιδιαίτερη προσοχή σην αποφυγή κινδύνου από μηχανι-
1Vö
κές βλάβες. Επειδή υπάρχει η συνήθεια σε ορισμένους χώρους να
καλύmοναι τα κουτιά διακλαδώσεως κατά το •ψιλό" επ{χρισμα ή
το "σπατουλάρισμα• των τοίχων ή με την τοποθέτηση ξύλινης
επενδύσεως ή ταπετσαρ{ας, πρέπει, αν πρόκειται να γ{νει κάτι
τέτοιο, όσες κατακόρυφες γραμμές δεν καταλήγουν σε διαιόmη
ή σε ρευματοδότη, να τοποθετούναι σε χαλυβδοσωλήνα. θέσεις
με αυξημένο κίνδυνο ·πρέπει να θεωρήσομε ότι είναι τα σημε{α
κονά σα παράθυρα, εκε{ όπου ε{ναι πιθανό να ανοιχθούν τρύπες
για να σερεωθούν τα κουρτινόξυλα. Στις θέσεις αυτές, αν πρέπει
να περδσουν γραμμές και η ύπαρξή τους δεν θα γ{νεται εύκολα
ανιληmή εξαιτίας της καλύψεως των κουτιών διακλαδώσεως,
καλό είναι να τοποθετηθούν χαλυβδοσωλήνες. Επ{σης χαλυβδο­
σωλήνες πρέπει να τοποθετούναι, τοπικά, σο κατακόρυφο πέρα­
σμα δαπέδων, τουλάχισον 20 cmεπάνω και κάτω από το δάπεδο.
- Τα πεπλατυσμiα καλώδια (τύπου NY|FY}πρέπει να σερεώνοναι
σους τοίχους, κατά τρόπο που να μην υπάρχει κίνδυνος να προ­
κληθεί βλάβη ση μόνωσή το.-. Γι' αυτό το σκοπό μποροόμε να
χρησιμοποιήσαμε ειδικά πλασικά σηρίγματα που σερεώνουν το
καλώδιο συγκρατώνας το σο σημείο της εγκοπής που υπάρχει
κατά μήκος του μεταξύ των πόλων. Η ίδια εγκοπή διευκολύνει και
το διαχωρισμό των πόλων. Το κάρφωμα των καλωδίων απ' ευθείας
με ατσαλόκαρφα καλό θα ήταν να αποφεύγεται, έσω και αν τα
τελευταία είναι εφοδιασμένα με ροδέλες, επειδή θα ήταν δυνατό
να προκληθεί βλάβη σις μονώσεις. Αν πάνως χρησιμοποιηθεί
αυτός ο τρόπος σερεώσεως, θα πρέπει η εργασία να γίνει πολύ
προσεκτικά, ακριβώς για να μην πάθουν βλάβη οι μονώσεις. Η
κάμψη των καλωδίων γίνεται όπως σο σχήμα 1 0. 3α.
Η σερέωση σωλήνων και καλωδίων μέσα σα "λούκια• γίνεται με γύψο
(σ. 1 0.3β) ανά διαστήμαα. Οι χαλυβδοσωλήνες δε πρέπει να σε­
ρεώνοναι με γύψο, επειδή αυτός προκαλεί τ διάβρωσή τους.
- Στα σρογγυλά καλώδια (π.χ. τύπου A05V, είτε χωνευτά είτε
ορατά, δεν πρέπει να γίνοναι πολύ απότομες γωνίες, επειδή αυτό
καταπονε{ τη μόνωσή τους. Η ακτίνα καμπυλότητας δεν πρέπει να
είναι μικρότερη από 6 φορές τη διάμετρό τους.
- Οι σωλήνες δεν πρέπει να έχουν απότομες καμπύλες, πράγμα που
θα δυσκόλευε το πέρασμα των αγωγών. (Γι' αυτό το λόγο οι
γωνίες και τα Τ των χαλυβδοσωλνων έχουν πλευρικό άνοιγμα). Αν
χρειασθεί, για κάποιο λόγο, απότομη αλαγή διευθύνσεως σε όλ ου
είδους σωλήνες, μπορούμε να τοποθεσαμε ένα κουί διακλαδώσεω.
1V
Ú
Σχ. 10.3a.
Κάμψη πεπλατυσμένων καλωδ(ων τύπου NÝÎÎÝ. α) Τρόπος κάμψεως επιπέδων κα­
λωδ(ων γι την αποφυγή δημιουργ(ας υπερβολικού εξογκώματος σο σμε(ο της
κάμψεως.

� �
Σχ. 10.3,.
Στερέωση σωλήνα ή καλωδ(ου μ γύψο.
- Σε ορατές γραμμές με χαλυβδοσωλήνες, επειδή συνήθως οι τρύ­
πες των ιυτιών είναι πιο έξω από όσο απέχουν οι σωλήνες από
τον τοίχο, πρέπει να γίνοναι δύο ελαφρές κόμψεις του σωλήνα
(ένα πολύ ανοικό S), ώσε ο σωλήνας να αποκήσει την απόσα­
ση που χρειόζεται από τον τοίχο.
- Τα σημεία, όπου έχει ανοιχθεί σπείρωμα σο χαλυβδοσωλήνα (ó-
ρα έχει αφαιρεθεί η εξωτερική προσατευτική επόλειψη) , πρέπει
να βόφοναι με μίνιο ή όλλο ανιδιαβρωτικό, για να μη σκουριό­
σουν.
- Οι χαλυβδοσωλήνες δεν πρέπει να εξέχουν σο εσωτερικό των
κουτιών και δεν πρέπει να έχουν κοφτερές άκρες, που θα μπορού­
σαν να προκαλέσουν βλόβη σις μονώσεις των αγωγών. Τέτοιες
aνώμαλες όκρες μπορεί να έχουν δημιουργηθεί κατό το κόψιμο
του χαλυβδοσωλήνα με το σιδηροπρίονο. Γι' αυτό πρέπει να λιμό­
ροναι.
ì
i
ZU
Σ
φ
ιρ
ίδι
¸
Α
ατολίν
u
º
λ
ε
ι

*
ιαλvaςό
Τεχίτιι ΠΟM τραβά ¶gς
yαy οι μ6 τήν oτοαλiνα
¬
Σφαρίδ
ι
άwαλiναι
Σχ. 10.3y.
Τ
ρ
άβη
γ
μα α
γ
ω
γ
ών μέσα σ
ους σωλήνες.
- Τ ο πέρασμα των αγωγών μέσα σους σωλήνες πρέπει να γίνεται
κατά τρόπο που να μην προκληθεί βλάβη σις μονώσεις τους. Στο
τράβηγμα των αγωγών, που γίνεται αφού αυτοί έχουν δεθεί σην
ατσαλίνα, πρέπει ένα άτομο να τραβά, ενώ ένα δεύτερο να βοη­
θάει, οδηγώνας και προωθώνας τους αγωγούς, σο σημείο ει­
σόδου τους σο σωλήνα [σ. 1 0.3γ) .
- Στις θέσεις, όπου πρόκειται να τοποθετηθούν κρεμασά φωτισι­
κά σώματα, πρέπει δίπλα σο σημείο εξόδου του καλωδίου από το
ταβάνι, να τοποθετείται ένας γάνζος για να προσδεθεί σ' αυτόν
το φωτισικό σώμα ή το εύκαμπτο καλώδιο, ώσε να μην κρεμα­
σθεί από το συνδετήρα (κλέμενς) .
- Στις χωνευτές εγκατασάσεις τα κουτιά των διακοπτών και των
ρευματοδοτών πρέπει να κλεισθούν (συνήθως με χαρτιά) για να
μη μπει μέσα τους το υλικό του επιχρίσματος. Τα εξαρτήματα
πρέπει να τοποθετηθούν μετά και από τα βαψίματα, ώστε να μεί­
νουν καθαρά, αλλά και για να βαφεί ο τοίχος γύρω από το κουτί.
10.4 Κατασκευή των συνδέσεων των γειώσεων. Ισοδυναμικές συνδέ­
σεις.
Η σύνδεση του αγωγού γειώσεως προς το σωλήνα ή τη ράβδο που
αποτελεί το τεχνητό ηλεκτρόδιο γειώσεως, ή προς το σωλήνα υδρεύ­
σεως, αν η γείωση γίνεται με σύνδεση προς αυτόν, πρέπει να εξασφα­
λίζει μια πολύ καλή επαφή και να αποκλείει τη διάβρωση. Το περιλαίμιο
(κολάρο) αποτελείται από ορειχάλκινο ή χαλύβδινο επιψευδαργυρωμέ�
¿Ü1
νο έλασμα. Αν δεν υπόρχει κίνδυνος διαβρώσεως, πρέπει να έχει πλό­
τος 25 mm και πόχος 1 mm. Αν υπόρχει κίνδυνος διαβρώσεως, πρέπει
να έχει πλότος 50 mm και πόχος 2 mm. Η σύσφιγξη σα περιλαίμια
πλότους 25 mmπρέπει να γίνεται με 2 βίδες και σα περιλαίμια πλότους
50 mmμε 4 βίδες. Ο σωλήνας πρέπει να έχει καθαρισθεί καλό πριν από
την τοποθέτηση του περιλαίμιου. Αν χρησιμοποιηθεί γι' αυτό το σκοπό
γυαλόχαρτο, πρέπει να τριφθεί πόρο πολύ ελαφρό, ώσε να μην αφαι­
ρεθεί το γαλβόνισμό του.
Κόθε σύνδεση που είναι μέσα σο έδαφος πρέπει, μόλις την κατα­
σκευόσομε, να την περόσομε με μίνιο ή όλλο ανιδιαβρωτικό υλικό και
να την καλύψομε με πίσσα ( με πισσωμένο καννόβι} .
Τον υδρομετρητή πρέπει να τον γεφυρώσομε με ένα γυμνό χόλκινΌ
αγωγό, διατομής τουλόχισον 1 6 mm
z
, που θα τον συνδέσομε σους
σωλήνες προς τις δύο πλευρές του μετρητή. Η γεφύρωση αυτή έχει
σκοπό να εξασφαλίσει ότι, αν χρειασθεί να αφαιρεθεί ο υδρομετρητής,
θα είναι αδύνατον να εμφανισθεί μια τόση μεταξύ των σωλήνων, από τις
δύο πλευρές του υδρομετρητή. Μια τέτοια τόση θα ήταν δυνατόν να
εμφανισθεί, αφού ο σωλήνας υδρεύσεως του κτηρίου είναι συνδεδεμένος μ
τα εκεθειμένα αγώγιμα μέρη, εξαιτίας κόποιας διαρροής σην εγκαό
σαση,
που είτε προϋπήρχε είτε μπορεί να συμβεί, κατό σύμπτωση, εκείνη τη
σιγμή.
Ακόμη και αν η τόση αυτή είναι μικρότερη από 50 ν (οπότε είναι δυνατόν να
μην έχει προκληθεί η διακοπή της από τα όργανα προσασίας}, μπορεί να
είναι επικίνδυνη, εξαιτίας των συνθηκών επαφής (βρεγμένα χέρια ή γενικό
ένας χώρος όπου όλα μπορεί να είναι υγρό} .
Στις κατοικίες ή γενικό όταν υπόρχει θερμοσίφωνας πρέπει να εκτε­
λούμε μια ισοδυναμική σύνδεση. Το σώμα του θερμοσίφωνα, που είναι
συνδεδεμένο με τον αγωγό προσασίας, το συνδέομε με τους σωλήνες
κρύου και ζεσού νερού και με το σωλήνα της αποχετεύσεως, αν είναι
μεταλλικός (σ. 1 0.4α}. Η σύνδεση γίνεται με ένα χόλκινο αγωγό διατο­
μής τουλόχισον 6 mm
z
• Αν οι σωλήνες είναι χόλκινοι χρησιμοποιούμε
ορειχόλκινα περιλαίμια. Αυτή η σύνδεση γίνεται, παρ' όλο που οι σωλή­
νες κρύου και ζεσού νερού είναι βιδωμένοι με το σώμα του θερμοσί­
φωνα, επειδή το υλικό που έχει χρησιμοποιηθεί για να εξασφαλισθεί η
στεγανότητα ( καννόβι ή ταινία teflon} είναι δυνατόν να διακόπτει την
ηλεκτρική σύνδεση. Με αυτήν τη σύνδεση αποφεύγομε την εμφόνιση
οποιασδήποτε τόσεως, π.χ. ανόμεσα σις δύο βρύσες ή μεταξύ αυτών
και του σώματος του λουτήρα (μπανιέρας} .
Μια δεύτερη ισοδυναμική σύνδεση πρέπει επίσης να εκτελούμε σις
κατοικίες, κατό προτίμηση σο μαγειρείο. Η σύνδεση γίνεται μεταξύ του
¿Ü¿
W
Σχ. 10.4a.
�¯J
I
Ì
Ì
Ì
ι
Ισοδυναμική σύνδεσ σο λουρό κατοικ(ας.
Σ
φ
ι
γκ
τ
-
α
,
( κ
α
βορι)
. Σ�. 10.41.
Παράδειγμα τρόπου καασκευής ισοδυναμικής συνδtσεω σο μαειρε(ο καοικ(ας.
ZJ
αγωγού προσασ(ας και ενός σωλήνα υδρεύσεως. Μπορε( να γ(νει όπως
σο σχήμα 1 0. 4β. Χρησιμοποιε(ται και εδώ ένας αγωγός διατομής του­
λάχισον 6 mm
2
.
Εκός από τις δύο αυτές υποχρεωτικές συνδέσεις συνισάται να
γ(νοναι και άλλες ισοδυναμικές συνδέσεις, μεταξύ των σωλήνων κρύου
και ζεσού νερού και αποχετεύσεως (αν είναι μεταλλικο{) , σε θέσεις π.χ.
κάτω από νιπτήρες.
Σε εγκατασάσεις, όπου η σύνδεση των γειώσεων γ(νεται επάνω σε
ένα έλασμα (ζυγό γειώσεων) , όπως σην περ(πτωση της θεμελιακής
γειώσεως που αναφέραμε σην παράγραφο 9. 1 0, την ισοδυναμική σύν­
δεση προς το σωλήνα της υδρεύσεως την πραγματοποιούμε με έναν
αγωγό διατομής 1 6 mm
2
τουλάχισον, που αρχίζει από αυτό το έλασμα.
Στο ίδιο έλασμα συνδέοναι και οι αγωγο( των ισοδυναμικών συνδέσεων
των σωληνώσεων ζεσού νερού, κενρικής θερμάνσεως, φωταερ(ου,
πετρελα(ου κ. Επ(σης σην περίπωσ βιομηχανικών εγκαασάσεων, συν­
δέο
ν
αι σο ζυγό γειώσεως οι αγωγοί των διαφόρων μεαλικών καασευών
που ενδεχομένως υπάρχουν, όπως υπόσεγα, γερανογέφυρες κλπ.
Γενικά, πρέπει να επιδιώκεται η γεφύρωσ, με ισοδυναμικές συνδέ­
σεις, των εκτεθειμένων αγωγ(μων μερών διαφόρων συσκευών ή μιας
συσκευής και ενός γειωμένου μεταλλικού μέρους, εφόσον είνaι συγ­
χρόνως προσιτά. Στην πρώτη περ(πωση η διατομή του αγωγού της
ισοδυναμικής συνδέσεως πρέπει να ε(ναι (ση με τη μικρότερη από τις
διατομές των αγωγών προσασίας των δύο συσκευών. Στη δεύτερη
περίπωση πρέπει να είναι τουλάχισον ίση με το μισό της διατομής του
αγωγού προσασ(ας της συσκευής.
10.5 Έλεγοι- Μετρήσειc.
Έλεγχοι της ΕΗΕ, μετά την κατασκευή της γ(νοναι:
α) Από τον ίδιο τον κατασκευασή της, για να βεβαιωθε( ότι έχει
εκελεσθε( σωσά η εγκατάσαση. Ο έλεγχος αυτός ε(ναι δυνατόν να
γίνεται και κατά τμήματα της εγκατασάσεως, όταν aποπερατώνεται η
κατασκευή τους.
β) Κατά την παράδοση - παραλαβή της εγκατασάσεως από τον
καταqκευασή της προς εκείνον που του είχε αναθέσει την εκέλεση
τής εγκατασάσεως. Συνήθως τέτοιοι έλεγχοι γίνοναι σε μεγάλες εγκα-
τασάσεις.
r
γ) Από τη ΔΕΗ, πριν από την ηλεκροδότηση. Αυτός ο έλεγχος περι­
λαμβάνει λίγα μόνο σημεία της εγκατασάσεως και σκοπό έχει να εξα-
ZJ
κριβωθεί ότι η σύνδεση της εγκατασάσεως σο δίκτυο δεν θα προκα­
λέσει κάποια ανωμαλία σ' αυτό.
Ο έλεγχος της εγκατασάσεως, σις δύο πρώτες από τις παραπάνω
περιπτώσεις, περιλαμβάνει την οπτική επιθεώρηση και τις μετρήσεις.
Η οπτική επιθεώρηση πραγματοποιείται για να εξακριβωθεί ότι:
- Τα υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί είναι σύμφωνα με τα ανίσοι­
χα πρότυπα (για όσα υλικά υπάρχουν πρότυπα) .
- Η επιλογή των υλικών είναι η κατάλληλη για τις συνθήκες χρησι-
μοποιήσεως και για τις συνθήκες του περιβάλλονος.
- Η τοποθέτηση των υλικών έχει γίνει κατά τον προβλπόμενο τρόπο.
- Δεν υπάρχουν ορατές βλάβες του υλικού.
Κατά την οmική επιθεώρησ πρέπει να ελεγχθούν τα ακόλουθα σημεία:
- Ότι έχουν τηρηθεί τα μέτρα προσασίας από άμεση επαφή, δη-
λαδή ότι δεν υπάρχουν προσιτά αγώγιμα μέρη που έχουν τάση προς
τη γη.
- Ότι έχουν τοποθετηθεί οι αγωγοί των απαιτουμένων διατομών.
- Ότι έχουν επιλεγεί και ρυθμισθεί σωσά τα όργανα προσασίας.
- Ότι έχουν τοποθετηθεί και συνδεθεί σωσά οι γε- ιώσεις και έχουν
πραγματοποιηθεί οι ισοδυναμικές συνδέσεις.
- Ότι έχουν επιλεγεί και τοποθετηθεί σις θέσεις που πρέπει τα
όργανα ελέγχου.
- Ότι έχουν ληφθεί τα μέτρα προσασίας από εξωτερικές επιδρά-
σεις και ιδιαίτερα τα μέτρα μηχανικής προσασίας.
- Ότι οι συνδέσεις είναι ικανοποιητικές.
- Ότι οι αγωγοί προσασίας και ο ουδέερος έχουν τα σωσά χρώμαα.
- Ότι υπάρχουν κατάλληλες πινακίδες, όπου χρειάζεται να επιση-
μανθούν διακόmες κλπ.
Οι μετρήσεις είναι οι ακόλουθες:
- Έλεγχος της συνέχειας των αγωγών προσασίας και των ισοδυ­
ναμικών συνδέσεων. Συνισάται να γίνει με ένα όργανο που παρέ­
χει συνεχές ή εναλλασσόμενο ρεύμα, τάσεως μεταξύ 4 ν και 24 ν.
(Συνήθως χρησιμοποιείται ένα ωμόμετρο, που είναι εφοδιασμένο
· με ένα ξηρό σοιχείο 4,5 ν) .
- Μέτρηση της αντισάσεως μονώσεως. Πρέπει να μετρηθεί η ανί­
σαση μονώσεως:
Μεταξύ ενεργών αγωγών, διαδοχικά σε όλους τους συνδυασμούς
ανά δύο. (Η μέτρηση αυτή προϋποθέτει ότι δεν έχουν συνδεθεί συ­
σκευές καταναλώσεως) .

Μεταξύ ενεργών αγωγών και της γης. (Κατά τη μέτρηση αυτή όλοι
οι ενεργοί αγωγοί μπορούν να έχουν συνδεθεί μαζί και να μετρηθεί η
ανίσαση της μονώσεώς τους προς τη γη) .
Η τάση, με την οποία πρέπει να -γίνουν οι μετρήσεις και οι ανισά­
σεις μονώσεως που πρέπει να βρεθούν κατ' ελάχισον, δίδοναι σον
πίνακα 1 0. 5. 1 (Στον πίνακα η τάση της μετρήσεως αναφέρεται ως τάση
δοκιμής, επειδή, εφαρμόζοντας αυτήν την τάση, δοκιμάζομε την ανοχή
των μονώσεων. Οι ανισάσεις μονώσεως εκφράζοναι με ΜΩ - μεγκώμ
- δηλαδή 1 06 Ω) .
ΠΙΝΑΚΑΣ 10. 5. 1
Τ6σιις δοκιμής και αντιστ6σιις μονώσιως των ΕΗΕ
(σύμtωνα μι το πρότυπο IE6 364-6-61)
Ονομαστική τάση κυκλώματος Τάση δοκιμής συνεχούς Αντfσταση μονώσεως
ρεύματος [ν) (
ΜΩ)
Πολύ χαμηλή τάση ασφαλεfαςΙ1> 250 � 0,25
Μέχρι και 500 ν (με εξαfρεση
500
� 0,5
την προηγούμενη περίπτωση)
Μεγαλύτερη από 500 ν
æ
1000
� 1,0
<1> Αφορά μόνο τα κυκλώματα, στα οποfα αυτή η τάση χρησιμοποιεfται ως μέθοδος
προστασfας από τάσεις επαφής.
Η ανίσαση μονώσεως θεωρείται ικαν�ποιητική αν για κάθε κύκλω­
μα, και με τις συσκευές καταναλώσεως συνδεδεμένες, έχει τιμή τουλά­
χισον ίση με αυτήν που δίδει ο πίνακας.
Οι μετρήσεις γίνοναι με συνεχές ρεύμα. Χρησιμοποιείται είτε όργα­
νο που περιλαμβάνει χειροκίνητη γεννήτρια (το όργανο αυτό λέγεται
megget) είτε ηλεκτρονικό όργανο ελέγχου μονώσεων.
Στην περίπτωση που σε ένα κύκλωμα εφαρμόζεται προσασία με
ηλεκτρικό διαχωρισμό (με μετασχηματισή aπομονώσεως) , μετριέται η
αντ(σταση μονώσεως των ενεργών αγωγών αυτού του κυκλώματος
προς τους ενεργούς αγωγούς των άλλων κυκλωμάτων καθώς και προς
τη γη. Η μέτρηση γίνεται με συνδεδεμένες τις συσκευές καταναλώσεως
σο κύκλωμα, σο οποίο εφαρμόζεται ο ηλεκτρικός διαχωρισμός.
Επίσης, έλεγχοι των ΕΗΕ πρέπει να εκτελούναι ανά διασήματα, για
να ενοπισθούν ενδεχόμενες βλάβες που έχουν προκληθεί με τον καιρό.
Ο ΚΕΗΕ ορίζει ότι για τις κατοικίες θα πρέπει να γίνεται επανέλεγχος
κάθε 1 4 χρόνια. Σε άλλους χώρους προβλέπει επανελέγχους σε συνο­
μότερα χρονικά διασήματα.
ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΕΝΔΕΚΑΤΟ
ΑΥΤΟΜΑτΙ ΣΜΟΙ
1 1. 1 Γενικ6.
Αυτόματη λέμε μια ενέργεια, όταν δεν απαιτείται ανθρώπινη επέμβα­
ση για την εκέλεσή της. Μια διόταξη που μπορεί να εκτελεί αυτόματες
ενέργειες τη λέμε διόταξη αυτοματισμού ή απλό αυτοματισμό. Βέβαια,
πόνο έχει προϋπόρξει μια σειρό από ανθρώπινες ενέργειες, αφού κό­
rοιος πρέπει να έχει κατασκευόσει, να έχει ρυθμίσει και να έχει βόλει
σε λειτουργία τη διόταξη αυτοματισμού. Όμως από ένα σημείο και μετό
η διόταξη αυτή μπορεί να εκελεί κότι, μικρό ή μεγόλο, μόνη της.
Αυτοματισμοί δεν υπόρχουν μόνο ηλεκρικοι Παραδείγματα, πολύ α­
πλό βέβαια, υπόρχουν πολλό. Ακόμα και το ελατήριο που κλείνει μια
πόρτα, όταν την ανοίξομε και μετό την αφήσομε ελεύθερη, είναι ένας
aυτοματισμός. Ο πλωτήρας (φλοτέρ) που σαματόει τη ροή του νερού
σε μια δεξαμενή, όταν η σόθμη του νερού μέσα σ' αυτήν έχει φθόσει
σ' ένα ορισμένο ύψος, είναι ένας aυτοματισμός. Το κουρδισό ξυπνη­
τήρι που το ρυθμίζομε σε μια συγκεκριμένη ώρα κι αυτό αρχίζει να
χτυπό ένα κουδούνι, όταν φθόσει �υτή η ώρα, ε(ναι επίσης ένα παρό­
δειγμα αυτοματισμού. Φυσικό οι ηλεκρικο( αυτοματισμοί έχουν πολύ
περισσότερες δυνατότητες. Με τη χρήση ηλεκρονικών σοιχε(ων οι
δυνατότητες αυτές ε(ναι πολλαπλόσιες, με την έννοια ότι τα ηλεκρονι­
κό σοιχε(α επιτρέπουν τη διαμόρφωση διατόξεων αυτοματισμού που
μπορούν να επιτελούν πολύπλοκες εργασ(ες. Με τα απλό ηλεκτρικό (όχι
ηλεκτρονικό) σοιχε(α, αν θέλαμε να κατασκευόσομε διαtόξεις που θα
είχαν τη δυνατότητα να επιτελούν τις ίδιες πολύπλοκες εργασίες, θα
χρειαζόταν να κατασκευόσομε διατόξεις πολλαπλόσιες σε βόρος, όγκο
και κόσος, σε σύγκριση με τις ηλεκρονικές. Σήμερα ολόκληρα εργο­
σόσια, σα οποία εκτελούναι πολλές και πολύπλοκες εργασ(ες λει­
τουργούν με aυτοματισμούς με ηλεκρονική ή και ψηφιακή τεχνολογ(α.
Με τους aυτοματισμούς όλες οι εργασίες που έχουν επαναληπικό
O
χαρακτήρα μπορούν και εκτελούναι φθηνότερα, ταχύτερα και πολλές
φορές ακριβέσεροι. Έτσι η ανθρώπινη επ( τόπου επέμβαση περιορ{ζε­
ται σην επιτήρηση και ση ρύθμιση.
Η Jελέτη της αναπτύξεως των συσημότων αυτοματισμού αποτελεί
ιδιαίτερο επισημονικό κλόδο, ο οπο(ος σα τελευταία χρόνια έχει ση­
μειώσει μια ραγδα{α εξέλιξη. Αυτή η εξέλιξη έχει γίνει δυνατή χόρη σην
πρόοδο της τεχολογίας, πο.υ μπόρεσε να δημιουργήσει τα υλικό σοι­
χεία που αποτελούν τη βόση αυτών των συσημότων, αλλό χόρη σις
πολύ μεγόλες θεωρητικές έρευνες που έχουν παρόλληλα γ{νει.
Στις ΕΗΕ μας ενδιαφέρουν ορισμένοι πολύ απλοί αυτοματσμο{. Τους
πιο συνηθισμένους απ'αυτούς θα περιγρόψομε ση συνέχεια. Μπορούν
να λειτουργούν με 220 ν ή με χαμηλ6τερη τόση; π.χ. 1 2 ν ή 24 ν. Η
διαμόρφωση της διατόξεως του αυτοματισμού δεν είναι ουσιασικό
διαφορετική, ανόλογα με την τόση λειτουργίας.
Πρώτα θα περιγρόψομε τα βασικό εξαρτήματα που χρησιμοποιούμε
σις διατόξεις αυτοματισμού.
11.2 Ηλεκτρονόμοι.
Ένας ηλεκτρονόμος (σ. 1 1 .2α, κοινή ονομασία ρελέ, αγγλικό relay,
γαλλικό relais, συνομογραφία Η/Ν) αποτελείται από ένα μικρό ηλε­
κτρομαγνήτη, που, όταν το πηνίο του διαρρέεται από ρεύμα, έλκει τον
οπλισμό του, ο οποίος κινεί μια ή περισσότερες επαφές. Όταν διακοπε{
η τροφοδότηση του πηνίου του ηλεκρομαγνήτη, ο οπλισμός και οι
επαφές επανέρχοναι σην αρχική τους θέση, με την επίδραση ενός
ελατηρίου.
Λέμε ότι ο ηλεκρονόμος έχει διεγερθεί, όταν ο ηλεκρομαγνήτης
έχει έλξει τον οπλισμό του. Όταν διακόψομε το ρεύμα που τροφοδο­
τούσε το πηνίο, λέμε ότι ο ηλεκρονόμος αποδιεγε{ρεται. Την κατόσα­
ση, σην οπο(α βρ{σκεται ο ηλεκτρονόμος όταν δεν τροφοδοτε{ται το
πηνίο του, τη λέμε κατόσαση ηρεμίας. Όταν έχει διεγερθε{ ο ηλεκτρο­
νόμος, την κατόσαση σην οπο{α βρίσκεται τη λέμε κατόσαση διεγέρ­
σεως ή, σανιότερα, κατόσαση έργασίας.
Μια επαφή που ε{ναι ανοικτή πριν από τη διέγερση του ηλεκρονό­
μου και κλε{νει όταν αυτός διεγερθεί, την ονομόζομε επαφή εργασ(ας.
Επ(σης την επαφή εργασ(ας τη λέμε και επαφή κανονικώς ανοική
(normally open - Ν.Ο.) . Μια επαφή που, αν(θετα από την προηγούμενη,
είναι κλεισή όταν δεν διεγε{ρεται ο ηλεκτρονόμος και ανοίγει με τη
διέγερσή του, την ονομόζομε επαφή ηρεμ(ας. Η (δια επαφή λέγεται και
28
Σχ. 11.2a.
Η
λεκτρονόμος.
Επαφή εργασίας Επαφ1
1p
ε
μίας
Σύμβολα I EC
� �
Παλaίοτε
p
η σχεδίασ1

� r
Σχ. 11.2β.
Γ
ραφικό
σ
ύμβολα επαφών ηλεκτρονόμων.
επαφή κανονικώς κλειστή (normally closed - N.C. ). Στο σχήμα 1 1 .2β
βλέπομε τα σχετικό γραφικό σύμβολα. Συνδυασμός των δύο είναι η
μεταγωγική επαφή, που αποτελείται από μια επαφή ηρεμίας και μια
επαφή εργασίας με κοινό το ένα σημείο τους.
Στα σχέδια αυτοματισμών απεικονίζεται πόντοτε η κατόσταση ηρε­
μίας. Σε ένα σχέδιο, όπου υπόρχουν περισσότεροι ηλεκτρονόμοι, ση­
μειώνομε τον καθέναν από αυτούς με ένα γρόμμα. Συνηθίζεται να
Σχ. 11.2y.
Επαφέα
ς
.
20
δίδεται κεφαλαίο γράμμα για το πηνίο και μικρά γράμματα για τις επα­
φές. Αν ένας ηλεκτρονόμος έχει πολλές επαφές, προστίθεται ένας α­
ριθμητικός δείκτης για κάθε μια από αυτές. Π.χ. σε έναν ηλεκτρονόμο,
Α είναι το πηνίο του και α1, α2, α3, ••• οι επαφές του.
Οι επαφές ενός ηλεκτρονόμου έχουν μικρό σχετικά ονομαστικό ρεύ­
μα. Για τον έλεγχο μεγαλυτέρων ρευμάτων χρησιμοποιούμε τους επα­
φείς (σχ. 1 1.2γ, αγγλικά contactors, γαλλικά contacteur�). που λέγονται
και τηλεχειριζόμενοι διακόmες. (Γους έχομε ήδη αναφέρει σο Κεφά­
λαιο 5. Σχετικό και τα σχήματα 5. 1γ και 5. 1δ). Με έναν επαφέα που έχει
τρεις επαφές μπορούμε να ελέγχομε τριφασικά φορτία. Το όριο μεταξύ
των ηλεκτρονόμων και των επαφέων δεν είναι ορισμένο. Γι'αυτό τους
επαφείς μερικοί τους ονομάζουν και αυτούς •ρελέ" ή •ρελέ ισχύος•.
Ενδεικτικά, και χωρίς αυτό να αποτελεί ορισμό, μπορούμε να θεωρήσο­
με ότι οι ηλεκτρονόμοι έχουν επαφές με ονομαστικά ρεύματα μέχρι 1 Ο
Α το πολύ, ενώ για υψηλότερες τιμές του.νομαστικού ρεύματος πρέπει
να μιλούμε για επαφείς. Πιο σωστός θα
·
ήταν ο διαχωρισμός ανάλογα
με τη λειτουργία που επιτελεί το όργανο. Ο ηλεκτρονόμος ελέγχει τα
ρεύματα που τροφοδοτούν τα πηνία άλλων ηλεκτρονόμων ή επαφέων,
ενώ ο επαφέας ελέγχει ρεύματα τροφοδοτήσεως συσκευών καταναλώ-
¿1Ü
σεως. Το ίδιο θα μπορούσαμε να εκφρόσομε και ως εξης: Οι επαφές
ενός ηλεκτρονόμου αποτελούν σοιχεία ενός κυκλώματος αυτοματι­
σμού, ενώ . οι επαφές ενός επαφέα είναι σοιχεία ενός κυκλώματος
καταναλώσεως. Ένας επαφέας έχει συνηθως, εκτός από τις κύριες
επαφές του, και μερικές βοηθητικές, μικρότερου ονομασικού ρεύμα­
τος, που χρησιμοποιούναι σο κύκλωμα αυτοματισμού.
Αναφέρομε εδώ, για λόγους ενημερωτικούς, ότι οι ηλεκτρονόμοι
διακρίνοναι σε ηλεκρονόμους μετρησεως και σε βοηθητικούς ηλε­
κτρονόμους. Ένας ηλεκτρονόμος μετρήσεως, όταν από το πηνίο του
περνόει ένα ρεύμα που είναι χαμηλότερο από ένα όριο, παραμένει σην
κατόσαση ηρεμίας, ενώ όταν το ρεύμα ξεπερόσει αυτό το όριο, διεγεί­
ρεται. Βέβαια αυτό συμβαίνει και σε ένα βοηθητικό ηλεκτρονόμο, μόνο
που αυτός δεν έχει μεγόλη ακρίβεια σο όριο διεγέρσεώς του. Ο ηλε­
κτρονόμος μετρήσεως, ανίθετα, επειδη η κατασκευη του είναι πολύ πιο
ακριβής, έχει ένα πολύ καθορισμένο όριο διεγέρσεως, το οποίο μόλιστα
είναι ρυθμίσιμ9. Οι διαφορές λοιπόν ενός ηλεκτρονόμου μετρήσεως
από ένα βοηθητικό ηλεκτρονόμο είναι δύο: Ότι ο ηλεκρονόμος είναι
κατασκευασμένος με ακρίβεια, όπως τα όργανα μετρησεως και ότι έχει
δυνατότητα ρυθμίσεως του ορίου διεγέρσεώς του. Ένας ηλεκρονόμος
μετρήσεως όπως αυτός που αναφέραμε παραπόνω, λέγεται ηλεκτρονό­
μος υπερενόσεως, αφού διεγείρεται όταν το ρεύμα ξεπερόσει ένα
όριο. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί π. χ. για να προκαλεί την πτώση ενός
αυτόματου διακόπτη (ή, όπως λέμε, να δίνει την ενολή πτώσεώς του) .
Υπάρχουν ηλεκτρονόμοι μετρήσεως και για άλλα ηλεκτρικό μεγέθη,
όπως υπόρχουν και τα ανίσοιχα όργανα μετρήσεως. Έτσι έχομε ηλε­
κτρονόμους τόσεως, συχνότητας κλπ.
Στη συνέχεια δεν θα ασχοληθούμε άλλο με τους ηλεκτρονόμους
μετρήσεως. Θα μας απασχολησουν μόνο οι βοηθητικοί ηλε
κ
ρονόμοι, σrους
οποίους η εφαρμόζομε μια τόση σο πηνίο τους και τότε διεγείροναι, η
διακόπομε αυτήν την τάση και έτσι προκαλούμε την αποδιέγερσή τους.
1 1.3 Χρονικοί ηλεκτρονόμοι - Χρονοδιακόπτες.
Σε ορισμένους ηλεκτρονόμους το κλείσιμο των επαφών εργασίας ή
το όνοιγμα των επαφών ηρεμίας δεν γίνεται μόλις τροφοδοτήσομε το
πηνίο τους, αλλό με κόποια χρονική καθυσέρηση. Ο χρόνος από τη
σιγμη εφαρμογης της τόσεως σο πηνίο μέχρι τη σιγμη αλλαγης της
κατασόσεως των επαφών είναι ρυθμίσιμος. Σε όλη τη διόρκεια αυτού
του χρόνου πρέπει να εξακολουθεί η τροφοδότηση του πηνίου. Αν
¿1 1
δηλαδή εφαρμόσομε μια τόση σο πηνίο, αλλό τη διακόψομε σε χρόνο
συνομότερο από τη χρονική καθυσέρηση που έχομε ρυθμίσει, οι επα­
φές δεν θα κινηθούν καθόλου. Ένας τέτοιος ηλεκτρονόμος λέγεται
χρονικός ηλεκτρονόμος. Υπόρχουν χρονικο{ ηλεκτρονόμοι που μπο­
ρούν να ρυθμισθούν από μερικό δευτερόλεπτα μέχρι μερικές ώρες.
Ενελώς διαφορετικός είναι ο χρονοδιακόπτης. Το μόνο κοινό που
έχει με το χρονικό ηλεκτρονόμο είναι ότι και οι δύο μετρούν χρόνο.
Όμως η λειτουργία τους διαφέρει. Ο χρονοδιακόπτης είναι ένα ρολόι
που το βόζομε σην ώρα του και έχει μια ρύθμιση για την ώρα που
θέλομε να κλείσει την επαφή του και μια όλλη για την ώρα που θέλομε
να την ανοίξει. (Φυσικό αυτό ισχύουν για τις επαφές εργασίας. Αν ο
χρονοδιακόπτης έχει και επαφές ηρεμίας, αυτές θα κόνουν το ανίσρο­
φο) . Το ρολόι του χρονοδιακόπτη είναι ηλεκρικό. Γι' αυτό πρέπει να
τροφοδοτείται συνεχώς. Σε ορισμένους χρονοδιακόπτες, μόλις διακο­
πεί η τροφοδότηση, σαματόει και το ρολόι. Όταν επαναληφθεί η τρο­
φοδότηση πρέπει να ξαναβόλομε το ρολόι σην ώρα του. Σε όλλους
χρονοδιακόπτες υπόρχει η λεγόμενη "εφεδρεία πορείας", ώσε το ρολόι
να μην σ. αματήσει. Αυτό γίνεται είτε με ένα ελατήριο (παλαιότερα) είτε
με ένα επαναφορτιζόμενο ξηρό ηλεκτρικό σοιχείο (σα τελευταία χρό­
νια) . Επίσης αναφέρομε ότι σε ορισμένους χρονοδιακόπτες η πορεία
του ρολογιού εξαρτόται από τη συχνότητα του ρεύματος με το οποίο
τροφοδοτούναι. Αν η συχνότητα δεν είναι ακριβώς 50 Hz, το ρολόι δε
θα πηγαίνει σωσό. Σε όλλους χρονοδιακόπτες το ρολόι έχει πορεία
ανεξόρτητη από τη συχνότητα. Συνήθως σε αυτούς το ρολόι λειτουργεί
με βόση ένα κρύσαλλο χαλαζία (quarz) που δίνει το "ρυθμό" πορείας
του. Αυτό όλλωσε ισχύουν και για τα συνηθισμένα ηλεκτρικό ρολόγια.
Μερικοί χρονοδιακόπτες έχουν και "εβδομαδιαίο πρόγραμμα•. Με
έναν τέτοιο χρονοδιακόπτη μπορούμε να έχομε και μια επιλογή των
ημερών της εβδομόδας. Έτσι μια λειτουργία που θα ελέγχεται από την
επαφή του χρονοδιακόπτη θα μπορεί να γίνεται όχι καθημερινό αλλό σε
ορισμένες μέρες της εβδομόδας.
11.4 Άλλα σοιχεία των κυκλωμάτων αυτοματισμού.
Ο συνηθισμένος τρόπος επεμβόσεώς μας σ' ένα κύκλωμα αυτοματι­
σμού είναι το πότημα ενός κουμπιού (μπουτόν) . Χρησιμοποιούναι:
- •κουμπιό με επαφή εργασίας" που κλείνουν την επαφή τους μόνο
σο χρονικό διόσημα που τα πιέζομε (λέγοναι και •κουμπιό ΟΝ") .
Z1Z
α
Ε
π
α
φ
' εργασίας
Επ
α
φ�
ηρεμίας
Σùμβολα ÎÎL
Ε-�
Παλαιοτερ1 σχεδίαση
!�
|
Σχ. 11.4α.
Γ
ραφικ
ά
σ
ύ
μ
β
ο
λα επαφ
ώ
ν κουμπι
ώ
ν.
κ1

Α
τj
l
ι κ2
α
1-�
��
|
� ~
Α
~ο
ι
ι
κ2
Συνδεσμολογία
Συνδεσμολογία Z
Σχ. 11.4β.
Σ
υν
δ
έ
σεις ηλεκτρον
ό
μου για αυτο
δ
ι
έ
γερση.
"Κουμπιά με επαφή ηρεμίας" που έχουν την επαφή τους κλεισή
και την ανοίγουν σο χρονικό διάστημα που τα πιέζομε (λέγονται
και "κουμπιά OFF") .
Συνήθως τα κουμπιά έχουν επαφές και των δύο ειδών κι εμείς επιλέ­
γαμε, κατά τη συνδεσμολογία, ποια θα χρησιμοποιήσαμε.
Τα γραφικά σύμβολα για τις επαφές των κουμπιών τα βλέπομε σο
σχήμα 1 1 .4α.
Το κλείσιμο ή το άνοιγμα αυτών των επαφών είναι, όπως είδαμε,
παροδικό: διαρκεί όσο πιέζομε το κουμπί. Για να προκαλέσαμε, χρησι­
μοποιώνας δύο κουμπιά, τη διέγερση και την αποδιέγερση ενός ηλε­
κτρονόμου, μεταχειριζόμασε μια από τις δύο συνδεσμολογίες του
σχήματος 1 1 . 4β. Με το κλείσιμο της επαφής εργασίας του κουμπιού Κ1
διεγείρεται ο ηλεκτρονόμος Α. Έτσι κλείνει η επαφή α1• Αυτή η επαφή
διατηρεί τον ηλεκτρονόμο διεγερμένα, ακόμη κι αν σαματήσαμε να
α
α
κJ
¯
Î
κ2
Γ
l
κ1
¯
Î
l
l Ι
l l
ι �
Σχ. 11.4γ.
¿1J
Α
Σuνδεομολογία 1
ΣuνδεσμολογLα Z
Σ
υν
δ
έ
σεις η
λ
εκρον
ό
μου με τρ
ί
α κουμπι
ά
για τη
δ
ι
έ
γερσ
ή
του και
δ
ύ
ο κουμπι
ά
για
την απο
δ
ι
έ
γερσ
ή
του.
πιέζομε το κουμπί Κ1. Αυτή η κατάσαση του ηλεκρονόμου λέγεται
"αυτοδιέγερση" επειδή ο ηλεκτρονόμος διατηρείται διεγερμένος μέσω
της δικής του επαφής. Για να αποδιεγείρομε τον ηλεκτρονόμο, αρκεί να
πατήσόμε το κουμπί Κ
2
, οπότε θα ανοίξει η επαφή του. Τότε το σύσημα
θα επανέλθει σην κατάσαση ηρεμίας του.
Αν θέλομε να έχομε τη δυναότητα να διεγείρομε τον ηλεκρονόμο από
περισσότερες από μια θέσεις, μπορούμε να χρησιμοποιήσαμε περισσότερα
κουμπιά με επαφή εργασίας σε παράληλη σύνδεση. Επίσης, αν θέλομε να
μπορούμε να αποδιεγείρομε τον ηλεκρονόμο από πολλές θέσεις, θα χρηm­
μοποιήσομε περισσότερα κουμπιά με επαφή ηρεμίας, που θα τα συνδέσομε
σε σειρά. Τις συνδέσεις βλέπομε σο σχμα 1 1 .4γ.
Την ίδια λογική θα ακολουθήσαμε, αν, ανί των επαφών κουμπιών
έχομε επαφές άλλων ηλεκτρονόμων ή άλλων οργάνων, όπως αυτά που
¿14
θα αναφέρομε ση συνέχεια: για τη διέγερση θα έχομε παράλληλη
σύνδεση των επαφών και για την αποδιέγερση σύνδεση σειράς.
Στοιχεία των κυκλωμάτων αυτοματισμού είναι επίσης και τα διάφορα
όργανα που έχουν μια επαφή που την ανοίγουν ή την κλείνουν ανάλογα
με την τιμή που έχει ένα μέγεθος ή με τη θέση σην οποία βρίσκεταί
ένα ανικείμενο. Αυτά τα όργανα λέγοναι "αισθητήρια" ή "αισθητήρες•
(sensors) . Θα αναφέρομε μερικά από αυτά.
(1) Πλωτήρας
(
φλοτέρ).
Η επαφή του ανοίγει ή κλείνει ανάλογα με τη σάθμη, σην οποία
βρίσκεται η ελεύθερη
.
επιφάνεια ενός υγρού.
(2) Οριοδιακ6
πτης.
Ουσιασικά δεν διαφέρει από ένα κουμπί όπως αυτά που αναφέραμε
προηγουμένως, μόνο που δεν τον πιέζομε με το χέρι για να ανοίξομε ή
να κλείσομε την επαφή του, αλλά τον πιέζει ένα ανικείμενο όταν φθά­
σει σε μια ορισμένη θέση [π.χ. μια πόρτα, όταν ανοίξει και φθάσει σο
τέρμα (όριο) της διαδρομής της]. Και ο πλωτήρας που αναφέραμε είναι
ουσιασικά ένας οριοδιακόπτης.
(3) Πρεσοστάτης.
Είναι όργανο που ανοίγει ή κλείνει την επαφή του, ανάλογα της
πίεσεως που υπάρχει σε ένα δοχείο.
(1] Θερμοστάτης.
Είναι ένα όργανο που επηρεάζεται από τη θερμοκρασία ενός ανικει­
μένου με το οποίο βρίσκεται σε επαφή (θερμοσάτης επαφής) ή από τη
θερμοκρασία του αέρα που τον περιβάλλει (θερμοσάτης χώρου) . Το
βασικό του σοιχείο είναι ένα διμεταλλικό έλασμα, όπως αυτό που είχα­
με αναφέρει και για τα θερμικά σοιχεία προσασίας των αυτομάτων
διακοπτών (παράγρ. 6. 4) . Επειδή τα δύο μέταλλα από τα οποία αποτε­
λείται έχουν διαφορετικό συνελεσή διασολής, το έλασμα κάμπτεται
περισσότερο ή λιγότερο, ανάλογα με τη θερμοκρασία, και προκαλεί το
άνοιγμα ή το κλείσιμο της επαφής. Τους θερμοσάτες επαφής, που
προορίζοναι να προσαρμόζοναι σην πλευρά ενός σωλήνα για να
επηρεάζοναι από τη θερμοκρασία του νερού που περνάει από μέσα
του, τους λένε και υδροσάτες. Θερμοσάτες μεγίσου λέγοναι εκείνοι
που ανοίγουν την επαφή τους όταν η θερμοκρασία υπερβεί ένα όριο και
θερμοσάτες ελαχίσου λέγοναι εκείνοι που ανοίγουν την επαφή τους,
όταν η θερμοκρασία γίνει μικρότερη από ένα όριο
.
Πολλές φορές ένας
θερμοσάτης έχει και τις δύο επαφές και επομένως, ανάλογα με τη
συνδεσμολογία που θα κάνομε, τον χρησιμοποιούμε ως θερμοσάτη
215
μεγί
σου ή θερμοσότη
ελαχ
ίσου.
Όλοι οι
θερμο
σότες
έχουν μια
ρύθμιση, με την οποία ορίζομε τη θερμοκρασία, σην οποία αλλόζουν
την κατόσαση της επαφής
τους. Στους θερμοσίφωνες
υπόρχει πόνο
ενσωματωμένος
ένας θερμοσότης
μ
εγίσου, για να
διακόπει την
τρο­
φοδότηση του θερμανικού σοιχείου, δηλαδή της ανισόσεως που
θερμα{νει το νερ�
.
όταν η θερμοκρασ{α φθόσει ένα όριο, και να το συνδέει
πόλι, όταν η θερμοκρασCα του νερού χαμηλώσει. Για λόγους ασφαλε{ας και
συγκεκριμένα για να μην υπερθερμανθε{ το νερό και αμοποιηθε{, οι θερμο­
σότες των θερμοσι
φώνων έχουν και ένα
πρόσθετο σοιχε{ο,
που
λέγεαι
θερμική ασφόλεια. Αν για κόποιο λόγο δεν λ
ιτουργήσει
κανονικό ο θερμο­
σ
ό
ης και η θερμοκρασία του νερού ανέβει πιο ψηλό, λιτουργε{ η θερμική
ασφόλεια. Στο θερμοσ
όη υπόρχει ένα μικρό κουμπ{, που κανονικό ε{ναι
σ
μέσα θέση.
Ό
ταν λειτουργήσει η θερμική ασφόλια αυό το κουμπ{
Πειέται προς τα έξω. Τώρα, έσω και αν χαμηλώσει η θερμοκρασία του
νερού, ο θερμοσότης δε θα τροφοδοτήσει το θερμανικό σοιχείο.
Η
τρο­
φοδότηση θα επαναληφθεί μόνο αν παήσαμε ξανό αυό το κουμπ{, αλό
αυό είναι μια ειδοπο{ησ ότι ο θερμοσότης δε λειτουργεί κανονικό και
επομένως πρέπει να τον ανικατασήσομε αμέσως.
I
5
ì
Φωτοκύ
π
αpο.
Είναι ευαίσθητο σο φως.
Η
επαφή του ανοίγει ή κλείνει, ανόλογα με
το αν δέχεται ή δεν δέχεται φως. Πολλές φορές χρησιμοποιε(ται σε
συνδυασμό με μια πηγή φωτεινής δέσμης. Τότε μπορεί να "ανιληφθε{"
την ύπαρξη ενός ανικειμένου που παρεμβόλλεται μεταξύ της πηγής και
του
φωτοκυπάρου.
Χρησιμοποιείται
π.χ.
σις αυτό
μ
ατες
πόρτες.
Στη
συνέχεια θα
περιγρόψομε μερικές
περι
πώσεις
κυκλωμ
ότων αυομα­
τισμού ή
γενικότερα
κυκλωμόων
σα οπο{α
χρησιμοποι
ούμε
ηλεκρονό­
μους ή επαφε{ς. Αυές οι περιπώσεις αναφέροναι ως παραδείγμαα.
Πρέπει να έχομε υπόψη ότι σα κυκλώματα αυτομαισμού
μπορούν να
υπόρξουν
διόφορες
λύσεις.
Υπόρχουν δηλαδή
περισσότερες
από μια
συν­
δεσμο
λογ{ες με τις οπο(ες μπορούμε να επιτύχαμε το ίδιο
αποτέλεσμα.
Κατά
συνέπεια, όσα θα αναφέρομε
παρακότω
αποτελούν
μια
λύση
που
σε καμιό περίπωσ
δεν θα πρέπει να εκ
ληφθεί ως η μοναδική.
Σημειώνομε
ότι τα σχέδια των κυκλωμάτων αυτοματισμού είναι πό­
νοτε πολυγραμμικά συνδεσμολογικό σχέδια.
11.5 Φωτιαμ6c κλιμακοσασίων πολυκατοικιών.
Στις πολυκατοικίες συνήθως είναι επιθυμητό να μπορούμε να ανάβο­
με τα φώτα του κλιμακο
σασίου από διάφορες
θέσεις και αυτά να
/i0
f
l
κ
_
Ι
l
κ
3
l
f
l
κ
2
f
l
κ
T
χ
φ
ε1
οο
Συνδεσμολογta με º aγωγο1ς

`
κ
^
χ
ο ο
Σ"νδεσμολογίa με J αγωγούς
Σχ. 11.5a.
Σ
υ
νδ
ε
σμο
λ
ογ
ί
ες αυτομ
ατι
σμο
ύ
φ
ωτισμο
ύ
κλι
μακοσα
σ
ί
ου π
ο
λυκατοικ
ί
ας.
217
f

κ1
χ
Φο
Ο ο
Σχ. 11.11.
Σuνδε
αμολο
y(α αυομαισμού φωτισμού κλιμακοσασ(ο
u μ χησιμοnο(ησ χαμη­
λής τάσεως σε όλο το κύκωμα αυομαισμού.
παραμένουν αναμμένα για κάποιο χρονικό διάσημα και μετά να σβή­
νουν αυτομάτως. Γ´ αυτό μπορούμε να χρησιμοποιήσαμε ένα εξάρτημα
που λέγεαι •αυτόματος φωτισμού κλιμακοσασ(ου•. Το (διο αποτέλε­
σμα μπορούμε να έχομε χρησιμοποιώνας έναν επαφέα και ένα χρονικό
ηλεκτρονόμο, σύμφωνα με μια από τις δύο συνδεσμολογ(ες του σχήμα­
τος 11.5α. Μόλις πατήσομε ένα από τα κουμπιά Κ1, � ••••, που βρ(σκο­
ναι σους διάφορους ορόφους, διεγείρεαι ο επαφέας Ε. Αυτός μέσω
της επαφής του ε1 τροφοδοτε( όλες τις λάμπες του κλιμακοσασ(ου.
Συγχρόνως με τη βοηθητική επαφή ε
2
διατηρε( την αυτοδιέγερσή του.
Ο χρονικός ηλεκρονόμος Χ διεγε(ρεται μαζ( με τον επαφέα Ε. Ο Χ είναι
ρυθμισμένος να ανο(ξει την επαφή ηρεμίας χ μετά από ορισμένο χρονι­
κό διάσημα. Μόλις ανοίξει αυτή η επαφή, η αυτοδιέγερση διακόπεαι
και το σύσημα επαέρχεαι σην καάσασ ηρεμίας. Το ίδιο σύσμα
μπορε{ να λειουργήσει και με χαμηλόερη τάσ, π.χ. Z4 ν, σο κύκλωμα
αυομαισμού, ώσε να μην έχομε ZZÛ ν σα κουμπιά. Η συνδεσμολογ{α
γ{νεαι όπως σο σχμα 11.5β. Φυσικά τώρα ο επαφέας και ο χονκός
218
r
κ
,
ι
ο ο
Σχ. 11.δy.
Σuνδε
αμολογ(α •αu6μ0οu φωσμού κμακοσασ(οu•.
ηε
κρ
όμ
ο έοπην{α που ε
C
ναι καόλγια λουργ{α σα 24 ν.
Ο αυτόμαος φωτισμού κλιμακοσασ{ου (σχ. 11.5γ) ε{ναι ένα ειδικό
εξάρτημα και λειτουργε{ όπως θα περιγράψομε αμέσως. Αποτελε{ται
από ένα πην{ο
Α·
μια επαφή εργασ{ας α1, μια επαφή ηρεμ{ας α
2
και ένα
μηχανισμό χρονικής καθυσερήσε

ς. Μόλις πατήσομε ένα από τα κου­
μπιά Κ1, � . . . διεγε{ρεαι το πηνίο Α, που κλε{νει την επαφή εργασ{ας
α1 και ανο{γει την επαφή ηρεμ{ας �· Το . άνοιγμα της α
2
, που όπως
βλέπομε σο σχέδιο της συνδεσμολογ{ας ε{ναι συνδεδεμένη σε σειρά
με το πην{ο
Α·
γ{νεται με μια μικρή καθυσέρηση. Αυτό έχει ως σκοπό
να μπορέσει να ολοκληρωθε{ η κ{νηση του οπλισμού του πην{ου πριν
ανο{ξει η επαφή. Στο τέλος αυτής της κινήσεως το πην{ο παύει και πάλι
να τροφοδοτε{ται. Η επαφή α1 όμως δεν ανοίγει αμέσως, επειδή τη
συγκρατε{ κλειστή ο μηχανισμός χρονικής καθυσερήσεως. Ο μηχανι­
σμός αυτός έχει ένα ελατήριο που συσειρώνεται (κουρδ{ζεται) από το
πην{ο, τη σιγμή που αυτό διεγε{ρεται. Από τη σιγμή αυτή τίθεται σε
κ{νηση ο μηχανισμός (γρανάζια κλπ.) και σο τέλος της διαδρομής του
ανοίγει την επαφή α1• Έτσι οι λάμπες παραμένουν αναμμένες αό τη
φ
219
σιγμή της διεγέρσεως του πην{ου Α και επ{ χρονικό διάστημα όσο
διαρκεί η κίνηση του μηχανισμού χρονικής καθυσερήσεως.
11.6 Σύσημα φωτεινήc κλήσεωc νοσοκομείων.
Το απλό σuσημα που θα περιγράψομε αποτελε{ ένα παράδειγμα
κυκλώματος, σο οπο{ο χρησιμοποιούναι ηλεκτρονόμοι, χωρ{ς να είναι
κύκλωμα αυτοματισμού.
θέλομε από κάθε δωμάτιο ασθενών να υπάρχει η δυνατότητα να
κληθεί η νοσοκόμος, που, όταν δεν έχει άλλη εργασία, βρίσκεται σο
γραφείο νοσοκόμων. Δfπλα σε κάθε κρεβάτι υπάρχει από ένα κουμπί.
Αν πατηθε{ ένα από αυτά, θέλομε να ανάψει μια λάμπα έξω από το
δωμάτιο και άλλη μια σο γραφείο νοσοκόμων (ή ίδια για όλα τα δωμά­
τια) . Η νοσοκόμος, όταν δει ότι υπάρχει κλήση, βγαίνει σο διάδρομο
και βλέπει ποια από τις λάμπες των δωματ{ων είναι αναμμένη. Πηγαίνο­
νας σο δωμάτιο απ' όπου έγινε η κλήση, πατάει ένα κουμπ{ που
βρίσκεται κονά σην είσοδό του και ακυρώνει την κλήση. Το κύκλωμα
μπορε{ να διαμορφωθεί όπως σο σχήμα 1 1 .6α. Σε κάθε δωμάτιο υπάρ­
χει ένας ηλεκτρονόμος καθώς και τα κουμπιά που προαναφ�ραμε. Εξε­
τάζαμε π.χ το δωμάτιο Β. Όταν πατηθεί ένα από τα κουμπιά κλήσεως
�1 και Kp
2
, διεγείρεται ο ηλεκτρονόμος Β, που μένει αυτοδιεγερμένος
μέσω της επαφής β1• Συγχρόνως ανάβει η λάμπα Λp που βρίσ/εται έξω
από το δωμάτιο Β. Από μια δεύτερη επαφή του ηλεκρονόμου, τη β
2
,
ο Κ
α
 ��Α
Ε¯ Ε
α
·
Β
ο
Αβ
A_
Σχ. 11.βα.
Σύσμα φωτ
&
ινή
ς
κλήσεω
ς
νοσοκομε
ί
ου.
Z
οο
Σχ. 11.6þ.
Σύσμα φωτεινής κλήσεως νοσοκομε
{
ου, μe χησιμοnο
{ησ χαμηλής τάσεως σο
βοηθητικό κύκλωμα.
τροφοδοτε(ται η λάμπα ΛΝ σο γραφε(ο νοσοκόμων.
Α
υη λάμπα ανά­
βει από οποιοδήποτε δωμάιο και αν έχει γ(νει η κλήση, αφού οι επαφές
των ηλεκρονόμων όλων των δωματ(ων ε(ναι συνδεδεμένες παράληλα.
Όταν παηθε( το κουμπ( Μ
1
, σο δωμάτιο Β, η αυτοδιέγερση του ηλε­
κρονόμου Β διακόπεται και επομένως ακυρώνεται η κλήση και το
σύσημα επανέρχεται σην κατάσαση ηρεμ(ας.
Το σύσημα μπορε( να λειτουργt( είτε με 220 ν ε(τε με μια χαμηλό­
τερη τάση. Μπορε( επ(σης το κύκλωμα, εκός από τις λάμπες να λει­
τουργεί με χαμηλή τάση και οι λάμπες, να τροφοδοτούναι με 220 ν.
Τότε η συνδεσμολογ(α θα γ{νει όπως σο σχήμα 11.6β.
11.7 Φωτισμόc ασφαλεfαc αιθουσών κινηματοyρ6φου κπ.
Στους κλεισούς χώρους όπου συναθρο(ζοναι πολά άτομα, ε{ναι
επιβεβλημένο να έχουν ληφθεί τα απαιτούμενα μέτρα για την αποχώρη­
ση του κοινού σε έκακη περ{πωση, χωρ{ς να δημιουρyηθε( πανικός.
Γι' αυτό, σις α(θουσες κινηματογράφων, θεάτρων και σε ανάλογους
χώρους πρέπει να υπάρχουν φωτεινές ενδε{ξεις των εξόδων, οι οπο(ες
θα λειτουργούν και σην κανονική καάσαση, αλλά η λειτουργ(α τους
20V
Α
�20/:MV
-ΕΞΟΔΟΣ
Aìðm
σ
c
Δι
ά
δρμ
ο
ι
Σχ. 11.7.
-ΕΞΟ
Δ
Ο
Σ
Aì0wc
Δι
άο
μ
ο
ι
Αuτομαισμός φωτισμού ασφαλ{ας α{θοuσας κινμαογράφου.
αυτή θα είναι εξασφαλισμένη και στην περίmωση που δεν παρέχεται
ρεύμα από το δίκυο διανομής. Συγχρόνως, όταν συμβεί η διακοπή
τροφοδοτήσεως από το δίκυο, πρέπει να ανόψουν και μερικό φώτα
μέσα σην α(θουσα και σους διαδρόμους. Τα παραπόνω πρέπει φυσικό
να γίνοναι αυτομότως, ώσε να μην εξαρτόται η λειτουργία του συστή­
ματος από την έγκαιρη ενέργεια κόποιου ατόμου, το οποίο ίσως δεν θα
έχει την ετοιμότητα ή δεν θα είναι σε θέση να εκτελέσει τους απαιτού­
μενους χειρισμούς. Στο θέμα αυτό είχαμε αναφερθεί και σην παρόγρα­
φο 9.11 - δ.
Το σύσημα, με το οποίο θα γίνει ο aυτοματισμός, μπορεί να διαμορ­
φωθεί όπως σο σχήμα 1J.7.
Η
τροφοδότηση των ενδείξεων εξόδων
γίνεται, σε κανονική κατόσαση, από το δίκτυο, μέσω ενός μετασ)- ημα­
τισή 220/24 ν.
Στην περίmωση διακοπής, την τροφοδότηση αυτών των ενδείξεων
καθώς και του φωτισμού ασφαλείας της α(θουσας και των διαδρόμων
πρέπει να την αναλόβει μια συσοιχ(α συσσωρευτών τόσεως 24 ν.
Η
αυτόματη μεταγωγή από μια κατόσαση σην όλλη γίνεται με τη βοή-

Z
θειο ενός επαφέα Α. Όταν υπάρχει τόση 220 ν, το πηνίο του επαφέα
τροφοδοτείται και οι επαφές εργασίας a
2
και a
4
είναι κλεισές ενώ οι
επαφές ηρεμίας a1 , a3 και a5 είναι ανοικτές. (Οι επαφές a1 και a
2
όπως
και οι a3 και a4 μπορούν να είναι μεταγωγικές) . Σ' αυτή την κατάσαση
ο μετασχματισής τροφοδοτεί τις ενδείξεις εξόδου κ
ά
ι ο συσσωρευ­
τής είναι aποσυνδεδεμένος. Όταν διακοπεί η κανονική τροφοδότηση,
οι επαφές εργασίας ανοίγουν και οι επαφές ηρεμίας κλείνουν. Τώρα
·
οι
ενδείξεις εξόδων τροφοδοτούναι από το σωσσωρευτή και συγχρόνως
ανάβει ο φωτισμός ασφαλείας της αίθουσας και των διαδρόμων.
Φυσικό υπάρχουν κaι άλλες διατάξεις, με τις οποίες μπορούν να
εξασφαλισθούν οι ίδιες απαιτήσεις ασφαλείας.
11.ô Προγραμματισμόc λειτουργίαc φωτισμού προθηκών κλπ.
Σε μερικά κατασήματα είναι επιθυμητό να λειτουργεί ο φωτισμός
σις προθήκες (βιτρίνες) ή σε άλλα σημεία, κατά τρόπο προγραμματι­
σμένο, δηλαδή να ανάβει ορισμένη ώρα και να σβήνει πάλι ορισμένη
ώρα, χωρίς την επέμβαση ανθρώπου. Αυτό γίνεται πολύ εύκολα με έναν
χρονοδιακόπη, όπως σο σχήμα 1 1 .βα. Ένας χρονοδιακόπτης έχει δύο
ακροδέκτες για το σύσημα μετρήσεως του χρόνου (το. ρολόι) και άλ­
λους δύο ακροδέκες για τις επαφές του. Αν το ρεύμα του φορτίου που
θέλομε να ελέγξομε είναι μεγαλύτερο από το ονομασικό ρεύμα των επα­
φών του χρονοδιακόπτη, προσθέτομε και έναν επαφέα, οπότε οι επαφές του
χρονοδιακόπη τροφοδοτούν μόνο το πηνίο του επαφέα (σ. 1 1 .ββ) .
Στο χρονοδιακόπτη ρυθμίζομε τι ώρα θέλομε να κλείνει την επαφή
του και τι ώρα να την ανοίγει. Έτσι σε αυτές τις ώρες θα ανάβει και θα
σβήνει ο φωτισμός. Αν είναι επιθυμητό, εκτός από την προγραμματισμέ­
νη λειτουργία, να έχομε τη δυνατότητα να ανάβομε και χειροκίνητα το
φωτισμό (η.χ. μια πολύ συννεφιασμένη μέρα) , μπορούμε να χρησιμο­
ποιήσομε τη συνδεσμολογία του σχματος 1 1 .βγ. Ο χρονοδιακόπης
πρέπει να διαθέτει και μια επαφή ηρεμίας.
Η
προγραμματισμένη λει­
τουργία του φωτισμού θα γίνεται με τη βοήθεια της επαφής εργασίας
χ1 του χρονοδιακόπτη, όπως και προηγουμένως. Αν πατήσομε το κουμπί
Κ1 σε μια ώρα μη προγραμματισμένης λειτουργίας του φωτισμού, θα
προκαλέσομε το κλείσιμο του επαφέα Α, που θα μείνει αυτοδιεγερμένος
και επομένως θα ανάψουν τα φώτα.
Η
αυτοδιέγερση μπορεί να διακοπεί
με έναν από τους δύο ακόλουθους τρόπους: α) Αν θέλομε να σβήσομε
τα φώτα πριν από την προγραμματισμένη ώρα ανάμματος, αρκεί να
πατήσομε το κουμπί Κ
2
, β) αν αφήσομε
Τ°
φώτα αναμμένα μέχρι την
Σg
μα
Γ~~~~¬¬¬¬¬~~~¬~~¬¬¬¬~¬@
μ�Ρσω�

ÄP
P
| χ
l
Î
r
:
: Χρο
ν
οιχό1ς
Î
Ι
i
i
i
i
| z 1 4 l
L.«
~¬M~··«·· ·«4
D
Φο
Σχ. 11.8a.
Σύνδεση χρονοδιακόπτ για προγραμματιqμένη λειτουργία φωτισμού.
z 1 4
Φο
φ
ο
Α
Σχ. 11.8β.
Σύνδεση χονοδια
κόmη κ
αι ε
παφέα για προγραμματισμένη λειτουργία φωτισμού.
z
Σχ. 11.8y.
Σύνδεση χρονοδιακόmη και επαφέα για προγραμματισμένη λειτουργ(α φωτισμού
με δυνατότητα χειροκ(ντς αφής ή σβέσεως.
224
ώρα που θα όναβαν σύμφωνα με το πρόγραμμα, η επαφή ηρεμ(ας Χ
2
διακόπτει την αυτοδιέγερση. Τώρα ο επαφέας Α θα διατηρηθεί διεγερ­
μένος από τη επαφή Χ1 , αλλά από αυτήν την ώρα και μετά ακολουθείται
κανονικό το πρόγραμμα. Τότε η αυτοδιέγερση θα διακοπεί, αλλό ο
επαφέας Α θα παραμείνει διεγερμένος μέσφ της επαφής εργασίας χ1
του χρονοδιακόπτη. Αν πιέσομε το κουμπί Κ1 σε ώρα Προγραμματισμέ­
νης λειτουργίας του φωτισμού, αυτό δεν θα έχει κανένα αποτέλεσμα.
Αν θέλομε να υπόρχει μια διαφοροποίηση σ'ορισμένες ημέρές της
εβδομάδας, π.χ. να μην ανάβει ο φωτισμός τις Κυριακές, θα πρέπει να
χρησιμοποιήσαμε ένα χρονοδιακόπτη με εβδομαδιαίο πρόγραμμα. Ανό­
λογα με τις δυνατότητες που έχει ο χρονοδιακόπτης, μπορεί κανείς. να
πετύχει διάφορες λειτουργίες. Π.χ. ένα μέρος φωτισμού να εξαρτόται
από το εβδομαδιαίό πρόγραμμα και ένα μέρος όχι. Ή σε ορισμένες
ημέρες να τηρείται διαφορετικό πρόγραμμα (για το οποίο όμως ενδε­
χομένως η ρύθμιση δε θα είναι δυνατό να είναι τόσο λεπτομερής, όσο
για την καθημερινή λειτουργία) .
Φυσικά, εκτός από τη λειτουργία του φωτισμού των προθηκών, την
οποία αναφέραμε ως ένα παράδειγμα, οι χρονοδιακόπτες μπορούν να
χρησιμοποιηθούν και σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση που χρειόζεται
ένας χρονικός προγραμματισμός λειτουργίας.
11.9 Εκκίνηση κινητήρα με αυτόματο διακόπτη ασ�ρα - τριγώνου.
Όπως αναφέραμε και σην παράγραφο 9. 1 1 α, οι τριφασικοί κινητήρες
βραχυκυκλωμένου δρομέα, όταν η απευθείας εκκίνησή τους δημιουργεί
προβλήματα εξαιτίας του μεγάλου ρεύματος εκκινήσεως, επιβάλλεται να
είναι εφοδιασμένοι με μια ειδική διάταξη, που θα επιτρέπει την εκκίνησή
τους με σύνδεση ασέρα και τη λειτουργία τους σ συνέχεια με σύνδεση
τριγώνου. Αυτή η διάταξη μπορεί να είναι ένας χειροκίνητος διακόπτης
ασέρα - τριγώνου. Μπορεί όμως να χρησιμο!οιηθεί και μια αυτόματη
διάταξη, όπως αυτή που θα περιγράψομε ση συνέχεια.
Η
διάταξη αποτελείται από τρεις επαφείς και ένα χρονικό ηλεκτρο­
νόμο (σ. 1 1 . 9) . Ο επαφέας F είναι κλεισός σ' όλη τη διάρκεια της
λειτουργίας. Ο επαφέας Α είναι κλεισός ση σύνομη χρονική περίοδο
που τα τυλίγματα του κινητήρα πρέπει να είναι συνδεδεμένα σε ασέρα.
Στη συνέχεια ο επαφέας Α ανοίγει και κλείνει ο επαφέας Τ που συνδέει τα
τυλίγμαα σε τρίγωνο. Σε αυτήν την κατάσαση παραμένει μέχρι να σαμα­
τήσι ο κινητήρας. Τη χρονική διάρκεια της συνδέσεως σε ασέρα την ορίζει
ο χρονικός ηλεκρονόμος Χ. Τη σύνδεση των κυρίων επαφών των επαφέων
τη βλπομε σο επάνω μέρος του σματος 1 1 .9α. Στο κάτω μέρος βλέ-
Ñ b τ
' ' '
χ
Σχ. 1 1.9.
Z
Î
ο
Δι
άταξη φωτ
ισ
μού γ
ι τ
ν εκκ(νσ τρ
ι
φα
σι
κού
,«ι
νητήρα βραχυκυκωμ
έ
ν

δρο­
μ
α με
σ
ύνδεσ
α
σέρα
• τ
ρ
ι
γώνου.
Z
πομε το κύκλωμα αυτοματισμού, το οποίο τροφοδοτείται μεταξύ μιας
φάσεως, π. χ. της H και του ουδετέρου. θα ήταν δυνατόν να τροφοδο­
τηθεί και μεταξύ δύο φάσεων, οπότε τα πηνία των επαφέων και του
χρονικού ηλεκτρονόμου θα έπρεπε να είναι κατάλληλα για λειτουργία
με τάση 380 ν.
Στο
_
σχήμα τις κύριες επαφές τις παρισάνομε με μονοψήφιους δεί­
κτες, ενώ τις βοηθητικές με διψήφιους.
Ο aυτοματισμός λειτουργεί ως εξής:
Όταν πιέσομε το κουμπί Κ1 , τροφοδοτούναι τα πηνία του επαφέα Α
και του χρονικού ηλεκρονόμου
χ
. Ο Α συνδέει το τύλιγμα σε ασέρα.
Ο
χ
από αυτήν τη σιγμή αρχίζει να μετρά το χρόνο. Ο Α ανοίγει την
επαφή ηρεμίας α1
2
και κλείνει την επαφή εργασίας α1 1 (έχει σημασία το
άνοιγμα της α1
2
να γίνεται πριν από το κλείσιμο της α1 1) . Από την α11
τροφοδοτείται το πηνίο του επαφέα F. Έτσι τροφοδοτείται το τύλιγμα
και ο κινητήρας αρχίζει να γυρίζει. Ο F μένει αυτοδιεγερμένος μέσω της
επαφής f1 1 • Κατ' αυτόν τον τρόπο το σύσημα θα εξακολουθήσει να
λειτουργεί και ακόμη και όταν παύσομε να πιέζομε το κουμπί Κ1• Όλη
αυτή η διαδοχή που αναφέραμε γίνεται σ' ένα ελάχισο χρόνο, όσος
χρειάζεται για να διεγερθούν οι επαφείς.
Όταν περάσει ο ορισμένος χρόνος, ο ηλεκρονόμος
χ
ανοίγει την επαφή
ηρεμίας χ και έτσι αποδιεγείρεται ο επαφέας Α. Η επαφή α1 1 ανοίγει και η
α1
2
κλείνει. Τώρα διεγείρεται ο επαφέας Τ που συνδέει τα τυλίγματα σε
τρίγωνο. Ο Τ ανοίγει την επαφή τ11 ; ώσε, αν τυχόν κατά τη διάρκεια
της λειτουργίας πιεσθε{ το κουμπί Κ1 , αυό να μην έχει κανένα αποτέλε­
σμα. Ο Χ παραμένει από εδώ και πέρα σε καάσαση ηρεμίας.
Για να σαματήσει η λειτουργία, αρκεί να πιέσομε το κουμπί Κ
2
• Τότε
οι επαφείς Τ και F αποδιεγείροναι και το σύσημα επανέρχεται σην
κατάσαση ηρεμίας του.
Τη θέση του επαφέα F μπορεί να έχει ο αυτόματος διακόπτης που
προσατεύει τον κινητήρα. Η διαφορά έγκειται σο ότι ο αυτόματ!ς
διακόπτης έχει επαφές με την απαιτούμενη ικανότητα διακοπής και
είναι εφοδιασμένος με τα κατάλληλα σοιχεία υπερενάσεως ή άλλων
προσασιών. Κατά τα άλλα λειτουργεί όπως ο επαφέας.
11.10 Αυτόματη θέση σε λειτουργία συσκευών καταναλώσεως, σις
ώρες που παρέχεται από τη ΔΕΗ μειωμένο τιμολόγιο.
Η ΔΕΗ, σε ορισμένα χρονικά διασήματα κάθε μέρα, παρέχει την
ηλεκρική ενέργεια με μειωμένο τιμολόγιο. Επιδιώκει με αυτόν τον τρό�
27
πο να δώσει σους καταναλωτές ένα κ{νητρο, ώσε να αυξήσουν την
κατανάλωσή τους σ'αυτό τα χρονικό διασήματα, μειώνονας ενδεχομέ­
νως την κατανάλωση που θα πραγματοποιούσαν σε κάποιες άλλες ώ-
. ρες. Αυτό έχει σκοπό, όπως λέγεται, "να ομαλοποιηθε{ η ημερήσια
καμπύλη φορτ{ου•. Να εξηγήσομε με δύο λόγια τι σημαίνει αυτό.
Σ' ένα ηλεκτρικό σύσημα (παραγωγή, μεταφορά, διανομή) , τα φορ­
τ{α, δηλαδή οι ισχύες που απορροφούν οι καταναλωτές, μεταβόλλοναι
σις διάφορες ώρες του εικοσιτετραώρου. Μπορούμε να παρασήσομε
αυτήν τη μεταβολή σε ένα διάγραμμα που δε{χνει την aπορροφούμενη
ισχύ σις διάφορες ώρες. Έτσι έχομε την •ημερήσια καμπύλη φορτίου".
Μέσα σε όλο το εικοσιτετράωρο παράγεται και παρέχεται σους κατα­
ναλωτές μια συνολική ποσότητα ενέργειας. (Στο διάγραμμα παρισάνε­
ται από το εμβαδό της επιφάνειας κάτω από την καμπύλη φορτ{ου) . Από
την όλλη πλευρό υπάρχει ένα κόσος, που προκύπει από τις δαπάνες
αρχικής κατασκευής του συστήματος, συνηρήσεώς του και λειτουρ­
γίας του. Αποτελεί, βεβαίως, επιδίωξη να έχομε την όσο το δυνατόν πιο
οικονομική λειτουργία του συσήματος, δηλαδή εκείνη τη λειτουργία
σην οπο{α πpοκύπτει το χαμηλότερο κόσος ανά κιλοβατώρα της συ­
νολικής ενέργειας (ΔρxkWh) . Η λειτουργία του συσήματος είναι τόσο
πιο οικονομική,
·
όσο πιο σαθερή ε{ναι η ισχύς με την οπο{α λειτουργ�{,
δηλαδή όσο η ημερήσια καμπύλη φορτ{ου ε{ναι πλησιέσερη προς μια
οριζόνια ευθdα. Αν λοιπόν ορισμένοι καταναλωτές χρησιμοποιούν τις
συσκευές τους nερισσότερd σις ώρες που το συνολικό φορτίο του
συσήματος ε{ναι χαμηλό και αποφεύγουν τη χρησιμοπο{ησή τους σις
ώρες υψηλού φορτ{ου του συσήματος, αυτό συνελε{ σο να γίνει πιο
ομαλή, δηλαδή πλησιέσερη προς μια οριζόνια ευθεία, η ημερήσια
καμπύλη φορτ{ου και έτσι να βελτιωθούν οι οικονομικές συνθήκες λει­
τουργίας του συσήματος.
Τις ώρες που παρέχεται μειωμένο τιμgλόγιο τις έχει καθορίσει η
ΔΕΗ, με βάση τα σοιχεία της ημερήσιας κ
ά
μπύλης φορτίου του συσή­
ματός της. Αυτές οι ώρες πρέπει βέβαια να είναι γνωσές σους κατα­
ναλωτές, ώσε καθένας τους να μπορε{ να προσαρμόσει τη λειτουργ{α
των συσκευών του κατά τον τρόπο που τον συμφέρει και τον εξυπηρετε{
καλύτερα. Οι ώρες αυτές διατηρούναι σ'θερές και μπορε{ να υπάρχει
μόνο μια διαφοροπο{ηση ανάμεσα ση χειμερινή και θερινή περίοδο, με
προκαθορισμένες τις ημερομηνίες που ορίζουν αυτές τις περιόδους.
Επίσης, μπορε{ το χρονικό διάσημα παροχής του μειωμένου τιμολο­
γίου να είναι ένα μέσα σο εικοσιτετράωρο ή να χωρίζεται σε δύο
τμήματα.
Z
Το χρονικό διάσημα, σο οποίο παρέχεται το μειωμένο τιμολόγιο,
βρίσκεται, σο σύνολό του ή σ' ένα μεγάλο μέρος του, ση διάρκεια της
νύχας. Γι' αυτό έχει επικρατήσει το τιμολόγιο να λέγεται "νυκτερινό
τιμολόγιο•.
Νυκτερινό τιμολόγιο παρέχει η ΔΕΗ μόνο σε ορισμένες κατηγορίες
καταναλωτών, όπως σις κατοικίες, σα γραφεία και σα κατασήματα.
Η ΔΕΗ τοποθετεί, σους καταναλωτές που έχουν ζητήσει να κάνουν
χρήση νυκερινού τιμολογίου, μετρητές που έχουν δύο αριθμητήρες,
ώσε να καταγράφουν χωρισά την κατανάλωση που πραγματοποιε(ται
σις ώρες κανονικού τιμολογίου και εκείνη που γίνεται σις ώρες μειω­
μένου τιμολογ(ου. Για να λειτουργεί ο ένας ή ο άλλος aριθμητήρας, ο
μετρητής έχει έναν πρόσθετο ακροδέκτη. Όταν σ' αυτό τον ακροδέκτη
εφαρμόζεται τάση, ο μετρητής καταγράφει την ενέργεια σον ένα αριθ­
μητήρα, ενώ, όταν δεν εφαρμόζεται τάση την καταγράφει σον άλλο.
Αυτήν την τάση, που αποτελε( την ενολή προς το μετρητή να λειτουρ­
γε( με τον έναν ή τον άλλο αριθμητήρα, τη δίνει ε(τε ένα όργανο που
λέγεται "δέκης• είτε ένας χρονοδιακόπτης.
Δέκτης μπορε( να χρησιμοποιηθεί, εφόσον σο δίκτυο της ΔΕΗ υπάρ­
χει ένα σύσημα, που επιτρέπει τη μεταβίβαση ορισμένων σημάτων που
εκπέμποναι από κάποιο κενρικό σημείο. Το σύσημα αυτό, που υπάρ­
χει κυρ(ως σις μεγάλες πόλεις και σις γύρω απ' αυτές περιοχές, ονο­
μάζεται "σύσημα τηλεχειρισμών με ακουσική συχνότητα {1ΑΣ) " και
διαβιβάζει τα σήματα μέσω του δικτύου. Οι δέκτες που είναι συνδεδε­
μένοι σο δίκτυο λαμβάνουν τα σήματα και ανάλογα προκαλούν σους
μετρητές την καταγραφή της ενέργειας που καταναλώνει ο πελάτης
σον κατάλληλο αριθμητήρα. Ένας δέκης μπορεί να ελέγχει περισσό­
τερους μετρητές, αν αυτοί είναι τοποθετημένοι σε μια διάταξη. Στις
περιοχές, όπου το δίκτυο δεν έχει σύσημα ΤΑΣ, η ΔΕΗ εγκαθισά δίπλα
σους μετρητές ένα χρονοδιακόπτη.
Οι δέκτες και οι χρονοδιακόπτες, εκτός από την επαφή, μέσω της
οποίας δίνουν ή διακόπτουν την τάση - ενολή προς το μετρητή για να
καταγράφει σον έναν ή σον άλλο αριθμητήρα του, διαθέτουν και μια
δεύτερη επαφή που χρησιμεύει για την εξυπηρέτηση του καταναλωτή.
Σ' αυτήν την επαφή συνδέεται ένας "πρόσθετος αγωγός" που τοποθε­
τείται ση γραμμή μετρητή - πίνακα μαζί με τους ενεργούς αγωγούς,
όπως είχαμε αναφέρει και σην παράγραφο 9. 7 - σάδιο (4) . Αυτός είναι
ένας αγωγός διατομής 1 , 5 mm
2
και χρώματος μπλε ανοιχό, επειδή,
όπως θα δούμε, είναι ουδέτερος. Με τη βοήθεια αυτού του αγωγού
έχομε σο γενικό πίνακα διαθέσιμη την πληροφορία αν είναι ώρα κανο-
229
νικού ή μειωμένου τιμολογ(ου. Την πληροφορ(α αυτή την αξιοποιούμε
για να έχομε μια ένδειξη (δηλαδή για να ανάβει μια ενδεικική λυχ(α)
αλά και για να μπα(νουν αυτομάτως σε λειτουργία ορισμένες συσκευές
καταναλώσεως σις ώρες μειωμένου τιμολογίου.
Αν θέλομε να έχομε μόνο την ένδειξη, η συνδεσμολογ(α του γενικού
πfνακα θα γ(νει όπως σο σχήμα 11. 1 Οα (δεν έχει σχεδιασθε( ο αγωγός
προσασ(ας) . Παρατηρούμε ότι η ενδεικική λυχ(α συνδέεται σον α­
γωγό φάσεως της εγκατασάσεως, ενώ η σύνδεσή της προς τον ουδέ­
τερο γfνεται μέσω του πρόσθετου αγωγού και της επαφής του δέκτη. Η
επαφή αυτή ε{ναι κλεισή κατά τις ώρες μειωμένου τιμολογ{ου. Ο λόγος
ι ι
ι
ι
Î
c�
.l

Δ
wh
rl
Îο
l
I
I
I
Σχ. 11.10σ.
Σύνδεσ γενικού π
{νακα για τ λειτουργ{α ενδεικικής λυ
χ{
ας κατά τις ώρες
μειωμένου τιμολογ(ου.
Z
που γ{νεται έτσι η συνδεσμολογία ε{ναι ο ακόλουθος: για λόγους ασφα­
λε{ας πρέπει, όταν ανο{γομε το γενικό διακόπη της ΕΗΕ, να μην υπάρ­
χει τάση σε κανένα άλλο σημε{ο, παρά μόνο σον ακροδέκη του (ή
σους ακροδέκες, αν είναι τριφασικός) , εκε{ που συνδέεται η γραμμή
μετρητή - π{νακα. Αν ο πρόσθετος αγωγός ήταν αγωγός φάσεως θα ε{χε
τάση όταν η επαφή του δέκτη θα ήταν κλεισή και θα εξακολουθούσε
να έχει αυτή την τάση ακόμα και όταν ο γενικός διακόπτης θα ήταν
ανοικός, πράγμα που θα μπορούσε να προκαλέσει κ{νδυνο π.χ. σε
κάποιον που θα έκανε κάποια εργασία σον π{νακα. Αν{θετα, με τη
σύνδεση που αναφέραμε, δεν υπάρχει αυτός ο κ{νδυνος.
Αν, τώρα, θέλομε να χρησιμοποιήσαμε τον πρόσθετο αγωγό και για
να τ{θεται αυτομάτως σε λειτουργ{α μια συσκευή, π.χ. ο θερμοσ{φωνας,
κατά τις ώρες μειωμένου τιμολογίου, θα χρειασθεί να χρησιμοποιήσαμε
έναν επαφέα, που θα συνδεθε{ όπως σο σχήμα 1 1 . 1 Ο β (και πάλι έχει
παραλειφθε{ η σχεδίαση του αγωγού προσασ{ας) . Το πην{ο του επα­
φέα συνδέεται προς τον πρόσθετο αγωγό μέσω ενός μεταγωγικού δια­
κόπτη με μεσαία θέση "Εκός". Με τη βοήθεια αυτού του διακόπτη
μπορούμε να επιλέγαμε μια από τις τρεις ακόλουθες κατασάσεις:
α) Στην αρισερή θέση του μεταγωγικού διακόπτη (όπως είναι σχε­
διασμένος) το πην{ο του επαφέα συνδέεται με τον ουδέτερο της εγκα­
τασάσεως και επομένως ο θερμοσ(φωνας τροφοδοτε{ται συνεχώς,
δηλαδή ανεξάρτητα από τις αλλαγές του τιμολογίου.
β) Στη μεσα{α θέση ο θερμοσίφωνας δεν τροφοδοτείται.
γ) Στη δεξιά θέση το πηνίο του επαφέα συνδέεται προς τον πρόσθε­
το αγωγό και έτσι ο θερμοσίφωνας τροφοδοτείται μόνο κατά τις ώρες
μειωμένου τιμολογ{ου.
Φυσικά, αν υπάρχουν περισσότερες συσκευές που θέλομε να ελέγ­
χεται η λειτουργία τους κατ' αυτό τον τρόπο, π.χ. πλυνήρια, θερμοσυσ­
σωρευτές κλπ. , θα χρειασθε{ ένας επαφέας για τ γραμμή καθεμιάς
συσκέυής. Αν όμως δεν θέλομε να αρχίζουν να λειτουργούν όλες οι
συσκευές μαζ{, ή αν, για οποιοδήποτε λόγο, θέλομε να μην αρχ{ζει η
λειτουργ{α τους κατά την ώρα που αρχίζει και το μειωμένο τιμολόγιο,
θα χρειασθεί να χρησιμοποιήσαμε χρονοδιακόπτες.
Η σύνδεση της ενδεικτικής λυχνίας ή του πηνίου του επαφέα (ή
ακόμα των πηνίων των επαφέων, αν είναι περισσότερες από μια οι
ελεγχόμενες συσκευές) γίνεται, όπως αναφέραμε προηγουμένως, προς
τον αγωγό φάσεως της εγκατασάσεως και προς τον ουδέτερο της
παροχής, μέσω του πρόσθετου αγωγού και της επαφής του δέκτη. Αυτό
συνεπάγεται ότι τα ρεύματα φάσεως και ουδέτερου της εγκατασά-
21
ι ι ι
I I
ι Π  ι
 
Ι
I
Α
'l
I
WD

Γ
¯
'
Σχ. 1 1. 101.
Συνδεσμολογ
ί
α γενικού
η
(νακα γ
ιο τ
λ

ουργ(α ενδεικικής λ
u
(ας κα
ι τ
ν αυτό
­
μ
α θ
έσ σ λ
π
ουργ
{α συσκευών κ
α
αναλώσε
ω
ς κα
ά
τις ώρες μει
ω
μ
C
νου τι
μ
ο
-
λογ(ου
.
σεως δεν ε{ναι ακριβώς {σα. Γι' αυτό αν έχομε ένα διαφορικό διακόmη
διαφυγής, θα μπορούσε αυός να πέσει, αν το ρεύμα που απορροφούν
τα πιο κάτω όργανα ε{ναι μεγαλUτερο από το οριακό διαφορικό ρεύμα
διεyέρσεώς του (συνήθως 30 m Α) . Αν πρόκειται για μια ενδεικική
λυχία μόνο, το ρεύμα ε{ναι πολύ μικρό. Αν όμως έχομε ένα ή περισσό­
τερους επαφείς, τQ ρεύμα που απορροφούν τα πην{α τους μπορεί να
υπερβα{νει το οριακό διαφορικό ρεύμα διεγέρσεως του διακόπτη δια­
φυγής. Σ' αυτή τηv περ{mωση θα πρέπει να τροφοδοτήσομε το πηνίο
του επαφέα (ή τα πηνία των επαφέων) από τον αγωγό φάσεως μετά
22
βέβαια από το γενικό διακόπτη και τις γενικές ασφάλειες αλλά πριν από
το διαφορικό διακόπτη διαφυγής.
Εδώ θα εξηγήσομε με συνομ{α τη λειτουργία των θερμοσυσσωρευ­
τών, μια και αυτο{ έχουν άμεση σχέση με το νυκτερινό τιμολόγιο. Ένας
θερμοσυσσωρευτής ε{ναι ένα σώμα για τη θέρμανση χώρων. Απορροφά
ηλεκρική ενέργεια (φορτ{ζεται) σε κάποιο χρονικό διάσημα (φυσικά
συμφέρει η φόρτιση να γίνεται καά τις ώρες μειωμένου τιμολογ{ου) και
αυτή η ενέργεια θερμα{νει πυρότουβλα, που έχουν μεγάλη θερμοχωρη­
τικότητα. Η θερμική ενέργεια που έχει εναποθηκευθεί σα πυρότουβλα
αποδίδεται και θερμα{νει το χώρο και σις ώρες που ο θερμοσυσσωρευ­
τής δεν απορροφά ηλκτρική ενέργεια. Η φόρτιση διαρκε{ όσο χρειάζε­
ται για να φθάσει η θερμοκρασία των πυροτοuβλων σε κάποιο ορισμένο
όριο. Γι' αυτό υπάρχει σο εσωτερικό του θερμοσυσσωρευτή ένας θερ­
μοσάτης κατάληλος για τις υψηλές θερμοκρασίες (μέχρι και 600 • C
περ{που) σις οπο{ες φθάνουν τα πυρότουβλα.
Υπάρχουν δuο γενικοί τόποι θερμοσυσσωρευτών: οι σατικο{ και οι
δυναμικοι Στους πρώτους η απόδοση της θερμότητας προς το χώρο
γίνεται με φυσική κυκλοφορ{α του αέρα. Καθώς δηλαδή τα πυρότουβλα
είναι θερμά, ο αέρας που τα περιβάλλει θερμαίνεται και αυτός και
κινείται προς τα επάνω δημιουργώνας έτσι ένα aνοδικό ρεuμα. Ανίθε­
τα σους δυναμικούς θερμοσυσσωρευτές υπάρχει ένας ανεμισήρας
που δημιουργε{ το ρεuμα του αέρα. Όταν λειτουργε{ ο ανεμιστήρας,
βγα{νει από το θερμοσυσσωρευτή ζεσός αέρας και επομένως μεταφέ­
ρεται θερμότητα από τα πυρότουβλα προς το περιβάλον. Όταν ο
ανεμισήρας δεν λειτουργεί, η απόδοση θερμότητας προς το περιβάλ­
λον ε{ναι ελάχιση. Έτσι η εκφόρτιση του θερμοσυσσωρευτή είναι ελεγ­
χόμενη. Η λειτουργ{α του ανεμιστήρα, που συνδέεται βέβαια σε
διαφορετικό κuκλωμα, για να έχει τροφοδότηση σ' όλο το εικοσιτετράω­
ρο, εξαρτάται από ένα θερμοσάτη χώρου ώσε να θερμα{νεται το
δωμάτιο όσο πρέπει. Φυσικά μποροuμε να τον βάζομε σε λειτουργ{α
ορισμένες μόνο ώρες. Όμως αν είναι επιθυμητό, μποροuμε να χρησι­
μοποιήσαμε και εδώ ένα χρονοδιακόπτη, ώσε ο θερμοσυσσωρευτής να
θερμα{νει το χώρο ορισμένες ώρες, π.χ. από το μεσημέρι και μετά.
ΚΕΦΑΛΑ\ 0 ΔΩΔΕΚΑΤΟ
ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙ Σ ΑΣΘΕΝΩΝ ΡΕΥΜΑΤΩΝ
12.1 Γcνικά.
Πολές φορές συγχρόνως με τις ΕΗΕ καασκευάζοναι και οι λεγό­
μενες εy
κατααάαει� αaθcvώv pεuμάτων, χωρίς βέβαια να αποκλείεται
και η χωρισή καασκευή τους. Πρόκειται για βοηθητικές ηλεκρικές
εγκαασάσεις των κτηρίων, που εξυπηρετούν διάφορες ανάγκες ή πα­
ρέχουν διάφορες ευκολίες. Σε αυτές το κύριο χαρακηρισικό είναι ότι
οι τάσεις και τα ρεύματα έχουν πολύ χαμηλές τιμές. Γι' αυτό το λόγο
δεν προκύπουν, γι' αυτές τις εγκατασάσεις, θέματα ασφαλείας. Οι
τιμές των τάσεων διαφέρουν σις διάφορες εφαρμογές. Στις περισσό­
τερες περιπώσεις είναι μικρότερες από JZ V. Αλλά και σε εκείνες τις
περιπώσεις που χρησιμοποιούναι μεγαλύτερες τάσεις, όπως π.χ. σην
τηλεφωνία, η πηγή που τροφοδοτεί την ανίσοιχ εγκαάσασ είναι
μικρής ισχύος (δηλαδή έχει πολύ μεγάλη εσωτερική ανίσαση) και
κατά συνέπεια, ακόμα και αν υπάρξει επαφή ενός ατόμου με τους
αγωγούς της εγκατασάσεως, το ρεύμα δεν μπορεί να έχει επικίνδυνη
τιμή.
Οι πιο συνηθισμένες εγκατασάσεις ασθενών ρευμάτων είναι οι ακό­
λουθες:
- Τηλεφωνική εγκατάσαση.
- Εγκατάσαση κουδουνιών, ηλεκρικής κλειδαριάς, θυροτηλεφώ-
νων ή θυροτηλεοράσεως.
- Ηχητικές εγκαασάσεις.
- Εγκατάσαση κεραίας τηλεοράσεως.
- Εγκατασάσεις συναγερμού και πυρκαϊάς.
Οι αγωγοί καθεμιάς από αυτές τις εγκατασάσεις τοποθετούναι,
γενικά, σε χωρισές σωληνώσεις, δεν αποκλείεται όμως να τοποθετη­
θούν και μαζί, με την προϋπόθεση ότι δεν θα προκαλούναι παρενοχλή­
σεις αό τη μια εγκαάcασ ση λιτουργία τς ά ς. Δν επιτρέπεται,
Z
φυσικά, σε καμιά περίπωση η τοποθέτηση σον ίδιο σωλήνα, αγωγών
των εγκατασάσεων ασθενών ρευμάτων μαζί με τους αγωγούς της ΕΗΕ.
Οι αγωγο{ που χρησιμοποιούναι σις εγκατασάσεις ασθενών ρευ­
μάτων έχουν μικρές μονώσεις (συνήθως από PVC) και οι διατομές τους
ε{ναι μικρές. Μόνο σε ορισμένες περιπώσεις απαιτούναι καλώδια ει­
δικής μορφής, όπως π.χ. σις κερα{ες τηλεοράσεως. Μερικές φορές
δεν χαρακτηρίζομε τους αγωγούς με τη διατομή τους, αλλά με τ
διάμετρό τους. Οι αγωγοί που χρησιμοποιούμε συνήθως έχουν διαμέ­
τρους:
0, 6 mm (διατομή 0, 28 mm
2
) και 0, 8 mm (διατομή 0, 50 mm
2
) .
Η εκλογή του μεγέθους του σωλήνα γίνεται με βάση τη διάμετρο και
το πλήθος των αγωγών, σύμφωνα με τον πίνακα 1 2. 1 . 1 .
Π Ι Ν Α Κ Α Σ T Z . T . T
Σωλήνcς yισ
τ
οποθtτηση σyωyών
και cyκσ
τ
σσ
τ
6σcων
σσθc
ν
ώ
ν
pcuμ6
των
Διάμετρ
ο
ς σ
ω
λ
�ν
α
Πλ

θ
ο
ς αγ
ω
γώ
ν
{mm)
û ¯ 0, 6 mm û ¯ 0,8 mm
1 1 Ï b
1ö,b 1Û ô
1b 1 4 1 1
Zö Zb ZÛ
ZV 4Û öb
öb bÛ 4ô
Οι συσκευές που χρησιμοποιούναι σε ορισμένες εφαρμογές διαφέ­
ρουν aπό τον έναν κατασκευασή σον άλλο. Οι συσκευές αυτές συνο­
δεύοναι από οδηγίες ή σχέδια που υποδεικνύουν πώς πρέπει να γίνει
η εγκατάσασή τους και πώς πρέπει να συνδεθούν.
Στη συνέχεια θα περιγράψομε τ,ις πιο συνηθισμένες εγκατασάσεις
ασθενών ρευμάτων, χωρίς όμως να μπούμε σε λεπομέρειες που καλύ­
πτοναι από τις οδηγίες των κατασκευασών των συσκευών.
12.2 Τηλεφωνικές εyκατασάσειc.
Διακρίνομε τις εγκατασάσεις για τη σύνδεση τηλεφώνων προς το
δίκυο του ΟΤΕ και τις εγκατασάσεις ενδοσυνεννοήσεως (χωρίς ή με
σύνδεση προς το δίκτυο του ΟΤΕ) .
σ
) Σ
ύνδεση τηλεφώνων ΟΤΕ. Το δίκτυο φθάνει ως ένα σημε{ο, που
είναι είτε ένα κουτί διακλαδώσεως, όταν πρόκειται για 1 - 2 τηλεφωνικές
συνδέσεις σο ίδιο κτήριο, είτε σε ένα κατανεμητή, που χρησιμοποιείται
25
όταν υπάρχουν σο ίδιο κτήριο πολλές τηλεφωνικές συνδέσεις, όπως,
π.χ., σε μια πολυκατοικία. Το κουτί ή ο κατανεμητής τοποθετούναι
σύμφωνα με τις οδηγίες του ΟΤΕ. Αυτές ορίζουν επίσης τις διαρρυθμί­
σεις που χρειάζεται να προβλεφθούν για τη διέλευση των καλωδίων, με
τα οποία θα γίνει η σύνδεση προς το δίκτυο.
Στις τηλεφωνικές εγκατασάσεις χρησιμοποιούμε μονωμένους αγω­
γούς διαμέτρου 0, 8 mm ή 0, 6 mm που τοποθετούναι μέσα σε σωλήνα
(πλασικό ή χαλυβδοσωλήνα) όταν πρόκειται για χωνευτή εγκατάσαση,
ώσε να ε{ ναι εύκολη η ανικατάσαση ή η προσθήκη των αγωγών, αν
χρειασθεί. Σε εξωτερική (ορατή) εγκατάσαση χρησιμοΠοιούναι τηλε­
φωνικά καλώδια, που χαρακτηρ{ζοναι από το πλήθος των ζευγών: π.χ.
τηλεφωνικό καλώδιο 3 ζευγών έχει 6 αγωγούς.
Στην περίπτωση των πολυκατοικιών διακρίνομε το εσωτερικό τηλε­
φωνικό δ{κυο και τις τηλεφωνικές εγκατασάσεις των διαμερισμάτων.
Το πρώτο περνάει, γενικά, από κοινόχρησους χώρους. Αρχίζει από
τον κατανεμητή, σον οποίο φθάνει το καλώδιο του ΟΤΕ και καταλήγει
σους τελικούς κατανεμητές, όπου συνδέοναι οι τηλεφωνικές εγκατα­
σάσεις των διαμερισμάτων. Αν είναι πολλές οι τηλεφωνικές συνδέσεις,
τοποθετούναι και ενδιάμεσοι κατανεμητές ανά όροφο και το δίκυο
διαμορφώνεται όπως σο σχήμα 1 2.2α. Για κάθε τηλεφωνική σύνδεση
ξεκινάει από τον κενρικό κατανεμητή ένα ζεύγος αγωγών. Η χωρητικό­
τητα των κατανεμητών (πλήθος αγωγών που μπορούν να συνδεθούν)
καθώς και οι σωληνώσεις πρέπει να προβλεφθούν για αριθμό τηλεφω­
νικών συνδέσεων τουλάχισον διπλάσιο από τις αρχικά απαιτούμενες,
έτσι ώσε να μπορούν να καλυφθούν μελλονικές ανάγκες. Γι' αυτό το
σκοπό πολλές φορές αφήνοναι σα κλιμακοσάσια κενές σωληνώσεις
που θα επιτρέψουν το πέρασμα αγωγών, όταν χρειασθεί, . χωρίς να
γίνουν •μερεμέτια•.
Η κατασκευή τόσο του εσωτερικού τηλεφωνικού δικτύου όσο και των
τηλεφωνικών εγκατασάσεων των διαμερισμάτων πρέπει να εξασφαλ{­
ζει το απόρρητο των τηλεφωνικών συνδιαλέξεων. Πρέπει δηλαδή να
αποκλείεται το ενδεχόμενο να γίνει σ γραμμή ενός συνδρομητή ο­
ποιαδήποτε σύνδεση που θα επέτρεπ σε κάποιο άλλο πρόσωπο να
παρακολουθήσει τις τηλεφωνικές συνδιαλέξεις του. Γι' αυτό, αν η τηλε­
φωνική γραμμή ενός διαμερίσματος περνάει από ξένα διαμερ{σματα,
πρέπει να κατασκευάζεται με χαλυβδοσωλήνα και να μην έχει κουτιά.
Η τηλεφωνική εγκατάσαση αρχ{ζει από τον τελικό κατανεμητή, σε
περίπτωση διαμερίσματος πολυκατοικίας, ή από το κουτί όπου καταλή­
γει το καλώδιο του ΟΤΕ, σις άλλες περιπτώσεις. Η σύνδεση των τηλε-

= «·
Κ�μºι
Σχ. 12.2a.
κ
. a
� Αμ
Ε
σωτερικό τηλεφωνικό δ(κτυο πολυκατοικ(ας.
φωνικών συσκευών γίνεται είτε σαθερή, σε μια •ροζέτα τηλεφώνου•,
είτε aφαιρετή, οπότε η τηλεφωνική γραμμή καταλήγει σε ένα ρευματο­
δότη (πρίζα) και το εύκαμπτο καλώδιο της συσκευής είναι εφοδιασμένο
με ένα ρευματολήπτη (φις) . Οι ρευματοδότες και ρευματολήπτες τηλε­
φώνων έχουν διαφορετικό σχήμα από εκείνο των ανισοίχων εξαρτη­
μάτων των ΕΗΕ, ώσε να αποκλείεται η κατά λάθος σύνδεση μιας
τηλεφωνικής συσκευής σε ένα ρευματοδότη 220 V. Όταν υπάρχουν
περισσότερες από μια συσκευές σε μια τηλεφωνική σύνδεση ΟΤΕ, είτε
είναι σαθερά συνδεδεμένες είτε μέσω ρευματοδοτών - ρευματολη­
πτών, όταν καλείται η γραμμή κτυπούν όλες συγχρόνως και επίσης
υπάρχει η δυνατότητα συνακροάσεως. Είναι δυνατόν να τοποθετηθεί
ένας μεταγωγέας που, σε κάθε θέση του, συνδέει μόνο μια συσκευή και
απομονώνει την άλλη - ή τις άλλες. Επίσης, μπορεί να τοποθετηθεί
27
αυτόματος μεταγωγέας που επιτρέπει να κτυπούν όλες οι συσκευές
συγχρόνως, αλλά, μόλις σηκώσομε το χειροτηλέφωνο μιας συσκευής,
απομονώνοναι οι άλλες. (Χειροτηλέφωνο είναι το κινητό τμήμα μιας
τηλεφωνικής συσκευής και περιλαμβάνει το ακουσικό και το μικρόφω­
νο) .
/
) Εy
καταα6αεις ενδοαuνεννοήαεως. Επιτρέπουν την επικοινωνία
μεταξύ συσκευών που βρίσκοναι σο ίδιο κτήριο, χωρίς μεσολάβηση
του δικύου του ΟΤΕ. Υπάρχει μεγάλο πλήθος συσημάτων, που προο­
ρίζοναι για να καλύψουν τις διάφορες ανάγκες και που διαφέρουν
ανάλογα με το πλήθος των συσκευών που εξυπηρετούν και ανάλογα με
το μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό αυτοματισμού τους. Διαφέρουν επί­
σης, ανάλογα και με το αν έχουν ή δεν έχουν σύνδεση προς το δίκτυο
του ΟΤΕ. Οι συσκευές του κάθε συσήματος συνοδεύοναι από οδηγίες
για τον τρόπο εγκαασάσεως.
Για τη λειτουργία ενός συσήματος ενδοσυνεννοήσεως χρειάζεται
μια πηγή συνεχούς ρεύματος. Χρησιμοποιείται ένα "τροφοδοτικό", δη­
λαδή μια διάταξη ενός μετασχηματισή και ενός aνορθωτή, που τροφο­
δοτείται από την ΕΗΕ. Συνήθως υπάρχει και ένας συσσωρευτής
(επαναφορτιζόμενη μπαταρία) , για να εξασφαλίζεται η λειτουργία σε
περίπτωση διακοπής του ηλεκτρικού ρεύματος.
Το απλούσερο σύσημα ενδοσυνεννοήσεως είναι αυτό που διαθέτει
μόνο δύο συσκευές. Οι συσκευές αυτές μπορεί να μοιάζουν με τις
κοινές τηλεφωνικές συσκευές, αλλά χωρίς δίσκο επιλογής, ή μπορεί να
μην έχουν χειροτηλφωνο (κινητό τμήμα της συσκευής με το ακουσικό
και το μικρόφωνο) , αλλά ένα μικρό μεγάφωνο και ένα μικρόφωνο ενσω­
ματωμένα ση συσκευή. Ένα τέτοιο απλό σύσημα μπορεί να χρησιμο­
ποιείται, π.χ. , σε ένα γραφείο για την επικοινωνία του προϊσαμένου με
τη γραμματεία.
Ένα σύσημα με περισσότερες συσκευές είναι αυτό, σο οποίο μια
συσκευή μπορεί να επικοινωνεί με όλες τις άλλες, αλλά όχι και αυτές
μεταξύ τους. Π.χ. σε μια πολυκατοικία μπορεί να υπάρχει σύσημα
ενδοσυνεννοήσεως μεταξύ καθενός διαμερίσματος και του θυρωρείου
(σχ. 1 2. 2β) . Από οποιοδήποτε διαμέρισμα μπορεί να γίνει η κλήση προς
το θυρωρε{ο, οπότε με ένα χειρισμό από τη συσκευή του θυρωρείου
πραγματοποιείται η σύνδεση της γραμμής αυτού του διαμερίσματος
ώσε να γίνει η συνδιάλεξη. Επίσης, από το θυρωρείο μπορεί να γίνει η
κλήση προς οποιοδήποτε διαμέρισμα. Δεν υπάρχει η δυνατότητα επι­
κοινωνίας μεταξύ διαμερισμάτων. Οι συσκευές μπορεί είτε να έχουν
κινητό χειροτηλέφωνο (ακουσικό και μικρόφωνο) , όπως σο σχήμα
28
Σχ. 12.2β.
Σύσμα ενδο
συνενν
οήσεως μεαξύ διαμερισμάων και θυρωρε(ο
υ
nο
λυκα
το
ικ
(ας.
1 2.2β, είτε μπορεί να είναι σαθερού τύπου με ενσωματωμένο ένα μικρό
μεγάφωνο και ένα μικρόφωνο. Όμοιο σύσημα μπορεί να χρησιμοποιεί­
ται σε γραφεία: από ένα κενρικό γραφείο (π.χ. του προϊσαμένου) είναι
δυνατή η επικοινωνία με διάφορα άλλα γραφεία.
Σε ξενοδοχεία υπάρχει μερικές φορές ένα σύσημα ενδοσυνεννοή­
σεως με χειροκίνητες συνδέσεις. Οι συσκευές του δωματίου δεν έχουν
δίσκο επιλογής, μπορούν όμως να επικοινωνήσουν είτε με το θυρωρείο
(γραφείο υποδοχής) είτε με τη συσκευή ενός άλλου δωματίου, είτε,
τέλος, με το . δίκτυο του ΟΤΕ. Στο θυρωρείο (υποδοχή) υπάρχει ένας
πίνακας ζεύξεων, σον οποίο καταλήγουν όλες οι γραμμές των δωμα­
τίων. Οι συνδέσεις γίνοναι χειροκίνητα από τον τηλεφωνητή, μέσω
αυτού του πίνακα. Για τη σύνδεση με εξωτερική γραμμή, ο τηλεφωνη­
τής κάνει την επιλογή του αριθμού τηλεφώνου και, όταν ο καλούμενος
απανήσει, τον συνδέει με το δωμάτιο που τον είχε ζητήσει.
Τέλος, το πιο εξελιγμένο σύσημα έχει ένα αυτόματο κένρο. Χρησι­
μοποιείται σε μεγάλα γραφεία, σε ξενοδοχεία, νοσοκομεία κλπ. Οι συ­
σκευές έχουν δίσκο επιλογής και μπορούν να επικοινωνήσουν με

οποιαδήποτε άλη συσκευή του συσήματος ή να συνδεθούν με εξωτε­
ρική γραμμή (του δικτύου ΟΤΕ) και να καλέσουν οιοδήποτε αριθμό.
Πολλές φορές το τηλεφωνικό κένρο είναι εφοδιασμένο και με μετρη­
τές, για να γίνοναι οι χρεώσεις σις εξωτερικές κλήσεις. Όταν μια
συσκευή του συσήματος καλείται απ' έξω, η σύνδεση γίνεται με χειρι­
σμό από τον τηλεφωνητή.
Τ α συστήματα ενδοσυνεννοήσεως που περιγράψαμε αποτελούν τις
κυριότερες βαθμίδες, από πλευράς παρεχόμενης εξυπηρετήσεως. Υ­
πάρχουν φυσικά και διάφορα ενδιάμεσα συστήματα, με περισσότερες
ή λιγότερες ευκολ{ες. Η επιλογή του συσήματος που θα εγκατασαθεί
σε κάθε συγκεκριμένο κήριο πρέπει να γίνεται με κριτήριο την προσαρ­
μογή του σις υπάρχουσες ανάγκες.
12.3 Εyκατάστααη κουδουνιών, ηλεκτρικής κλειδαρι6c, θυροτηλε­
φώνου και θυροτηλεορ6αεωc.
α
)
Κουδοινια. Η πιο συνηθισμένη χρησιμοποίηση των κουδουνιών
είναι σα σπίτια, για την κλήση από την εξώπορτα ή από άλα σημεία.
Επίσης τα κουδούνια χρησιμοποιούναι και σε πολλούς άλλους χώρους,
όπως εργοσάσια, σχολεία κλπ.
Η εγκατάσαση κουδουνιtν τροφοδοτείται από την ΕΗΕ του κηρίου
μέσω ενός μετασχημαισή, που υποβιβάζει την τάση σα 6 ν ή 8 ν ή
1 2 ν. Πολύ ισχυρά κουδούνια μπορεί να λειτουργούν με υψηλότερες
τάσεις. Μπορεί η τροφοδότηση να γίνεται με συνεχές ρεύμα είτε από
ξηρά σοιχεία είτε από συσσωρευτές που φορτίζοναι με τη βοήθεια
κατάλληλης διατάξεως από την ΕΗΕ. Με αυτό τον τρόπο εξασφαλίζεται
η λειτουργία και σε περίmωση διακοπής τροφοδοτήσεως της ΕΗΕ.
Το συνηθισμένο κουδούνι (σχ. 1 2. 3α) αποτελείται από ένα μικρό
ηλεκτρομαγνήτη και μια βοηθητική επαφή που είναι συνδεδεμένη σε
σειρά με το πηνίο τού. Όταν δεν υπάρχει τροφοδότηση, η επαφή είναι
κλειση, επειδή τη συγκρατεί σε αυτήν τη θέση ένα ελατήριο (ή ελασι­
κό έλασμα). Την ανοίγει ο ηλεκτρομαγνήτης, υπερνικώνας τη δύναμη
του ελατηρίου, όταν περάσει ρεύμα από το πηνίο του. Με το άνοιγμα
όμως της επαφής διακόmεται η τροφοδότηση του πηνίου και τότε αυτή
ξανακλείνει, με την επίδραση του ελατηρίου. Μόλις κλείσει η επαφή,
αρχίζει και πάλι να περνά ρεύμα από το πηνίο του ηλεκρομαγνήτη και
επαναλαμβάνοναι τα ίδια, όπως προηγουμένως. Δημιουργείται έτσι μια
παλινδρομική κίνηση του οπλισμού του ηλεκρομαγνήτη, με μια συχό­
τητα που εξαρτάται από τη μάζα του κινητού μέρους, από τη δύναμη
Z
&   zAA tχο tλαομα
@Nλt× τρομαγν�η
Ρ4μιοτ ιχg ×οχλίog
Σχ. 1Z.3o.
Η
λκρικό κοuδοuνι.
του ελατηρ{ου και από το διάκεν
ο
της επαφής, που ρυθμ{ζεται με τη
βοήθεια μιας βίδας. Ο οπλισμός του ηλεκτρομαγνήτη έχει και μια μικρή
σφύρα που κυπάει επανειλημμένα ένα μικρό ηχείο, σε
σ
χήμα καμπά­
νας. Μπορε{ να ε(ναι δύο τα ηχεία, προς τις δυο πλευρές της σφύρας,
οπότε παράγεται ένας διπλός ήχος. Εκός από τον τύπο κουδουνιού
που περιγράψαμε, υπάρχουν και άλοι, σους οπο{ους δεν υπάρχει
βοηθητική επαφή. Σε αυτό τα κουδούνια έχομε ένα κτύπημα με έναν
ήχο, όταν τροφοδοτείται το πην(ο, οπότε έλκεται ο οπλισμός του ηλε­
κρομαγνήτη, και ένα δεύτερο κύπημα, με διαφορετικό ήχο, όταν δια­
κοπε{ η τροφοδότηση, οπότε ο οπλισμός επανέρχεται ση θέση ηρεμ(ας
του. Τα ηχε{α επάνω σα οπο(α κυπάει η σφύρα, μπορε( να έχουν
σχήμα καμπάνας ή ελάσματος. Διάφορα (λεγόμενα μελωδικό) κουδού­
νια, μερικό από τα οπο{α έχουν και ηλεκτρονικό σοιχε(α, παράγουν
διάφορους ήχους.
Εκτός από τα κουδούνια χρησιμοποιούναι επίσης οι βομβητές,
σους οπο{ους ο ήχος δεν προκαλείται από την κρούση ενός μεταλλι­
κού ηχείου, αλλά από την ταλάνωση ενός μεταλλικού ελάσματος (ή
μιας μεμβ
ρ
άνης) που αποτελε( τον οπλισμό του ηλεκρομαγνήτη. Με
την {δια αρχή λειτουργούν και οι "κόρνες• πο
υ
παράγουν πολύ ισχυρό­
τερο ήχο. Τέλος υπάρχουν οι σειρήνες, που έχουν ένα μικρό κινητήρα
που παράγει ένα ρεύμα αέρα που περνά από κατάλληλες οπές και
δημιουργε( ένα ισυρό
σ
φύριγμα.
Τα κουδούνια που χρησιμοποιούμε σα σπίτια τοποθετούναι συνή-
21
Σχ. 12.38.
Π{
ν
ακα
ς
ηλ
ε
κτ
ρ
ι
κού
κουδου
ν
ιού.
θως σε έναν πίνακα (σχ. 12.3β) μαζί με το μετασχηματισ
τ
ή που τα
τροφοδοτε(. Αν τοποθετηθεί ασφάλεια (δεν είναι υποχρεωτικό), συνδέε­
ται στην πλευρά χαμηλής τάσεως για να προστατεύει το μετασχηματι­
στή σε περίπτωση βραχυκυκλώματος του κουδουνιού. (Αν ήταν τοποθε­
τ
ημένη στη πλευρά 220 V δε θα μπορούσε να λειτουργήσει, επειδή το
ρεύμα που απορροφά ο μετασχηματιστής, ακόμα και με βραχυκλωμένο
τ
ο δευ
τ
ερεύον
τ
ου, είναι πολύ μικρό, εξαι
τ
{ας
τ
ης πολύ μικρής ισχύος
του).
Για να κτυπάμε το κουδούνι, μεταχειριζόμασε τα κουμπιά (μπου
τ
όν)
που ε(ναι διακόπτες, των οποίων οι επαφές τους διατηρούνται κλειστές
μόνο στο χρονικό διάστημα που τα πιέζομε. Για να κτυπάμε το κουδούνι
από πολλά σημε{α, π.χ. από τα διάφορα δωμάτια ενός σπιτιού, χρησι­
μοποιούμε περισσότερα κουμπιά σε παράλληλη σύνδεση (σχ. 12.3γ).
Αν θέλομε να έχομε δύο ή
τ
ρεις ήχους, για να γνωρίζομε την προέ­
λευση της κλήσεως (π.χ. από την εξώπορτα της πολυκατοικίας, από την
εξωτερική πόρτα
τ
ου διαμερίσματος, ή από ένα δωμάτιο), χρησιμο­
ποιούμε περισσότερα κουδούνια ή βομβητές με διάφορους ήχους.
Στις εξώπορτες των πολυκατοικιών τα κουμπιά των κουδουνιών των
διαφόρων διαμερισμάτων, είναι συγκεντρωμένα σε έναν "πίνακα κου­
δουνιών εξώθυρας• (κοινώς μπουτονιέρα) και όλα τα κουδούνια τροφο­
δοτούναι μέσω ενός μετασχηματισή από την ΕΗΕ των κοινοχρήσων.
¿4¿
ο
I
·I
Σχ. 12.3y.
Σύ
ν
δ
ε
σ
μ
n
ουτ
6
ν κου
δ
ουνι
ώ
ν.
Τη συνδεσμολογία θα την περιγράψομε ση συνέχεια μαζί με εκείνη της
ηλεκρικής κλειδαριάς.
f)
Εγκατάατααη ηλεκτρικής κλειδαριάς. Ο μηχανισμός της ηλεκτρι­
κής κλειδαριάς αποτελείται από έναν ηλεκτρομαγνήτη που, όταν τρο­
φοδοτείται, ελευθερώνει το "γλωσσίδι" της κλειδαριάς της εξώπορτας.
Με αυτό τον τρόπο μπορούμε να ανοίγομε την εξώπορτα από το εσω­
τερικό του σπιτιού, πιέζονας ένα κουμπί (μπουτόν) . Στις πολυκατοικίες
υπάρχει σε κάθε διαμέρισμα ένα κουμπί. Όλα τα κουμπιά είναι συνδε­
δεμένα παράλληλα. Στο σχήμα 1 2.3δ φαίvται, ενδεικτικά για 4 διαμε­
ρίσματα, η συνδεσμολογία της εγκαταστάσεως κουδουνιών και
ηλεκτρικής κλειδαριάς. Η τροφοδότηση του μετασχηματισή γίνεται
από την ΕΗΕ των κοινοχρήσων της πολυκατοικίας. Τα κουδούνια σις
εξωτερικές πόρτες των διαμερισμάτων μπορούν να τροφοδοτούναι
από τον ίδιο μετασχηματισή, όπως σο σχήμα 1 2.3ε, ή από χωρισό
μετασχηματιστή σε κάθε διαμέρισμα. Αυτό γίνεται απαραίτητο, όταν
MJ
-
\ 1
Ε
Ε�
κ
4

Ε
κ
3
f

κ
,
W
æ
ο
Σχ. 12.3δ.
Σύ
ν
δ
εση κου
δ
ουνι
ώ
ν ε
ξ
ώ
πορτας πολυκατοικ
(
ας και ηλεκρικ
ή
ς κλει
δ
αρι
ό
ς.
Z
°
|
τ � �
l '
T
Μ2
τ
¯
1
M
J
:ΊΡ
I
P

ο
Κ
I
Κ
I
I
Σχ. 12.3ε.
Σύ
ν
δ
εση κου
δ
ουνι
ώ
ν ε
ξ
ώ
πορτας πολυκατοικ
ί
ας, κου
δ
ουνι
ώ
ν ε
ξ
ωτερικ
ή
ς π
ό
ρτας
δ
ιαμερισμ
ά
τ
ων και ηλεκτρικ
ή
ς κλει
δ
αρι
ά
ς.
. -
υπόρχουν και εσωτερικό κουδούνια του διαμερίσματος, με κουμπιό σα
διόφορα δωμότια (σχ. 1 2.3σ) .
γ) Εγκατ6στααη θυροτηλεφώνου και θυpοτηλεοp6αεως. Συνήθως
η εγκατόσαση κουδουνιών και ηλεκτρικής κλειδαριός είναι συνδυασμt­
νη με εγκατόσαση θυροτηλεφώνου ή θυροτηλεορόσεως. Οι σχετικtς
συσκευtς συνοδεύοναι από οδηγίες του κατασκευασή τους για τον
τρόπο εγκατασόσεως και συνδεσμολογίας τους.
¹Μ¯
r
3
Axό Ε.Η.Ε. διαμεLσματο 5
Axό Ε.Η.Ε.διαμ
ερίσμο Z
Axό Ε.Η.Ε. διαμίσμαο I
 � ι  
Anό Ε.Η.Ε. Κοινοχ
ρ
ήστων
Σχ. 12.3σ.
M5
Σύ
ν
δ
ε
σ
κου
δ
ουνι
ώ
ν ε
ξ
ώ
πορτας, κου
δ
ουνι
ώ
ν ε
ξ
ωτερικ
ή
ς π
ό
ρτας
δ
ιαμερισμ
ά
των,
κου
δ
ουνι
ώ
ν
δ
ωματ
{
ων και ηλεκρικ
ή
ς κλει
δ
αρι
ά
ς.
2
Σχ. 12.3ζ.
Τηλεφωνική συσκευή διαμερ(σματος για το θυροτηλέφωνο.
Ο πίνακας κουδουνιών εξώθυρας είναι εφοδιασμένος με ένα μικρό­
φωνο και με ένα μεγάφωνο. Περιλαμβάνει επίσης και έναν ενισχυτή για
τη λειτουργία του μεγαφώνου. Σε κάθε διαμέρισμα υπάρχει είτε μια
τηλεφωνική συσκευή (συνήθως κρεμαστή, όπως στο σχήμα 12.3ζ) είτε
μια συσκευή τοίχου που περιλαμβάνει μικρόφωνο και μεγάφωνο. Στην
τηλεφωνική συσκευή του σχήματος 12.3ζ υπάρχει και ένα κουμπί, που
προορίζεται για τη λειτουργία της ηλεκτρικής κλειδαριάς. Όταν σηκώ­
νομε το χειροτηλέφωνο (ακουστικό και μικρόφωνο), κλείνουν ορισμένες
επαφές που υπάρχουν στο σταθερό μέρος, ώστε να τεθεί σε λειτουργία
το σύστημα και να επικοινωνήσει αυτή η τηλεφωνική συσκευή με τη
συσκευή της εξώπορτας. Στο σμα 1 2.3η βλέπομε ενδεικτικά τη συν­
δεσμολογία συστήματος με τηλεφωνικές συσκευές για τρία διαμερίσμα­
τα. (Επειδή το θυροτηλέφωνο χρειάζεται μικρότερη τάση από εκείνη
των κουδουνιών και της ηλεκτρικής κλειδαριάς, το σύστημα aνορθώ­
σεως τροφοδοτείται από μια μεσαία λήψη του μετασχηματισή). Στις
συσκευές τοίχου, που, όπως αναφέραμε, δεν έχουν χειροτηλέφωνο,
υπάρχει ένα κουμπί, με το οποίο κλείνομε τις επαφές για τ λειτουργία
του θυροτηλεφώνου, και ένα δεύτερο κουμπί για την ηλεκτρική κλειδα­
ριά της εξώπορτας.
Η θυροτηλεόραση αποτελεί μια πρόσθετη διάταξη, με τη βοήθεια της
οποίας από κάθε διαμέρισμα μπορούμε να βλέπομε εκείνον που βρίσκε­
ται εμπρός από την εξώπορτα. Σε κατάλληλη θέση τοποθετείται η συ­
σκευή λήψεως της εικόνας (κάμερα) και σε κάθε διαμέρισμα έχομε μια
μικρή οθόνη (σχ. 1 2.3θ). Οι συνδέσεις της συσκευής λήψεως με τις
οθόνες των διαμερισμάτων γίνονται με ομοαξονικό καλώδια, σύμφωνα
με τις οδηγίες του κατασκευαστή· υπάρχουν όμως και συσήματα στα
οποία χρησιμοποιούνται κοινό καλώδια.
27
[

I
ι
ι
� Μ.
I
:

I
Ì
Μ
:
I
Ji

I
-
:
ι
jj
ι
c : J
�'
<
�Ι ι
 

r
τ
κ f
 
 
f
��

Α�
Α
Σχ. 12.3η.
Σύνδεση κουδουνιών ηλεκτρικής κλειδαριός και θυροτηλεφώνων εξώπορτας πολυ­
κατοικfας.
248
Σχ. 12.38.
Συσκευή
δι
αμερίσματ
ος
γ
ι
α τη θυροτηλεόραση.
12.4 Ηχητικtc έγκαταστάσειc.
Συχνά σις καοικ(ες γ(νεται μια σαθερή εγκατάσαση για τη σύν­
δεση των μεγαφώνων προς τα υπόλοιπα ηλεκτροακουστικά μηχανήμα­
τ
α (ενισχυτές κλπ.), ώσε .
να αποφεύγονται τα κινητά καλώδια. Επ{σης
σταθερές εγκατασάσεις υπάρχουν για τον ίδιο σκοπό και σε άλλους
χώρους όπως κινηματογράφοι, κέντρα διασκεδάσεως κλπ.
ι
ή
επ(σης σε
σχολε{α, εργοστάσια, στρατόπεδα κλπ.
Θ
α αναφερθούμε εδώ στην
περίπτωση των κατοικιών, επειδή οι άλλες περιπτώσεις παρουσιάζουν
μεγάλη ποικιλ(α, ανάλογα με τ
ις ανάγκες και οι ανίστοιχες εγκαταστά­
σεις προσαρμόζονται προς
τ
α μηχανήμα
τ
α που χρησιμοποιούνται.
Η γενική περίπτωση των κατοικιών αφορά τα λεγόμενα "στερεοφωνι­
κά συστήματα•, στα οποία τα μεγάφωνα είναι χωριστά από τον ενισχυ
τή
που
τ
α τροφοδοτεί. Πηγή του ήχου αποτελούν τα ηχε{α, καθένα από τα
οποία περιλαμβάνει ένα
ή
περισσότερα μεγάφωνα, τοποθετημένα σε
κατάλληλο, ξύλινο συνήθως, κιβώτιο. Ο αριθμός και τα χαρακτηρισικά
των μεγαφώνων καθώς και οι διαστάσεις και γενικά η διαρρύθμιση κάθε
ηχείου (ανοίγματα, εσωτερικά διαφράγματα κλπ.) καθορίζουν την ποιό­
τητα του ηχε{ου. Ένα ηχε{ο ε{ναι τ
όσο καλύτερης ποιότητας, όσο έχει
σε μεγαλύτερο βαθμό την ικανότητα να παράγει ηχητική κύμανση όμοια
με την ηλεκτρική κύμανση της τροφοδοτήσεώς του. Η ικανότητά του
αυτή παριστάνεται με μια καμπύλη, που λέγεται καμπύλη αποκρ{σεως
και δε(χνει την ένταση του ήχου που αποδίδει το ηχείο, όταν τροφοδο-

τηθε( με μια τόση σαθερής τιμής αλλά μεταβαλλόμενης συχνότητας
(οριζόνιος άξονας η συχνότητα, κατακόρυφος η έναση του ήχου) . Το
ηχε(ο ε(ναι καλής ποιότητας όσο πλησιέσερη προς την οριζόνια ευ­
θεία είναι η καμπύλη αποκρίσεώς του, σε όλη την περιοχή των ακουσι­
κών συχνοτήτων ( 1 6 Hz - 20 kHz) . Το ηχε(ο χαρακτηρίζεται ακόμα από
την ονομασική ισχύ του σε W, που είναι η ισχύς, με την οποία μπορεί
να λειτουργεί συνεχώς, χωρίς να πάθει καμιά βλάβη, και μέχρι την
οποία διατηρεί την καμπύλη αποκρίσεώς του.
Για να αποδίδεται ο ήχος κατά τρόπο φυσικό, δηλαδή όπως τον
ακούει ένας ακροατής σην πραγματικότητα, χρησιμοποιούναι το σε­
ρεοφωνικά ιυιτήματα. Αυτά περιλαμβάνουν δύο ηχεία, που τοποθε­
τούνται σε κατάλληλες θέσεις και που τροφοδοτούναι κατάλληλα,
ώσε οι ήχοι που παράγουν να είναι ελαφρά διάφοροι μεταξύ τους,
όπως διάφοροι είναι σην πραγματικότητα οι ήχοι ποu ένας ακροατής
ανιλαμβάνεται να φθάνουν ως αυτόν από τις διάφορες διευθύνσεις.
Έτσι ο ακροατής του ηχτικού συγκροτήματος έχει την αίσθηση της
προελεύσεως των ήχων όπως σην πραγματικότητα. Η καλύτερη θέση
των ηχείων για να παραχθεί σον ακροατή αυτό το αποτέλεσμα, είναι
εμπρός από αυτόν και σε τέτοια μεταξύ τους απόσαση, ώσε το δύο
ηχεία και ο ακροατής να βρίσκοναι σις κορυφές ενός ισόπλευρου
τριγώνου. Βέβαια σην πράξη, σε μια κατοικία, γίνοναι ορισμένες πα­
ρεκκλίσεις από αυτόν τον κανόνα, επειδή οι θέσεις των ηχείων πρέπει
να προσαρμοσθούν ανάλογα με τη διαρρύθμιση του δωματίου.
Πιο πολύπλοκα ηχητικά συγκροτήματα, που, όπως είναι φυσικό, χρη­
σιμοποιούναι σπάνια σε κατοικίες, έχουν περισσότερα ζευγάρια η­
χείων, σε διάφορες θέσεις, για να παράγουν την αίσθηση του βάθους,
όπως την έχει ένας ακροατής, π.χ. , σε μια αίθουσα μουσικής.
Για την τροφοδότηση κάθε ηχείου χρειάζεται μια γραμμή με δύο
αγωγούς. Αυτή αρχίζει από τη θέση του ενισχυτή και καταλήγει είτε σε
ένα ρευματοδότη, αν τα ηχεία είναι φορητά, είτε απ' ευθείας σα ηχεία,
αν είναι μόνιμα εγκατεσημένα (π.χ. σε μια βιβλιοθήκη τοίχου) . Καλό
είναι να χρησιμοποιηθούν αγωγοί αρκετά μεγάλης διατομής, 1 mm
2
ή
1 ,5 mm
2
, παρ' όλο που τα ρεύματα είναι πολύ μικρά, για να μην έχει η
γραμμή αξιόλογη ανίσαση και περιορίζει την απόδοση των ηχείων.
Δεν χρειάζεται, όπως νομίζουν μερικοί, να χρησιμοποιηθούν καλώδια
ειδικής μορφής, με θωράκιση κλπ. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν μονω­
μένοι αγωγοί H07V-U ή οιουδήποτε άλλου τύπου. Προτιμότερο είναι να
χρησιμοποιηθούν αγωγοί διαφορετικών χρωμάτων, για να γίνει εύκολα
η συνδεσμολογία των ηχείων με τη σωσή πολικότητα. (Αν δεν είναι
20
διαφορετικό τα χρώματα, θα χρειασθεί να βρεθούν οι πολικότητες με
ένα όργανο ή με δοκιμές) . Πολλές φορές κατασκευόζοναι γραμμές για
περισσότερα ζευγόρια ηχείων, με το σκοπό να μπορεί ο ίδιος ενισχυτής
να τροφοδοτήσει ηχεία σε διαφορετικό δωμότια της κατοικίας. Αν χρη­
σιμοποιηθούν ρευματοδότες πρέπει βέβαια να είναι διαφορετικής μορ­
φής από τους ρευματοδότες της ΕΗΕ, ώσε να μην υπόρχει κίνδυνος
να τροφοδοτηθεί από λόθος ένα ηχείο με 220 ν.
Καλώδια ειδικής μορφής, που έχουν θωρόκιση, δηλαδή έναν αγωγό
με μορφή πλέγματος από λεπό συρματίδια που περιβόλλει τον όλλο
αγωγό, χρειόζοναι μόνο σις συνδέσεις μεταξύ μηχανημότων πριν από
τον ενισχυτή. Τέτοια καλώδια συνδέουν προς την είσοδο του ενισχυτή
π.χ. ένα μικρόφωνο ή ένα πικ-απ ή ένα μαγνητόφωνο ή ένα κασετόφωνο.
1 2. 5 Εyκατασ6αη κεραίας τηλεορ6αεωc.
Η εγκατόσαση και η σύνδεση κεραίας τηλεορόσεως αποτελεί ανι­
κείμενο των ειδικών τεχνικών. Ορισμένες όμως εργασίες γίνοναι από
τους ασχολουμένους με την κατασκευή των ΕΗΕ για πρακτικούς λό­
γους. Συγκεκριμένα, η τοποθέτηση των ρευματοδοτών κεραίας τηλεο­
ράσεως ("κεραιοδοτώνω) καθώς και των ανισοίχων καλωδίων γίνεται
σο ίδιο χρονικό διάσημα που κατασκευάζεται και η ΕΗΕ. Γι' αυτό, και
επειδή η εργασία είναι συναφής, συνήθως τα ίδια πρόσωπα που εκτε­
λούν την ΕΗΕ ασχολούναι και με την εγκατάσαση των καλωδίων κε­
ραίας και των κεραιοδοτών. Επίσης και όλλες εργασίες, όπως η γείωση
του ισού της κεραίας, αποτελούν ανικείμενο των κατασκευασών της
ΕΗΕ. Πριν από την εκτέλεση αυτών των εργασιών, και κυρίως όταν
πρόκειται για μια κόπως πολύπλοκη εγκατάσαση, όπως π.χ. σην περί­
πτωση συλλογικής κεραίας που τοποθετείται σε πολυκατοικίες για την
εξυπηρέτηση όλων των διαμερισμόtων, πρέπει να γίνεται μια συνεργα­
σία με τους ειδικούς τεχνικούς τηλεοράσεων. Όσα αναφέρομε ση
συνέχεια αποτελούν ορισμένες βασικές γνώσεις, που είναι χρήσιμες
ώσε να διευκολύνεται αυτή η συνεργασία.
α)
λ
ή
ψ
η εκπομπών.
Κόθε ραδιοφωνικός ή τηλεοπτικός σαθμός εκπέμπει ενέργεια με τη
μορφή ηλεκρομαγνητικών κυμότων μιας ορισμένης συχότητας και
επομένως δημιουργεί γύρω του ένα ηλεκτρομαγνητικό πεδίο. Η έναση
του ηλεκρομαγνητικού πεδίου σε ένα σημείο εξαρτόται από την ισχύ
του σαθμού, την απόσαση του σημείου από αυτόν και την ύπαρξη
τυχόν εμποδίων μεταξύ αυτών. Σε κ όθε μεταλλικό ανικείμενο που βρί-
21
σκεται μέσα σε ένα ηλεκτρομαγνητικό πεδ(ο αναπτύσσεται μια εναλλασ­
σόμενη τάση της (διας συχνότητας. Η τάση αυτή ε(ναι γενικά πάρα πολύ
μικρή και εξαρτάται από την έναση του ηλεκτρομαγνητικού πεδ(ου και
από το σμα και τις διασάσεις του ανικειμένου. Για να έχομε τάσεις
μεγαλύτερες, προκειμένου να τις αξιοποιήσαμε με τη βοήθεια ραδιοφω­
νικών ή τηλεοπικών δεκών (ραδιοφώνων και τηλεοράσεων) , χρησιμο­
ποιούμε τις κερα(ες δηλαδή μεταλικά ανικε(μενα που η μορφή τους
ε(ναι κατάλληλη, ώσε η τάση που αναπύσσεται, για δεδομένη έναση
του ηλεκτρομαγνητικού πεδ(ου, να ε(ναι όσο μπορε( μεγαλύτερη. (Η
τάση που αναπύσσεται σε μια κερα(α ε(ναι της τάξεως του mV.)
Όταν υπάρχουν πολλο{ σαθμό{ εκπομπής, που ο καθένας εκπέμπει
με τη δική του συχνότητα, αναπύσσοναι σην κερα{α πολλές τάσεις,
των ανισο{χων συχοτήτων. Επειδή όμως το σχήμα που πρέπει να έχει
μια κερα(α, για να έχει το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα (δηλαδή τη
μεγαλύτερη δυνατή τάση για δεδομένη έναση του ηλεκρομαγνητικού
πεδ{ου) εξαρτάται από τη συχνότητα, έχομε διάφορα σχήματα κεραιών,
που το καθένα είναι κατάλληλο για μια περιοχή συχνοτήτων.
Η κερα{α συνδέεται με τη βοήθεια ενός κατάληλου καλωδ{ου προς
το ραδιόφωνο ή την τηλεόραση. Το καλώδιο αυτό ονομάζtται κάθοδος
της κερα{ας. Η κάθοδος μεταφέρει προς αυτές τις συσκευές τις τάσεις
που έχουν αναπυχθε{ σην κερα{α.
Οι συχνότητες που χρησιμοποιούναι σις ραδιοφωνικές και σις
τηλεοπτικές εκπομπές περιλαμβάνοναι σις ακόλουθες περιοχές (ζώ­
νες) :
- Ραδιοφωνικές εκπομπές
Μεσα{α κύματα
Βραχέα κύματα
Υπερβραχέα κύματα
- Τηλεοπτικές εκπομπές
Πολύ μεγάλης συχνότητας
(VHF νery hi gh freqυency)
(τηλεοπτ. κανάλια 5 - 1 2)
Εξαιρετικά μεγάλης συχνότητας
(UHF ¯ υltra hi gh freqυency)
(τηλεοπτ. κανάλια 21 - 69)
0, 51 - 1 , 60 MHz
6 - 27 MHz
87,5 - 1 08 MHz
1 74 - 230 MHz
470 - 862 MHz
Οι ραδιοφωνικές εκπομπές μεσαίων και βραχέων κυμάτων μπορούν
να χαρακηρίζοναι είτε με βάση τη συχνότητα, όπως παραπάνω, είτε
με βάση το μήκος κύματος. Η σχέση μεταξύ αυτών των δύο μεγεθών
ε{ ναι:
¿å¿
Í χ ι = 300
όπου: f η συχνότητα σε MHz και ι το μήκος κύματος σε m.
Κόθε σαθμός χαρακτηρίζεται από τη συχνότητα του. Για να έχομε,
σο ραδιόφωνο ή σην τηλεόραση, λήψη της εκπομπής ενός σαθμού,
συνονίζαμε τη συσκευή μας, ώσε αυτή να δέχεται και να ενισχύει μόνο
τις τόσεις αυτής της συχότητας. Δηλαδή η συχνότητα ενός σαθμού
αποτελεί το σοιχείο, με βόση το οποίο ξεχωρίζαμε την εκπομπή του
από τις εκπομπές των όλλων σαθμών. Αυτή είναι η "φέρουσα συχνότη­
τα•, επόνω σην οποία είναι διαμορφωμένες διόφορες όλλες συχνότη­
τες, πολύ μι κροτέρων τι μών, που αποτελούν τον ήχο, γι α τι ς
ραδιοφωνικές εκπομπές, ή τον ήχο και την εικόνα, για τις τηλεοmικές
εκπομπές.
Στις ραδιοφωνικές εκπομπές η μέθοδος που χρησιμοποιείται, για να
συμπεριληφθεί ο ήχος ση φέρουσα συχνότητα, είναι διαφορετικός,
ανόλογα με τη ζώνη των συχνοτήτων:
- Στις ζώνες των μεσαίων και των βραχέων κυμότων η μέθοδος

λέγεται "διαμόρφωση κατό πλότος" και είναι γνωστή ως ΑΜ
(Ampl itude Modulation) .
- Στις ζώνες των υπερβραχέων κυμότων γίνεται "διαμόρφωση κατό
συχνότητα" γνωσή ως FM (Frequency Modul ation} . Έτσι έχει επι­
κρατήσει τη ζώνη των υπερβραχέων κυμότων να τη λέμε ζώνη FM.
Στις τηλεοmικές εκπομπές έχομε πόνοτε διαμόρφωση κατό συχνό­
τητα.
ÞI Κεραία-
Για τη λήψη των ραδιοφωνικών εκπομπών, ιδίως των ΑΜ, δεν είναι
απαραίτητη η εγκατόσαση κεραίας, επειδή τα ραδιόφωνα έχουν εσω­
τερική κεραία που, σις περισσότερες περιmώσεις, δίνει ικανοποιητικό
αποτελέσματα. Φυσικό ή λήψη είναι καλύτερη όταν χρησιμοποιηθεί ε­
ξωτερική κεραία.
Στην περίmωση των τηλεοπτικών εκπομπών χρειόζεται πόνοτε να
συνδεθεί προς τη συσκευή τηλεορόσεως μια κεραία. Όταν οι συνθήκες
λήψεως είναι καλές (π.χ. σε θέσεις που βρίσκοναι σε μικρή σχετικό
απόσαση από ισχυρούς σαθμούς εκπομπής} , είναι δυνατόν να επαρ­
κέσει μια κεραία δωματίου. Αυτή είναι κεραία μικρών διασόσεων, που
μπορούμε να την έχομε ακουμπήσει επόνω σην τηλεόραση. Όμως σις
περισσότερες περιmώσεις χρειόζεται η εγκατόσαση κεραίας σο εξω­
τερικό του κτηρίου.
23
Επειδή, όπως αναφέραμε, ανάλογα με τη ζώνη συχνοτήτων, χρειάζε­
ται η κεραία να έχει κατάλληλο σχήμα, μια εγκατάσαση περιλαμβάνει
τουλάχισον μια κεραία VHF και μια UHF, σερεωμένες σον ίδιο ισό.
Όμως πρέπει να έχομε υπόψη ότι η διάδοση των κυμάτων των μεγάλων
συχνοτήτων, όπως είναι της τηλεοράσεως, είναι περίπου ευθύγραμμη.
Αυτό σημαίνει ότι η κεραία πρέπει να βρίσκεται σε κατάλληλη θέση,
ώσε, όσο είναι δυνατόν, να μην παρεμβάλλοναι εμπόδια μεταξύ του
σαθμού εκπομπής και αυτής (δηλαδή να υπάρχει, αν είναι δυνατόν,
οπτική επαφή μεταξύ σαθμού και κεραίας) . Επίσης σημαίνει ότι η κε­
ραία πρέπει να είναι προσανατολισμένη προς τη διεύθυνση του σαθ­
μού. Γι' αυό μπορεί να χρειάζεαι να τοποθετηθούν επάνω σον ίδιο ισό
περισσότερες κεραίες, με διάφορους προσανατολισμούς. Πάνως μερικές
φορές, αν υπάρχουν εμπόδια, π.χ. ψηλά κτρια, προς τη διεύθυνση του
σαθμού, είναι δυνατόν να γίνει η λήψη μέσω ανακλάσεων και τότε η κεραία
προσαναολίζεται προς κάποια άλλη καάλληλη κατεύθυνση.
Όταν σε ένα κτήριο υπάρχουν πολλές συσκευές τηλεοράσεως, όπως
π.χ. σε μια πολυκατοικία, μπορούν βέβαια να τοποθετηθούν ισάριθμες
κεραίες. Αυτό όμως έχει πολλά μειονεκτήματα: είναι aνιοικονομικό
,
είναι aνιαισθητικό και μπορεί η μια κεραία να παρεμποδίζει την καλή
λήψη της άλλης. rι' aυτό ενδείκνυται να εγκαθίσταται μια συλλογική
κεραία για την τροφοδότηση όλων των συσκευών του κηρίου.
Η επιλογή του είδους των κεραιών, η εγκατάσαση, ο προσανατολι­
σμός τους και η εκτέλεση των απαιτουμένων δοκιμών και μετρήσεων
aποτελεί ανικείμενο των ειδικευμένων τεχνικών τηλεοράσεως. Επίσης,
σην περίπτωση συλλογικής κεραίας, τα ίδια πρόσωπα καθορίζουν τα
χαρακτηριστικά που πρέπει να έχουν τα διάφορα εξαρτήματα που εν­
σωματώνοναι σην εγκατάσαοη μεταφοράς των σημάτων της κεραίας
προς τους δέκτες τηλεοράσεως, με τους οποίους θα συνδεθούν σα
διάφορα διαμερίσματα.
y
) Τοποθέτηση του ισού κεραίας-
Η θέση και το ύψος του ισού πρέπει να εκλεγούν, αφού ληφθούν
υπόψη τα διάφορα αντικείμενα (άλλα κτήρια κλπ.) που μπορεί να πα­
ρεμποδίζουν την οπτική επαφή της κεραίας προς τους σαθμούς εκπο­
μπής. Ως προς την κατακόρυφη απόσταση μεταξύ κεραιών που
σηρίζοναι σον ίδιο ισό, μπορούμε να θεωρούμε γενικά ότι αυτή
πρέπει να είναι τουλάχιστον 80 cm. Η απόσαση αυτή καλό είναι να
αυξάνεται, αν πρόκειται για κεραίες με πολλά σοιχεία και, επίσης, αν
έχουν τον ίδιο προσανατολισμό. Αν τοποθετηθεί κεραία ραδιοφωνικής
24
λήψεως, αυτή τοποθετείται σην κορυφή του ισού. Η σειρά που θα
τοποθετηθούν οι όλλες κεραίες δεν έχει επίδραση ση λήψη, εκτός αν
χρειάζεται η κεραία που έχει έναν ορισμένο προσανατολισμό να τοπο­
θετηθε{ υψηλότερα, για να αποφεύγει ένα συγκεκριμένο εμπόδιο. Αν
δεν υπάρχει τέτοιος λόγος, πρέπει να προτιμούμε να τοποθετούμε χα­
μηλότερα τις κεραίες που παρουσιάζουν μεγαλύτερη ανίσαση σον
άνεμο, ώσε να περιορίζεται όσο γ{νεται η καταπόνηση του ισού. Η
χαμηλότερη κερα(α πρέπει να τοποθετηθεί τουλάχισον 1 m πάνω από
τη
σέγη.
Στην εκλογή της θέσεως της κεραίας πρέπει να λάβομε επ(σης υπό­
ψη ότι δεν θα πρέπει αυτή να εξέχει από την οικοδομική γραμμή, αν το
.
ύψος της ε(ναι χαμηλότερο από 1 5
m
από τη σάθμη του πεζοδρομίου.
Οι κεραίες σηρίζοναι επάνω σον ισό, που αποτελείται από ένα
σωλήνα που πρέπει να έχει κατάλληλη προσασία για να μη σκουριάζει.
Επίσης, ο ισός πρέπει να έχει αρκετή ανοχή, ώσε να μην κινδυνεύει
από τις καταπονήσεις που δέχεται εξαιτίας των δυνάμεων που οφείλο­
ναι σην πίεση του ανέμου, όπως θα αναφέρομε παρακάτω. Ο ισός
προσδένεται μερικές φορές με συρματόσχοινα (επίτονοι) .
Ο ισός, οι κεραίες, τα συρματόσχοινα των επιτόνων (αν υπάρχουν)
και το καλώδιο καθόδου πρέπει να έχουν αρκετή απόσαση από τους
εναέριους αγωγούς_ των δικτύων ηλεκρικής ενέργεφς, ώσε να μη
δημιουργούναι κίνδυνοι. Αν πρόκειται για τα εναέρια δίκυα διανομής,
πρέπει, ανάλογα με την τάση του δικύου, να τηρούναι !ατ'ελάχισο οι
ακόλουθες αποσάσεις.
Δίκυο Χαμηλής Τάσεως (220/380 V)
Συγκενρικά καλώδια πάροχετεύσεων
Δίκτυο Μέσης Τάσεως (μέχρι 20 kV)
Οριζόνια
απόσαση (m)
1 , 25
0, 90
2, 50
Κατακόρυφη
απόσαση (m)
2, 50
0, 90
2, 50
Σε περίπτωση διασαυρώσεως με αγωγούς ή καλώδια ενέργειας, τα
καλώδια καθόδου κεραίας και τα συρματόσχοινα επιτόνων (αν υπάρ­
χουν) , πρέπει να περνούν κάτω από αυτούς.
Για τα δίκτυα μεταφοράς η ΔΕΗ έχει ορίσει, πριν από την κατασκευή
κάθε γραμμής και σε μια ζώνη ορισμένου πλάτους αρισερά και δεξιά
της γραμμής, ποιο είναι το μέγισο ύψος που μπορούν να έχουν οι
οικοδομές. Αυτό το ύψος ισχύει και για τις κεραίες.
Κε
ρ
αία ¤
H
.rM
~
• ¯ ~H_¿H¡÷H¿*H¡� ¶Ι¡ *�l¿*Fyl¡
æ
¬ιφ

Σχ. 12.5α.
Σ
τ
ή
ρι
ξ
η ισο
ύ
κερα
(
ας,
δ
υν
ά
μεις πι
έ
σεως αν
έ
μου και ροπ
έ
ς κ
ά
μ
ψ
εως
.

Ο ισός σερεώνεται συνήθως με δύο ειδικά σηρίγματα (δαγκάνες)
σε ένα γερό τοίχο ή άλλο κατάλληλο σοιχείο του κηρ{ου. Η κατακό­
ρυφη απόσαση των σηριγμάτων πρέπει να είναι τουλάχισον ίση με
το 1 /6 του συνολικού ύψους του ισού (σχ. 1 2.5α) .
Ο υπολογισμός της ανοχής του ισού γίνεται με βάση τη μέγιση
ροπή κάμψεώς του, που δημιουργείται από τις δυνάμεις πιέσεως του
ανέμου. Η μέγιστη ροπή εμφανίζεται σο σημείο του επάνω στηρίγμαος.
Σύμφωνα με τον σχετικό Γερμανικό Κανονισμό (VDE 0855) , πρέπει
να λαμβάνεται υπόψη πίεση του ανέμου 800 N/m
2
(ανισοιχεί σε ταχύ­
τητα ανέμου 1 30 km/h) , εφόσον το κτήριο έχει ύψος 20 m. Αν είναι
ψηλότερο, πρέπει να ληφθεί υπόψη π{εση ανέμου 1 1 00 N/m
2
(ανισοι­
χεί σε ταχύτητα ανέμου 1 50 km/h) . Οι κατασκευασές κεραιών πρέπει
να δίνουν τη δύναμη σε Ν, για πίεση 800 N/m
2
• Αν θέλομε να υπολογ{­
σομε τις δυνάμεις για πίεση 1 1 00 N/m
2
, πρέπει να πολλαπλασιάσομε επί
το συνελεσή 1 ,37 ( = 1 1 00: 800) .
Η ροπή κάμψεως υπολογίζεται με τον τύπο:
M=F1 1 1 ¬ F
2
1
2
¬ . . . .
όπου Μ η μέγιση ροπή σε N. m, F1 , F
2
• • • οι δυνάμεις ανέμου σις
κεραίες σε Ν, 1 1 , 1
2
••• τα ύψη των κεραιών σε m, μετρούμενα από το
επάνω σήριγμα.

- Αυτή η μέγιση ροπή κάμψεως πρέπει να είναι μικρότερη από τη
μέγιση επιτρεπόμενη ροπή σην οποία ανέχει ο ισός και την
οποία πρέπει να τη δίνει ο κατασκευασής του.
Ακόμα ορίζει ο ίδιος Κανονισμός, ότι:
- Την ανοχή αυτή πρέπει να έχει ο ισός, χωρίς να λαμβάνοναι
υπόψη οι επίτονοι, με τους οποίους ενδεχομένως έχει προσδεθεί.
- Το υλικό, από το οποίο είναι κατασκευασμένος ο ισός πρέπει να
είναι τέτοιο, ώσε, αν υπάρξουν μεγαλύτερες δυνάμεις, ο ισός να
παραμορφωθεί (να λυγίσει) χωρίς να σάσει. Όπως αναφέρει ο Κα­
νονισμός, οι σωλήνες νερού δεν ικανοποιούν αυτήν την απαίτηση.
Τα παραπάνω ισχύουν για μέγισες ροπές κάμψεως μέχρι 1 650 N. m
και για ύψη ισών μέχρι 6 m. Πάνω από αυτά τα όρια πρέπει να γίνεται
ένας αναλυτικός υπολογισμός.
Σημειώνομε ότι συνηθισμένες τιμές της δυνάμεως που οφείλεται
σην πίεση του ανέμου είναι 60 Ν περίπου για τις κεραίες UHF και
περίπου 80 Ν για τις κεραίες VHF. Οι τιμές αυτές δίδοναι ως τάξη
μεγέθους και δεν πρέπει να χρησιμοποιηθούν σε υπολογισμούς για την
εκλογή ισών, επειδή ορισμένες κεραίες έχουν σημανικά υψηλότερες
δυνάμεις ανέμου.
Ως προς τις επιτρεπόμενες ροπές κάμψεως των ισών, δίνομε ενε­
λώς ενδεικτικά (επειδή αυτές εξαρτώναι από την ανοχή του χρησιμο­
ποιούμενου υλικού) τις ακόλουθες τιμές:
Διάμετρος Πάχος τοιχώματος Επιτρ. ροπή κάμψεως
(mm)
40
50
60
(mm)
2
2, 5
3
(N. m)
350
650
1 1 00
Στον αναλυτικό υπολογισμό, όταν επιβάλλεται να γίνει αυτός, σύμ­
φωνα με όσα αναφέραμε προηγουμένως, πρέπει να ληφθούν υπόψη και
οι δυνάμεις από την πίεση του ανέμου που αναmύσσοναι επάνω σον
ίδιο τον ισό.
δI Γείωση τηςκεραίας-
Το συγκρότημα της κεραίας (ισός και κεραίες) αποτελεί ένα μεταλ­
λικό σώμα που εξέχει επάνω από την οικοδομή· είναι επομένως πιθανό
να αποτελέσει ένα σημείο mώσεως κεραυνών. Ακόμα είναι δυνατόν να
αναmυχθούν σε αυτό τάσεις από επαγωγή, σε περίπτωση πτώσεως
κεραυνού σε μικρή απόσαση. Η τάση που δημιουργείται στο συγκρό-
Z1
τημα της κεραίας εξαιτίας αυτών των ατμοσφαιρικών φαινομένων μπο­
ρεί, μέσω των καλωδίων καθόδου, να φθάσει ως τις συσκευές τηλεορά­
σεως και να τις κατασρέψει. Μπορεί επίσης να προκαλέσει και άλλες
ζημιές, γιατ{ η τιμή της είναι πολύ μεγαλύτερη από την ανοχή της
μονώσεως των καλωδίων. Επομένως το ρεύμα που περνά από τα καλώ­
δια μπορεί να διοχετευθεί σε διάφορα σοιχεία του κτηρίου. Για να
αποφύγομε αυτούς τους κινδύνους, πρέπει να γειώσομε τον ισό της
κεραίας, ώσε να διοχετευθεί προς tη γη το ηλεκτρικό φορτίο και να
μην αποκτήσει αξιόλογη τάση ο ισός προς τη γη. Επίσης πρέπει να
συνδέσομε τα πλέγματα των καλωδίων καθόδου. (τα καλώδια καθόδου,
όπως θα αναφέρομε ση συνέχεια, είναι ομοαξονικά, δηλαδή αποτελού­
ναι από έναν κενρικό αγωγό, που η μόνωσή του περιβάλλεται από ένα
δεύτερο αγωγό που αποτελείται από πολλά λεπτά συρματίδια και έχει
μορφή πλέγματος, ή αποτελείται από ένα πολύ λεπτό μεταλλικό φύλλο
που περιβάλλει τη μόνωση του κενρικού αγωγού. )
Η γείωση γίνεται με σύνδεση προς τη σωλήνωση υδρεύσεως του
κτηρίου σε ένα σημείο κονά σην κεραία ή προς ένα καλό ηλεκτρόδιο
γειώσεως. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί το ηλεκτρόδιο γειώσεως της ΕΗΕ,
αλλά δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί κανένας αγωγός προσασίας της
εγκατασάσεως. Πρέπει δηλαδή να τοποθετηθεί χωρισός αγωγός για
τη γείωση της κεραίας. Για να διατηρηθεί σε όσο το δυνατόν χαμηλό­
τερο δυναμικό το συγκρότημα της κεραίας, πρέπει ο αγωγός γειώσεώς
του να παρουσιάζει όσο το δυνατόν μικρότερη ανίσαση, ώσε να μη
δημιουργηθεί κατά μήκος του αξιόλογη πτώση τάσεως κατά τη διοχέ­
τευση του ρεύματος του κεραυνού. Γι' αυτό ο αγωγός γειώσεως της
κεραίας πρέπει να ακολουθήσει τη συνομότερη δυνατή διαδρομή, ώ­
σε να έχει όσο γίνεται μικρότερο μήκος. Είναι επίσης πολύ ουσιασικό
ο αγωγός αυτός να είναι κατά το δυνατόν ευθύγραμμος και πάνως να
μην έχει απότομες γωνίες. Αυτό επιβάλλεται, επειδή τα ρεύματα ατμο­
σφαιρικής προελεύσεως είναι ενελώς σιγμιαία, δηλαδή από τη μηδε­
νική τιμή φθάνουν σε ελάχισο χρόνο, της τάξεως του μS (εκατομμυριοσό
του δευτερολέπτου), με μια μέγιση τιμή και αμέσως μετά πάλι μηδενί­
ζοναι. Στη ροή ενός τέτοιου ρεύματος που έχει ταχύτατη μεταβολή,
σημανική πτώση τάσεως θα δημιουργηθεί, αν ο αγωγός έχει αυξr ; μένο
συνελεσή aυτεπαγωγής [L) . Στις γωνίες, ιδίως αν αυτές είναι απότο­
μες, έχομε μια συγκένρωση του μαγνητικού πεδίου που δημιουργείται
γύρω από τον αγωγό εξαιτίας της ροής του ρεύματος και επομένως
παρουσιάζεται cυξημένη aυτεπαγωγή. Έχομε δηλαδή σε αυτά τα ση­
μεία μια τοπικά αυξημένη ανίσαση ση διέλευση του ρεύματος.

Συνισάται να χρησιμοποιηθεί για τη γείωση του ισού γυμνός αγω­
γός χαλκού, διατομής 1 6 mm
2
, που θα τοποθετηθεί, αν αυτό είναι δυ­
νατόν, σο εξωτερικό της οικοδομής. Είναι επίσης προτιμότερο να είναι
ορατός, αλλά, αν χρειασθεί, μπορεί να τοποθετηθεί σε πλασικό σωλή­
να. (Δεν πρέπει να περάσει σε χαλυβδοσωλήνα, επειδή τότε θα είχε
αυξημένη επαγωγική ανίσαση, αφού θα περιβαλλόταν από σιδηρομα­
γνητικό υλικό.) Πρέπει να δίνομε ιδιαίτερη προσοχή σις συνδέσεις: δεν
πρέπει οι συνδετήρες να κινδυνεύουν να χαλαρώσουν ή να διαβρωθούν.
Συγκολήσεις είναι δεκές μόνο αν γίνουν με μπρουνζοκόλληση.
Το σχήμα 1 2. 5β δε{χνει τη διάταξη γειώσεως κεραίας σε περίπωση
οικοδομής με θεμελιακή γείωση και με εφαρμογή ουδετερώσεως.
ε)
Κάθοδοι. Καλώδια και εξαρτήματα.
Η ενέργεια που •συλλαμβάνεται• από τις κεραίες διοχετεύεται σις
συσκευές τηλεοράσεως με ειδικά καλώδια. Η σαθερή εγκατάσαση
καταλήγει σε κεpαιοδ6τες (pευματοδ6τες κεpαfας τηλεοράσεως) ,
προς τους οποίους συνδέοναι τα καλώδια κεραίας των συσκευών. Αν
η τάση (ή, όπως λέμε, το σήμα) που αναπτύχθηκε επάνω σην κεραία
δεν έχει ικανοποιητική τιμή, ή αν πρόκειται για συλλογική κεραία, από
την οποία τροφοδοτούναι περισσότερες συσκευές τηλεοράσεως,
χρειάζεται να τοποθετηθεί και ένας ενισχυτής.
Τα καλώδια που χρησιμοποιούναι είναι δύο ειδών: τα πεπλατυσμένα
(πλακέ) και τα ομοαξονικά (σχ. 1 2. 5γ) . Ένα καλώδιο προσδιορίζεται
από τη χαpακτηpιατική αντ{ατααή του. Αυτή εξαρτάται από τη σχέση
του συνελεσή aυτεπαγωγής και της χωρητικότητας μεταξύ των δύο
αγωγών του. Επειδή η χωρητικότητα είναι συνάρτηση της αποσάσεως
μεταξύ των δύο αγωγών, τα πλακέ καλώδια έχουν ειδική μορφή, ώσε
οι αγωγοί να έχουν την κατάλληλη απόσαση. Στα ομοαξονικά καλώδια
το πάχος της μονώσεως του κενρικού αγωγού είναι αρκετά μεγάλο
(μεγαλύτερο απ' όσο θα επιβαλλόταν για λόγους μονώσεως) , για να
υπάρχει η απόσαση που χρειάζεται μεταξύ του κενρικού και του πε­
ριφερειακού αγωγού (πλέγματος) . Τα πλακέ καλώδια έχουν συνήθως
χαρακηρισική ανίσαση 300 Ω και τα ομοαξονικά 75 Ω.
Με τη χαρακτηρισική ανίσαση Ζ ισχύει ο νόμος του Ohm: U/1 = Ζ.
Αν ενώσομε απευθε{ας δύο καλώδια διαφορετικής χαρακηρισικής α­
νισάσεως, δεν θα μπορεί να περάσει από το σημείο της συνδέσεως
ολόκληρη η ενέργεια. Αυτό μπορούμε να το καταλάβομε, αν σκεφθούμε
ότι, αφού έχουν ενωθεί τα δύο καλώδια, πρέπει να έχουν την {δια τάση,
αλλά και το ίδιο ρεύμα. Τότε όμως δεν ε{ναι δυνατόν να ισχύει και από

τις δύο πλευρές της συνδέσεως ο νόμος του Ohm. Χωρίς να μπούμε .σε
29
Σχ. 12.ΙI.
Γc{
ι
cο κραc.
7N
Πλακέ διπολιw
καλώδιο
Σχ. 12.5y.
ª B° "
Κ
α
λώ
δ
ια κα
θ
ό
δ
ου κερα
(
ας τη
λ
εορ
ά
σ
εως.
Ομ
οα
kνικό
καλιιο
λεmομέρειες, αναφέρομε ότι σε μια τέτοια σύνδεση, προς τη μια κα­
τεύθυνση ροής της ενέργειας δημιουργείται εξασθένιση του σήματος,
ενώ προς την ανίθετη δημιουργείται ανάκλαση. Δηλαδή ένα τμήμα της
ενέργειας του σήματος επισρέφει και τότε, υπό ορισμένες συνθήκες,
μπορούν να εμφανισθούν σάσιμα κύματα από τ συμβολή του κύματος
που διευθύνεται προς το σημείο της συνδέσεως και του κύματος που,
μετά την ανάκλαση, έχει την ανίθετη κατεύθυνση. Επίσης φαινόμενα
ανακλάσεως μπορεί να έχομε σε ένα σημείο, όπου τερματίζεται ένα
καλώδιο, π. χ. σε έναν κεραιοδότη, αν δεν είναι συνδεδεμένη σε αυτόν
μια συσκευή τηλεοράσεως. Γι' αυτούς τους λόγους οι συνδέσεις των
καλωδίων κεραίας γίνοναι μέσω ειδικών εξαρτημάτων που περιλαμβά­
νουν μετασχηματισές προσαρμογής ή και άλλα σοιχεία, ώσε να μη
δημιουργούναι εξασθενίσεις του σήματος ή ανακλάσεις. Επίσης, όπως
θα αναφέρομε και ση συνέχεια, σα σημεία τερματισμού χρησιμο­
ποιούναι εξαρτήματα που περιλαμβάνουν μια κατάλληλη ανίσ�ση,
ώσε να μη δημιουργούναι ανακλάσεις.
Οι κεραίες έχουν ανίσαση 300 Ω. Από αυτές ξεκινούν πλακέ καλώ­
δια (με χαρακτηρισική ανίσαση 300 Ω) , που φθάνουν ση βάση του
ισού. Εκεί, αν πρόκειται για ατομική εγκατάσαση, τα καλώδια από
όλες τις κεραίες ενώνοναι με ένα ομοαξονικό καλώδιο (χαρακτηρισική
ανίσαση 75 Ω) , που τροφοδοτεί τον κεραιοδότη (ή τους κεραιοδότες)
της κατοικίας. Η σύνδεση γίνεται σε ένα ειδικό κουτί που λέγεται μί­
κτης. Το σχήμα 1 2. 5δ δείχνει τη διάταξη.
Αν το σήμα που αναmύσσεται σην κεραία δεν είναι ικανοποιητικό ή
αν πρόκειται για συλλογική κεραία, χρειάζεται να τοποθετηθεί ένας
ενισχυτής. Στην περίmωση ατομικής κεραίας χρησιμοποιείται ένας ενι­
σχυτής που αποτελείται από δύο τεμάχια. Το ένα τοποθετείται κονά
ση συσκευή της τηλεοράσεως και τροφοδοτείται με ρεύμα από ένα
ρευματοδότη της ΕΗΕ και το άλλο τοποθετείται ση βάση του ισού.
Το πρώτο τεμάχιο περιλαμβάνει ένα τροφοδοτικό σοιχείο που διοχε-
Zô1
' ' ' ¯
Κε
α
ιδι 
Σχ. 1Z.5δ.
Σ
ύ
ν
δ
εση μ
(
κ σην κ
ά
θο
δ
ο κερα
(
ας.
τεύει, μέσω του καλωδίου της κεραίας, μια πολύ χαμηλή τάση για να
τροφοδοτήσει το δεύτερο τεμάχιο που περιλαμβάνει το κύριο μέρος
του ενισχυτή. Στην περίπτωση συλλογικής κεραίας ο ενισχυτής αποτε­
λείται από ένα τεμάχιο. Αυτός εγκαθίσαται σε σεγασμένο μέρος, όσο
το δυνατόν πλησίον ση βάση του ισού, και τροφοδοτείται με ρεύμα
220 V από την ΕΗΕ των κοινοχρήσων. Η τοποθέτηση του ενισχυτή σε
θέση κονά ση βάση του ισού έχει σκοπό την αποφυγή της εξασθε­
νίσεως (ή, όπως λέμε, αποαpέαεως) του σήματος κατά μήκος των
καλωδίων, ώστε το σήμα που φθάνει σε αυτόν να είναι ικανοποιητικό.
Στην περίπτωση συλλογικής κερα{ας, από τον ενισχυτή τροφοδοτεί­
ται το εσωτερικό δίκυο της πολυκατοικίας, προς το οποίο συνδέοναι
οι κεραιοδότες των διαφόρων διαμερισμάτων. Ένα τέτοιο δίκτυο φαί­
νεται σο σχήμα 1 2. 5ε. Η σύνδεση των κεραιοδοτών μπορεί να γίνεται
είτε με διέλευση του καλωδίου, όπως σο σχήμα 1 2.5σ, είτε με διακλα­
δώσεις, όπως σο σχήμα 1 2.5ζ. Οι διακλαδώσεις από το κενρικό καλώ­
διο για την τροφοδότηση των κατερχομένων κλάδων καθώς και οι
διακλαδώσεις από τους κλάδους για την τροφοδότηση των κεραιοδο­
τών (αν εφαρμοσθεί η τροφοδότηση κατά διακλάδωση) γίνοναι με τη
βοήθεια ειδικών εξαρτημάτων που λέγοναι κατανεμητές και διακλαδω­
τές (σχ. 1 2. 5η). Αυτοί περιέχουν κατάλληλα σοιχεία, για να ρυθμίζεται
το ποσοσό του σήματος που διοχετεύεται προς κάθε κατεύθυνση. Στον
ZôZ
Σχ. 1Z.6s.
Δ(
κυο κα
θ
ό
δ
ου συ
λ
ογικ
ή
ς κερα
(
ας.
Καλώδ
ιο
δ
ια
ν
ο
μ

Κερα�
ο
δό"ι
με δ
ιελε

χαλωδL
ο
u
Κερ
α

τηι
:
ρ
:���r
Ί
Ω
Σχ. 1Z.6σ.
Σ
ύ
ν
δ
εση κεραιο
δ
οτ
ώ
ν με
δl
λευ
σ
του καλω
δ(
ου
.
Κερα
ι
ο
δότι
Κερcοδό­
� κ
ατά
δ
ιακάδωσ
¬L
Κα
λώ
δ
ι
ο
δ
ι
α
ο
μ
ή
ς
Διπλός
δια
λ
αδωτι
æ
%
¾
Δ
ιπλό

διδω
μ

ι
σ
α
η τέρ
μα
­
tισ
μ
ο
Æ
¾
Διτλόι διακλαδι
με
ατ
ί
α
σ τ
ρ
μα­
τ
ι
σμ
ο ¹ªΩ
Σχ. 12.5ζ.
Σύ
ν
δ
ε
σ
κεραιο
δοτ
ώ
ν με
δ
ιακλ
ά
δ
ωσ του καλω
δ(
ου.
Κ
ύριο
Κα
ώ
δ
ι
V
κ
ώ
δ
ι
ο

δι
α
ο

)
Z
ι
Κατα
ν-
τ

Ι
Καα
ε

,
Κ-

ι
ο
 
:
���.
..
'''
-. ��

l ι
l ι δ ��
·
Ι
l
l
Ι
ι
ι

η
ς
Ι
δι
αχλδ
ω
ι :
l
(
Î
Ι
ι
i
Ι
Κ
α
δ
ια
δ
ι
ο
Σχ. 12.5η.
Κ
ατανεμητ
t
ς και
δ
ιακλα
δ
ωτ
ι
ς για καλ
ώ
δ
ια κα
θ
ό
δ
ου κερα
(
ας
.
τελευτα(ο κερα
ι
οδότη, αν εφαρμόζεται η τροφοδότηση με διέλευση, ή
σο τελευτα(ο σημε(ο διακλαδώσεως, αν εφαρμόζεται η τροφοδότηση

κατά διακλάδωση, υπάρχει μια αν(σαση 75 Ω, που χρειάζεται, όπως
αναφέραμε και προηγουμένως, για να αποφεύγοναι οι ανακλάσεις σο
τέρμα της γραμμής.
12.6 Συσήματα ασφαλεlαc.
Τα κυριότερα συσήματα ασφαλε(ας ε(ναι τα συστήμαα κατά της
κλοπής και τα συσήματα πυρασφαλε(ας. Τα μηχανή
μ
ατα που χρησιμο-
¿b
ποιούναι σε αυτά τα συσήματα είναι ενελώς ειδικά, με την έννοια ότι
υπάρχουν πολύ μεγάλες διαφορές σα μηχανήματα των διαφόρων κα·
τασκευασών. Γι' αυτό εδώ θα περιορισθούμε σε ορισμένα μόνο βασικά
σημεία. Η εγκατάσαση πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τις υποδείξεις
του κατασκευασή των μηχανημάτων.
Και σις δύο περιmώσεις συσημάτων που προαναφέραμε υπάρχει
ένας κενρικός πίνακας που ελέγχει συνεχώς το σύσημα, και ένας
ορισμένος αριθμός αισθητηρίων, τα οποία, όταν υπάρχει λόγος, δίνουν
κατάλληλο σήμα σον κενρικό πίνακα για να τεθεί σε λειτουργία το
σύσημα. Τα μηχανήματα είναι, κατά το πλείσον, ηλεκτρονικά.
Σημανικό σοιχείο γι'αυτά τα συσήματα αποτελεί η ασφάλεια της
λειτουργίας τους. Γενικά, θεωρείται προτιμότερο να τεθεί κάποτε σε
λειτουργία το σύσημα χωρίς να υπάρχει η αιτία που θα έπρεπε κανο·
νικά να την προκαλέσει, παρά το ανίθετο, δηλαδή να μη λειτουργήσει
το σύσημα όταν πρέπει. Βέβαια πρέπει πάνα να γίνεται η μεγαλύτερη
δυνατή προσπάθεια, ώσε να μην προκαλείται η διέγερση του συσήμα­
τος χωρίς λόγο. Όμως, μεταξύ των δύο προτιμάται το λιγότερο κακό,
δηλαδή η αναίτια λειτουργία.
Ένα σοιχείο για να εξασφαλισθεί η λειτουργία είναι η ανεξαρτησία
από την ηλεκτρική τροφοδότηση. Γι' αυτό το σκοπό τα συσήματα α­
σφαλείας περιλαμβάνουν έναν ή περισσότερους συσσωρευτές (επανα­
φορτιζόμενες μπαταρίες) . Η ηλεκτρική τροφοδότηση κρατά τους
συσσωρευτές πάνα φορτισμένους, αλλά, αν αυτή λείψει, το σύσημα
μπορεί να λειτουργήσει κανονικά. Το μέγεθος (δηλαδή η χωρητικότητα,
σε Ah) των συσσωρευτών εκλέγεται κατάλληλα, ώσε να μπορεί να
ανιμετωπισθεί η μεγαλύτερη πιθανή διακοπή τροφοδοτήσεως. Ο κατα­
σκευασής ορίζει κάθε πότε πρέπει να ανικαθίσαται ο συσσωρευτής,
επειδή με τον καιρό οι συσσωρευτές χάνουν τη χωρητικότητά τους,
δηλαδή μπορούν να διατηρούν λιγότερη συσσωρευμένη ενέργεια. Σε
μερικά συσήματα υπάρχουν δύο συσσωρευτές: ο ένας τροφοδοτεί
συνεχώς όλα τα κυκλώματα του συσήματος που το κρατούν σε κατά­
σαση ετοιμότητας, ενώ ο δεύτερος δεν έχει καμιά κατανάλωση, όταν
το σύσημα δεν έχει τεθεί σε λειτουργία. Σε περίπτωση που η τάση του
πρώτου συσσωρευτή πέσει κάτω από ένα όριο, ο δεύτερος συσσωρευ­
τής δίνει ένα σήμα (οmικό ή ηχητικό· π.χ. θέτει σε λειτουργία μια
σειρήνα) .
Το δεύτερο σοιχείο εξασφαλίσεως της λειτουργίας είναι ότι αυτή
πρέπει να μην επηρεάζεται σην περίmωση διακοπής των καλωδίων
που συνδέουν μεταξύ τους τα διάφορα μηχανήματα του συσήματος

(τα αισθητήρια προς τον κενρικό πίνακα) . Γι' αυτό, τα συσήματα α­
σφαλείας λειτουργούν με •επαφές κανονικά κλεισές". Αυτό σημαίνει
ότι, όταν τα αισθητήρια δεν ανιχεύουν τίποτε ανικανονικό, έχουν τις
επαφές τους κλεισές και μόνο έτσι ο κενρικός πίνακας διατηρείται σε
κατάσαση ηρεμ{ας. Αν υπάρξει διέγερση του αισθητηρ{ου, ανο{γει η
επαφή του και αυτό αποτελε{ σήμα για τον κενρικό π{νακα να θέσει το
σύσημα σε λειτουργία. Έτσι, η περίmωση διακοπής ενός καλωδίου
ισοδυναμεί με διέγερση του ανίσοιχου αισθητηρίου και θέτει το σύ­
σημα σε λειτουργία.
Όταν τεθε{ σε λειτουργία ένα σύσημα ασφαλείας, μπορεί:
- Είτε να δίνει τοπικό συναγερμό, με σειρήνες και άναμμα - σβήσιμο
των φώτων.
- Είτε να θέτει σε λειτουργία ένα σύσημα τηλεφωνικής ειδοποιή­
σεως, μέσω του οπο(ου δίδεται η σχετική πληροφορία σην Ασυ­
νομική ή σην Πυροσβεσική Υπηρεσία ή σε ένα ή περιaσότερα
ιδιωτικά τηλέφωνα που έχουν προκαθορισθεί.
- Είτε, βέβαια, να κάνει και τις δύο παραπάνω ενέργειες συγχρό­
νως.
α) Συστήματα κατά της κλοπής.
Διακρίνοναι σε συσήματα κατά της διαρρήξεως και σε συσήματα
κατά της λησείας.
Στα συσήματα κατά της διαρρήξεως τα πιο συνηθισμένα αισθητήρια
είναι: επαφές σις πόρτες και σα παράθυρα, αισθητήρια κραδασμών
σα κρύσαλλα των παραθύρων και προθηκών, ανιχνευτές παρουσίας
προσώπων. Οι τελευταίοι λειτουργούν με μικροκύματα ή με υπέρυθρες
ακτίνες και ανιλαμβάνοναι οποιαδήποτε κίνησ σην περιοχή που επι­
τηρούν. Το σύσημα βάζει σε κατάσαση επαγρυπνήσεως ο ένοικος,
όταν αποχωρεί από το οίκημα, μέσω κατάληλης διατάξεως και το aπε­
νεργοποιεί, όταν επισρέφει. Φυσικά υπάρχουν κατάληλες . χρονικές
καθυσερήσεις που επιτρέπουν τη μη θέση σε λειτουργία του συσήμα­
τος κατά την έξοδο και κατά την είσοδο του ενοίκου.
Στα συσήματα κατά της λησείας, που εγκαθίσαναι κυρίως σε
τράπεζες και ανάλογα κατασήματα, η θέση σε λειτουργία γίνεται από
κάποια ενέργεια ενός υπαλλήλου, που μπορεί να γίνει απαρατήρητα και
συνήθως ενεργοποιεί μόνο το σύσημα τηλεφωνικής ειδοποιήσεως.
f) Σ
υστήματα κατά της πυρκα
ϊ
άς.
Διακρίνοναι σε συσήματα πυρανιχνεύσεως και σε συσήματα αυτό­
ματης πυροσβέσεως. Και σα δύο υπάρχουν αισθητήρια που ανιλαμ-
Ò
βάνοναι την ύπαρξη φωτιάς. Τα πιο συνηθισμένα είναι τα αισθητήρια
ιονισμού που διεγείροναι από την ύπαρξη καπνού και εκείνα που επη­
ρεάζοναι από την αυξημένη θερμοκρασία. Όταν τεθεί σε λειτουργία
το σύσημα, μπορεί να δίδοναι ηχητικά σήματα με σειρήνες ή ισχυρά
κουδούνια, κυρίως αν πρόκειται για χώρο που, σε περίmωση πυρκα'ίάς,
επιβάλλεται να εκκενωθεί από άτομα που τυχόν υπάρχουν σε αυτόν
(π.χ. σε ξενοδοχεία) · συγχρόνως δίδεται τηλεφωνική ειδοποίηση σην
Πυροσβεσική Υπηρεσία.
Τα συσήματα αυτόματης πυροσβέσεως, όταν τεθούν σε λειτουργία,
προκαλούν την εκτόξευση νερού με κατάλληλα ακροφύσια ή, τα πιο
πολύπλοκα, διαθέτουν σύσημα που διοχετεύει σο χώρο διοξείδιο του
άνθρακος, αφού βέβαια προηγουμένως έχει εκκενωθεί από άτομα ο
χώρος. Συνήθως σα συσήματα αυτόματης πυροσβέσεως λαμβάνοναι
μέτρα για να αποφεύγοναι οι αναίτιες λειτουργίες. Π.χ. χρειάζεται να
διεγερθούν συγχρόνως δύο αισθητήρια, διαφορετικής φύσεως μεταξύ
τους, για να τεθεί το σύσημα σε λειτουργία.
ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΔΕΚΑΤΟ TP| TD
ΦΩΤΟΤΕΧΝΙ Α
13. 1 Γcνικ6. Αντι κειμενο τηc Φωτοτεχνισc.
Η πιο διαδεδομένη εφαρμογή του ηλεκρισμού ε(ναι χωρ(ς αμφιβο­
λ(α ο φωτισμός. Ε(ναι η εφαρμογή που χρησιμοποιούμε πιο συχνά σην
καθημερινή ζωή μας. Η ηλκρική ενέργεια που χρησιμοποιε{ται για
φωτισμό δεν αποτελε( το μεγαλύτερο μέρος της ηλεκρικής ενέργειας
που παράγεται συνολικά. Όμως ε(ναι πολύ πιθανό, ότι από την αξ(α
κατασκευής του συνόλου των ΕΗΕ, το μεγαλύτερο ποσοσό ε(ναι εκε(νο
που ανισοιχε( σα τμήματα των εγκατασάσεων που χρησιμεύουν για
την εξυπηρέτηση των φωτισικών αναγκών.
Ε(ναι φανερή η σημασ(α που έχει ο σωσός φωτισμός των χώρων
σους οπο{ους διαμένομε, εργαζόμασε, κινούμασε, αναπαυόμασε
κλπ. Απ' αυτόν εξαρτάται σε σημανικό βαθμό η ασφάλειά μας, η από­
δοση της εργασ(ας μας και η ψυχική διάθεσή μας. Ο κακός φωτισμός
μπορε{ να κουράζει τα μάτια μας και τελικά να βλάψει την όρασή μας.
Ο καθορισμός του ε(δους, των θέσεων και της ισχύος των φωτισι­
κών σωμάτων που απαιτούναι για το σωσό φωτισμό ενός χώρου,
εσωτερικού ή υπα(θριου, αποτελε{ ανικε(μενο της Φωτοτεχ{ας.
Βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να γ(νεται φωτοτεχική με­
λέτη για κάθε χώρο που πρόκειται να φωτισθε(. Τέτοιες μελέτες απαι­
τούναι μόνο σε περιπώσεις μεγάλων χώρων ή χώρων σους οπο(ους
ε{ναι σημανικό να εξασφαλισθούν πολ' καλές συνθήκες φωτισμού.
Όμως τις βασικές έννοιες της Φωτοτεχν(ας χρειάζεται να τις γνωρ(ζει
όποιος ασχολε(ται με τη μελέτη ή την κατασκευή των ΕΗΕ, ακόμα και
αν ανικε(μενό του αποτελούν αποκλεισικά οι απλές εγκατασάσεις,
για τις οπο(ες ποτέ δεν θα χρειασθε( η εκπόνηση φωτοτεχικής μελέ­
της. Η γνώση αυτών των εννοιών θα τον διευκολύνει να εννοήσει ποιο
είναι το ε(δος φωτισμού που πρέπει να προτιμηί για κάε-συyκεκρι­
μένο χώρο, ποιες ε(ναι οι ενδεδειγμένες θέσεις τοποθετήσεως των φω-
¿ö
τισικών σωμάτων, πώς μπορεί να γίνει οικονομία σην κατανάλωση
ηλεκρικής ενέργειας κλπ.
Απ' όσα αναφέραμε σχετικά με το ανικείμενο της Φωτοτεχνίας προ­
κύπτει ότι αυτή ασχολείται με τον τεχνητό φωτισμό, δηλαδή με το
φωτισμό σον οποίο πηγή του φωτός είναι τα φωτισικά σώματα που
τοποθετούμε γι' αυτόν το σκοπό. Ενούτοις μερικές βασικές γνώσεις
της Φωτοτεχνίας, χρησιμοποιούναι και για τη μελέτη του φυσικού φω­
τισμού των εσωτερικών χώρων, δηλαδή του φωτισμού από το ηλιακό
φως, η μελέτη όμως αυτή εμπίπτει σον τομέα της Αρχιτεκτονικής.
Σ' αυτό το κεφάλαιο θα αναπτύξομε τα βασικά σημεία της Φωτοτε­
χνίας. Επειδή όμως προϋπόθεση για να γίνουν κατανοητές οι φωτοτε­
χνικές έννοιες αποτελεί η γνώση ορισμένων σοιχείων της Φυσικής, θα
συνοψίσαμε εδώ και μερικά από αυτά τα σοιχεία. Επίσης θα δώσομε
μερικές οδηγίες ηλεκτρολογικού περιεχομένου, σχετικά με την τροφο­
δότηση ορισμένων φωτεινών πηγών.
Πάνως πρέπει να γίνει σαφές, ότι η εκπόνηση πλήρων φωτοτεχικών
μελετών προϋποθέτει πολύ ευρύτερες ειδικές γνώσεις απ' όσες είναι
δυνατόν να περιληφθούν εδώ.
13.Z Φύση και ιδιότητες του φωτόc.
Το φως είναι μια μορφή ενέργειας που γίνεται αισθητή σ' εμάς με
την όραση. Παράγεται από τις φωτεινές πηγές και μεταδίδεται με ακτι­
νοβολία. Η μετάδοση αυτή γίνεται είτε μέσα από το κενό (και γι' αυτό
μπορεί και φθάνει ως εμάς το φως του Ήλιου, περνώνας από τον κενό
χώρο μεταξύ του Ήλιου και της Γης) , είτε μέσα από ορισμένα υλικά
(σερεά, υγρά ή αέρια) που τα λέμε διαφανή.
Στο κενό το φως μεταδίδεται με τη μεγαλύτερη ταχύτητα που υπάρ­
χει ση φύση και είναι περίπου 300.000 km/s. Στα διαφανή υλικά η
ταχύτητα μεταδόσεως είναι λίγο μικρότερη. Επίσης σο κενό το φως
δεν υφίσαται καμιά απορρόφηση, γι' αυτό φθάνει ως τη Γη μας το φως
από τους πάρα πολύ μακρινούς aσέρες. Φυσικά, όσο πιο μακρινό είναι
το σώμα που εκπέμπει το φως, τόσο μικρότερη ποσότητα φωτεινής
ενέργειας δεχόμασε απ' αυτό, όχι επειδή υπάρχει κάποια ενδιάμεση
απορρόφηση, αλλά επειδή από τη συνολική ενέργεια που εκπέμπεται
σφαιρικά (δηλαδή προς όλες τις κατευθύνσεις) δεχόμασε τόσο μικρό­
τερο μέρος της, όσο μακρύτερα βρισκόμασε.
Ανίθετα με το κενό, τα διαφανή υλικά απορροφούν ένα μέρος, μι­
κρότερο ή μεγαλύτερο, από τη φωτεινή ενέργεια που περνάει μέσα απ'
αυτά. Δηλαδή τα διάφορα υλικά είναι περισσότερο ή λιγότερο διαφανή,
¿ôV
αλλό κανένα δεν είναι τελείως διαφανές. Η απορρόφηση, φυσικό, εξαρ­
τόται από το πόχος του σρώματος του διαφανούς υλικού, δηλαδή από
το μήκος που έχει να διατρέξει το φως μέσα σ' αυτό.
Η μετόδοση του φωτός έχει, ως προς τα περισσότερα χαρακηρισι­
κά της, τις ιδιότητες των ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων. Μ' αυτό εννοού­
με ότι οι περισσότερες ιδιότητες του φωτός (όπως κυρίως τα φαινόμενα
της συμβολής και της πολώσεως, με τα οποία δεν πρόκειται να ασχο­
ληθούμε εδώ) εξηγούναι μόνο αν δεχθούμε ότι το φως είναι μια ηλε­
κρομαγνητική κύμανση. Υπάρχουν όμως και ορισμένες άλες ιδιότητες,
κατό τις οποίες το φως προσομοιόζει προς μια εκπομπή σωματιδίων.
Συγκεκριμένα το φως δέχεται δυνάμεις βαρύτητας (έλκεται δηλαδή από
την ύλη) και η ιδιότητα αυτή εξηγείται μόνο αν δεχθούμε ότι το φως έχει
υλική υπόσαση. Χωρίς να είναι δυνατό να επεκταθούμε σε περισσότερες
λεπτομέρειες ως προς αυτό το θέμα, που είναι ένα από τα πιο βασικό
και ίσως από τα πιο περίπλοκα της νεότερης Φυσικής, λέμε ότι το φως
έχει διπλή φύση: κυματική και υλική. Οι φυσικοί χαρακτηρίζουν το φως
ως σωμότιο - κύμα, ακριβώς για να υποδηλώσουν τη διπλή φύση του.
Για τα θέματα πόνως των πρακτικών εφαρμογών είναι απόλυτα επαρ­
κές να περιορισθούμε σην ηλεκτρομαγνητική φύση του φωτός. Γι'
αυτό όσα θα αναφέρομε ση συνέχεια βασίζοναι αποκλεισικά σο ότι
το φως αποτελε{ μια ηλεκτρομαγνητική κύμανση.
Η διαφορό των φωτεινών ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων από εκείνα
της ραδιοφωνίας και της τηλεορόσεως έγκειται ση συχνότητα, που
είναι πολύ μεγαλύτερη, ή, πρόγμα που είναι το ίδιο, σο μήκος κύματος,
που είναι πολύ μικρότερο σα ηλεκτρομαγνητικά κύματα του φωτός. Για
τη σύγκριση αναφέρομε τα εξής σρογγυλευμένα μεγέθη:
Ραδιοφωνία
Τηλεόραση
Φως
Συχνότητα (MHz)
0, 5-1 00
1 75-850
(375-750)χ1 0
6
Μήκος κύματος (m)
600-3
1 , 7-0,35
(0,8-0,4)χ1 0-
6
Συνήθως το μήκος κύματος του φωτός το εκφράζομε με τη μονάδα
nm (νανόμετρο, J nm = 1 0-9 m) . Επομένως η περιοχή τιμών που αναφέ­
ραμε παραπόνω εκφράζεται ως 400 - 800 nm. Για την ακρίβεια το μήκος
κύματος του φωτός έχει τιμές σην περιοχή 380 - 780 nm.
Στο φως η συχνότητα (ή το μήκος κύματος) διαφέρει ανάλογα με το
χρώμα του. Το κόκκινο ανισοιχεί ση μικρότερη από τις συχνότητες
που αναφέραμε παραπάνω και το ιώδες (βιολέ) χρώμα ση μεγαλύτερη.
¿1Ü
Το λεύκό φως, όπως αυτό που προέρχεται από τον Ήλιο, περιέχει
όλα τα χρώματα. Τα χρώματα αυτά λέγοναι και •χρώματα της (ριδος•
(επειδή (ρις ε(ναι το ουράνιο τόξο, που, κατά τη μυθολογ(α, ήταν η ζώνη
της Ίριδας, αγγελειαφόρου των θεών του Ολύμπου) . Εfναι, κατά σειρά
με αυξανόμενη συχνότητα, τα ακόλουθα: κόκκινο, πορτοκαλ(, κ(τρινο,
πράσινο, μπλε, μπλε σκούρο, ιώδες. Μερικο( αναφέρουν τα χρώματα
μπλε και μπλε σκούρο ως ένα. Η σειρά ε(ναι συνεχής, δηλαδή υπάρχουν
όλες οι ενδιάμεσες αποχρώσεις και έγκειται σην ικανότητα του ανθρώ­
πινου ματιού να διακρ(νει τα διάφορα χρώματα.
Ακτινοβολ(α με συχνότητα μικρότερη από εκε(νην του κόκκινου χρώ­
ματος λέγεται uπέpuθpη και δεν ε(ναι ορατή από το ανθρώπινο μάτι.
Υπέρυθρες ακ(νες μεταφέρουν θερμότητα (τέτοια ε(ναι η θερμική ακτι­
νοβολ(α του Ήλιου, αλλά και κάθε ακινοβολούμενη θερμική ενέργεια) .
Επ(σης δεν ε(ναι ορατή από το ανθρώπινο μάτι η ακινοβολ(α που
έχει συχότητα μεγαλύτερη από εκε{νην του ιώδους φωτός και που
λέγεται uπεpιώδης ακινοβολ(α. Η ακτινοβολ{α αυτή, αν ε{ναι ένονη,
μπορε{ να προκαλέσει βλάβη σα μάτια, δηλαδή πρόσκαιρη ή και μόνιμη
τύφλωση. (Γι' αυτό το λόγο οι ηλεκτροσυγκολλητές πρέπει να προφυ­
λάσσουν τα μάτια τους, επειδή από το ηλεκτρικό τόξο της ηλεκροσυ­
γκολήσεως παράγεται αρκετή υπεριώδης ακτινοβολ(α) . Ε π( σης αυτή η
ακινοβολ(α έχει και άλες επιδράσεις σο ανθρώπινο σώμα, π.χ. προ­
καλε( το μαύρισμα αλλά και τα εγκαύματα του δέρματος όταν αυτό
εκ(θεται σην ηλιακή ακτινοβολ(α, και σε περ(πτωση μακρόχρονης εκ­
θέσεως, μπορε( να προκαλέσει καρκ(νο του δέρματος.
Η σειρά των χρωμάτων, από τα οπο(α αποτελε(ται ένα φως, λέγεται
φάσμα. Το ηλιακό φως αποτελε(ται από όλα τα χρώματα. Γι' αυτό λέμε
ότι το φάσμα του ηλιακού φωτός ε{ναι πλήρες. Δεν συμβα(νει το (διο
με όλες τις φωτεινές πηγές.
Όταν θέλομε λοιπόν να προσδιορ(σομε τη χρωματική σύνθεση του
φωτός μιας πηγής, αν( να πούμε ότι το φως της αποτελε(ται από τις
ακινοβολ(ες, π. χ. κόκκινου και κ(τρινου χρώματος, μπορούμε να χρησι­
μοποιήσαμε την έκφραση ότι το φάσμα της περιέχει τα χρώματα κόκκι­
νο και κ{τρινο. Η χρωματική σύνθεση του φωτός μιας πηγής λέγεται και
φααματική αuνθεαή της. Γενικότερα, επειδή το φάσμα έχει την έννοια
του συνόλου των ακινοβολιών, χρησιμοποιούμε τον όρο οpατ6 φάαμα,
για να προσδιορ(σομε την περιοχή συχνοτήτων που ε(ναι ορατές από το
ανθρώπινο μάτι.
Η μετάδοση του φώτός μέσα σ' ένα ομοιογενές διαφανές υλικό ε(ναι
ευθύγραμμη. Όταν το φως προσέσει σ' ένα αδιαφανές ανικε(μενο,
¿11
ένα μέρος απορροφόται από αυτό και ένα μέρος ανακλόται, δηλαδή
γυρίζει π{σω σο διαφανές υλικό. Αν η επιφόνεια του ανικειμένου ε{ναι
ενελώς λε{α (σιλπνή) έχομε κανονική ανάκαση. Αυτό σημαίνει ότι αν
μια ακτίνα (πολύ λεπή δέσμη) φωτός πέσει σ' αυτήν την επιφόνεια, το
φως θα ακολουθήσει μια δεύτερη ακίνα που θα έχει τέτοια διεύθυνση,
ώσε η πpοσπ(πτοuσα και η ανακώμενη ακίνα να ε{ναι συμμετρικές
ως προς την κόθετο σην επιφόνεια σο σημείο προσπτώσεως.
Ανίθετα, αν το ανικείμενο δεν έχει λεία επιφόνεια, ένα μέρος από
το φως που πέφτει επόνω σ' αυτήν απορροφόται και το υπόλοιπο πα­
θα{νει διάχuτη ανάκαση. Δηλαδή τώρα το ανακλώμενο φω δεν ακολουθε{
μια μόνο ακίνα, αλ, ανίθεα, διαχέεαι (σκορπίζι) προς διόφορες καευ­
θύνσεις. Αυό μας εππρέπει να βλέπομε τα διόφορα ανικε{μενα, όαν βέ­
βαια φωτίζοναι, απ' όποια διεύθυνση και αν τα κοιτόξομε. Αλ ό και τα
διαφανή ανικείμνα μπορούμε και τα βλέπομε. Αυό συμβαίνει επειδή και σ'
αυό ένα μέρος του φωός που πέφτει σην επιφόνειό τους δεν εισωρεί σο
εσωτερικό τους αλό ανακλ
ό
αι. Εδώ πρέπει να διευκρινίσαμε όι και τα
ανικείμενα που προκαούν διόχυτη ανόκλαση μπορούν να προκαούν σ
μικρό βαθμό και κανονικ ανόκλαση. Π.χ. ένα κομμ
όι χαρτί κόπως γυαλισε­
ρό, ενώ γενικό προκαλί διόχυτη ανόκλαση, ένα μέρος του φωτός που
δέχεαι το ανακλό με κανονική ανόκσ. Έτσι προκαλούναι τα λγόμενα
"γυαίσμαα• ή "υαλόδες• (ο φαινόμνο λέγεαι κατοπτpισμ6ς) . Βλέπομε
λοιπόν ότι υπόρχουν και ενδιόμεσες κατασόσεις μεταξύ της κανονικής
και της διόχυτης ανακλόσεως.
Από τις διόχυτες ανακλάσεις, που γίνοναι σα διάφορα ανικε{μενα
ενός χώρου έχομε, ένα •διόχυτο φως•, δηλαδή ένα φως που δεν έχει
μια ορισμένη διεύθυνση. Διόχυση του φωτός προκαλείται και από τον
{διο τον αέρα, αφού κι αυτός, όπως αναφέραμε, δεν είναι απολύτως
διαφανές υλικό (μόνο το κενό ε{ναι) .
Διόχυση του φωτός επίσης προκαλούν ορισμένα υλικό που λέγοναι
ημιδιαφανή ή διαφώτισα (όπως τα θαμπό τζόμια) , που αφήνουν να
περνάει το φως αλά δεν μας επιτρέπουν να δούμε τι υπόρχει π{σω απ'
αυτό, επειδή ακριβώς •σκορπίζουν• τις ακίνες του φωτός. Περιβλήματα
από ημιδιαφανές υλικό χρησιμοποιούμε μερικές φορές γύρω από μια
φωτεινή πηγή, π. χ. μια λάμπα, για να διαχέουν το φως, επειδή το συ­
γκενρωμένο φως μιας φωτεινής πηγής μπορεί να είναι ενοχλητικό
(προκαλε{ θάμΙωση) .
Ας με{νομε ακόμα για λίγο σο φαινόμενο της διάχυτης ανακλάσεως.
Ας θεωρήσομε ότι ένα ανικείμενο φωτίζεται με λευκό φως (που περι­
λαμβάνει όπως αναφέραμε και προηγουμένως, ακινοβολίες όλων των
777
χρωμάτων) . Αν το ανικείμενο προκαλέσει την ανάκλαση όλων των χρω­
μάτων, το φως που θα προκύψει από την ανάκλαση θα είναι και αυτό
λευκό. Έτσι θα ανιληφθούμε ότι το ανικείμενο είναι λευκό. Αν(θετα,
αν το ανικείμενο απορροφήσει τις ακτινοβολίες όλων των άλλων χρω­
μάτων και προκαλέσει την ανάκλαση της ακτινολίας μόνο του πράσινου
χρώματος, είναι φανερό ότι μόνο την ακτινοβολία αυτή θα δεχθούμε
σο μάτι μας, όταν βλέπομε αυτό το ανικείμενο. Έτσι ανιλαμβανόμα­
σε ότι το ανικείμενο είναι πράσινο. Το ίδιο βέβαια συμβα(νει και με
όλα τα άλλα χρώματα: π.χ. ένα κόκκινο ανικείμενο απορροφά όλες τις
άλλες ακτινοβολ(ες και ανακλά μόνο την ακτινοβολία κόκκινου χρώμα­
τος. Αν ένα ανικείμενο απορροφά τις ακτινοβολίες όλων των χρωμά­
των, δεν θα ανακλά τίποτα. Αυτό ε(ναι ένα μαύρο ανικείμενο.
τι θα συμβεί όμως αν φωτίσομε ένα ανικείμενο μ' ένα μονοχρωμα­
τικό φως
;
Π.χ. ας υποθέσομε ότι χρησιμοποιούμε κόκκινο φως. Αν το
ανικείμενο είναι και αυτό κόκκινο το φως θα ανακλασθεί επάνω σην
επιφάνειά του και θα το δούμε κανονικά. Αν όμως το ανικείμενο είναι
πράσινο, αυτό θα απορροφήσει το κόκκινο φως που πέφτει επάνω του
και, φυσικά, δεν πρόκειται να ανακλασθε( τίποτα. Τότε, λοιπόν, αυτό το
ανικείμενο θα φαίνεται μαύρο. Συμπερα(νομε ότι, όταν έχομε μονοχρω­
ματικό φως, όλα τα ανικείμενα που έχουν το ίδιο χρώμα με το φως
αυτό φαίνοναι κανονικά, ενώ εκε(να που έχουν διαφορετικό χρώμα
φαίνοναι μαύρα. Αν έχομε ένα ανικείμενο που ο χρωματισμός του
είναι μίγμα διαφόρων χρωμάτων, όταν το φωτίσομε μ' ένα φως που έχει
χρώμα ένα από αυτά τα χρώματα θα φαίνεται να έχει και αυτό το (διο
χρώμα με το φως. Π.χ. αν ένα ανικείμενο περιλαμβάνει σο χρωματι­
σμό του κίτρινο και πράσινο χρώμα, όταν το φωτίσομε με φως κίτρινου
χρώματος θα φαίνεται και αυτό κίτρινο, όταν το φωτίσομε με πράσινο
φως θα φαίνεται πράσινο και όταν το φωτίσομε με φως οποιουδήποτε
άλλου χρώματος θα φαίνεται μαύρο.
Τ έλος αν χρησιμοποιούμε ένα φως που περιλαμβάνει ακινοβολίες περισ­
σοτέρων χρωμάων αλά όχι όλων, ενώ γενικά μπορεί να μας δίνει την
ενύπω
σ
λευκού φωτός, όταν πέφτει
σ
α διάφορα ανικείμενα θα προκαλεί
περισσότερες ή λιγότερες "χρωμαικές αλοιώσεις•. Δηλαδή τα ανικείμενα
θα φαίνεαι να έχουν περισσότερο ή λιγότερο παραλαγμένα χρώμαα σε
σύγκριση με το
χ
ρώμα που έχουν όταν φωτισθούν με πλήρες λευκό φως.
Ενύπω
σ
η λευκού φωτός μας προκαλεί ο συνδυασμός ακτινοβολιών
δύο χρωμάτων που τότε λέγοναι "συμπληρωματικά χρώματα". Τέτοια
είναι το κόκκινο και το πράσινο καθώς και το κίτρινο και το μπλε. Όμως
ένα τέτοιο (μη πλήρες) λευκό φως προκαλεί, όπως είναι φυσικό ενονό­
τατες χρωματικές αλλοιώσεις. Αυτό το φαινόμενο της χρωματικής αλ-
Z1J
λοιώσεως θα υπάρχει, σε μικρότερο βέβαια βαθμό, ακόμα κι αν το φως
που χρησιμοποιούμε έχει ακτινοβολίες όλων των χρωμάτων, αλλά οι
ενάσεις των διαφόρων ακτινοβολιών έχουν αναλογ(α διαφορετική από
εκείνην του ηλιακού φωτός.
Τ ο φαινόμενο της χρωματικής αλλοιώσεως εξηγεί γιατί καμιά φορά,
όταν θέλομε να προσέξομε καλά το χρώμα ενός ανικειμένου, προτι­
μούμε να το δούμε σο ύπαιθρο και όχι σ' ένα κλεισό χώρο που έχει
τεχνητό φωτισμό, επειδή πάνα το τεχνητό φως έχει κάποιες διαφορές
ση χρωματική σύνθεσή του από το ηλιακό φως.
Εδώ θα σημειώσομε ότι σην πραγματικότητα κανένα
·
ανικείμενο
δεν είναι ενελώς μαύρο, πράγμα που θα σήμαινε ότι δεν ανακλά απο­
λύτως τίποτε. Η έννοια είναι θεωρητική (όπως άλλωσε θεωρητική είναι
και η έννοια του απολύτου) και χρησιμοποιείται ση Φυσική με τον όρο
μέλαν σώμα
.
13.3 Η παραγωγή της φωτεινής ενέργειας.
Οι φωτεινές πηγές παράγουν φως καταναλίσκονας μια άλλη μορφή
ενέργειας. Δηλαδή σις φωτεινές πηγές έχομε μετατροπή ενέργειας
από κάποια άλλη μορφή σε φωτεινή ενέργεια. Δεν θα μπορούσε άλλω­
σε να είναι διαφορετικά αφού, σύμφωνα με την αρχή της διατηρήσεως
της ενέργειας, δεν είναι δυνατή η παραγωγή ενέργειας
"
εκ του μηδε­
νός". Η καταναλισκόμενη ενέργεια χρειάζεται για να διεγείρει το υλικό
που περιέ
χ
εται ση φωτεινή πηγή, το οποίο τότε αρχίζει να φωτοβολεί.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλη η ενέργεια που καταναλίσκεται από τις φω­
τεινές πηγές μετατρέπεται σε φως. Το ανίθετο συμβαίνει: από την
καταναλισκόμενη ενέργεια το μεγαλύτερο μέρος διοχετεύεται σο πε­
ριβάλλον με τη μορφή θερμικής ενέργειας και μόνο ένα πολύ μικρό
ποσοσό μετατρέπεται σε φωτεινή ενέργεια.
Υπάρχουν τρεις τρόποι με τους οποίους μπορεί να διεγερθεί ένα
υλικό, ώσε να εκπέμψει φωτεινή ενέργεια: η θέρμανση, η ηλεκτρική
εκκένωση και η πρόσπτωση πάνω σ' αυτό μιας άλλης ακτινοβολίας,
διαφορετικού μήκους κύματος. Θα εξετάσομε καθένα από αυτούς τους
τρόπους χωρισά.
13.3.1 Παραγωγή φωτ6ς με θέρμανση.
α) Ο συνηθέσερος, αλλά και αρχαιότερος τρόπος παραγωγής φω­
τός είναι αλληλένδετος με τη θερμότητα. Επί χιλιάδες χρόνια η ανθρω­
πότητα χρησιμοποιούσε τεχνητό φως που προερχόταν από τη φλόγα
¿14
πυρσών, λυχαριών, κεριών κλπ. τι είναι η φλόγα; Είναι η περιοχή γύρω
από ένα σώμα που καίγεται και περιλαμβόνει αέρια και αιωρούμενα
μόρια άνθρακα, που βρίσκοναι σε πολύ υψηλή θερμοκρασία και γι'
αυτό φωτοβολούν.
Η θερμότητα δημιουργε{ται από τη μετατροπή της χημικής ενέργειας
του σώματος σε θερμική. Η μετατροπή αυτή γίνεται κατό τη διάρκεια
της χημικής ανιδρόσεως της ενώσεως του σώματος με το οξυγόνο.
Πόνω από τη φλόγα υπόρχουν επίσης θερμό αέρια, των οπο{ων όμως η
θερμοκρασία είναι κάπως χαμηλότερη και γι' αυτό δεν εκπέμπουν φως.
Βλέπομε λοιπόν ότι, για να μετατραπεί ένα μέρος της θερμικής ενέρ­
γειας σε φωτεινή, χρειάζεται η θερμοκρασ{α να είναι μεγαλύτερη από
κόποιο όριο. Μόλισα όσο η θερμοκρασία είναι υψηλότερη, τόσο πιο
ένονη γίνεται η φωτεινή ακτινοβολία αλλό και το χρώμα της γ{νεται πιο
λευκό.
Το ίδιο φαινόμενο θα παρατηρ�σομε και κατά τη θέρμανση ενός
μετάλλου. Εδώ η θερμότητα δεν δημιουργείται επί τόπου, αλλό μεταφέ­
ρεται σο μέταλλο από κόποιο θερμότερο σώμα. Αν θερμάναμε προο­
δευτικό π. χ. ένα κομμότι σίδερο, στην αρχή αυτό θα αποδίδει ένα
aσθενικό φως κόκκινου χρώματος και ση συνέχεια, όσο η θερμοκρασία
θα γίνεται υψηλότερη, θα ακτινοβολεί πιο ένονα και το χρώμα του θα
γίνεται πιο λευκό. Αυτό σημαίνει ότι σις χαμηλές θερμοκρασίες παρό­
γεται ακτινοβολία μόνο κόκκινου χρώματος, ενώ σις υψηλότερες έχομε
ακινοβολία και των άλλων χρωμάτων.
Ακριβώς τα ίδια παρατηρούμε σις φωτεινές πηγ
έ
ς που λειτουργούν
με καύση. Όσες έχουν ελεύθερη φλόγα, συνήθως με καύση ενός σε­
ρεού ή υγρού καύσιμου υλικού (όπως λάδι, λίπος, κερί, οινόπνευμα,
πετρέλαιο κλπ.) αποδίδουν φως πλούσιο σε ακτινοβολίες χαμηλοτέρων
συχνοτήτων, δηλαδή κυρίως των χρωμάτων: κόκκινο, πορτοκαλί και
κίτρινο.
Αντίθετα, σε όσες η καύση γίνεται συγκενρωμένη
,
η θερμοκρασία
είναι πολύ υψηλότερη και γι' αυτό το φως που αποδίδουν εμπλουτίζεται
και με ακτινοβολίες των . υψηλοτέρων συχνοτήτων κι έτσι είναι πιο λευ­
κό. Τέτοιες πηγές λειτουργού.ν συνήθως μ κάποιο αέριο και η καύση
συγκενρώνεται σ' ένα πλέγμα από άκαυσο υλικό (συνήθως αμίανος) ,
το οποίο σην υψηλή θερμοκρασία που αναπτύσσεται ακτινοβολεί φως.
Αέρια που χρησιμοποιούναι είναι το υγραέριο (παλιότερα το φωταέ­
ριο πόλεως) ή ατμοί πετρελαίου ή βενζίνης (λάμπες Lux, σις οποίες η
εξαερίωση αυτών των υγρών καυσίμων γίνεται με κατόλληλη προθέρ­
μανσή τους) . Σε ορισμένες πάνως λάμπες αερίου δεν υπάρχει πλέγμα,
¿1å
όπως π.χ. σις λάμπες ασετυλίνης, σις οπο{ες η συγκένρωση της
καύσεως γ(νεται με κατάληλη διοχέτευση του αερίου.
Φυσικά όλες οι φωτεινές πηγές με καύση που προαναφέραμε και που
σα παλιότερα χρόνια αποτελούσαν το μοναδικό τρόπο φωτισμού έχουν
εκοπισθε( σχεδόν ενελώς από τις ηλεκρικές λυχ(ες και χρησιμο­
ποιούναι πια μόνο όπου δεν υπάρχει διαθέσιμη κάποια ηλεκρική τρο­
φοδότηση.
Στις κοινές ηλεκτρικές λυχν{ες το φως παράγεται από μια αν{σαση
που θερμαίνεται από τ ροή ηλεκρικού ρεύματος και φθάνε σε πολύ
υψηλή θερμοκρασία (πυρακώνεται) . Γι' αυτό οι λυχνίες αυτές λέγοναι
λαμπτήρες (ή λυχνfες) πυρακτώσεως. Η ανίσαση έχει τη μορφή ενός
λεmού σύρματος, που λέγεται νήμα. Για να μην κα(γεται το υλικό του
νήματος αυτό πρέπει να βρ(σκεται σ' ένα περιβάλλον που δεν έχει
καθόλου οξυγόνο. Έτσι το νήμα ε{ναι τοποθετημένο σο εσωτερικό
ενός γυάλινου περιβλήματος, σο οποίο υπάρχει κενό ή ένα αδρανές
αέριο, όπως άζωτο ή aργόν.
Ο πρώτος ηλεκτρικός λαμmήρας, που επινοήθηκε το 1 878 από τον
Thomas Edison είχε νήμα από {να άνθρακα που ε{χε προέλθει από
απανθρακωθείσες {νες μπαμπού (σχ. 13.3α) . Σήμερα οι λαμmήρες έ­
χουν νήμα από το μέταλλο βολφράμιο, (λέγεται επ(σης τουγκσένιο) ,
που θερμαίνεται σε μια θερμοκρασία περίπου 2. 5οο

Ü. Το μέταλλο
αυτό είναι κατάλληλο γι' αυτό το σκοπό επειδή έχει πολύ υψηλή θερμο­
κρασία τήξεως (περίπου 3. 4οο

C) . Έτσι μπορεί να φθάνει, χωρίς κ(ν­
δυνο να λιώσει, ση θερμοκρασία τω
v
·
2500

Ü, επιτυγχάνονας έτσι
καλύτερη απόδοση (με την έννοια τόσο της ποσότητας φωτεινής ακι­
νοβολίας, όσο και της χρωματικής συνθέσεως) σε σύγκριση με άλλα
μέταλλα που δεν θα μπορούσαν να φθάσουν ως αυτή τη θερμοκρασία
αφού θα έλιωναν.
Πρέπει πάνως να αναφέρομε ότι, και σην περίmωση των ηλεκτρι­
κών λαμmήρων, ένα μικρό μόνο μέρος της ενέργειας που καταναλ(­
σκουν μετατρέπεται πραγματι κά σε φωτεινή ενέργει α, ενώ το
μεγαλύτερο μέρος μεταδίδεται σο περιβάλλον ως θερμότητα. Ως τάξη
μεγέθους μπορούμε να αναφέρομε ότι η ενέργεια την οποία ακινοβο­
λεί ένας λαμmήρας πυρακτώσεως μέσα σην περιοχή του ορατού φά­
σματος αποτελεί ποσοσό μικρότερο από το 1 0% της ηλεκτρικής
ενέργειας που καταναλίσκει. Από το υπόλοιπο, το μεγαλύτερο μέρος
είναι υπέρυθρη ακτινοβολία. Όπως θα αναφέρομε και αργότερα το
ανθρώπινο μάτι δεν έχει την ίδια ευαισθησία σις ακινοβολ(ες των
διαφόρων συχοτήτων. Συγκεκριμένα σις ακραίες περιοχές του ορα­
τού φάσματος έχει ελαπωμένη ευαισθησία. Γι' αυτό, τελικά, το οmικό
276
αποτέλεσμα από τη λειτουργία του λαμmήρα πυρακτώσεως είναι ακό­
μα μικρότερο: περίπου 2 έως 3%.
Σ' όλες τις περιmώσεις που αναφέραμε, η θέρμανση, προκαλούμενη
είτε από καύση είτε από τη μετατροπή ηλεκτρικής ενέργειας σε θερμό­
τητα, προκαλεί τη φωτεινή ακτινοβολία. Αυτό εξηγείται από το ότι, όταν
ένα υλικό θερμανθεί σε υψηλή θερμοκρασία, προκαλούνται παλμικές
κινήσεις των ατόμων του καθώς και των σωματιδίων που αποτελούν τα
άτομα (δηλαδή των ηλεκτρονίων και του πυρήνα). Σ' αυτή την κατάστα­
ση διεγέρσεως τα άτομα εκπέμπουν φως, δηλαδή ένα μέρος της θερμι­
κής ενέργειας που δέχθηκαν το αποδίδουν ως φωτεινή ενέργεια.
13.3.2 ΠαpαγωΎή φωτό
ς με ηλεκτρ
ι
κή εκκένωση.
β) Δεύτερος τρόπος με τον οποίο είναι δυνατόν να διεγερθεί ένα
υλικό, και στην προκείμενη περίmωση ένα αέριο ώστε να παράγει φως,
είναι η ηλεκτρική εκκένωση. Ηλεκτρική εκκένωση ή τόξο έχομε όταν
ηλεκτρικό ρεύμα περνά από ένα μονωτικό υλικό. Ξέρομε ότι το ηλεκτρι­
κό ρεύμα είναι η ροή ηλεκτρονίων κατά μήκος ενός αγωγού. Ένα μο­
νωτικό υλικό κανονικά δεν επιτρέπει τη ροή ηλεκτρονίων. Εντούτοις
είναι δυνατόν να γίνει η διάσπαση του μονωτικού υλικού, δηλαδή η
υπερνίκηση αυτής ακριβώς της ικανότητάς του να εμποδίζει την κίνηση
των ηλεκτρονίων.
Ας δούμε την περίπτωση ενός διακένου που παρεμβάλλεται στους
αγωγούς ενός κυκλώματος (σχ.13.3β). Τα άκρα των αγωγών μεταξύ των
οποίων βρίσκεται το διάκενο τα ονομάζομε ηλεκτρόδια. Στό διάκενο
υπάρχει αέρας ή κάποιο άλλο αέριο (στην τελευταία περίmωση πρέπει
Σχ. 13.3a. Σ� 13.3β.
Λuχνία με (να όνθρακα. Παρεμβολή διακένου σε ένα κύκλωμα.
Z11
βέβαια να υπάρχει κάποιο περίβλημα μέσα σο οποίο θα βρίσκοναι τα
ηλεκτρόδια)
.
Στο κύκλωμα φυσικά δεν κυκλοφορεί ρεύμα αφού η συνέ­
χειά του διακόπτεται από το διάκενο. Πότε ε{ναι δυνατόν να υπερνικηθεί
η μονωτική ικανότητα του αέρα ή του αερίου;
Ε
ίναι φυσικό ότι αυτό
μπορεί να συμβεί όταν η τάση μεταξύ των δύο ηλεκτροδίων είναι πολύ
μεγάλη ή όταν η απόσασή τους είναι πολύ μικρή.
Λέ
με τότε ότι
έ
χομε
διάσαση του διακένου ή ότι γίνεται εκκένωση μέσω του αέρα ή του
αερίου. Οι δύο παράγονες που αναφέραμε είναι αλληλένδετοι: σε μι­
κρό διάκενο αρκεί χαμηλότερη τάση, ενώ για μεγαλύτερο διάκενο θα
χρειασθεί υψηλότερη τάση για να γίνει η διάσπασή του. Για κάθε από­
σαση των ηλεκτροδίων υπάρχει και μια τιμή της τάσεως με την οποία
μπορεί να γίνει η διάσαση
.
Έ
νας
άλ ο
παράο
ν
ας που επηρεάζει αυτό το φαινόμενο είναι η π
ί
σ
του αέρα ή του αερίου: όσο μικρότερη είναι η π
ί
σ τόσο ευκολότερα μπορεί
να δια
σ
ασθεί το διάκενο
,
αφού ουσιασικά είναι μικρότερη η ποσό
τ
α του
αέρα ή του αερίου που παρεμβλ αι μ
ε
αξύ των δύο ηλεκροδίων.
Ε
πίσης η εκκ
έ
νωση γίνεται ευκολότερα αν είναι υψηλή η θερμοκρα­
σία των ηλεκτροδίων. Στην υψηλή θερμοκρασία τα άτομα και τα σωμα­
τ{δια που τα αποτελούν έχουν μεγαλύτερη κινητικότητα. Μ' αυτ
έ
ς τις
συνθήκες διευκολύνεται η απόσπαση ηλεκρονίων ώσε να μεταφερ­
θούν από τα μεταλλικά ηλεκτρόδια προς τον αέρα ή προς το α
έ
ριο του
διακ
έ
νου. Αν έχομε τάση συνεχούς ρεύματος, αυτό αφορά μόνο το
αρνητικό ηλεκρόδιο (που λ
έ
γεται και κάθοδος) αφού μόνο απ' αυτό θα
ξεκινούν ηλεκτρόνια. Στην περίπτωση εναλλασσόμενου ρεύματος
χρειάζεται να είναι και τα δύο ηλεκτρόδια θερμά.
Η μονωτική ικανότητα του αέρα ή του αερίου μικραίνει αν μερικά
άτομά του
έ
χουν αποκτήσει ηλεκτρικά φορτία, οπότε ουσιασικά γίνο­
ναι αγώγιμα. Αυτό το φαινόμενο λ
έ
γεται ιονισμός.
Ι ονισμένο είναι ένα άτομο όταν
έ
χει
έ
να ηλεκτρόνιο περισσότερο ή
ένα ηλεκρόνιο λιγότερο απ' όσα έχει σην κανονική κατάσασή του. Ο
ιονισμός ενός ατόμου μπορεί να προκληθεί είτε από κάποια ακτινοβολία
είτε από την πρόσκρουση ενός ηλεκτρονίου επάνω σ' αυτό. Ας δούμε
λίγο λεπτομερέσερα αυτό το τελευταίο φαινόμενο.
Όταν έχει ήδ
η
δημιουργηθεί μια διάσπαση του διακένου
έ
χομε κίνη­
ση ηλεκρον{ων από το
έ
να ηλεκτρόδιο προς το άλλο. Αυτά τα ηλεκτρό­
νια δεν
"
ανήκουν• σε κάποιο άτομο
,
γι' αυτό τα λέμε ελεύθερα
ηλεκρόνια
.
Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια σ' αυτή την κίνησή τους προ­
σκρούουν επάνω σε άτομα των αερίων του διακ
έ
νου. Από την πρό­
σκρουση ενός ελεύθερου ηλεκτρονίου σ' ένα άτομο μπορεί είτε το
Z1ö
ηλεκρόνιο να •προσκολληθε(• σο άτομο, ε(τε, αν(θετα, να του απο­
σάσει ένα από τα ηλεκτρόνιά του, που θα γ(νει κι αυτό ελεύθερο
ηλεκρόνιο. Έτσι το άτομο γ(νεται ιόν, αρνητικό σην πρώτη περ(πτωση
ή θετικό ση δεύτερη. (Η έννοια της •προσκολλήσεως• του ελεύθερου
ηλεκρον{ου σο άτομο είναι ότι αυτό θα ενσωματωθεί σο άτομο και
·
θα αρχίσει να κινείται σε τροχιά γύρω από τον πυρήνα του. Επ(σης το
ότι ένα ηλεκρόνιο "ανήκει• σ' ένα άτομο έχει την (δια έννοια: ότι κινε(ται
σε τροχιά γύρω από τον πυρήνα του αόμου) .
Τα ιονισμένα άτομα ε(ναι φορε(ς ηλεκρικού φορτ(ου, όπως άλλωσε
ε(ναι και τα ηλεκτρόνια, και γι' αυτό η κ(νηση των ιονισμένων ατόμων
αποτελε( και αυτή ηλεκρικό ρεύμα. Κατά συνέπεια ο ιονισμός του αέρα
ή του αερ{ου που υπάρχει σο διάκενο διευκολύνει την εκκένωση αφού
τώρα, εκτός από τα ηλεκτρόνια, υπάρχουν και ιονισμένα άτομα για να
μεταφέρουν ηλεκτρικά φορτία. Αυτό εξηγεί γιατ( αν προκληθε( εκκένω­
ση εξαιτ{ας κάποιας σιγμιαίας υπερτάσεως, αυτή μπορε( να διατηρη­
θεί ση συνέχεια και με μικρότερη τάση: η εκκένωση προκαλε( ιονισμό
των ατόμων και αυτός επιτρέπει τη συνέχισή της και με μικρότερη
τάση.
Επίσης το ίδιο θα συμβε{ αν τα ηλεκρόδια πλησιάσουν πολύ και ση
συνέχεια απομακρυνθούν: η εκκένωση αρχίζει όταν η απόσαση ε{ναι
μικρή και διατηρε(ται ση συνέχεια, ακόμα κι αν αυξηθε( η απόσαση.
Βέβαια, όταν η απόσαση των δύο ηλεκροδίων ξεπεράσει ένα όριο, θα
σαματήσει η εκκένωση (ή, όπως λέμε, θα έχομε σβέση του τόξου) .
Αυτό το φάινόμενο το είχαμε αναφέρει και σο κεφάλαιο 5 για την
περίπτωση του τόξου που εμφανίζεται και διατηρείται για ένα διάσημα
μεταξύ των επαφών ενός διακόπτη κατά το άνοιγμά του.
Στο σχήμα 1 3. 3β υπάρχει και μια ανίσαση σε σειρά με το διάκενο.
Η ανίσαση αυτή είναι απαραίτητη για τον ακόλουθο λόγο: το διάκενο,
από τη σιγμή που θα διασπασθε{, αποτελεί ένα αγώγιμο σοιχείο του
κυκλώματος, δεν συμπεριφέρεται όμως όπως μια κανονική ανίσαση
(δηλαδή ο λόγος Υδεν είναι σαθερός) .
Όσο περισσότερο ρεύμα περάσει, τόσο μικραίνει η αν(σασή του
και γίνεται πιο αγώγιμο (εξαιτίας του ενονότερου ιονισμού) . Αυτό έχει
ως αποτέλεσμα μια ακόμη μεγαλύτερη αύξηση του ρεύματος. Έτσι η
εκκένωση εξελίσσεται σε βραχυκύκλωμα. Αν θέλομε να σαθεροποιηθε(
η εκκένωση, χρειάζεται να συνδέσομε σε σειρά μια αν(σαση ή, σην
περίπτωση εναλλασσόμενου ρεύματος, ένα πηνίο με αρκετή επαγωγική
ανίσαση, ώσε να διατηρήσαμε το ρεύμα σην επιθυμητή τιμή.
¿1V
Ας δούμε τώρα τι συμβαίνει και παρόγεται φως από μια ηλεκρική
εκκένωση. Όπως αναφέραμε, ελεύθερα ηλεκρόνια προσκρούουν σα
ότομα του αέρα ή του αερίου που βρ{σκεται σο διόκενο. Ε{δαμε ότι
αυτή η πρόσκρουση μπορεί να έχει ως συνέπεια να αυξηθεί ή να μειωθεί
κατό ένα ο αριθμός των ηλεκρονίων του ατόμου. Υπόρχει όμως και μια
τρ(τη περίπωση: να μην μεταβληθε{ ο αριθμός των ηλεκρονίων του
ατόμου, αλό μόνο να του δοθε( μια πρόσθετη ενέργεια. Λέμε ότι έχομε
διέγερση του ατόμου. Η διέγερση αυτή διαρκε( ελόχισα. Σε πολύ μικρό
διόσημα το ότομο επανέρχεται σην κανονική κατόσασή του και τότε
απελευθερώνει την ενέργεια που είχε απορροφήσει κατό τη διέγερσή
του. Η ενέργεια αυτή διαχέεται τώρα σο περιβόλλον με τη μορφή
ακινοβολίας που μπορε( να είναι υπέρυθρη, φωτεινή ή υπεριώδης.
Για να έχομε μια ιδέα του τι ε(ναι αυτή η διέγερση αναφέρομε τα
ακόλουθα. Στην κανονική κατόσαση του ατόμου τα ηλεκτρόνια κινού­
ναι γύρω από τον πυρήνα ακολουθώνας κόποιες τροχιές. Λόγω αυτής
της κινήσεως κόθε ηλεκρόνιο έχει μια ορισμένη ενέργεια. Όλες οι
τροχιές δεν είναι οι ίδιες: όλλες ανισοιχούν σε μεγαλύτερη ενέργεια
και όλλες σε μικρότερη. Αν λοιπόν προσδοθε{ σ' ένα ηλεκρόνιο μια
πρόσθετη ενέργεια, αυτό μπορεί να μεταπηδήσει από την τροχιό σην
οπο(α κανονικό κινείται σε κόποια όλλη τροχιό, υψηλότερης ενέργειας.
Σε ελόχισο χρόνο μετό, το ηλεκτρόνιο θα επανέλθει σην αρχική τpο­
χιό του, aπελευθερώνονας την ενέργεια που ε{χε λόβει. (Ιημειώνομε
εδώ ότι ο τρόπος της αλλαγής της τροχιός των ηλεκτρονίων, που περι­
γρόψαμε, αναποκρίνεται σο μονέλο της δομής των ατόμων, όπως το
περιέγραψε για πρώτη φορό ο Δανός φυσικός Ni l s Bohr ( 1 885-1 962) και
σύμφωνα με το οποίο το άτομο αποτελείται από τον ακίνητο πυρήνα και
ηλεκρόνια που περιφέροναι γύρω απ' αυτόν σε ορισμένες κυκλικές ή
ελλειπτικές τροχιές. Χωρίς να έχει καταρριφθεί αυτό το μονέλο σήμερα
οι φυσικοί δεν αναφέρουν τροχιές των ηλεκρονίων και προτιμούν να
μεταχειρίζοναι την έννοια της ενεργειακής σόθμης των ηλεκρονίων) .
Ανόλογα με το είδος του αερίου παρόγεται, γενικό, μια ορισμένη
ακτινοβολία. Δηλαδή αν μέσα σ' ένα γυόλινο περίβλημα έχομε ένα μόνο
αέριο σε ορισμένη πίεση και προκαλέσαμε ηλεκτρική εκκένωση, θα
εκπέμπεται μια ορισμένη ακτινοβολία (φως ενός χρώματος) . Η εκκένω­
ση μέσα σε άλλο αέριο θα προκαλέσει εκπομπή όλλου χρώματος. Εκκέ­
νωση μπορεί να έχομε και σε aτμούς ενός μετόλλου, αφού κι αυτοί είναι
αέρια, ή σε μίγματα αερ(ων και μεταλλικών ατμών.
Το φαινόμενο παραγωγής φωτός από ηλκρική εκκένωση το εκμεαλ υό­
μασε σους φωτεινούς αωλήνες και σους λαμπτήpες εκκενώαεως.
20
Φωτεινούς σωλήνες χρησιμοποιούμε κυρίως σις φωτεινές επιγρα­
φές. Ανόλογα με το αέριο που περιέχουν, παρόγουν και διαφορετικό
χρώμα. Π.χ. το αέριο Νέον παρόγει φως κόκκινου χρώματος. Είναι το
αέριο που χρησιμοποιήθηκε πρώτο και γι' αυτό έχει επικρατήσει να
λέγοναι
"
σωλήνες Νέον
"
όλοι οι φωτεινοί σωλήνες, ακόμα και αν περιέ­
χουν όλλα αέρια, που, φυσικό, παρόγουν φως όλλων χρωμότων, όπως
π.χ. το όζωτο παρόγει κιτρινωπό χρώμα, το αέριο ήλιον παρόγει χρώμα
ροζ κλπ. Οι φωτεινοί σωλήνες δεν αποτελούν, γενικό, μέσο φωτισμού
χώρων, αλλό, όπως αναφέραμε προηγουμένως, χρησιμοποιούναι σις
φωτεινές επιγραφές, διαφημίσεις κλπ.
Τους λαμπτήρες εκκενώσεων χρησιμοποιούμε συχνό για το φωτισμό
εξωτερικών χώρων (δρόμων, πλατειών) . Πλεονεκτούν σε σύγκριση με
τους λαμπτήρες πυρακτώσεως επειδή είναι οικονομικότεροι σε κατανό­
λωση ηλεκτρικής ενέργειας. Όμως έχουν το μειονέκτημα ότι παρόγουν
φως καθαρό μονοχρωματικό ή ολίγων χρωμότων, και γι' αυτό προκα­
λούν χρωματικές αλλοιώσεις. Γι' αυτό η χρήση τους περιορίζεται σους
χώρους εκείνους όπου δεν έχομε την απαίτηση να διακρίνοναι σωσό
όλα τα χρώματα των διαφόρων ανικειμένων που φωτίζοναι. Συνήθως
το αέριο, μέσα σο οποίο γίνεται η ηλεκτρική εκκένωση, είναι οι ατμοί
ενός μετόλλου, και μόλισα συνηθέσερα ατμοί υδραργύρου ή ατμοί
νατρίου. Ανίσοιχα λέγοναι λαμπτήρες
α
τμών υδραργύρου και λα­
μπτήρες
α
τμών να
τρίου.
Για ισορικούς λόγους θα αναφέρομε εδώ και μια φωτεινή πηγή που
χ
ρησιμοποιήθηκε
αρκετά σο παρελθόν αλλά σήμερα έ
χ
ει εγκαταλειφθεί. Πρόκειται για το βολταϊκό τόξο.
Επειδή είναι πολύ ισ
χ
υρή φωτεινή πηγή
χ
ρησιμοποιήθηκε για το φωτισμό μεγάλων λεωφό­
ρων και πλατειών καθώς και σις κινηματογραφικές μη
χ
ανές προβολής. Το φαινόμενο
παρατηρήθηκε και μελετήθηκε από τον Άγγλο φυσικό sir Hυmphry Davy ( 1778 - 1 829) ήδη
από το 1 813, δηλαδή πολύ πριν την επινόηση του λαμmήρα πυρακτώσεως.
Το βολταϊκό τόξο είναι μια ηλεκρική εκκένωσ που δημιουργείται μεταξύ δύο ράβδων
από άνθρακα που έρ
χ
οναι προς σιγμή σε επαφή και μετά απομακρύνοναι. Χρησιμο­
ποιούναι ράβδοι από άνθρακα τύπου κωκ, που έ
χ
ει συμπιεσθεί (περίπου όπως τα ηλεκτρό­
δια από άνθρακα των ξηρών ηλεκτρικών σοι
χ
είων) για να μην αναφλέγεται. Το βολταϊκό
τόξο λειτουργεί καλύτερα με συνε
χές ρεύμα, αλλά μπορεί να χ
ρησιμοποιηθεί και με
εναλασσόμενο ρεύμα. Ηακτινοβολία του έ
χ
ει μικτή προέλευση, δηλαδή οφείλεται και ση
θέρμανση των άκρων των ηλεκροδίων, που φθάνουν σε εξαιρετικά υψηλή θερμοκρασία,
και σην ηλεκτρική εκκένωση.
Το κυριότερο μειονέκτημα των φωτισικών σωμάτων με βολταϊκό τόξο είναι το πολύ­
πλοκο του μη
χανισμού τους.
Ο
μη
χ
ανισμός αυτός ό
χ
ι μόνο πρέπει να φέρνει τα δύο
ηλεκτρόδια σε επαφή για την έναρξη λειτουργίας και ση συνέ
χ
εια να τα απομακρύνει για
να δημιουργηθεί το τόξο, αλλά επίσης πρέπει, κατά τη λειτουργία, να πλησιάζει σιγά-σιγά
τα ηλεκτρόδια, επειδή αυτά φθείροναι με αποτέλεσμα να μεγαλώνει το διάκενο και, όταν
η απόσαση ξεπεράσει ένα όριο, να σβήνει το τόξο.
21
Ì3.3.3 Παραγωγή φωτ6ς με πρ6απτωαη ακτινοβολίας.
Ο τρ{τος τρόπος διεγέρσεως ενός υλικού για να παρόγει φως είναι
να δεχθεί μια υπεριώδη ακινοβολία. Αυτό δεν συμβαίνει με όλα τα
υλικό, αλλό μόνο με τις λεγόμενες "φθορ{ζουσες ουσί
έ
ς•.
Φθοριαμ6ς είναι η ιδιότητα που έχουν ορισμένα υλικό, όταν δέχοναι
μια ακτινοβολία κόποιας
σ
υχνότητας, να ακινοβολούν και τα ίδια, αλλό
με μικρότερη συχνότητα. Έτσι, όταν δεχθούν υπεριώδη ακινοβολ{α,
παρόγουν φωτεινή ακτινοβολία που, όπως έχομε άναφέρει, έχει μικρό-
τερη συχνότητα.
«
Την ιδιότητα αυτή έχουν διόφορες χημικές ενώσεις (όλατα) , από τις
οπο{ες όλλες υπόρχουν ση φύση ως ορυκτά και όλλες παρασκευόζο­
ναι μόνο εργασηριακό. Μεταξύ αυτών των ουσιών είναι το ορυκτό
φθορίτης (φθοριούχο ασβέσιο) και απ' αυτό πήρε το όνομό της η
ιδιότητα του φθορισμού. Δεν είναι όμως όλες ot φθορίζουσες ουσίες
χημικές ενώσεις του φθορίου. Γι' αυτό είναι λόθος να λέμε λάμπες
φθορίου, ανί του ορθού λάμπες φθορισμού, τις φωτεινές πηγές των
οποίων, όπως θα δούμε, η λειτουργία βασίζεται σο φαινόμενο του
φθορισμού.
Η εκπομπή της φωτεινής ακτινοβολίας γίνεται σο χρονικό διόσημα
που η φθορίζουσα ουσία δέχεται την υπεριώδη ακινοβολία.
Ένα φαινόμενο που έχει κόποια ομοιότητα με το φθορισμό ε{ναι και
ο φωαφοριαμ6ς. Και οι φωσφορίζουσες ουσίες ακτινοβολούν με συχνό­
τητα μικρότερη από εκείνην που δέχθηκαν. Όμως την ενέργεια που
δέχθηκαν δεν την αποδίδουν αμέσως αλλό τη διατηρούν και την εκπέ­
μπουν και σε μεταγενέσερο χρόνο. Οι φωσφορ{ζουσες ουσ{ες δεν ε{ναι
ενώσεις φωσφόρου, π.χ. φωσφορίζουσα ουσία είναι το θειούχο ασβέ­
σιο. Χρησιμοποιούναι σην πρόξη όταν θέλομε ένα ανικε(μενο να
διατηρείται φωτεινό σο σκοτόδι (π.χ. σε ορισμένα ρολόγια, για να
μπορούμε να βλέπομε την ώρα και κατό τη νύκτα, σα πλήκρα διακο­
πτών για να μπορούμε να τους διακρίνομε σο σκοτόδι κλπ) . Φαινόμενε
φωσφορισμού παρουσιόζουν και ορισμένοι ζώνες οργανισμοί (πυγολα­
μπίδες, ορισμένα ψόρια που ζουν σε μεγόλο βόθος κλπ) .
Ας επανέλθομε όμως σο φαινόμενο του φθορισμού. Την ιδιότητα
των φθοριζουσών ουσιών την εκμεταλλευόμασε σους αωλήνες φθο­
ρισμού. Αυτοί είναι κλεισοί γυόλινοι σωλήνες που περιέχουν μίγμα
ατμών υδραργύρου με κόποιο ευγενές αέριο, σε πολύ χαμηλή π{εση
(περίπου το ένα εκατοσό της ατμοσφαιρικής). Στο εσωτερικό τους
δημιουργε(ται ηλεκτρική εκκένωση μεταξύ των δύο μεταλλικών ηλε-
¿ö¿
κτροδίων που υπάρχουν σα άκρα τους. Η εκκένωση αυτή παράγει
ένονη υπεριώδη ακτινοβολία. Η εσωτερική επιφάνεια του γυάλινου
σωλήνα έχει ένα επίχρισμα από φθορίζουσα ουσία, η οποία όταν δέχε­
ται την υπεριώδη ακινοβολία, εκπέμπει φως. Η υπεριώδης ακτινοβολία
δεν βγαίνει έξω από το σωλήνα, επειδή το κοινό γυαλί είναι αδιαφανές
για τις υπεριώδεις ακτίνες.
Οι σωλήνες φθορισμού έχουν υψηλότερη απόδοση από τους λαμπτή­
ρες πυρακτώσεως. Δηλαδή για την (δια κατανάλωση ηλεκτρικής ενέρ­
γειας, οι σωλήνες φθορισμού αποδίδουν περισσότερο φως σε σύγκριση
με τους λαμπτήρες πυρακτώσεως. Γι' αυτό το λόγο οι σωλήνες φθορι­
σμού χρησιμοποιούναι ευρύτατα, αφού η λειτουργία τους είναι οικονο­
μικότερη. Το χρώμα του φωτός εξαρτάται από το είδος της φθορίζουσας
ουσίας. Για να έχομε φως που περιέχει ακτινοβολίες όλων των χρωμά­
των μεταχειριζόμασε μίγματα πολλών τέτοιων ουσιών.
Ανάλογα με το είδος της ουσίας του επιχρίσματος, υπάρχουν σωλή­
νες φθορισμού που δίνουν περισσότερες ακτινοβολίες υψηλών συχνο­
τήτων και άλλοι που το φως περιλαμβάνει περισσότερες χαμηλές
συχνότητες. Οι πρώτοι, με φως προς το μπλε, δημιουργούν την ενύ­
πωση ότι έχουν ένα "ψυχρό" φως, ενώ οι δεύτεροι, με φως προς το
κόκκινο δίνουν την ενύπωση ότι έχουν πιο "θερμό" φως. Αυτοί οι χαρα­
κτηρισμοί δεν έχουν καμιά σχέση με κάποια θερμοκρασία και αφορούν
αποκλεισικά το αίσθημα (ή την ψυχολογική ενύπωση) που προξενούν. Στο
θέμα του χρώματος των σωλήνων φθορισμού θα επανέλθομε αργότερα.
Ακόμα, για λόγους πληρότητας, θα αναφέρομε το λεγόμενο μαύρο
φως
.
Χρησιμοποιείται για την πρόκληση ενυπώσεων σε προθήκες, θέα­
τρα κλπ. λυχνίες που παράγουν αποκλεισικά υπεριώδη ακτινοβολία
(άρα μη ορατή) "φωτίζουν" διάφορα ανικείμενα (ή και ηθοποιούς) που
έχουν επαλειφθεί με μια φθορίζουσα ουσία κι έτσι εκπέμπουν φως μέσα
σο σκοτάδι. Δεν είναι βέβαιο ότι τόσο η υπεριώδης ακτινοβολία, έσω
κ� αν είναι χαμηλής ενάσεως, όσο και οι φθορίζουσες ουσίες, είναι
αβλαβείς για την υγεία.
Οι λυχνίες υπεριωδών ακτίνων λειτουργούν με εκκένωση σε aτμούς
υδραργύρου και το περίβλημά τους είναι από χαλαζία, αφού το
!
οινό
γυαλί είναι αδιαπέρασο από τις υπεριώδεις ακτίνες. Συνήθως χρησιμο­
ποιούναι για ιατρικούς σκοπούς.
13.4 Φωτομετρικά μεγέθη και αντίσοιχες μονάδες.
Προκειμένου να ορισθεί πώς πρέπει να φωτισθεί ένας χώρος, πρέπει
να γίνει φωτοτεχνική μελέτη. Στους σχετικούς υπολογισμούς χρησιμο-
Μτλε Πρaσινο
Κίτρινο Πορτο­
κλί
Σχ. 13.4a.
23
Κόκκινο
Ε
υαισθησ(α ανθ
ρ
ώπινου ματιού
σι
ς ακτινοβολς των διαφόρων μηκ
ώ
ν κύματος.
ποιούνται ορισμένα μεγέθη, που λέγονται φωτομετρικό μεγέθη. θα α­
ναφέρομε εδώ τα κυριότερα, εξηγώντας την έννοια του καθενός απ'
αυτό και δίνοντας τις σχέσεις που τα συνδέουν. Επίσης θα αναφέρομε
τις μονόδες μετρήσεως αυτών των μεγεθών, χωρίς όμως να αναφερ­
θούμε με λεπτομέρειες στα όργανα μετρήσεως και στα πρότυπα που
χρησιμοποιούνται για τον ορισμό των μονόδων.
1} Φωτεινή pοή (ή φω
τ
εινή ισύς}. Σύμβολο Φ. Είναι η συνολική
ισχύς ορατής ακτινοβολίας που εκπέμπεται από μια φωτεινή πηγή ή που
περνόει από μια επιφόνεια.
Μονόδα μετρήσεως της φωτεινής ροής είναι το /umen (σύμβολο Im}.
Το ανθρώπινο μότι δεν έχει την ίδια ευαισθησία στις ακτινοβολίες
όλων των χρωμότων (σχ. 13.4α). Έχει τη μέγιστη ευαισθησία του στο
μήκος κύματος 555 nm, που αντιστοιχεί σε ένα κιτρινοπρόσινο χρώμα.
Η φωτεινή ροή μετριέται κατό τρόπο, που να λαμβάνεται υπόψη η
φωτεινή εντύπωση την οποία προκαλεί η ακτινοβολία κάθε συχνότητας.
Η μονόδα lυmen δεν μετρό την ισχύ της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβο­
λίας (η οποία μετριέται σε W} αλλά το οmικό αποτέλεσμά της. Γι' αυτό
δεν υπάρχει όμεση αντιστοιχία μεταξύ lumen και Watt. Για το μήκος
Z
κύματος 555 nm είναι 1 I m ¯
6

0
W. Για τα όλλα μήκη κύματος είναι 1
Im ¯
6

0
W, όπου α είναι η σχετική ευαισθησία του ματιού σε σύγκρι­
ση με την ευαισθησία του σο μήκος κύματος 555 nm. Δηλαδή είναι Ο
� α � 1 και την τιμή α ¯ 1 την έχει ο συνελεσής αυτός μόνο σο
μήκος κύματος Ι ¯ 555 nm. Είναι α ¯ Ο για I ? 780 nm και για I ¹ 380
nm. Ως τόξη μεγέθους αναφέρομε ότι 1 Im ανισοιχεί σε 0,4 μέχρι 1 ,5 mW.
2) Απ6δοση μιας ηλεκτρικής φωτεινής πηγής. Είναι ο λόγος της
φωτεινής ροής που εκπέμπει η φωτεινή πηγή προς την ηλεκτρική ισχύ
την οποία καταναλίσκει. Μετριέται σε lm/W. Τα διάφορα είδη φωτεινών
πηγών που χρησιμοποιούμε σην πρόξη έχουν αποδόσεις από β l m/W
(μικροί λαμπτήρες πυρακώσεως) μέχρι 1 80 l m/W (μεγόλοι λαμπτήρες
ατμών νατρίου χαμηλής πιέσεως) .
3) Φωτεινή ένταση. Σύμβολο I . Ας φανασθούμε ότι μια φωτεινή
πηγή βρίσκεται σην κορυφή ενός κώνου, του οποίου οι γενέτειρες
σχηματίζουν σερεό γωνία ω.
(θυμ(ζομε εδώ την έννοια της σερεάς γωνίας. Θεωρούμε μια σφα(ρα με ακ(να Α και
ένα κώνο που έχ
ει την κορυφή του σο κένρο της σφα(ρας. Αν ο κώνος κόβει σην
επιφάνεια της σφα(ρας ένα μέρος της με εμβαδό b, η σερεά γωνία που αυτός ο κώνος
ορίζει ε(ναι ω " � Η σερεά γων(α μετριέται σε σερεακ(νια - σύμβολο sr. Σε μια σφα(ρα
Α
με ακ(να Α " 1 m, το •περιε
χ
όμενο" μιας κωνικής επιφάνειας που έ
χ
ει την κορυφή της
σο κένρο της σφα(ρας, είναι μια σερεά γωνία (ση με 1 sr αν η κωνική επιφάνεια κόβει
σην επιφάνεια της σφα(ρας ένα μέρος της που έχει εμβαδό b ¯ 1 m
2
• Η πλήρης σερεά
γωνία γύρω από ένα σημε(ο ε(ναι 4π sr, πράγμα που ε(ναι φανερό, αφού το εμβαδό
ολόκληρης της σφαιρικής επιφάνειας ε( ναι 4πΑ
2
) .
Η φωτεινή πηγή εκπέμπει σο εσωτερικό του κώνου, δηλαδή μέσα
ση σερεά γωνία ω, μια φωτεινή ροή Φ. Υποθέτομε τώρα ότι η σερεό
γωνία είναι πολύ μικρή: Δω. Η αντίστοιχη φωτεινή ροή είναι ΔΦ
(σχ. 1 3. 4β) . Ο λόγος Ι ¯ �είναι η φωτεινή έναση που εκμπέμπει η
φωτεινή πηγή κατά τη δ;εύθυνση του όξονα του κώνου.
Μονόδα μετρήσεως της φωτεινής ενάσεως είναι το κηpfο (candela)
με σύμβολο cd. Είναι 1 cd ¯ 1 l m/sr. Αν η πηγή εκπέμπει τη φωτεινή
ροή της ομοιόμορφα προς όλες τις διευθύνσεις, η φωτεινή έναση θα
είναι σαθερή και τότε θα ισχύει η σχέση I ¯ Ζ
Συνήθως οι φωτεινές πηγές δεν εκπέμπουν ομοιόμορφα γύρω τους
τη φωτεινή ροή τους. Την κατανομή της φωτεινής ροής σις διάφορες
Σχ. 13.4β.
Έ
ννοια τη φωτ
ειν
ή
ς εν
ά
σεως.
���� � ����
bܕ
Φωτομετρ�χ0 στερε0
Σι· M·ª¥·
Í- X- Ì ¯ WcJ
Þ
Q
Þ
Φομρι �ύλ cν λαμπτρα πυρακώσως.
Z3
διευθύνσεις δ{νουν οι φίομμριiις καμπύλες. Η φωτομετρική καμπύλη
δ{νει, με το μήκος της ακ{νας σε κάθε διεύθυνση, τη φωτεινή έναση
σε cd. Κάθε φωτισικό σώμα χαρακηρ{ζεται από τη φωτομερική κο­
μπύλη του. Σε φωτεινές πηγές που έχουν άξονα συμμετρ{ας αρκε{ να
δοθε( η καμπύλη προς τη μια πλευρά του άξονα (σχ. 13.4γ και 13.4δ).
2
Σχ. 13.4δ.
Φωτομετρικις καμπύλες δύο φωτιστικώ
ν σωμάτω
ν.
Ί7
ί
Σχ. 13.4c.
Φ
ωτομετρικ
ή
καμπ
ύ
λη σωλ
ή
να φθορισμο
ύ
.
Π
λ
ή
ρης γραμμ
ή
σε επ
ί
πε
δ
ο κ
ά
θ
ετο
προς τον
ά
ξ
ονα του σωλ
ή
να.
Σε πηγές με δύο επίπεδα συμμετρίας (όπως ένας σωλήνας φθορισμού)
οι αντίσοιχες καμπύλες δίνοναι σο ίδιο διάγραμμα και η μια απ'
αυτές σχεδιάζεται με διακεκομμένη γραμμή (σχ. 1 3.4ε) .
4) Φωτισμ6ς (ή ένταση φωτισμού) . Σύμβολο Ε. Αν μια φωτεινή ροή
Φ προσπίπτει σε επιφάνεια εμβαδού F, λέμε ότι αυτή η επιφάνεια έχει
φωτισμό Ε ¯ �. Δηλαδή φωτισμός είναι η φωτεινή ροή ανά μονάδα
επιφάνειας.
Μονάδα του φωτισμού είναι το lux (σύμβολο Ιχ) και είναι 1 Ι χ ¯ 1
l m/m
2
.
Θεωρούμε μια επίπεδη επιφάνεια σε απόσαση r από μια σημειακή
πηyή. (Σημειακή σημαίνει ότι έχει μικρές διασάσεις, ώσε να μπορούμε
να τη θεωρήσομε ως ένα σημείο) . Υποθέτομε ότι η επιφάνεια είναι
αρκετά μικρή σε σχέση με την απόσασή της από την πηγή. Αυτό μας
επιτρέπει να θεωρήσομε ότι οι φωτεινές ακτίνες είναι παράλληλες και
επομένως ότι ο φωτισμός έχει την ίδια τιμή σε όλα τα σημεία της
επιφάνειας. Η επιφάνεια είναι κάθετη προς τις ακτίνες. Από το σχήμα
1 3.4σ συνάγομε ότι ο φωτισμός είναι ανισρόφως ανάλογος προς την
απόσαση (αφού η ίδια φωτεινή ροή προσπίπτει σις διάφορες επιφά-
Z,bΙχ

Σχ. 13.4σ.
ο φωτισμ
ό
ς ε
ί
ναι ανισρ
ό
φως αν
ά
λογος προς την απ
ό
σαση της ε
Π
ιφ
ά
νειας απ
ό
την πηγ
ή
.
Z
Α
·
Α =
σ
Ίν
β
Σχ. 13.4.
Φ
ωτισμ
ό
ς μιας επιφ
ά
νειας λο
ξή
ς προς τ
δ
ιε
ύ
θ
υνση των ακτιν
ώ
ν.
νειες, που το εμβαδόν τους είναι ανάλογο με το τετρόγωνο της αποσό­
σεως από την πηγή) . Αν η φωτεινή έναση της πηγής, προς τη διεύθυν­
ση της επιφόνειας είναι I . 1 cd και η απόσαση είναι

. 1 m, ο
φωτισμός θα είναι 1 Ι χ. Γενικό: Ε .�
Μια επίπεδη επιφόνεια που δεν είναι κόθετη ση διεύθυνση των
φωτεινών ακίνων αλλό έχει μια γωνία β (σχ. 1 3.4ζ) δέχεται φωτεινή ροή
μικρότερη από εκείνην που θα δεχόταν αν ήταν κόθετη. Γι' αυτό και ο
φωτισμός της θα είναι μικρότερος και μόλισα ανόλογος προς το σuνη­
μίτονο της γωνίας φ, δηλαδή Εφ .Ε¿
συνβ.
Συνδυόζονας τα παραπόνω καταλήγομε σο συμπέρασμα ότι, αν μια
πηγή ακτινοβολεί προς μια διεύθυνση με φωτεινή έναση I, ο φωτισμός
που δέχεται απ' αυτήν μια επιφόνεια, που βρίσκεται σε απόσαση

και
έχει κλίση β, είναι:
I
Ε ·

·
συνβ
Η μέτρηση του φωτισμού γίνεται μ' ένα όργανο που λέγεται φωτ­
αμ6μετpο ή λουξ6μετpο.
Σημειώνομε ότι μερικές φορές αναφέρεται ο όρος "φωτισμός σ' ένα
σημείο". Αυτό κανονικό δεν έχει νόημα, αν δεν έχει ορισθεί συγχρόνως
και το επίπεδο σο οποίο αναφέρεται. Σ' ένα σημείο έχομε μια τιμή του
φωτισμού που αφορό το οριζόνιο επίπεδο που περνό απ' αυτό το
σημείο και διόφορες τιμές σα διόφορα κατακόρυφα επίπεδα που περ­
νούν απ' αυτό. Όταν πόνως δεν ορίζομε το επίπεδο και αναφέρομε
τον όρο "φωτισμός σ' ένα σημείο" εννοούμε ότι πρόκειται για το οριζό­
νιο επίπεδο. Στις φωτοτεχνικές μελέτες ενδιαφέρει κυρίως το λεγόμε­
νο "επίπεδο εργασίας", που είναι το οριζόνιο επίπεδο σε ύψος 0, 85 m
από το δόπεδο.
ZV
Για να έχομε μια ιδέα των μεγεθών αναφέρομε ότι ο φωτισμός σε
οριζόνιο επίπεδο έχει τις εξής τιμές περίπου:
Απ' ευθείας σον ήλιο το καλοκαίρι
Στη σκιό σο ύπαιθρο
Στο εσωτερικό ενός φωτεινού δωματίου με
ηλιακό φως
Με πανσέληνο σο ύπαιθρο
1 00. 000 lx
5. 000 - 1 0. 000 Ιχ
2. 000 Ιχ
0, 25 Ιχ
5)
Σ
uντελεατής ανακλάσεως. Σύμβολο r. Έχομε ήδη αναφέρει ότι
από το φως που προσπίπτει σην επιφόνεια ενός αδιαφανούς ανικει­
μένου ένα μέρος απορροφόται και ένα μέρος ανακλόται, δηλαδή επι­
σρέφει σον αέρα, συνήθως ως διόχυτο φως. Αν Φ είναι η φωτεινή ροή
που προσπίmει σε μια επιφόνεια και Φ, η φωτεινή ροή που ανακλόται,
ο συνελεσής ανακλόσεως είναι:
φ
r
W
_
φ
Ως τόξη μεγέθους αναφέρομε ότι ένας τοίχος ή μία οροφή
μ
ε λευκό
χρώμα έχει συνελεσή ανακλόσεως περίπου r = 0, 7 - 0,8, η επιφόνεια
τσιμένου έχει: r = Ο, 1 - 0, 5, τα τούβλα, r = Ο, 1 - 0, 3 και ένα μαύρο
βελούδινο ύφασμα, r = 0, 005 - 0, 0 1 .
Επιφόνειες με r > Ο , 75 τις λέμε λευκές.
Επιφόνειες με 0, 05 < r < 0, 75 τις λέμε γκρίζες.
Επιφόνειες με r < 0, 05 τις λέμε μαύρες.
6)
Λ
αμπρότητα. Σύμβολο Β ή L. Είναι η πυκνότητα με την οποία
εκπέμπεται προς μια διεύθυνση η φωτεινή ροή από την επιφάνεια μιας
φωτεινής πηγής ή από μια επιφόνεια σην οποία ανακλόται το φως. Η
λαμπρότητα είναι λοιπόν έ'α μέγεθος που αφορό τις επιφόνειες που
εκπέμπουν φως, είτε ανήκουν σε μια φωτεινή πηγή (aυτόφωτες επιφά­
νειες) ε{τε δέχοναι φως από μια φωτεινή πηγή και ανακλούν (ετερόφω­
τες επιφάνειες) .
Όταν βλέπομε μια επιφάνεια που έχει εμβαδό F από μια διεύθυνση
κάθετη σ' αυτήν, αν Ι είναι η φωτεινή έναση σην οποία εκπέμπει η
επιφάνεια προς αυτή τη διεύθυνση, θα ονομόσομε λαμπρότητα το
λόγο Β = � .
Αν όμως τοποθετηθούμε σε μια θέση ώσε να βλέπομε την ίδια
επιφάνεια από λοξή διεύθυνση, που σχηματίζει γωνία φ προς την κόθε-
¿M
Ι
F� Fσυνφ
¬ Προβολή τl! ετιφaνια ¸Î
F
°
\
ετάνω στο ετίτεδο Ε
Ε
: '.
� \
ι
\
|
\
|
Ε¹
Σχ. 13.4η.
Ορισμ
ό
ς της λαμπρ
ό
τητας:
Π
ρο
β
ολ
ή
της επιφ
ά
νειας σ
'
έ
να επ
{
πε
δ
ο κ
ά
θ
ετο προς
τη
δ
ιε
ύ
θ
υνση απ
ό
την οπο
{
α την παρατηρο
ύ
με.
το σην επιφάνεια (σχ. 1 3. 4η) , θα
1
η δούμε να έχει εμβαδό Fσυνφ (προ­
βολή της επιφάνειας σ' ένα επίπεδο κάθετο ση διεύθυνση από την
οποία την παρατηρούμε) . Αν τώρα I είναι η φωτεινή έναση, την οποία
εκπέμπει η επιφάνεια προς αυτή τη διεύθυνση, θα ορίσομε τη λαμπρό-
τητα ως το λόγο: Β ¯


νφ
.
Η λαμπρότητα Β μιας ετερόφωτης επιφάνειας (δηλαδή που δεν
είναι η ίδια φωτεινή πηγή) είναι ανάλογη προς το φωτισμό
Ε
που
δέχεται και προς το συντελεστή ανακλάσεώς της. Συγκεκριμένα εί-
ναι : Β ¯
Ε

(π ¯ 3, 1 4) .
Η λαμπρότητα της επιφάνειας ενός ανικειμένου είναι το μέγεθος
από το οποίο εξαρτάται η ευκρίνεια με την οπο( το βλέπομε. Στην
περίπτωση όμως των φωτεινών πηγών ή επιφανειών που προιλούν
κανονική ανάκλαση, από τη λαμπρότητα εξαρτάται κατά πόσο δημιουρ­
γείτάι "θάμβωση• (ή "θάμπωμα") σα μάτια μας.
Μονάδα της λαμπρότητας είναι : 1 cd/m
2
• Συχά χρησιμοποιείται και
η μονά
δ
α stllb (σύμβολο sb) .
1 sb ¯ 1 cd/cm
2
¯ 1 0
4
cdfm
2
.
Ως τάξη μεγέθους αναφέρομε την τιμή της λαμπρότητας ορισμένων
επιφανειών (φωτεινών πηγών) .
Ήλιος - μεσημέρι 1 50. 000 sb
Νήμα λαμπτήρα πυρακτώσεως 1 . 000 - 2. 000 sb
Λαμπτήρας πυρακτώσεως με θαμπό (ματ) γυαλί 5 - 20 sb
Σωλήνας φθορισμού
0,4 - 0,8 sb
ZVl
13.5 Απαιτήσεις για ένα σωσό φωτισμό. Είδη φωτισμού.
Στα επόμενα, όταν αναφερόμασε σο μέγεθος φωτισμός, όπως ορί­
σθηκε σην παρόγραφο 1 3. 4 - εδόφιο 4, θα παραθέτομε την ανίσοιχη
μονόδα (lux) , ενώ θα χρησιμοποιούμε απλό τη λέξη φωτισμός, για να
εκφρόσομε τη γενική έννοια της παροχής φωτός σ' ένα χώρο ή σ' ένα
ανικείμενο.
Η φωτισική εγκατόσάση ενός χώρου αποτελείται από το σύνολο
των φωτισικών σωμότων που χρησιμοποιούναι για το φωτισμό του.
Φωτισικό σώμα είναι κάθε αυτοτελές σύνολο που αποτελείται από μια
ή περισσότερες φωτεινές πηγές (λαμmήρες ή σωλήνες) , από τα εξαρ­
τήματα που χρησιμεύουν για τη σερέωση και την ηλεκτρική σύνδεσή
του και επίσης εκείνα που χρησιμεύουν για την κατάλληλη διοχέτευση
της φωτεινής ροής προς τις διάφορες κατευθύνσεις, ή, όπως λέμε, για
τη διαμόρφωση της φωτομετρικής καμπύλης του φωτισικού σώματος.
Επίσης ένα φωτισικό σώμα μπορεί να περιλαμβάνει και εξαρτήματα
που χρησιμεύουν για τη λειτουργία (όπως μετασχηματισές, πηνί�, εκ­
κινητές) ή που διευκολύνουν την απαγωγή της παραγόμενης θερμότη­
τας.
Η φωτισική εγκατάσαση ενός χώρου, εσωτερικού ή υπαίθριου,
πρέπει να εξασφαλίζει ότι θα μπορούμε να διακρίνομε εύκολα τα ανι­
κείμενα και γενικό ό,τι υπάρχει σο χώρο, χωρίς να κουράζοναι τα
μάτια μας. θα πρέπει ακόμα ο φωτισμός να δημιουργεί ευχάρισο αί­
σθημα, αφού είναι παρατηρημένο ότι το περιβάλλον γενικότερα και ο
φωτισμός ειδικότερα επηρεάζουν την ψυχική μας διάθεση.
Βέβαια η απαίτηση να μπορούμε να διακρίνομε εύκολα τα ανικείμε­
να συνδέεται με το σκοπό για τον

ποίο θέλομε να τα διακρίνομε. Είναι
ενελώς διαφορετική η απαίτηση αν χρειάζεται απλώς να ανιληφθούμε
την παρουσία των ανικειμένων ή αν, ανιθέτως, χρειάζεται να κάνομε
κάποια εργασία πάνω σ' αυτό και μόλισα πάλι εξαρτάται από το είδος
της εργασίας: όσο λεmότερη είναι η εργασία τόσο καλύτερα θα πρέπει
να μπορούμε να διακρίνομε τις λεmομέρειες. Γι' αυτό λέμε ότι οι απαι­
τήσεις φωτισμού ενός χώρου εξαρτώνται από τη χρήση του.
Διαπισώνομε ότι οι απαιτήσεις αυτές είναι ως ένα βαθμό υποκειμε­
νικές, δηλαδή διαφέρουν από άτομο σε άτομο, αφού δεν έχουν όλα την
ίδια όραση. Π.χ. έχει διαπιστωθεί ότι άτομα διαφορετικών ηλικιών
χρειάζοναι διαφορετική έναση φωτισμού. Συγκεκριμένα, για να μπο­
ρέσουν να διακρίνουν το ίδιο καλά ένα ανικείμενο τρία άτομα, ένα
ηλικίας ZÛ ετών, ένα 40 και ένα 60, τότε αν χαρα.κτηρίσομε με 1 το
ZVZ
φωτισμό (l ux) που θα χρειασθεί το πρώτο ότομο, το δεύτερο θα χρεια­
σθεί 2 και το τρίτο 1 Ο. Αλλό και για την ίδια ηλικ(α ας μη νομισθεί ότι
όλοι οι όνθρωποι βλέπουν το (διο. Ως προς την απαίτηση να μην κου­
ρόζοναι τα μότια, ή, ακόμα περισσότερο, να δημιουργε( ο φωτισμός
ευχόρισο αίσθημα, είναι φανερό ότι το σοιχείο της υποκειμενικότητας
είναι ακόμα πιο ένονο.
Με δεδομένες αυτές τις δυσκολίες έχουν τεθεί ορισμένοι κανόνες,
που έχουν προκύψει από μακροχρόνιες παρατηρήσεις και έχουν βασι­
σθεί σα αποτελέσματα που έχει ο φωτίσμός σε μεγόλο αριθμό ατόμων.
Απ' αυτό καταλαβαίναμε ότι οι κανόνες της Φωτοτεχνίας έχουν τη βε­
βαιότητα όλων των κανόνων που βασίζοναι ση Στατισική: έχουν με­
γόλη ακρίβεια όταν πρόκειται για μεγόλο αριθμό ατόμων, αλλό σχετική
μόνο ακρίβεια όταν αναφέροναι σ' ένα μόνο ότομο ή σε μικρό αριθμό
ατόμων. Γι' αυτό ορισμένοι δεν τους ονομόζουν καν "κανόνες• αλλά
"υποδείξεις•.
Οι βασικές (και aυτονόητες όλλωσε) απαιτήσεις που αναφέραμε
προηγουμένως για το σωσό φωτισμό των χώρων αναλύοναι σε μια
σειρό πιο συγκεκριμένων απαιτήσεων, από τις οποίες οι κυριότερες είναι
οι ακόλουθες:
- Επαρκής φωτισμός των επιφανειών.
- Αποφυγή δημιουργ(ας ενόνων σκιών.
- Ομοιομορφία φωτισμού σ' ένα χώρο.
- Αποφυγή "θαμβώσεως• των ματιών από επιφόνειες με μεγόλη λα-
μπρότητα.
- Ι κανοποιητική απόδοση των χρωμότων.
Σχετικό μ' αυτές τις απαιτήσεις σημειώναμε τα ακόλουθα.
α) Επαρκής φωτιαμ6ς.
Για να ε(ναι ευδιόκριτο ένα ανικείμενο πρέπει να έχει επαρκή λα­
μπρότητα, αφού απ' αυτήν εξαρτόται . πόσο φως προερχόμενο από το
ανικείμενο έρχεται σα μότια μας. Εν τούτοις οι φωτοτεχικές μελέτες
συνήθως δεν βασίζονται σην απαιτούμενη λαμπρότητα των επιφα­
νειών, αλλό σο φωτισμό (l ux) , που πρέπει νa δέχοναι.
Υπόρχουν αναλυτικοί πίνακες της Φωτοτεχνίας που ορίζουν Πόσος
φωτισμός (lux) χρειόζεται για κόθε είδος χώρου. Στον πίνακα 1 3. 5. 1
περιλαμβόνοναι ενδεικικό οι πιο συνηθισμένες περιπτώσεις. Μελέτες
με βόση iην απαιτούμενη λαμπρότητα γίνοναι μόνο σε ειδικές περι­
πτώσεις και κυρίως όταν πρόκειται για θέσεις εργασίας σε συγκεκριμέ-
¿V�
ΠΙΝΑΚΑΣ T J . 0 . T
Συνιστ
ώμcνcς
τι μtς tωτισμο
ύ
Χώρος
Γενικός φωτισμός Τοπικός φωτισμός
(
Ι
υ
χ
) (
Ι
υ
χ)
Χώροι υποδοχής 60 - 1 20 250 - 500
Κατοικrες - Ξενοδοχε(α
Χώροι εργασrας -
Μαγειρε(α
120 - 250 250 - 500
Αfθουσες διαλέξεων 120 - 250
Εκπαιδευτικά ιδρύματα
Αfθουσες διδασκαλ(ας 250 - 500
Σχεδιαστήρια 120 - 250 500 - 1.000
Λογιστήρια - γρ.
500 - 1.000
δακτυλογράφων
Επιχειρήσεις - Γραφεrα
Αfθουσες αναμονής 120 - 250
Σχεδιαστήρια Βλ. εκπαιδευτικά ιδρύματα
Δ
ωμ. ασθενών - λουτρά 60 - 120
Νοσοκομεrα
Χειρουργεrα 500 - 1.000 5. 000 - 10.000
Χώροι πωλήσεων 120 - 500
Καταστήματα
Χώροι αποθηκεύσεως 60 - 120
Λειτουργικές εργασrες 500 - 1.000 1 . 500 - 2.000
Εργοστάσια - Εργαστήρια
Μηχανουργεfα -
Ξυλουργεrα κλπ.
120 - 250
Χώροι αγωνισμάτων 250 - 500
Κλειστά γήπεδα
Χώροι εξασκήσεως 120 - 250
Διάδρομοι 30 - 60
Χώροι μετακινήσεων
Κλιμακοστάσια 60 - 120
να ανικείμενα, οπότε είναι γνωσός και ο συνελεσής ανακλάσεως
των επιφανειών.
PJ Αποφυγή εντ6νων σκιών.
Η διεύθυνση του φωτισμού είναι επίσης ένα σοιχείο που επηρεάζει
την ευκολία με την οποία
μ
πορούμε να διακρίνομε ένα ανικείμενο. Το
ZV4
φως φθάνει σα ανικείμενα που βρίσκοναι σ' ένα εσωτερικό χώρο είτε
απευθείας από το φωτισικό σώμα, είτε από ανακλάσεις σε άλλα σώμα­
τα που υπάρχουν σον ίδιο χώρο, όπως κυρίως οι τοίχοι και η οροφή.
Όταν ο φωτισμός έρχεται από μια μόνο κατεύθυνση σχηματίζει ένο­
νες σκιές. Οι σκιές διευκολύνουν να ανιληφθούμε το ανάγλυφο των
ανικειμένων {τις προεξοχές και τα βαθουλώματα} , κυρίως αν ο φωτι­
σμός έρχεται πλάγια από τη διεύθυνση που παρατηρούμε ένα ανικεί­
μενο, αλλά όταν είναι πολύ ένονες κουράζουν